עבודת השם און די מדות העליונות: פון השגה צו מעשה

הקדמה - די יסודישע שאלה

רבותי,

סאנטע ערב שבת תולדות. אונז גייען ממשיך זיין א ביאור אין די נושא וואס אונז האלטן אינמיטן לערנען, וואס אונז האלטן אנהייבן צו טראכטן פון. אונז חייב האבן מיט די נקודה וואס אונז האבן אויסגעלאזט לעצטע וואך.

די שאלה איז: וואס פאר א נפקא מינה מאכט די מדות עליונות?

די וואס אונז זאגן אז דער אויבערשטער האט מדות, און די מקובלים גייען אריין אין זייערע סאך פרטים פון יעדע מדה, ווי מען קען לערנען למעלה פון די אויבערשטערס מדות - וואס א נפקא מינה מאכט דאס ביי די מענטש?

די אנטווערטן וואס זענען נישט גענוג

אונז האבן אין קלאר געמאכט אז ס'איז נישט גענוג צו זאגן:

א) אז ס'איז א משל מיט אן נמשל - אדער אז ס'איז די זעלבע כמו שאול למעלה כנו למטה. איז פונקט אזוי ווי ביי א מענטש איז דא א פארשידנארטיגע מדות, און אזוי ביי דער אייבערשטער.

ב) פון די טיפערע זאכן וואס די מקובלים זאגן - אז א מענטש פירט זיך אין די מדות החסד, איז מען מעורר ביי די אייבערשטע מדות החסד.

די אלע זאכן זענען נישט גענוג. ווייל כאטש קלאפ אין אונזער מדות איז נישט גענוג. די לייט וואס אונז רופן בצד עבודתינו איז נישט גענוג צו מסביר זיין וואס מ'וויל דא בכלל.

די יסודישע קושיא

ווייל די אלע זאכן - יעדער מוסר השכל, יעדער חלק אין עבודה וואס מען קען לערנען פון קבלה - האט מען געקענט לערנען אן קבלה.

אזוי ווי זיי האבן גערעדט: אפשר איז דא מענטשן וואס האבן עס פונקט נישט געלערנט אן קבלה. איז א קושיא אויף די מענטשן. אבער וואס טוט עס אמת'דיג אויף?

פרק א: די טענה - ס'טוט יא אויף

און איך טענה - די טענה אונזער איז אז ס'טוט יא אויף. ס'קען נישט זיין ווייל די קבלה דארפן שטענען אז ס'טוט טאקע נישט אויף כלפי די עבודה, זיכער נישט כלפי עבודת המדות - די עבודה פון בירור המדות און תיקון המדות.

ווען די מענטש טוט עס נישט אויף, סא א חלק טוט עס אויף. אז אויב מען רעדט פון די עבודה, פון עבודת ה'.

וואס מיינט עבודת ה'?

עבודת ה' יא, יענער ווייסט. איז דא א שאלה וויבאלד ער טייטשט די ווארט עבודת ה'.

ווען דער סלאנימער רבי האט געזאגט עבודת ה' איז טייטש מיט דינען דער אויבערשטער, ער זאגט: דין איז מלשון דין, דין מלשון דקות. דער אויבערשטער איז גענוג דק. מען דארף נישט דינען דער אויבערשטער, מען דארף דינען זיך. ווען מען דינט זיך, דאס הייסט עבודת ה'. ווען מענטשן זוכן מזוכך, ער ווערט מער א כלי פאר די אורות פון דער אויבערשטער, ער ווערט מער מזוכך, ער ווערט מער בעסער - דאס הייסט עבודת ה'.

די אמת פון יסודות הקבלה

אבער די אמת איז אודאי יסודות פון קבלה, און אמת'דיג אויך מען מוז עס האבן כדי צו פארשטיין פשוט אידישקייט:

עבודת ה' מיינט דינען דער אויבערשטער. מען מיינט נישט דינען זיך. מען מוז זיך שלא לשמה, זיך אלס עוסק נאר אין עבודה. עס איז דא עפעס א סענטיגע לייט פון עבודת ה' וואס הייסט דינען דער אויבערשטער.

און אודאי וואלט איינער געקענט זאגן אז מצד דעם - איך בין נישט יעצט מסביר וויאזוי מען קען דינען דער אויבערשטער, וואס ער מיינט - אבער עס איז דא עפעס א מובן פון דעם.

פרק ב: די משל פון שלום בית

די פשוטע שיטה

מען קען נישט זאגן אז מצד דעם איז עבודה אמת אז צו זיין שיין צו די ווייב. מען דארף נישט וויסן אז די ווייב איז א בחינה פון די שכינה, און דער מאן איז א בחינה פון זעיר אנפין, און ווען מען שיינט צו איר איז עס א פיוס און א יחוד, און עס איז געוואלדיג אין די אלע עולמות.

דאס פעלט נישט אויס אמת'דיג. מען דארף נישט אנשיינען אז שלום בית איז א גרויסע ענין, און פאר מען זאל וויסן אז שלום בית איז א רמז אויף די יחוד. פעלט נישט אויס.

די חסידישע יסוד - עבודה תמה

אבער מען זאגן אז וויבאלד אונז ווילן נישט אז אונזער שלום בית זאל זיין נאר א יחוד תמצא, אזוי ווי ס'שטייט אין די ר' הערשעלע'ס תשובה פרענגט פון זיין רבי'ן - איך מיין די רבי'ן פון לובלין, אדער איינער אנדערשט:

"איזו עבודה תמה? כל שהיא עבודה שאין אחריה עבודה."

עס איז רמז ברוך. ס'איז א יסוד ידוע אין די חסידות אז אויב ער טוט דברים גשמיים, מען דארף פארשטיין אפילו תיקון המדות - ס'איז דאך אמת'דיג אויכעט דברים גשמיים.

די קושיא אויף שלום בית

פארוואס איז די תכלית פון שלום בית? ס'איז א ישוב עולם, עס זאל זיין און זאל קענען לעבן גוט אויף די וועלט. עס איז א עמוד, עס איז א גרויסע עבודה פון אפשר דער מענטש זאל זיך ברעכן, זאל קלאר מאכן זיינע מדות.

אבער אסאך הכל פון דעם איז דאך עבודה פון תיקון העולם הזה. וואס דער גאנצער ריזן - פארוואס דארפן מענטשן פארם שלום בית? פארוואס דארפן בכלל לעבן אויף דער וועלט? כדי צו טון עבודת ה' - וואס מען רופט מיט די עצות עבודת ה'.

מען לאמיר עס רופן עבודת ה', מען לאמיר עס רופן די אנדערע וועגן פון רופן מיטן פארשטיין וואס מיינט עבודת ה'.

פרק ג: די משל פון עבודת האכילה

עס איז אזוי ווי מיט זאגן אזוי ווי א מענטש עסט, און דער עסן איז כדי ער זאל קענען לערנען נאכדעם וואס ער זאל קענען דאווענען.

טעגט לו: איזו עבודה תמה? כל שהיא עבודה שאין אחריה עבודה.

א שלימות'דיגע עבודה איז אזא עבודה וואס איז נישט פשט א הכנה פאר די נעקסטע עבודה, נאר ס'איז אליינס עבודה.

זאגט ער אז דאס איז א חילוק. דאס איז ממש די ווארט פון נושא וואס אונז רעדן אין די קייס פון עבודת האכילה. אבער ס'איז אמת'דיג די נושא פון עבודת האכילה, טוקער נאר איבער דאס איז די זעלבע זאך.

די פשוטע שיטה פון אכילה לשם שמים

זאגט ער אז פשוט פשט א איד קוקט משנה אריין בעיונים נאך די דעות, אין אזעלכע פלעצער זעט מען אז א מענטש דארף עסן לשם שמים. עסן לשם שמים איז כדאי - די כוונה פון די עסן איז די כוונה כדאי, כדאי איז לערנען כח צו זיין א איד צו טון עבודת ה'.

די חסידישע שיטה

אבער איבער איינער עסט אפי כוונות קען ער לערנען עסן וואס דער עסן איז אליינס עבודת ה'. עס איז איין אחראי עבודה, עס איז נישט א הכנה פאר די נעקסטע עבודה, עס איז אליינס אן עבודה. דאס איז די חסידישע יסוד.

די טעות פון די לומדים

אבער דאס איז וואס אונז דארפן דא פארשטיין. און נאכן דעם קומען מענטשן לערנען די חסידישע ספרים, און זאגן: "אה, וואס איז די פשט פון עבודת בירור האכילה? די עבודה פון בירור האכילה איז צו זינט האבן צו עסן לשם שמים, כדי מען זאל קענען האבן כח צו לערנען."

איז דאך א דבר פשוט! איז דאך פונקט פארקערט! קען דאך נישט זיין! די גאנצע אידעע איז דא וואס זאגן אז ס'איז נישט נארגענס.

פרק ד: די נקודה פון עבודה תמה

איז ווען עס ווילן זאגן די ערך עבודה, דארף מען נישט זיי זיין אז ס'זאל זיין די ערך עבודת ה' און קען מען. וואלט איינער האלט נפחות געקענט הינער אז דאס איז די נקודה.

די נקודה

אז די נקודה איז: א מענטש וואס שיינט צו זיין ווייב - איז אויב ער טוט עס סתם לשם זיין שיינט צו זיין ווייב, איז איין מדריגה.

טאמער רעטן זיין די שכינה - איז נישט נארסטא אין דעם עבודה פון ענדלער חברה, פון עבודת מצוה פון זיין שיינסטע ווייב. איז אויך דא אין דעם עבודת ה', עבודת ה' קיין פשוטו. דאך דערמיט איז טאקע מאכן א יחוד פון די תפארת פון די מלכות, וכו' וכו'.

אז דאס איז איין לעוועל.

אן אנדערע וועג פון רעדן אויף דעם לעוועל

אן אנדערע וועג פון רעדן אויף דעם לעוועל איז צו זאגן: אמאל איז דא א חסידישער איד, א חסידישער יונגערמאן, האלט זיך גאר דערהויבן. ער איז נאר א יחוד קיין שבירת חשקינתא [שכינה]. אים גייט נישט טאן בכלל אן אזוי, פארשטייט זיך. ס'גייט אים גאנץ גוט יאהן.

אויב ער וועט אים געבן א ציפעט, ער וועט עס פילן. ער וועט נישט זאגן, ער וועט נישט ווילן וויסן וועלכע פון די קידור איז די ציפעט, נאר די מציאות. אבער אזוי די בינטער.

קומט מען אים און זאגט אים: "וואס ביסטן? זאלסט אז זיי זאלט שיינע זיין צו די ווייב." ער איז אויך א גרויסער יחוד. איז עס נאך א שמש, נאך א תהילות. מען וואלט פון זאגן אזעלכע סארט תורות.

ויכול זעהן אין שובעלי - איז דאך אלץ נישט גענוג צו פארשטיין וואס דער אמת'דיגער מקובל, וואס דער אמת'דיגער ספר מיינען זיי זאגן דאס.

פרק ה: די דריי זאכן וואס מען דארף פארשטיין

האט מען אונז אנגענומען צו זאגן לעצטע וואך, און איך האב געזאגט די ערשטע זאך:

א) די עקספיריענס - אז ס'מאכט בעסער

אז מען דארף זען אז די עקספיריענס, אז ס'מאכט בעסער. וואס איך וויל זאגן אז ס'מוז זיין - די ווארט איז:

נישט נאר אז ס'איז א משל - די ערשטע זאך איז וואס ס'איז נישט, נישט נאר אז ס'איז א משל, פון דעם לערנט מען צו זיין שיינסטע ווייב, וואס דעס האט מען געקענט וויסן אן. דער אמת מיילך האבן מיט א כנסה.

ב) אויכעט נישט די צווייטע זאך

אויכעט נישט די צווייטע זאך: אז ביז א חכמה, בשעת'ן זיין שיינסטע ווייב, קומט מען אויכעט זיין דבוק און די רייבער זענען עבודת ה'. ס'אימעס אז דאס איז א גרויסע ענין, ס'איז א חלק פון וואס גייט דא פאר. ס'אימעס, איך בין מסכים.

די טעות פון די כוונות

אבער אזוי ווערן זעהן, ווייל מען זאגט - יענער זאגט מען, זאגט מענטשן: "אקעי, מען זאגט דאך בדרך עבודה, מען זאגט די כוונה. וואס איז די כוונה פון זיין שיינסטע ווייב? הוי"ה עדה, איז מחוון דער איד, דער איד איז ממשיך צו דער איד, און אזוי ווייטער."

דאס איז עפעס. איינער זאגט: "זאג מיך בדרך עבודה, זאג מיך בדרך עבודה, ס'איז זיין שיין." ניין! דאס איז די זעלבע זאך: ס'איז דיין שיינסטע ווייב, דאס איז ממשיך מוחין תנוקה. אקעי.

דאס איז אלץ א תירוצים. דאס איז אלץ גוטע זאכן. אבער ס'דערט מיך אויס אז ס'איז דא א דריטע זאך.

ג) די דריטע זאך - די טיפערע זאך

און די טיפערע זאך איז: דייקא די השגות עליונות - מען קען עס רעדן בדרך אמונה, מען גלייבט אז עס איז דברים עליונות. מען קען עס רעדן בדרך השגות - איינער פארשטייט עס, עס איז איינע זוכה צו זען, ממש.

דייקא די השגות עליונות מאכן אז די התנהגות ביי א נישט'לע השתוך זאל זיין בעסער.

פרק ו: די חילוק אין לעוועלס

און אנדערע ווערטער: א יונגערמאן וואס ער האט געלערנט אין אלע מוסר ספרים, ער האט זיך מחנך געווען אז זיך מחנך צו זיין שיינער צו זיין ווייב - עס איז זיין שיינע צו זיין ווייב אין איין לעוועל.

דער חילוק

אבער איינער וואס האט געלערנט תומת דבורה, איינער וואס האט געלערנט די ענינים פון וויאזוי דאס איז כאלץ א מקובל לשכינה, וויאזוי אלץ דא מיט דאס עליונות - עס זאל נאך זיין שיינקייט צו זיין ווייב, עס וועט האבן די איכות, עס וועט האבן די קוואליטעט פון די לעוועל.

די ווייב וועט וויסן דערפון

און זיין ווייב וועט וויסן דערפון. ס'איז נישט פשט אז ס'איז נאר אסאך אז ער קען בלייבן דבוק אין די שכינה אפילו ווען עס איז שיינס צו זיין ווייב.

זיין ווייב וועט מוזן פילן, מוזן זען אז ס'איז דא עפעס אן אנדערע לעוועל אין דעם.

זי זאגן: "וואס איז געשען היינט? עס זענען געלערנט די כוונות. וואס איז געשען היינט אז עס איז עפעס אנדערש שיין? נישט נאר מער שיין - מער שיין קען מיט יעדער איינער זיין. אנדערש שיין, עפעס אן אנדערע לעוועל, עפעס אן אנדערע איכות אין דעם."

פרק ז: די נושא פון מדה - געבן יעדן זיין מקום

דאס לעצטע זאך האבן זיי גערעדט איין די קידונג אין דעם, אין די נושא פון מדה:

אז מען קען זיך מען... אז דעי גרויסע חלק פון עבודה איז עס געבן פאר יעדן זיך זיין מאס, און זיין מקום. אז מען ווייסט אז ס'איז דא אסאך איכות, איז שוין געגעבן אין די גאנצע וועלט א געוויסע מאס.

יא, ושמים: "מי מדד בשעלו מים" - צו געבן עמד וימוד דארץ, צו געבן א מדה פאר די גאנצע וועלט. די אנדזשע וועלט, עס איז פאר איין מדה.

די טיפערע נקודה

דאס איז איין זאך, און איך וויל מיינען אז ס'איז דא טיפער אין דעם. ס'איז א גאנצע נאר אזוי אביסל בדרך שלילה. איך מיין אז ס'איז אויך בדרך חיוב:

אז מען פארשטייט בעסער, פארשטייט מען ווערט בעסער די מדות.

דאס איז אונזער טענה, דאס וואס מען זוכט. מען זוכט א וועג וואס דאס צו טון, און נישט נאר א וועג צו מסביר זיין ווער עס איז אזוי, נאר מען דארף זען אז עס איז אזוי.

אז קודם וויל איך זען אז עס איז אזוי. איך וויל זאגן אזא זאך.

פרק ח: די יורדי מרכבה - א היסטארישע פרספעקטיוו

זיי האבן געזעהן, עס איז דא א שאלה. איך מיין אז ס'איז קאנעקטעד מיט די שאלה - די די שמועס, די אלע שמועס זענען קאנעקטעד מיט די שאלה.

די מקור

עס איז דא א שאלה. איך האב געזעהן אין די וואך געליינט יוסף דן מיינעך [ספר היסטארי], עס רעדט וועגן דעם יורדי מרכבה. עס איז דא פון זמן המוראים, גאונים, תנאים - מען ווייסט נישט פונקט ווען ס'איז געשריבן געווארן אין די ביכות. עס רעדט וועגן תנאים, ר' ישמעאל און ר' עקיבא.

די עבודה פון יורדי מרכבה

און דארט רעדט זיך וועגן אידן - זיי האבן געהייסט דעם יורדי מרכבה. מען זעט אז מען זעט זיך א גוגן אין די גמרא, מען זעט שוין דא די מקורות פאר די סארט וועג, די סארט דרך און עבודה.

די אמת'דיגע לכאורה די שלימה איז די תכלית סוף עבודות, סוף עבודת ה' איז פאר ארץ ה', אז מען זאל מאכן עליות נשמה, גייען זען די מרכבה.

וואס איז די תכלית?

און דאס איז די תכלית פון נגלית מקוה, זענט כביכול די רייבערשטער אליינס. וויאזוי זעט מען די רייבערשטער אליינס? רעדט דא שאלות פון השגמה. מען דארף לערנען, נאר לערנען נישט יעצט. דאס איז נישט די שיעור תיאולאגיע, דאס איז די שיעור עבודה. מען דארף זען.

די משנה פון יורדי מרכבה

אבער וואס עס שטייט דארט: עס שטייט אז נאכדעם וואס א איד, ווער עס הייסט זוכה זיין צו וויסן אלע מדריגות און די מרכבה, אלע מדריגות פון די שיעור קומה, די גאנצע זאך - עס שטייט דארט צום סוף אז דער וואס ער ווייסט דאס, נישט נאך דעם וואס ער ווייסט דאס, ער וואס טוט עס יעדן טאג, אז ער שטייט דארט, דארף עס טון יעדן טאג.

עס איז אזא משנה, שונה משנה, עס איז בכל יום. אזוי ווי ער זאגט, די דארפן זאגן קריאת שמע יעדן טאג.

די חזרה יעדן טאג

איינער וואס האט א פרימיסטיק אין מדריג, האט אמאל געזעהן די שכינה, דארף ער מאכן פון דעם א משנה און עס אראפשרייבן, פונקטלעך וואס ער האט געזעהן וויאזוי - פארשטייט זיך א מענטשליכער כלים, נישט אזוי ווי עס איז אמת'דיג - און עס חזר'ן יעדן טאג. און וועסט אזוי טון...

---

[סוף חלק א]

אבער וואס עס שטייט דארט, עס שטייט אז נאכדעם וואס א איד, ווער עס הייסט זוכה זיין צו וויסן אלע מדריגות און די מרכבה, אלע מדריגות פון די שיעור קומה, די גאנצע זאך - עס שטייט דארט צום סוף אז דער וואס ער ווייסט דאס, נישט נאך דעם וואס ער ווייסט דאס, ער וואס טוט עס יעדן טאג, אז ער שטייט דארט, דארף עס טון יעדן טאג. עס איז אזא משנה, שונה משנה, עס איז בכל יום. אזוי ווי ער זאגט, די דארפן זאגן קריאת שמע יעדן טאג.

די חזרה יעדן טאג

איינער וואס האט א פרימיסטיק אין מדריג, האט אמאל געזעהן די שכינה, דארף ער מאכן פון דעם א משנה און עס אראפשרייבן, פונקטלעך וואס ער האט געזעהן וויאזוי - פארשטייט זיך א מענטשליכער כלים, נישט אזוי ווי עס איז אמת'דיג - און עס חזר'ן יעדן טאג. און וועסט אזוי טון...

עבודת ה' דרך תפילה פרטית והתבוננות בגדלות השם

פרק ג: היישום המעשי - תפילה פרטית כדרך לדביקות

המעבר מהשגה עיונית לעבודה מעשית

ער וויל מער פארציילן דער כותא, ער וויל פארציילן פאר די וועלט וואס ער איז, אז ער ווייסט עפעס. וואס זאגט ער? עס איז איינער פון די וועגן וואס מען זאגט היסטאריש, און דער משה רבינו עליו השלום אליינס האט אזוי געזאגט, און אלע דורות צדיקים האבן אזוי געזאגט. ער זאגט אים: איך קען פועל זיין ישועות. ווער איז דא פשוט? וואס הייסט פשט? אבער וואס דאס מיינט די פשוט'סטע ישועות? ישועות פועל זיין, די אלע ביזנעס לייט פועלן ישועות. ס'איז די פשוט'סטע שפראך, און ס'איז די אמת'סטע שפראך.

אמת כוללת את כל הדרגות

און אין עסענץ אמת'דיג מיין איך צו זאגן, ווייל אמת דארף דאך זיין מראש כל דבר, הסוף כל דבר. יא, אמת מיינט איך ביז למטה. דא אויף די עולם הזה, דאס איז די מערסטע קלארע שפראך וואס מען קען רעדן פאר מענטשן, און דערפאר אמת'דיג. אויב איינער, אויב אן אינגערמאן, אויב א איד האט געהאט א סוגיא בקבלה, ער קען נישט, ס'פאסט אים נישט, יא, ס'שעמט זיך, ער ווייסט נישט וויאזוי, ער האט נישט אויסגעפינגערט נאך נישט די וועג וויאזוי

ההכנה למצוה: יסוד העבודה בחנוכה

פרק א: הצורך בהכנה לחנוכה

פתיחה - ערב שבת קודש פרשת וישב

טייערע ברידער, ס'איז היינט ערב שבת קודש, פרשת וישב. זונטאג ביינאכט הייבט זיך אן חנוכה. וויבאלד עס איז א חיוב, א זכות, א מצוה, אז מ'גייט פארוואס חנוכה נעקסטע וואך, מ'גייט צינדן אין חנוכה לעכט זונטאג ביינאכט, דארף מען זיך צולייגן אביסל קאָפּ, דארף מען זיך אביסל צוגרייטן און ארויסקוקן – לוק פארווערד – צו די חנוכה.

המשמעות של "Looking Forward"

אזוי ווי היינט איז די מנהג און די לשון נמצא, אז איינער אינוויינט איינער און איינער לאדנט איינער צו אן איווענט, איז די שיינע וועג צו ענטפערן אז "I'm looking forward to it". דאס מיינט דאך גארנישט [לכאורה].

אבער דער אמת... ווי אז אלע חסידישע ספרים רעדן, און אפילו מער ווי אין די חסידישע ספרים און די חסידישע הנהגה, אז א מצוה, בפרט א מצוה הבאה מזמן לזמן, א יום טוב, תפילה, חנוכה, די ערשטע הכנה, די עיקר הכנה, איז דעם לוקינג פארווערד, און ארויסקוקן דערויף. עס הייסט א תקווה, א ציפייה. דאס מאכט שוין א פלאץ. מאכט שוין א פלאץ אין א מענטש'ס מוח, אין א מענטש'ס הארץ. מען זאל קענען טון די מצוה מיט מער חיות, מיט מער געשמאק, מיט מער התעוררות.

ההבדל בין "ויקרא" ל"ויקר"

אז ס'קומט אן בדרך מקרה, אזוי ווי "ויקר" להם בלעם [ויקרא אל בלעם - קריאה של מקרה, בניגוד ל"ויקרא" אל משה - קריאה של חיבה], דעמאלטס איז עס ווייניגער ווערט. מען מאכט פאר דעם א קריאה, א קריאה של חיבה, די א' קריאה נישט נקרא, די ה' קריאה, דאס איז אליינס די הכנה.

פרק ב: יסוד ההכנה בחסידות

ההכנה גדולה מהמצוה

און דאס וואס די חסידישע אידן האבן געזאגט, אז מען דארף מאכן א הכנה, און א הכנה איז גרעסער ווי א מצוה, אז די זכרות ארטל שונא איז דא, דאס איז נישט איינע פון די זאכן וואס זיי האבן נישט געקומען געזאגט ווייל זיי האבן עס געטראפן אין עפעס א מקור וואס שטייט אין זוהר הקדוש "ענין הכנה גדול מאד", און ווייטער שטייט אין זוהר הקדוש אז עס איז א מצוה דערפאר הכנה – הכנת הלב, הכנת המעשה, הכנת הדבר, הכנת המוח – און דורכדעם איז ממשיך דער שפע, דאס איז דאך דער יסוד פון דער זוהר.

אבער דאס וואס די חסידים זאגן אז די הכנה איז אזוי גרויס, דאס איז נישט א זאך וואס זיי האבן געזאגט אז ס'שטייט ערגעץ. דאס איז פשוט ווייל זיי האבן געארבעט, זיי האבן געעסקט געווען אין דעם, זיי האבן עס געטון. יעדער איינער וואס טוט קען זען: גרעסער מיינט מען וויכטיגער, דאס איז מער א נפקא מינה, ס'איז מער משפיע אויף דער תוצאה ווי די עצם בנין.

משל האדריכל - התכנון כעיקר

יעדער איינער וואס האט אמאל געטון עניטינג ווייסט דאך דאס. אזוי ווי זאגן די משל פון די ארכיטעקט: אז איינער וויל מאכן א דבר חידוש – ער איז בפרט אז ער מאכט א דבר חידוש, ער מאכט נאך עפעס וואס יענער האט געמאכט, עס איז שוין געווען א הכנה. אבער אויב איינער וויל מאכן א דבר חידוש, איינער וויל מאכן עפעס א נייע סארט בנין, עפעס א נייע סארט פיקטשער, עפעס א נייע סארט ארט... די הכנה איז בעיקר.

זאגן שוין, מען דארף אויך טון למעשה. אבער בעיקר, אזוי ווי זיי האבן גערעדט לעצטע וואך וועגן די צורה, יא? די צורה, ווי טרעפט זיך עס? ווען פארעמט מען זיך אויס? ווען פארשטייט מען פונקטליך וואס מען וועלט? ביי די הכנה!

שלב התכנון - Planning Stage

עס קען אפילו זיין א נקרא די פּלענינג סטעידזש. עס קען נעמען לענגער ווי די עצם בויען. און בעצם נעמט עס לענגער. עס איז בעצם חשוב'ער. צו עס נעמט בקשמות לענגער און הסתלי אויף אלע מיני פרטים. אבער עס איז בעצם לענגער און בעצם מער יסודות'דיג. עס מאכט א גרעסערן נפקא מינה לגבי די רעזולט, ווי די מעשה. צו ער מאכט עס גוט, צו ער האט די ריכטיגע טולס וכו'.

סאו דאס איז די טייטש די ווארט הכנה. הכנה איז – עס איז דא אזוי ווי הכנה בזמן, הכנה איז אלעמאל א זמן פאר די מצוה, אזוי ווי כל המצוות כולם צריך לברך עליהם עובר לעשייתן.

פרק ג: ברכות המצוות כהכנה

חידוש בלשון "עובר לעשייתן"

אינטערעסאנטע חידוש האב איך געהאט לעצטנס. עובר לעשייתן – אינטערעסאנטע לשון. פון ווי קומט די לשון עובר לעשייתן? מען דארף רעדן וועגן דעם. בעל אפשר וועל איך פון דעם ארויסברענגען א ווארט דא.

תקנת חכמים לברך על המצוות

צו די חכמים האבן טאקע געווען אז מען מאכט א ברכה אויף יעדע מצוה. און דער אמת איז נישט נאר אויף מצוות, אפילו אויף געוויסע זאכן וואס זענען קיין מצוות, אזוי ווי דער חנוכה וואס דער גמרא מיטשאפט זיך: וויאזוי קען מען מאכן א ברכה אינדערנאך אפילו פאר "וצונו", פאר "אשר צונו"?

און דער אמת, ס'איז דא אנדערע מצוות – דא, אויף סיי די רייסטיגע מצוה, סיי די ראמאנדיגע מצוה, ס'מאכט נישט אויף זיי קיין ברכה. און ס'איז דא א חקירה: וויאזוי דעסיידט מען, וואס איז די הגדרה, אייזע מצוות קומען מיט א ברכה?

הסבר החסידי - מצוות שצריכות המשכה

אבער ס'איז פשוט, אויב מ'טוט אין דעם, און מ'זעט רעדן חסידיש, מיטן טון, אז א זאך אין מצוות... די חכמים האבן פארשטאנען אז דא דארף מען מור זיין עפעס א המשכה. דא דארף מען עפעס אויפטון. ווייל עס פעלט אויס.

אפשר קענסטו זאגן מצד גרייס. עס געשעט נישט אליינס. אפשר איז דא מצוות מיט די ראיות. עס זענען גרויסע מצוות וואס מ'מאכט נישט אויף זיי קיין ברכה. ס'געשעט אליינס. ס'איז שוין קלאר.

אבער א מצוה וואס פעלט אויס א הכנה, וואס פעלט אויס א הכנה נפשית, א הכנה בדיבור... דיבור איז איינע פון די גרעסטע כוחות וואס א מענטש האט איבער זיין נפש, איבער זיין מוח און זיין הארץ, איז די דיבור.

כוח הדיבור - "האדם מדבר"

א מענטש איז א חמד אבר [חי מדבר], און עס האט אסאך מינינגס. אבער איינע פון די מינינגס איז, אז איינע פון די בעסטע וועגן ווי א מענטש זאל זיך אריינברענגען אין א געוויסע מצב, אדער ממשיך זיין א געוויסע המשכה, אדער עניטהינג וואס ער זאל אנטרייען זיין פנימיות – און מ'רעדט וועגן דעם, ס'איז אזוי איינע פון די גרעסטע אופנים וואס קענסטו טון – האבן זיי געמאכט אז מ'זאל מאכן א ברכה בדיבור.

נוסח הברכה והמשכת השפע

זאגן "ברוך אתה ה'" – מיט דעם איז מיר ממשיך ברוך, א ברכה מן השם, א המשכה, און מיט דעם איז ממשיך די נקודה, די וואס מ'טוט, וואס טוט מען יעצט: "אשר קדשנו במצוותיו וצונו להדליק נר חנוכה".

הרחבת התקנה

און ס'איז דאך פשוט אז דאס וואס אנדערע מענטשן זאגן "לשם יחוד", אדער אז מען זינגט א ניגון פאר דעם, אדער אז מען רעדט פון דעם פאר דעם יעצט אין די שיעור, און ס'איז דאך אלץ א הרחבה פון תקנת חכמים לברך על המצוות. דאס איז דאך דער פשוט'ער פשט.

די ברכה איז די יום איז יוצא, מיט א פאר סעקונדע איז עס א ברכה. אבער אז איינער וויל אמת'דיג אראפברענגען די מצב, אראפברענגען די אורות ווי אזוי מען זאגט, ער וויל ממשיך זיין דעם שפע, און זיי רעדן פון דעם וועם מער.

פרק ד: הדין של "עובר לעשייתן"

הדין - הברכה לפני המעשה

יעצט, דער הלכה זאגט אז מ'דארף מאכן די ברכה עובר לעשייתן, פאר מ'טוט עס. פארוואס פארמעט עט? דאס איז לויט וואס אויבערנסט פארשטייען אז א ברכה איז א ענין פון א הכנה, און עס איז פשוט! אז מען דארף דארף עס מאכן פאר.

הקושיא - למה לא "קודם לעשייתן"?

די כילו די סיבה, וואס מען דארף עס מעצות ביז זיין, איז ווייל עס קען זיין איינער וואלט געטראכט: א ברכה איז כילו אויף די זכות, אויף סיי אפשר סיי דא, אויף טון די מצוה נא, אוי דא, אזוי ווי ברכת הנהנין, קען מען מאכן נאכדעם אויכעט. א ברכת תלמוד מען מאכט עס נאכדעם וואס מ'זאל.

ברכות שלאחר המעשה

און עס איז דא טאקע מצוות וואס האט מען א ברכה נאכדעם. אזוי ווי מקרא מגילה – עפעס דא מקור פון מפשטון הגריר, לברך אחריה – אזוי ווי הלל – מען מאכט א ברכה נאכדעם.

נאכדעם איז עס מער אזוי ווי די שבח פון ברוך השם, מען האט געקענט, מען האט מצליח געווען. ס'איז מער אזוי ווי א שבח פאר ה', אזוי ווי יעדע זאך. נאכדעם איז די זאך, אזוי ווי די סוף פון שמונה עשרה, יא ברכת מודים, מען זאגט די שבח. דאס איז א ברכה.

דוגמא מחנוכה

ס'איז אפילו אויף יאר חנוכה איז דא א נוסח, א נרות הללו, וואס... ס'קומט נישט מיט א ברכה אין אונזער נוסח. אבער עס זעהט אויס אז ס'איז דארט בחינת פון די ברכה וואס מען מאכט נאכדעם, און מען רעדט וועגן וואס איז די ליכט, און מען גיט ארויס די איידיע נאכדעם.

העיקר - ברכה לפני המעשה

אבער די עיקר דין פון ברכה, די דין בברכת המצוות, איז די דין אז ס'דארף זיין עובר לעשייתן. ס'איז דא א מחלוקת ראשונים צו מען קען בכלל אויב מען האט פארגעסן, צי מען קען בכלל מאכן נאכדעם אדער אפילו בשעת מעשה. אבער דאס איז די הלכה.

פרק ה: ביאור הלשון "עובר לעשייתן"

הקושיא על הלשון

און ס'איז זייער אינטערעסאנט אז דער גמרא פרעגט וואס איז דער לשון "עובר". עס איז אינטערעסאנט, דארף זאגן "קודם לעשייתן". לשון "עובר" איז עפעס אינטערעסאנט.

הגמרא מביאה ראיות מפסוקים

און לשון זאגט דער גמרא, דער גמרא ברענגט א פסוק "ויעבור את הקושי" [ויעבור את הכסף], אדער "והוא עבר לפניהם", מען זעט אין די פסוק אז "עובר" איז פארדעם, אזוי וואס עס שטייט "עבר לפניהם".

אדער, "ויעבר" איז א קושן, אויף אידיש "עובר" האט זיך טייטש אריבערגיין. ס'איז געווען א מעשה, עס איז געווען א שליח, ער האט געוואלט אויסכאפן א טויטע שליח, האט ער "ויעבר" האט אים אויסגעכאפט, האט אים אריבערגעגאנגען פארנט פון אים.

הקושיא על הראיה

און אזוי פון דעם לשון זאגט מען אז "עובר" איז לשון די אקדימה, "עובר" איז לשון "קודם". אזוי שטייט אין די גמרא און אין פסחים, האב איך געדענקט.

איז, אלע מפרשים מוטשן אין זיך, קיינער פארשטייט נישט. איך מיין קודם כל, מען קען זאגן "קודם לעשייתן". מען האט נישט דארף זאגן "עובדים" דארפן א פשט. און אויב שוין יא, איך מיין די פסוק, עס קאכט א שוואכע ראיה. איך מיין, ס'זעט אויס אז ס'איז אמת. און די רעזון פארוואס מען זאגט פאר אויבער איינמאל, איז טאקע געווען דעם. אבער שייכות... וואס איז די פשט? וואס איז די איידיע דא?

הביאור - "עובר לפניהם" כמנהיג

נא, לכאורה. טראכט, די פשט איז פשוט. איך זעה דער לשון "עובר", "והוא עובר לפניהם"... זיי האבן געזעהט ביי יעקב אבינו אויך, ווי "עובר לפניהם", אין דעם בוכס'ן צעמאנט, לעצטע וואך איז געווען דער פסוק, ווי "עובר לפניהם"...

האב איך געזעהן, אז דער לשון "עובר לפניהם"... מען זעט עס אין אנדערע פלעצער... יאווה... איך דענק נישט... דער יעקב האט געזאגט פאר עשו אחיו, יא "יעבור נא אדוני לפני עבדו".

הפירוש - כמו "יצא לפניהם"

אבער "עובר לפניהם" איז דער טייטש, איך מיין אז ס'איז מלשון אזוי ווי ס'איז ענליך צו "יצא לפניהם". דאס שטייט א לשון, "אשר יצא לפניהם", משה רבינו האט געוואלט מנהיג זיין יהושע, "אשר יצא לפניהם ואשר יבוא לפניהם". און ס'זעהט מיך אויס אז "עובר לפניהם" האט די זעלבע מינינג פון "יצא לפניהם" מיט "יבוא לפניהם".

הציור של "עובר לפניהם"

די ווארט איז, קומט בעצם א געוויסער ציור פון א געוויסער מציאות, און נאכדעם איז מען מפשט. סאו אויספארט וואס איז דער ציור פון דעי "עובר"... לשון "עובר"... דער ציור איז, למשל, מען גייט ארויס צו מאכן א מלחמה, אדער אזוי ווי יעקב עיני אפשר נישט דווקא צו א מלחמה, מען גייט ארויס צו א מחנה, כסדר צו א מחנה לבוא למלחמה, מען גייט ארויס, איז דא אלעמאל איינער וואס שטייט אין פראנט.

המלך הולך לפניהם

דער מלך בעצם, דער מלך, דער גענעראל, ער איז יא וואו לפניהם, ער גייט פאראויס פון דער עולם. יא. און ער פירט, דאס איז די טייטש, ער פירט דער עולם.

און "עובדות", דער היינטיגער מלאכים, זעצן אין די בענק, ווייל זיי פראטעקטן זיך. אבער דער אמת'דיגער מלך, דארף גיין לפניהם. ער גייט ארויס – ער איז דער ערשטער בעצם. ער פארט פאר דעם, און ער ווייסט אזוי ווי עקזעקיושן צו טון. ער נעמט דעם די מערסטע סכנה, ווייל ער גייט דעם ערשטן. אבער ער פירט זיי – דאס איז דער טייטש. דאס איז די לשון.

המסקנה - הברכה מובילה את המעשה

דער צוהער פון דער לשון "עובר" קומט פון דארט – "עבר לפניהם". אבער דער "ויעבר" איז הקושי. עס גייט ער...

[המשך הטרנסקריפט יבוא בחלק הבא]

הכנה לחנוכה: ההודאה והשכינה

פרק א: הברכה כמנהיגת המצוה

משמעות המילה "עובר"

לשון אן א אויער? דער צייער איז, למשל מען גייט ארויס צו מאַכן אַ מלחמה, אָדער אַזוי ווי יעקב עשו, אפשר נישט דווקא צו אַ מלחמה, מען גייט ארויס צו אַ מחנה, כתיאת המחנה לבחון, מען גייט ארויס, און עס איז דאָ אַלעמאָל איינער וואָס שטייט אין פראָנט, דער מלך בעצם, דער מלך, דער גענעראַל, ער איז יאָ וואו לפניהם, ער גייט פאַראויס פון דער עולם, יאָ, און ער פירט, דאָס איז די טייטש, ער פירט דער עולם.

נאָר וואָס דאָס איז די היינטיגע מלאכה, מען זעצט אין די בענק, ווייל זיי פּראָטעקטן זיך. אָבער זיין אמת'דיגער מלך דאַרף גיין לפניהם – ער גייט ארויס, ער איז דער ערשטער בעצם. ער פאָרט פאַר דעם, און ער ווייסט וואָס צו טון. ער נעמט די מערסטע סכנה, ווייל ער גייט די ערשטע. אָבער ער פירט זיי. דאָס איז די טייטש. דאָס איז דער לשון. די צייער פון די לשון העובר קומט פון דאָרט – עובר לפניהם.

אָדער ויעבר איז אַ קושיא. עס גייט ער – ער פאָרט אויס אין פראָנט פון אים און ער פירט אים. די לשון עבור אפשר קען זיין אפילו פאַרקערט, אַז פון דעם קומט די לשון עבור. איך ווייס נישט. אויב אַזוי פאַרשטייען, איז אַן אינטערעסאַנטע זאַך.

הברכה כמנהיגת המצוה

אַז כביכול, דער משל דאָ פון אַ מצוה מיט אַ ברכה... אַ מצוה איז עפּעס אַ מצוה, עפּעס אַ מערכה. מען שטעלט אַ מערכה. יאָ, די לשון מערכה אויך, עס קומט פון מערכות ישראל. עס שטייט די lines פון די סאָלדאַטן וואָס שטייען, מען גייט עפּעס טון, מען גייט עפּעס כבוש זיין, מען גייט עפּעס מאַכן.

און עס איז דאָ איינער וואָס שטייט אין פראָנט, וואָס ער פירט עס, וואָס ער ווייזט ווי צו גיין, ער איז די הייסט לעלי'נ', ער ווייזט צו מען זאָל גיין דאָ, צו מען זאָל גיין דאָרט, ער נעמט די responsibility, ער פירט עס, ער איז דער עובר לפניהם.

איז אַזוי אויב אַזוי אַ מצוה איז אַזאַ זאַך אויף מיין זאַך, און די ברכה... ער איז די פירער פון די מצוה. ער איז נישט סתם פאַר די מצוה. ער פירט די מצוה. דאַרף נישט איינער זאָל ווייזן ווי צו גיין. וואָס טוט מען דאָ? אַה, מען מאַכט אַ ברכה? דאָס איז די פיר פון די מצוה. דאָס איז די ממונה אויף די מצוה, כביכול. עס איז די מפקד אויף די מצוה. דאָס איז די סוד פון דעם, לשון עובר לעשייתן.

פרק ב: מדוע מצוות המועדות גדולות יותר?

הקושיא: איך יש זמן להתכונן?

איז אַזוי פאַרשטייען אונז די נושא פון הכנה. עס איז וויכטיג, ס'מאַכט אַלע דיפערענץ אין די וואָרלד, ווי מען זאָגט, צו אַ מענטש גייט צו אַ יום טוב, צו אַן עני מצוה.

די אמת איז אפילו דאָס ווי אַ כשר, וואָס איז אַ חנוכה? לעכט עפּעס אַזוי... אינדערסטאַנד... אָדער, יום טוב, דבר הבא, די מזמן לזמן... אויף דעם מאַכט מען דאָך די שהחיינו. האָסטו דאָ אַ חילוק און אַ מצוה וואָס קומט מזמן לזמן, און סתם אַ מצוה...

יעדע מצוה, יעדער אשר יצר, און יעדערמאָל וואָס מען לייגט אָן טוט אָן ציצית און תפילין, און מען זאָגט אַ שמייכל פאַר אַ חבר... ס'איז אויך אַ מצוה. דאַרפן אויך בעצם מאַכן נאָכאַמאָל. איך וואָלט אויך ממש גרויס עורר. עס איז אונזער אמת. עס וואָלט אַן עכנמי. האַנדזשענט פּראָצענט.

אויב איינער וועט נעמען צוויי וואָכן, מען קען אפי' אַזוי פרעגן אַ קשיא. ווי האָסט אייך צייט צו חסק צו קרייטן צו חנוכה? קענסטו דאָ היינט אַ חיוב צו לערנען? והגית בו יומם ולילה, ס'איז דאָ אַ חיוב צו דאַווענען דריי מאָל, ס'איז דאָ אַ חיוב צו טוהן אַלע מענער און זיך צוגרייטן צו שבת, ס'איז אַלע מענער חיוב אים יעדן טאָג. ווי אַזוי פּשט, ס'איז זייער אינטערעסאַנט, ס'איז אַביסל פאַני, זאָגן ס'איז דאָ אַ מצוה, מזמן לזמן, אַמאָל קומט עפּעס אַ מצוה פון חנוכה לעכט, און פאַר אַ חודש פאַר, דאַן גייט מען זיך צוגרייטן. ביזט דעמאָלט זיך אויך דאָ מצוות.

התירוץ: כך נבראו המצוות

אָבער די תירוץ איז, אַז דאָס איז טאַקע די פּשט. און ווייטער אויב איינער וועט נעמען עני מצוה עני טאָג און מאַכן פון דעם אַ הכנה, עט ער האָבן פון דעם אַ גרויסער תועלת. אָבער איז נישט דאָ קיין צייט. ער דאַרף טון אַסאַך זאַכן.

די מצוות המועד איז די מצוות וואָס מ'האָט אַזוי געמאַכט, אַזוי אָוועקגעשטעלט, אַזוי בוכה געווען. אַז זיי זאָלן זיין מצוות וואָס... מען מאַכט פסח און דאַרפט אַסאַך צייט. מען דאַרף עס איינקויפן אין די חנה קאָלעכע, מען דאַרף צוגרייטן די שטיקלעך תורה... דאָס איז געמאַכט, און ער כביכול קענסעלט אַוט די מצוות פאַר אים.

מען דאַרף נאָך אַלץ טון, די טאָג טעגליכע סדר היום, און די עבודה, און די מצוות, און אַלעס וואָס מען דאַרף טון. אָבער וואָס קוקט ער ארויס פאַר? ער קוקט נישט ארויס פאַר די תפילין אינדערפרי. מען קען זיך נאָכאַמען. עס איז אַ מענטש וואָס זענט אַזוי. אָבער אַ נאָרמאַלער מענטש קוקט ארויס פאַר די ימים טובים אַ גאַנץ יאָר. אפילו ווען ער דאַווענט און ער לייגט תפילין און ער לערנט זיין סדר היום, קוקט ער ארויס פאַר די יום טוב וואָס קומט נעקסט.

מדוע יום טוב גדול יותר?

און טאַקע וועגן דעם איז דער יום טוב גרעסער. פאַרוואָס איז אַ יום טוב גרעסער ווי אַ גאַנצע יאָר? אייליבער דער אמת? איז עס אַנדערש? איך ווייס נישט. דער אמת, אַזוי איז עס טאַקע געמאַכט. עס איז גרעסער ווייל עס האָט אַ מערערע הכנה.

ווייל אַז אַ מענטש קוקט פרשת וישב, אָדער פרשת תולדות, און דער טראַכט, וואָס גייט זיין די נעקסטע עיוונט? עס גייט זיין חנוכה! די מחשבה, דאָס מאַכט חנוכה! פאַר אַ גרעסערע זאַך ווי סתם עפּעס אַ אַנדערע זאַך וואָס מען טוט אינמיטן טאָג.

פרק ג: סוגי ההכנה – במחשבה ובמעשה

ההכנה במחשבה

סאָו, מיר דאַרפן נאָך דאָס זאָגן עפּעס איין ווארט, אַז עס איז די כתה הכנה, אונז האָבן געהערט אַז די עיקרע הכנה איז בעת, די הכנה במעשה איז די הכנה בדיבור, אַז אונז רעדן יעצט דערוועגן. עס איז דאָ אַ הכנה במחשבה.

אַ הכנה במחשבה... וויאַזוי מענטשן דאַרפן האָבן עפּעס אַ געדאַנק, עפּעס אַ ווארט, עפּעס אַ אידעע. די עיקר כח המענטש איז די כח המחשבה, די כח השכל. דאַרפן דאָס אויך צוגרייט.

עקרון "כל אשר נמצא בידו"

און אַזוי ווי די סדר פון די הכנה קשמרס איז. יאָ, אַ מענטש... יעדער איינער דאַרף אָדער קען אָדער ס'איז ראוי לוי צו נעמען די סאָרט אַרבעט וואָס ער טוט, די סאָרט זאַך וואָס ער האָט, און מאַכן פון דעם, אַזוי ווי למשל ס'איז דאָ די תרומת המשכן, כל אשר נמצא בידו – איינער וואָס האָט גאָלד, איינער וואָס אַרבעט אין גאָלד אָדער זיין, ער האָט פּונקט אַסאַך גאָלד, ער ברענגט גאָלד פאַר די משכן, און איינער וואָס האָט זילבער, ער ברענגט זילבער. און איינער וואָס האָט נחושת, ער ברענגט נחושת. און איינער וואָס האָט אנשים וואָס קענען טובות זיינע סעוזים, ברענגען זיי. און אַזוי ווייטער.

ההכנה בפנימיות

און דער זעלבער וועג איז בפנימיות, במחשבה. יעדער איינער, וואָס ער האָט אַ סאָרט מחשבה וואָס ער האָט, וואָס ער האָט אַ סאָרט אידעע וואָס ער טראַכט וועגן, וואָס ער האָט אַ סאָרט זאַכן וואָס ער רעדט מיט אים. מן הבא בידי דאַרף ער נעמען מנחה, נישט לעת הבחר, ווייל הקדוש ברוך הוא לימים טובים, וואָס איז דאָך אַזאַ צייט פון לראות פני השכינה, וויינויים ה' לכנו ולנו.

סאָו איך וויל אַרויסברענגען איין קליינע נקודה וואָס אונז לערנען די וואָך, וואָס מען קען ברענגען מיט דעם צו חנוכה. סאָו אַ גוטע מתנה לכבוד חנוכה. אַ גוטע מנחה. מנחה זייט דייטש. איך כאַפּ רבנה בן מנחה. יאָ דער מענטש ברענגט. ער ברענגט אַ מנחה. עס הייסט ער אַ לאות מאן אין כתב אריזל. ער ברענגט עפּעס צו דעם טאָג, צו דעם זאַך. און מיט דעם זאָגט ער קוק איך האָב דיך עפּעס געטון, איך האָב דיך געברענגט אַ מתנה.

פרק ד: שתי נקודות מרכזיות בחנוכה

הקדמה: שתי נקודות וחיבורן

עס איז דאָ צוויי נקודות אין חנוכה וואָס די אַלע ספרים רעדן, און איך וויל זיי קאַנאַקטן, איך וויל זיי אַרויסברענגען אין דעם וועג.

נקודה ראשונה: השכינה למטה מעשרה טפחים

איין ווארט וואָס שטייט אין די אַלע חסיד'ישע ספרים, און איז אויך פּשוט פּשט אודאי, איז די נושא אין די לענגוואַדזש וואָס מען רעדט אַסאַך מאָל, איז אַז די שכינה איז ירד למטה מעשרה טפחים וואָס איז אַ מצוה צו לייגן דעם נר חנוכה למטה מעשרה טפחים, וואָס דער רמז, וואָס אַסאַך ספרים האָבן געטראַכט איז – עס שטייט לכאורה די שכינה למטה מעשרה, אָבער אונז וועלן יאָ ברענגען די שכינה למטה מעשרה, עס איז יאָ ירד למטה מעשרה אין חנוכה.

און דאָס איז דער רמז, אַזוי ווי ס'שטייט כי אבדים אנחנו, ובדי סיני ליזבנו אלהינו, אפי' ביז שווערע זמנים און נידריגערע זמנים, אַזוי ווי ס'איז געווען חנוכה, און בית שני איז נישט געווען קיין שכינה וכו' יחל, אום כל זה, דער אייבערשטער כו' יחל לאָזט זיך אַראָפּ צו די אידן, דער אייבערשטער העלפט די אידן אפי' אַזוי, די לשונות אויף דעם כתב אריזל, וויאַזוי מען דעסקרייבט אַז דער שפע גייט אַראָפּ אין אַ הונדעריגער פּלאַץ וכדומה.

נקודה שניה: ענין ההודאה

צווייטע זאַך, די צווייטע ווארט, וואָס סבדא אין לשון הקבלה איז זייער קאַנעקטעד, אָבער אין פּשוט פּשט איז אפשר שווערער צו זען די קאַנעקטשאַן, אָדער דער עולם כאַפּט נישט די קאַנעקטשאַן, איז די נושא פון הודאה, קבעו שמונת ימי חנוכה הללו להודות ולהלל, די נושא פון הודאה, יעדער איינער זאָגט אַז חנוכה איז דאָ אַ ספירה, און חנוכה געהערט צו די ספירת הוד.

די נושא פון הודאה, פון דאַנקען פאַר עמודת ה'. ווייל די יעדע ענטפער שטייט על פי קבלה, איז די זאַך זייער קאַנעקטעד. ווייל די נושא פון הודאה, אַזוי ווי וועסטו לערנען די דריי לעצטע ברכות שמונה עשרה, אָדער ספּעציעל ברכת מודים, געהערט אויך צו דעם מידות וואָס הייסט נה"י, אָדער נצח הוד יסוד, אָדער מער ספּעציפיקלי הוד, אין אַ געוויסע וועג, וואָס דאָס איז אויך דער פּלאַץ צו ווי די שכינה איז יורד למטה מעשרה.

הקשר בין שתי הנקודות

אינטערעסאַנטע זאַך. ווי איז די שכינה יורד למטה מעשרה? למעלה מג' טפחים ולמטה מעשרה, און אַנדערע רעדן צו נה"י. און דאָרט, דאָס איז אויך די עבודה פון הודאה, איז דאָרט... וואָס איז די שייכות פון די צוויי זאַכן? וואָס גייט דאָ פאָר?

פרק ה: חשיבות ההודאה – שאלה ותשובה

פשוט, פשוט, פשוט, רמז

פּשוט, פּשוט, פּשוט, רמז. איך וויל אַרויסברענגען פּשוט. ס'איז זייער וויכטיג, און וואָס יעדער איינער ווייסט, ס'איז זייער וויכטיג צו דאַנקען. צו דאַנקען, אַזוי מ'זאָגט, צו האָבן appreciation, צו האָבן אַ הכרת הטוב, thankfulness, זאָל אַ מערכה וואָס הייסט דער'ן thankful worship, דער גרויסער ענין צו זאָגן דער thankful worship.

מה זה לא

וואָס איז דער ענין? דער ענין איז זיכער נישט אַז דער אייבערשטער ווערט ברוגז, אַז ער... אַז ער מדאַנקט אים נישט, דער אייבערשטער איז נישט קיין מענטש, דער אייבערשטער דאַרף נישט לעבן דאַנק, און דער אייבערשטער דאַרף טובת אפילו מען דאַנקעט אים נישט.

און דער ענדער איז אויך זיכער נישט עפּעס אַ סגולה. עפּעס אַ סגולה, מען דאַנקט דיר אייבערשטער, העלפט ער, עפּעס אַזוי. דאָס וואָלט שוין אימערזעהנט אָבער אַן אינטערעסאַנטע זאַך.

הקושיא מסדר שמונה עשרה

יאָ, מען זעט דאָך אין די לשון פון שמונה עשרה, וואָס איז אַ יסוד, די סדר שמונה עשרה, וואָס די חכמים האָבן טאַקע געווען, די אַשכנז איז אַ גדולה, עס איז ממש אַ יסוד פאַר עבודת ה', פאַר וויאַזוי אַ איד גייט צו צו גאָט, וויאַזוי אַ מענטש האָט אַ רעלעישענשיפּ מיט גאָט.

און מען זעט נישט בן עשרה אַז עס איז דאָ דער שלש ראשונות, וואָס איז אַזוי ווער בין איך און ווער איז דער אויבערשטער... נאָכדעם איז דאָ הודאה. און דאָס איז אָבער אַ טענטע זאַך. פאַרוואָס?

הסדר הרגיל: מודה אני

ווייל ווען איינער זאָגט אַז מודה על אַב על הטוב על החסד... זייער גוט, עס איז די סדר וואָס שטייט אין מסכים די משנה און ברכות. דאַנק דיך רבונו של עולם, שכוח. מודה אני לפניך. איך האָב מיך אויפגעזעקט היינט. איך בעט דיך, די טאָג זאָל גיין גוט. אָקעי, דעי סדר מאַכט סענס. דעמאָלטס, די סדר איז אידעאַל פאַר בקשה.

הסדר בשמונה עשרה: הפוך!

ביז דערווייל אין שמונה עשרה גייט די סדר אָפּאָסיט, רייט? איך בעט דיך, גיי מיך אַ שכל און געלט און פרנסה און רפואה און גאולה און סליחה און אַלע זאַכן וואָס איך דאַרף. און איך דאַנק דיך.

וואָס גייט דאָ פאָר? וואָס דאַנק איך דאָ? האָסט שוין באַקומען? האָסט שוין געטראַכט מען קרענען יענער? דאָס איז די טייטש. ווייסלכאויר בעט מען נישט מען עסן אויף זאַכן וואָס גייען זיין שפּעטער, מאָרגן, היינט, אפילו על יוסף די לבוא. וויילי שלמה, איך האָב ברחמים און תשועה. וואָס דאַנקסטו שוין?

השאלה נשארת פתוחה

ס'איז זייער פאַני. ס'איז דאָ אַסאַך אַ שאלה. וואָס דערציילט אַז יעדע תפילה ענדיגט זיך מיט אַ בקשה? ווי קומט אַריין די דאָה? די דאָה קומט נאָכדעם וואָס דער אייבערשטער ענטפערט די תפילה. וואָס גייט דאָה פאָר?

און אודאי דאָס איז אמת. אודאי דאָס איז אמת אַז מען קען זאָגן איך זאָג אַ שכוח אויף לעשות. אָדער מען קען זאָגן אַז עס איז אַ ענליכע נאמען.

עבודת ה' בשמחה: ההודאה כתיקון לעצבות שבתפילה

פרק א: תפקיד ההודאה בתפילה - איזון נגדי לחסרונות

הקושיא: מדוע ההודאה באה אחרי הבקשות?

די דאָ קומט נאָכדעם וואָס די עבודה שטאַרק ענטפערט די תפילה. וואָס גייט דאָ פאַר? און אודאי דאָס אמת... אודאי דאָס אמת... מען קען זאָגן... איך זאָג דאָס כּוֹחַ אויפֿן לעשׂוֹת... אָדער מען קען זאָגן אַז עס איז ענעכן נאָמען... מורא דעם שטייטלכעל... נִסִּים שֶׁבְּכָל יוֹם... משקח... אָבער דאָס דאַרף נישט קומען פריִער... וואָס קומט דאָס דאָ?

ס'איז אַ ביסל פאַני. איך מיין אַז דער פּשוט'ער סוֹד דערפֿון איז, פּשוט'ע ווערט דערפֿון איז, אַז ס'איז אַ קאַונטער-בעלענס [counter-balance: איזון נגדי]. אַ קאַונטער-בעלענס.

שלוש הברכות הראשונות: התפעלות וביטול

וואָס הייסט? ווען אַ מענטש טראַכט פֿון גְּדֻלַּת ה' פֿון די ערשטע דריי בְּרָכוֹת, עס פֿילט זיך... לאָמיר זאָגן אַז ער איז מִתְפַּלֵּל... אַתָּה קָדוֹשׁ וְשִׁמְךָ קָדוֹשׁ, וּקְדוֹשִׁים בְּכָל יוֹם יְהַלְלוּךָ... קְדוֹשִׁים קענען זיין אונז, יאָ? און אַ קָדוֹשׁ... און אַ קְדוֹשְׁךָ, כנו, אמסי, אכתר, פקודש... אונז מאַכן הייליג דריי אָפּשינדע ווערטער, אונז פֿאַרשטייען גְּדֻלַּת ה', אַזוי ווי די מַלְאָכִים פֿאַרשטייען עס.

פֿאַרשטיין עס ווייניגער אָדער מער... אָבער אַזויווי די אַנדערע אברהם פֿאַרשטייען, אַזוי ווי צַדִּיקִים פֿאַרשטייען אֱמֶת'דיג... אונז זענען פּאַרט פֿון די צַדִּיקִים פֿון די מַלְאָכִים, פֿאַרשטיין וואָס ס'מיינט גאָט אין אונז.

עס איז זאַך מינסד [minced: מעורבב, מורכב]. מען קענסט זיך פֿילן פֿון אַ געוויסן לְהִתְבַּטְּלוּת, אַ געוויסה כתנות, אַזוי ווי איירט ארמות. אָבער מען קען זאָגן אַז ער פֿילט קליין, ער פֿילט נישט גרויס, נישט דווקא זיין ממש, ער פֿילט זיך ממש ווי אַ תּוֹלַעַת, נישט ממש שִׁפְלוּת, ער איז אין אַ געוויסע זון זיך מִשְׁתַּתֵּף בִּגְדֻלַּת ה', אָבער עס איז אַ ביטל, איך בין דער וואָס שטייט אין קְדֻשָּׁה מלכו על ימי הלכה, דאָס איז די ערשטע דריי בְּרָכוֹת.

שתים עשרה הברכות האמצעיות: מלא חסרונות

אוקיי, נאָכדעם וואָס דאָ אַלע צוועלף בְּרָכוֹת אינצווישן, וואָס אויב מ'טראַכט אַריין, זענען דאָך בעצם נאָר בַּקָּשׁוֹת אויף וואָס גייט נישט גוט. די מלא חסרונות למעשה – כְּאִלּוּ איך האָב יעצט געזאָגט אַז איך ווייס ווער דער אויבערשטער איז – אַתָּה חוֹנֵן לְאָדָם דַּעַת. איך בעט דיך אין איינו מיטך דאָס. וועלכע דַּעַת? די דַּעַת פֿון דיודי ה'. די דַּעַת וואָס מ'דאַרף האָבן נאָך פֿאַר אַלע אַנדערע זאַכן, וואָס איז אַ תְּפִילָה צו דעם.

און די סְלִיחָה און די רְפוּאָה און די גְּאֻלָּה און די בְּרָכָה און פַּרְנָסָה, די אַלע זאַכן וואָס מען בעט, זענען דאָך אַלס זאַכן וואָס זענען נישט. און ווען מען האָט דאָרט נישט כהאט, אפשר בעט ער נישט אָן שם שטאַרק. אָבער די איידיע וואָס אַ מענטש גייט אַריין איז נאָך אַלס חֶסְרוֹנוֹת.

און די אמת אָדער, די אַלני חֶסְרוֹנוֹת קומען דאָך אֱמֶת'דיג פֿון אַ חֶסְרוֹן אין די ערשטע דריי בְּרָכָה. פֿאַרוואָס איז נישטאָ קיין דַּעַת, ווייל מיר האָבן נישט קיין בָּרוּךְ אַתָּה ה' חוֹנֵן, און אַ דַּעַת? פֿאַרוואָס איז נישטאָ קיין רְפוּאָה, ווייל עס איז נישטאָ קיין בָּרוּךְ אַתָּה ה' רוֹפֵא חוֹלִים? עס פֿעלט עפּעס דאָ...

הסכנה: תפילה שגורמת לעצבות

עס קען ווערן אַזאַ סיטואשאַן, זייער אַ שווערע סיטואשאַן, וואָס מאַכט זיך... קען מען זעהן... איך זעה עס... אַז – און דאָס איז דאָך די לענגערע פּאַרט פֿון שְׁמוֹנֶה עֶשְׂרֵה, און רוב מענטשן קענען זאָגן אַז דאָס איז דער עִיקָר – אַז דאַווענען מאַכט אים פֿילן שלעכט.

ווייל נישט נאָר דאַווענען, מען קען זאָגן אַז אֲפִילוּ יעדע סאָרט הִרְהוּר עַל ה', יעדע סאָרט וואָס ער רוט אַנדערהייבערש, מאַכט אים פֿילן שלעכט.

איך האָב שוין געמיינט אַז אֱלֹהֵינוּ וֵאלֹהֵי אֲבוֹתֵינוּ, ביז דערווייל, איז אַלאַ את לוחת לאכלנו און רְפָאֵנוּ און בָּרֵךְ עָלֵינוּ, און את שבעה שבטינו, בקיצור את הצרות. עס פֿאַרשטייט זיך, אויב האָסט שבעה שבטנו, איז דער פּשטן אַז זיי פֿאַרשטייען נישט די אֱלֹהֵי יַעֲקֹב אויך נישט. אֱלֹהֵי יַעֲקֹב און אֱלֹהֵי אמת, האָב זיי נישט צוגעלייגט קיין שִׁבְטֵינוּ כְּבָרִאשׁוֹנָה.

און עס הייבט זיך שוין די גאַנצע זאַך. עס איז מלא חֶסְרוֹנוֹת, מלא צער, מלא פּגם.

למה זה בעיה: עבודת ה' צריכה להיות בשמחה

די פּראָבלעם איז אַז מען קען נישט אַזוי לעבן. קודם כּל, ס'איז זייער אַ נישט גוטע זאַך אַז ווייל אַ מענטש טראַכט פֿון דאַווענען און טראַכט פֿון דיגן גוט, גלייך גייט זיין ערשטע אַסאָסיעישאַן [association: קישור מחשבתי]. ווען מען פֿילט דעמאָלטס די טייל, פֿילט מען שלעכט. עס איז נישט קיין וועג דאָס.

עס קען דאַרף נישט זיין אַז דאַווענען איז די צייט ווען מען דערמאָנט זיך אַלע פּראָבלעמס. זייער סעד [sad: עצוב]. די תְּפִילָה דאַרף זיך זיין בְּשִׂמְחָה.

און עֲבוֹדַת ה', בְּשִׂמְחָה מיינט דאָך אַז ווען אַ מענטש דאַרף זיין אָפּגעלייגט – ווי אַזוי זאָגט אַלע נובאָוויטש – אַ מענטש, ביי אים דאַרף זיין פֿאַרשטענדליך, ביי אים דאַרף עס זיין די נאָרמאַל.

פֿאַרקערט, די גוטע זאַכן... ווען מען אַרבעט, ווען מען עסט, ווען מען רעדט שְׁטוּתִים מיט די חֲבֵרִים... דעמאָלט איז עפּעס נישט אַ שוואַכע מעשה. אָבער דער דף, אַז דאָס איז די געשמאַקע צייט. די מִצְווֹת איז אַ געשמאַקע צייט. די עֲבוֹדַת ה' איז די גוטע זאַך.

התוצאות השליליות של עצבות בעבודה

און ביז דערווייל... ווייל עֲבוֹדַת ה' מיינט אַז מען זעט זיך אַ ביסל אין שפּיגל, מען זעט וואָס גייט דאָ פֿאַר, איז עס די שלעכטע זאַך, איז עס וואָס מאַכט מיך פֿילן שלעכט.

און חוץ פֿון דעם, קודם ברענגט עס עַצְבוּת, און עַצְבוּת ברענגט נישט, ס'איז גאַרנישט גוט. ס'ברענגט צו פֿיינט האָבן די גוטסקייט. ס'ברענגט צו פֿיינט האָבן דריי עֲבוֹדָה. יענע, ער איז איינפאַנט [infant: תינוק רוחני]. ביים דאַווענען האָט ער אַלע פּראָלעמס. עס קען נישט זיין אַזאַ זאַך.

הבעיה הנפשית: דחיית מה שגורם צער

און נישט נאָר דעם, עס ווערט נאָכגעלאָזט. עס ווערט נאָכגעלאָזט סיי אַזוי פּראַקטיש ווי איך זאָג, ווייל ער גייט נישט טון אין דעם גענוג, און סיי אֱמֶת'דיג.

די נֶפֶשׁ פֿון אַ מענטש, די טֶבַע פֿון אַ נֶפֶשׁ, און די איידעלסטע וועג, איז אַז וואָס ער האָט ליב, וואָס ער האַלט פֿון, וואָס מאַכט אים פול [full: מלא], וואָס מאַכט אים העפּי [happy: שמח] – דאָס ציעט ער צו. דאָס האַלט ער.

אַ זאַך וואָס מאַכט אים סעד [sad: עצוב], און דורך אַ טֶבַע איז עס דוֹחֶה, שטופּט ער עס אַראָפּ.

און אויף וויפֿיל אַ מענטש, ווען ער טראַכט אַ סוּגוֹת אֱלֹקוּת, מאַכט עס אים נישט פֿילן גוט? ווי מילא איז אַ נֶפֶשׁ, עס איז דוֹחֶה. ווי מילא פֿאַרגעסט ער עס, לְמָשָׁל. האַלט עס אינאיין פֿאַרגעסן. פֿאַרוואָס האַלט עס אינאיין פֿאַרגעסן? ווייל דאָרט איז נישט ליב.

דאָס איז אַ גאַנצע נייעע הֲבָנָה.

פרק ב: הפתרון: ההודאה כתיקון ובניית כלים

מהות ההודאה בשמונה עשרה

סאָוי אויב אַזוי, וואָס מ'האָט געמאַכט אין די בַּקָּשׁוֹת, די צוועלף בְּרָכוֹת, דרייצן בְּרָכוֹת פֿון בַּקָּשׁוֹת, דאַרף מען מאַכן אַ הוֹדָאָה.

און די הוֹדָאָה אֱמֶת'דיג איז אויף די אַלע זאַכן, ס'איז נישט אויף נעכטן. נעכטן איז דאָ אַן אַנדערע הוֹדָאָה. ס'איז אויף די אַלע זאַכן וואָס מ'האָט געבעטן אין די צוועלף זאַכן. און ס'איז כִּבְיָכוֹל אויף דעם וואָס מ'ווייסט יאָ. אויף די אַלע זאַכן וואָס מ'ווייסט יאָ.

און אַנדערע ווערטער, וואָס מ'ווייסט יאָ און וואָס מ'האָט יאָ. האָבן מיר גערעדט פֿון רְפָאֵנוּ? איך האָב יאָ רְפוּאָה. דאָס איז וואָס ס'איז. און דאָס איז אַ תִּקּוּן, אַ גרויסער תִּקּוּן.

התיקון: מניעת שנאת העבודה

דאָס איז אַ תִּקּוּן אויף דעם וואָס אַ נישט וואָלט אַנגעהויבן צו פֿיינטע פֿאַר מידישקייטן, און דאָס איז נישט נאָר אַ תִּקּוּן, נאָר דאָס איז אויך אַ וועג צו ברענגען דער.

ווייל וויפֿיל אַ מענטש איז זיך מעריך, ער מאָגט זיך צו זיין צופֿרידן, צו זיין העפּי [happy: שמח], צו דאַנקען, אויף דעם וואָס ער האָט, איר האָט ער עס, האָט ער עס טאַקע, זיין נֶפֶשׁ האַלט עס. כּוֹחַ פּשוטה.

הקשר לעולמות: איך מורידים שפע למטה?

ווען דאָס איז די אַנדערע ווערטער... לאָמיר זאָגן לְמָשָׁל... אין די צוועלף בְּרָכוֹת אינצווישן, איז מען עפּעס אַ העכערער סערוויס [service: שירות, עבודה] ווי איבער אַ דרייעגער, און אין עפּעס אַ אַנדערע ספיר [sphere: תחום, ספירה] און אַ פּלאַץ וואָס פֿון דאָרט קומען די אַלע בְּרָכוֹת וואָס ענדלער הענט וועגן.

און דאָרט איז דאָך אַלעמאָל דאָ, און אַז די עֲצִילָה איז די תְּפִילָה, און די עִיבִּישְׁטֶע איז איילע איינס, איז דאָך אַלע גוטע זאַכן דאָ. ס'פֿעלט נישט גאַרנישט. נאָר וואָלט עס נישט אַנגעקומען צו מיך.

ווייסט אויב עס איז נישט אַנגעקומען צו מיך? ווי אונז לערנען? נישט ווייל דער אייבערשטער איז אַ שלעכטער, נאָר ווייל די האָסט נישט געמאַכט קיין כֵּלִים.

מהו הכלי? שמחה והודאה

וואָס דער אַ כֵּלִים קען אַ מענטש מאַכן? ער איז זיכער פֿאַר אַ סוּגַת אֱלֹקוּת, און אֱמֶת'דיג אויך פֿאַר אַלע זאַכן.

די צופֿרידנקייט, זיי האָבן געלערנט אַז איך האָב דאָס ליב, אַז ס'איז אים גוט, ס'איז טוֹב, טוֹב שִׂמְחָה, לְכַנָּא לְהוֹדוֹת, ס'איז גוט אַז ס'זאָל זיין די אַלע זאַכן.

דאָס איז די כְּלִי, דאָס איז די איינציגסטע כְּלִי אֱמֶת'דיג פֿון נֶפֶשׁ, די שִׂמְחָה אין דעם, די הוֹדָאָה, די דאַנקבאַרשאַפֿט, דאָס איז די כְּלִי וואָס מאַכט אַז די נֶפֶשׁ זאָל האַלטן די אַלע זאַכן.

הקשר למטה מעשרה טפחים

סאָו דאָס וואָס אונז רעדן, אַז אַ שְׁכִינָה דאַרף קענען אַ רְכִיב מִלְמַטָּה מֵעֲשָׂרָה טְפָחִים, וואָס דאָס איז נישט נאָר חֲנֻכָּה, יאָ לאָמיר זיין ריעל [real: אמיתי], ווען מִלְמַטָּה מֵעֲשָׂרָה טְפָחִים מיינט אין עוֹלָם הָעֲשִׂיָּה מיינט בְּפוֹעַל ממש יעדע תְּפִילָה דאַרף אַזוי זיין, נישט אַז אַ זאָג רְפוּאָה אינו איז דאָ אַ רְפוּאָה אין עוֹלָם הָאֲצִילוּת אין עוֹלָם הַיְצִירָה, העלפּט מיך גאַרנישט איך דאַרף דאָך די רְפוּאָה זאָל זיין דאָ.

און אַסאַך מאָל איז דאָך די פּראָבלעם, אין עוֹלָם הָאֲצִילוּת איז עס גאַנץ גוט, אָבער אין עוֹלָם הָעֲשִׂיָּה איז נישט דאָ קיין רְפוּאָה.

וויאַזוי ברענגט אַן עובד רְפוּאָה אין עוֹלָם הָעֲשִׂיָּה? פֿאַרוואָס נישט? פֿאַרוואָס ווען ער טראַכט עֲבוֹדָה.

שני חלקי הנפש: העליון והתחתון

דער חֵלֶק אַ נְשָׁמָה הָעֶלְיוֹן, אֱמֶת'דיג האָט ער זיך ליב ווען ער איז דאַווענט. אֱמֶת'דיג, דאָס האָט ער ליב, ווייל פֿאַר דעם טעט ער איז. אָפּשינדער שטייט אַז מְחִיר וואָלט אֱמוּנָה און דעם וכדומה.

אָבער דער חֵלֶק, אַחוֹן נָמוּךְ פֿון דעם מענטש, דער חֵלֶק וואָס האָט ליב די תּוֹצָאָה פֿון דערפֿון, יאָ האָט ליב צו זיין געזונט, יאָ האָט ליב צו האָבן בָּרֵךְ עָלֵינוּ, יאָ האָט ליב צו האָבן חוֹנֵן און הַדַּעַת, ספיל און קלוג, און אַזוי ווייטער... דער חֵלֶק האָט איך זיך נישט מִשְׁתַּתֵּף אין דער דאַווענען.

ווייל מ'צידו אים פֿאַר דעם ווען ער גייט נאָכן דאַווענען, האָט ער אַ תֵּיאָב [תאווה: desire, craving], האָט ער אַ חֵשֶׁק צו אַנדערע זאַכן, און עס בלייבט טאַקע דאָרט, ווייל יענער האָט יענער ליב.

פרק ג: הפתרון המעשי: חנוכה כזמן אימון בהודאה

הצורך בזמן מיוחד להודאה

און וואָס דאַרף מען טון? מען דאַרף דאַנקן, מען דאַרף טעלן ספּעשיל [special: מיוחד] צייט, איך מיין אַז אַכט טעג חֲנֻכָּה איז גענוג אויף זיך צו טרעידן, נישט גענוג, אָבער מ'קען און מען מעג.

הבעיה: רואים עבודה כחובה

און אונז זענען אַזוי צוגעוואוינט אין די שלעכטסקייט, און עס העלפּט נישט וויפֿיל איך זאָג די דְּרָשׁוֹת, סאָוי יעדע יאָר, חֲנֻכָּה דערמאָנט זיך נאָכאַמאָל, און זאָגן דאָך אַזויפֿיל די דְּרָשׁוֹת פֿון דאָס, און לְמַעֲשֶׂה נאָך אַלץ, די גוטסקייט, און די מַעֲלָה, יעדע איינער, און דווקא בִּפְרָטוּת, איך וועל רעדן וועגן דעם, דווקא בִּפְרָטוּת, אָבער די מַעֲלוֹת, די מִצְווֹת, און מיט דער עֲבוֹדַת ה', אַלעמאָל ליגט אויף אונז אַזוי ווי אַ חוֹבָה, אַזוי ווי אַ דאָה [דורכמוז: must, burden], און מילא לויפֿט מען אַוועק דערפֿון, און מילא האָט מען עס נישט, מילא באַקומט נישט אויכעטע שֶׁפַע, וּבְפוֹעַל מִלְמַטָּה מֵעֲשָׂרָה טְפָחִים, וכן, וואָס מ'דאַרף האָבן.

הצורך בהודאה על חלקי

סאָ מ'דאַרף ספּעציעל מאַכן הוֹדָאָה, הוֹדָאָה עַל חֶלְקוֹ, און אַזוי ווי אונז רעדן, אַז אַראָפּצוברענגען בְּפוֹעַל ממש מיין טאַכטע אַראָפּצוברענגען אין מיין פְּרָט אַז איך זאָג איך בין אַ חֵלֶק פֿון כְּלַל יִשְׂרָאֵל, מְדַוְּונֵן בִּלְשׁוֹן הָרַבִּים, און ווייט בער זייער גרויס.

הודאה על חלקי: הכרת הטוב האישית

פרק א: הורדת הישועה לפרט האישי

הצורך בהודאה מיוחדת על חלקי

סאָוִי מ'דאַרף ספּעציעל מאַכן הודאה, הודאה על חלקי. און אַזוי ווי אונז רעדן, אַז אַראָפּצוברענגען בפועל ממש מיינט אויך אַראָפּצוברענגען אין מיין פּרט. אַז איך זאָג, איך בין אַ חלק פון כלל ישראל, מדובר בלשון רבים, און ווידער, זייער גוט. אַז דער כלל ישראל טוט האָבן אַ ישועה. צו ברענגען די ישועה אין דיין פּרט איז דאָך דער טייטש, איז צו ברענגען פּונקטליך, פּונקטליך, פּונקטליך אין דיין סיטואציע.

המחסום: ביקורת עצמית מתמדת

זאַך פאַר אַ מענטש, ווייל אונז האָבן אויסגעזאָגט אַזוי פיל מוסר השכל און אַזוי פיל סעלף-קריטיסיזם, און דאָס איז די אמת אַז מען דאַרף אַלעמאָל זיין בעסער... אָבער אַז אַ מענטש דאַרף קענען זאָגן אַז דאָס וואָס איך ווייס – יאָ. דאָס סליחה וואָס איך האָב – יאָ. דאָס רפואה וואָס איך האָב – יאָ. דאָס פרנסה וואָס איך האָב – יאָ. עס איז גענוג אַ גוטע זאַך צו אַ ברכה מאַכן דערויף, יאָ? קענסטו מאַכן אַ ברכה ביי שם ומלכות? יאָ, קענסטו מאַכן אַ ברכה ביי שם ומלכות?

דערמאָנט דער אויבערשטער אַליינס אויף דאָס וואָס דו ביזט אַ תלמיד חכם? יאָ? נאָר וואָס דען? וועלסט שוין געדאַנקט דער אויבערשטער אויף דעם? ניין, ווייל יעדערוואָלט דו טראַכטס פון דעם, איך בין אַ קלוגער, איך בין אַ רייכער, איך בין אַ מצליח'דיגער, איך בין וואָטעווער מיילע וואָס איך בין. אַה, וואָס דאַרף עס זיין אַ שאלה? עס איז גאווה אָבער איך וואָלט דאָך געדאַרפט זיין בעסער, איז אַלץ געטאָן ווערט.

נותן הודאה על חלקו – היסוד לשמחה

אָבער קודם, נותן הודאה על חלקו. און אויב עס איז נותן הודאה על חלקו, עס דאַרף מען קענען משונדיג זיין פריילעך. איך טראַכט אַז די אַלע מענטשן וואָס קוקן די ווידעאָס – יעדער איינער – עס לעבן אין זייערע אַ סאַך הצלחות און זייערע אַ סאַך זאַכן וואָס זענען משונדיג גוט. מען האָט נישט אַז ס'איז נישט דאָ פּראָבלעמס, אָבער עס זענען זייערע אַ סאַך זאַכן וואָס גייט אונז משונדיג גוט.

פרק ב: הקשר בין שפע גשמי לשפע רוחני

העיקרון הקבלי: שפע גשמי כלבוש לשפע רוחני

און די ריזן פאַרוואָס – בעצם, נאָר מען לערנט דאָך. יאָ, איז דאָ אַ טענה. מיר האָבן גערעדט אַ דאָנערשטאָג פאַרנאַכט. צוויי וואָכן, דריי וואָכן צוריק. וועגן שפע גשמי. וועגן געלט. יעדער וואָס לערנט כבוד לך סעודות ווייסט, אַז שפע גשמי איז דאָך נאָר אַ לבוש פאַר שפע רוחני.

קומט אויס אַז אויב ס'איז דאָ אונז לעבן אין אַמעריקע ווי ס'איז דאָ די מערסטע שפע וואָס איז געווען אין די וועלט, מיט געלט, די מערסטע געלט, די גרעסטע GDP [Gross Domestic Product: התוצר הלאומי הגולמי] און אַלעס, איז אויב אַנעס קומט אודאי פון אַ ריזיגע שפע רוחני. ס'קומט פון איין סוף, איין סוף, אַן סוף פון די השגות אלוקיות.

השאלה הקשה: היכן השפע הרוחני?

פאַרוואָס האָבן אונז נישט די אַלע השגות? פאַרוואָס פאַרשטייען אונז נישט די תורה, די חכמה, אַזוי רייך ווי אונז קענען פאַרשטיין, ווי אונז האָבן אונזערע הייזער, וואָס זענען קיין איינע פון אונזערע עלטער, זיי, דאָס האָט נישט געהאַט אַזאַ הויז ווי אונז אַלע מענטשן האָבן דאָ?

התשובה: חוסר הודאה וקריאה בשם ה'

ווייל אונז דאַנקען נישט דערויף, און זיי זענען נישט קוראים בשם ה'. און זיי האָבן נישט קיין כלי געמאַכט פאַר די אַלע הטבות אַז עס זאָל זיין אַ אלוקית זאַך.

פרק ג: חנוכה: זמן מיוחד לעבודת ההודאה

שמונה ימים של עבודה ייחודית

אַזוי מ'דאַרף נעמען אַכט טעג אַ יאָר און נאָר טון דאָס, און אַזוי אַנדערע עבודות, עבודות פון איך ווייס תשובה טון, ווארט נאָך חנוכה שוין וועט מען טראַכטן פון אונז. קודם חנוכה גייט מען נאָר טון עבודה פרימיות, מען רעדט פון שמונה עשרה [ימי חנוכה], פון הלל, פון די זאַכן וואָס מען טוט.

הכרה בכל טובה

אַלע הצלחות, יעדער איינער וואָס ער האָט השגות רוחניות, יעדער איינער וואָס ער האָט השגות גשמיות, וואָס ער האָט... עס איז ער happy מיט דעם. און ער איז זייער happy אַז ער זאָגט אשר קדשנו... אשר קדשנו במצוותיו וציוונו... איז דאָך דאָ. וואו איז עס געקומען? פון די סדרי חורבן? פון וואו איז עס געקומען? עס איז געקומען פון דער אויבערשטער. זאָגט ברוך אתה ה' אלוקינו מלך העולם. מען האָט שוין די מצוותיו וציוונו. מען דאַרף דאָך לערנען יעדע זאַך.

פרק ד: חידוש: ברכה על כל דבר טוב

אומץ האמת של חז"ל

חז"ל איז דאָך געהאַט די... מען קען זאָגן די קוראַדזש [courage: אומץ]. אָבער עס איז נישט קוראַדזש. עס איז די אמת'דיגקייט. דער אויבערשטער ווערט נישט פאַרפוילן. פאַרוואָס טוען די חנוכה לייכט? ווייל עס איז אַ מנהג. פאַרוואָס טוען איך דעם מנהג? עס קומט פון דער אויבערשטער. עס שטייט צו אַלע רוחים ווי ער קאָרט. נאָר פאַר פסוק. אוקיי, רעדן שוין פון דעם פסוק.

הדוגמה: שטריימל לכבוד שבת

איך האָב אַ פאַקט. אויב איינער... דער אחר [הדובר], וועגן וועגן וועגן וועגן מען קען נישט מאַכן קיין ברכה... אונז חסידים שוין געליינט, האָבן אַ מנהג צו קענען שבת אַ שטריימל וואָס קאָסט דריי פיר טויזנט דאָלער. ס'איז זייער אַ שיינע לבוש, מען קען האָבן טענות דערויף. אָבער ס'איז שיין, ס'איז כסדר טייער. ס'איז אַ וועדל לכבוד שבת, אַ טייערע מלבוש.

דאָ, מיינסט אַז מען קען נישט זאָגן "וציוונו ללבוש שטריימל בשבת"? מען קען נישט. איך רעד נישט להלכה, ווען איינער זאָל זיין נאָר להלכה זאָל ער פרעגן אַ רב. "וציוונו ללבוש שטריימל"... נאָר ווער דען? פאַרוואָס דען גיי איך אַ שטריימל, נישט פאַרוואָס וציוונו?

הקושיה ההלכתית והתשובה

אַה, דער תוספות זאָגט, די ראשונים זאָגן אַז מען קען נישט מאַכן קיין נייע ברכה, עס איז נישט חתימת התלמוד? אוקיי, ער זאָגט איין אַנדערע נוסח. מען קען מיינען אַז דו ביסט דאָך אַזוי צוגעקלעבט צו דעם נוסח, אַז די קיינער מען זאָגט חז"ל. נאָר מען זאָגט אויף אידיש. אידיש מעג מען זיכער זאָגן. עס איז דאָך דאָ אין פשוטה.

ההסתרה שיצרנו לעצמנו

אָבער אונז לעבן אין אַ זאַמי פאַני הסתרה וואָס אונז האָבן זיך אַליינס געמאַכט. אַז יעדער איינער וואָס איך זעה אין מיין שול קומט אַריין שבת מיט בגדים וואָס וועלן ווערן טויזנטער דאָלערס, און ער מאַכט נישט אויף דעם קיין ברכה. און דאָך טאַמאַלט ער טענה'ט. אַה, אונז האָבן נאָר אַ שיינע שטריימל, לכאורה מען זאָל נישט קיין השגות אלוקיות כתר.

פרק ה: נצח והוד: הכלים להורדת השפע

השוואה לדור הקודם

יאָ, זיין זיידע וואָס האָט געהאַט אַ צובראָכענע שטריימל און קוים געהאַט צו לעבן, ער האָט געהאַט אַ השגות אלוקיות, אויך נו, אויף וויפיל ער האָט געדאַנקט, נותן הודאה על חלקו. עס איז דאָך אַ כלום. דער נצח והוד, די כלים אחרונים, וואָס מעבירים ברענגען זיי אַריין אין די שפע צו עולם הזה, די מדריגות און די מוחות, דאָרט האָט ער דאָס געהאַט. אויף וויפיל ער האָט נישט געהאַט, האָט ער נישט געהאַט.

הכלים הגדולים שלנו

און אויף די וואָס האָסט גרעסערע כלים, דו דאַרפסט דיך עולם אַ טוק, און עס זענען גרעסערע כלים. מי מער. אָבער די כלים זענען אַזוי ווי דו האָסט טייקע כף ירח יעקב [כלי שאינו מתוקן]. דו האָסט אַ גוטע נשמה, דו קענסט עס נישט עסן, ווייל דו האָסט נישט מתקן געווען.

הטעות: לחשוב שזו מסורת שלא יתוב

די דאָרט האָט די מלאך דאָרט... דו זאָגסט, דו מיינסט נעבאך, אַז דאָס איז געווען די מסורת שלא יתוב? שוין, קיין מסורת שלא יתוב. רעכט אַרויס לעת סוף. קיינמאָל נישט געווען. דער אויבערשטער האָט זיך געגעבן. ווערט געגעבן די אַלע שפע, ווערט געגעבן די אַלע זאַכן. עס זענען דאָך גוטע זאַכן.

פרק ו: הודאה על חכמה: הכרה בתורה ובהשגות

ההכרה בעליונות הרוחנית שלנו

און די זעלבע זאַך, איך בין אַן תלמיד חכם, איך פאַרשטיי די תורה בעסער ווי מיין טאַטע. אוקיי, זייער גוט. איך בין דאַנק די אויבערשטע דערויף. רעקאַנגנייז [recognize: הכר] דאָס. מאַכן זיי עס מקדש! יאָ!

קידוש החדש על ידי קרבן תודה

ווייל רבי קוקא [נחמיה] האָט געזאָגט, אַ חדש יתקדש... וויאַזוי איז עס זיך מתקדש? וויאַזוי זאָגן מיט מקדש? ס'איז דאָ הלכה! ובמקדשים את העזרה... וויאַזוי מוסיף על עיר נחמה... האָט מוסיף געווען על עיר ירושלים... וויאַזוי מוסיף? ווען מ'שטייט תודות... עס איז אַ קרבן תודה, און מ'קדש את העזרה...

ער זאָגט מיט דאַנק, דער אויבערשטער האָט נחמיה, ער האָט געבויט אַ גרעסערע חומה אין ירושלים. גרעסער, דוד המלך האָט נישט געהאַט אַזאַ גרויסע חומה. וואָטעווער, אַנדערש. ער איז אין אַ ברייטערע פּלאַץ, און ער זאָגט, איך דאַרף דאָס מאַכן אַ מקום קדוש, איך דאַרף דאָס מאַכן פונעם אבות המקדש. וויאַזוי? איך ברענגען אַ קרבן תודה, איך זאָג, הודו לה' כי טוב. אַה, יעצט איך האָב אַנערקענט, איך האָב געמאַכט טעות כלי, איך האָב געזאָגט פאַר דעם אַז ס'איז אלוקות.

יישום על השגות רוחניות

די זעלבע זאַך איז, און איך טראַכט פון אַ הבנה פרימיס אַז איך פאַרשטיי... איך האָב געלערנט פילאָסאָפיע, איך בין געלערנט עפּעס אַ חכם, עפּעס חסידות, עפּעס אַ ענין. ווען מען פאַרשטייט עפּעס בעסער ווי רוב מענטשן, דאַרף מען דאַנקען דערויף. ס'איז אויך אַ גלות גלה.

פרק ז: הפרדוקס: גאווה מול הודאה

הטעות הנפוצה

איך רעד פריי, מענטשן מיינען אַז עס איז אַ סתירה, די גאווה ווען מען דאַרף דאַנקען. אַזוי מענטשן מיין איך מיך און מיין קאָנפיוסט [confused: מבולבל] נפש איז דאָס איבער סאַ פּראָדעמען [problem: בעיה] וואָס מען דאַנקט, יאָ איך האָב טאַקע, ס'איז פאַרקערט.

האמת: הודאה היא ההיפך מגאווה

היי דאָ איז דאָך אַ זאַך פון אַ נביא, ווען איך קען נישט דאַנקען דערויף ווען איך האַלט אַז ס'איז מיינס, אַז מען איילעבעט נפרד דערויף. אַה איך האָב עס געמאַכט, איך בין אַזאַ גרויסער חכם, און וואָדע דעי חכמות ברענגען נישט קיין אידישקייט.

הסימן: חכמה בלי הודאה מביאה לעצבות

דער סימן, יאָ וואָס זאָגט אַ מענטש וואָס רעדט קעגן חכמות און שכל, זאָגן איך די חכמות ברענגען נישט אין די אויבערשטע ברכן, מאַכן דיך נישט טעמפּיס [temimus: תמימות], מאַכן דיך סעד [sad: עצוב], אַזוי שטייט אין די מעשה, חכם ווערט טעם [עצב]. יאָ וואָדע, ווייל דו דאַנקסט נישט דריי ראשי דערויף דיין חכמה. מאַכסט נישט קיין ברכת התורה.

פרק ח: ברכת התורה על כל חכמה

החידוש: ברכה על כל הבנה

מאַך ברכת התורה! איז דאָ אַלע חקירות, האָסטו מען געמעגליך געמאַכט ברכת התורה אויף דעם? ווער עס מאַכט ברכת התורה האָט נישט נאָמען קיין ישראל ליקוט. נאָר גיין, די הלכות פרעגן אַ רב. שטעט דיך דער אמת.

אויב איך פאַרשטיי פון עפּעס אַ גויאיש בוך אויף כינעזיש, פאַרשטיי איך עפּעס? דאָס מאַכט מיך קלאָרער אין מיין לעבן. וואָס מאַכט מברכים עבדא? מען מאַכט מיך ברכת התורה. ווערט געגעבן קיין שם, מיטל, חכמה. ווערט געגעבן די חכמה פאַר אַ גוט יאָר.

התוצאה של חוסר הודאה

אויב דאָס מאַכט עס נישט, איז אַלעמאָל דעמאָלס אַז ס'איז נאָמאָל די פּראָבלעם. ס'איז גאווה, ס'איז מוח, ס'איז דיך. איך בין אַן ערקענער.

פרק ט: הכרת הטוב: היסוד לכל

נותן הודאה על חלקו – תנאי לעלייה

די הכרת הטוב, די הודאה על חלקו, און על חלקו איך קען זיין מער אודאי, קודם איך האָב הודאה על חלקו, דאָס איך אויך נישט מקומען כאילו עס איז נישט מיט דין, ס'איז אַ גוטסקייט וואָס קומט מלמעלה, עס איז געביידע, איך האָב מער, איך געב מער, איך מיין נישט אַז איך בין happy, איך וויל נישט מער.

הבהרה: שמחה אינה שוללת רצון למעלה

מען מעג זיין אַזוי happy אַז מען זאָל נישט וועלן מער דרך אגב... ס'איז נישט דאָ אַ ווארט פון די רבי'ן פון לובלין אַז אויב מען דאַנקט און מען בעט נישט מער, הערט אויף די שפע... איך ווייס נישט... איך בין נישט happy מיט דעם ווארט יעצט... איך פאַרשטיי עס נישט. איך וויל מוחל זיין. רבינו, קען איך מסביר זיין? שיק מיך אַ מעסעדזש אויף פאַרשטיין?

איך ווייס, איך האָב געווארט אויף די פּסוק צוויי וואָכן צוריק, אויף טייל מיט בנדעות. עס זעהט מיך אויס זייער נישט קיין וועג. אָבער דאַנקען דאַרף זיין בשלמות.

מודה אני – הודאה בלי תנאי

איך רעד יעצט צו רעדן פון די דאַנקען נאָכדעם, יאָ? אָבער מודה אני לפניך, ברוך אתה ה' אלוקינו. דאָ פאַרשטייט נישט יעצט נאָך. אוקיי, דאָס צום שלום איז אַ קאָמפּליקעיטע זאַך, אָבער עס קען נישט אַזוי. עס קען נישט זיין. איך מעג נישט זיין happy יעצט. איך האָב אַלעס וואָס איך דאַרף. אַלעס. דאָס וואָס איך האָב, איז גוט. נאָרף איך זיך נישט דאַרגן פון דער אמת על דין. אַזוי האַלט איך. איך קען נישט אַזוי לערנען.

פרק י: סיכום: הודאה כיסוד האלוקות בעולם

העיקרון: הודאה יוצרת כלי לאלוקות

און דאָס איז דאָך אַ כלל, דאָס מאַכט אַז עס זאָל טאַקע זיין אַ אלוקית זאַכן. ווי ס'איז דאָ גאָט, ווי ס'איז דאָ אודאי, איז דאָך בכל מקום אשר אזכיר את שמי, אַז קראָס שמואל עליך וברך תוכל, ווי ס'איז דאָ גאָט, איז דאָך דאָ דער שפע זיין סוף, דער אויבערשטער פעלט נישט, גאַרנישט. און די וועלט פעלט נישט, גאַרנישט.

מען זאָגט, דער אויבערשטער פעלט נישט, גאַרנישט. די וועלט פעלט נישט, גאַרנישט. דער אויבערשטער, מען האָט נישט קיין די מעלה מיט דרך הטבע דאָס.

ההיפך מגאווה: לקחת ברצינות את ההודאה

איך מיין, די הפך פון גאווה, ס'איז די הפך פון נעמען צו ערענסט [earnest: ברצינות] די זאַכן וואָס אונז זאָגן. מען מיינט נישט צו נעמען ערענסט, מען מיינט צו דערדאַנקען דעם אויבערשטן. דאָס איז די פּשוט'ע זאַך.

פרק יא: מעבר להשגות גבוהות

הדרשה הפשוטה לכולם

איך האָב מיר קענען מעמק זיין מער... ווער איז עס געווען אין מאָנסי די וואָך? ער האָט אַ געוויסע המקוה וואָס מ'קען רעדן פון די השגות צוליב קוס, און וויאַזוי צו. מען האָט אמת'דיג מער כלים פאַר ארץ... מענטשן האָבן מורא סאַמטיימס... איך וועל זאָגן אַ דרשה וואָס יעדע אינגל... איך גלייב נישט אַז איך קען עס זאָגן פאַר יעדע אינגל, ס'איז נאָך נישט גאָר גאָר ברענגט... אָבער איך קען זאָגן אַ דרשה וואָס איך קען זאָגן פאַר מיינע קליינע קינדלעך, פאַר די אינגלעך, מיידלעך, בחורים...

הכנה לחנוכה: פשטות כמפתח לגדלות

פרק א: פשטות כמפתח לגדלות - הכנה לחנוכה

יותר כלים ליותר השגות

ס'איז נאך מער כלים פאר נאך גרעסערע השגות. די שכינה וואס איז געווען למטה מעשרה טפחים [למטה מעשרה טפחים: מתחת לעשרה טפחים - מושג קבלי המתאר ירידת השכינה למטה], ס'פעלט נישט פון די שכינה למעלה מעשרה טפחים [למעלה מעשרה טפחים: מעל עשרה טפחים - רמז למדרגות רוחניות גבוהות]. כביכול ס'ווערט נאר גרעסער, ס'איז נאר א משל, ס'איז נאר א מתפשט [מתפשט: מתרחב, מתפשט], ס'מאכט עס בעסער.

דאס איז די הכנה [הכנה: הכנה].

ההכנה לחנוכה: פשטות ושמחה בחלקו

הכנה לחנוכה [חנוכה: חנוכה]. מען זאל זיך בונען זיין, מען זאל מאכן פשוט'ע זאכן, און יעדער איינער פונקטליך די עקזעקט זאכן וואס ער האט צו לערנען, זיין העפי [happy: שמח], און איך וועל זיין העפי, און דאנקען די רבונו של עולם [רבונו של עולם: ריבונו של עולם] דערויף.

הדלקת נרות חנוכה: הודאה על הקטן

און מען זאל זיך קענען צינדלעך אייניקלעכט... מיט דעם און מיט דעם צינדלעך אייניקלעכט... עס איז די מענטש... צונדלעכט...

יא, פארוואס צינדט מען די לעכט [לעכט: נרות]? ווייל איך האב א קליינע זאך וואס איך האב אנגעהויבן. איך דארף צונדלעכט אכט טעג [אכט טעג: שמונה ימים] אויף דעם.

פרשת ויגש תשפ"ו: המדרש על המפגש בין יהודה ויוסף

פתיחה: המדרש על "ויגש אליו יהודה"

הפסוק מתהלים והמדרש

המדרש, איינע פון די מדרשים, די גרויסע המדרשים ביי בראשית רבה, ברענגט אויף דעם דער פסוק:

"כי הנה המלכים נועדו עברו יחדו, המה ראו כן תמהו נבהלו נחפזו, רעדה אחזתם שם חיל כיולדה"

פשט הפסוק

דער פשוט'ע פשט פון דער פסוק רעדט פון א פלאץ וואו די מלכים קומען זיך צוזאמען אין הר ציון, אין ירושלים, אין דעם מקום המקדש, און זיי דערשרעקן זיך דארט. זיי כאפן א פחד פון ווי גוט, ווי ריכטיג ס'איז דער בית המקדש.

דאס איז דער פשוט'ע פשט לכאורה פון דער פסוק, אזוי ווי זיי זאגן ווייטער: "כאשר שמענו כן ראינו בעיר ה' צבאות" - זיי האבן געמיינט אז ס'איז סתם מעשיות וואס איז פארציילט וועגן דעם מקום המקדש, און דערנאך זעען זיי אז ס'איז טאקע אזוי. דאס איז דער פשוט'ע פשט פון דעם פסוק.

דרש המדרש

דעם פסוק טייטשט המדרש כדרך המדרשים איבער אויף דעם מעמד פון "ויגש אליו יהודה", און ער טייטשט אזוי יעדע ווארט:

"המלכים" - ווער זענען די מלכים? יהודה און יוסף:

- יהודה איז אוודאי דער מלך פון די ברידער - "יהודה גבר באחיו"

- יוסף איז דער מלך אין מצרים

דאס זענען די מלכים. צוויי מלכים האבן זיך דא צוזאמגעטראפן.

"עברו יחדיו" - איך מיין אז אויך דער פשוט'ע פשט טייטשט אזוי. "עברו יחדיו" טייטשט די מדרש: זיי זענען מלא עברה על זה, וזיי זענען מלא עברה על זה. זיי האבן זיך גערעגט, "עברו יחדיו" - זיי האבן זיך גערעגט איינער אויפן צווייטן.

איז עס שוין א געוויסע טייטש אויך אין די פסוק. מען קען מודה זיין, מען זעהט נישט אפשר זיכער אין די פסוק אז יעדער רעגט זיך דא. ס'זעהט אפשר אפילו אויס אז ער גייט בדרך פיוס, ער בעט זיך. דער מדרש האט עס געליינט אז דא רעגט ער זיך.

דאס אנדערע מדרשים אויך האט מען אזוי געלערנט - דאס איז א געוויסע וועג פון רידינג ביטווין די ליינס. יעדער איז נישט העפי דא, ער שרייט אביסל.

"המה ראו כן תמהו" - דאכדעם זאגט ער, ברענגט ער אויף דעם די פסוק וואס איז געשטאנען פריער. דאס הייסט אמת אין אן אנדערע קאנטעקסט, אבער מען קען עס אויך צושטעלן צו דעם סיטואציע. עס שטייט "ויתמהו האנשים איש אל רעהו" - די מענטשן, די ברידער פון יוסף האבן זיך געוואונדערט אויף דעם וואס ער ווייסט, און זיי האבן געזען זיין צורה.

אויף דעם שטייט "המה ראו כן תמהו", און דער מדרש שטעלט צו דעם לשון.

"המה ראו כן תמהו" טייטשט די מדרש אביסל אנדערש ווי די פשוט'ע פשט אין די פסוק. פשוט'ע פשט אין די פסוק - איך מיין, ס'איז נישט אביסל אנדערש פון פשט, אזוי ווי אלע מדרשים. דאס איז וואס מען רופט היינט ליטעראַרי אַנאַליסיס [literary analysis], ליטעראַרי קאַנעקשאַנס [literary connections]. יא, מען זעט א דעסקריפּשאַן [description] פון א מצב פון די פסוק, און מיט די זעלבע ווערטער קען מען דעסקרייבן די מעשה פון יוסף און זיינע ברידער.

אין די פסוק איז די מלכים אליינס "ראו כן תמהו". דא איז נישט די מלכים אליינס אפשר - ס'איז די מענטשן ארום און ארום, "המה ראו כן תמהו".

"נבהלו נחפזו" - דאס איז ווייטער א חלק פון אונזערע מעשה, אזוי ווי עס שטייט "ולא יכלו אחיו לענות אותו, ולא יכלו לענות אותו כי נבהלו מפניו" - ס'איז "נבהלו נחפזו". און עס רעדט פון די אנדערע סטעידזשעס [stages] פון די מעשה, ווען יוסף האט זיך אנטפלעקט פאר זיינע ברידער - "ולא יכלו לענות אותו, ולא יכלו לענות אותו כי נבהלו מפניו" - "נבהלו נחפזו".

תובנת המדרש על השבטים

"רעדה אחזתם שם" - אויף דעם ברענגט ער שוין א פסוק פון די פרשה. דאס גייט ער צוריק צו אונזער מעשה. ער זאגט דאס איז די שבטים - "רעדה אחזתם שם" - דאס זענען די אנדערע ברידער.

וואס זאגן זיי די שבטים? "מלכים מדיינים אלו עם אלו, אנו מה איכפת לנו" - יוסף המלך מדיין עם המלך.

דאס וואס איז טייטש "ויגש אליו יהודה" - דאס הייסט "ויגש אליו יהודה".

הסבר המדרש

ווייטער לויט ווי דער מדרש האט געליינט די מעשה: דער מדרש האט גוט געליינט די מעשה און געזען אז יהודה רעדט אפשר שיין, אבער עס איז דא עפעס אן אַנדערליינינג טרעד [underlying thread], עס איז דא עפעס א פחד.

זאגט דער מדרש: און וואס איז געשען מיט די אנדערע ברידער? ווער עס ליינט די מעשה - די אלע זענען געקומען. יא, די אלע ברידער האבן גערעדט, זיי האבן אלע געזאגט "אלהים מצא את עון עבדיך". פארשטייט, נישט איינער האט גערעדט... מיט אמאל יהודה קומט צו... ווי אזוי יעדער האנדעלט...

זאגט דער מדרש אויף דעם אזא שפראך-ווארט, אזא משל. די מדרש זאגט: די שבטים האבן געזאגט - זאלן די צוויי מלכים זיך שמועסן איינער מיט די צווייטע. ס'איז נאה, ס'איז ריכטיג, א מלך זאל רעדן מיט א מלך. אונז... אונז מישן זיך נישט אריין.

דער עמקות פון דעם מדרש

דאס איז איבערע טייטש. איבערע טייטש פון די מדרש איז, אז דער מדרש האט געכאפט אז אלע ברידער האבן זיך גערעדט שיין טאקע. זיי האבן ברידער זיך געבעטן: "מה נאמר, מה נדבר, מה נצטדק" - אלץ זייער שיין.

קומט יהודה, און יהודה איז דער מלך. ער איז נכנס באותה הקורא. ער איז דער וואס טאקע איז דער מלך דא.

אז דער עולם האט אנגעהויבן צו רעדן אביסל דברי תקשות, אזוי ווי מיר לערנען דא, און די אלע אנדערע שבטים זענען טאקע סטעפּ באַק [step back]. זיי זאגן: אונז מוז שוין דאך נישט אריין, דאס איז שוין דיינדזשערס [dangerous], די מצב איז שוין דיינדזשערס. שוין יהודה האט זיך גענומען די ריסק [risk], ער וויל זיך שלאגן מיט דעם מלך פון מצרים, מיט יוסף. אונז ווערן אט!

"מלכים מדיינים אלו עם אלו, אנו מה איכפת לנו" - אונז בלאנגט נישט צו אונז שוין, דאס איז שוין אן אנדערע לעוועל [level] שמועס. זאלן די מלך זיך דאך שמועסן מיט, דאך אויסצופייטן מיט די אנדערע מלך. אונז זאלן קומען שפעטער ווען מען ווייסט שוין וואס אונז זאלן טון.

פסוק נוסף מאיוב

און אויף דעם ברענגט ער אויכעט די פסוק: "אחד באחד יגשו ורוח לא יבא ביניהם"

- "אחד באחד יגשו" - איינס און איינס, "יגשו" פון דאס שוין "ויגש אליו יהודה"

- איינס צו איינס האבן זיך צוגעגאנגען, זיי האבן זיך געטראפן

- "ורוח לא יבא ביניהם" - די אנדערע מענטשן, די שבטים הייסן דא אזוי ווי די "רוח לא יבא ביניהם"

וואס קומט נישט אריין אין אזא מצב פון "אחד באחד יגשו" - פון "רוח לא יבא ביניהם".

סיכום המדרש

דאס איז אלס די מדרש, וואס די מדרש האט זייער שיין מצייר געווען די מעמד, די מינוט פון "ויגש אליו יהודה". צוגעשטעלט די לשונות פון פסוקים וואס געבן ארויס די זעלבע סארט מואָמענט [moment]:

- א פסוק רעדט פון די מלכים וואס קומען אין ארץ ישראל

- א פסוק אין איוב רעדט פון א גאנצע אנדערע נושא - איך ווייס נישט קלאר פארוואס עס רעדט

אבער דער מדרש האט פארשטאנען אז דאס איז די זעלבע געפיל, דאס איז די זעלבע תנועה, די זעלבע תנועה פנימית, די זעלבע מואָמענט איז דא דא.

אז עס קומט יהודה מיט יוסף, זיי טרעפן זיך, זיי האבן זיך אריינגעגאנגען צו אזוי ווי א דועל [duel], צו א פייט [fight], צו די בירה. מען גייט יעצט רעדן דערין, קינדער צו שלמות. מען זאל אויפהערן מיט די געימס [games] וואס מען שפילט דארט גאנצע צייט - גאר גע'גנב'עט די בעכער, נישט גע'גנב'עט די בעכער, ס'איז אונזער שולד צו דיין שולד.

ער האט אביסל געעפענט די מסכה און געזאגט אזוי ווי ס'איז.

אנדערע אנדערע מענטשן - אזוי ווי מ'זעהט דא, שטייט נישט וואס איז געשען מיט די אנדערע שבטים. אבער דער מדרש האט זיך פארגעשטעלט אז די שבטים האבן געטוען סטעפּ באַק. זיי האבן זיך "רעדה אחזתם שם" - אונז קומט זיך נישט דא אריין.

עד כאן דברי המדרש.

---

הזוהר הקדוש על הפרשה

אונז לערנען דא א שיעור זוהר הקדוש. עס וועט זייער אינטערעסאַנט צו לערנען וואס דער זוהר האט געטון מיט דעם מדרש. און נאכדעם וועלן אונז גיין אביסל ווייטער און זעהן ווי די חסידישע ספרים - איך האב נישט אריינגעקוקט אינעווייניג יעצט, אבער איך געדענק אים וואס מען פארשטייט - וואס זיי האבן געטון מיט דעם זוהר.

הפתיחה בזוהר

אז די הערשטע זאך, עפענען אונז אויף די זוהר. ביז יעצט האבן אונז נאכגעזאגט די לשון מער ווייניגער וואס שטייט אין די מדרש, די צווייטע שטיקל בראשית רבה אויפן פרשה.

עפענט אויף די זוהר אויף די פרשה. הייבט אן די זוהר מיט אזא פסוק:

רבי אלעזר פתח:

"כי אתה אבינו... כי אברהם לא ידענו וישראל לא יכירנו, אתה ה' אבינו גואלנו מעולם שמך"

דאס איז א פסוק פון ספר ישעיה.

הקשר הפסוק

דאס איז א לשון פון ספר ישעיה פרק ס"ג. ישעיה הנביא רעדט וועגן א תפילה, און דאס איז א חלק פון א תפילה, א תפילה וואס ישעיה הנביא רעדט דא צו דער אייבערשטער.

"הבט משמים וראה..." - ער בעט זייער א שארפע תפילה. זייער א חלק פון דער תפילה ווערט געזאגט קיין תיקון חצות.

זייער א שארפע תפילה וואס ישעיה הנביא שרייט צו דער אייבערשטער אויף די גלות:

- "הבט משמים וראה מזבול קדשך ותפארתך"

- "איה קנאתך וגבורותך"

- "המון מעיך ורחמיך"

- "אלי התאפקו"

און נאכדעם דער פסוק: "כי אתה אבינו וגומר"

"שוב למען עבדיך, שבטי נחלתך"

דאס איז בערך אז עס גייט ווייטער, אבער דאס איז דער עיקר חלק פון די תפילה וואס איז נוגע צו אונזער נושא.

פשט הפסוק בישעיה

די אנדערע ווערטער: ישעיה הנביא - איך זאג פשוט פשט, אלעמאל דארף מען געדענקען די פשוט'ע פשטן, און על גבי דעם גייען ווייטער.

ישעיה הנביא, ער רעדט דא אין א זמן פון חורבן, און ער איז כמעט מטיח דברים כלפי מעלה. ער שרייט צו דער אייבערשטער און זאגט:

אמאל דער אייבערשטער האט אונז געהאלפן. ער האט דערמאנט אייבערשטער, ער האט געשיקט משה רבינו אונז ארויסצונעמען פון מצרים. און ביז דערווייל זענען אונז דא מיט גארנישט.

און ער זאגט: רבונו של עולם, קוק וואס גייט פאר מיט אונז.

הטענה על האבות

און ער זאגט: קוק, אונז האבן נישט קיין צווייטע...

ס'איז דא אברהם... אברהם איז געווען אונזער טאטע... דו מיינסט ער העלפט אונז?

עס איז געווען ישראל... ישראל איז געווען אונזער טאטע... אברהם וישראל... צוויי גרויסע טאטעס וואס אונז האבן געהאט... ער העלפט אונז עפעס? ער איז אונזער מכיר?

"מכיר" - יא, מכיר, אזוי ווי כתיב "חור בן אתניהו יכיר". "מכיר" - ער דארף מכיר זיין. א טאטע איז מכיר זיינע קינדער.

"מכיר" מיינט נישט אז ער קען אונז, ער מיינט: ער אנערקענט אונז. ער נעמט זיך אן פאר אונז. ער טוט אונז עפעס.

ער איז טויט. ער איז לעכטיגעניין אין זיין לעבן, ווי מען זאגט. עס איז נישט דא... אונז האבן נישט קיינער וואס העלפט אונז.

המסקנה

און ביז דערווייל דו לאזט אונז אפ... "תתענו ה' מדרכיך"... אונז האבן נאר טענות אויף דיך, רבונו של עולם.

אונז האבן נישט קיין טענות אויף אברהם... אברהם איז א וואוילער איד געווען... אונז האבן נישט קיין טענות אויף ישראל...

"לא ידענו" - ווער בלייבט אונזער טאטע? אונזער טאטע בלייבט דיך.

"כי אתה אבינו גואלנו מעולם שמך" - אונזער אויסלייזער איז דיין נאמען, איז דיך אליינס.

די אלע אנדערע שיינע תורות, אלע אנדערע שיינע צדיקים וואס זענען געווען, אלע שיינע אבות, אלע שיינע מדריגים וואס זענען געווען... נישט דא צו וועמען צו רעדן.

"אברהם לא ידענו, ישראל לא יכירנו" - "לא יכירנו, לא ידענו" - ער קען אונז נישט.

פרשת ויגש: תפילת ישעיהו והקשר הישיר עם הקב"ה

מהמעשה ההיסטורי לתפילה הנצחית

תפילת ישעיהו: "אברהם לא ידענו וישראל לא יכירנו"

עס האט געווען אמאל משה רבינו וואס האט אונז ארויסגערומען פון מצרים. עס איז געווען אמאל אברהם אבינו. עס זענען געווען אלץ שיינע זאכן. ער העלפט אונז נישט. דו דארפסט אונז העלפן, און ביז דערווייל דו לאזט אונז אפ.

סתנו ה' בדרכך - אונז האבן נאר טענות אויף דיך, ריבונו של עולם. זיי האבן נישט קיין טענות אויף אברהם. אברהם איז א וואוילער איד געווען. זיי האבן נישט קיין טענות אויף ישראל.

לא ידענו - ווער בלייבט אונזער טאטע? אונזער טאטע בלייבט דיך. כי אתה אבינו, גואלנו מעולם שמך - אונזער אויסלייזער איז דיין נאמען. עס איז דיך אליינס.

צו אלע אנדערע שיינע תורות, אלע אנדערע שיינע צדיקים וואס זענען געווען, אלע שיינע אבות, אלע שיינע מדריגות וואס זענען געווען - נישט דא צו וועמען צו רעדן. אברהם לא ידענו, ישראל לא יכירנו - לא ידענו, ער קען אונז נישט; לא יכירנו, ער קען אונז נישט. אתה ה' אבינו.

הפירוש של ישעיהו הנביא

דאס איז דער טייטש פון די פסוק פון ישעיה הנביא. מען דארף זיין א נביא. א נביא מיינט איינער וואס רעדט צו די רייבערשטע [הקב"ה], רעדט צו די רצעים [הציבור]. עס דארף זיין א נבואה צו זאגן אזא תפילה.

הקשר בין הזוהר לפסוק בישעיהו

זאגט דער זוהר אויף דעם - איך מיין אז זיי פארשטייען שוין גלייך דער ווי דאס איז גראם, די צוויי זאכן:

דעם ויגש אליו יהודה, וואס אונז האבן געזאגט המלכים נועדו, עברו יחדיו - דער גאנצער עולם איז נוהל ינעך פזי [נוהל ינעך פזי: נהנה מהקרב הזה].

מיט דעם פסוק אברהם לא ידענו וישראל לא יכירנו - עס איז זייער א גוטע גראם מיט דעם פסוק מיט דעם נושא וואס אונז האבן געזאגט אז ס'גייט ויגש אליו יהודה - די צוויי מלכים גייען צו אחד באחד יגשו ורוח לא יבוא ביניהם [אחד באחד יגשו ורוח לא יבוא ביניהם: איוב מ"א, ט"ז - "אחד באחד יגשו ורוח לא יבוא ביניהם"].

די זעלבע אידעע. זעלבע אידעע אזוי ווי ס'טוט זיך א גאנצע חברה.

המצב לפני הפנייה הישירה

די ראובן שמעון לוי אלע שטייען דארט. זייער יעדער איינער האט זיך זיין דזשאב. מיט אלמאל זעט מען אז ס'ארבעט נישט, ס'איז נישטא צו אים צו רעדן, ס'גייט נישט. לא ידענו - ס'העלפט נישט.

און אלע דרשות וואס יששכר האט געזאגט דארט, און אלע שטיקלעך תורה וואס זבולון, און אלע געלטערס וואס ער האט געוואלט געבן - אלעס האט נישט געהאלפן.

עס איז דא נאר איינער וואס יהודה זאגט, און פאר דעם זאגט דאך יוסף אליינס: "יא, מוז גיין זעהן אין די זויערע אויב מ'איז געקענען אנגעקומען."

יהודה זאגט: כי עבדך ערב את הנער מעם אבי לאמר - יא, די מיינסט דא טוען מענטשן זאלן נישט דא די זאך. איך בין דער איינציגסטער וואס איז responsible, און די וואס איז די איינציגסטע וואס איך קען בעטן - די וואס איז די איינציגסטע וואס איך באמיל אן הצייווש שלי [הצלחה שלי].

אחד באחד יגשו ורוח לא יבוא ביניהם - דאס איז דאך די זעלבע מובן, די זעלבע תנועה וואס ישעיה הנביא זאגט אין זיין געוואלדיגע תפילה אין פרק ס"ג פסוק ט"ז וואס ער זאגט:

ההבדל בין המדרש לזוהר

המדרש: המעשה ההיסטורי

עס זענען אלץ שיינע מעשיות. מען האט געמיינט, מען האט געמיינט, מען גייט זיך עס אויבערמאכן: אברהם! ישראל! עס איז דא תורה! עס איז דא געווען ניסים פון משה רבינו! עס איז געווען רוח הקודש פון דוד המלך! עס זענען געווען אלע מיני שיינע זאכן.

ביז דערווייל - נישט ווארק. ס'האט גארנישט געהאלפן.

אתה ה' אבינו גואלנו מעולם שמך - דיין נאמען... דאס איז וואס... לאמיר רעדן גלייך. לאמיר... אחד באחד יגשו ורוח לא יבוא ביניהם - דאס איז די טייטש פון דעם פסוק.

למה הזוהר מביא את הפסוק מישעיהו?

און מ'קען זייער גרינג זען פארוואס דער זוהר האט געטראכט אז דאס איז דאס זעלבסט ביי דיר. און דער גייסטער זון רעדט פון דעם מדרש.

דאס איז דער זעלבער פסוק ס'גייט ברענגען א מינוט. וואס איז דער עיקר חילוק פון דער זוהר אין דעם מדרש? פון דער זוהר אין דער מדרש? דער חילוק הוא...

המדרש מדבר על המעשה הפשוט

און דער מדרש, לכאורה, רעדט נאך אלץ פשוט פון יהודה מיט יוסף - די מעשה וואס עס איז געווען דעמאלטס. פון דעם וואס דערוואס די ברידער האבן זיך אזוי צוריקגעשטאנען ווייל עס איז שוין א dangerous situation - דא רעדט יהודה דירעקט מיט יוסף, אונז מישן זיך נישט אריין.

הזוהר מעלה לרובד של תפילה נצחית

אבער דער זוהר ברענגט שוין א פסוק. ער ברענגט אויך א פסוק - ער זאגט שוין אליינס - ער ברענגט שוין א פסוק וואס איז נישט א מעשה וואס איז געשעהן צווישן יהודה און יוסף, נאר א תפילה וואס געשעהט צווישן די נביא און יעדער איד.

ווייל די תפילה איז אזוי ווי אלע נבואות: שנצרכה לדורות נכתבה [שנצרכה לדורות נכתבה: מגילה י"ד - נבואה שנצרכה לדורות נכתבה].

עיקרון "נבואה שנצרכה לדורות נכתבה"

און אזוי די זעלבע זאך מסתמא איז תפילה שנכתבה לדורות, שנצרכה לדורות נכתבה. אלע תפילות וואס זענען דא אין תנ"ך, אפילו זייער שארפע תפילות, די תפילות וואס אפשר מ'האט נישט געטארט זאגן:

למה תסתיר פניך ה' מדרכך, תקשי אזניך מרעתנו [ישעיהו ס"ג, ט"ו] - ווען א איד וועלט דאס געזאגט אליינס, איך ווייס נישט. אבער ישעיה הנביא האט געשריבן אין א תנ"ך אז ס'איז דא א סאך פנים פאר די תפילה.

מען דארף זייער שטארק וויסן דארף קענען נוצן. ס'איז דא נאך תפילות פון משה, ס'איז דא אן א סוף תפילות אין תנ"ך. לערנט זיין סידור אז די באמת איז געבויט אויף די אלע תפילות וואס מען טרעפט אין תנ"ך. די אלע תפילות דארף מען האבן אין סטאק.

הרובד הכפול: מעשה ותפילה

המעשה ההיסטורי

עס איז דא געווען די מעשה פון יהודה מיט יוסף. דאס איז א מעשה. חוץ פון דעם וואס איז צווישן יהודה מיט יוסף, איז דא אבער אויכעט א relationship.

הרובד הרוחני: היחס בין האדם לבוראו

איז דא אבער אויכעט א התייחסות צווישן א גאט און א איד, צווישן א איד און דער אייבערשטער, צווישן א מענטש און דער אייבערשטער.

און דארט זענען דא אויך זייער אסאך דראמעס. עס זענען זייער אסאך מעשיות אמתדיגע. אלע מעשיות זענען דא צווישן א מענטש און זיין גאט.

אלע מעשיות וואס געשען אין די וועלט געשען אויכעט נישט די זעלבע מאל. אמאל יא, די זעלבע מאל. אמאל נישט די זעלבע מאל. אלע סארט דראמעס זענען דא צווישן א איד און זיין גאט. א מענטש...

התנועה שהזוהר מגלה

דאס וואס דער זוהר טוט - ער זאגט אז ס'איז דא א דראמא. דו כאפסט די תנועה?

ס'איז דא א מאל וואס מ'לאזט זיך אפ פון די אלע ברידער. צען ברידער שטייען דארט, ניין ברידער, חוץ פון יהודה, אונזער אלע - גארנישט.

ס'איז דא איינער וואס ער איז עבדך ערב את הנער, אנא דברי תלוי אלה בו [כל דברי תלויים בו], און ער גייט צו דער איינער וואס ער קען אים העלפן.

גואלנו מעולם שמך - דאס אליינס נעמט זיך אויף דיך די risk.

התוצאה של הפנייה הישירה

אבער דאס אליינס איז אויך גורם געווען פאר די ישועה. ולא יכול יוסף להתאפק לכל הנצבים עליו [בראשית מ"ה, א'] - אבער דאס וואס יוסף האט זיך באוויזן צו אים, איז אוודאי וואליד געמאכט די powerful זאך.

עס איז זייער א powerful זאך. מען קען עס מצייר זיין.

הזוהר והמדרש: שתי גישות

הזוהר הולך ישר לעומק

איך האב געזאגט, דער זוהר איז געגאנגען גלייך צו מנהל המקום [עומק העניין], צו די יחס וואס איז דא צווישן א אידן relationship. נאך אין די פשוטע פשוטע איז נאך אפילו אפילו אריינגעגאנגען.

און דער זוהר זאגט על פי קבלה און על פי סוד. איך זאג דאך אלץ פשוט באופן אחר פשוט. איך מיין אז ס'איז גענוג.

המשל צריך להיות מוכר יותר מהנמשל

מען קען זיך מצייר זיין, וויבאלד אונז זענען זייער שווער, ס'איז זייער אביסל שווער, אונז לעבן דאך נישט. אפשר יא, עס זענען דא מענטשן וואס דאס איז... יא, עס איז דא...

יענער ווען מ'זאגט א משל מיט אן נמשל, דארף מען וויסן וואס מיינט א משל. א משל איז טאקע די זאך וואס איז מער פאמיליער צו א מענטש, און ביי דעם בין איך אים מצייר צו א זאך וואס איז ווייניגער פאמיליער.

ס'איז דא אפשר מענטשן וואס ביי זיי זענען מער פאמיליער מיט די תנועה פון תפילה, און מיט די סארט קריאה פון תפילה, אתה אבינו, ווי מיט די משל וואס איך גיי זאגן. אבער די משל איז אויך אזוי ווי יעדע זאך.

לא יבין משל מליצה דברי חכמים וחידותם [משלי א', ו'] - די משל איז אויך די ווערט עפעס.

המשל והמעשה שניהם חשובים

עס פונקט אזוי ווי די מעשה פון יוסף און די ברודער. עס איז א מעשה שהיה. עס איז א וויכטיגע מעשה. עס האט די גאנצע היסטאריע פון כלל ישראל צו טון מיט די מעשה.

זעלבע זאך. למשל וואס מען קען רעדן בין אדם לחברו, איז אויך די זעלבע זאך. ס'איז א וויכטיגע זאך, אויך איינע פון די זאכן וואס מען לערנט זיך פון די מעשה פון יהודה מיט יוסף.

און ס'איז אויך א וועג וואס איך האב צו מצייר זיין די תנועה של תפילה וואס איך וויל רעדן דערמאנגען דעם אמתדיגן.

משל מהעולם המודרני: העדר אחריות במוסדות

הנקודה המרכזית

וואס איז די נקודה? אונז לעבן אין א וועלט - איך דארף דיר דערהערן די זאך - אונז לעבן נישט responsible פאר גארנישט.

המשל: מוסדות וקהילות

וועט מען זאגן א משל וואס דער עולם קען. יעדער אידער ווייסט אז עס זענען דא געוויסע institutions, מוסדות, קהילות, וואס ווערן לכאורה געפירט אויך עפעס א רבי דורך א בעל הבית דער מנהיג - ער איז דער מנהיג.

למעשה אבער, ווייסט איך יעדער איינער, אז געווענליך - און ס'איז דירעקט אזוי אויסגעשטעלט, ס'איז נישט דווקא אז איינער... ממילא אזא איינער וואס איז ממש א רשע, עט אויסגעשטעלט אזא רשע ארים כדי עס זאל אזוי זיין. אבער ס'איז נישט נאר דאס, ס'איז די nature פון...

ביז עס ווערט אויסגעשטעלט אין גרויסע institutions, איז די nature וויאזוי די וועלט היינט ארבעט, פאר אסאך reasons.

איך פונקציונירט דאס?

עס געשעט אזוי כמעט אליינס, כמעט אויטאמאטיש, מען דארף שוין אפילו. עס געשעט אזוי אז דער מנהל, דער רבי, דער גבאי - איך ווייס איינער - עפעס א גבאי פון דער גבאי, פון דער גבאי'ס גבאי.

הגבאי אומר: "אני רק עוקב אחרי התקנות"

ער טוט עפעס א עוולה, ער טוט עפעס א זאך. אבער מען פרעגט אים: "וואס האסטו געטון?"

ער זאגט: "איך טו עפעס? איך בין דאך נאר א גבאי. איך רעד נישט מיט מיר, איך רעד מיט די rules. דא איז די rules."

"וואס איז די rules?"

"עס איז דא א תקנה. דא איז אזוי די תקנה."

הוועד: כולם מאשימים זה את זה

"אקעי, און ווער האט געמאכט די תקנה?"

עס איז נישט קלאר קיינמאל ווער האט געמאכט די תקנה, יא?

"רעד, עס איז דא א ועד."

אקעי איז דא א ועד מיינט אז דא זעקס מענטשן וואס יעדע איינער זאגט אז דער צווייטער איז שולד.

די תפקיד פון א ועד - דאס איז נישט דא אין קיין ספר משפט אז מען זאל קענען גיין צו דער ועד און זיי זאלן אונז זענען responsible. דער גבאי טוט גארנישט ווייל ער פאלגט דעם ועד.

איך פונקציונירט הוועד?

"און דער ועד איז ווער?"

קום קאל ער איז אמאל נישטא בכלל, און ווען כן יא דא: "אקעי, ס'איז געווען א vote אין די ועד."

"וויאזוי ארבעט איז די vote?"

"ס'איז דא זעקס מענטשן אזוי און זיבן אזוי, מען מיינט מען מאכט אז די vote איז געווען אזוי."

"וויאזוי פינקטליך ארבעט עס?"

"יא, און נאכדעם זאגט די ועד: 'ניין, אונז פישט טוהן די רצון פון די רבי'ן.'"

הרבי: "אי אפשר לדבר ישירות"

"אקעי זייער גוט, לאמיר גיין צום רבי'ן."

מען גייט צום רבי'ן און עס זאגט ער: "וואס הייסט איר דא א וויינט?! מען קען נישט אזוי דירעקט רעדן מיט דעם רבי'ן."

בקיצור - עס איז נאר א משל, און מען איז דא וועגן די סטאריס היינט.

הדוגמה מהעולם העסקי

און איך האב נישט אויסגעטראכט דעם שמועס. עס איז וועגן די סטאריס, און יעדע corporation ארבעט אז יענער קאלט אן...

איך דארף שטארק רעדן וועגן די אידער... אלעמאל אז יענער קאלט אן... די phone company'ס האבן געווילט רעדן מיט עפעס א... יענער האט מיט עפעס א... call center... secretary פון די secretary... secretary!

השיחה עם נציג השירות

ער פרעגט אים: "וואס גייט דא פאר?"

ער זאגט: "אה אה איך ווייס נישט... אה רעדן די supervisor..."

די supervisor איז אויך... "און ווער עס מאכט?"

"אה דער CEO."

"מען קען נישט רעדן מיט אים..."

די פרעגסט אים און זאגסט: "איך ווייס נישט! ס'איז דא א תקנות! ס'איז דא א סדר! ס'איז דא פאליסי... ס'איז פאליסי אין א board! ס'איז פאליסי... אין א rules און אין א regulations איז א מנהג!"

המסקנה: אין אחראי

בקיצור - עס איז נישט דא קיינער וואס איז שולדיג. דאס איז איין פראבלעם וואס איז דא אויף די וועלט. אין די מילה קען מען נישט סאלווען קיין פראבלעם. עס איז נישט דא קיינער.

ווער איז אחראי? קיינער נישט.

דאס איז מילה. איך ווייס נישט, איך האב נישט קיין solution פאר דעם.

הפתרון הרוחני: אחריות ישירה

אבל יש פתרון

אבער די זעלבע זאך איז ווען מיר האבן יא א solution, ווייסט? ווען א מענטש... און מענטשן זענען זייער צוגעוואוינט צו דעם.

הדוגמה מחינוך ילדים

מענטשן זענען זייער צוגעוואוינט אז מען קומט צו אים און פרעגט זאכן וואס זענען יא בידו, וואס בעצם זענען וואס מען בילד.

אז איינער איז א טאטע און ער האט קינדער, קומט מען אים און פרעגט אים: "האסט געטון עפעס פאר די חינוך פון דיינע קינדער?" - עס איז אבער א זאך וואס מען דארף נעמען אין care.

תשובת האב: "שלחתי לחדר"

"איך ווייס נישט! איך האב געשיקט א חדר, און איך שטעל דיך פאר אז דער חדר ווייסט וואס זיי טוען."

תשובת החדר: "ההורים אשמים"

פרעגט מען דער חדר און זאגט דער חדר אז: "דאס הייסט נישט די טאטע'ס, די טאטע'ס זענען שולדיג!"

אדער דער חדר זאגט: "איך ווייס נישט! אונז האבן זיינע מהלך! דאס איז א אנדערשע ארבעט, נישט פאר יעדן!"

הבעיה: אף אחד לא לוקח אחריות

אבער עס איז אנגעריבן!

אחריות אישית ומיקוד האנרגיה: לקחים מיהודה ויוסף

דוגמאות מעשיות באחריות - מהחינוך ועד התפילה

המשל על חינוך ילדים - כולם מתחמקים מאחריות

פרעגט מען דעם חדר. זאגט דער חדר: "לא, עס איז טאטע אברהם. די טאטעס זענען שולדיג." אדער האט דער חדר זאגט: "איך ווייס נישט אז אין זאפן לאפ פלייינג, עס ארבעט נישט פאר יעדן, אבער אין זאפן א פסיכאלאגי עס ארבעט פאר עשרים מענטשן, די אנדערע אכציג מענטשן זאלן פלאצן."

בקיצור, און דער טאטע אליינס, ס'איז אויסגעשטעלט אז דער טאטע אליינס ווייסט נישט וואס צו טון, ער ווייסט נישט... און אסאך מאל... מ'קען זען און אפילו א פשוט'ער אין פנים, דער מענטש וואס קען עפעס זיך יא טון, וואס איז נישטא איינער וואס טאר לי אלא באכס, און בסוף וואס דו ביסט ארויס פאר אונז באק, איז מחל געווען אז דו קערסט נישט און דו לאזט מוסדות טון וואס זיי ווילן - אז דאס איז אויך א דיינע החלטה. דאס איז אויך א דיינע החלטה.

יהודה כמודל לאחריות מוחלטת

אזוי ווי א איד זאגט... א איד האט געקענט זאגן: ער האט גענומען ערבות פאר בנימין. זייער גוט. ער איז געקומען אין מצרים. ערבות? איך האב געקומען... ערבות מיינט, איך טו אלעס וואס איך קען. יא, נישט מער וואס איך קען. נאר אונז. רחמנא פטרא. איך בין געקומען... דא איז דער צודרייטער מלך. ער זעצט אים איין, ער מאכט אויף בנימין, ווי אידער מען האט אן דברי מעשה.

ער קען צוריק קומען צו זיין טאטע און זאגן: "טאטי, איך האב געטון אלעס וואס איך האב געקענט. איך האב שוין זיך מציע געווען צו זיין עבד פאר אייביג פון מצרים אנשטאט בנימין. אלעס וואס איך האב געקענט האב איך צוגעזאגט. איך קען און זיך למעלה, און פון מסלום האט ער נישט." דארף דארף דאס אויך נישט טון. על פי הלכה, מ'דארף זיין א אבוד אנשטאט צו יענעם? אלע מיין געלט געבן איך אים בעק. איך געבן אים בעק מיין גאנצע לעבן פאר דעם. ס'האט נישט געהאלפן. מער פון דעם איז נישטא. לא יושם, עס איז נישטא.

"וחטאתי לאבי כל הימים" - אין תירוצים

זאגט יהודה, און יהודה האט געטאנגען ווייטער פון דעם. יהודה האט געזאגט: "וחטאתי לאבי כל הימים" - דאס מיינט אז עס איז נישט קיין תירוץ. א תירוץ איז די זעלבע זאך - איך מיין איך בין נישט רעספאנסיבל, די תירוץ איז רעספאנסיבל. העלפט דאך נישט.

די איינציגסטע וואס איז רעספאנסיבל איז דער וואס איז אליין טאקע דער וואס האט גענומען די ערבות. דער וואס איז רעספאנסיבל - איך גיי מאכן וואס זאל געשען, וואס איך גיי טון.

"אחד באחד יגשו" - מיקוד האחריות

און קודם זאגט ער דאס, איך גיי, דאס איז די איינציגסטע, און דאס איז א משונה'דיגע שטארקע זאך. אויב, אין עני קעיס, אזוי ווי איך זאג, אונזער וועלט איז אויסגעשטעלט אז עס זאל קיינמאל נישט זיין דער מענטש וואס מען קען...

יהודה האט געזאגט: "קומער, איך בין די איינציגסטע וואס איז א ערוב פאר בנימין, דו ביסט די איינציגסטע, יוסף, וואס הייסט איך? איך בין די החלקי צום שופט פון מצרים! דער איינשטער קאמפ, דו ביסט די מלך! דו ביסט די איינציגסטע וואס... דארפסט רעדן ביי שופט? רעדט מיט די שופט! דארפסט אים געבן שוחד? דארפסט מאכן זיכערה מאכן א נייע געזעץ? איך קען נישט וואס דו דארפסט טון! דו ביסט דער וואס דארפסט טון!"

ער האט אים געכאפט. דאס טייטש, אחד באחד יגשו, און אזוי ווי מסביר מן די חברים. זייער אסאך מאל... און ווען מען רעדט, מען דילט מיט גרויסע זאכן, און עס איז אפשר שווער צו טרעפן... סיי א מענטש זאל נעמען רעספאנסיביליטי, סיי זאל מען טרעפן די צווייטע זייט ווער עס איז רעספאנסיבל...

דוגמה מעשית מבית המדרש

איך ווייס נישט... אבער אין א קלענערע אויפנים ווי אונז לעבן, זייער אסאך מאל, עס האלט גלייך די פראבלעס. עס איז ממש אזוי ווי א מופת. יא.

קענסטו זען, אמאל מען קומט אריין אין בית המדרש און מען דארף עפעס טון, מען דארף עפעס רוקן אין די מחיצה. איך ווייס, א קליינע זאך. און יעדע איינער שטעלט זיך: פארוואס איז דא ערגעצייט, איז דא עפעס א גאב, איז דא עפעס א ווייט, איז דא איינער וואס נעמט דאס, און דער יענער ווייט זאגט: עס איז נישטא, ס'איז יא אבער פארדעם איז עס דא, קענען מ'זאל עס נישט דארפן טון! און עס איז דא איינער וואס זאגט: איך טו עס! אין א גוטן טאג איז עס געווארן געטון! ס'איז געהייסן איינעם וואס טון! ס'איז געשען פון זיך אליינס! פארלוט נאר האט עס גענומען רעספאנסיביליטי!

דאס איז די... ווייל אין די מעשה זעט מען, ס'גייט נישט, מען קען נישט גלייך גיין אזוי מען דארף פרובירן אלע אנדערע וועגן. אבער צום סוף... און די ענד... און יעדע זאך אין די וועלט... און די ענד... און די ענד... און די ענד... ווי אזוי און עס שטייט ו-צ'אנס אויף אלהי מלך אישואלי... אין אדם מהתעללו די אישתא און אנדערע ווערטער...

העיקרון: בסוף יש רק אחד או שניים שזה באמת נוגע להם

אין די ענטפער וועלט איז נאר דא איינס אדער צוויי מענטשן אין עניין זאך וואס איז עכט נוגע. אזוי איז דער פאקט. יענער גייט אים אן. ער האט א ביזנעס צו פירן, ער האט א מוסד צו פירן, ער האט א בית מדרש צו פירן, ער האט אלעס צו פירן.

דער וואס איז נוגע איז נאר דער מענטש אליינס, און אפשר זיין ווייב... אפשר די איין מענטש וואס עס מאכט א נפקא מינה, דו ביסט לעבעדיג, און עס טויט... זאגט דער מדרש: ניין, ס'איז נישט קיין חילוק. ס'איז נאר א נפקא מינה פאר דיין ווייב. אלע אנדערע מענטשן דארפן נישט עכטל זיין לעבעדיג. ס'איז קיין שום נפקא מינה.

מושג ה"עצם" מחסידות חב"ד

די מובמענט, די תמיהה, דאס איז דער טייטש פאר "ויגש אליו יהודה". יהודה האט געזאגט: איך ווייס נישט, אלע אנדערע זאלן זיין. זיי ניסן די גייע. ס'איז נישט ביי זיי א קוועשטשאן אויף עצם. יא, מען רופט אים אין ליובאוויטש, חסידות, עצם. ס'איז נישט ביי זיי א קוועשטשאן פון עצמות מיוס. זייער לעבן איז נישט דא אין דעם. מיין לעבן, אלעס וואס איך בין, דאס איז עס.

"עבדך ערב את הנער... וחטאתי לאבי כל הימים" - וואס טייטש: מיין גאנצע לעבן איז נאר דאס. דארפסט דא נאך זאכן, איך זענעך אפשר. דארף מען שוקל זיין, ס'לוינסט, איך האב אנדערע רעספאנסיביליטיס. ניין, איך האב משעבד געווען, כל נכסי אחראין לזה. יא, אזוי ווי מ'זאגט פאר כתובה. אלע מיינע נכסים, אלעס וואס איך גיי איינמאל האבן, איז אלעס אחראי פון מיין כתובה. אלעס וואס איך בין, איז אחראי פאר די יוסף, פאר בנימין זאל צוריקקומען.

דא קען נישט זיין עפעס בעסער. עס קען נישט זיין עפעס מער וויכטיג. ס'איז נישט דא גארנישט אנדערש.

יהודה מזהה גם את האחראי השני - יוסף

און יוסף... דו, יוסף, דו ביסט דער... און ער פארציילט אים די גאנצע מעשה... דו ביסט דער וואס האט געטרייט די גאנצע זאך! נישט דא קיין אנדערע! נישט דא קיין וואטס! נישט דא קיין שופטס! נישט דא קיין שוטרס! נישט דא גארנישט! דו האסט געמאכט די גאנצע זאך! איך מיט דיך רעדן! לאמיר זען וואס מען גייט דא טון! דאס איז די גאנצה זאך!

אז דאס איז די המשל פונעם לחבורה, מען זאל פארשטיין. און עס איז אחד על המעשה. יעדן דארפן פארשטיין אויך, אז דער זוהר, דער זוהר'ס גאנצע מובמענט, און אלעס, און די חסידישע ספרים, זייערע זאכן, מען דארף פארשטיין, אבער ס'גייט ביידע וועגן.

מיקוד האנרגיה - הסוד של "ולא יכול יוסף להתאפק"

הבעיה: אנרגיה מפוזרת

אז דער זוהר'ס גאנצע מובמענט איז צו זאגן אז די אלע סארט ניוזס, די אלע סארט ציירים, די אלע סארט זאכן וואס זענען דא, זענען אויך דא פרעהונדלען למקום. זענען אויך דא פרעהונדלען למקום - מיין איך נישט וואס דער אויבערשטער ווילט פון דיך. זענען אויך דא...

און די מקום נעלם, און די ייחוד באחד ויגשו יהודה אל בנימין, ס'איז א זאך וואס מען טאר נישט רעדן וועגן דעם, מען קען נישט רעדן וועגן דעם, ס'איז א שאלה פון לשון הרע, פון נבול פה, פון אויסזאגן מסודות התורה, פון מעשה מרכבה. מען קען נישט געהעריג רעדן וועגן דאס, ס'פעלט אין אונז לענגוואדזש.

הרגע המיוחד - "ויגש אליו יהודה"

אבער עס איז דא אין דער רגע וואס אונז רופן די רגע פון השי"ת א גשול לתפילה, "ויגש אליו יהודה". דארט איז דא די אלע זאכן.

און בפרט, און יעצט לערנען אונז די ערשטע זאך. דא אלע סארט זאכן, די איינע סארט רבאים וואס אונז האבן גערעדט, איין סארט געוואלדיגע פאוערפול מאמענט, א געוואלדיגער אנד פאוערפול תנועה, א געוואלדיגער אנד פאוערפול עשייה, וואס איז דא צווישן א מענטש און זיך אליינס, צווישן א מענטש און זיין חבר, צווישן א יהודה און יוסף און די מעשה - דער עקזעקט מאמענט איז דא.

מה יהודה עשה - מיקד את כל האנרגיות

און אזוי ווי מען זאל פארשטיין ווי שטארק ס'איז, אויב מען איז מצליח דאס צו כאפן, אויב מען איז מצליח דאס צו מאכן און ער מאכט עס קלאר, און מען קען זיך נישט ארויסדרייען, מען קען נישט זאגן...

נישט דא, ווייל יהודה יוסף ליאס אפעקס, ער האט געפוקעסט אלע ענערדזשי. מען קען עס מצייר זיין אזוי איז דא, און יעדער פארסיכט זיך, און יעדער נושא, און דא, אלע מיני ענערדזשיס, דער טראכט אויף דעם, יענער טראכט אויף יענעם. אבער עס העלפט נישט גארנישט ווייל ס'איז מפוזר און מפורד. ס'איז דיפיוזד. א ביסל ריספאנסיביליטי ליגט אויף דעם און א ביסל אויף יענעם. עס איז נישט גענוג פאר קיינעם צו טון גארנישט. יעדער קומט און ער זאגט:

די אלע ענערדזשיס און אלע טענות וואס איך האב אויף מיין טאטע און וואס מיין טאטע האט אויף מיר... די גאנצע מעשה פון אונזער משפחה, פון די ערשטע מינוט ווען "יוסף בן שבע עשרה שנה", ער כאפט, ער לייגט אריין די אלע ענערדזשי און ער פאקוסט עס אויף איין זאך, סטרייט, פון אים, פון זיין הארץ צו יוסף'ס הארץ, סטרייט.

התוצאה: "ולא יכול יוסף להתאפק"

דאס איז אזא ענערדזשי, "ולא יכול יוסף להתאפק", דאס האט אים געווען א לענגע פלאץ, עס איז געווען צו פיל. דאס דארט "שלח לו יצא לסבא", ס'איז צו פיל! מען קען נישט. ער האט געמוזט עפענען, ער האט געמוזט זאגן "אני יוסף".

הקשר לתפילה

די זעלבע זאך איז דאך דא אין דער ערשטע רגע פון תפילה. מען קען אפילו זאגן אז דעס איז די איינציגסטע זאך וואס קען דורכברעכן אלע מחיצות של ברזל, אלע פראבלעמס זענען דא אין תפילה.

דעם גייט גארנישט, אבער דעם זאגט דער זוהר. איך וויל דאס צום מסביר זיין, דארף איך זאגן די נעקסטע לשון זוהר.

הזוהר על בריאת העולם והאות ב'

כל האותיות באו לפני הקב"ה

דער זוהר זאגט אזוי, וואס ער טייטש, זאגט דער זוהר, אז עס איז דא אסאך מדריגות. עס איז דא אסאך מדריגות אויף די וועלט. עס איז דא עשר ספירות, עס איז דא עשרים ושתים אותיות. אזוי האט דער מעשה היה למעשה, אז דער אויבערשטער האט געמאכט די וועלט און ערקענט מיט אלע אותיות. עס איז די תפילה געקומען אין די שיעון און אין די קיר פון די ראש.

און יעדער איינער צוטערט אז דער אויבערשטער וואס דער עס איז, וויל נישט באשאפן מיט אים די וועלט. ביז ער איז געקומען אין דער הוס בית, האט דער הוס בית דערנאך געברעשט אויף דער שכינה, די הייסט אויף דעם "אתה", "אתה ה' אבינו", די מידה וואס הייסט "אתה", אז איימאל דער אויבערשטער וועט, אימע דיך באשאפ איך די וועלט.

אותה אידיאה - מיקוד במקום פיזור

דאס איז דאך די זעלבע אידיע, ווען מ'טראכט אריין. און וואס איז די "אתה"? ווייל דו טראכטסט אריין, זעהסט דא די זעלבע אידיע, אז עס זענען דא אסאך זאכן, ס'איז דא ישראל, ס'איז דא אברהם, ס'איז דא... מען האט געמיינט אז די גבאי איז די גבאי. עס זאגט די זעלבע זאך, אז א מענטש זאגט, וואס באשאפט די אויבערשטע וועלט? די זוהר פארציילט אזוי, די אויבערשאפט פון די וועלט... יעדן טאג, זעקס טעג, זונטאג איין - אלעס האט מען דאך געמאכט כדי צו מאכן א מענטש.

זאג די שכינה פאר די אויבערשטע, זאג די תורה פאר די אויבערשטע, ס'גייט נישט גיין. ס'גייט נישט גיין.

הבעיה עם בריאת האדם

וואס הייסט? איך האב געמאכט אלע! איך האב צוגעגרייט פאר דעם מענטש אלעס! ער האט די ערשטע, די צווייטע, דריטע טאג, די פערטע טאג. ער האט געהאלט אלע מעשה בראשית'לעס, שם שני. ס'פעלט אים נישט גארנישט. ניין. ס'גייט אים גארנישט העלפן. נישט די תורה, נישט די חסד, נישט די זיין.

די הילה אותיות, די אלע מדריגות זענען דא, אברהם, ישראל... די הילה אותיות, עס גייט גארנישט העלפן.

וואס הייסט עס גייט גארנישט העלפן? ווייל עס איז דיפיוזד? דארף זיך די גאנצע מעשה פריישס, מען האט גענומען די איינס, "ועלא במעומר אייך אייך דאך אליהו בהרה", מען האט צעטיילט אביסל אויף איין טאג, אויף א צווייטן טאג, אויף א דריטן טאג...

"האדם הולך לחטוא"

דער מענטש גייט זינדיגן. אזוי זאגט ער, דער מענטש גייט זינדיגן, ער גייט זינדיגן. אז און ער גייט זינדיגן, גייט ער נישט סורווייווען.

דאס הייסט, ער גייט וועלן, כדי עס זאל זיין א מענטש, דארף ער האבן א געוויסע שלימות און מידות החסד, וואס איז געוויזן אין די ערשטע טאג פון די מעשה בראשית. אבער א מענטש קען נישט זיין אינגאנצע חסד, גייט ער נישט האבן דאס. דאס איז די זעלבע זאך פאר אלע אנדערע דרכים און אלע אנדערע זאכן. סאוי דאס איז נישט קיין עצה.

השאלה הקיומית - "איך הולך לשרוד?"

אויב איינער מיינט אז א מענטש זאגט: פארוואס בין איך געקומען אויף די וועלט, וויאזוי גיי איך סורווייווען? זאל מען נישט פרעגן אזוי... וויאזוי גיי איך סורווייווען די וועלט? פארוואס בין איך געקומען? דער אויבערשטער האט מיר געשיקט... אוקיי, ער זאל וויסן. וויאזוי גיי איך סורווייווען? וויאזוי גיי איך איבערלעבן דעם לעבן אויף דער וועלט?

זאג מיר: וואס הייסט א מענטש דארף לערנען תורה! איך האב א ראיה פאר דיר... די גייסט נישט לערנען תורה! דו ביסט א מענטש! תורה איז אבער פאר א מושג! ס'איז א לא ידעני לא יקרני! ס'איז אבער פאר א זאך! יא... ס'איז א שיינע וואויל!

די קענסט זיין די תורה? דו הייסט איך די בעכער בלעסבע. אידער האסט אמאל זונדיגן קעגן די תורה, האסט אמאל נישט געקענט לערנען, האסט אמאל... און אזוי איז דא א מענטש וואס איבערכלי קען נישט לערנען. אייער א זאך גייט זיין נישט.

תורה ואחריות: משמעות "אתה ה' אבינו" ויסוד בריאת העולם

הבעיה עם פתרונות ספציפיים ומשמעות "אתה ה' אבינו"

אין עצה מובטחת בדברים הספציפיים

תורה איז אַלץ צייט די מושג. דאָס איז דאָ "לא ידענו לא יכירנו" [מישעיהו סג:טז]. דאָס איז פֿאַרציילט אַ זאַך. ס'איז אַ שיינער פּוֹיל אַז דו קענסט זיין די תּוֹרָה. דו עסט דאָך מרכז בלי ברירה. דו עסט אַמאָל זונדיגן קעגן ה'. דו עסט אַמאָל נישט געקענען לערנען. דו עסט אַמאָל... מען מוז דאָ אַ מענטש צו בכלל קענען נישט לערנען.

אָבער מיין זאַך גייט זיין מצוות מעשיות, איך גיי יעדן טאָג לייגן תפילין. דו ווייסט אַזוי. וואָס איז אויב דער סופר האָט געמאַכט אַ טעות אין די תפילין און עס גייט זיין אַ פָּסוּל? וואָס איז אויב ס'קענסט נישט? וואָס איז אויב עס זענען דאָ אַנדערע זאַכן וואָס מען דאַרף האָבן וואָס דער תפילין הילפֿט נישט? די אַלע זאַכן זענען נישט קיין עצה. דאָס איז נישט קיין עצה.

ווער עס טראַכט דער רעד, אַזוי ווי דער דור זאָגט: די תּוֹרָה האָט געטראַכט פֿאַר די בריאת אדם. מען זאָגט "עשה דלה מעכטיג" [תהלים מא:ב], ער גייט זינדיגן. די אַלע זאַכן גייען... אויב דו ווילסט, אויב די זאַך איז די וועג צו זיין אַ איד, איז די וועג צו זיין אַ מענטש, איז די וועג צום הצליח, צו סוּרווייווען, אַזוי ווי "ולא יחידתו לב כל הימים" [תהלים לז:כה]... נישט! עס זאָל זיין אינגאַנצן פֿון משנה ולמות אַרויסגעווארפֿן, אויב ס'איז מען גייט זיך צוליב מלכה זיין אויף איינע פֿון די זאַכן. לא, עובד, ס'גייט נישט געשען. ווער עס איז די מינוט אַז ס'גייט געשען... יאָ, מען גייט נישט.

המדרש על האותיות: למה העולם נברא באות ב'

אַז דער גבאי גייט שוין קענען... דער גבאי גייט נישט קענען! עס איז נישטאָ קיין גאַר. דער גבאי קערט נישט! פֿאַרוואָס זאָל ער קענען? ער קערט נאָר וויפֿיל מ'צאָלט אים. די רגע מ'צאָלט אים נישט, קערט ער נישט. אַ גוטן טאָג, ס'נישט צו ווערן צו רעדן... ער איז געקומען אין די פֿאַרדריסעניש אָדער סבלנות.

עס איז געקומען די זאַך וואָס הייסט "אַתָּה". אַתָּה האָט געזאָגט "גאלנו מעולם שמך" [מישעיהו סג:טז] דעם הדריגה וואָס הייסט "אַתָּה ה' אָבִינוּ" נאָר דער גייט מאַכן די פֿעלד... וואָס מיינט דער אַתָּה? אַתָּה מיינט תפילה... וואָס אונז רופֿן יעצט אַ געשטעלטע תפילה... אַתָּה מיינט, אַז דער אייבערשטער האָט געזאָגט פֿאַרן בריאת העולם, איך ווייס דעם, איך ווייס דעם, אָבער "עלי הדבר תלוי" [כלשון חז"ל], איך האָב מחל געווען צו מאַכן אַ מענטש, איך האָב מחל געווען צו מאַכן אַ מענטש מיט די אַלע שיגעונות וואָס מענטשן האָבן, איך האָב זיך נישט גענאַרט.

איך קען אַז נישט אַזאַ סאַך מאָל אַ מענטש הייבט אָן אַ זאַך און ער האָט אַ שיינע פֿאַנטאַזיע און ער כאַפּט נישט אַז ס'איז דאָ אַלעם אַיינע פּראָבלעם... ניין, דער אייבערשטער האָט זיך נישט גענאַרט. ווען דער אייבערשטער האָט געמאַכט די וועלט – סיי בכללות, און ששת ימי בראשית, און סיי בפרטיות – עס האָט געמאַכט אַ מענטש... דער אייבערשטער האָט זיך נישט גענאַרט.

יאָ, ווען אַ מענטש האָט חתונה, נאַרט ער זיך. ווייל מען דאַרף עס הערן. ווען אַ מענטש האָט חתונה, נאַרט ер זיך. אַ חתונה, עס גייט זיין... "Live happily ever after. We're gonna love each other." מען גייט קיינמאָל נישט שלאָגן. דאָס איז זייער cute פֿאַר אַ מענטש. נעדומיון [נאיוויות]. מען ליבט נעדומיון.

און ווען נישט ווערן דומהען וואָלט מען עס נישט חתונה געהאַט, ווייל מען וואָלט געוויזן פֿאַר אַ מענטש קלאָר יעדע פֿאַרהייט וואָס ער גייט האָבן מיט זיין ווייב, און יעדע זאַך וואָס עס גייט נישט געלונגען, יעדע פּראָבלעם וואָס ער גייט האָבן מיט זיינע קינדער, יעדע פּראָבלעם וואָס ער גייט האָבן מיט פַּרנסה, און ער גייט עס זאָגן "וואָס פֿעלט מיר ליבע לצרה אַזוי?" די וועג ווי אַ מענטש צוריווייבט איז ווייל די השכלה איז דאָ אַלעמאָל אַזאַ אַכזריות און עס כאַפּט נישט אַז עס קוקט נישט אויף די אַלע צרות וואָס עס גייט זיין און עס זאָגט צוויי אַז עס גייט זיין גוט... זייער cute...

הקב"ה לא התבלבל - ידע הכל מראש

דער אייבערשטער איז אָבער נישט קיין מענטש. דער אייבערשטער איז נישט קיין נאַר. ווען דער אייבערשטער האָט באַשאַפֿן די וועלט, האָט ער געוואוּסט אַלע שטותים וואָס מען גייט טון עד סוף כל הדורות. אַהאַ, מחמת בחירה. דער אייבערשטער טוט, יאָ, פֿרעג איך קיין דאָס יונדע פּראָבלעם פֿון בחירה, אוי יאָ דער אייבערשטער האָט געוואוּסט אויך דאָס, לאָמיר נישט נאַרן.

וואָס די תירוץ איז דאָ בחירה, דאָס איז נישט קיין תירוץ אין זה. לאָמיר פֿרעגן די חכמים, די טעאָלאָגן זאָלן עפֿענטערן די פּראָבלעמען פֿון הינטזיש בחירה. דער אייבערשטער האָט געמאַכט די וועלט, ער האָט געוואוּסט אַז מען גייט נישט אַלעמאָל לערנען תּוֹרָה. עס איז נאָך געווען צוויי טויזנט דורות פֿאַר די תּוֹרָה, און עס גייט זיין נאָך די תּוֹרָה ימות המשיח, און דערויף מענטשן לערנען תּוֹרָה.

וואָס האָב מיר שטותים? ווען איך וועל נישט מאַכן מעמד, וועט די וועלט אויף אונטערגיין. דו זאָגסט די קאָפּ ריין, און דו זעסט אַז דו טוסט עס נישט, די וועלט איז נישט אונטערגעגאַנגען. ווען דער אייבערשטער האָט געמאַכט די וועלט, האָט ער געטראַכט, ווען דער אייבערשטער האָט באַשאַפֿן אַ מענטש, האָט ער קודם געזען אַלע שטותים, אַלע עבירות, אַלע חטאים, אַלע מעגליכקייטן פֿון גיין רואיג. די אַלע זאַכן האָט ער גענומען און באַטראַכט.

המדרש על האותיות: מדוע לא ניתן לברוא את העולם באות ט'

אַה... זייער גוט. און מיט צוויי דער, איז עס אַ כילוי אַ שמועס פֿאַרשטארן דריי העברשטערס מידות. קיין יאָכל... יאָ, דאָס מאַכט נישט קיין סענס. לאָמיר זאָגן, קיין יאָכל, עס קומען די מידות אַכזריות. קיין יאָכל, עס קומען די אות תו. דער אייבערשטער האָט געזאָגט... תו מיינט... זאָגט ער אַזוי ווי תבואות התו שטייט אין יונגער חסקא מ'גייט מצייכענען די צדיקים וואָס אפילו די צדיקים מי קדושה תוכלי, די אפילו די גרויסע צדיקים וואָס האָבן אַ געוויסע עבירה זענען חייב מיתה...

קיצור, דער אייבערשטער האָט געזאָגט תו זייער גוט, מיט צד דער אות תו קען מען נישט מאַכן די וועלט, טוב, פֿאַרשטייט מען אַ געוויסע חשבון און אַ געוויסע הויב ידים ודים, חס ושלום, מיט דעם מיט דעם מענטש, מיט דעם מידה, קען מען נישט באַשאַפֿן די וועלט. זייער גוט. לפיש, טיטוס, טיין טואב, קען מען נישט באַשאַפֿן די וועלט. פֿיש, תקיעה, שיון, כיפרייש – זיכער נישט! נישט שקר, די גאַנצע וועלט איז שקר.

ס'איז דאָ אַלע מידות, אַלע אותיות, איינע צו צוואַנציג אותיות, יעדער איינער פֿון זיי איז טאַקע זייער שיינער ווי די זאָרן. די הקדמה זאָגט אין לשון יאָות ענד, ונו ענד, די ביזט ביוטיפֿול, די ביזט אַ געוואַלדיגע מידה. אָבער לאָמיר טראַכטן, די גייסט מצליח זיין, די גייסט נישט מצליח זיין. און דיין מידיד זענט דאָ אויכעט וועגן צו גיין רונג. און איך בין נישט אַ נייעם. איך באַדאַזיר נישט. איך בין נישט קיין מענטש וואָס עפֿענט מיינגען אַ חתונה און מען באַדאַזירט אַז מען גייט די שכונה...

משמעות "אתה הוא אבינו" - הקב"ה לקח אחריות

די בראש איז די "אַתָּה הוּא אָבִינוּ". דאָס איז די טייטש. דער רייאַמסטער זאָגט, וואָס מיינט אַתָּה? אַתָּה איז די טייטש. ער האָט זיך ממש דערמידערט. עס האָט נישט קיין הגדול. עס איז זייער שווער מאַכט זיין. לעסט לאָמיר גיין מקליב. דער רייאַמסטער זאָגט, איך מאַך די וועלט ווייל איך האָב מחל געווען צו מאַכן די וועלט. עס איז געקומען סתם אַ פּראָבלעם.

אַ איד וועט זיך טרעפֿן אין אַ סטאַק מיט דאָס שין, אַ סטאַק מיט דאָס זיין, ער האָט אים געמאַכט אַזוי, צו זאָגן, כביכול, ער גייט צום אייבערשטער און ער זאָגט, אין דער בולגן של עולם, "אַתָּה ה' אָבִינוּ גֹּאֲלֵנוּ מֵעוֹלָם שְׁמֶךָ" [מישעיהו סג:טז], "אַבְרָהָם לֹא יְדָעָנוּ וְיִשְׂרָאֵל לֹא יַכִּירָנוּ, אַתָּה ה' אָבִינוּ".

ער זאָגט, ווייט ווי, דו האָסט דאָך אַ התחלה געווען אין דעם פּלאַן! דאָס איז נישט אַ יישר אין די לאַסט סטעידזש! מען האָט נישט קאַנטרייגט אַלעס! יענער זאָגט, ער פּרובירט אַלעס, און ער זעהט נאָר אַז די אייבערשטע קענען אים העלפֿן. ניין. יאָ, אַזוי גייט עס. ווייל מען פּרובירט אַלעס, און דער אייבערשטער האָט כאָטש געמאַכט די אַלע זעקס טעג, צו באַסטאַרפֿען אַז נאָר שבת קען דיר העלפֿן, און שבו נאָר דער אייבערשטער קען דיר העלפֿן.

אָבער דעם אַלס, דער אייבערשטער, געוויסט זיך אַ תחילה. סאָוו נישט זיך איינער, מען קען זיך פֿילן שלעכט. דער אייבערשטער האָט כאילו געוואוּסט אַזוי ווי יהודה, אויף וואָס גייט מניצל ווערן בנין מלכות? אויף די ערבות פֿון יהודה, אויף דאָס וואָס יהודה קומט צו יוסף און ער זאָגט, צווישן אונז געשעט די זאַך.

ויגש אליו יהודה - הקב"ה לקח אחריות מההתחלה

די זעלבע זאַך, אַ מענטש קומט אַ גאַנצע וואָך און פּרובירט צו טון די מעשה פֿון זונטאָג, און גיבט מאָנטיק די מעשה פֿון מאָנטיק, קיין איינער פֿון זיי נישט גיין בשלמות. ס'קען נישט זיין. גיבן דעם שבת, זאָגט ער, זייער פֿיינע וואָויל. אָבער דאָס האָט דער אייבערשטער שוין געוואוּסט לעצטע שבת, ביי שלש סעודות, ווען ער האָט געמאַכט די וועלט פֿאַר די וואָך, האָט ער געוואוּסט אַז ס'גייט זיין די אַלע זאַך.

איז, לאָז דאָך אָפּ פֿון די אַלע זאַכן. זיי, "לֹא מֵהֶם, לֹא בְּרַעַשׁ ה'" [כלשון הפסוק], נישט פֿון זיי קומט אונזער ישועה. ווען און פֿון וואו קומט אונזער ישועה? פֿון דעם "אַתָּה". פֿון דעם, "וַיִּגַּשׁ אֵלָיו יְהוּדָה" [בראשית מד:יח]. פֿון דעם, די וועלט איז באַשאַפֿן געוואָרן אויף דעם וואָס דער אייבערשטער האָט גענומען רעספּאַנסיביליטי אַז ס'גייט געלונגען. "אַתָּה ה' אָבִינוּ".

"אתה ה' אבינו" - הקב"ה לקח אחריות על כל הבעיות

און אַ איד טרעפֿט זיך אויף דעם און ער זאָגט די זעלבע זאַך איז מצו דני. אונז האָבן זיך מסומך געווען, אונז האָבן זיך געלייגט אויף אַלע מינע זאַכן וואָס אפשר דאָס, אפשר יענס, אפשר יענס, אונז אַלעס גייט גוטע זאַכן. אָבער וואָס געט אַ קיום פֿאַר די אַלע זאַכן איז נאָר דעם "אַתָּה", נאָר דעם פּלאַץ, די רגע, די תנועה וואָס אַ איד טרעפֿט זיך און ער זאָגט, די ריזן פֿאַרוואָס אַלעס איז וועגן די "אַתָּה".

אונז לעבען אַ "אַתָּה", אונז... דער גאַנצער בייז... דאָס איז אַ בייז, אַ בייז... דער הויז, דער ספּעיס, וואו די גאַנצע וועלט ליגט, אין "עוֹלָם מְקוֹמוֹ", אין "אֵין עוֹלָם מְקוֹמוֹ שֶׁל עוֹלָם" [בראשית רבה סח:ט]... וואָס שטייגט זיך די גאַנצע זאַך פֿאַר אַתָּה? אויף וואָס דאָס הייסט דער שכינה? דאָס מיט די סמל הייסט נוכחות, די פּרעזענץ פֿון דער אייבערשטער. ס'איז די פּרעזענץ פֿון דער אייבערשטער.

משל האב והילד - משמעות הנוכחות

כביכול, אַזוי ווי... יאָ, וואָס טאָר איינער וואָס ערקעט אַ משל? אַזוי ווי אַ יונגל האָט אַ טאַטע, און אַ יונגל טוט שטותים, ער שפּילט, ער מאַכט פֿייערס, איך ווייס וואָס קינדערלעך טוען, ער צעברעכט זאַכן. און דער טאַטע זיצט דאָרט אויפֿ'ן קאַוטש און עס דאָרט. אַמאָל שרייט דער טאַטע, אַמאָל דער טאַטע איז עוסק אין זיינע זאַכן, און ער שרייט נישט.

דער יונגל ווייסט אָבער ער האָט סעפֿטי. פֿאַרוואָס ווייסט ער? ווייל דו ווייסט, איך שפּיל טאַקע, איך טו טאַקע חוצפה, איך טו טאַקע עוולות, איך צעברעך זאַכן. אָבער איך צעברעך זאַכן אין פֿראַנט מיט מיין טאַטע. "אַתָּה". די שטעלבע זאַך איז די גאַנצע וועלט.

אַזוי,... דאָס איז דיין פֿילונג. די פֿילונג... יעדן איינער וואָס האָט קינדער ווייסט... קען זען אַז אויב די טאַטע גייט אַרויס פֿון צימער, העפֿט אָן די בעיבי ווייענען. ס'הייסט, איך האָב געמיינט, דו מאַכסט טראַבל. דאָס איז דאָך בעסער אַז איך גיי אַרויס. ניין, ס'איז נישט בעסער.

אַ גרויסער אינגל, יאָ, ווען ער ווערט טינעידזשער... פֿאַרוואָס מאַכט ער אַ גרעסערע טשאַפּ, און ער גייט טאַקע אַרויס פֿון דערהיים, אָבער דאָס איז פּשוט, ווייל ער כאַפּט אַז זיין טאַטע איז נאָך אַלץ דאָרט, אויב זיין טאַטע איז טאַקע אָפּגעהאַקט, נאָכדעם האָט ער זיך צרות צורירות, אָבער ווילאַנג, און ס'איז דברים וללמים, אפילו מען זאָגט נישט, מען דאַרף זאָגן "איי לאַוו", ער זאָגט נישט מיט דער זאָגן, דער זאָגן מאַכט נישט מיין און נישט מורא'ט קיין סאַך. אפשר אַ ביסטל, איך ווייס נישט.

הילד הקטן והילד הגדול - שניהם צריכים את הנוכחות

אָבער ווען אַ אינגל'ס אַ בעיבי טוט טראַבל אין פֿאַרנט פֿון די מאַמע, ער גייט... ווייל ער ווייסט... איך דאַרף זיך אויספּרובירן. איך דאַרף זיך זען וואָס געשעט ווען מ'שלעפּט דעם ווייער דאָרט. ס'פֿאַלט אַראָפּ די גאַנצע פֿענסטער? אַה, אינטערעסטאַנט. יאָ. און ווען ער ווערט אַביסל גרעסער – שוין בר מצוה געהאַט, ער איז שוין 16 – ער דאַרף זען וואָס געשעט ווען מ'פֿאָרט אַ קאַר.

אָבער פֿאַרוואָס קען ער דאָס טון? פֿאַרוואָס שטאַרבט ער נישט אינגאַנצן? קאָלן טאַטי, איך בין סטאַרקט, די פּאָליס הייבט מיך אויף, אפשר העלפֿסטו מיך? און ער ווייסט אַז זיין טאַטי גייט קומען. ער האָט אים שרייען, ער האָט אים זאָגן, ביז משוגע וואָס גייט פֿאַר מיט דיך, זייער גוט, דאָס איז די דזשאַווי פֿון די טאַטע, צו שרייען אויף אים יעצט.

אָבער ער ווייסט אַז ער איז דאָרט, און וועגן דעם לאָזט ער זיך. די זעלבע זאַך איז "אַתָּה ה' אָבִינוּ", אַ מענטש, און ווי גרעסער מ'איז, ווי גרעסער פֿאַרשטייט ער דעם "אַתָּה", די "וַיִּגַּשׁ אֵלָיו יְהוּדָה", קען מען טאָן גרעסערע שטותים. דאָס הייסט, מ'קען. מען טאָר נישט טאָן שטותים. מען בעסערט צו טאָן גוטע זאַכן. אָבער ער ווייסט אַז ער איז נישט פֿאַרלוירן געווארן. ער טוט דאָס אַלעס בבית און דעם בית. ער איז אין די איין שטוב, און אויף דעם שטייט די וועלט.

העולם עומד על ה"אתה" - על הנוכחות

ער טראַכט אַריין. די וועלט שטייט נישט אויף די ספּעציפֿיקע זאַכן, אויף די שינען, אויף די זיינען, אויף די אַלע זאַכן. ס'שטייט אויף די בית. ס'שטייט אויף דעם וואָס "אַתָּה הוּא אָבִינוּ". אויף דעם שטייט די גאַנצע זאַך.

און מיט דאָך דעם אַוודאי האָט מען דאָך נאָר די ערשטע לעוועל פֿון תפילה, וואָס הייסט די הגשילה תפילה, "ה' שְׂפָתַי תִּפְתָּח" [תהלים נא:יז]. אָבער אין דעם ווערט געבויט די גאַנצע וועלט. אין די גאַנצע וועלט ווערן אַלע תיקונים, די אַלע אמת'דיגע יחודים וואָס מען בויעט טאַקע, ווערן געווען.

תיקון התפילה והבנין על יסוד הבית

האות ב' כבית - היסוד שעליו עומד הכל

הכל נבנה בתוך ה"בית"

אָבער אין דעם ווערט געבויט אַ גאַנצע וועלט. אַ גאַנצע וועלט ווערט - אַלע תיקונים, אַלע אמת'דיגע יחודים [yichudim: spiritual unifications] וואָס מען בויעט טאַקע - ווערט געבויט אַלץ געביזע. נישט עקסטער פון דעם. אָבער טאַקע אויב מע בויט ערגעץ אַנדערש אַ זאַך איז עס גאָרנישט ווערט.

"אם ה' לא יבנה בית"

אויב מע בויט אין דעם, יאָ, אִם ה' לֹא יִבְנֶה בַיִת [Im Hashem lo yivneh bayit: If Hashem does not build the house - Tehillim 127:1] - אַז ה' קען לֹא יִבְנֶה בַיִת, איז שָׁוְא עָמְלוּ בוֹנָיו בּוֹ [shav amlu vonav bo: in vain do its builders labor on it]. און אִם ה' כֵּן יִבְנֶה בַיִת [Im Hashem ken yivneh bayit: If Hashem does build the house], איז נִישְׁט שָׁוְא עָמְלוּ בוֹנָיו בּוֹ [nisht shav amlu vonav bo: not in vain do its builders labor on it].

און וואָס הייסט די הייבערשטער מאַכן אַ... לכאורה [lichora: apparently], וואָס מע ווייסט דעמאָלטס קומט אַהין זייערע זאַך - יענער איז זיין טאַטע און ער וועט זיך אַן עצה געבן.

המשל על ביטחון - בן של גביר גדול

היישום לכל תחומי החיים

די זעלבע זאַך איז אין יעדע זאַך, אין די עקסטערנאַלע לייף [external life: חיים חיצוניים], עקסטערנאַלע ריסקס [external risks: סיכונים חיצוניים] מען דאַרף נעמען צווישן די ברענדלע מכה [makeh: the one who strikes] און די ברענדלע חבירה [chaveiro: his fellow] - אויף וויפיל ער ווייסט אַז זיין טאַטע האָט אויף דעהנליך אַ תכלית [tachlis: purpose, plan] געפּלאַנט. אַזוי איז עס געמאַכט.

"אני הבק-אפ שלך"

"טו יוז יאָר בעק אַפּ!" [to use your back-up: להשתמש בגיבוי שלך] - דעמאָלטס קען ער טון, קען ער לעבן. נאָר נישט קען מען נישט לעבן. נישט וואָלטן די גאַנצע וועלט זיך נישט געקענט אָנהייבן.

סיום

אַ פרייליכן שבת [a freilichen Shabbos: שבת שמח ושלום]!

שיעור על סיום ספר בראשית וגלות מצרים

חלק א'

מגיד שיעור: רבותי, היינט איז ערב שבת פרשת ויחי, עס ענדיגט זיך ספר בראשית, עס הייבט זיך אן א נייע תקופה [stage] אין די יאר. נאכדעם די לימוד התורה, האבן אונז פירן זיך צו ציילן אונזער יאר לויט די פרשת השבוע, און זיי דארפן זיכער ציילן די יאר לויט די חומשים.

אינטערסאנט, איך האב נישט געהערט קיינער זאל רעדן אזוי, אביסל רעדט מען יא די תקופה פונעם ספר בראשית, די תקופה פונעם ספר שמות, די תקופה פונעם ספר ויקרא. עס איז אינטערסאנט:

* ספר בראשית: דאס איז די ערשטע תקופה. סתם ידיעה [השכלה], עס קומט אן ביז חנוכה, ביז נאך חנוכה, ביז טבת. מער ווייניגער אלעמאל איז ספר בראשית אזוי ווי דער אנהייב פון די ווינטער איז א ווינטער.

* ספר שמות: דאס איז דער זמן פון נסים. עס רעדט זיך יציאת מצרים. אלעמאל פורים, אלעמאל פסח אויכעט... אנטשולדיגט [סארי], קיינמאל נישט פסח; פסח איז אלעמאל ויקרא. אבער אלעמאל פורים קומט אויס אין ספר שמות, אזוי וואס מען רופט עס שובבי"ם. יא, שובבי"ם איז ספר שמות, עס קומט אלעמאל אויס אין די תקופה פון דער יאר, דאס איז ספר שמות.

* ספר ויקרא: פסח און ספירת העומר איז אלעמאל ויקרא. עס איז אזא כלל, יא, אז מ'מאכט פסח אלעמאל אין ויקרא.

* ספר במדבר: הייבט זיך אלעמאל אן שבועות ביז אלול צייט בערך.

* ספר דברים: אביסל פארדעם הייבט זיך אן דברים. דברים איז דער ספר פון תשובה, הייבט אלעמאל אן צו די נושא פון דברים.

דאס איז אינטערסאנט צו באמערקן דאס.

די אידישע יאר קעגן די גוי'אישע יאר

איין אינטערסאנטע זאך איז, אז די תקופה פון די יאר וואס ענדיגט זיך ספר בראשית, הייבט זיך אויך אן די נייע גוי'אישע יאר [למניינם]. די וועג ווי די מציאות [reality] איז, אונז לעבן אין א וועלט וואס איז מער ווי איין וועג פון רעכענען די צייט. יא, א איד האט זיין אייגענע זאך. א איד, א איד... "איד", אפשר איז איינע פון די טיפערע וועגן. און מיר האבן גערעדט אמאל וועגן "החודש הזה לכם", ס'איז פארבינדן [קאנעקטעד] מיט דעם.

א איד ציילט צייט אנדערש. א איד'ס יאר הייבט זיך אן ראש השנה, א גוי'ס יאר הייבט זיך אן ווען דער איד ענדיגט ספר בראשית. אזוי זעט דאס אויס, בערך די וואך האט זיך אנגעהויבן נעכטן די נייע גוי'ישע יאר, און די אידן האבן געענדיגט די וואך ספר בראשית. אלזא [סאו] דו זעסט אז ס'איז קלאר אז ס'איז דא א נקודת התחלה, ס'איז דא א נקודת התחלה אויכעט אין די צייט.

יעדער איינער קען די חסיד'ישע רבי'ס וואס האבן געזאגט ווערטלעך וועגן דעם, וועגן די נייע יאר: "ס'זאל זיין א גוט יאר, אז א איד דארף א גוט יאר, ער האט עס נישט באקומען ביז יעצט, זאל ער עס האבן פון יעצט, אויך גוט". אבער ס'איז דא אין דעם אלעמאל אן אמת, אזוי ווי מיר זעען, ס'איז דא עפעס א התחלה, ס'איז דא עפעס א התחלה פון א זמן וואס הייבט זיך אן אין די תקופה, און מ'קען זען אז דאס האט צוטון מיט די פרשיות, אז ויחי ענדיגט זיך דא אין ספר בראשית, און מ'מאכט א סיום, "חזק חזק ונתחזק", ספר שמות הייבט זיך אן נאכדעם.

הקושי בסיום ספר בראשית

וויל איך אבער פארשטיין אביסל, כדי דעם טראכט איך אזוי: ויחי איז די סוף, די סוף פון די פרשה. געווענליך די מדרשים אלעמאל און אזוי אויך די דרשנים גייען מיט די אנהייב פרשה, אבער אויב ס'איז די סוף, די שבת איז די לעצטע וואך, דארף מען לערנען די סוף פון די פרשה. מ'דארף אלעמאל לערנען די פרשה ביז די סוף, אבער דא דארף זיין א פשטות אין די סוף, דארט וואו מ'שרייט "חזק חזק ונתחזק", דארף דאך זיין א פשטות דארט.

ס'איז דא אן אמת'דיגע שווערע שוועריגקייט אין פשט אין די סוף פון ספר בראשית. ספר בראשית, די לעצטע פסוק פון ספר בראשית איז: "וַיָּמָת יוֹסֵף... וַיַּחַנְטוּ אֹתוֹ וַיִּישֶׂם בָּאָרוֹן בְּמִצְרָיִם".

ס'ווערט נישט אויס, ס'איז נישטא קיין ענדע [end] דא. ס'איז אזא... מ'האלט ממש אינמיטן א מעשה, די מעשה איז ממש ממשיך אין ספר שמות. ס'איז נישט נאר ס'איז ממשיך, ס'גייט צוריק צו "שְׁמוֹת בְּנֵי יִשְׂרָאֵל" פון פרשת ויגש "הַבָּאִים מִצְרָיְמָה". און ס'איז די ערשטע זאך, די ערשטע ריר [move] פון ספר שמות, פון די התחלת הגלות, איז "וַיָּקָם מֶלֶךְ חָדָשׁ עַל מִצְרָיִם אֲשֶׁר לֹא יָדַע אֶת יוֹסֵף".

די גאנצע אלע מעשיות, די גאנצע ענדע פון ספר בראשית איז געווען יוסף: א ידיעת יוסף, א יקיר יוסף, "וְהֵם לֹא הִכִּרֻהוּ", שפעטער האבן זיי יא מכיר געווען. ידיעה פון יוסף. וויסן ווער איז יוסף? הכרה. הכרה און ידיעה זענען די זעלבע איידיע [idea]. אויף דעם דרייט זיך די גאנצע פרשה. ס'איז זייער אינטערעסאנט, נישט נאר יוסף – קען מען זאגן איין זאך פשוט פשט:

1. יוסף איז די נושא [subject], ער איז דער גיבור [hero] פון די אלע פרשיות. די גאנצע מעשה פון ירידת מצרים דרייט זיך נתגלגל ארום יוסף. דאס איז דער ערשטער שלב [step 1].

2. דער צווייטער שלב [step 2]: נישט נאר ס'דרייט זיך ארום יוסף, נאר ס'דרייט זיך ארום ידיעת יוסף.

און ווען די נעקסטע פרשה, די התחלת הגלות איז "לֹא יָדַע אֶת יוֹסֵף", דער נייער פרעה וואס ווייסט נישט וואס מיינט יוסף, "אֲשֶׁר לֹא יָדַע אֶת יוֹסֵף". יא, ווייל "לא ידע" איז טייטש "אינו מכיר", איך דערקען אים נישט, איך האלט נישט פון אים, איך בין נישט גורס.

א סיום דארף האבן א שלימות

איז אזוי איז לכאורה איין טייטש. אבער מצד שני, וויל איך זאגן, יעדע זאך האט זיך א שלימות. איך האב געלערנט אויך אין די שיעור, א נייע שיעור בעל שם טוב דאנערשטאג: יעדע זאך האט זיין אייגענע שלימות, עס דארף זיך ענדיגן.

אויב ס'איז דא א ספר, וואס מ'הערט פון סוף ספר בראשית, ס'איז זייער מאדנע [פאני] אז עס זאל זיין אזוי ווי די ענדע זאל זיין אויף זייער א... ס'איז נישט אפילו א... מ'קען זאגן א צור, מ'קען זאגן דא סטאפט מען, דא איז דער לעצטע... די ענדע, די ענדע פון די גדולת יוסף, ער איז געשטארבן, מ'האט אים אפילו נישט געברענגט צוריק קיין ארץ ישראל, ער איז באהאלטן אין מצרים. און אויך איז... מ'קען זאגן אז דאס איז אזויווי די ענדע פון ממש אן ענדע, אבער ס'איז נישט קיין ענדע.

אן ענדע דארף זיך ענדיגן, עפעס אויספירן. אן ענדע דארף זיין עפעס אן אויספיר [resolution], מ'דארף ערגעץ אנקומען. אויב מ'איז נישט ערגעץ אנגעקומען מיט די סוף פון פרשת בראשית, פון די סוף פון פרשת ויחי, ס'מאכט נישט קיין סענס [sense]. קיינער שרייבט נישט קיין בוך [book] וואס... אפשר איז דא מענטשן וואס שרייבן אזעלכע ביכער, אבער א גוטער שרייבער, אפילו עס האט אפאר חלקים פון די מעשה – מארגן גייט עס ווייטער גיין, נעקסטע וואך גייט עס ווייטער, שבת ביי מנחה גייט מען שוין ווייטער – ס'מוז דאך זיין עפעס א סיום. ס'מוז דאך... פאר דעם מאכט מען א סיום. יא, מ'קען מאכן א סיום ספר בראשית; אויב די סיום איז אזוי: יוסף ליגט אין ארון אין מצרים, פופס, "חזק חזק". ס'מאכט נישט קיין סענס.

אלזא [סאו] מ'דארף זייער גוט פארשטיין. און די אמת איז אז די גאנצע פרשה, מער ברייטערהייט, די גאנצע פרשת ויחי, דארף מען זייער גוט פארשטיין וואספארא סארט סיום דאס איז. וואס איך וויל זאגן אזוי, איך וויל לערנען אביסל אין די זוהר, די ענדע פון די זוהר וואס ער רעדט וועגן דעם, מען זעט אז ס'איז דא א סוד, די זוהר האט א סוד ממש אויף די לעצטע פסוק, און די גאנצע פרשה פון אבילות יעקב, די סוף.

יוסף: אב אדער בן?

די לכאורה'דיגע ווארט איז אזוי, וואס מען לערנט דאך: "מעשה אבות סימן לבנים". ס'איז דא די מעשה פון די אבות: אברהם, יצחק, יעקב, און אביסל יוסף. ס'איז דא א שאלה צו יוסף איז שוין די מעשה פון די בנים, אדער יוסף איז נאך די "אבות סימן לבנים". ס'איז א מחלוקת, מען קען טראכטן צוויי וועגן:

1. מען קען זאגן אז פון פרשת וישב הייבט זיך אן די "סימן לבנים" אליין, דאס הייסט די בנים, נישט די סימן, נאר די מעשה הבנים. אין א געוויסע זין, דאס איז אלץ א חזרה, ווייל ס'פירט שוין אויס די מעשה אבות.

2. אין א צווייטע זין, קען מען זען אז יוסף איז נאך א חלק [פארט] פון די אבות, די גאנצע מעשה פון יוסף איז נאך א סימן לבנים פון זיינע קינדער.

קען זיין אז אין די שאלה איז געווען די מחלוקת פון יוסף און זיינע ברידער. מען קען זאגן תורה – איך מיין נישט בדור דרוש, אבער איך מיין צו זאגן אז ס'איז אמת'דיג דא צוויי הסתכלות'ן. און ווי יעדער איינער ווייסט, אז די מחלוקת איז געווען צו די ברידערס צו אים זענען שוין אין בני ישראל, צי זיי זענען שוין די נעקסטע דור [גענערעישאן]. ס'איז דא א שאלה, איך האב געהערט אסאך מאל פון ר' מאטל זילבער תורה'לעך ארום דעם. ס'איז דא אמת'דיג א שאלה צו יוסף, צו די מעשה פון יוסף, צו יוסף איז אזוי ווי איינער פון די אבות אדער נישט.

לכאורה אין אנהייב פרשת ויחי, ווען יעקב זאגט פאר יוסף אז דיינע קינדער זאלן "כִּרְאוּבֵן וְשִׁמְעוֹן יִהְיוּ לִי", בעצם זאגט ער אז דו ביסט אן "אב", דו ביסט נישט קיין "בן". אן אב איז איינער וואס האט אליינס קינדער וואס זענען שבטים. דו ביסט אן אב, דו ביסט א חלק [פארט] פון מיר. און ער בעט אים, "זאלסט מיך באגראבן אזוי ווי איך האב באגראבן דיין מאמע". מ'זעט אז ס'איז דא פה יעקב'ס העלאה פון יוסף, און ער ברענגט ארויף יוסף פון א שטאפל [לעוועל] אין אנהייב פרשת ויחי, פלוצלינג ברענגט ער אים ארויף צו די מדריגה פון די אבות. ער זאגט: "דו ביסט נאך פון די אבות, דו האסט נאך די זעלבע זאך".

יוסף סוף סדרה, אזוי ווי יעקב האט געמאכט א צוואה לבניו און ער זאגט אז מ'גייט אייך ארויסנעמען, די זעלבע זאך, יוסף מאכט אזא צוואה: "פָּקֹד יִפְקֹד אֱלֹהִים אֶתְכֶם". זעסט אז יוסף פירט זיך אזוי ווי די ערשטע שבטים פירן זיך אזוי. די אנדערע שבטים, זיי האבן שוין באקומען די צוואה פון יעקב, זיי פאלגן די צוואה פון יעקב. אמת, דער מדרש זאגט אז "אף עצמות שאר שבטים העלו עמהם", די אנדערע שבטים האבן אויך געהאט אן ענליכע צוואה לכאורה ווי יוסף, אז מען זאל זיי ארויפברענגען. קען זיין. אבער וואס ס'שטייט איז נאר אויף יוסף. ס'שטייט, די אנדערע שבטים, זיי זענען שוין די קינדער וואס פאלגן, זיי זענען שוין די קינדער וואס טרעפן זיך, געפינען זיך אין דעם "לֹא יָדַע אֶת יוֹסֵף", אין דעם "מלך חדש", "דור חדש", ס'קומט א נייע דור. אבער יוסף אליינס איז דא אזא שטארקייט גושי, בפרט אין די פרשה, פרשת ויחי, צו זאגן אז יוסף, ער איז נאך חלק [פארט] פון די מעשה אבות.

די נבואה פון גלות מצרים

און אזוי לכאורה מוז מען לערנען אויב מען וויל לערנען אז פרשת ויחי האט עפעס אן ענדינג [ending], ס'איז דא עפעס א מהלך דא וואס איז נישט סתם געסטאפט אינמיטן אין א סיטואציע וואס איז א צרה, אדער אפילו ס'איז נישט קיין צרה, ס'איז עפעס סתם גארנישט. דארף מען אזוי לערנען.

און אזוי, וואס דארף מען לערנען? מען דארף לערנען אז א פשוט'ע זאך: דער יעקב אבינו איז אראפגעגאנגען קיין מצרים, ווען ער איז געגאנגען קיין באר שבע, "וַיִּזְבַּח זְבָחִים לֵאלֹהֵי אָבִיו יִצְחָק", דער אייבערשטער איז געקומען צו אים אין א חלום און ער האט אים געזאגט: "אָנֹכִי אֵרֵד עִמְּךָ מִצְרַיְמָה וְאָנֹכִי אַעַלְךָ גַם עָלֹה, וְיוֹסֵף יָשִׁית יָדוֹ עַל עֵינֶיךָ".

דאס איז דער פסוק, דאס איז א יסודות'דיגער פסוק. מיר גייען אריינגיין אין די נעקסטע וואך אין די פרשיות פון גלות מצרים, פון גלות מצרים. די יסודות הרוחניים, די יסודות פון נבואה – יא, א מראה נבואה דארף מען גוט ארויסברענגען וואס איז דער געטליכער בליק אויף א מהלך – די יסודות פון גלות מצרים ליגט אין דעם מראה וואס יעקב אבינו האט געהאט. ס'איז נישט דא קיין אנדערע נבואה, יא, ס'איז נישט דא קיין אנדערע נבואה אויף גלות מצרים נאר דאס.

דאס איז באמת, וואס ס'שטייט די וואך, "ביקש יעקב לגלות את הקץ", "הֵאָסְפוּ וְאַגִּידָה לָכֶם אֵת אֲשֶׁר יִקְרָא אֶתְכֶם בְּאַחֲרִית הַיָּמִים", איז לכאורה נאר א מדרש, ווייל פשוט פשט, אלע ברכות פון די שבטים רעדן גארנישט וועגן גלות און גאולת מצרים. זיי רעדן אפשר וואס גייט זיין שפעטער, מען קען זאגן אין יהודה, נאך זאכן, אלץ מעשיות דקימה וואס זענען געווען אסאך שפעטער.

דער נושא פון ארויסנעמען די אידן פון מצרים, די נבואה ווי האט יעקב אבינו געזאגט קלאר "בְּנָבִיא הֶעֱלָה ה' אֶת יִשְׂרָאֵל מִמִּצְרָיִם", וואס זיכער פשט איז: די אידן זענען געווען אין מצרים, און זיי האבן גערעדט אז זיי האבן אן הבטחה, אזוי ווי אונז רעדן היינט אין גלות אז מיר האבן אן הבטחה אז דער אייבערשטער וועט אונז ארויסנעמען. ווי איז דאס געווען? אוודאי איז דאס געווען. און וואס האבן זיי גערעדט וועגן? אוודאי וואס זיי האבן גערעדט וועגן איז אוודאי די נבואות, די צוויי הבטחות פון יעקב און יוסף.

די נבואה אויף גלות מצרים און די הבטחה פון גאולה

פרק א: די יסודות פון די נבואה

א מראה נבואה טייטש זיך גוט ארויס. וואס איז דער געטליכער בליק אויף א מעשה? די יסודות פון גלות מצרים ליגט אין די מראה וואס יעקב אבינו האט געהאט. ס'איז נישט דא קיין אנדערע נבואה אויף גלות מצרים נאר דאס איז באמת.

ווען ס'שטייט אין די וואך די ברכות פון יעקב, "הֵאָסְפוּ וְאַגִּידָה לָכֶם אֵת אֲשֶׁר יִקְרָא אֶתְכֶם בְּאַחֲרִית הַיָּמִים" [בראשית מ"ט, א'], איז דאס לכאורה נאר א מדרש. פאר פשוט פשט, אלע ברכות פון די שבטים רעדן גארנישט וועגן גלות און גלות מצרים. זיי רעדן אפשר וואס גייט זיין שפעטער. מ'קען זאגן ביי יהודה, און נאך זאכן, אז דאס זענען אלעס מעשיות וואס זענען געקומען אסאך שפעטער.

די צוויי הויפט הבטחות

די נס פון ארויסנעמען די אידן פון מצרים, די נבואה – וואו האט יעקב אבינו געזאגט קלאר א נבואה אז מ'גייט ארויסנעמען די אידן פון מצרים? וואס זיכער איז, בשעת די אידן זענען געווען אין מצרים האבן זיי גערעדט אז זיי האבן אן הבטחה. אזוי ווי אונז רעדן היינט אין גלות אז מיר האבן אן הבטחה אז דער אייבערשטער וועט אונז ארויסנעמען, וואו איז דאס געווען? אוודאי איז דאס געווען. און וואס האבן זיי גערעדט וועגן דעם?

איז אוודאי די נביאות, די צוויי הבטחות פון יעקב און יוסף:

* יעקב אבינו: ער האט זיי געזאגט אז דער אייבערשטער האט אים געזאגט: "אָנֹכִי אֵרֵד עִמְּךָ מִצְרַיְמָה וְאָנֹכִי אַעַלְךָ גַם עָלֹה" [בראשית מ"ו, ד']. דאס האט צוויי זייטן. ס'צייגט וואס ס'הייסט אין חז"ל "שכינה בגלות" – די שכינה גייט אראפ, "לא מקום שגלו ישראל שכינה עמהם", דאס איז "אָנֹכִי אֵרֵד עִמְּךָ מִצְרַיְמָה", און ממילא "וְאָנֹכִי אַעַלְךָ גַם עָלֹה".

* יוסף הצדיק: די זעלבע זאך וואס יוסף האט איבערגעחזר'ט, "פָּקֹד יִפְקֹד אֱלֹקִים אֶתְכֶם... וְהַעֲלִתֶם אֶת עַצְמֹתַי מִזֶּה" [בראשית נ', כ"ה].

די ביידע הבטחות, דאס איז אוודאי דער עיקר הבטחות, דער עיקר חיות, דער עיקר נבואה וואס ליגט אויף די גלות; דאס זענען די צוויי הבטחות מפורשות. וואס אפשר די ברכות פון יעקב, די "אחרית הימים", דאס איז שוין א פירוש אויף דעם, אבער דאס איז זיכער דער עיקר.

פרק ב: די צוויי פירושים אויף "אנכי אעלך גם עלה"

יעצט, מ'דארף פארשטיין. קודם כל די ענד פון די ערשטע פסוק: "וְיוֹסֵף יָשִׁית יָדוֹ עַל עֵינֶיךָ". ס'איז לכאורה קומט עס נישט אריין. ס'איז א נייע זאך, אז דו זעסט יוסף. אין קורצן [Basically] זאגט דער פסוק אז דו וועסט שטארבן. אזוי ווי מ'זעט יוסף האט געטאן, "וַיִּפֹּל... עַל פְּנֵי אָבִיו וַיִּשַּׁק לוֹ וַיִּבְךְּ עָלָיו", יוסף האט געקושט יעקב נאכדעם וואס ער איז געשטארבן. דאס הייסט, דו וועסט שטארבן מיט יוסף, ער וועט דארט זיין ווען דו וועסט שטארבן, ווען ער וועט דיר צומאכן די אויגן. ס'איז א נחמה אויף די צער וואס ער האט געהאט אז ער זעט נישט יוסף'ן. אבער ס'קומט נישט לכאורה אריין אין די נושא פון "אֵרֵד עִמְּךָ... וְאַעַלְךָ". וואס האט עס צו טון מיט דעם? מיר דארפן פארשטיין די שייכות [connection] פון די צוויי חלקים פון דעם פסוק.

די צווייטע זאך דארפן מיר פארשטיין, ס'האט לכאורה צוויי אנדערע מבנים (סטרוקטורן) די גאנצע דרשה:

1. דער ערשטער מבן: אז דער אייבערשטער רעדט פון די אידן, פון בני ישראל, פון כלל ישראל – ער גייט ארויסנעמען די אידן פון מצרים.

2. דער צווייטער מבן: אפשר די מער פשוט'ע מבן, אז ס'רעדט פון יעקב אליינס. יעקב, דער אייבערשטער גייט אראפגיין מיט יעקב קיין מצרים, "וְאָנֹכִי אַעַלְךָ גַם עָלֹה" – ווען ער גייט אים ארויפנעמען.

און ווען האט דער אייבערשטער ארויפגענומען יעקב פון מצרים? אין די וואכעדיגע סדרה. און דאך, לויט דעם ערשטן פשט, האט ער אים ארויסגענומען אים צו באגראבן צוריק אין קברי אבותיו. לויט דעם פשט קען מען זייער גוט פארשטיין אויך די שייכות פון יוסף, ווייל יוסף איז טאקע דער וואס האט אים באהאנדלט, ער האט משביע געווען יוסף, און יוסף האט גענומען קעיר פון דעם אז יעקב זאל צוריקגיין, "אָנֹכִי אַעַלְךָ גַם עָלֹה", ער זאל צוריק נקבר זיין, "וְשָׁכַבְתִּי עִם אֲבֹתַי".

פרק ג: מעשה אבות סימן לבנים – די פעולות בגוף

אויב מיר פארשטייען אז דא איז דא אזויווי א "מעשה אבות סימן לבנים", דאס איז די נבואה. דאס איז וואס מיר זאגן אז די אידן אין מצרים, זיי הערן, זיי שמועסן צווישן זיך, אונז שמועסן צווישן זיך, אז ס'איז שוין דא א נבואה פון יעקב אבינו וועגן דעם: "אָנֹכִי אֵרֵד עִמְּךָ מִצְרַיְמָה". דאס איז דער לאזונג [slogan], די שטערקסטע פסוק. אזויווי די פסוק האבן די אידן גע'חזר'ט אין מצרים, "אָנֹכִי אֵרֵד עִמְּךָ מִצְרַיְמָה וְאָנֹכִי אַעַלְךָ גַם עָלֹה". און פון דעם פסוק איז דאך ארויסגעקומען "אָנֹכִי ה' אֱלֹקֶיךָ" שפעטער – "וְאָנֹכִי אַעַלְךָ", די "אָנֹכִי".

אזויווי ס'איז דא די ווארט, אזוי איז אויך דא די מעשה. דאס איז דאך די טייטש "מעשה אבות סימן לבנים". די אבות זענען נישט נאר די נבואות, די הבטחות, די תורות וואס מ'האט זיך אויסגעלערנט, מ'האט געלערנט פון זיי, נאר אויכעט פון די פעולות וואס זיי האבן געטון בגופם, וואס זיי האבן געטון מיט זייער אייגענע גוף, מיט זייער אייגענע לעבן, בחייהם. און פון דעם האט מען זיך אויכעט געלערנט, מ'דערציילט די מעשיות.

אזויווי מיר האבן געזאגט אז דא תורה, דאס איז סיפורי הצדיקים. תורה, דאס זאגט די נביא, די דברים, "אֵלֶּה הַדְּבָרִים", און סיפורי צדיקים, דאס איז יחודא של אבות, דאס איז מרכבה לשכינה, דאס איז סימן לבנים. די "מעשה אבות" איז סימן לבנים, נישט די "ברית אבות". די ברית אבות איז הבטחות וואס דער אייבערשטער האט געגעבן פאר די אבות, וואס ער גייט אוודאי מקיים זיין, "ומביא גואל לבני בניהם". אבער די מעשה אבות, דאס איז די פעולות פון די אבות, די מעשי חייהם.

יעקב אבינו איז שוין ארויס פון מצרים

סאו דארף מען זיין גראדע אוודאי, אז פונקט אזוי ווי ס'איז דא א הבטחה פאר יעקב אבינו – און דאס איז א הבטחה, לאמיר זאגן לויט די ערשטע פשט, פאר זיינע קינדער, אדער די צווייטע פשט פון די הבטחה איז א הבטחה פאר אים אליינס – איז אמת'דיג די פשט איז, אז די מעשה פון יעקב אבינו, דאס איז די הבטחה, דאס איז די סימן לבנים.

אין אנדערע ווערטער: אזוי ווי די אידן האבן פארציילט אז דער אייבערשטער האט מבטיח געווען פאר יעקב אבינו אז ער גייט זיי ארויסנעמען פון מצרים, האבן די אידן נאך פארציילט אז יעקב אבינו אליינס איז שוין ארויס פון מצרים.

ווי איז יעקב אבינו ארויס פון מצרים? יעקב אבינו איז געקומען מיט זיין גוף קיין מצרים, ער האט געדארפט עסן, ס'איז נישט געווען צו עסן אין כנען, ער האט געוואלט זען יוסף'ן, ער איז געקומען קיין מצרים – אבער ער איז נישט געבליבן דארט, ער ליגט נישט דארט. יעקב'ס קבר איז נישט אין מצרים. דאס איז א זייער א שטארקע זאך, יא, יעקב'ס קבר איז נישט אין מצרים, היינט קען מען עס זען.

פרק ד: דער פראבלעם פון "קברי אבות" אין גלות

ס'איז אן אינטערעסאנטע זאך, ס'איז דא א פראבלעם. טאמער אידן האבן געוואוינט אין עפעס א שטאט, אין עפעס א געגנט אין אייראפע, איך ווייס וואו, און דארטן זענען זיי געשטארבן אויכעט – "וְשָׁם תָּמוּת" (וואו שטייט עס? "וְשָׁם תָּמוּת עַל אֲדָמָה טְמֵאָה" [עמוס ז', י"ז]), און זיי זענען באגראבן געווארן דארט – איז דאס א גרויסע קללה.

פארוואס איז עס א קללה? ווייל נאכדעם, ווען זייערע אייניקלעך ווילן צוריקגיין קיין ארץ ישראל, לאמיר גיין צו וואו מיר באלאנגען, דאך דערמאנען זיי זיך: "אה, אבער דער צדיק ליגט דאך דא," און זיי ווילן דאך אז ס'איז אן אמת. ס'שטייט אז נחמיה איז געגאנגען צו די תקוע'דיגע, האט ער געזאגט: "עִיר קִבְרוֹת אֲבֹתַי" [נחמיה ב', ה'], איך וויל גיין קיין ארץ ישראל צוריק צו ירושלים, ס'איז די "עִיר קִבְרוֹת אֲבֹתַי". דאס איז איין וועג ווי א מענטש ווייסט ווי ער האט א שייכות צו א פלאץ. זיין משפחה, זיין פאלק, זיין חברה, זיין קהילה, געהערט צו די "עיר קברות אבותי", דארט וואו זיינע עלטערן זענען באגראבן. ס'איז נישט קיין ווערטל "קברות אבות", ס'איז א זייער וויכטיגע זאך.

איז אויב א מענטש איז אין גלות און זייער מנהיג, זייער רבי, ליגט נעבעך אין גלות, איז אין א געוויסן זין דאס איז מעכב. מען קען זען בפועל ממש, דאס איז מעכב פון אידן ארויסצוגיין פון מצרים. זיי קענען נישט האבן קיין קלארע שאיפה ארויסצוגיין פון גלות, ווייל יעקב אבינו האט דאך געליגן אין מצרים. ס'איז דאך די עומק פון מעשה אבות סימן לבנים, די מעשיות וואס אונז פארציילן, די גוף פון די מעשיות, די חיים פון אונזערע עלטערן און פון אונזערע רבי'ס, און מ'מאכט זיי נאך – מענטשן זענען דאך נאכמאכערס, מענטשן מאכן נאך, און זיי שפילן איבער דאס וואס זיי האבן געטון. אויב יעקב אבינו איז געווען אין מצרים, וואלט נישט געווען קיין סימן לבנים, ס'וואלט נישט געווען קיין הבטחה אז מ'גייט ארויס פון מצרים.

אזוי ווי יעקב אבינו איז ארויס, אזוי ווען דער רבי זאגט – מ'פרובירט, איך פארשטיי אז יעדער איינער קען נישט, ס'איז נישט קלאר אז ס'איז אויסגעהאלטן – אבער אויב איינער זאגט: "זאגט אונז וואו אונז זאלן זיך אדוואלגערן, אונז וואלגערן זיך אין אוקריינא, איך ווייס וואו, אבער מ'באגראבט נישט קיינעם דארט". אויב מ'זאגט אבער יא, איז דאס נאר צייטווייליג, און שפעטער וועט מען אריבערגיין יעדן איינעם קיין ארץ ישראל. אבער ס'איז אמת, ס'איז דאך א הארבע זאך, מ'מעג מעלה זיין קיין ארץ ישראל.

גלגול מחילות און די צער פון גלות

אדער ווי די תריצות המתרצים, מ'וועט מעלה זיין דורך "גלגול מחילות". וואס איז דאס גלגול מחילות? גלגול מחילות איז אויף לעבעדיגע מענטשן. מ'האט גערעדט די וואך אויך ביי די שיעור, אז אלע זאכן וואס מ'זאגט וועגן די הימל, וועגן לעתיד לבוא, אלעס געשעט שוין יעצט אויך. ס'קען זיין אויך לעתיד לבוא, אבער זיכער אויך יעצט.

דאס וואס שטייט גלגול מחילות, דאס איז די צער פון די ברסלב'ע חסידים, אז זיי מוטשען זיך, זיי קענען נישט אזוי גרינג ארויסגיין פון חוץ לארץ, ווייל זיי האבן דאך א רבי דארט. מ'קען זיי אוועקמאכן, מ'קען חוזק מאכן, אבער ס'איז דאך אמת. נישט נאר ער, איך האב אויך א זיידע, און מיין זיידע איז באגראבן דא אין ניו דזשערסי ערגעץ, און די אנדערע זיידע ערגעץ אין אונגארן, איך ווייס וואו. און ס'איז א פראבלעם, ס'איז דאך א גאנצע צער גלגול מחילות, די אייניקלעך, אונז דארפן די לעבעדיגע, דארפן זיך וואלגערן. מ'דארף זיך... ס'איז א שווערע צער צו לאזן; א מענטש האט די קבר פון זיין טאטע אין א פלאץ, ער גייט עס אפלאזן גיין קיין ארץ ישראל? ס'איז שווער, ס'איז א צער.

אה, מ'מאכט תריצות המתרצים, מ'ברענגט, זייער גוט, אבער ס'איז שוין א צער. ס'איז נישט בעסער אז ס'איז געווען אז ביי יעקב אבינו האט מען מקיים געווען די אידעאל? די אידעאל פון יעדן איד אמת'דיג – אזוי ווי אסאך אידן פירן זיך אזוי ווען מ'קען – די אידעאל פון יעדן איד צו באגראבן ווערן אין ארץ ישראל. וואס מיינט באגראבן ווערן אין ארץ ישראל? ער מאכט א קביעות, ער זאגט: "איך וויל לאנג נישט אמת'דיג אין גלות, איך בין סטאק [געבליבן שטעקן] אין גלות, זייער גוט, אבער מיינע אייניקלעך זאלן נישט ווערן סטאק וועגן מיר אין גלות, חס ושלום".

איז ווען יעקב אבינו האט מקיים געווען בגופו דעם "וְאָנֹכִי אַעַלְךָ גַם עָלֹה", האט מען שפעטער גענומען יוסף'ס ארוין אים ארויפצופירן קיין ארץ ישראל, האט ער מיט דעם ממש געווען בגופו אזוי אז מען זאל קענען ארויסגיין פון מצרים.

פרק ה: די קדושה פון ארץ ישראל קעגן די ליידיגקייט פון חוץ לארץ

דאס איז נאך א ריזיגע חיזוק. אזוי ווי כביכול אויב איינער זאגט – עס איז אינטערעסאנט, זיי זאגן ווי א איד איז אין גלות, ווי האט ער חיזוק? און היינט טוט איינער זאגן איינע פון זיינע חיזוקים: אמת, ס'איז נישטא קיין שכינה בגלות, ס'איז נישטא קיין מקומות הקדושים.

אין אמעריקע איז נישטא קיין איין הייליגער פלאץ. ס'איז אינטערעסאנט, דו דרייסט זיך אין ארץ ישראל, יעדע געגנט איז דא: דא איז דער בארג – אפילו ס'הייסט נישט אפיציעל – דא האט זיך געדרייט אברהם אבינו, דארט האט זיך געדרייט ירמיהו הנביא, דא איז געווען יצחק אבינו'ס קוואל, דארט האט מען אריינגעווארפן יוסף אין גרוב; ס'איז אלעס די געגנטער דארט. אדער דא איז דער קבר פון דעם צדיק, דער קבר פון יענעם תנא, דער קבר פון יענעם נביא.

אין אמעריקע איז נישטא קיין איינער, ס'איז א דומם ומי, ס'איז נישטא גארנישט. יא? מענטשן זאגן זיך נישט נאכדעם, אקעי, אויב א צדיק מיט מחנה, אז א צדיק זאל שטארבן אין אמעריקע, וועט לפחות זיין עפעס א קבר צדיק אין אמעריקע. מען זעט אז מענטשן, פראסטע מענטשן וואס האבן נישט ארץ ישראל, זיי זענען סטאק אזוי אויף דעם.

די נחמה: יעקב אבינו איז נישט אין מצרים

אבער דער אמת איז, און אזוי קען מען זאגן, ס'איז א חיזוק. מען זאגט די שכינה, ס'שטייט, מען ברענגט פון קהלת, אז די שכינה ליגט אין קברי צדיקים. קבר רחל זעט מען אזא איידיע [געדאנק], די שכינה ליגט מיט די קברי צדיקים.

קען זיך מחזק זיין אזא איד, שטעל דיך פאר א איד אין מצרים. א איד אין מצרים איז געבראכן דא, ווי אלעס איז שטינק און טונקל און טמא, מען דארף דינען פרעה, און אלעס איז שוואכע מעשיות. און ער טראכט, ווי האט ער עפעס א השראת השכינה? און ער האט א השראת השכינה, די שכינה איז מיט אים, יא! יעקב אבינו האט געזאגט, "אָנֹכִי אֵרֵד עִמְּךָ מִצְרַיְמָה". דער אייבערשטער זאגט פאר יעקב, "אָנֹכִי אֵרֵד עִמְּךָ מִצְרַיְמָה".

ער טראכט, אקעי, בנפשי, בפועל ממש, ווי איז די שכינה, ווי איז זי? זאגט מען אים: יא, די שכינה איז געקומען מיט יעקב אבינו, און זי גייט צו זיין אין יעקב'ס קבר. וואו איז יעקב'ס קבר? אין ארץ ישראל. סאו ער האט זיין קבר צדיק, ס'איז פונקט נישט וואו ער דארף עס האבן כביכול. ס'איז פונקט יא וואו ער דארף עס האבן, ווייל דאס ווייזט אים: יא, יעקב אבינו ליגט צוריק אין ארץ ישראל, ער איז טאקע געווען דא, און ער איז צוריק אין ארץ ישראל צוריק וואו אונז באלאנגען. און דארט איז דער מקום קבורת אבות, דאס איז די עיר קבורת אבות, דאס איז די "כאפתי מאבותי", דאס איז די קאנעקשאן [פארבינדונג] וואס אונז האבן צו אונזערע אבות.

סאו האט ער ממש געמאכט מיט זיין גוף דעם גאולה, און דאס טייטשט אז קיין איין איד האט זיך נישט געפילט קאמפארטעבל [באקוועם] אין מצרים, ווייל די קברי צדיקים זענען נישט אין מצרים, עס איז נישט קיין איין צדיק איבערגעבליבן. אה, ס'איז דא יוסף? לאמיר זאגן גוט, אויף דעם שטייט דער פסוק "וַיַּחַנְטוּ אֹתוֹ וַיִּישֶׂם בָּאָרוֹן" [בראשית נ', כ"ו].

שיעור על סוף ספר בראשית - חלק ג

נושא: סוד קבורת יעקב ויוסף, והמעבר מספר הסימנים לספר המעשים

---

פרק א: חזרת יעקב לארץ ישראל וארעיותו של יוסף במצרים

יעקב אבינו ליגט צוריק אין ארץ ישראל. ער איז טאקע געווען דא [אין מצרים], און ער איז צוריק אין ארץ ישראל, צוריק וואו ער באלאנגט, און דארט איז דער מקום קבורת אבות. דאס איז דער עיר קבורת אבות, דאס איז די שטאט פון קבורת אבות, דאס איז דער קשר [Connection] וואס אונז האבן צו אונזערע אבות.

האט ער ממש געמאכט מיט זיין גוף דעם גאולה. און דאס הייסט אז ס'איז נישט קיין איין איד וואס זאל זיך פילן באקוועם [Comfortable] אין מצרים, ווייל די קברי צדיקים זענען נישט אין מצרים, ס'איז נישט קיין איין צדיק באגראבן דארט.

אה, ס'איז דא יוסף? זייער גוט. אויף דעם שטייט דער פסוק: "וַיַּחַנְטוּ אֹתוֹ וַיִּישֶׂם בָּאָרוֹן בְּמִצְרָיִם" [בראשית נ, כו]. ס'שטייט נישט "ויקברו את יוסף". מ'האט אים געלייגט אין א ארון. אזוי זעט אויס איז געווען דער מנהג, אונז ווייסן, די מצרים, די מלכים האט מען געלייגט אין א ארון. אבער דער פשט איז, מ'האט אים נישט באגראבן. ס'זעט אויס אזוי צייטווייליג. יוסף האט מען אפילו חונט געווען, אפשר כדי מ'זאל אים קענען שפעטער מעלה זיין שיינערהייט. אבער יעקב אבינו האט מען אויך חונט געווען, און דא רעדט מען וועגן דעם. וואס איז דער פשט? דארף מען פארשטיין דא דעם פשט פון דעם. ס'איז דא אין דעם א סוד.

אבער יוסף הצדיק האט געזאגט: "איך קען נישט". איז זייער גוט. דאס איז די מעשה פון יעקב. יעקב ליגט אין ארץ ישראל צוריק, ער איז שוין ארויס פון גלות מצרים, און ער איז סימן לבניו אז מ'גייט ארויס פון גלות מצרים.

יוסף בדרך ללוויה

יעצט, וואס איז מיט יוסף? און אונז זאגן אז יוסף איז נישט באגראבן אין מצרים. ס'שטייט נישט "ויקברו את יוסף במצרים", ס'שטייט "וַיִּישֶׂם בָּאָרוֹן בְּמִצְרָיִם". קובר חלילה אזא, מ'לייגט אים אריין אין א ארון, מ'גייט זוכן דעם ארון. יא, מ'גייט, "וַיִּקַּח מֹשֶׁה אֶת עַצְמוֹת יוֹסֵף" [שמות יג, יט], מ'רופט עס ארונו של יוסף. מ'גייט זוכן די ארון פון יוסף.

יוסף איז פשוט אויפ'ן וועג צו זיין לויה. פונקט די גאנצע גלות מצרים, וואו איז יוסף? ער איז אויפ'ן וועג צו לויה, אויפ'ן וועג צו קבורה. אבער פונקט מ'האט נישט געקענט באקומען קיין רשות. ביי יעקב האט יוסף גע'פועל'ט מ'זאל באקומען רשות אים צו ברענגען קיין מצרים [לקבורה בארץ ישראל]. יוסף האט נישט גע'פועל'ט צו באקומען רשות, איז ער אויפ'ן וועג.

---

פרק ב: סוד "אבל מצרים" על פי הזוהר

איך דארף נאר נאכזאגן א פאר שטיקלעך זוהר דא אין די סוף פרשה. דער זוהר רעדט וועגן דעם וואס ס'שטייט "וַיָּבֹאוּ עַד גֹּרֶן הָאָטָד" [בראשית נ, י], וואס מ'האט געמאכט דעם גרויסן אבל, "וַיֹּאמְרוּ אֵבֶל כָּבֵד זֶה לְמִצְרָיִם" [שם, יא]. זייער אינטערעסאנט, א אבל פון מצרים. ס'איז דא א פלאץ וואס הייסט "אבל מצרים", על שם דעם אבל וואס די מצריים האבן געמאכט פאר יעקב אבינו'ס לויה.

איך מיין יא, זייער גוט. די מצרים האבן זיך מיטגעקומען און זיי האבן געוואלט יעקב אבינו, און זיי האבן געוויינט אויף אים. אלץ פיינער ווארט, ער האט געהאט א גרויסע כבוד אז די מצרים האבן געוויינט אויף אים. אבער ס'איז אבל אין מצרים, ס'איז אבל אין ישראל, אבל פאר מצרים, ס'איז אבל פאר בני יעקב.

זאגט דער זוהר, זאגט רשב"י אין דער זוהר, אז דאס איז דער פשט: ס'איז אבל פאר מצרים. ווייל דעם וואס יעקב אבינו איז ארויפגעגאנגען פון מצרים, דאס איז דער פשט אז מצרים איז קאפוט, מצרים איז באנקראט, מצרים איז דא יציאת מצרים. יעקב אבינו האט שוין געוויזן אז מען קען ארויסגיין פון מצרים. די גאנצע שליטה פון די שר של מצרים, די אלע חשובים פון מצרים זענען געפארן, די רכב פרשים.

יא, מ'דארף געדענקען, די נעקסטע מאל וואס מ'טרעפט די רכב פרשים פון מצרים איז ווען? ביים ים סוף, יא? "וַיֶּאְסֹר אֶת רִכְבּוֹ וְאֶת עַמּוֹ לָקַח עִמּוֹ" [שמות יד, ו]. די זעלבע רכב פרשים וואס זענען געגאנגען צו יעקב אבינו זענען געגאנגען נאכלויפן די אידן. דאס הייסט, דער שורש פון זייער מפלה, דער שורש פון דעם וואס די אידן גייען ארויס פון מצרים - די אידן זענען די רכב פרשים, די חברה פון פרעה וואס זענען געקומען. עס האט געמאכט א גרויסע אבל. יא, ס'איז אמת, זיי האבן זיך אלע געוויינט אויף יעקב אבינו, אבער ס'איז אויך געווען אבל פאר זיך אליין, אוי "אבל מצרים", ס'איז א ווייטאג אז מצרים'ס שליטה הייבט זיך אן ענדיגן. דאס איז דער סוד. דאס שטייט אין זוהר, וואס זאגט רשב"י אין די זוהר.

---

פרק ג: סוד החניטה ומרכבה בגוף

און די זוהר זאגט אויך, וואס איז די פשט אז מ'האט חונט געווען יעקב אבינו? איז זייער אינטערעסאנט. ס'שטייט נישט אויף אברהם, אבער דאס איז די מנהג מצרי איז צו מאכן חניטה, ס'איז נישט קיין אידישע מנהג. אברהם אבינו האט מען מסתמא נישט חונט געווען, נאר יעקב און יוסף.

לכאורה דאס האט צו טון מיט די גמרא [תענית ה ע"ב] אז "יעקב אבינו לא מת". ס'איז זייער אינטערעסאנט. דאס הייסט, מ'זאגט אז ס'איז דא א צדיק וואס זיין גוף איז נאך בשלימות. די איינציגסטע צוויי צדיקים וואס זייער גוף איז זיכער בשלימות איז יעקב און יוסף, ווייל מ'האט זיי חונט געווען, און די חניטה איז געמאכט אז די גוף זאל בלייבן בשלימות. און וויאזוי זאגט ער, אויף דעם איז דא א גרויסן סוד. ווייל די אבות זענען מרכבה, און ס'איז דא פארשידענע סארט מדרגות [Levels] פון מרכבה:

* מרכבה בנשמתו: ס'איז דא איינער וואס איז די מרכבה בנשמתו. משה רבינו באמת איז די מדרגה פון מרכבה בנשמתו, משה בנשמתו, משה בפנימיות.

* מרכבה בגופו: אבער וואס איז די מדרגה פון מרכבה בגופו? איז באמת די מדרגה פון מרכבה בגופו איז באמת די מדרגה פון אלוועלטס, יעקב איז בתכלית השלימות, יעקב און יוסף זענען מרכבה בגופו.

און ס'זאגט דער זוהר אז אויב אזוי:

* אז איינער איז מרכבה לשכינה בנשמתו, ווען ער שטארבט גייט זיין נשמה ווייטער זיין מרכבה לשכינה אין עולם האמת.

* אז איינער איז מרכבה לשכינה בגופו, דארף זיין גוף בלייבן גאנץ, דארף מען מאכן חניטה פאר זיין גוף.

דאס איז א גרויסע סוד. און יעקב און יוסף, זייערע זאך איז געווען, אזוי ווי מיר זאגן דאס איז די נקודה פון סיפורי צדיקים, די נקודה איז, ס'איז דא א סימן, ס'איז דא א דיבור. משה'ס זאך איז געווען "אֵלֶּה הַדְּבָרִים אֲשֶׁר דִּבֶּר מֹשֶׁה" [דברים א, א], ער האט געזאגט אלץ דיבורים. אבער יעקב אבינו'ס זאך איז נישט געווען צו זאגן דרשות, מ'זעט נישט קיין סאך דרשות פון יעקב אבינו, ס'איז דא אביסל, אבער זיין עיקר זאך איז געווען אז ער האט געלעבט זיין לעבן, און זיין לעבן איז געווארן א סימן לבניו. ס'איז דאך דא "יעקב אבינו לא מת", יעקב אבינו'ס גוף איז דאך אלץ גאנץ, ליגט נאר ס'איז נאך פועל מיט די בשמים, ווי אזוי פון יעקב אבינו, דארף זיין יעקב אבינו'ס גוף אויף די וועלט. ס'איז אן אנדערע מדרגה.

---

פרק ד: ארונו של יוסף וארון הברית

און די אמת, "וַיִּישֶׂם בָּאָרוֹן בְּמִצְרָיִם", זאגט דער זוהר, יוסף איז אביסל אנדערש. אבער ארון - מ'ווייסט דאך אז ס'איז געווען ארונו של שכינה וארונו של יוסף. יוסף איז אין אן ארון, אויך די איינציגסטע וואס שטייט אין די תורה וואס מ'לייגט אין אן ארון, חוץ פון די ארון, די ארון פון די שכינה, די ארון וואס שטייט "אֲרוֹן בְּרִית ה'". און יעדער איינער ווייסט אז יוסף איז מדרגה פון ברית. ארון, וואס די ארון פון די ברית, דאס איז די זעלבע זאך ווי יוסף וואס ליגט אין אן ארון.

די אמת איז די זעלבע זאך ווי נח וואס גייט אין א תיבה, "אִישׁ צַדִּיק" איז אריינגעגאנגען אין די תיבה, וואס דאס איז די יסוד וואס גייט אריין אין די מלכות. און דאס אז יוסף איז געלייגט אין א ארון, דאס איז באמת די רמז פון א יחוד. דאס הייסט, מיר האבן געזאגט אז די גאנצע מעשה איז געווען צו ווייזן אז ס'איז נאך אלץ נישט געווען די אמת'ע גאולה. ס'איז געווען איין גאולה, די גאולה פון יעקב'ס גוף, ער האט ארויפגענומען זיין גוף פון מצרים. און אויך די גאולה פון יוסף'ס גוף - יוסף'ס גוף איז טאקע נישט געווען קיין גאולה [שלמה], ער האט אים נישט אינגאנצן ארויפגעברענגט, אבער דאס איז בבחינת די זעלבע וועג אזויווי מ'האט אויך נישט ארויפגעברענגט, מ'האט אויך נישט געבויט די בית המקדש ומקום כבודו.

די בית המקדש איז די "בֵּית אֱלֹהֵי יַעֲקֹב" [ישעיהו ב, ג], יעקב אבינו האט געמאכט "קראו בית", ער האט געמאכט א שטוב. און וועגן דעם האט יעקב אבינו געברענגט די עצי שטים פון די משכן, ווייל די שטים איז דאס מערסטע קביעות'דיגע חלק פון די משכן. יא, יריעות, דאס איז ממש א צייטווייליגע זאך. אבער עצי שטים איז די פשט אז ער האט שוין איינגעפלאנצט שוין א מער א קביעות'דיגע זאך, אזויווי א בוים. און פון די שטים האט מען אמת'דיג געמאכט די ארון אויכעט.

יוסף כהכנה למדבר

אבער על כל פנים, יוסף האט מען געלייגט אין די ארון. די ארון, אזויווי די ארון, די ארון וואס איז "אֲרוֹן בְּרִית ה' נֹסֵעַ לִפְנֵיהֶם" [במדבר י, לג], די ארון איז א זאך וואס פארט. בעצם די גאנצע איידיע [Idea] פון די ארון איז א זאך וואס מ'קען פארן, איז נישט קיין זאך וואס לייגט ליכט אין איין פלאץ. יוסף האט מען געלייגט אין די ארון, איז די פשט אז יוסף האט אנגעמערקט דא א יחוד, ס'איז דא א יחוד וואס דאס איז די יחוד פון די ארונו של יוסף וואס איז נוסע עמהם, אזויווי די ארון השכינה, כביכול.

איך האב אמאל געשריבן וועגן דעם ארונו של יוסף, אזויווי די ארון פון די שכינה, די ארון פון די ארון ברית ה', האט בקע געווען די ירדן, אזוי האט די ארונו של יוסף בקע געווען די ים סוף [מדרש רבה בראשית פד, ה]. און דאס איז די זעלבע זאך, ווייל יוסף און א ארון, דאס ווייזט אויף א נייע השראת השכינה, די "אָנֹכִי אַעַלְךָ עַמָּךְ וְאָנֹכִי אַעַלְךָ גַם עָלֹה" [בראשית מו, ד].

ווייל די חילוק פון יעקב און יוסף איז:

* יעקב איז געווען די הכנה אז זיי גייען צוריק גיין קיין ארץ ישראל.

* יוסף איז א זאך וואס איז נאך געווען צייטווייליג, ס'איז נאך געווען די הכנה פאר די מעשה המדבר, פאר דעם וואס די ארון פארט מיט זיי, פאר די ארויסגיין פון מצרים, פאר די גאנצע מעשה וואס זיי האבן געהאט אין די מדבר.

---

סיכום: המעבר מ"סימנים" ל"מעשים"

און דאס איז אמת'דיג די סוף, פארדעם שטייט ביי די סוף פון די סוף פון ספר בראשית, איז באמת איז דאך קלאר שוין די גאנצע גלות מצרים. ס'איז נישט פשט אז דא איז מען פארקלעמט [Stuck] און מ'הייבט אן פון פריש די פרשה פון די גלות. אמת, ס'איז אזוי אויכעט, אבער באמת איז דאס אמת'דיג די יסוד "וַיְחִי יַעֲקֹב". וואס רבי יעקב האט געלעבט אין מצרים, שטייט מיט יוסף בעיקר, יעקב און יוסף. דער ענד פון די פרשה איז די טייטש אז ס'איז שוין בבחינת סימן און בבחינת הרוחניות און בבחינת הדיבור און אויך בבחינת המעשה פון די צדיקים - איז שוין געווען די גלות מצרים.

און ספר שמות איז פשוט גייט מען צוריק צום אלף, מען הייבט אן פון די ירידת יוסף. ירידת יוסף איז "לֹא יָדַע אֶת יוֹסֵף" [שמות א, ח], זאגט מען אז ס'איז א בחינה פון ירידת יוסף. ס'איז ביי די י' הייבט זיך אן צוריק די קיום פון די ממש, די אויספירעכץ פון די סימן.

דאס איז מיין ווארט אויף סוף ספר בראשית, און אזוי איז אויך אין מציאות [Reality] אין זייער אסאך וועגן. יעדער איינער זאל טראכטן מער ווי פרטיות, אבער אין זייער אסאך וועגן איז אלע סימנים האבן אן ענדע, אזויווי ס'שטייט "כָּלוּ כָּל הַקִּצִּין" [סנהדרין צז ע"ב], קצים מיינט סימנים. ס'פעלט נישט קיין סימנים, ס'פעלט נישט קיין סימנים נישט בכלל, נישט בפרט, נישט בגשמי, נישט ברוחני.

איז די סטרוקטור [Structure], די סטרוקטור איז דא זייער אסאך זאכן, און ס'איז א גאנצע עבודה צו מאכן די סטרוקטור. יעדער וואס לערנט נאכאמאל ספר בראשית, ס'איז זיך אויסצופארעמען די סטרוקטור וואס מ'דארף האבן, די מהלך. נאכדעם דארף מען עס מקיים זיין, דאס איז שוין אסאך א שווערערע זאך, דארט איז שוין דא די גלות כפשוטו ממש, דארט איז שוין דא די קליפות כפשוטו ממש, דאס איז שוין א נייע זאך פון פרשת שמות, ספר שמות.

מאמר "וילך איש מבית לוי" - לימוד פרשיות יציאת מצרים בעיון

שיעור על פרשת שמות | חלק א'

---

פרק א: התחלת הגאולה מתוך הגלות

"וילך איש מבית לוי ויקח את בת לוי" (שמות ב, א).

דאס איז דער ערשטער פסוק, די התחלה פון די מעשה פון די גאולה. ווען מ'לערנט פרשת שמות זעט מען, אז דא איז דאס ערשטע שטיקל, די ערשטע פרשה, וואס איז די מעשה פון די גלות: ווי מ'האט פארגעסן יוסף, ס'איז געשטארבן יוסף מיט אלע זיינע ברידער, ס'איז געקומען א נייער דור, א נייער פרעה. ער האט געמאכט גזירות אויף די קינדער, ער האט פרובירט מיט די מיילדות, ער האט געמאכט זיין אייגענע גזירה. דאס איז אלעס די מעשה פון די גלות, פון די צרה.

גלייך נאכדעם הייבט זיך אן די התנוצצות, די מעשה פון די גאולה. די ערשטע נקודה פון די מעשה איז: "וילך איש מבית לוי ויקח את בת לוי".

איך וויל דא אביסל אריינלערנען די סוגיא, איך וויל לערנען דעם זוהר אויף די פרשה, "וילך איש מבית לוי", אבער איך וויל ארויסברענגען וואס מ'דארף לערנען לעניינינו.

פרק ב: שיטת הקוצקער - ללמוד יציאת מצרים "כמו גמרא תוספות"

דער קאצקער רבי האט געזאגט (ס'ווערט געברענגט אין ספר "אמת ואמונה"), אז א איד, יעדער איד, דארף לערנען די פרשיות פון יציאת מצרים בעיון, אזוי ווי גמרא תוספות. דאס איז ביי אים געווען דער שפיץ, ווי מ'קען זאגן אז מ'דארף עפעס לערנען ערנסט, בעיון, גוט צו פארשטיין. ער האט געזאגט: "אזוי ווי גמרא תוספות".

פארשטייט זיך, וואס מיינט צו זאגן אז מ'דארף לערנען גמרא תוספות בעיון? דאס איז א ביישפיל, דאס איז די דוגמא ווען מ'זאגט אז מ'דארף עפעס גוט אריינטראכטן, גוט פארשטיין, ארויסצוהאבן מיט די אייגענע דעת, יא? דאס הייסט גמרא בעיון. נישט אז מ'זאגט וואס ס'שטייט, אז מ'האט געלערנט הלכה. מ'דארף ארויסלערנען בעיון, פארשטיין די למדנות, פארשטיין די סברא פון וויאזוי ס'ארבעט בעצם די הלכה.

און ער האט געזאגט: פארוואס דארף א יעדער איד לערנען די פרשיות פון יציאת מצרים אזוי ווי מ'לערנט גמרא תוספות? ווייל יציאת מצרים, די מעשה פון יציאת מצרים, איז א שורש פאר אלע גלות'ן, פאר אלע גאולות. די פרשה אין די תורה – אזויווי יעדע זאך אין די תורה – איז א שורש וואס פון דעם לערנט מען אלעס. אזוי דארף מען גוט מדייק זיין, גוט מעיין זיין אין די פרשיות פון יציאת מצרים – פרשת שמות, וארא, בא, בשלח, יתרו, די גאנצע ערשטע העלפט פון ספר שמות – כדי אזא מענטש זאל וויסן וויאזוי זיך צו פירן.

פרק ג: ביקורת על גישת ה"חיזוק" וההבדל בינה לבין גאולה

און איך וויל מדגיש זיין, עס מיינט נישט צו זאגן אז מען זאל לערנען "חיזוק". ס'איז דא א גאנצע סוגיא, א גאנצע חדר [אסכולה/שיטה]. איך מיין אז די התחלה פון דעם איז געוויסע תלמידים פון דעם קאצקער רבי, דער שפת אמת, אפשר שוין אביסל פריער אין די חידושי הרי"ם, נאכדעם אין די היינטיגע שפעטערדיגע חסידישע משפיעים. איינע פון זייערע גרויסע ווערטער – איך מיין אז דער שפת אמת איז פון די גרעסטע פון דעם, אבער היינט האט דער שפת אמת זייער אסאך תלמידים – איינע פון זייערע גרויסע יסודות, איינע פון די זאכן וואס איז מער ווייניגער דאס וואס זיי זאגן, איז אז ס'איז דא מצבים, שווערע מצבים, מצבי גלות, די שפעטערדיגע דורות, שווערע דורות. און זיי קאכן זיך זייער שטארק אין די נושא פון חיזוק. אז מען לערנט זיך פון יציאת מצרים למשל, "בכל צרתם לו צר" [ישעיהו סג, ט], דער אייבערשטער איז מיט די אידן אפילו אין אזא דור, נאר אפילו פארקערט, האט ער זיך צוגעגרייט פאר דעם, אלע מיני ענינים פון חיזוק.

און דאס ווערט דער עיקר. אזויווי בחינם [לחינם/בטעות] דער עיקר הויכע מעשה פון די יסודות פון חסידות וואס איז געקומען צו ווייזן ווי ג-טליכקייט איז אין יעדע זאך, איז געקומען, און דער אפקומעניש למעשה איז, אז איך וואלט געמיינט אז מיט תרפ"ו [שנת 1926, תקופת המשבר הרוחני והחומרי הגדול] איז נישט מער נישטא קיין ג-ט, ווי יענער זאגט: "דער אייבערשטער איז באנקראט", ס'איז אונטערגעגאנגען זיין פראדזשעקט [project: תוכנית/מפעל], כביכול. איז טאקע אונטערגעגאנגען, אבער דער אייבערשטער האט זיך א פלאן פאר דעם אויכעט, מען קען זיך אונטערהאלטן, מען קען זיך דערהאלטן, מען קען זיך מחזק זיין אזוי אויכעט.

דאס איז די מעסעדזש [message: בשורה] וואס רוב אידן... שרעקליך, א גאנצע חדר פון רבי'ס, פון משפיעים, וואס קומט ארויס פון אזעלכע ווערטער. וואס האבן זיי פארשטאנען די זאך? ואני אומר: "אייני קיין" [לא ולא/בשום אופן], ס'קען נישט זיין אז דאס איז די עיקר זאך.

* משה רבינו איז נישט געקומען זאגן פאר די אידן אין מצרים, מ'זאל וויסן אז דער אייבערשטער איז מיט זיי, ס'איז א שעת הדחק. ער איז זיי געקומען זאגן דעם אמת.

* סוף פרשה איז ער געקומען זיי זאגן: "ויחזו את ענין... ויקדו וישתחוו" [שמות ד, לא]. זיי האבן געזאגט א גרויסן שכוח.

* פאר אח"כ [אחר כך], ווען ס'איז געגאנגען משה ואהרן צו פרעה, און ער האט געזאגט אז ער גייט זיי נישט ארויסנעמען, זענען די אידן אוועקגעגאנגען. זיי האבן אים קיינמאל נישט געבעטן צו זאגן חיזוק. וואס האבן אונז דיר געבעטן? דו זאלסט אונז ארויסנעמען פון מצרים!

די פראדזשעקט [project: המשימה] פון משה איז נישט געווען צו זאגן חיזוק פאר די אידן. די פראדזשעקט פון משה איז געווען ארויסצונעמען אידן פון מצרים.

אלזא, די גאנצע שמועס פון זאגן חיזוק, זאגן אז דער אייבערשטער איז מיט די אידן אפילו אין די שוואכע דורות – חוץ פון דעם וואס ס'איז גארנישט קיין שוואכע דור, אויב מ'קען ארויסגיין פון מצרים איז די פשט אז ס'איז נישט שוואך – און חוץ פון דעם, ס'איז נישט קיין סאלושן [solution: פתרון/לייזונג] פאר גארנישט. מ'דארף קענען אמת'דיג טון, מ'דארף קענען אמת'דיג נעמען אחריות אויף זאכן און זיי סאלוון [solve: לייזן].

פרק ד: המשמעות המעשית של "עיון" - להבין את המכניקה של הגאולה

אלזא, ווען איך זע אז דער קאצקער רבי האט געזאגט אז מ'דארף לערנען די פרשיות פון יציאת מצרים בעיון, זיי פארשטיין – אויף צו זאגן די ווארט אז... א חיזוק אז דער אייבערשטער איז מיט אידן אפילו אין גלות, דארף מען שוין נישט קיין עיון פאר דעם. מ'זאל לערנען, מ'זאל עס נעמען אהער און מ'זאל זיך לערנען חיזוק פון דעם. נישט דאס מיינט ער צו זאגן.

ווען מ'זאגט מ'דארף לערנען עפעס בעיון, די ווארט פון "עיון" איז דאך געטייטשט אז ס'זאל ווערן "תורה דילי" [התורה שלו/חלק ממנו]. יא? ס'זאל ווערן פון "בסוד ה' חפצו" ביז "בתורתו יהגה". ס'זאל ווערן תורה דילי. אין אנדערע ווערטער: ער זאל עס קענען טון. קיין מענטש קען דאך נישט טון נאר וואס ער פארשטייט אליין אמת'דיג. אנדערש הייסט ער האט געלערנט בעיון, אנדערש הייסט ער האט געלערנט בבקיאות, ער האט געלערנט בקבלת עול, ער האט נישט געלערנט בעיון. בעיון ליגט דאך שוין אז מ'פארשטייט עס.

אין אנדערע ווערטער, מ'דארף פארשטיין וויאזוי ארויסצוגיין פון מצרים. ס'איז דא אזא סוגיא. יציאת מצרים איז נישט קיין "מעשה שהיה" נאר. ס'איז אויך געקומען למעשה. מ'מיינט נישט אז מ'זאל זיך לערנען פון דעם אמונה פון די מעשה שהיה, ווייל ס'איז דאך אויך ווייטער א מעשה שהיה. אז מען זאגט אז ס'איז א "הלכה למעשה", מיינט מען צו זאגן אז ס'איז א סוגיא. ס'איז אזויווי א הלכה, אזויווי א סוגיא אין גמרא.

* מען קען עס פארשטיין.

* מען קען פארשטיין וויאזוי ארבעט מצרים.

* וואס איז די פראבלעם פון מצרים.

* וואס איז א סארט סאלושענס [solutions: לייזונגען] צו די פראבלעמס.

* וואס איז א סארט מניעות ווערט פון די סאלושענס וואס מען דארף זיך מתגבר זיין אויב מען וויל זיך לערנען פון משה רבינו עפעס ארויסצונעמען פון מצרים, וכו' וכו'.

איז דאס א סאך א מער גדול'ישע וועג, מער "דרך גדול'ס", א מוח'ן צו פארשטיין.

אין אנדערע ווערטער, אויב מען לערנט למשל די זוהר אין די סדרה, איינע פון די גרויסע סוגיות פון די זוהר איז: ווען משיח גייט קומען. די קץ הגאולה, ניין? ער איז מפרש, לפי הבנתו, ממש אין פראקטישע אופנים. איך מיין, "פראקטיש" אין די סענס [sense: מובן] פון א מדרש, פון א זוהר, ס'איז נישט פראקטיש אפשר בדרך הטבע, אבער ער פרובירט זיך מצייר צו זיין, ער פרובירט זיך מסביר זיין וויאזוי ארבעט די זאך אז משיח גייט קומען. וויאזוי? ווען גייט משיח קומען? וואס איז די קץ? וויאזוי ארבעט עס? וויאזוי גייט עס אויסזען?

דאס האט ער געלערנט פון די פרשה פון יציאת מצרים. נישט נאר בדרך רמז אז אפשר איז מרומז ערגעץ אין "פקד יפקוד", איך ווייס נישט, "פקד יפקוד" איז ערגעץ מרומז ווען די גאולה גייט זיין. נאר ער האט געלערנט גוט די פרשה פון יציאת מצרים, און דורך דעם האט ער פארשטאנען וויאזוי מען קען ארויסגיין פון גלות, וויאזוי ארבעט עס, וואס מיינט עס.

פרק ה: מסגרת הפרשה - חילופי דורות ופריה ורביה

איז אזוי דארפן מיר לערנען די פרשיות, און איך וויל מעורר זיין די ערשטע נקודה. איך האב געזאגט די ווארט פון "וילך איש מבית לוי ויקח את בת לוי", און בכלל די גאנצע התחלה פון די פרשה.

ס'איז זייער אינטערעסאנט צו באמערקן אז די ווארט פון גלות, די התחלה, סיי די... מ'האט געזאגט אז ס'איז דא זייער ווייניג אין די תורה, כמעט איז נישטא קיין לאנגע דיסקריפשענס [descriptions: באשרייבונגען] פון די צרות פון מצרים, און ווי די מצריים האבן געפייניגט די אידן, און די אלע זאכן. ס'איז נישט די זאך וואס די תורה איז מאריך. ס'איז זייער קורץ, ממש די ערשטע פרק, די ערשטע פאר פרשיות פון פרשת שמות רעדט זיך וועגן די מעשה.

און וואס איז די פרעימינג [framing: המסגרת]? ארום וואס דרייט זיך די גאנצע מעשה? ס'דרייט זיך ארום די נושא פון דורות ישראל, פון די אידישע דורות, פון דורות פון יעקב אבינו ביז משה רבינו. דאס איז מער ווייניגער די פרעימינג. ס'איז זייער אינטערעסאנט: "ואלה שמות בני ישראל הבאים מצרימה את יעקב", ראובן שמעון, די קינדער פון יעקב. נאכדעם, ס'איז די סטעפ 1 [step: שלב], ס'איז "ואלה תולדות" – אזוי ווי די שמות איז אזוי ווי תולדות. ס'איז א סארט פרשה אין די תורה וואס איז א פרשה פון תולדות, דערציילט ווער איז דער טאטע, ווער זיינע קינדער זענען געווען, ווער זענען די אייניקלעך און אזוי ווייטער. און דאס איז, די גאנצע פרשה פון גלות און גאולה ווערט געשריבן כביכול תוך כדי די פרשה פון תולדות, פון די סדר פון די דזשענעלאגיע [genealogy: ייחוס/סדר הדורות] פון די קינדער פון יעקב. פארוואס?

די ערשטע, וואס איז די פראבלעם? וואס איז דער גלות? די גלות געשעט: "וימת יוסף וכל אחיו וכל הדור ההוא" [שמות א, ו]. איך מיין אז ס'איז די ערשטע מאל, איך געדענק נישט, אויב ס'שטייט דאס ווארט "דור" אין די תורה. א דור. ס'האט געשטארבן דער דור, און ס'איז געווארן א נייער מלך, א נייער דור, א נייער דור אידן, א נייער דור גוים, און ס'ווערט א פראבלעם. דאס איז דער ציר, דער הינדזש [hinge: ציר הדלת] אויף וואס ס'דרייט זיך דער גלות. דער גלות דרייט זיך אין דעם אז פאר יעקב איז נישט דא, נישט נאר יעקב איז נישט דא, נאר זיינע קינדער זענען אויך נישט דא, יוסף איז נישט דא, און די גאנצע דור איז נישט דא, איז מען סטאק [stuck: תקוע], ס'איז א פראבלעם.

און ווי אזוי הייבט זיך אן די סאלושן [solution: הפתרון]? אז ס'ווערט געבוירן א נייער דור. "וילך איש מבית לוי ויקח את בת לוי", שפעטער לערנען מיר נעקסטע וואך "ואלה תולדות אהרן ומשה". מען זעט דא די תולדות פון יעקב אבינו ביז ס'קומט אן צו אהרן און משה: לוי, קהת, עמרם, משה. דאס איז די התחלת הגאולה. מ'דארף פארשטיין וואס דאס מיינט. מ'דארף פארשטיין להלכה ולמעשה וואס דאס מיינט. איך מיין אז ס'איז א זייער וויכטיגע זאך.

מיר קענען זען אויך אין דעם, די גאנצע מעשה, ס'איז נאר אינטערעסאנט. די גאנצע מעשה פון פרעה, די גאנצע נושא, די גאנצע ערשטע התווכחות וואס פרעה האט מיט די אידן, דרייט זיך ארום די נושא פון פריה ורביה. מ'קען זאגן אויך אז דאס איז א צושטעל צו פרשת בראשית. אזויווי די ערשטע פרשה פון בראשית הייבט זיך אן איז די סוגיא פון פריה ורביה, די ערשטע מצוה וואס שטייט אין די תורה איז פריה ורביה, די ברכה וואס אדם הראשון האט באקומען פון דער אייבערשטער איז די ברכה פון "פרו ורבו". ס'איז א ברכה, א מצוה, די המשך, דאס איז די וועג וויאזוי א מענטש איז ממשיך די בריאת העולם, די ערשטע וועג וויאזוי א מענטש ווערט דומה לבוראו, א מענטש איז בצלם אלקים, א מענטש ווערט אויך א יוצר עולם, ער איז א יוצר נשמה, אזוי ווי דער אייבערשטער.

איז די נושא סוגיא פון פריה ורביה, זייער א וויכטיגע סוגיא. אין א געוויסע זין גאנץ פרשת ספר בראשית איז בעצם די נושא פון פריה ורביה, פון דורות, האבן געהאט קינדער, דער אייבערשטער האט געגעבן ברכות פאר די קינדער, די קינדער האבן יורש געווען די ארץ, דאס איז "אנכי אעשך אדם", "אנכי אעשך לגוי גדול".

שיעור אויף פרשת שמות - חלק ב'

נושא: פריה ורביה - דער שליסל צו גלות און גאולה

---

פרק ו: פריה ורביה - דער יסוד פון ספר בראשית און שמות

דער וויכוח צווישן פרעה און כלל ישראל

איך מיין אז ס'איז זייער א וויכטיגע זאך. מ'קען דאס זען אויך אין דעם וואס די גאנצע מעשה – ס'איז זייער אינטערעסאנט – די גאנצע מעשה פון פרעה, די גאנצע נושא, די גאנצע ערשטע וויכוח כביכול וואס פרעה האט מיט די אידן, דרייט זיך ארום די נושא פון פריה ורביה.

מ'קען זאגן אויך אז ס'איז א צושטעל צו פרשת בראשית, אזוי ווי די ערשטע פרשה פון בראשית הייבט זיך אן אין די סוגיא פון פריה ורביה. די ערשטע מצוה וואס מ'זאגט, וואס שטייט אין די תורה, איז פריה ורביה. די ברכה וואס אדם הראשון האט באקומען פון דער אייבערשטער איז די ברכה פון "וְאַתֶּם פְּרוּ וּרְבוּ".

ס'איז א ברכה, א מצוה, די המשך – דאס הייסט די וועג ווי אזוי א מענטש איז ממשיך די בריאת העולם. די ערשטע וועג ווי דער מענטש ווערט דומה לבוראו [ענליך צום באשעפער], א מענטש איז "בְּצֶלֶם אֱלֹקִים", ער ווערט אויך א יוצר עולמות, ער איז א יוצר נשמות, אזוי ווי דער אייבערשטער. איז די נושא, די סוגיא פון פריה ורביה, זייער א וויכטיגע סוגיא אין א געוויסע זין.

די גאנצע פרשת ספר בראשית איז בעצם די מעשה פון פריה ורביה פון די אבות: זיי האבן געהאט קינדער, דער אייבערשטער האט זיי געגעבן ברכות אויף די קינדער, און די קינדער זענען יורש הארץ. דאס איז "אָנֹכִי עָשִׂיתִי אֶרֶץ וְאָדָם עָלֶיהָ בָרָאתִי" (ישעיהו מה, יב) – איך האב געמאכט אן ארץ, און אויף דעם געב איך א מענטש. יא, די צוויי זאכן וואס שטייט אויף די אדם: "פְּרוּ וּרְבוּ וּמִלְאוּ אֶת הָאָרֶץ וְכִבְשֻׁהָ". איז די גאנצע פרשת ספר בראשית איז בעצם א פירוט [אויסברייטערונג] פון די זאך.

פון טעאריע צו מעשה אין ספר שמות

און אין ספר שמות, וואס מיר האבן געלערנט לעצטע וואך, וואס ס'איז שוין די "סמל לבנים לכל הדורות" [א סימבאל פאר די קינדער פאר אלע דורות], די בנים, די פעולה – נישט נאר די אויסשטעלן די סטרוקטור, די טעאריע, די תורה דערפון, נאר די מקיים צו זיין – גייט ווייטער אויף די זעלבע נושא, דאס הייסט אויפן האבן קינדער.

פרעה האט א פראבלעם מיט דעם. ס'איז דא א נייע דור, ס'איז דא צופיל, "פֶּן יִרְבֶּה", ס'איז דא צופיל קינדער. לאמיר מארדן, מ'דארף מאכן "געבורט קאנטראל" [birth control], ווי אזוי זאגט מען עס? מ'דארף דעמאגראפיע [demographics], א פראבלעם, א דעמאגראפישע דראונג [demographic threat], מ'דארף זען וואס צו טון מיט די אידישע דעמאגראפיע.

* מ'פרובירט צו רעדן מיט די מיילדות – ס'איז נישט געלונגען.

* מ'פרובירט מאכן א נייע גזירה.

דאס איז אלץ די שמועס וועגן "אדם און ארץ". יא, און ער גייט כובש זיין די ארץ – ארץ ישראל, ארץ מצרים, וואס ס'זאל נאר מיינען. ס'איז דא א פראבלעם אויב ס'איז דא צופיל מענטשן, מענטשן זענען כובש די ארץ. "פְּרוּ וּרְבוּ וּמִלְאוּ אֶת הָאָרֶץ וְכִבְשֻׁהָ" – מענטשן זענען כובש את הארץ. אויב די אידן גייען מאכן צופיל פרו ורבו אין מצרים, גייען זיי כובש זיין את הארץ. דארף פרעה זען וויאזוי צו מאכן נישט.

און וואס איז די לייזונג [solution] קעגן דעם? די ערשטע זאך איז אז ס'ווערט געבוירן א מענטש, און דעם גייט א מענטש: "וַיֵּלֶךְ אִישׁ מִבֵּית לֵוִי וַיִּקַּח אֶת בַּת לֵוִי, וַתַּהַר הָאִשָּׁה וַתֵּלֶד בֵּן". ס'ווערט געבוירן א זון, די נולד מושיען של ישראל.

---

פרק ז: דער טיפערער באדייט פון פרעה'ס גזירה

פארוואס דוקא די זכרים?

דא פארשטייט מען זייער גוט, ס'איז א זייער אינטערעסאנטע זאך וואס די מדרש זאגט, אז מ'דארף עס הערן. פארוואס האט פרעה געמאכט די גזירה "כָּל הַבֵּן הַיִּלּוֹד הַיְאֹרָה תַּשְׁלִיכֻהוּ"?

יא, פשוט פשט שטייט דאך אין פסוק: ער האט מורא געהאט אז ס'זענען צו פיל קינדער, און די אידן וועלן מנצח זיין די מצרים. מ'קען אפילו זאגן פארוואס דוקא זכרים? ווייל די נקבות קענען כובש זיין, ער האט חתונה מאכן די נקבות מיט מצרי'שע מענער, און ס'וועט ווערן בטל לעם וכו', דאס איז פשוט.

דער מדרש: די גזירה קעגן דעם מושיע

און די מדרש זאגט א זייער אינטערעסאנטע טייטש, זייער אינטערעסאנט וואס איז די פשט פון ווי זיי האבן גענומען די רעיון [idea]. זאגט ער אזוי: ס'זענען געווען אצטגנינים [שטערן-זעער], זיי האבן געשטערנט און זיי האבן געזאגט אז ס'גייט נולד זיין מושיען של ישראל, עפעס אן אינגל גייט געבוירן ווערן וואס ער גייט אויסלייזן די אידן.

און די מדרש זאגט אן ענין אז די גאנצע גזירה פון אלע בנים, פון "כָּל הַבֵּן הַיִּלּוֹד", איז נאר געווען כדי צו כאפן דעם איין בן, דעם איין מושיען של ישראל. ס'איז אביסל מאדנע [funny], אבער ווען מ'טראכט אריין פארשטייט מען אז די מדרש גיבט זייער גוט ארויס די נקודה.

די גאנצע זאך, די גאנצע זאך – מ'דארף פארשטיין, איך האב נאך נישט מסביר געווען פארוואס – אבער די גאנצע זאך פון גלות און גאולה איז אז ס'זאלן געבוירן ווערן קינדער, ס'זאלן געבוירן ווערן ריכטיגע קינדער.

יעדעס קינד איז א פאטענציאלער משיח

מ'קען עס זאגן בפשטות: נישט יעדע קינד איז טאקע א משה רבינו. און נישט יעדער מענטש, מ'קען זאגן, יעדע פרו ורבו... פארוואס איז דא א מצוה פון פרו ורבו? דער רמב"ם זאגט אזוי אין הלכות דעות, אז די כוונה פון פרו ורבו, פון פריה ורביה, פון חתונה, פון מוליד זיין קינדער, איז "שמא יולד בן גדול בישראל", זאל זיין א גדול, זאל זיין א תלמיד חכם, זאל זיין א בר דעת.

און אודאי נישט יעדער איינער, מ'קען זאגן, נישט אויף יעדער איינער איז "נַעֲשֶׂה אָדָם... וְיִרְדּוּ בִדְגַת הַיָּם", יא, נישט יעדער איינער איז דאס אויף וואס מ'האט פרו ורבו. אבער מ'דארף נאך האבן אז ס'זאל זיין אסאך מענטשן, פון איינער פון זיי ווערט געבוירן מושיען של ישראל.

ס'איז נישט פשט אז ער האט פשוט געדארפט מאכן אזויפיל הייסע תמצית, ער ווייסט דאך נישט וועלכער וועט זיין דער מושיע, דארף ער הרג'ענען אלע אינגלעך. ניין, דאס איז דער פשט: יעדע מאל וואס ווערט געבוירן א אידיש אינגל, ווערט געבוירן א פאטענציאלער לעבנס-רעטער [potential life saver/story], עס קען זיין אז ער גייט זיין א מושיען של ישראל. און אויב מען וויל אויסרייסן די מושיען של ישראל, דארף מען מאכן אז עס זאל נישט זיין קיין איין קינד געבוירן ווערן.

דאס איז די סוד, אז דער חשש איז געווען פאר'ן משיח, למעשה האט ער געדארפט הרג'ענען אלע. פונקט פארקערט, "אַל תִּגְּעוּ בִּמְשִׁיחָי" – אלו תינוקות של בית רבן. ווי דער ליובאוויטשער רבי האט געזאגט, אז יעדע אידיש אינגל, מען זעט א אידיש אינגל, זעט מען משיח. דאס הייסט, ווייל משיח דארף זיין איינער, פון ערגעץ, און פון ארויס פון מאכן קינדער. דאס איז דער שורש, דאס איז די השגה פון ענין גאולה.

---

פרק ח: כוונת הנישואין על פי הזוהר הקדוש

די ערנסטקייט פון האבן קינדער

יעצט, איך וויל אבער רעדן היינט נאכט אביסל פון די זוהר. די זוהר קאכט זיך זייער שטארק אין די נקודה, יא? איז דאך די נושא פון שבועות, און מ'פארשטייט אביסל יעצט די פארבינדונג [connection] על פי פשט, על פי די דרש וואס מיר לערנען דא.

דאס הייסט, מיר האבן גערעדט – איך געדענק נישט ווען ס'איז געווען, אונז האבן גערעדט וועגן שבועות – מ'דארף דאס הערן ערנסט, יא? אונז האבן גערעדט אז די נושא איז, אונז האבן קינדער, אבער קינדער איז די מערסטע ערנסטע זאך וואס א מענטש טוט.

מצד שני, דאס איז די פגם, די פראבלעם וואס מיר האבן היינט אין די מענטשהייט, אז מ'זעט נישט... אז מ'נעמט עס נישט גענוג ערנסט. א מענטש טוט עס דאך סתם לשם תאוה אדער לשם זיין הנאה, קען זיך פארטיען אן, ס'זאל זיין א פאטענציאל [potential] צו געבוירן ווערן קינדער. און ס'איז נישט ערנסט.

מצד שני, דאס איז דאך א מענטש. וואס איז א מענטש? א מענטש, "נַעֲשֶׂה אָדָם בְּצַלְמֵנוּ", "וַיּוֹלֶד בִּדְמוּתוֹ כְּצַלְמוֹ". דאס איז דאך א מענטש. א מענטש איז א יוצר עולמות, א מענטש איז א טאטע. א מענטש, א טאטע, א מאמע, קענען געבוירן ווערן קינדער. ס'איז א זייער א דבר גדול, ס'איז א ריזיגע זאך. אין דעם איז עס א ריזיגע זאך. אלעס, אונז זאגן משיח קומט פון דעם. יעדע איד קען זיין משיח, איך ווייס נישט, איינער דארף עס קומען, יא? יעדע מאל וואס א איד, "וַיֵּלֶךְ אִישׁ... וַיִּקַּח", איז ווערט געבוירן א שטיקל מושיען של ישראל.

עמרם אלס "איש" - דער כלליות'דיגער מענטש

פארדעם שטייט נישט די נאמען פון עמרם און יוכבד אין די אנהייב פון די פרשה, ס'שטייט נישט ווער זיי זענען געווען. פארוואס? ווייל זיי האבן עס נישט געטון בתור עמרם. גראדע איז, למפרע ווייסט מען ווער איז געווען דער טאטע פון מושיען של ישראל, ס'איז געווען עמרם און יוכבד, זייער גוט. אבער בעצם, די פעולה, די מצוה פון פרו ורבו איז א מצוה פון אן "איש". "וַיִּקַּח אִישׁ מִבֵּית לֵוִי" – אקעי, מבית לוי, אן איש, א מענטש, אן איש. איש ואשה, דאס איז די זאך וואס מאכט פון דעם... די גאנצע וועלט דרייט זיך ארום דעם. ס'איז נישט קיין שום זאך.

ווי מ'זאגט אמאל, יא, מענטשן פאנטאזירן: ווען מ'וואלט געגאנגען הארגענען היטלער ווען ער איז געווען א קליין בעיבי, וואלט מען געראטעוועט די וועלט, יא. און פונקט פארקערט, ס'איז דא אפשר איינער וואס קען זיין דער מושיען של ישראל, מ'האט אים געטשעפעט אלס בעיבי, מ'האט אים מזיק געווען, אדער מ'האט אים מחליש דעת געווען, און וועגן דעם איז ער פשוט נישט געקומען.

די גאנצע וועלט, נישט קיין שום זאך, די מענטשלעכע וועלט, אלעס איז פון מענטשן. און פון וואו קומען מענטשן? פון טאטעס און מאמעס וואס קומען זיך צוזאמען און האבן קינדער. אויף דעם דרייט זיך אלעס.

די כוונה לשם שמים

איז וועגן דעם דער זוהר קאכט זיך זייער שטארק אז עמרם האט געמוזט האבן, אזוי זאגט ער, עמרם האט געמוזט האבן א גוטע כוונה, ער האט געמוזט וויסן וואס ער טוט. דער דבור איז מאריך דא צו מסביר זיין וויאזוי ס'ארבעט. ס'איז א זאך וואס דער זוהר קאכט זיך אין דעם זייער אסאך, אבער וויאזוי ס'ארבעט די זאך אז מענטשן זאלן חתונה האבן, זיי זענען זיך מזדווג, און פון דעם קומט ארויס נשמות, מ'איז ממשיך, כביכול, דער זוהר זאגט, מ'איז ממשיך א נשמה פון הימל צו דעם צדיק. און מיר לערנען דאך אז א חלק לפחות, יא, דער תניא זאגט אזוי, נישט אלעס, אבער א חלק פון די מעלה פון די קינד האט צו טון מיט די כוונה פון די טאטע מאמע, אויב זיי טוען לשם שמים.

יא, לשם שמים מיינט דאך דאס. וואס מיינט לשם שמים? יא, ס'איז דא די נושא פון הנאה, ער רעדט נישט דא פון די נושא פון הנאה. ער רעדט דא פון די נושא אז ער טוט ווייל ער איז א מענטש, ווייל ער פארשטייט אויך פארקערט, עמרם, אזוי ווי מרים האט אים געזאגט: "גזרתך קשה משל פרעה". זאגט ער: "דו ווייסט וואס? ניין, איך גיי יא חתונה האבן בתור א איד וואס האט חתונה, א איד וואס האט קינדער. אפשר וועט ארויסקומען פון דעם דער מושיען של ישראל." דאס איז די כוונה. דער רמב"ם זאגט, דאס איז די כוונה, א נייע כוונה פון חתונה האבן, א נייע כוונה.

---

פרק ט: "משמח ציון בבניה" - די טיפערע באדייט פון א חתונה

די שמחה פון ירושלים ביי א חתונה

יא, מ'זאגט ביי יעדער חתונה, ס'איז אינטערעסאנט. מ'האט ר' יואל'ישע חברותא'ס חתונה די וואך, איך דארף זאגן א תורה פאר חתונה. מ'זאגט ביי יעדער חתונה, רעדט מען דאך "מְשַׂמֵּחַ צִיּוֹן בְּבָנֶיהָ", און נאכדעם זאגט מען "שׂוֹשׂ תָּשִׂישׂ וְתָגֵל הָעֲקָרָה בְּקִבּוּץ בָּנֶיהָ לְתוֹכָהּ בְּשִׂמְחָה".

ס'איז דאך סתם א שייכות. איך מיין, יא, מ'דארף מעלה זיין את ירושלים על ראש שמחתו, זייער שיין, אבער ס'זעט נישט אויס זייער פשוט. מ'מאכט שבע ברכות, מ'רעדט פון די שמחת חתן וכלה, די עולם איז זיך צוזאמגעקומען, און וואס איז ארויסגעקומען פון דעם? ששון ושמחה וכו'. און נאכדעם רעדט מען פון אדם הראשון, יא, "אֲשֶׁר יָצַר אֶת הָאָדָם בְּצַלְמוֹ", ווייל דאס איז א מענטש וואס ער האט א שמחה מיט זיין אשה און ער קען געבוירן קינדער. נאכדעם רעדט מען פון ירושלים, און פון "שׂוֹשׂ תָּשִׂישׂ וְתָגֵל הָעֲקָרָה".

זאגט ער פשוט פשט: די תכלית הכוונה פון חתונה האבן איז אז פון די זיווג זאל ארויסקומען משיחן של ישראל. דאס איז די כוונה. ס'איז פון דעם? איך ווייס אז דער... ניין, איך ווייס אבער אז פון איינער פון זיי מוז עס ארויסקומען. אויב קיינער, אזוי ווי מרים האט געזאגט, אויב קיין איד וועט נישט חתונה האבן, וועט זיכער נישט משיח קומען. ס'וועט גארנישט זיין. איז יעדער איד וואס ער האט א חתונה, ברענגט ער א שטיקל משיח, א צד משיח, לאמיר זאגן. א פראצענט אז אפשר דא איז דא זיין משיח.

בויען די ארמיי פון גאולה

דאס איז די... וועגן דעם זאגט ער אז די עקרה וואס הייסט ציון איז "שׂוֹשׂ תָּשִׂישׂ וְתָגֵל הָעֲקָרָה". יא, "רָנִּי עֲקָרָה לֹא יָלָדָה", זי האט נישט גענוג קינדער. אז זי האט נישט גענוג קינדער, קען זי נישט ווערן "וְשָׁבוּ בָנִים לִגְבוּלָם". אויב זי האט גענוג קינדער, כלל ישראל האט גענוג קינדער, אידן האבן גענוג קינדער, קען מען צוביסלעך קען מען צוזאמנעמען די מענטשן, מ'קען גיין קיין ארץ ישראל. מ'דארף נאר האבן אן ארמיי צו צוזאמנעמען, יא, אזוי ווי פרעה האט מורא געהאט.

איז יעדער איינער וואס האט קינדער, יעדע חתונה, בעצם דאס איז די תכלית הכוונה. תכלית הכוונה פון פריה ורביה, און איין כוונה... מ'האט גאנצע מבואות אין 'ראשית חכמה' איך ווייס וואס מ'זאל מכוון זיין בשעת הזיווג און וואס מ'זאל מכוון זיין בשעת חתונה האבן. נאר די עיקר הכוונה איז אז ס'זאל נישט זיין נגד פרעה. יא, ווי אידן זאגן דאך דאס, קעגן היטלער, יא? ס'איז נישט קיין ווערטל. דו זעסט, די שורש פון פרעה, פרעה האט געוואלט ס'זאל זיין ווייניגער אידישע בעיביס, אונז ווילן ס'זאל זיין מער אידישע בעיביס. דאס איז די כוונה, און פון די בעיביס וועט זיין משיחן של ישראל. דאס איז א כוונה.

ווען דארף מען מתפלל זיין אויף קינדער?

און וועגן דעם הייבט זיך אן די מעשה. יא, מ'זאגט, מ'האט געפרעגט א רבי: ווען זאל מען אנהייבן מתפלל זיין אויף גוטע קינדער?

געווענליך מענטשן כאפן ווען דער קינד ווערט בר מצוה, אזוי י"ג יאר ארום, דעמאלט כאפט ער צו די קינדער, הייבט מען זיך אן זארגן און הייבט אן מתפלל צו זיין.

יענער האט געזאגט אז אויב מען האלט שוין נאך די חתונה איז שוין צו שפעט. מ'דארף מתפלל זיין אויף גוטע קינדער – מ'זאגט פאר די חתנים – זיי זאלן מתפלל זיין נאך פאר מ'האט חתונה, נאך פאר די עיבור, נאך פאר די זיווג, נאך פאר גארנישט. וואס הייסט? ווייל דאס איז דאך די אמת'דיגע כוונה. דאס הייסט די כוונה פון די חתונה.

שיעור בפרשת שמות - חלק ג: סוד חילופי הדורות וההכנה לגאולה

פרק ג: כוונת עמרם וסוד חילופי הדורות

כוונה בשעת מעשה: קדושת עמרם ויוכבד

עמרם, ווען ער האט גענומען יוכבד, האט ער שוין אין זינען געהאט די גוטע כוונה. וואס איז די גוטע כוונה? ער האט נישט געוואוסט אז ס'גייט זיין זיין זון משה – דער חתם סופר זאגט אז ער האט נישט געוואוסט – אבער ער האט געהאפט אז אפשר. ער האט געוואוסט אז ער גייט קעגן פרעה: פרעה וויל נישט, ער וויל יא. דאס איז שוין א זאך.

און ס'מוז זיין, אזוי זאגט דער זוהר, דא לערנט זיך דער זוהר – איינער פון די פלעצער וואו ער לערנט זיך דעם ענין פון "והתקדשתם והייתם קדושים", אדער "מקדש עצמו למטה מקדשין אותו מלמעלה" – אז ווען איינער איז זיך מקדש בשעת זיווג, גיבט מען אים א הייליגע נשמה פאר זיין קינד. דאס איז די כוונה. מ'קען לערנען פארקערט, אבער די כוונה איז דאס.

הקושיא והתירוץ של הגלות: דור הולך ודור בא

יעצט, איך וויל דא מסביר זיין, וואס איז דא די נקודה? איך וויל זאגן הלכה למעשה, נישט נאר די הלכה פון כוונה בשעת זיווג, נאר איך וויל זאגן כוונה פון די פועל [המעשה]. מ'דארף פארשטיין א זאך, ס'איז זייער א שווערע זאך, דער עולם כאפט עס נישט, און מ'דארף עס פרובירן צו הערן, מ'דארף עס פרובירן מקיים צו זיין.

ס'איז דא אזא זאך ווי דורות וואס טוישן זיך. ס'איז דא אזא זאך ווי "וַיָּמָת יוֹסֵף וְכָל אֶחָיו וְכֹל הַדּוֹר הַהוּא" (שמות א, ו). און מ'דארף וויסן דעם תירוץ פאר דעם "וַיָּמָת יוֹסֵף...": די תירוץ איז "וַיֵּלֶךְ אִישׁ מִבֵּית לֵוִי וַיִּקַּח אֶת בַּת לֵוִי" (שמות ב, א). דאס איז דער תירוץ. ס'איז א קשיא מיט א תירוץ. די גלות איז א קשיא – פיר קשיות פרעגט מען פסח ביינאכט, די קשיות פון די גלות – און די תירוץ איז "אשר גאלנו וגאל את אבותינו". די תירוץ איז "וַיִּקַּח אֶת בַּת לֵוִי".

וואס מיין איך צו זאגן? אזוי ארבעט דאך די וועלט, אזוי געשעט, אזוי איז די מציאות. "דּוֹר הֹלֵךְ וְדוֹר בָּא וְהָאָרֶץ לְעוֹלָם עֹמָדֶת" (קהלת א, ד). וואס איז דא אין דער מענטשלעכער וועלט? די מענטשלעכע וועלט איז דאך וואס מענטשן טוען, און וואס מענטשן טוען איז תלוי בדורות. ס'קען דאך נישט זיין אז א מענטש זאל טון א זאך וואס זאל זיך האלטן לנצח נצחים. "וְהָאָרֶץ לְעוֹלָם עֹמָדֶת" – ס'איז דא א בחינה פון "והארץ", דער ארץ שטייט די גאנצע צייט, אבער יעדע דור האט די מענטשלעכע תפיסה, די מעשי בני אדם שהם משונים.

לאמיר זאגן, דו ווילסט זאגן משיח זאל קומען – אפילו משיח, ס'איז דא אסאך פון די ענינים פון די דורות פון משיח. דו ווילסט מאכן א תיקון עולם, דו ווילסט מאכן א נייע וועלט, דו ווילסט פאררעכטן א פראבלעם, מאכן ווי מיר רעדן אלעמאל, אז איינע פון די שלימות – די ערשטע שלימות פון די תורה – איז צו מאכן א חברה, צו מאכן א געזעלשאפט, צו מאכן א גרופע מענטשן, א קהילה, א עם, א משפחה וואס לעבט גוט, וואס טוט וואס דער אייבערשטער וויל, וואס ווייסט וואס דער אמת איז, וכו' וכו'. דאס איז א פראיעקט פון א דור. ס'איז א פראיעקט וואס נעמט א גאנצע דור, און בפשטות האלט זיך עס נאר אויף איין דור. מ'דארף טראכטן וויאזוי מ'קען ממשיך זיין, אבער בפשטות, די הלכה למעשה, אויף דעם זאגט מען אז ס'איז "בכל דור ודור".

דער תנא האט עס געטייטשט, דער תנא האט געזאגט "בכל שנה ושנה" און "בכל יום ויום חייב אדם לראות את עצמו כאילו יצא ממצרים" – דאס איז א פשט אין חסידות. אבער מ'דארף הערן וואס שטייט אין דער משנה: "בכל דור ודור". יציאת מצרים איז אן ענין, און די סוגיא פארלאנגט פאר א דור.

גבול ההשפעה: עד ארבעה דורות

וואס מיינט ס'פארלאנגט פאר א דור? מ'דארף דאך טראכטן די מציאות. אמאל זענען מיר צובראכן, ס'איז א בחינה פון "נסתמו עיניהם של ישראל" ווייל יעקב אבינו איז געשטארבן. אבער ס'איז בכלל נישט במקום. "יעקב אבינו לא מת". ס'איז בכלל נישט במקום, ס'איז בכלל נישט ריכטיג דער צער וואס מ'האט. ווייל וואס האט מען געפלאנט? וואס האסטו געמיינט? דו האסט געמיינט אז מענטשן גייען נישט שטארבן? יא, דער מדרש זאגט "ויקרבו ימי ישראל למות", אז יעדער איינער שטארבט. משה איז געשטארבן, דוד איז געשטארבן, יעקב איז געשטארבן, אלע זענען געשטארבן.

און דערפאר, די פעולה פון א מענטש... לאמיר זאגן, ס'איז געווען אברהם אבינו, ס'איז געווען יצחק אבינו, ס'איז געווען משה רבינו, ס'איז געווען יוסף מיט זיינע ברידער. זיי האבן אפגעטון ריזיגע אויפטוען, זיי האבן געמאכט אידן בעלי תשובה, זיי האבן אויסגעלערנט פאר אידן די דרך האמת, אויסגעלערנט פאר אידן וויאזוי זיך צו פירן, וויאזוי צו טראכטן, אויפגעשטעלט קהילות, מוסדות, אלע זאכן. די פאקט איז אז ס'איז נישט דא קיין זאך וואס האלט זיך מער ווי א דור.

פארשטייט זיך אז יעדער דור האט זיך אזוי ווי א רושם, אזוי ווי ס'שטייט "פֹּקֵד עֲוֹן אָבֹת עַל בָּנִים עַל שִׁלֵּשִׁים וְעַל רִבֵּעִים" (שמות כ, ד), עד כאן רחמי האב על הבן. ווי לאנג מ'געדענקט נאך דעם טאטן, דעם זיידן, שטייט ער לעבט נאך אביסל. ווי לאנג א מענטש האט קינדער וואס געדענקען אים, ער האט זיי מחנך געווען, ער האט זיי אויסגעלערנט, האלט ער זיך נאך אין א געוויסן זין איין דור.

ווען ס'שטייט "וְכֹל הַדּוֹר הַהוּא" (מת), מיינט עס אמת'דיג, וויאזוי מ'זאגט, ס'איז שוין געשטארבן יעדער איינער וואס האט געקענט דעם רבי'ן. נישט נאר דער רבי איז געשטארבן – ער האט נאך תלמידים, ער לעבט נאך אביסל, "יעקב אבינו לא מת". אבער ס'איז שוין געשטארבן "כל הדור ההוא" מיינט נישט נאר... פארשטייט זיך, ס'איז דא שאלות אין די מפרשים און אין תוספות וויאזוי מ'רעכנט א דור, ס'איז דא אסאך חקירות וועגן דעם, וויאזוי מ'רעכנט פונקטליך די יארן, אבער ס'קען זיין אסאך באדייטן (meanings). דארט איין וועג קען זיין די לעבן פון איין מענטש, די צווייטע וועג קען זאגן א דור, אביסל מער ווי איין דור ממש, ווייל מ'געדענקט נאך, ס'איז נאך דא. אזוי ווי מיר זאגן, מ'טוט זיך, מ'וויל עפעס אויפטון, זאל זיך האלטן ביז מיינע אייניקלעך; זיי האבן געדענקט, זיי האבן געקענט דעם טאטן, זיי האבן געקענט דעם זיידן, ס'קען נאך נמשך ווערן א רושם פון וואס מ'האט געטון.

אבער דאס איז די פאקט: נאכדעם, נאך פיר דורות, איז שוין נישטא. נישטא אזא זאך, ס'איז געענדיגט. די תיקון, די פעולה וואס א מענטש האט געטון, ס'מוז זיך ענדיגן. און אונז ווייסן נישט וואס צו טון מיט דעם אסאך מאל.

ההבדל בין גלות לגאולה: בכי על העבר מול בניית העתיד

יעדער דור דארף געדענקען דאס. די קדושת השבת פון אונז הייבט אן... אונז פון די דור הקודם, זיי האבן געבויט עפעס, זיי האבן געמאכט עפעס א סדר, איינגעפירט מנהגים, אויסגעלערנט הלכות, געמאכט עפעס א מהלך, און דאס איז וואס אונז באקומען, דאס איז וואס אונז ירש'ענען, דאס איז די ירושה. און דאס איז דאך די גאולה: די גאולה איז אז אמאל איז געווען א דור וואס האט אויפגעטון עפעס, און ס'סטאפט צו ארבעטן. "וַיָּמָת יוֹסֵף וְכָל אֶחָיו וְכֹל הַדּוֹר הַהוּא". אונז דארפן דאס דערהערן.

למשל, ס'איז געווען, אונז קענען רעכענען, אונזער מציאות פון די האלאקאסט [השואה] איז געווען א גרויסער חורבן. נאכדעם אבער זענען געקומען פארשידענע מענטשן, יעדער איינער אין זיין וועג און אין זיין פלאץ, און געמאכט א מהלך, אויפגעשטעלט בתי מדרשים און חדרים און מיידל סקולס און מנהגים און דרכים, און אויפגעשטעלט אין אמעריקע, אין ארץ ישראל, און אין אנדערע פלעצער, א וועג וויאזוי אידישקייט ארבעט, וויאזוי אידישקייט לעבט. זיי האבן עס געטון. זיי האבן געהאט יעדער איינער מיט זיינע וועגן וואס זענען מעלות און חסרונות, אבער דאס האבן זיי געטון.

יעצט, די מציאות איז, אז עס קען נישט זיין אז אזא זאך זאל זיך האלטן אויף אייביג. אויב פאר די נעקסטע צוויי הונדערט יאר גייט מען זיך נאר זאגן: "הלוואי זאל מען קענען ממשיך זיין וואס דער רבי, דער אלטער רבי, האט זיך איינגעפירט, דער אלטער ישיבה האט איינגעפירט" – איז דאס איז גלות. דאס איז דער טייטש גלות פון "וַיָּמָת יוֹסֵף וְכָל אֶחָיו", ווען דו ווייסט נישט וואס צו טון חוץ פון וויינען אויף יוסף. וויינען – דאס איז דער גלות. זייער גוט, דו ווייסט נישט וואס צו טון. אבער אין א געוויסע זין שטייט דאך "אל תבכו למת", ס'איז אביסל נאריש, ס'איז דא א שיעור וויפיל מען דארף וויינען. זייער גוט, מען דארף א חלק פון די וויינען, עס איז מיר זאגט בהספד של צדיק, מיט דעם איז מען ממשיך אביסל די רושם אוואדע, זייער גוט. אבער דאס האט אויך א לימיט. יא, "גזירה על המת שישתכח מן הלב", ס'איז דא א לימיט.

ס'איז נישט מעגליך אז א מענטש זאל מאכן א זאך וואס זאל זיך האלטן מער ווי א דור. נו, לאמיר זאגן אז א דור מיינט פיר דורות, זאל זיין אזוי. אקעי, ס'איז נישט מעגליך. ווייל אויב דער איינער האט געטראכט אנדערש האט ער נישט געכאפט אז מענטשן שטארבן. מען האט פארגעסן אז עס שטייט א פסוק "דּוֹר הֹלֵךְ וְדוֹר בָּא". אזוי גייט עס. "וְזָרַח הַשֶּׁמֶשׁ וּבָא הַשָּׁמֶשׁ" (קהלת א, ה). אזוי גייט עס. און אין די צווישנצייט, די צייט וואס מען האט צו זאגן איז נאר א הספד אויף יעקב, "וַיִּבְכּוּ אֹתוֹ מִצְרַיִם שִׁבְעִים יוֹם" (בראשית נ, ג), האט נישט מער פון דעם נאר "וַיָּמָת יוֹסֵף". דאס איז די גלות, דאס איז די טייטש גלות.

און גאולה, וואס דער רמב"ם זאגט די גאולה איז "שחזרו למעלת אבותם", אבער די גאולה מיינט נישט אז מען גייט ממשיך זיין דעם הספד, און מען גייט טון אלעס ווייטער. מען קען נישט אזא זאך. די גאולה איז... אזויווי עס איז זייער אינטערעסאנט אז עס קאנעקט [פארבינדט זיך] מיט יהודה. יא, האט דער רבינו געזאגט אז וויאזוי האט הקדוש ברוך הוא בורא אורו של מלך המשיח? "וַיַּרְא יְהוּדָה" – מעשה אחיו. יא, יהודה איז געגאנגען, "וַיְהִי בָּעֵת הַהִיא וַיֵּרֶד יְהוּדָה מֵאֵת אֶחָיו" (בראשית לח, א). ווי האט דער רבינו געזאגט, יא, ס'איז געווען מיט דעם א גאנצע מחלוקת ווי די תלמידים וויאזוי צו לערנען. אבער איך מיין אז לויט וויאזוי מיר לערנען עס איז עס ממש פשוט.

ווייל יעדער האט פארשטאנען די זאך: אויב מ'איז אין א צרה, יעדער איינער – יוסף, יעקב – עוסק בשקו ובתעניתו, ראובן עוסק בשקו ובתעניתו, ס'איז צרות, מ'האט געטרייט עפעס, ס'איז געווען "וַיֵּשֶׁב יַעֲקֹב", ס'איז געווען א ישוב פון אברהם, פון יצחק, פון יעקב, מ'האט עפעס געמאכט, ס'האט געסטאפט צו ארבעטן, ס'ארבעט מער נישט. מ'קען וויינען. יעדער האט געזאגט, אה, גוט, וויינען, וויין דיך. איך בין עוסק לברא אור של מלך המשיח. אור של מלך המשיח איז די נעקסטע דור. די נעקסטע דור. לאמיר חתונה האבן, פון חתונה האבן קומט ארויס קינדער, צוביסלעך פון דעם קומט ארויס משיח, פון דעם קומט ארויס די נעקסטע זאך.

די התחלה פון די תיקון איז ווען ס'ווערט א נייע דור. נישט אז די נייע דור וואס "לֹא יָדַע אֶת יוֹסֵף" וואס מ'זאגט, ער ווייסט נישט גארנישט, און ער איז די חושך. פונקט פארקערט! ווי לאנג מ'בענקט זיך נאך, ווי לאנג מ'איז סטאק [פארקלעמט] אויף די פריערדיגע דור – פשטות איז דאך אז מ'איז סטאק אויף דעם – ס'האט זיך געענדיגט. יעדע זאך איז א מענטש, יעדע מענטשליכע זאך האט א לימיט, ס'ענדיגט זיך. ס'מוז שטארבן און ס'ענדיגט זיך. ביסטו סטאק אין די חורבן, ביסטו סטאק אין די גלות. די התחלה פון די גאולה איז ווי לוי.

מחלוקת עמרם ומרים: האם להביא ילדים בגלות?

ס'איז טאקע געווען א הווא אמינא נישט צו חתונה האבן. עמרם האט געהאט א הווא אמינא נישט חתונה האבן. וואס, ס'איז א גלות, וואס דארף מען חתונה האבן? די חיזוק, אזוי ווי ס'שטייט ביי... יא, "משחרב בית המקדש דין הוא שלא נשא נשים". דאס איז די הווא אמינא פון גלות. און פארוואס האט מען יא? האט מען געזאגט, "יפשו". וואס הייסט "יפשו"? "יפשו" מיינט אז משיח דארף קומען. וויאזוי ווערט געבוירן משיח? די גזירות חכמה פון פרעה.

יא, מיר האבן געלערנט אין אבן העזר, דארט שטייט אז... דער מהר"ם מרוטנבורג – איך ווייס נישט ווער ס'איז געווען פון די ראשוני אשכנז – האט געזאגט אז מ'פירט זיך נישט כופה צו זיין אויף פריה ורביה. די גמרא שטייט אז איינער וואס איז נישט מקיים פריה ורביה, איז מען אים כופה. זאגט ער, מ'פירט זיך נישט. פארוואס? עניוועיס [ממילא], אין גלות, הלוואי, בעצם וואלט מען געדארפט האבן א קינדער צו עבדי כליון, שוין. אז איינער האט חתונה געהאט, ער האט נישט געהאט קיין קינדער, מ'גייט אים נישט פארסן [צווינגען] זיך צו גט'ן כדי צו האבן קינדער. דאס איז ממש א הלכה, דאס איז די ראשוני אשכנז וואס מ'זאגט אז מ'האט איינגעפירט אזוי די הלכה, מ'פירט זיך... ס'שטייט אין די ווערטער, ברענגט די רמ"א אין אבן העזר אין סימן א', מ'פירט זיך נישט צו כופה זיין אויף פריה ורביה, ווייל מיר זענען אין גלות, מ'האט קינדער, עניוועיס, "כָּל הַבֵּן הַיִּלּוֹד הַיְאֹרָה תַּשְׁלִיכֻהוּ".

יא, אבער מרים האט נישט געהאלטן אזוי. מרים זאגט ניין, "וַיַּרְא אֹתָם בְּסִבְלֹתָם" (שמות ב, יא) איז דאך פרעה. דו ווילסט ממשיך זיין די גלות אזוי? דו ווילסט ברענגען משיח? אה, דו ווילסט ברענגען משיח? דו ווילסט ברענגען משיח? דארפסט האבן נייע דורות. סאו [אזוי] אלע דרשות, צי א דרשה אין ירושת הדורות, דאס איז די דרשה פון פרעה, דאס איז די דרשה פון גלות. און די דרשה פון גאולה איז אז ס'קומט א נייע דור, ס'קומט א נייע דור. און דא איז אזא זייער אינטערעסאנטע זאך.

שיעור ד' - משה רבינו: דער כח פון א נייער דור

אינהאלט:

דער דאזיגער טייל פונעם שיעור באהאנדלט די טיפע פראגע פארוואס דער אייבערשטער האט אויסגעוועלט דווקא משה רבינו, א "יונגערמאן" פון מדין, אנשטאט די זקנים. מיר לערנען וועגן די וויכטיגקייט פון א מנהיג וואס איז אויפגעוואקסן מיט "חירות" (פרייהייט) און נישט מיט די טראומע פון גלות. דער שיעור פארבינדט דאס מיט דעם כח פון "נערים" (יוגנט) און די עבודה פון נעמען אחריות – די עבודה פון ווערן א "טאטע" – וואס איז דער שורש פון יציאת מצרים און דער תיקון פאר ימי השובבי"ם.

---

פרק י: פארוואס דווקא משה? די מעלה פון א נייער דור

משה זאגט: "לי דיברתי ישראל? [האט ער דען צו מיר גערעדט, ישראל?] מיך האט דער אייבערשטער געזאגט אז איך זאל ארויסנעמען די אידן פון מצרים? פארוואס זענען זיי נישט געקומען צו די זקנים? זיי זענען דאך די חשובים! משה איז גארנישט! משה איז עפעס א יונגערמאן, ער קומט פון מדין גאר! גיי ווייס פון וואו ער קומט!"

ניין! דער אייבערשטער איז געקומען צו משה. פארוואס? ווייל דא הייבט זיך אן די גאולה! די גאולה הייבט זיך אן פון ס'איז א נייע דור!

ס'איז דא מענטשן וואס זיי געדענקען נישט, זיי האבן נישט אפילו די טראומע [trauma] פון נעבעך ס'איז געווען א חורבן, און זיי האבן נאר זיך און קענען נאר צילאכעווען צווישן די ווענט. ס'איז נישט געווען דאס!

פרק יא: די נויטווענדיגקייט פון א "פרייער גייסט"

און ס'שטייט אין מפרשים, אין רש"י, אין אבן עזרא, אז פארוואס האט משה רבינו געדארפט אויפוואקסן ביי פרעה און אין מדין? יא? כדי ער זאל נישט האבן די טראומע פון גלות!

א מענטש מיט טראומע פון גלות קען זיין אן עובד ה', אבער קיין משיח קען ער נישט זיין! ער דארף זיין און אויפוואקסן אינדרויסן, אויפוואקסן בבית המלך, און אינגאנצן בחירות [אין פרייהייט].

נאכדעם וואס ער איז געגאנגען, ווי די תורה זאגט: "וַיִּגְדַּל מֹשֶׁה וַיֵּצֵא אֶל אֶחָיו וַיַּרְא בְּסִבְלֹתָם" [שמות ב, יא], האט ער זיך דערמאנט און געוואוסט: "איך בין יא א איד! און וואס גייט דא פאר?" האט ער געהאט די קוראזש [courage], האט ער געהאט די מוט ארויסצונעמען די אידן פון מצרים.

אבער ס'איז א חלק פון ס'איז זייער וויכטיג צו פארגעסן די פריערדיגע דורות.

פרק יב: דער כח פון די "נערים"

דער כח פון משיח, איך זאג דאס אלעמאל, ביי די חתונה זאגט מען [אין די ברכה אחריתא]: "קוֹל מִצְהֲלוֹת חֲתָנִים מֵחֻפָּתָם וּנְעָרִים מִמִּשְׁתֵּה נְגִינָתָם".

וואס איז די "נערים"? די נערים זענען די וואס ווערן דערמאנט אין די משנה: "מעשה בבניו של רבן גמליאל [שבאו] מבית המשתה, אמרו לו [לא שמענו] קריאת שמע" [ברכות פ"א מ"א]. יא, די טאטע און די זיידע זאגן אז מ'דארף ליינען קריאת שמע, אבער זיי זענען עוסק אין זייער טאנצעריי, זיי גייען קעגן אביסל די זקנים. ווי די גמרא זאגט: "נערים פני זקנים ילבינו", חוצפה יסגא [סוטה מט:].

אבער דאס איז די קליפה שבו [די שלעכטע זייט דערפון]. אבער די אמת'דיגע וועג, די אמת וואס איז דא דא, איז אז דער משיח, די "קוֹל מִצְהֲלוֹת חֲתָנִים... וּנְעָרִים", דא הייבט זיך עס אן. ס'הייבט זיך אן פון דעם וואס די נערים, די בחינה פון "וַיֵּלְכוּ שְׁנֵיהֶם יַחְדָּו" [בראשית כב, ו], זיי קענען, זיי האבן די מוט, זיי האבן די קוראזש, זיי האבן די חיות צו מאכן א נייע זאך, און צו נעמען רעספאנסיביליטי [אחריות] פאר דעם.

פרק יג: די עבודה פון ווערן א מנהיג

ווען די יונגל וואקסט אויף, "וַיִּגְדַּל מֹשֶׁה וַיֵּצֵא אֶל אֶחָיו", זיי האבן זיך געקענט אויך צו די מיטערעכטן, זייער גוט, איך בין א יונגערמאן, איך בין דא אויפגעוואקסן ביי פרעה, און למעשה, די מעשה איז געווען, און איך האב נישט קיין צייט אריינצומישן דא משלח די יהודים. מסתמא אויב ס'וואלט געווען עפעס וואס צו טון, וואלט מען דאך עס שוין געטון, וואס האב איך צו טון?

דאס באמת האט גע'טענה'ט משה פאר'ן אייבערשטן אליינס: יא, ס'איז דאך דא אהרן, ס'איז דאך דא [אנדערע], איך קען נישט גיין אליינס. און וואס האט דער אייבערשטער געזאגט? איך האב דיר גע'טשאוזט [אויסגעוועלט].

וואס די עומק פון דעם איז, אז משה איז געווען א בן, "וַתֵּלֶד בֵּן" [שמות ב, ב], יא, און ער האט מכיר געווען אין דעם. ס'האט גענומען אסאך צייט, ס'האט גענומען אסאך עבודה, אבער ער האט מכיר געווען אין דעם אז יעצט בין איך דער רבי.

משל: דער חידושי הרי"ם און די הנהגה

ס'איז געווען ווי א רבי האט געזאגט, איך מיין דער חידושי הרי"ם, ווען ער איז געווארן דער רבי נאך דער קאצקער רבי, האט ער מבטל געווען פארשידענע קאצקער שארפקייטן. האט מען געזאגט: "וואס הייסט, דער רבי [דער קאצקער] האט אזוי געטון?"

האט ער געזאגט: "נו, ווען דער אייבערשטער וואלט געוואלט דער רבי'ס הנהגה, וואלט ער דאך נאך געלעבט."

פארוואס שטארבן די רבי'ס? ווייל ער וויל א נייע הנהגה. נישט ער שטארבט אז מען זאל זאגן און מספיד זיין ווי דער דור איז נעבעך אזא דור יתום. נאר "בָּא הַשֶּׁמֶשׁ וְזָרַח הַשֶּׁמֶשׁ" [קהלת א, ה]. ס'מוז זיין.

פרק יד: די שוועריגקייט פון איבערגאנג

און אין דעם צייט איז שווער. ס'איז דא חוץ פון די נסיון פון דרך ארץ, וואס דאס איז טאקע א פראבלעם, מענטשן האבן נישט ליב. מענטשן האבן זייער ליב צו זיין דער אינגל וואס איז א מחוצף. אבער דער אינגל וואס איז א מחוצף זאל ווערן א טאטע, ער זאל זיין דער גואל, און ער זאל זאגן: "יא, און מיך האט מען טאקע געשיקט" – דאס איז נישט קיין פשוט'ע זאך, יא.

דאס איז די עבודה פון משה רבינו וואס מיר דארפן לערנען ביי אים. מיר דארפן לערנען ביי אים וויאזוי משה האט געטראפן די קוראזש צו זאגן אז איך בין א נייע דור, און דער נייע דור גייט אויסלייזן די אידן. דאס איז די עבודה פון ווערן משה רבינו און ווערן א טאטע.

פרק טו: תיקון שובבי"ם: נעמען אחריות ווי א טאטע

און אזוי ווי מיר זאגן, ווען דער תיקון שובבי"ם [ראשי תיבות: שמות, וארא, בא, בשלח, יתרו, משפטים - א צייט מסוגל לתיקון הברית] מיינט אז מיר זאלן כאפן אז די זרע וואס מיר האבן איז נישט לבטלה, יא, ס'איז דער תיקון.

א מענטש מיינט: "וואס הייסט איך האב קינדער? איך ווייס, ס'איז געווען דער מנהג. מ'האט מיר געזאגט אז מ'האט חתונה, מ'האט קינדער. מ'שיקט זיי אין חדר, ס'איז א מנהג, מנהג ישראל תורה היא, שוין."

עט סאם פוינט [ביי א געוויסע פונקט], דאס איז בחינת "זרע לבטלה". ס'איז א קילקול, ס'געשעט פון זיך אליינס. ס'איז געשמאק, ס'פארט, ס'איז א סדר, ס'געשעט פון זיך אליינס.

דער תיקון פון דעם איז אז מ'זאל ווערן צוריק א טאטע. אזוי ווי ס'שטייט אין די ספרים הקדושים: בחינת אב, בחינת חכמה, דאס איז דער תיקון. און דו ווערסט די טאטע, דו דארפסט נעמען רעספאנסיביליטי [אחריות] פאר דעם. דו האסט געהאט קינדער, דו האסט פועל געווען אין דעם, ס'איז דיינס, דו ביסט אליין שולדיג צו נישט, איך ווייס נישט וואס איז דיינס.

יעצט דארפסטו זיי טון, וואס דארפסטו זיי אויסלייזן:

* יעצט דארפסטו זיי ארויסנעמען פון מצרים.

* יעצט דארפסטו זיי פירן קיין ארץ ישראל.

* יעצט דארפסטו זיי געבן די תורה.

* יעצט דארפסטו טון פאר זיי די אלע זאכן, מצוות האב על הבן.

דאס איז זייער א שווערע זאך, ווייל זיי זענען זייער צוגעוואוינט, ווייל דער זיידע ווייסט שוין, דער זיידע ווייסט נישט גארנישט, דער זיידע איז דאך "וַיָּמָת יוֹסֵף וְכָל אֶחָיו וְכֹל הַדּוֹר הַהוּא" [שמות א, ו].

"וַיֵּלֶךְ אִישׁ מִבֵּית לֵוִי וַיִּקַּח אֶת בַּת לֵוִי, וַתַּהַר הָאִשָּׁה וַתֵּלֶד בֵּן, וַתֵּרֶא אֹתוֹ כִּי טוֹב הוּא" [שמות ב, א-ב], האט אים דאך באהאלטן, פאר די דריי חדשים האט זיך באהאלטן, ס'איז דאך געווען א הסתרה, ווי מ'זאגט, פאר די הסתרה איז גלות, אבער ס'איז גלות, ס'איז מן.

די רגע וואס משה רבינו איז געקומען און געווארן, און געזאגט אז יא, דיך האט מען געשיקט, דיך האט מען געשיקט ווייל דו ביסט א נייע דור – דאס איז די התחלה. די התחלה איז די גאולה, די נייע דור וואס קומט.

שיעור על פרשת וארא – סוד התגלות שם הוי”ה

טייל 1 פון 3

בס”ד, ערב שבת פרשת וארא תשפ”ו.

פרק א: די חידוש פון די פרשה – א נייע מדרגה אין ידיעת הבורא

אנהייבן פרשת וארא איז איינע פון די מערסט אינטערעסאנטע פרשיות, שטיקלעך פסוקים, שטיקלעך חומש וואס זענען דא פאר די אידן וואס זענען אינטערעסירט אין די נושא וואס איז די נאמען פון די פרשה, יא? וארא. וארא. ס’איז דא א פרשת “וירא אליו ה'”, און ס’איז דא א פרשה “וארא”.

“וָאֵרָא אֶל אַבְרָהָם אֶל יִצְחָק וְאֶל יַעֲקֹב בְּאֵל שַׁדָּי וּשְׁמִי ה’ לֹא נוֹדַעְתִּי לָהֶם”.

אבער פאר דיר, פאר משה רבינו, זאגט דער באשעפער: “אמור לבני ישראל אני ה'”, אני י-ה-ו-ה.

איז דא א פרשה וואס איז מפרש בפירוש אז ס’איז דא א נייע מדרגה [level], א נייע סארט ידיעה. אונז ווייסן נישט וואס דאס מיינט פונקטליך, “נודעתי”, וואס איז טייטש “נודעתי להם”, אבער עפעס א חילוק, עפעס א נייע שם, א נייע סארט שם פון דער אייבערשטער. מ’שטעלט זיך פאר אז די אבות האבן אויך געוואוסט דער זעלבער גאט, נישט פשט אז א-ל ש-די איז געווען עפעס אן אנדערער גאט, אבער עפעס א זאך וואס הייסט ה’, די א-ל ש-די, כביכול אין די לבוש, אין די אופן וואס הייסט א-ל ש-די, אזוי האט זיך דער אייבערשטער באוויזן.

“וַיְדַבֵּר אֱלֹקִים אֶל מֹשֶׁה וַיֹּאמֶר אֵלָיו אֲנִי ה'”, אליהם באופן כללי. דער זעלבער גאט זאגט פאר משה: “דיר זאג איך אני ה’, אבער פאר אברהם אבינו האב איך עס נישט געזאגט”. דאס זאלסטו זאגן פאר די אידן, “אני ה'”.

און דאס איז דאס וואס ער זאגט, דאס איז די גאנצע וואס ער זאגט. “אני ה'”, און ממילא “והוצאתי אתכם” און “והצלתי אתכם”, די אלע ד’ לשונות של גאולה, די גאנצע בשורה וואס שטייט דא.

פרק ב: די שוועריגקייט אין פארשטיין די בשורה

און ס’איז דא א גרויסע שוועריגקייט צו פארשטיין וואס ער וויל פון אונז. אלע מפרשים, יעדער איינער זאגט זיך זיין פשט, וואס איז דער תכלית בכלל פון דעם גאנצן ענין?

* וואס איז א-ל ש-די?

* וואס איז שם הוי”ה?

* וואס איז דער שם אהי”ה וואס שטייט אין די פריערדיגע סדרה?

* וואס גייט דא פאר?

די אינטערעסאנטע זאך איז, אז נישט נאר די מפרשים האבן נישט פארשטאנען וואס איז דער ווילדער פסוק דא, נאר דער פסוק אליינס פארציילט אז די אידן האבן נישט פארשטאנען. דא די נעקסטע שטיקל שטייט: “וַיְדַבֵּר מֹשֶׁה כֵּן אֶל בְּנֵי יִשְׂרָאֵל וְלֹא שָׁמְעוּ אֶל מֹשֶׁה”.

זיי האבן נישט אויסגעהערט, זיי זענען נישט מקבל געווען, זיי האבן נישט דערהערט, זיי האבן נישט געוואלט זיך צו טון מאכן, זיי האבן נישט פארשטאנען וואס משה רבינו וויל פון זיי.

פארוואס? “מִקֹּצֶר רוּחַ וּמֵעֲבֹדָה קָשָׁה”. ס’איז געווען פונקט אזוי ווי אונז איז שווער צו פארשטיין וואס דער פסוק וויל פון אונזער לעבן האבן.

שטעלט זיך, מ’קען זאגן דרשות. רש”י זאגט א דרשה, צוויי דרשות זאגט רש”י. דער רמב”ן [רבי משה בן נחמן] זאגט א דרשה, אנדערע מפרשים זאגן זיך זייערע דרשות וואס ס’קען מיינען. ס’איז אלץ זייער פיין, אבער למעשה, ווען א איד מאכט אויף דער פסוק, און ער זעט ס’שטייט “אני ה'”, “וארא”, “לא נודעתי”, קיינער ווייסט נישט, מיר פארשטייען נישט. ועל זה נאמר, לקיים מה שנאמר, “ולא שמעו אל משה”. “וידבר משה כן אל בני ישראל ולא שמעו אל משה”. די אידן האבן אויך נישט פארשטאנען וואס ער וויל פון זיי.

אויב וועסטו פרעגן, פארוואס האבן זיי נישט פארשטאנען? פארוואס ווייסן מיר נישט וואס ער וויל פון אונז? זאגט דער פסוק א תירוץ: “מקוצר רוח ומעבודה קשה”. און דער פסוק באשולדיגט נישט די אידן, יא? זייער וויכטיג צו הערן. מיר האבן גערעדט לעצטע וואך אין די סדרה אז ס’שטייט אז דער אייבערשטער האט געזאגט פאר משה “ושמעו לקולך”. משה האט געזאגט “והן לא יאמינו לי”. האט דער אייבערשטער געגעבן אותות פאר משה אז זיי זאלן יא גלייבן, זיי זאלן יא הערן, שומע זיין, מאמין זיין. דאס איז בעצם דא די זעלבע איידיע.

פרק ג: די שאלה איז נישט אויב ס’איז דא א גאט, נאר “וועלכער” גאט

און דארט איז געווען עפעס אזוי ווי א משמעות אז ס’איז ריכטיג “ושמעו לקולך”, און מיר האבן קלאר געמאכט אז ס’איז נישט גענוג צו זאגן אז ס’איז א משל מיט א נמשל, אדער אז ס’איז דאס זעלבע “כמו שהוא למעלה כן הוא למטה”, פונקט אזוי ווי ביי א מענטש איז דא פארשידנארטיגע מדות, איז אויך ביי דער אויבערשטער. אדער די טיפערע זאכן וואס די מקובלים זאגן, אז א מענטש פירט זיך אין די מדות החסד איז ער מעורר ביי דער אויבערשטער די מדות החסד.

זאגט דער רמב”ן: וועלכע מדה, וועלכע ספירה [התגלות אלוקית] דער אייבערשטער ווייזט זיך? נו נו, ס’איז וויכטיג פאר די מקובלים אפשר וואס דארפן מכוון זיין על פי זייערע שמות. וואס גייט עס מיר אן? ס’איז נישט אזוי וויכטיג? ניין, ס’גייט זייער שטארק אן.

ס’איז זיכער אז אפילו אויב מען לערנט אז דער פשט איז אזוי ווי דער קבלה פשט וואס דער רמב”ן לערנט, אז די שאלה איז קיינמאל נישט חלילה געווען צו ס’איז דא א גאט. די שאלה איז געווען:

* וועלכע סארט גאט?

* וועלכע סארט שם האט דער גאט?

* וויאזוי רופט מען דעם גאט?

* וואס מיינט דאס דער גאט?

* וועלכע מדה פון גאט איז געווען נתגלה געווארן אין די צייטן?

דארף מען פארשטיין אז די מעשה שבו איז נאך אלץ דער פשוט’ער פשט פון דער מעשה. אין אנדערע ווערטער, אויב מען קומט צו זאגן פאר א איד – און איך זאג ווייטער די צווייטע צד אויך – אויב מען קומט צו זאגן פאר א איד, “איך וויל דיר פארציילן אז ס’איז דא א גאט”. זאל קיינער נישט מיינען אז דאס מיינט אז מען האט געמיינט ביז יעצט אז ס’איז נישט דא קיין גאט.

אין אנדערע ווערטער, אפילו א איד לעבט טאקע, אפילו אזא מענטש לעבט טאקע, ער לעבט אין אזא וועלט וואס איז א וועלט אזוי ווי די וועלט זעט אויס א גאנצע וואך. ס’איז נישט קיין וועלט וואו ס’איז דא א דעם א גאט. קומט מען און מ’וויל אים פארציילן אז ס’איז דא א גאט. אדער א איד וויל תשובה טון, ער וויל תשובה טון, ער וויל זאגן, “איך האב געלעבט אן א גאט, איך האב פארגעסן, ‘פֶּן תִּשְׁכַּח אֶת ה’ אֱלֹקֶיךָ’, איך וויל דיך דערמאנען”.

זאל ער נישט מיינען אז דאס מיינט אז ער האט נישט געהאט קיין גאט ביז יעצט. אן א גאט? אויב ס’איז נישט דא אזא זאך וואס הייסט א גאט, וואס ער איז דער שורש, דער סיבה, יא, שורש השורשים, דער קיום פון די מציאות, זאגסט אז ס’איז נישט דא קיין גאט? זאגסט אז ס’איז נישט דא קיין מציאות! איך האב נישט וואס צו רעדן.

אלא מאי? האסט נישט געהאט קיין נאמען פון גאט! אה, דאס קען יא זיין! דאס מאכט סענס! ס’איז דא זייער אסאך בחינות, זייער אסאך שמות. ס’איז דא דער שם וואס הייסט א-ל ש-ד-י. איך ווייס נישט פונקטליך וואס ס’מיינט דעם א-ל ש-ד-י, אבער ס’איז זיכער עפעס ווייניגער ווי שם הוי”ה.

פרק ד: משל לחיי היום-יום – צווישן אמונה און השגה

און דאס איז די זעלבע זאך, ווען ס’קומט צו א איד און מ’זאגט אים, “איך וויל דיר מגלה זיין אלוקות”.

ערנסט? [Seriously?] יא, ס’קומט אמאל א חסידישער איד, ער קומט אריין אין א ליטווישע שול, א מתנגד’ישע שול, ער גייט זיי מגלה זיין אז ס’איז דא א גאט אויף די וועלט. יא, ארויס פון זינען, זיי ווייסן נישט אז ס’איז דא א גאט אויף די וועלט? אה, וואדע ווייסן זיי. און נישט נאר די ליטוואק ווייסט. אפילו א גוי ווייסט, אפילו אן אפיקורס ווייסט, יעדער איינער ווייסט, אויף וויפיל ער לעבט, אויף וויפיל עס איז דא אן עקזיסטענץ [existence], עס איז דא עפעס א גאט.

דאס איז נישט די שאלה. די שאלה איז וואס איך מיין צו זאגן ווען איך וויל דיר זאגן אז איך בין מגלה אז ס’איז דא א גאט. מיין איך צו זאגן אז ס’איז דא אן אנדערע סארט גאט ווי דו האסט געמיינט אז ס’איז דא.

ס’איז דא דעות, אפילו דעות וואס א מענטש קען זיין פארשלאפן, א מענטש קען לעבן “ישנים כל ימיהם ומכלים שנותיהם בהבל וריק”, אדער מ’איז עוסק בצורכי חיי שעה, מ’איז א גאנצע וואך ביזי על המחיה ועל הכלכלה, און פארדרייט זיך, דער קאפ איז נישט דא און נישט דארט, מען ווייסט אליינס נישט וואו ס’איז, ערגעץ צווישן איראן און טשיינע און גרינלאנד, דארט איז דער קאפ א גאנצע וואך.

קומט א איד און ער זאגט, “רבותי, אני ה'”. “לְכוּ נְרַנְּנָה לַה’ נָרִיעָה לְצוּר יִשְׁעֵנוּ”. אזוי קומט דער בעל תפילה, ער קומט פרייטאג נאכמיטאג, און ער זאגט, “רבותי, בֹּאוּ נִשְׁתַּחֲוֶה וְנִכְרָעָה נִבְרְכָה לִפְנֵי ה’ עֹשֵׂנוּ”.

ער זאגט, וואס איז געווען ביז יעצט? ביז יעצט איז אויך געווען א גאט. ביז יעצט איז אויך געווען. מ’טאר נישט חס ושלום מיינען, מ’טאר נישט נישט ירא שמים זיין און מיינען אז ביז יעצט איז נישט געווען קיין גאט. דאס איז כמעט ווי אן אפיקורסות, צו זאגן אז ס’איז געווען א מצב אן קיין גאט. ניין, ס’איז געווען אן אנדערע גאט. ס’איז געווען אן אנדערע שם. ס’איז געווען א שם א-ל ש-די, עפעס א וואכעדיגע שם, עפעס א וואכעדיגער גאט, עפעס א וואכעדיגע בחינה.

יעצט אז איך קום דיר פארציילן א נייע מדרגה, וואס איז אמת, כביכול, דער יתרון פון שם הוי”ה ביז שם א-ל ש-די איז אזוי ווי דער יתרון פון א מאמין ביז אן אטעאיסט. ס’איז אזא חילוק. ס’איז אזא חילוק צווישן איינער וואס ווייסט דעם ריכטיגן שם, אדער א העכערע שם, אדער א מער כולל’דיגע שם, און איינער וואס ווייסט אן אנדערע שם, נאר דעם שם אלקים, נאר דעם שם אלקים אן די עינים ההם וואס איז אראפגעקומען. ס’איז אזוי א גרויסער חילוק פון צו זיין א מאמין ביז צו זיין אן אטעאיסט.

ער קען אהיימקומען צו זיין אומגלויביגער און זאגן, “איך האב אנטדעקט [discovered] אז ס’איז דא א גאט.”

“האסט עס נישט געוואוסט?”

“יא, איך האב נישט געוואוסט.”

אבער מ’דארף וויסן אז על פי די אמת איז דער רמב”ן גערעכט. על פי די אמת, מצד די הסתכלות פון די מקובלים אדער פון די חסידישע ספרים, וואס זענען זיכער אזוי, איז ש-ד-י אויך געווען א גאט. נו וואס? ס’איז געווען אן אנדערער גאט. ס’איז געווען א נידעריגערע [lower] בחינה, כביכול, פון גאט. מ’דארף וויסן וואס מיינט א נידעריגערע בחינה, אבער אן אנדערע בחינה פון גאט. א-ל ש-די, א שם אלקים, אן אנדערע שם.

אזוי ווי דער רמב”ן זאגט, פרעה האט נישט געוואוסט “מי ה'”, אבער ער האט יא געוואוסט האט ער געזאגט “אלא אצבע אלקים היא”. איך האב גערעדט די גאנצע צייט, “האחר יד אלקים לעשות כזאת?” האט יוסף געזאגט פאר פרעה. פרעה האט געזאגט, “ווער איז אלקים?” ער ווייסט יא עפעס א שם, ער ווייסט יא די שם אלקים, ער ווייסט נאר נישט די שם הוי”ה. אקעי, אונז זענען אויך אין אזא סיטואציע. דאס איז די ערשטע זאך וואס מ’דארף געדענקען.

יעצט וויל איך ווייטער ממשיך זיין, וואס איז די טייטש אז אונז זענען מצדיק דעם איד? דאס קודם כל וויל איך זאגן, די ערשטע הצדקה האט ער בכלל געזאגט אז מ’זאגט אז א איד הערט נישט.

דאס איז דער צווייטער טייל פונעם שיעור אויף פרשת וארא. דער טייל באהאנדלט די טיפע חילוקים צווישן די מדרגות פון ידיעת השם, די לימוד זכות אויף כלל ישראל פארוואס זיי האבן נישט געקענט הערן צו משה, און די ריכטיגע טייטש פון גאולה און אמונה.

—

פרק ה: די מדרגה פון ידיעת השם – צווישן “אלקים” און “הוי”ה”

עס איז דא א גרויסער חילוק פון זיין א מאמין ביז זיין אן אתאיסט. א מענטש קען אהיימקומען צום פשוט’ן מענטש און זאגן: “איך האב אנטדעקט [discovered] אז עס איז דא א גאט. האסט עס נישט געוואוסט?”

ענטפערט יענער: “יא, איך האב נישט געוואוסט.”

אבער מען דארף וויסן, אז על פי האמת איז דער רמב”ן גערעכט. על פי האמת, מצד די הסתכלות פון די מקובלים אדער פון די חסידישע ספרים – וואס זענען זיכער אזוי – איז דער אמת אז ער האט עס אויך געוואוסט. נאר וואס? עס איז געווען אן אנדערער גאט. עס איז געווען א נידעריגערע בחינה [lower level], כביכול, פון גאט.

וואס מיינט א “נידעריגערע בחינה”? עס מיינט אן אנדערע בחינה פון גאט: אן “א-ל ש-די”, א שם “אלקים”, אן אנדערער שם.

אלזא, ווי דער רמב”ן זאגט: פרעה האט נישט געוואוסט “מי ה'”, אבער ער האט יא געוואוסט [פון אלקות], ער האט יא געזאגט “אֲשֶׁר הָאֱלֹהִים עֹשֶׂה הִרְאָה אֶת פַּרְעֹה” (בראשית מא, כח). ער האט גערעדט א גאנצע צייט, יוסף האט געזאגט צו פרעה: “אַחֲרֵי הוֹדִיעַ אֱלֹהִים אוֹתְךָ אֶת כָּל זֹאת” (בראשית מא, לט). פרעה האט נישט געפרעגט “ווער איז אלקים?”. ער ווייסט יא עפעס “השם”, ער ווייסט יא דעם שם “אלקים”, ער ווייסט נאר נישט דעם שם “הוי”ה”.

אקעי, אונז זענען אויך אין אזא סיטואציע [מצב]. דאס איז די ערשטע זאך וואס מען דארף וויסן.

פרק ו: “ולא שמעו אל משה” – א לימוד זכות אויף כלל ישראל

יעצט, לאמיר ווייטער ממשיך זיין. וואס איז דער טייטש אז אונז זענען מצדיק דעם איד?

קודם כל וויל איך זאגן די ערשטע זאך: ווען מען זאגט אז א איד הערט נישט – עס קומט צו אידן א בעל דרשן און ער זאגט: “מען הערט מיך נישט אויס, מען הערט נישט וואס איך וויל”. מען רעדט דאך פאר א מענטש פאר זיך. דער משל איז אלעמאל, אז עס קומט א פסיכיאטער אין שטאט און ער זאגט דאס. אדער א מענטש פאר זיך, א מענטש קומט שבת, ער קומט און ליינט קריאת שמע שעל המטה, קריאת שמע של בוקר, קריאת שמע בערב, עפעס א זמן וואס ער קומט צו זיך – “בֹּא אֵלָיו”, און ער הערט דעם “וַיֹּאמֶר לוֹ אֵין אֱלֹהִים”.

וואספארא רעאקציע [response] באקומט ער? צו וועמען רעד איך דא? צו אן אפיקורס? צו מיר אליין? צו עפעס א נבל, ווי דער פסוק זאגט “אָמַר נָבָל בְּלִבּוֹ אֵין אֱלֹהִים” (תהלים יד, א)? עפעס אזא זאך?

זאגט דער פסוק: ניין, ניין, ניין. “וְלֹא שָׁמְעוּ אֶל מֹשֶׁה מִקֹּצֶר רוּחַ” (שמות ו, ט).

* זיי זענען מאמינים: קודם כל, זיי האבן א גאט. זיי זענען מאמינים בני מאמינים. אויב האסטו געמיינט אז טאקע זיי זענען נישט קיין מאמינים – אוודאי “ושלום עליך”.

* די סיבה פארן נישט הערן: דו הערסט דא אזא סארט גאט, וואס איז געווען פאר “קוצר רוח”. אזא סארט בחינת הנהגה, אזא סארט בחינת פארבינדונג [relation] מיט גאט, וואס איז נישט גערעדט, נישט געטראכט, נישט פארשטאנען קלאר.

עס איז דא אזא גרויסע מלחמה צווישן “אזא סארט גאט” [פון גלות/הסתר]. ווען נישט יענער סארט גאט, וואלט נישט געקענט זיין דער צווייטער סארט גאט [פון גאולה/הוי”ה].

אה, דו ווילסט אים אויסלערנען שם הוי”ה? דו ווילסט אים אויסלערנען א העכערע מדרגה [level]? לאזט אים הערן עפעס, לאזט אים פארשטיין די פשוט’ע זאך. אין אנדערע ווערטער: דו ווילסט ארויסנעמען דעם איד פון מצרים.

מהות שם הוי”ה: “נודעתי” ולא “הודעתי”

וואס מיינט עס דען א “גרעסערע לעוועל” אין אלוקות? דאס וואס עס איז דא א שם הוי”ה.

זאגט רש”י: “לֹא הוֹדַעְתִּי אין כתיב כאן, אלא לֹא נוֹדַעְתִּי”.

איך מיין נישט צו זאגן א “דבר תורה”. א דבר תורה קען יעדער איינער זאגן, יא? א דבר תורה קאסט נישט קיין געלט.

וואס איז דער חילוק?

* “הודעתי” (להודיע ולא יודע): עס הענגט א צעטל אויפ’ן וואנט, יא, שם הוי”ה הענגט – “שִׁוִּיתִי ה’ לְנֶגְדִּי תָמִיד”. עס מאכט נישט נשמע און נישט נראה.

* “נודעתי”: וואס מיינט אז עס איז דא שם הוי”ה אויף די וועלט? “לָכֵן אֱמֹר לִבְנֵי יִשְׂרָאֵל אֲנִי ה'”. עס מיינט דאך… דער פסוק איז זיך מפרש, יא? דו ווילסט וויסן וואס איז דאס שם הוי”ה? משה פרעגט: “מַה שְּׁמוֹ מָה אֹמַר אֲלֵהֶם?” (שמות ג, יג). זאגט דער אייבערשטער, איך וועל דיר זאגן: “אֶהְיֶה אֲשֶׁר אֶהְיֶה… שְׁלָחַנִי אֲלֵיכֶם… לֵךְ וְאָמַרְתָּ אֶל זִקְנֵי יִשְׂרָאֵל”.

דאס איז דער המשך פון דעם פירוש השם. מען דארף נישט וויסן קיין נייע פשט. איך זאג טייטש אין פסוק. איך מיין, עס איז פשוטו של מקרא, און עס איז אויך על פי קבלה, און עס איז אויך על פי חסידות, און עס איז אויך על פי יעדע מדרגה [level] וואס קען נאר זיין.

פרק ז: שם הוי”ה איז די גאולה בפועל

עס שטייט אין דעם פסוק: “אֲנִי ה'” – דאס איז דער שם, עד כאן איז קדושת השם.

דערנאך שטייט: “וְהוֹצֵאתִי” – דאס איז וואס דער שם גייט טון, דאס איז כביכול פעולותיו.

פארשטייט דאך יעדער איינער אז עס איז נישט ריכטיג [צו מאכן אזא טיילונג]. מיר האבן גערעדט אמאל באריכות בשם רבי יוסף ג’יקטיליא [בעל שערי אורה], אז אין די תורה איז לכאורה דא “שמות” און “אנדערע ווערטער”, אבער די אמת איז אז די אנדערע ווערטער זענען אויך שמות. דאס איז א וועג פון מפרש זיין יענע זאך.

יעדער ווייסט אז דער שם, אפילו שם הוי”ה, איז אויך – זאגן די מקובלים – א פעולה. עס איז נאר א סארט פעולה וואס גיבט ארויס א פעולה של דעת. (עס איז דא א מחלוקת צי מען קען רופן שכל אדער דעת א “פעולה”, אבער די מקובלים, לאמיר זאגן אז זיי רופן עס א פעולה).

אבער די “וְהוֹצֵאתִי אֶתְכֶם” איז א חלק פון דעם שם! עס איז נישט אמת’דיג דא א חילוק פון דעם ווארט “הוי”ה” און די ווערטער “וְהוֹצֵאתִי אֶתְכֶם”. דאס איז נאך א פירוש אויף דעם.

* דער עצם הכרה – רופט מען הוי”ה.

* די זאך וואס גיבט ארויס די הכרה, וואס ברענגט די הכרה – דאס וועט מען רופן “וְהוֹצֵאתִי אֶתְכֶם”.

עס זאל זיין אזוי. אבער דאס איז דער פירוש. וואס טייטש הוי”ה? הוי”ה איז דער טייטש: “וְהוֹצֵאתִי אֶתְכֶם, וְהִצַּלְתִּי אֶתְכֶם, וְגָאַלְתִּי אֶתְכֶם, וְלָקַחְתִּי אֶתְכֶם, וְהֵבֵאתִי אֶתְכֶם, וְהָיִיתִי לָכֶם לֵאלֹהִים”. דאס איז דער טייטש פון “אֲנִי ה'”. פחות מזה – האסטו נישט פארשטאנען.

די טענה פון די אידן: “מיר דארפן נישט קיין דרשות”

יעצט, אויב אזוי, קומט משה און ער וויל זאגן פאר די אידן א גאנצע מעשה “אֲנִי ה'”.

זאגן די אידן פאר משה: “טו מיר א טובה, לייז אונז אויס – וועט מען זען אז עס איז דא ‘אֲנִי ה”. ביז דערווייל ווילסטו איך זאל הערן? איך זאל הערן א שיינע שיעור? מיר זענען געקומען דא הערן א דרשה? פארוואס נישט? מיר דארפן נישט קיין דרשה. מיר האבן גענוג דרשות. מיר דארפן נישט קיין דרשות. מיר זענען נישט אין א סיטואציע פון הערן דרשות יעצט.”

דיין דרשה איז דאך דער עצם [הגאולה], דאס איז דאך דיין דרשה! וואס איז דיין דרשה, משה? דו זאגסט: פאר די אבות האב איך געזאגט שיינע דרשות. “הוֹדַעְתִּי לָהֶם”, איך האב זיי געזאגט: עס גייט זיין, עס איז דא אזא בחינה, עס איז דא אזא ענין. זייער גוט און זייער פיין.

אבער דער שם הוי”ה מיינט נישט אז עס איז דא “אזא ענין”. דער שם הוי”ה מיינט אז עס איז טאקע אזוי, אז עס איז געשען, אז עס לעבט!

נו, ווען לעבט עס? לעבט עס דען יעצט? זיי זענען דאך דא אין מצרים.

פרק ח: דער עומק פון “קוצר רוח” – גלות הדעת

און איינער וועט זאגן: “אין מצרים קען מען אלץ פארשטיין”. וואס הייסט? דער אייבערשטער האט דאך גערעדט צו משה ווען די אידן זענען אין מצרים.

אה, דא דארף מען פארשטיין א וויכטיגע זאך. עס איז נישט די זעלבע. עס איז דא צוויי לעוועלס [מדרגות]. מען קען זאגן: עס איז דא די שם הוי”ה, און עס איז דא די *רעדן* פון די שם הוי”ה. זייער אן אינטערעסאנטע זאך.

קודם דארף מען פארשטיין וואס טייטש “קוצר רוח”.

* רש”י: זאגט רש”י: יא, אזויווי א מענטש וואס איז פאר’סם’עט און ער אטעמט קורץ. די אפאזיט [היפך] פון “קוצר רוח” איז “ארך רוח”.

* פשטות: אין אנדערע ווערטער, וואס טייטש “קוצר רוח”? “וּמֵעֲבֹדָה קָשָׁה”. דאס איז קיין פשטות. “מעבודה קשה” – מען ארבעט שווער. מען ארבעט שווער, איז דאך די היפך פון “אֲנִי ה'”.

* חסידות און קבלה: וואס מיינט “קוצר רוח”? אלע חסידישע ספרים זאגן אז עס איז דא א גלות רוחני, א גלות פנימי, א גלות הדעת, א גלות הדיבור.

מיר גייען רעדן א מינוט מקורות פון אין זוהר דא. וואו שטייט אין די תורה “גלות הדעת”? וואו שטייט אין די תורה אז עס איז געווען אין מצרים א קטנות הדעת? פשוט שטייט לכאורה נאר אז עס איז געווען די צרות, די שיעבוד מצרים איז געווען. וואו שטייט די ענין פון דעת? וואו שטייט די ענין פון חסרון דעת, חסרון אמונה, חסרון הכרה? וואו שטייט?

עס שטייט אין דעם פסוק: “וְלֹא שָׁמְעוּ אֶל מֹשֶׁה מִקֹּצֶר רוּחַ”.

וואס איז דאס קוצר רוח? קוצר רוח איז די טייטש: ער האט נישט קיין ישוב הדעת.

פארוואס האט ער נישט קיין ישוב הדעת? ער איז אליין שולדיג? פארוואס האט ער נישט קיין ישוב הדעת? ווייל ער איז אין מצרים, ריבונו של עולם!

צו זאגן מען קען זיך מתיישב בדעת זיין? עס שטייט דאך אין אלע ספרים, א איד קען אלעמאל זיך מתיישב בדעת זיין? ער קען נישט. ער קען – אבער ברוחניות. דאס האבן זיי שוין געטון לעצטע וואך: “וַיִּשְׁמְעוּ לְקֹלֶךָ… וַיַּאֲמֵן הָעָם… וַיִּקְּדוּ וַיִּשְׁתַּחֲוּוּ” (שמות ד, לא). מען האט שוין אלעס געטון, מען האט שוין פארשטאנען זייער גוט.

קוצר רוח = קוצר מדרגת משה

פארדעם איז דאך געווען משה רבינו. משה רבינו איז געווען.

דער זוהר זאגט: “מִקֹּצֶר רוּחַ” – די פשט איז “מקוצר מדרגת משה רבינו”. משה רבינו’ס מדרגה איז “רוח”.

יעדער איינער ווייסט דא: אש, מים, רוח – עס איז כנגד חסד, גבורה, תפארת.

* אש איז גבורה.

* מים איז חסד.

* און רוח איז תפארת.

משה, וואס ער איז אריינגענומען אין די מדת התפארת, קומט אויס אז די “רוח” איז דאס משה אליינס. “מִקֹּצֶר רוּחַ” – די רוח אליינס איז געווען געפערליך. רוח של מלך המשיח, די רוח, די ספיריט [spirit] פון “וְנָתַתִּי בָכֶם רוּחַ וִחְיִיתֶם” וואס שטייט ביי יחזקאל (לז, יד). דאס איז די רוח.

נו, “מִקֹּצֶר רוּחַ” שטייט “מקוצר משה”. וואס איז קוצר משה? משה איז דא, יא. די רוח אליינס איז ער איז גוט. די רוח, “וְרוּחַ אֱלֹהִים מְרַחֶפֶת עַל פְּנֵי הַמָּיִם”, זייער גוט, זייער זיס.

אבער אז די רוח זאל אריינגיין – עס שטייט דאך “וְנָתַתִּי בָכֶם רוּחַ וִחְיִיתֶם”, אז די רוח זאל באלעבן, אז די רוח פון יובל, פון בינה, זאל באלעבן די רוח פון מלכות, די רוח תתאה, די רוח שלמטה, “וַיִּפַּח בְּאַפָּיו נִשְׁמַת רוּחַ חַיִּים” – דאס איז נישט געווען. עס איז דא א קוצר רוח.

דאס איז אז עס איז דא א גלות. לאמיר זאגן, מען קען זיך מתבודד זיין, זייער גוט. דעמאלטס קען מען פארשטיין אזוי ווי בחינת האבות. די אבות האבן אויך געווען פאר די גאולה, זיי האבן פארשטאנען אז עס קען זיין א גאולה, עס גייט זיין א גאולה, די תקווה איז א גאולה. עס איז זייער שיין, עס איז זייער פיין, עס איז זייער וויכטיג, עס העלפט זייער שיינע חיזוק. (מען האט גערעדט לעצטע וואך צי מען דארף חיזוק בכלל, אבער עס איז זייער שיין און פיין).

אבער די עצם צו פארשטיין איז נישטא. קיין וועג צו מסביר זיין פאר די אידן – נאר ארויסנעמען. “וִיצְאוּ וְיִשְׁכֹּן”, דעמאלטס “וִידַעְתֶּם כִּי אֲנִי ה'”. אזוי ווי עס שטייט “וַיַּאֲמִינוּ בַּה’ וּבְמֹשֶׁה עַבְדּוֹ” נאך יציאת מצרים.

פרק ט: אמונה אין צייטן פון הסתר פנים – א קריטישער בליק

די נפקא מינה פון דעם להלכה למעשה, וואס איך מיין צו זאגן דא, איז זייער פשוט.

מען זאגט זייער אסאך דרשות אז עס איז דא א זאך וואס הייסט “הסתר פנים”. יעדער איינער זאל זיך מסביר זיין און פארשטיין וואס די הסתר פנים באשטייט פון, לויט זיין דרך. און מען דארף זיך מחזק זיין, מען דארף גלייבן “וְאָנֹכִי הַסְתֵּר אַסְתִּיר”, א איד דארף גלייבן אין גאט אפילו אזוי, און דאס איז די גרויסע התגברות.

דאס איז זייער שיין און זייער “קיוט” [זיס/נחמד]. אבער קיין טענות קען מען נישט האבן אויף א איד. נישט נאר קיין טענות קען מען נישט האבן – אביסל, צומאל [sometimes] ווען מען איז מדגיש צו פיל, מען רעדט צו פיל פון די גרויסע מדרגה פון “וַיַּאֲמֵן הָעָם” בגולה – לאזט מען נישט דעם משיח’ל קומען.

דער משל פונעם עני און דעם צדיק

דאס הייסט, אדער צו זאגן אז א איד איז אין א סיטואציע פון הסתר פנים, ער האט נישט קיין געלט. געלט איז א גרויסע גילוי פנים, “וּבֵרַכְךָ ה’ בְּמָמוֹן”, ער האט נישט קיין געלט.

קומט ער צו א צדיק, און דער צדיק זאגט: “זיי מיר געוואר אלוקות אין די סיטואציע [מצב], גלייב אז דער אייבערשטער האט נישט געוואלט זאלסט האבן געלט, דער אייבערשטער וויל דו זאלסט נישט האבן קיין געלט.”

זאגט דער איד: “צדיק, רבי לעבן, איך גלייב שוין, מאמינים בני מאמינים. פארוואס זאגסטו דאס נישט פאר א שונא ישראל? פארוואס קומסטו זיך אן אויף מיר? וואס גייט דא פאר? דו מיינסט אז מיין פראבלעם איז אז איך גלייב נישט? מיין פראבלעם איז אז איך זע נישט! און די ‘זען’, דאס איז דאך די גילוי אלוקות.”

אז א איד זאל יא האבן געלט, דאס איז דאך דער טייטש שם הוי”ה. שם הוי”ה איז נישט דער טייטש אז דער אייבערשטער קען געבן געלט און ער וויל נישט. דאס איז דער טייטש שם “אלקים”, דאס איז געווען אין גלות מצרים אויכעט.

די גדר פון שם הוי”ה איז אז עס איז קלאר, אז עס איז געווארן ביי די מציאות הגאולה איז נתגלה געווארן שם השם, “וִידַעְתֶּם כִּי אֲנִי ה'”.

דו ווילסט מיר זאגן אז עס איז דא אמת’דיג אויכעט פארדעם, “וזכני להיות בריא ושלם וכו'”? דאס איז די שם, עס איז אלעמאל געווען יענע שם, קיינער איז נישט אפגעפרעגט אין דעם. אויב איז מען אפגעפרעגט איז מען דאך נאך אלץ השם. דו ביסט השם. וואס הייסט פקפוק באמונה? דאס איז די שם אלקים. שטייט אין אריז”ל, “העלם טהרת דבי איידן”, די שם אלקים א-ל-מ, דאס איז די שם. פרעה האט אויך געוואוסט די שם. די שם איז די שם וואס זאגט “מי ה'”. דער כפירה איז אויך דער אייבערשטער.

דאס איז נישט געווען מיין חידוש, איך האב נישט געדארפט פארציילן דאס, איך האב געדארפט דאס נאך ארויסנעמען.

וועגן דעם אן אמת’דיגער רבי, א וויכטיגע זאך, אן אמת’דיגער רבי, אן אמת’דיגער משה – דאס איז דאך געווען די מדרגה פון משה – ווען דאס איז משה רבינו האט געזאגט פאר’ן אייבערשטן: “אֲדֹנָי לָמָה הֲרֵעֹתָה לָעָם הַזֶּה לָמָּה זֶּה שְׁלַחְתָּנִי” (שמות ה, כב).

וואס הייסט? איך האב דאך געגעבן חיזוק פאר אידן, וואס האב איך זיי צוגעזאגט? זיי גלייבן דאך, זיי האבן נישט קיין כח מער צו גלייבן, זיי האבן געהאט טענות – אבער זיי גלייבן.

שיעור אויף פרשת וארא – חלק ג’

נושא: סוד “ערל שפתים” – גלות הדיבור והתיקון במתן תורה

—

פרק י: דער טיפער באדייט פון “ערל שפתים” און דער קל וחומר

מגיד שיעור:

און דאס וואס איך בין “עֲרַל שְׂפָתַיִם” [מיט פארשטאפטע ליפן], דו זעסט דאך אליינס די גלות. פארוואס בין איך ערל שפתים? לאמיר טראכטן. יא, ס’איז דא מעשיות, משה איז געווען ערל שפתים פיזיש, מ’קען דאס גוט רעדן, זאל זיין אזוי. אבער וואס איז די עצם “ערל שפתים” פאר משה?

זאגט דער זוהר הקדוש: פארוואס בין איך ערל שפתים? ווייל ס’איז גלות.

ס’איז געקומען משה און ער זאגט: “נעם ארויס די אידן פון מצרים”. מ’קען דאס ארויסזאגן? מ’קען זאגן אזעלכע ווערטער? די אידן זענען אין מצרים דא פאר צוויי הונדערט יאר, און מ’ארבעט יעדן טאג. ס’איז געווען אסאך הבטחות שקר; ס’איז געווען די בני אפרים וואס מ’זאגט אז מ’גייט ארויסגיין [און ס’איז דורכגעפאלן]. מ’האט שוין געהערט די אלע מעשיות.

ס’קומט איינער, ער זאגט: “רבותי, איך קום צו פרעה, ‘שַׁלַּח אֶת עַמִּי'”. דאס איז געקעקעצט! קען מען זאגן אזא זאך “שלח את עמי”? מיט אהרן קען מען אונז זאגן?

משה זאגט פאר’ן אייבערשטן א קל וחומר: “הֵן בְּנֵי יִשְׂרָאֵל לֹא שָׁמְעוּ אֵלַי וְאֵיךְ יִשְׁמָעֵנִי פַרְעֹה” – די אידן האבן מיך נישט געהערט, איז א קל וחומר אז פרעה וועט נישט הערן.

פרעגן דאך אלע מפרשים, וואס הייסט א קל וחומר? די אידן זענען דאך אין עבודה קשה, אבער פרעה איז נישט אין עבודה קשה!

פארשטייט זיך אז יעדער איינער אליינס פארשטייט דעם פשט פון קל וחומר, אזוי זאגן מפרשים: די אידן איז דאך די בשורה לטובתם, פרעה איז דאך לרעתם. אבער איך זאג דיר די ווערטער: פרעה איז שוין איינמאל “עבודה קשה”. פרעה איז דער שפיץ עבודה קשה! פרעה איז דער שטיקל קליפה וואס זאגט “מִי ה’ אֲשֶׁר אֶשְׁמַע בְּקֹלוֹ”.

פאר די אידן האסטו דאס נישט געקענט זאגן ווייל זיי זענען נאך “שרוי במצרים” [פארזינקען אין מצרים], גייסטו פאר פרעה קענען זאגן? די אידן האבן נאך יא אביסל אמונה, זיי האבן שוין געגלייבט. איך קען זאגן פאר די אידן, זאגן זיי יא, שיין, זיי זענען מסכים. בדרך כלל, שכל’דיגערהייט, זענען זיי מסכים מיט די אידן. אבער איך קום פאר פרעה, ער איז אפילו נישט מסכים בדרך כלל, שכל’דיגערהייט, יא? ער וויל פאר פרעה אויסהערן?

זאגט אים דער אייבערשטער, וואס איז דער אייבערשטער’ס תירוץ? “גיי צו פרעה”. אקעי, אהרן וועט גיין. אבער וואס איז אמת’דיג די תירוץ?

די תירוץ איז: דו ביסט גערעכט. אויסער “ערל שפתים” וועסטו נאר ווערן ווען דו גייסט ארויס פון מצרים. פאר דעם – טו! אזוי ווי ס’שטייט ביי יציאת מצרים, ביי קריאת ים סוף: “מַה תִּצְעַק אֵלָי דַּבֵּר אֶל בְּנֵי יִשְׂרָאֵל וְיִסָּעוּ”. דו האסט א פראבלעם, דו שרייסט דא, דו האסט דאך שווערע גלות – פאר! דו האסט עס צו טון. דו האסט עס צו טון אז ס’זאל ווערן כפשוטו דעם שם, ס’זאל ווערן די זאך.

—

פרק יא: סוד ה”קול” וה”דיבור” לויט’ן זוהר

מגיד שיעור:

אזוי איז דער זוהר הקדוש מסביר. דאס וואס איך האב פריער געזאגט וועגן דעם “קוצר רוח”, איז דער זוהר מסביר וואס איז דאס “הֵן אֲנִי עֲרַל שְׂפָתַיִם”, און ער פרעגט דעם קשיא וואס איך האב שוין פריער געזאגט.

זאגט דער זוהר אזוי:

* ס’איז דא א בחינה וואס הייסט קול.

* ס’איז דא א בחינה וואס הייסט דיבור.

קול הייסט די רוח. ווען א מענטש רעדט איז דא די רוח, די ווינט, די לופט – פון דעם ווערט דער קול.

דערנאך איז דא דיבור. דיבור איז די טייטש, די חיתוך הדיבור וואס די מוצאות הפה מאכן פון דעם לופט; פון דעם ווינט מאכן זיי א דיבור.

און יעדער איינער פארשטייט אז ביידע דארפן זיין. אויב א מענטש וויל רעדן הויך למשל, אדער האבן א גוטן קול, דארף ער האבן:

1. א גוטע רוח, א גוטע קנה [windpipe] וואס ברענגט ארויס די לופט, און ארויסשיקן גוט לופט.

2. און ער דארף אויך קענען גוט “ארטיקולעיטן” [חותך זיין די ווערטער], צו צעטיילן דעם רוח און מבטא זיין ביטוי שפתים ארויסצונעמען פון דעם.

דא קען מען זען זייער שיין די דיוק:

פריער [אין פרשת שמות] האט משה געזאגט “כְבַד פֶּה וּכְבַד לָשׁוֹן”.

* פה – דאס איז אפשר די גאנצע מויל.

* לשון – טייטש די צונג.

זייער שיין, ס’איז מער פנימי אין די פה. קען זיין אז אין דעם לעוועל האט מען שוין געלייזט [solved] די פראבלעם. משה האט נישט געקענט בכלל דערהערן די קול, משה האט עס דערהערט, פארקערט, אזוי האט ער עס דערהערט ווייל ער איז געגאנגען צו די קול, ער איז געגאנגען מער נפשיות, ער האט געקענט פארשטיין עפעס.

יעצט [אין פרשת וארא] זאגט משה: “עֲרַל שְׂפָתַיִם”.

* שפתים – טייטש די ליפן.

ליפן איז די טייטש, די מערסטע “אויטסייד” [חיצוניות], היינו מוצאות הפה, די מערסטע אן “אויטסייד” זאך איז די ליפן. משה זאגט זייער שיין: אבער ס’דארף זיין אינדרויסן, דו דארפסט קענען זען, יא, “ליינט מיינע ליפן” [read my lips] – מיינע ליפן זענען פארשטאפט, זיי זענען פארשטאפט.

דא זאגט דער זוהר:

* משה איז די בחינת קול, וואס מיר האבן גערעדט אז קול הייסט תפארת.

* דיבור הייסט די בחינת מלכות.

יעדער איינער פארשטייט די “איידיע” דא: מלכות איז די טייטש אז ס’געט ארויס בפועל ממש, ס’איז “ארטיקולעיטס” [ברענגט קלאר ארויס], ס’געט ארויס וואס די קול טוט, ס’צעטיילט וואס די קול טוט, ס’מאכט אים א זאך בפועל ממש.

זאגט דער זוהר: די דיבור הייסט די שכינה. זייער אינטערעסאנט, אזוי ווי חכמים זאגן “על פי הדיבור”. יא, יעקב איז געגאנגען ארויף “על פי הדיבור”. “על פי הדיבור” מיינט “על פי דבר ה'”, ס’איז א לשון חז”ל איז פשוט “על פי הדיבור”, אבער מ’זאגט אז ס’איז אפשר “על פי דבר ה'”. אבער דיבור איז די טייטש דבר ה’, די קול, די נבואה וואס האט אזוי געזאגט. אבער ס’הייסט דיבור איז אז יעדער דיבור אמת’דיג איז דאס די איידיע, דאס איז די בחינה וואס מ’רופט די שכינה, וואס מ’רופט מידת המלכות.

און משה זאגט: מיין דיבור איז נישט דא, מיין דיבור איז ערל, ס’איז פארשטאפט. ווי ס’איז דא אן ערלה ארום די ברית, די ברית הפה, ס’איז פארשטאפט דא די דיבור, איך קען נישט רעדן, ס’איז נישטא קיין דיבור דא. איז וויאזוי קען איך גיין צו פרעה? וויאזוי קען איך ארויסגעבן דינים מיט סתם? דאס געבט ער ארויס פון די סנה, פון די זאך. דער אייבערשטער זאגט “מִי שָׂם פֶּה לָאָדָם”, דאס איז אלעס געווען זייער שיין, בחינת אמונה, בחינת בינה, און העכערע בחינות. אבער דא בין איך נישט דא, סטאק [stuck].

—

פרק יב: די גאולה פון דיבור ביי מתן תורה

מגיד שיעור:

און דער זוהר זאגט “אמת חן נמי” [באמת איז אזוי]. דער זוהר זאגט אז דאס וואס שטייט “וַיְדַבֵּר אֱלֹקִים אֶל מֹשֶׁה”, איז דאך דא א קשיא: “יתיר הוא” [עס איז איבריג], וואס טייטש? ער לייזט נישט גארנישט, ווייל גלייך שטייט “וַיֹּאמֶר אֵלָיו אֲנִי ה'”.

איז וואס זאגט ער? זאגט ער אזוי:

אמת, דער דיבור האט נישט געקענט. ס’האט זיך אנגעהויבן, דאס הייסט ער האט אלעס פארסיימט, ער האט געקעקעצט. דער דיבור פרובירט צו רעדן, און ער קען נישט, ער קען נישט. אהרן, ער קען אפשר, איך ווייס נישט, אהרן האט עפעס א וועג, אבער ער [משה] קען נישט.

ווען גייט ער קענען רעדן? נאר ביי מתן תורה, נאר נאך יציאת מצרים.

דעמאלט שטייט: “וַיְדַבֵּר אֱלֹקִים אֵת כָּל הַדְּבָרִים הָאֵלֶּה לֵאמֹר”. ס’הייסט דיבור.

וועגן דעם הייסט דיבור “לשון קשה”. “קשה” מיינט מען נישט דא דווקא דיבור תקיפא [שטרענג], נאר דאס מיינט אז ס’איז א בקשה טייטש: ס’איז “ארטיקולעיטעד” [קלאר ארויסגעזאגט], ס’איז קלאר, ס’איז מציאות’דיג, ס’איז גשמיות’דיג. ס’איז ארויסגעברענגט אינגאנצן, וויאזוי מ’זאגט “מיט די באק-ציינער”.

און וועגן דעם איז אמת, ס’איז נישט געווען קיין ריכטיגע [דיבור]. די כל “וידבר”, די גאנצע זאך, איז נישט געשען ביז “וַיְדַבֵּר אֱלֹקִים אֵת כָּל הַדְּבָרִים הָאֵלֶּה לֵאמֹר”. ס’איז נישט געווען ריכטיג. די “וַיְדַבֵּר אֱלֹקִים אֶל מֹשֶׁה” [אין פרשת וארא], האט ער געמוזט סטאפן, ער האט געמוזט גיין העכער צו דעם שם “אֶהְיֶה”, די העכערע לעוועל כביכול. דאס קען מען, ווייל דאס איז אזוי ווי שלשלת התורה, דאס איז די אמונה.

אבער די “אֲנִי ה'”, און דאס אז די אידן זאלן האבן אן “ערך לעצמם” [זעלבסט-ווערד], זאלן קענען דערהערן – דאס גייט צוזאמען. די ערך לעצמם, דאס איז וואס לאזט אז מ’זאל הערן די שם הוי’, די שם הוי’ איז די אליין וואס ס’מאכט די ערך לעצמם. דאס איז אמת’דיג נאר ביי יציאת מצרים, און דאס איז נאר געשען ביי מתן תורה נאכדעם וואס מ’איז געווען אמת’דיג אינגאנצן ארויס פון מצרים.

סוד ליל שימורים והגאולה העתידה

שיעור לפרשת בא | חלק א'

פתיחה: סיפור יציאת מצרים לדורות

רבותי, ס'איז פרשת בא תשפ"ו. איינער פון די פסוקים וואס פירן אויס די מעשה פון יציאת מצרים אין די וואכעדיגע סדרה – ס'שטייט אפאר מאל די מעשה פון יציאת מצרים, די מצוות פון יציאת מצרים, אבער איינער פון די סיומים, נאכדעם וואס ס'שטייט אז זיי זענען ארויסגעגאנגען פון מצרים, גלייך פאר ס'שטייט "זאת חקת הפסח", ס'שטייט שוין וואס ס'גייט זיין לדורות – פירט אויס דער פסוק אזוי:

> "לֵיל שִׁמֻּרִים הוּא לַה' לְהוֹצִיאָם מֵאֶרֶץ מִצְרָיִם הוּא הַלַּיְלָה הַזֶּה לַה' שִׁמֻּרִים לְכָל בְּנֵי יִשְׂרָאֵל לְדֹרֹתָם" (שמות יב, מב).

אין אנדערע ווערטער, אזוי ווי מיר האבן געלערנט אסאך מאל אויף די נושא פון די פסוקים אין פרשת בא וועגן יציאת מצרים, אז ס'איז זייער קלאר פון די פרשה, אזוי ווי מ'זעט אין אנהייב פון די פרשה "לְמַעַן תְּסַפֵּר בְּאָזְנֵי בִנְךָ וּבֶן בִּנְךָ", אז די פרשה איז נישט געשריבן בתור "מעשה שהיה" [היסטאריע]. וואס גראדע, למשל יעצט ווען מ'פארציילט די מעשה ביי די סדר פון יציאת מצרים, קוקט מען אריין אין פרשת בא און מ'זעט וואס איז געשען.

נאר אין א געוויסע זין, דירעקט, די מעשה אליין קען זיין אפילו געשען, אבער ס'איז זיכער געשריבן געווארן אויף אן אופן וואס עס זאל זיין א חלק פון די המשך סיפור יציאת מצרים, פון די זכר יציאת מצרים, פון די מצוות יציאת מצרים, פון די נפקא מינה וואס יציאת מצרים מאכט אין אלע דורות. ס'איז שוין אזוי געשריבן די מעשה, און אמת, ס'איז אזוי שוין געשען די מעשה, אזוי ווי די מעשה פארציילט, אז פארוואס "וַאֲנִי הִכְבַּדְתִּי אֶת לִבּוֹ וְאֶת לֵב עֲבָדָיו"? כדי "לְמַעַן שִׁתִי אֹתֹתַי אֵלֶּה בְּקִרְבּוֹ", "לְמַעַן תְּסַפֵּר".

און דא דארף מען זייער גוט פארשטיין דעם פסוק. דער פסוק איז איינער פון די פסוקים וואס געבן די שטערקסטע ארויס די נקודה:

1. "לֵיל שִׁמֻּרִים" – די נאכט איז געווען שמורים לה' להוציאם מארץ מצרים. דאס איז ערשטנס.

2. "לְכָל בְּנֵי יִשְׂרָאֵל לְדֹרֹתָם" – צווייטנס, ס'איז שמורים לכל בני ישראל לדורותם.

ס'איז געווען שמורים לה', און ס'ווערט אויך שמורים לכל בני ישראל, און נישט סתם לכל בני ישראל, נאר לדורותם. מ'דארף פארשטיין וואס איז די סוד פון דעם פסוק, וואס מ'קען מאכן פון דעם.

---

דברי הזוהר הקדוש: הסוד של "ליל" ו"לילה"

דער זוהר הקדוש האט באמערקט אן אינטערעסאנטע זאך. איך ווייס נישט צו דאס איז מדויק, איך דארף קוקן, אבער דער זוהר הקדוש באמערקט אז דער פסוק הייבט זיך אן מיט די ווארט "ליל שמורים", "ליל שמורים הוא לה'", און צופיסנס שטייט "הוא הלילה הזה לה'".

עס קען אוודאי זיין אז "ליל" איז מלשון סמיכות, אז "הלילה של שמורים", "ליל" איז ווען עס שטייט אליינס, אזוי איז אפשר פשטות פשט. אבער דער זוהר האט געטראכט אז דא שטייט עפעס א סוד.

ההבדל בין "נער" ל"נערה"

און דער זוהר זאגט אזוי, עס שטייט א פסוק "כִּי יִהְיֶה נַעֲרָ בְתוּלָה" (דברים כב, כג). "נערה" זאגט דער זוהר – ווייטער דאס איז א מדרש פון די זוהר, על פי פשט "נערה" איז פשוט "דהאי" [דאס איז די], "נערה" שטייט געווענליך אין די תורה רוב מאל כמעט אן א ה', עס שטייט "נער", און מ'ליינט "נערה", ווייל די מסורה זאגט אז דא שטייט א קמץ, ליינט מען "נערה". אמאל שטייט "נערה" מיט א ה', די ה' איז בעצם א 'אם קריאה', עס איז בעצם די ה' זאגט אז מ'ליינט עס מיט א קמץ.

אבער דער זוהר זאגט אן אינטערעסאנטע זאך, דער זוהר וויל מאכן פון דעם א דרש, און דער זוהר זאגט אז דא ליגט א סוד: אז "נער" איז אינטערעסאנט, הייסט דא א "נערה" וואס מ'רופט, און דאס שטייט אין די תורה די זעלבע וועג ווי א "נער". "נער" הייסט דאך א זכר כביכול, א קליינער, און שפעטער הייסט זי "נערה", הייסט זי שוין אזויווי א נקבה.

זאגט דער זוהר אז עס איז דא צוויי מצבים [stages] פון א יעדע נקבה:

* המצב הראשון: הייסט זי "נער" אן א ה'. דאס הייסט זאלאנג זי האט נישט קיין זכר, זאלאנג זי האט נישט קיין יחוד מיט א זכר, הייסט זי נאך אלץ בבחינת "נער" אן א ה'. אינטערעסאנט, ווייל דאס איז דאך די לשון זכר, אבער די ווארט איז אז די שלימות פון די נקבה, די שלימות פון די מדות המקבלות, איז נאר דייקא ווען זי איז מחבר, ווען זי איז צוזאמען מיט די זכר. זאלאנג זי איז נאר אליינס, איז זי כביכול ווי זי איז א זכר בפני עצמה. מוז זי זיין א דבר בפני עצמו? דאס איז א חסרון. גוט, דאס איז נישט קיין מילוי, דאס איז א חסרון.

* המצב השני: בשעת, די רגע וואס זי איז מקבלת דכרין, וואס זי איז געווארן מיוחד, דעמאלטס הייסט זי נערה.

בחינת "ליל" ובחינת "לילה" בשכינה הקדושה

זאגט דער זוהר, דאס איז די זעלבע סארט דא. "ליל" הייסט די שכינה, "לילה" הייסט די שכינה. דאס שטייט אין זוהר, שטייט אין רבי'ן אסאך מאל, דאס וואס די תורה איז מדגיש "הוֹצִיאֲךָ ה' אֱלֹהֶיךָ מִמִּצְרַיִם לָיְלָה" (דברים טז, א). "לילה" מיינט נישט 'בלילה', יא? ס'איז אן אינטערעסאנטע פסוק. שטייט "הוציאכם ממצרים לילה". שטייט אפאר מאל די לשון, יא? לילה. וויאזוי שטייט דא? "וַיִּבְרַח צִיָּה לָיְלָה", "וַיָּקָם פַּרְעֹה לַיְלָה", "וַיִּקְרָא לְמֹשֶׁה וּלְאַהֲרֹן לַיְלָה". נאך שטייט "הוציא ה' את בני ישראל ממצרים לילה". שטייט א פסוק אין ספר דברים.

"לילה" טייטשן די מקובלים, נישט טייטש אז בלילה, בלילה, ביינאכט, דאס זאל זיין פשוט פשט. די נאכט האט זיי ארויסגענומען. וואס הייסט די נאכט? נאר ס'איז מדת לילה. שטייט אין די גמרא מדת לילה. מדת לילה, דאס איז די שכינה. די שכינה האט ארויסגענומען די אידן פון מצרים.

אבער די שכינה האט צוויי מצבים:

1. בחינת "ליל": די ערשטע בחינה, די ערשטע מצב, די מצב שלפני הייחוד, דאס הייסט "ליל". ס'איז נאכנישט קיין "לילה", ס'איז נאך א "ליל", ס'איז נאך א חצי.

2. בחינת "שמורים": בשעת נאכדעם וואס ס'איז געווארן א ייחוד, הייסט "שמורים". שמורים איז מלשון "וְאָבִיו שָׁמַר אֶת הַדָּבָר" (בראשית לז, יא), זי ווארט. געווענליך שמור, שמור הייסט זכור ושמור. שמור איז בלילה און זכור ביום. שמור הייסט זי איז באווארט אדער זי איז אפגעהיטן. פארוואס הייסט זי מיט'ן נאמען שמור? ווייל זי דארף זיין אפגעהיטן פון די קליפות, ווייל זי איז אפגעהיטן פאר איר בעל, שמורה לבעלה, מצה שמורה.

איז דא זאגט ער אזוי, אז "שמורים" איז משמע אז זי ווארט נאך. זי איז נאכנישט מיוחד, זי איז טאקע אפגעהיטן, זי איז מיוחדת לבעלה, זי איז שוין גרייט זיך מתיחד צו זיין מיט איר בעל, אבער זי איז נאכנישט. זי איז שמורים לה', ליו"ד ק"י ו"ו ק"י, צו די שם הוי"ה, די תפארת.

---

סוד הייחוד: הכללות הנקבה בתוך הזכר

שפעטער אבער ווערט זי "הוּא הַלַּיְלָה הַזֶּה". אינטערעסאנט, מיט אמאל שטייט "הזה". דאס הייסט, ס'שטימט מיט וואס מיר זאגן, אז "לילה" איז ווען זי איז שוין דא א זכר. דאס הייסט, "לילה" איז מער לשון נקבה ווי "ליל" אפשר. אבער בשעת וואס מיר האבן געזאגט אז דא איז דא אזויווי די פאראדאקס [סתירה]: בשעת וואס זי ווערט מחבר מיט די זכר, בשעת וואס ס'איז דא א ייחוד, דעמאלטס הייסט זי "לילה", און דעמאלטס, זאגט דער זוהר, הייסט זי "הַלַּיְלָה הַזֶּה לַה'".

דאס איז דער "לֵיל שִׁמֻּרִים לְכָל בְּנֵי יִשְׂרָאֵל לְדֹרֹתָם", אז די דורות דארף זיין א גרעסערע מדריגה, דארף מאכן א יחוד, וואס דעמאלטס וועט זיין "הזה". דעמאלטס וועט די לילה נישט הייסן לשון נקבה, הגם דעמאלטס איז זי ערשט א נקבה, נאר דעמאלטס וועט זי הייסן זכר. פארוואס? ווייל דער זוהר זאגט דא א כלל:

> "בַּאֲתַר דְּאִית דְּכוּרָא לָא אִתְקְרִיאַת אֶלָּא נוּקְבָּא" [במקום שיש זכר, היא לא נקראת אלא נקבה - כלומר, נכללת בו].

דאס הייסט, למשל, כביכול, א משל: אויב מ'גייט אריין אין א שטוב וואו ס'איז דא א זכר, וואו ס'איז דא א גוטע שלום בית, ס'איז דא א יחוד, איז מען נישט משבח די אשה בפני עצמה. אויב מ'איז משבח די אשה בפני עצמה, געווענליך, אוודאי די אשה טוט זייער אסאך, "הַלְלוּהוּ צִיּוֹן וּמִצְרָיִם" (תהלים פז, ד - ע"ד המליצה), אבער ווען ס'איז דא א מקום זכר, ער איז מסדר, ער, כביכול, קאנטראלירט, ער גיבט די צורה פון די גאנצע זאך, איז מען משבח די זכר, און אין דעם איז נכלל די נקבה, ווייל דאס איז דאך די גאנצע זאך פון די נקבה, אז זי זאל זיין נכלל מיט די זכר.

אלזא [So], בשעת וואס ס'איז דא א שוואכע זכר, א שוואכע יחוד, דעמאלטס רעדט מען נאר פון די זכר, און ממילא אין דעם איז נכלל די נקבה. דאס איז דאך דער סוד, אז למשל מיר זאגן אז ס'איז דא שם הוי"ה און שם אדנ"י:

* שם הוי"ה ווייזט אויף די זכר.

* שם אדנ"י ווייזט אויף די נקבה.

און ממילא "מה שאין כן נכתב כן נקרא", מיר ליינען, מיר זאגן נישט נאר שם אדנ"י, און מיר דארפן אין זינען האבן אז אין דעם שם אדנ"י ליגט דער שם הוי"ה. דאס איז דער סוד, דאס שטייט אין אלע ספרים, יא? מ'דארף אין זינען האבן אז ווען מ'זאגט אדנ"י, מיינט מען נישט נאר אדנ"י, אדנ"י איז דאך אויך פשט "מיין האר". ווער איז דער מיין האר? מיין האר איז די הוי"ה. אבער בשעת ווען מ'זאגט... אברהם אבינו האט אזוי געזאגט, אבער ווען ס'איז ווייטער צוזאם, דארף מען שוין נישט זאגן דאס, אז ס'איז נכלל זה בזה, ווען מ'דארף נאר זאגן די התקרבות'קייט, און אין דעם איז שוין נכלל דער שם אדנ"י. דאס איז טייטש עליה, דאס איז טייטש אז ס'איז דא א ריכטיגע יחוד, א ריכטיגע יחוד איז אויף דעם אופן.

"זה אלי" – הגאולה השלימה

וועגן דעם, בשעת וואס ס'גייט זיין "הוּא הַלַּיְלָה הַזֶּה לַה'", דארף נישט זיין דערמאנט בכלל די נקבה. דער זוהר זאגט אויף דעם שטייט "זֶה אֵלִי וְאַנְוֵהוּ" (שמות טו, ב), דאס איז "זאת" און "זה". "זאת" איז איר און "זה" איז אים. "זֶה אֵלִי וְאַנְוֵהוּ" – דאס האבן די אידן געזאגט בשעת ס'איז געווען די שלימות מיט יציאת מצרים אין פרשת בשלח. זיי דערמאנען נאר דעם "זה", זיי רעדן נישט פון דעם "זאת". דאס איז שוין נאכדעם וואס ס'איז שוין געווארן "שִׁמֻּרִים לְכָל בְּנֵי יִשְׂרָאֵל לְדֹרֹתָם".

עד כאן דברי הזוהר הקדוש אין פרשת בא דא אויף די פרשה. איר פארשטייט אליינס. און דער זוהר זאגט אויף דעם ווארטן אונז אויך. וויאזוי ס'שטייט אין זוהר, אויף דעם ווארטן די אידן, "שִׁמֻּרִים לַה' לְדֹרֹתָם". יא, טייטש, אז לדורות, לעתיד לבוא, לעתיד לבוא הייסט היינט, יא, ווארטן אונז נאך, אונז ווארטן נאך אלץ "לְדֹרֹתָם". אויף דעם שטייט דאך "וְאָמַר בַּיּוֹם הַהוּא הִנֵּה אֱלֹהֵינוּ זֶה קִוִּינוּ לוֹ" (ישעיהו כה, ט), אלץ פאר דעם "זה", נישט נאר פאר די "זאת". און אויף דעם בעטן אונז "כִּימֵי צֵאתְךָ מֵאֶרֶץ מִצְרָיִם אַרְאֶנּוּ נִפְלָאוֹת" (מיכה ז, טו), אז ס'זאל זיין אזוי ווי צאתך מארץ מצרים, אבער נישט דעם ערשטן לעוועל [מדרגה] פון יציאת מצרים, נאר די צווייטע לעוועל, די "שִׁמֻּרִים לְכָל בְּנֵי יִשְׂרָאֵל לְדֹרֹתָם", דאס איז "הִנֵּה אֱלֹהֵינוּ זֶה", דאס ווארט מען.

ביז אהער [So ad kan] איז די דברי הזוהר, דברי המפרשים פון זוהר. איך זאג נישט נאך מער וואס ס'שטייט, איר פארשטייט אבער אליינס.

---

עבודת השם למעשה

אה, איז דא וויל איך אנקומען, און ס'איז סתם א רמז, ס'שטייט דאך אז ווער ס'לערנט זוהר, ווער ס'האט א חיות אין דעם, איז שוין אליינס א עובדא, ווער ס'ווייסט וואס ס'מיינט פאר אים עפעס די אלע מושגים. אלזא וויל איך זאגן וואס ס'מיינט, איין זאך וואס דער בעל שם טוב און אנדערע חסידישע ספרים, שוין פאר'ן בעל שם טוב אביסל, האבן מסביר געווען אביסל וואס דאס מיינט. וואס איז די נפקא מינה למעשה? וואס איז די משמעות פון דעם? אדער וואס איז די פעולה פון דעם? אפשר די משמעות איז די זאך אליינס, וואס איז די פעולה פון דעם בעולם הזה, בדרך עבודה.

אלזא ס'שטייט, דער רמ"ק איז מסביר אין ספר גירושין, ס'שטייט אויך אין די אריז"ל אביסל דרושים וואס דערמאנען די זעלבע ענין, און איך האב פארגעסן נאכצוקוקן דא אין פרי עץ חיים אין פסח, ער האט אויך דערמאנט די ענין. אויך אין זוהר, און נישט נאר אין זוהר הקדוש, אין פרי עץ חיים פון חנוכה ווערט דערמאנט אן אינטערעסאנטע זאך. זיי זאגן דארט אלע די נקודה, אן אינטערעסאנטע נקודה, זיי זענען אלע געבויט אויף דעם זוהר באמת, און אפשר נאך זוהר, אבער דאס איז זיכער איינע פון די גרויסע מקורות, און ס'איז אויך געבויט אויף א מכילתא. ס'שטייט אין די מכילתא...

פרק ב: שיר חדש – סוד הגאולה הזכרית

בין "שירה חדשה" ל"שיר חדש"

אבער א תשועה עתידה לבוא אין אחריה שעבוד, פארדעם שטייט עס בלשון זכר. ער ברענגט א פסוק פון ירמיה (ל, ו), שטייט: "שַׁאֲלוּ נָא וּרְאוּ אִם יֹלֵד זָכָר", די גאולה עתידה הייסט א לידת זכר, "כִּי עַתָּה רָאִיתִי כָל גֶּבֶר יָדָיו עַל חֲלָצָיו כַּיּוֹלֵדָה...". זכר, דאס איז לשון לבוא.

און זיי ברענגען – איך זע נישט דא די לשון פון די מכילתא, אבער אנדערע וואס ברענגען עס, ברענגען אויף דעם – שטייט לעתיד לבוא "שִׁירוּ לַה' שִׁיר חָדָשׁ" (תהלים צו, א), נישט עס שטייט "שירה חדשה", נאר "שיר חדש".

און ס'איז דא וואס זענען מדייק אין די הגדה של פסח, ווען מ'זאגט "ונאמר לפניו שיר חדש על גאולתנו ועל פדות נפשנו", איז דא וואס שטייט אין די נוסחאות "שירה חדשה", און איז דא "שיר חדש". און אסאך האבן געזאגט אז מ'דארף זאגן "שיר חדש", ווייל עס שטייט אין די מדרש אז לעתיד לבוא וועט זיין א "שיר חדש".

וואס איז "שיר חדש"? בלשון זכר. בלשון זכר איז טייטש שאין אחריה גלות, דאס איז די טייטש "שיר חדש". דאס איז די לשון אין די מכילתא.

און די מכילתא האבן געברענגט די מקובלים, שוין אין פרי עץ חיים אין חג הפסח, און לכאורה די אריז"ל, דער רמ"ק, זיי אלע מיינען די מדרש, זיי שטעלן עס צו צו דעם זוהר, צו די סוגיא. אבער מ'זעט שוין אין די מדרש אז ס'איז דא זייער וויכטיג, אז ס'איז דא א חסרון געווען אין יציאת מצרים, אדער אלע גאולות וואס זענען געווען, אלע שירות וואס זענען געווען, וואס זיי זענען נאך אלץ בחינת נקבה.

און דאס ליגט אויך מרומז שוין אין יציאת מצרים, אבער "הַלַּיְלָה הַזֶּה שִׁמֻּרִים לִבְנֵי יִשְׂרָאֵל לְדֹרֹתָם" (שמות יב, מב), דאס איז "לדורותם" איז "כִּימֵי צֵאתְךָ" (מיכה ז, טו), דאס איז לעתיד לבוא, דאס וואס מ'דארף נאך אויפטון, דאס הייסט באמת די מדריגה פון זכר.

און פשוט טייטש איז פשוט, אז זכר ווייזט אלעמאל אויף א שטערקערע מדריגה, א שטערקערע, מער תוקף, מער געלונגען. און דאס איז לכאורה פשוט טייטש פון די מדרש אז ס'וועט זיין לשון זכר.

נשים במצרים ובגאולות העבר

דער אריז"ל אין פרי עץ חיים אין חנוכה זאגט אויף דעם, אלע גאולות האבן געווען על ידי נקבה. דער חנוכה [מאמר] זאגט אז יציאת מצרים למשל איז געווען בת פרעה: "בַּת פַּרְעֹה לְתַאֲרֵךְ" (דברי הימים-א ד, יח), "בַּת פַּרְעֹה... אֲשֶׁר לָקַח מָרֶד" – דאס איז יהודה (מגילה יג.). זי האט אנגעהויבן די גאנצע סדר [cycle] פון ארויסנעמען די אידן פון מצרים, ראטעווען משה, און שפעטער איז דא יוכבד ומרים.

מ'זאגט אז נשים חייבות בנר חנוכה, נשים חייבות בד' כוסות, "אף הן היו באותו הנס" (שבת כג.). רש"י אלעמאל פרובירט [tries] צו מסביר זיין אז נישט נאר זיי זענען "אף הן היו באותו הנס", נאר זיי האבן געמאכט די נס.

* ס'איז געווען ביי חנוכה, איז געווען די נס פון יהודית און די בת חשמונאי וואס האבן געמאכט די נס.

* ס'איז געווען ביי פורים איז אסתר.

אלע גאולות זענען אפשר בחינות – דארט שטייט אז ס'איז בחינת הוד, בחינת נקבה – און וועגן דעם האט עס נישט קיין קיום. ווייל בחינת נקבה האט נישט קיין קיום, בחינת זכר האט א קיום. דאס איז די זאך וואס ס'שטייט אין זוהר און ס'שטייט אין די אלע פלעצער.

הסדר של הרמ"ק: תורה וגאולה

וואס איז די משמעות פון דעם? איז האבן מיר א שטיקל בעל שם טוב, ווערט געברענגט אין 'תולדות' כמה פעמים. דער בעל שם טוב האט געזאגט, און דער בעל שם טוב האט צוגעשטעלט א דריטע שטיקל אריז"ל צו דעם, איך מיין אז פאר דעם האט מען עס נישט צוגעשטעלט.

אז דא די נס פון זכר און נקבה, דאס האבן מיר גערעדט, שטייט אין מדרש, שטייט אין זוהר, שטייט אין רמ"ק. דער רמ"ק זאגט אז וועגן דעם זעט מען ביי יציאת מצרים – דאס איז שוין א שטיקל משמעות וואס מיר קענען האבן צו פארשטיין – מ'זעט אז ביי יציאת מצרים איז געווען:

1. קודם יציאת מצרים, קודם די גאולה.

2. נאכדעם די תורה, נאכדעם איז געווען מתן תורה.

דאס הייסט, די בחינת נקבה הייסט גאולה, בחינת שכינה, מ'האט אונז ארויסגענומען פון מצרים. שפעטער איז מען אנגעקומען צו מתן תורה, תפארת, שבועות, דאס איז "אָנֹכִי ה' אֱלֹקֶיךָ". וועגן דעם האט עס נישט געהאט קיין קיום, מיט דעם די לוחות זענען צובראכן געווארן און אזוי ווייטער.

אבער לעתיד לבוא האבן מיר שוין א תורה. איז לעתיד לבוא וועט זיין די בחינת זכר קודם די נקבה, די בחינת תורה קודם די גאולה. די גאולה על ידי תורה, גאולה על ידי תורה איז א דבר שיש בו קיום.

האבן מיר שוין א געוויסע זאך וואס אונז ווייסן וואס דאס איז, אונז ווייסן אביסל וואס הייסט גאולה: אמונה קענסטו זאגן, גאולה, תורה, דעת – שוין אביסל מער ווערטער.

חידוש הבעל שם טוב: גלות דעת הנוקבא

דער בעל שם טוב האט מסביר געווען, צוגעשטעלט נאך א שטיקל אריז"ל. דער אריז"ל האט געלערנט באריכות לגבי גלות מצרים אין שער הכוונות פון פסח און אין שער הפסוקים דא אין די פרשיות, אז גלות מצרים איז געווען א גלות הדעת.

יעדער איינער וואס האט געלערנט אמאל 'מאור עינים', און ער ברענגט פונעם בעל שם טוב, דער בעל שם טוב האט זיך זייער שטארק געקאכט אין די נושא פון גלות הדעת. יא, ס'איז דא נאך א זאך וואס הייסט גלות הדיבור, וואס מ'האט גערעדט וועגן דעם א וואך אדער צוויי צוריק, אויך געקומען פון די זוהר אין וארא. אבער ס'איז דא חוץ פון דעם וואס ס'איז דא די נושא פון גלות הדיבור – גלות הדיבור איז תלוי אויך אין גלות השכינה, אזוי ווי מיר האבן געלערנט, שכינה הייסט "אספקלריא דדיבור" לעומת "קול" וואס איז א ז"א [זעיר אנפין], דאס האבן מיר געלערנט וועגן לעצטע וואך אדער צוויי וואכן צוריק, איך געדענק שוין נישט.

אבער דא איז דא א נושא וואס הייסט גלות הדעת. דער אריז"ל האט אריכות וועגן דעם, אז די דעת, דאס איז געווען די חסרון, דער פרעה האט אחיזה אין די מדרגת הדעת, און ווען די דעת איז נפגם געווארן, ס'גייט צוריק אינגאנצן צו די גאנצע פרשה פון שובבי"ם, די גאנצע נושא פון די חטא קרי פון די מוחין וואס דאס קומט פון דעת, וכו' וכו' וכו', יעדער איינער וואס האט געלערנט האט שוין גערעדט וועגן דעם אין אנדערע הזדמנויות'ן, די נושא פון דעת וואס דער אריז"ל האט מסביר געווען.

יעצט, דער בעל שם טוב – ס'איז זייער אינטערעסאנט, איך מיין אז ס'איז נישטא אפשר קלאר, מ'דארף בעסער קוקן די מפרשים וואס האבן געטראכט פון אזעלכע זאכן, איך מיין אז ס'איז דא ממש קלאר א ראיה פאר די צושטעל – אבער ס'איז א פשט, ס'איז לכאורה א פשט וואס דער בעל שם טוב לערנט אריין אין כתבי אריז"ל, טעכנישע קבלה פשט [technical Kabbalah pshat], וואס ער זאגט.

און ס'דאכט זיך מיר אז דא איז דא אזוי ווי די סתירה: דו זאגסט אז דא איז דא גלות השכינה, דעת איז די דעת, די פרטות הדעת וואס דער אריז"ל רעדט איז אלעמאל די דעת פון די זכר. איז א היכי תמצא?

זעט אויס אז דער בעל שם טוב האט פארשטאנען אז מ'דארף פארשטיין אז די עיקר נושא פון יציאת מצרים, די עיקר נושא פון גלות מצרים איז נישט געווען – אדער על כל פנים די גאולה, אפשר איז געווען א גלות, אבער די גאולה האט נישט אזוי אויפגעטון אויף די תיקון פון די מדרגת הזכר.

אגב, ס'איז נישטא קיין תיקון שלא על ידי זכר, דאס דארף מען פארשטיין טעכניש אין קבלה [technically Kabbalah], ווערט מען זיך מבולבל זיין. אבער דער ריזשינער האט פארשטאנען אז אויב מ'וועט זאגן ס'רעדט זיך פון גלות הדיבור, ס'רעדט זיך פון גלות השכינה, אבער דער בעל שם טוב האט געמאכט אן עקומתא, אז דאס וואס שטייט דעת, מיינט דעת הדיבור, דעת הנוק' [הנוקבא], רופט ער עס, דעת הנקבה.

און דאס איז אוודאי געבויט אויף די אלע מדרשים, די אלע מקורות וואס מיר האבן יעצט געלערנט, וואס מיר האבן געזאגט אז ס'שטייט מפורש אין זוהר, ס'שטייט אין מדרש, ס'שטייט אין מפרשים, אז יציאת מצרים איז נאר געווען א מדרגה פון בחינת נוק'.

אין אמת'ן איז עס נישט קיין סתירה, אזויווי מיר האבן געזאגט טעכניש [technically], אזויווי דער רמ"ק איז דא מסביר, אוודאי יציאת מצרים איז אויך אנגעקומען צו די זכר. אבער די פוינט [point] איז אז ס'איז געווען די עיקר, ס'איז די שאלה וואס איז די עיקר. די שאלה איז, מ'קען זאגן וויאזוי ס'הייבט זיך עס אן, יא? לערנט וויאזוי ס'הייבט זיך אן.

* ס'הייבט זיך אן, אויב ס'הייבט זיך אן מיט א נקבה, דעמאלטס איז דא א חסרון אין דעם, ווייל דעמאלטס איז די נקבה כלי שואלת, ס'איז על דרך איר בחינה.

* הייבט זיך אן מיט די זכר, דעמאלטס האט עס מער א קיום.

דאס איז דער טעכנישער חלק [technical part]. עד כאן טעכניש [technically].

ההשלכה המעשית: אמונה מול התבוננות

דער בעל שם טוב האט געזאגט אז ממילא, גלות הדעת, אדער די גאולת הדעת, וואס איז געווען ביי יציאת מצרים, איז געווען בעיקר גאולת דעת הנוק', דעת של השכינה, דעת של הדיבור, און וועגן דעם איז עס נישט קיין דבר שיש בו קיום.

דאס איז לאו דוקא וואס ער מיינט זיך צו זאגן, וואס אונז דארפן ארבעטן אויף היינט, אזויווי מיר האבן געלערנט לעצטע וואך די בריוו פון בעל שם טוב, יא? וויאזוי ברענגט מען משיח? וויאזוי ברענגט מען די גאולה? גאולה פרטית, יא? גאולה פרטית איז אויך דאך מעין און א הכנה און א קלענסטע צירוף פון אלע גאולות פרטיות איז די גאולה כללית.

וויאזוי ברענגט מען די גאולה פרטית קודם כל? על ידי התבוננות בדרכי ה', וואס דער בעל שם טוב האט אונז געלערנט, אזויווי ער זאגט "יָפוּצוּ מַעְיְנֹתֶיךָ חוּצָה" (משלי ה, טז). זאגט ער, איז ער מסביר אז די גאולה לעתיד וועט זיין על ידי א בחינה פון דעת דדכורא, דעת של הזכר. דאס איז די מדרגה וואס ס'פעלט אונז, און מיר זענען קונה דאס אויך על ידי התבוננות ביציאת מצרים, אבער דאס איז ווען ס'האט שוין א קיום.

סאו וואס איז די חילוק? וואס איז די חילוק? דער בעל שם טוב זאגט אזא לשון, און ס'איז ממש פארבינדן [connected], ס'איז נישט קיין שום ספק אז ער מיינט די זעלבע בחינה און די זעלבע לשונות שטייט אויף ביידע אין 'תולדות' און די אנדערע מקורות.

* דעת דנוקבא הייסט אז מ'ווייסט זאכן. דנוקבא הייסט אמונה. וואס הייסט בחינת אמונה? אדער זיי קענען זאגן אזוי ווי מיר האבן געלערנט אמאל פון די זוהר אין וירא רעיא מהימנא, בחינת אמונה און דעת כללות. יא, אמונה, איינע פון די משמעות'ן פון אמונה איז א דעת כללי, נישט קיין דעת פרטי וואס דו ווייסט...

דאס איז די דריטע טייל פונעם שיעור. דער טייל באהאנדלט די טיפע חילוקים צווישן "דעת דנוקבא" (אמונה וואס קומט און גייט, חידוש העולם) און "דעת דדכורא" (ידיעה ברורה, ראיית האלוקות אין יעדן פרט), און וויאזוי יציאת מצרים איז דער יסוד פאר די אמונה.

---

פרק ג': דעת דדכורא ודעת דנוקבא – סוד חידוש העולם

די מדרגה פון דעת כללי און פרטי

מגיד שיעור:

נאר אז דערווייל קען איך זאגן אזוי: איך בין מקבל פון זיי, דאס איז אויך עפעס א זאך. וויאזוי ווירקט עפעס? איינער זאגט אזוי: מיר האבן גערעדט אסאך מאל די חילוק פון "על הכלל כולו ממש הכל ניתנו דבריו יצאו", זאגן אז אלעס איז דער אייבערשטער. און מ'קען... יעדער איינער גלייבט באופן כללי, כמעט אפילו אן אטעיסט [גלייבט] באופן כללי, און דאס איז עפעס א זאך.

אבער צו זאגן אויף דעם [אז דאס איז די תכלית], דאס איז שוין א מדריגה פנימית, דאס הייסט שוין "מדריגות" זאכן. אוודאי, זיי מיינען נישט קיין שלילה [אז מ'דארף נישט די אמונה פשוטה], זיי וועלן זאגן – און דאס דארף מען געדענקען – אז ווען מ'זאגט אז דא איז א מדריגת "אמונה" וואס איז א קלענערע מדריגה פון "דעת" (ווייל דעת איז גרעסער), מיינט עס נישט אז דער וואס האט דעת האט נישט קיין אמונה. נאר פארקערט, דאס איז די חילוק: "דער עיקר תמן נקבא" – בשעת א מענטש האט דעת, איז שוין בכלל מסייע אמונה. אוודאי האט ער אויך די אמונה כללית, דאס איז נישט די חידוש. די חידוש איז: ער האט אויך די אמונה פרטית, און דעת פרטית איז שוין גובר אויף דעת.

דעת דנוקבא: סוד חידוש העולם

די לשון פונעם בעל שם טוב איז אויף די נקודה וואס הייסט "דעת דדכורא" און "דעת דנוקבא". זאגט ער ממש אז דעת דנוקבא הייסט חידוש העולם.

יציאת מצרים איז געווען ארויסצוברענגען די נושא וואס הייסט חידוש העולם. וואס הייסט דאס? אז חידוש העולם מיינט באופן כללי די אמונה אז יעדער איד האט, וואס יעדער איד גלייבט אדער ווייסט, אז די וועלט אזוי ווי זי איז, איז א זאך וואס איז באשאפן געווארן. א "דבר נברא". א גרויסע חידוש, חידוש העולם.

די וועלט איז א דבר נברא, די וועלט איז נישט קיין זאך וואס איז דארט א קיום פון זיך אליינס [מעצמו], עס איז נישט קיין "עומד לנצח". נצח דארף דוקא בזמן, אבער במהות – עס איז נישט קיין דבר אמיתי [מצד עצמו]. די וועלט איז א דבר נברא.

עס קען זיין א מצב [situation] וואס דער עולם איז נאריש, עס זאל גורם זיין א הסתרה, עס זאל גורם זיין גלות השכינה. שכינה, שכנות... "בדבר ה' שמים נבראו" [במקור: איך טיילט שטונברא], דבר ה', וואס דאס איז די וועלט. ס'קען אויסזען בגלות, ס'קען זיין נישט פארבינדן [connected] מיט די מקור, און נישט פארבינדן בכלל מיט די דעת.

פרעה און די טעות פון "קדמות העולם"

ווען ס'זעט אויס סתם, מען קען מיינען אז די וועלט – אזוי ווי די ראשונים האבן גערופן "קדמות העולם" – ווייל די מעשה פון קדמות העולם איז נישט קיין שאלה [סתם פילאזאפיע], ס'איז: די וועלט גייט זיין אייביג. "קדמות העולם" מיינט ער צו זאגן, אז די וועלט איז עכט [real], עס זעט אויס עכט [realized]. עס איז אויסגעזען עכט.

ס'איז פרעה, ס'איז א קליפת עורף [במקור: קליפות אוידעת], אדער בחינות דעת ד'נחש, דארט דערנאך. פרעה האט געזען – "איך האב אויסגעזען, די וועלט האט אויסגעזען עכט". פרעה האט געזאגט, אויפגעשטאנען אינדערפרי און געזאגט: יא, עס איז דא א וועלט און איך בין א טייל פון אונז. דאס איז טייטש "לִי יְאֹרִי וַאֲנִי עֲשִׂיתִנִי" (יחזקאל כט, ג) – עס איז אונז, עכט, איין עכטע זאך. איך בין א גאט.

כמה משה [וויפיל משה רבינו] האט אויפגעטון ביי יציאת מצרים, איז אז די וועלט איז נישט אזוי עכט. ס'איז א דבר נברא! ס'פעלט אויס אז ס'איז אלעס אמאל געווען [באשאפן], וואס איז אזוי אפילו יעדע רגע, מען קען שוין קיין טיפה [נישט זיין אן דעם], ס'פעלט אויס זאל זיין א בורא. ס'איז א דבר נברא, א גרויסע חידוש! און ס'איז נישט גענוג מכיר טובה פון דעם חידוש.

אמונה בבחינת נקבה: "דבר שיש לו הפסק"

און דער ייחוד, ביז דא א ביאה, ביז דא צוויי ביאות, זענען תלוי אין דעם. אין ביאה... אה, ה' זאגט "יודע שלא הופסק". יעדער בחינת נקבה, בחינת נקבה איז א דבר שיש לו הפסק [במקור: דבר של subtitle Higher]. אזוי ווי איינער פארשטייט אז בחינת אמונה – בפרט אויב מען רעדט פון די הרגשה פון אמונה – ער קען זיין אמונה באופן הכי מורגש אדער באופן הכי מופשט [במקור: אחי אמורג אויב וויפן אחי מפשיד].

עס זענען נישט קיין אמונה [וואס בלייבט], מען קען עס נישט רופן "דאס" – דער חלק וואס טוישט זיך נישט. אבער אמונה אין די זין [sense] אז ס'איז א זאך וואס איך פיל, א זאך וואס איז א זאך בפועל ממש, וואס א מענטש קען זאגן "שמע ישראל" – [דאס דארף זיין] א דבר שלא יופסק. [אבער מצד הטבע] אמונה איז א דבר שיש לו הפסק. אמאל פילט ער יא, אמאל פילט ער נישט. ער וואלט ווי א נקבה. נקבה האט זמן, יא. אמאל איז ווי א נידה, אמאל איז ווי טהור. דאס איז די טבע, טבע פון די לבנה, די טבע פון די לבנה.

אה, זייער גוט. מען זאגט אין קידוש לבנה: "חוק וזמן נתן להם שלא ישנו את תפקידם... וללבנה אמר שתתחדש, עטרת תפארת לעמוסי בטן שהם עתידים להתחדש כמותה". א זייער א שיינע זאך, "חסדך תחדש", דער בעל שם טוב זאגט אז יעדער טאג איז דא א התחדשות. זייער זיס [cute]. אבער למעשה, דאס איז טייטש "אִישׁ אוֹ רֵעֵהוּ הִפְסִיק" [לשון הפיוט].

די תועלת פון "בחינת נקבה" (יציאת מצרים)

יציאת מצרים... יעצט לאמיר זיין קלאר, אז אפילו מ'קען האבן א זאך וואס איז "יש להפסק" איז אויך דא גרויסע תועלת'ן, יא? מיר דארפן מכיר טובה זיין. מיר דארפן מכיר טובה זיין, קודם כל פאר דעם. דאס איז די ערשטע פשוט'ע טייטש פון "זכר ליציאת מצרים". מיר זענען זייער צופרידן [happy] מיט דעם, אז ס'קען זיין א רגע וואס א אידל זאל ערהערן, זאל פארשטיין, זאל קוקן אז די וועלט איז א דבר נברא.

"דבר נברא" מיינט צו זאגן: מ'מאכט אויף די אויגן אינדערפרי און מ'זאגט "מודה אני לפניך", אדער מ'זאגט "שמע ישראל", און דארט זאג איך: "וואו! ס'איז דא א וועלט? ס'איז נישט די גאנצע, ס'איז נישט אלעס. ס'איז א דבר נברא. ס'איז נאך דא א גאט פון די וועלט, יא? ס'איז א דבר נברא." דאס איז א גרויסע חידוש.

און אסאך מאל זענען מיר נישט דארט, אסאך מאל פארגעסן מיר, אסאך מאל איז "יש להפסק", אסאך מאל איז די שכינה בבחינת גלות. אז די גלות איז בדיבור – מ'קען נישט רעדן דערפון אפילו מ'ווייסט עס, יא? בהעלמה. מ'ווייסט דערפון און מ'קען נישט רעדן דערפון, מ'שעמט זיך.

גלות הדיבור: די בושה פון אמונה

די צווייטע תועלת... דאס וואס מענטשן שעמען זיך צו רעדן, צו דאווענען הויך, איז איינס. ס'איז דא אסאך בחינות אין דעם. ער קען זיך שעמען, אדער – איך זאג – פשוט'ע מענטשן שעמען זיך. מיר לעבן אין א וועלט, אפילו איך רעד נישט פון די חסידישע וועלט, די היימישע וועלט, אבער באמת, מיר לעבן אין א וועלט וואס מ'דארף זיך אביסל שעמען צו רעדן פון אמונה. ווייל חוץ פון דעם וואס ס'איז דא קשיות אויף דעם אפשר, דאס איז נישט די עיקר. די עיקר איז אז די חיות, די מציאות העולם, די צייטונג – האלט נישט פון דעם.

די וואך האט איינער געזאגט אין די נייעס אויף עפעס אז ס'איז געווען "גזירה מן השמים", און אסאך מענטשן האבן געזאגט: "אה, קען זיין אז אמאל דארף א מענטש נעמען זיין אחריות, און ס'איז נישט קיין סתירה." אבער דו זעסט קלאר, ווער ס'קוקט אין נייעס זעט קלאר אז ס'איז ממש לויט די שיטת הנייעס, לויט די שיטת העולם הזה, איז נאריש צו זאגן "גזירה מן השמים". כאילו, יא, ווייל אלעס קאנטראלירסטו. אמת, די אנדערע שיטה איז פונקט אזוי שטותים – וועגן יא, מענטשן קענען מאכן, אלעס מאכן, מען קען אלעס קאנטראלירן... שוין, וועט זיין גאנץ גוט. ניין, מ'דארף טאקע קאנטראלירן וויפיל מ'קען, און ס'איז אליינס די עבודת הבירור.

אבער אונז לעבן אין א וועלט וואו מ'דארף... נישט אלעמאל – אמאל איז אין שול, נישט אז איך וויל אלץ זאגן, אמאל קומט דיר די וואגע צו זאגן אפשר א ווארט פון אמונה. איך רעד נישט פון "אמונה" – אמונה הייסט נישט זאגן "אז איך גלייב, איך גלייב נישט". אמונה הייסט זאגן אז איך האלט טאקע אזוי! איך וויל האלטן אז ס'איז א מצוה אזוי צו האלטן. יא, ס'איז א גרויסע חילוק, מ'דארף רעדן וועגן דעם א גאנצע צייט.

ווען איך זאג אמונה, מיין איך אז מענטשן זאלן זאגן בשם עצמם. ס'הייסט דיבור, יא, נישט דיבור [סתם]. ווילאנג מ'זאגט נאך – "שטייט אין ספרים הקדושים אז דו האסט געזאגט פרטים" – דאס איז נישט קיין אמונה. דאס זאגסטו נאך. דאס איז נאך אלץ דער דיבור בגלות. דער דיבור איז *נישט* בגלות, וואס טייטשט: איך קען רעדן אליינס, יא, בשם עצמי, איך האלט אזוי. דאס איז בגלות [אז מ'קען דאס נישט טון].

משה רבינו'ס אויפטו: מאכן אמונה "נארמאל"

איז יעצט, שטעל דיך פאר אז ס'איז נאר געווען דאס, וואס איז ממש געווען חושך מצרים. דאס איז דער "וְיָמֵשׁ חֹשֶׁךְ" (שמות י, כא). "וּלְכָל בְּנֵי יִשְׂרָאֵל הָיָה אוֹר" (שם כג). משה רבינו האט אויפגעטון אזויפיל, די תורה האט אויפגעטון אזויפיל, יציאת מצרים האט אויפגעטון אזויפיל, לנצח נצחים לדורות – איך ווייס – האט אויפגעטון אז ס'קען זיין, ס'קען זיין אמאל וואס מ'זאל נישט עסן, ס'קען זיין.

דער בעל שם טוב זאגט בפירוש אז – כולי האי, דאס איז א היסטארישע [במקור: מיסטישע] בליק – אז דאס וואס אמאל איז געווען, אזוי שטעלט ער זיך פאר, אמאל זענען געווען גרעסערע אפיקורסים, און אמאל זענען געווען – אזוי שטייט אין די רמב"ם – אמאל איז געווען ממש דער רוב חכמים האבן געזאגט "עולם קדמון", און די וועלט איז נישט קיין דבר נברא. לאמיר זאגן אזוי ער האט פארשטאנען. און היינט זעט מען נישט, מען זעט אז ס'איז יא, ס'איז א נארמאלע זאך. אין בעל שם טוב'ס צייטן איז געווען א נארמאלע זאך, היינט איז שוין צוריק אין די פריערדיגע זמנים, אפשר טויש איך זיך שוין ווייטער צוריק, איך ווייס נישט, ס'איז די זמנים אין דעם.

אבער דער בעל שם טוב זאגט, וואס איז דער פשט? ווייל דאס איז א תיקון פון די וועלט. ס'איז א געוויסע בירור. דער בירור פארשטייט זיך איז בדעת עליון, ס'איז נישט פשט אז דער... אבער ס'איז דא, דאס איז די עבודה פון צדיקים, פון אידן, פון מענטשן וואס לייגן אריין אין די וועלט געוויסע איידיעס, אז ס'איז געווארן נארמאל. ס'איז א גרויסע עבודה, דאס דארף מען רעדן וועגן דעם אסאך מער אין אן אנדערע קאנטעקסט.

די עבודה פון די רבי'ס, די עבודה פון א צדיק, די עבודה פון יעדן איד, איז צו מאכן געוויסע זאכן זאלן זיין נארמאל. משה רבינו האט געמאכט גענוג נארמאל אז ס'כאפט א איד א גוטע מינוט, און ער זאגט אז די וועלט איז א דבר נברא – קען ארבעטן, ס'איז מעגליך. אמת, ס'איז מארגן האט ער פארגעסן. פאר דעם איז דא א דבר שאינו נקבה, ס'איז נאך א דבר שאינו נקבה, מ'דארף זיך מחזק זיין כסדר אין אמונה, מ'דארף זיך מחזק זיין כסדר – ס'איז נאך א בחינה פון נקבה, אבער ס'האט א ווייניגסטנס, ס'איז בעסער ווי גלות, אסאך בעסער ווי גלות, ס'איז אליין א רווח בעסער ווי גלות. דאס איז בחינת נקבה, דאס איז די בחינה פון יציאת מצרים.

דעת דדכורא: "על צבאותם" – די מיליטער פון אותיות

דער בעל שם טוב וואס זאגט, בחינת דעת... די תחינה איז אז יעדע אות – דאס איז ממש די לימיט פון זיין שריפט – אז יעדע אות וואס א איד האט געדאוונט, ער זעט אין דעם עולמות מתוקנים, ער זעט אין דעם עולמות, נשמות, אלוקות, ער זעט אין דעם פונקטליך. איך טייטש אין יעדע אות, איך טייטש פונקטליך, יא?

באופן כללי צו גלייבן אלעס, איך גלייב – זיס [cute]. אזוי זאגט דער רמ"א "שִׁוִּיתִי ה' לְנֶגְדִּי תָמִיד" [במקור: שישו יסודי ארץ בקראי], מ'דארף קענען אין יעדע אות זאגן א פשט, אין יעדע אות זען א געטליכע פשט, זען וואס איז די משמעות פון דעם.

אבער די גאנצע נושא פון די טובה שהשם, אז דער אייבערשטער האט געמאכט די גאנצע וועלט, "וַיַּרְא אֱלֹקִים כִּי טוֹב", כולל די שעות ווען ס'איז נישט טוב לאדם, אויף דעם זאגט מען "יוֹם הַשִּׁשִּׁי וַיְכֻלּוּ הַשָּׁמַיִם וְהָאָרֶץ וְכָל צְבָאָם". שטייט דאך "וְכָל צְבָאָם", שטייט דאך די וואך "הוֹצִיא ה' אֶת בְּנֵי יִשְׂרָאֵל מֵאֶרֶץ מִצְרַיִם עַל צִבְאֹתָם" (שמות יב, נא).

האב איך שוין געזאגט אויף דעם די פשט פון דעם, אז "על צבאותם" איז טייטש אז א מיליטער – א מיליטער איז אויך טייטש אז יעדע זאך, יעדע פרט שטייט אויף זיין פלאץ, ס'מאכט סענס. אות ס', דאס איז די "צבא אות", אות ס' בצבא של אותיות, ס'דא נאך באדייטן [meanings] אין דעם, אבער די צבא, די צבא השם איז די צבא פון אותיות. דאס הייסט אז יעדע נקודה, יעדע אות, יעדע זאך, יעדע חלק האט א באדייט. ס'איז נישט סתם באופן כללי מ'דארף גלייבן אז אלעס מאכט דער אייבערשטער. ניין, איך קען דיר פארציילן די מעשה, לאמיך דיר פארציילן. אלעס מאכט דער אייבערשטער איז איין זאך, איך וועל דיר פארציילן.

"אוֹתוֹתַי אֵלֶּה" (שמות י, א) – דער אייבערשטער האט געמאכט צען מכות, דאס איז שוין ממש א השגה. דאס הייסט "בעשרה מאמרות נברא העולם", "ולא במאמר אחד יכול להבראות"? מ'קען האבן אמונה כללית, מ'קען גלייבן אז דער אייבערשטער מאכט אלעס, אבער "ליתן שכר לצדיקים ולפרע מן הרשעים" – א צדיק, די אמת'ע שכר ופרעון, די אמת'ע מדרגה פאר צדיקים ורשעים איז דער וואס קען זאגן צען מכות, ער קען זאגן צען מאמרות, ער קען זאגן פונקטליך וואס יעדע זאך איז, וואס איז די פשט פון דעם.

דאס איז בחינת זכר, דאס איז בחינת דעת. יעדער ווייסט אז דעת איז א זאך וואס בלייבט, יא? וואס איז די חילוק פון אמונה און דעת? אז ער קען אפילו זאגן הרגשות – הרגשות וואס איז א סארט אמונה, גייט און ס'קומט. אבער אז א מענטש ווייסט עפעס, ער פארשטייט עס, ער קען פארגעסן, ס'קען זיין נישט אין זיין מחשבה [consciousness], אבער ער קען נישט טראכטן אנדערש. ער קען דאס פארגעסן אויך, דאס איז א שכחה תמידית, דאס איז די בחינה פון שבירת הלוחות. אבער א לימוד האמת קען ער אפילו זאגן אין זיין נשמה בלייבט עס אייביג, אין זיין דעת המופשט, אין זיין גוף, ער זאל זיך שוין נישט מיטשלעפן.

פרק ד: ההבדל בין אמונה לדעת – "לראות ולא רק להאמין"

יעדער ווייסט אז דעת איז א זאך וואס בלייבט

יעדער ווייסט אז דעת איז א זאך וואס בלייבט, יא? דאס איז דער חילוק פון אמונה און דעת. דו קענסט אפילו זאגן אז "הרגשות" [געפילן], וואס איז א סארט אמונה, ס'גייט און ס'קומט. אבער אז דער מענטש ווייסט עפעס, ער פארשטייט עס – ער קען עס טאקע פארגעסן, ס'קען זיין נישט אין זיין באוואוסטזיין [consciousness], אבער ער קען נישט טראכטן אנדערש.

ער קען דאס פארגעסן אויך – דאס איז די בחינה פון "שכחת הלימוד" – אבער על כל פנים, ער קען אפילו זאגן אז זיין נשמה בלייבט צוגעבינדן. זיין דעת המופשט [די דעת וואס איז העכער פונעם שכל], דאס איז נישט משולב אין זיין דעת, דאס איז די בחינה פון "זכור תמיד", דאס איז "אותיות ברכה" [וואס ברענגט קיום און שפע].

דעת איז א קלארע ראייה

אבער די בחינה פון דעת, דאס איז א קלארע זען. נישט נאר געהערט, נישט נאר געגלייבט, נאר געזען. "געזען" – דאס הייסט דעת. דאס איז די בחינה פון "זכור". דאס איז די נוסח פון "לשבת ולמועד", דאס איז די נוסח פון תורה.

די גאנצע מעלה פון תורה איז אז אונז דארפן מאכן א נייע זאך, אונז דארפן מאכן "הלילה הזה לה'". די "הלילה הזה לה'" איז די עבודה פון אונז. דאס איז א זייער ערנסטע [serious] עבודה, מ'דארף טון אלעס וואס מ'קען וועגן דעם.

לאמיר מקבל זיין אין די וואכן וואס מ'לערנט פון יציאת מצרים [ימי השובבי"ם], אז אונז נעמען זיך אונטער אביסל מער צו געבן אפאר מינוט א וואך פאר דעם, צו פארשטיין, זיך מיישב זיין בדעתו וויאזוי מ'קען זען. נישט גלייבן – גלייבן קאסט נישט קיין געלט, גלייבן איז אויך א שיינע זאך, אבער גלייבן איז א "דבר שיש לו אחר הפסק" [א זאך וואס קען זיך איבערהאקן]. קדושת ירושלים האט אן "אחר הפסק", אבער דעת האט אן "אחר הפסק"? א זאך וואס א מענטש קען פארשטיין בלייבט.

"טוב רוצה אדם בקב שלו" – די מעלה פון אייגענע פארשטאנד

ער קען זאגן אויף איין פרט – און די אמת איז, אזוי ווי איך זאג, "בכלל מסעי אמונים" – א מענטש וועט זאגן: "די כלל איז דאך כולל אלע עולמות, און די איין פרט איז דאך נאר איין קליינע זאך?" יא, אבער די איין קליינע זאך – כאטש וואס אוודאי איז די איין קליינע זאך געבויט אויף דעם וואס אלע עולמות עקזיסטירן – אבער די איין קליינע זאך פארשטייסטו.

ס'איז דא א דין [בבא מציעא ל"ח.]: "טוב רוצה אדם בקב שלו מתשעה קבין של חבירו" [א מענטש האט ליב איין מאס פון זיין אייגענע ארבעט מער ווי ניין מאס פון יענעמס]. יא? ס'איז דא א דין: "יגיע כפיך כי תאכל אשריך וטוב לך" [תהלים קכ"ח:ב].

אונז קענען זייער ווייניג פארשטיין, אונז קענען זייער ווייניג ארויסהאבן די בחינה פון "ראיתיך בעיני", זען קלאר, "מלא עיניך והתבונן בעיניך" – זייער ווייניג. אבער אביסל פון דעם, איז ווערט זייער אסאך פון אמונה. זייער אסאך. ס'איז נישט קיין סתירה, פארקערט, ס'איז נכלל אין דעם.

און ווען מ'רעדט פון דעם, א מענטש זאגט: "איך פארשטיי דאס, איך פארשטיי דאס", טו מיר נאכאמאל דרגות, די נעקסטע שטאפל וועלן מיר פארשטיין זיי אויך. אבער אביסל דאס פארשטיין איז א גרויסע חלק פון דעם. איך מיין אז ס'איז א גרויסע חלק פון זיך אונטערנעמען צו זען, צו זען "כי מעשיך מראים אותך", ענינים נפלאים. ס'איז נישט נאר א זאך וואס מ'דארף צו זאגן און צו נאכזאגן און צו גלייבן. ס'איז אסאך פון דעם איז גרינגער צו אונטערנעמען דעם.

די סכנה פון פאלשע ענווה

די אמונה איז טאקע "איך בין נכלל אין א זאך וואס איז גרעסער פון מיר". און דאס איז די גאווה פון א מענטש וואס ער זאגט: "וואס, איך וועל פרובירן צו פארשטיין? איך פארשטיי דאך גארנישט, איך קען נישט פארשטיין איין ברעקל, א טיפה מן הים". איז בעסער צו זאגן "נעם אמונה", בוי זיך אן מיט אמונה, יא? בעסער, אנשטאט איך קען לערנען גאנץ כל התורה כולה – איך קען נישט, איך וועל זיין א חסיד פון איינעם וואס קען כל התורה כולה.

און ס'איז אמת, דער ביטול. אבער וואס למעשה איז דאס גארנישט אזא גרויסע ביטול, ס'קען זיין אז ס'קומט גאר פון גאווה אויכעט. ס'קען זיין אז מער ריכטיג צו זאגן: "איך קען עפעס וויסן אלעס? איך קען וויסן איין זאך". און א חלק פון וויסן איז צו וויסן וואס מ'ווייסט נישט, צו זיין קלאר וואס איז די שאלה, וואס איז די תירוץ.

ס'איז דאך אן אות. למשל דאס איז אן אות, איין אות. "לא תביאנו לידי אות אחת". אה, איך וויל זיין א חסיד פון א רבי וואס קען אלעס און לומד כל התורה כולה זייער גוט. זייער שיין [cute], ס'קאסט דיר נישט. "לא תביאנו לידי אות אחת" – ווען דו זעסט אות אחת, אות אחת, צוויי אותיות, צען אותיות – נישט אזוי פיל, יא? ס'איז נישט קיין איינס אויף צען. צען איז א צאל [number] וואס מ'קען נאך געדענקען אויסעווייניג. איינס, צוויי – יעדער איינער האט געדענקט דעמאלטס פאר זיך, יעדער איינער האט געדענקט אלע פון זיי. דאס איז א גאנצע נייע מדרגה [level].

משה רבינו האט געעפנט דעם שער

און דאס איז די אויפטו פון יציאת מצרים. וואס פון וואו מיר וואלטן נישט געהאט קיין אמונה, אזויווי מ'זאגט, א יעדער איד האט פראקטיש – אזויווי ס'שטייט דארט לגבי די עשרת הדברות פון יציאת מצרים און מתן תורה – אויף די זעלבע זאך אין היסטאריע, יא?

ווען אונז וואלטן נישט געקומען פון די גאנצע מסורה, ווען אונז וואלטן נישט געהאט די אלע אמונה כללים, די אלע מסורה, די אלע השראות וואס אונז האבן – א מענטש איז שוין נישט היינט געבוירן, ער האט שוין געהאט פארשידענע מינוטן פון התעוררות, פון דביקות, פון אהבה, פון השגה – וואלט איך נישט געקענט ארבעטן אויף דעם. אמת.

אבער משה רבינו האט שוין צעבראכן דעם שער. די נקודה איז די שער, ער האט שוין געעפנט דעם שער, ער האט שוין געלייגט דם על הפתח, ער האט שוין געעפנט דעם פתח, ער האט שוין געעפנט דעם שער. מען קען שוין אמאל.

די עבודה פון אונז איז טאקע אריינגיין אין דעם שער. מען דארף אנהייבן צו מאכן עפעס אזא מקום [venue/dwelling] פאר עפעס א מקדש, עפעס א "מקדש ה' כוננו ידיך", עפעס א דבר קבוע. יא, "ה' ימלוך לעולם ועד" איז נישט נאר אויף היינט וואס ס'איז געלונגען איז ער מולך, נאר ס'איז א דבר קבוע, ס'איז א דבר הקיים, ס'איז א בחינה "זכר" [קיום נצחי], ס'איז א בחינה זכר.

דאס איז די עבודה פון היינט. די עבודה רעלאטיוו [ביחס] צו די פריערדיגע דורות, רעלאטיוו צו נעכטן, רעלאטיוו צו די אמונה כללית וואס א איד האט – מען דארף אביסל אוועקגעבן צייט אויף פארשטיין בפרטיות וויפיל, וויפיל יא.

מאמר: ופרעה הקריב – דער סוד פון התקרבות דורך נסיונות

(חלק א' מתוך ג')

מגיד שיעור:

פרק א: דער חידוש פונעם זוהר – "ופרעה הקריב"

"ופרעה הקריב", זאגט דער זוהר הקדוש, האבן מיר געלערנט – רבי יוסי אמר, האבן מיר שוין געלערנט – "דכלהו לאון בתשובה", ער האט מקרב געווען די אידן.

וואס הייסט "ופרעה הקריב"? וואס האט פרעה דערנענטערט? דער פשוט'ער טייטש איז דאך אז פרעה האט זיך אליין דערנענטערט, אבער אויב אזוי וואלט געדארפט שטיין "ופרעה קרב" [פרעה האט זיך דערנענטערט]. אז עס שטייט "ופרעה הקריב" [לשון הפעיל – ער האט געמאכט אנדערע דערנענטערן], דאס דייטשט אז פרעה האט עפעס אנדערש דערנענטערט.

וואס האט ער דערנענטערט? זאגט דער זוהר – און מיר האבן דאס שוין געלערנט, ס'שטייט שוין אין א מדרש (איך דארף זוכן צו ס'שטייט ממש דער לשון אין מדרש, אבער בערך אזוי שטייט זיכער) – "ופרעה הקריב": הקריב את ישראל בתשובה.

דאס איז דער המשך פון פסוק: "וישאו בני ישראל את עיניהם והנה מצרים נוסע אחריהם וייראו מאד ויצעקו בני ישראל אל ה'", זיי האבן געשריגן צום אייבערשטן. דאס דייטשט, פרעה האט מקרב געווען די אידן צו תשובה טון. דאס איז געווען די פעולה פון פרעה. ווער איז געווען דער ערשטער וואס האט געמאכט "קרב"? יא, "קרב" איז מקרב א איד, מקרב לתשובה; דער ערשטער וואס האט געמאכט "קרב" איז געווען פרעה – "הקריב את ישראל לתשובה".

דער זוהר זאגט וואס די פשט פון דעם איז. לכאורה איז עס א מאדנע זאך. ס'איז א מדרש, מ'קען זאגן "כסף קל" [גרינג צו זאגן]: פרעה האט מקרב געווען די אידן, ער האט מקרב געווען די אידן, יא, זיי האבן תשובה געטון, זייער שיין [במקור: קיוט], אבער ס'איז א מאדנע זאך. ס'איז א זאך וואס דארף א הסבר: וויאזוי איז פרעה געווען דער גרויסער "מקרב רחוקים"? וויאזוי איז פרעה געווען אן עוסק אין "קרב לתשובה"?

פרק ב: "בצר פקדוך" – תפילה מתוך דחק

זאגט דער זוהר אזוי, ער ברענגט א פסוק, רבי יוסי: כתיב [עס שטייט א פסוק אין ישעיה כ"ו]: "ה' בַּצַּר פְּקָדוּךָ צָקוּן לַחַשׁ מוּסָרְךָ לָמוֹ". האט ער געטייטשט דעם פסוק אזוי: "בצר פקדוך" – "לפקדין ישראל לקודשא בריך הוא בשעתא דענייכו, אלא בשעתא דדחקין להון, וכדין כלהו פקדין ליה".

"בצר פקדוך" – ה', דער ישעיה הנביא זאגט צום אייבערשטן: ה', רבונו של עולם, "בצר פקדוך". ווען זענען זיי דיך פוקד? "פוקד" איז דאך די טייטש לשון "פקד את אשתו", יא, מ'זאגט לשון באזוכן [וויזיטן], לשון שימת לב. ווען זענען די אידן נושאים לב צום אייבערשטן? ווען גייען די אידן אריין? ווען קומען די אידן צום אייבערשטן? דאס איז "בשעתא דעצרא" [בשעת צרה], דעמאלטס "חדאן כולי פקדין", דעמאלטס קומט יעדער איינער.

בשעתא דעצרא מאכט א יונה תפילה, עצרת, "ויצעקו בני ישראל אל ה'", סוף סימני אבותם, קומט יעדער איינער. "צוקן לחש" – דאס איז "אלע קלין וקלי צלין בצלותין" [אלע קולות בעטן אין תפילות], און זיי וועלן אלע דאווענען, זיי בעטן זיך. "ואריקו כמיא צלותין", זיי זענען שופך – "אריקו" איז שופך [גיסן אויס] – "לפניו את לבם בצלותין, ווערן מסרכין לון בשעתא דפקוד לון קודשא בריך הוא ברעותיה".

דעמאלטס וויינען זיי, און תיכף דעמאלטס זאגט ער אז דער אייבערשטער איז מתפלל [מקבל תפילה], דעמאלטס העלפט זיי דער אייבערשטער: "כדין קודשא בריך הוא קם עלייהו ברחמי, וניחא קמיה כל ההוא קלא דלהון" – דער אייבערשטער האט ליב זייער קול, אזוי ווי ס'שטייט "הקדוש ברוך הוא מתאוה לתפילתן של צדיקים" – "בגין לאתברא מן שונאיהון", כדי צו ניצול ווערן פון זייערע שונאים, "ומתמלי עלייהו ברחמי".

פרק ג: משל היונה בחגוי הסלע

אזוי איז ער מסביר די פסוק וואס איך האב געזאגט. ער דערמאנט אז ס'שטייט א משל אין די מדרש [שמות רבה כ"א], אזוי ווי א יונה וואס איז אנטלאפן פון א נעץ, אז ער איז אריינגעגאנגען אין א סלע, "בחגוי הסלע", טרעפט ער דארט א נחש [שלאנג]. האט ער נישט געקענט גיין נישט דא און נישט דארט. ער איז געווען ארויס פון מצרים, אריין אין די ים סוף. וואס האבן זיי געטון? "ויצעקו בני ישראל אל ה'", זיי האבן געשריגן. דאס איז "יונתי בחגוי הסלע". ס'איז דא א מדרש אויף די פסוק "יונתי בחגוי הסלע", א זייער אינטערעסאנטע מדרש.

און אזוי זאגט ער, זיי האבן געזען פון איין זייט איז די ים, פון די אנדערע זייט איז פרעה, וואס האבן זיי געטון? "ויצעקו בני ישראל אל ה'". אויף דעם האט משה רבינו געזאגט: "מה תצעק אלי", "אל תיראו התיצבו וראו", דעמאלטס, דאס איז דער אייבערשטער.

פרק ד: חביבות המאמר אצל הבעל שם טוב הקדוש

מ'דארף אביסל זיך מתבונן זיין אין דעם שטיקל זוהר, אסאך מתבונן זיין, אבער מיר האבן נישט די גענוג צייט און גענוג ישוב הדעת. מיר האבן אביסל א "ופרעה הקריב" סיטואציע אלעמאל.

ס'איז איינע פון די באליבטסטע [פעיוואריט] זוהר'ס פון בעל שם טוב, דער בעל שם טוב. און איך האב יעצט געמאכט א קליינע זוכונג [סוירטש] אין ספרים פון די "תולדות" [תולדות יעקב יוסף], די "ופרעה הקריב" דערמאנט ער פינף און צוואנציג מאל די לשון, און אלעמאל מיינט ער דעם זוהר, דעם מדרש. ס'שטייט נאך א פלאץ אין די אמת'דיגע מדרש אין די זוהר, און נאך א פלאץ אפילו די "מאן דאמר" שטיקל.

"פרעה הקריב" – איך מיין ביי אברהם ווען ער איז געקומען "ויהי כאשר הקריב לבא מצרימה" [בראשית י"ב], זאגט דער זוהר, דאס איז דער זעלבער ענין פון "פרעה הקריב". ס'איז דער זוהר אליינס האט זיך זייער באליבט געהאט דעם לשון "פרעה הקריב" – פרעה האט מקרב געווען, פרעה האט געמאכט קירבה, פרעה האט געמאכט אהבה.

און די אלע זאכן ציטירט [קוואוט] ער זייער אסאך מאל, ער ברענגט פון בעל שם טוב אז ער האט גערעדט וועגן די נסיונות. און מ'דארף זייער שטארק זיך מתעמק זיין אין די זאך, סיי צו פארשטיין אלע פרטים, אלע פנים וואס עס קען זיין. אבער בעיקר, אונז זענען מיר דא אין דעם שיעור בעיקר צו דערציילן, צו רעדן וועגן ווי דאס ארבעט למעשה: "שיקריב את ישראל", שיקריב את ישראל בתשובה.

פרק ה: דער ערשטער יסוד – די מציאות פון צער און חסרון

די ערשטע יסוד, די ערשטע יסוד איז דאך דער "יסוד גדול". ס'איז דער ערשטע יסוד, און מ'דארף וויסן אז ס'איז לכאורה נישט גענוג, ס'איז דא שלבים [סטעפס] ווייטער, אזויווי דו זעסט דאך "וירדפו בני ישראל... ויצעקו", ס'איז נישט געווען די "ויצעקו" איז נישט גענוג. אבער די ערשטע שטאפל [סטעפ], די ידיעה – יעדע זאך האט אסאך מדרגות [לעוועלס], יעדע זאך האט אסאך שלבים. מ'דארף קודם הערן די ערשטע שטאפל. די ערשטע שטאפל איז שוין אליינס א גרויסע ישועה, אליינס א גרויסע אויפטו, נאכדעם איז דא ווייטער.

די ערשטע שטאפל איז: אונז לעבן דאך אין א וועלט. ס'איז דאך אן אינטערעסאנטע זאך, א זאך וואס מ'דארף מתיישב בלב זיין: וואס איז דער טייטש אז "אין ישראל צועקים, אין ישראל מתפללים, אין ישראל מתקרבים, אין ישראל פוקדים אלא בצער"? "בצר פקדוך" – וואלט איך דאך געדארפט פוקד זיין את ה' ברחבה! "מן המצר קראתי י-ה ענני במרחב י-ה". די עניה, די תשובה דארף זיין ברחבה, די התרחבות הלב האבן, די התרחבות איז גוט, דעמאלטס איז דאך טאקע שירה.

אבער למעשה, אונז לעבן אין א וועלט וואס איז מלא צער, מלא בצער, סיי צרכים וואס זענען דא, צרכי הגוף, סיי צרכי הנפש. כסדר איז דאך דא סיטואציעס; יעדן פאר טעג וואס ס'גייט א מענטש איז שוין גוט, ס'איז שוין געווען בסדר, און מיט דער ווייל איז דאך שוין דא א נייע צרה, א נייע צער, א נייע לחץ.

און מ'דארף קודם, די ערשטע זאך – אוודאי, ס'איז גוט בעסער, אלע אידן זאל זיין גוט, פאר חברים. מ'דארף זיך מתחזק זיין, וואס דארף זיין מיט די נסיונות, מ'דארף זיך מתחזק זיין דעמאלטס. אבער קודם זאל זיין, יא, זייער גוט. אבער למעשה, און צווייטנס, דארף מען מתפלל זיין אז ס'זאל בעסער ווערן, דארף מען טון אז ס'זאל בעסער ווערן, אלעס אמת. אבער ס'איז דא א נקודה פון די ערשטע נקודה: ס'איז דא א גאולה, ס'איז שוין דא א ישועה וואס קען זיין נאך פאר דעם אלעם, נאך פאר מ'איז מתפלל. ווייל "ויצעקו בני ישראל אל ה'" איז שוין די נעקסטע מדרגה [נעקסט לעוועל], נאך "ופרעה הקריב".

פרק ו: די ישועה ליגט אינעם עצם המצב

און די מדרש זאגט, יא, דאס איז דאך פשוט, לאמיר נאר ארויסהאבן. דאס אז "ויצעקו בני ישראל אל ה'", זיי האבן געשריגן, זיי האבן געשריגן, ס'איז געווען עפעס א התקרבות, ס'איז געווען עפעס א התעוררות אין דעם – דאס איז דאך פשוט, דאס שטייט אין פסוק. אויף דעם דארף מען נישט קיין מדרשים, מ'דארף נישט קיין זוהר, קיין בעל שם טוב'ן זאל זאגן "ופרעה הקריב" איז "ישראל לאביהם שבשמים".

פרעה איז פארקערט, פרעה איז געווען די צרה, און ער האט געהאט א צרה, און מ'איז מתפלל אז דער אייבערשטער זאל ארויסנעמען פון די צרה. דאס איז דאך פשוט'ע פשט. ניין, די מדרש זאגט עפעס א נייע זאך, אבער די טייטש איז געבויט אויף א דיוק אין די פסוק. ער לייגט עפעס צו, ער זאגט אז אין "ופרעה הקריב", "הקריב" איז שוין א לשון התקרבות.

דאס איז, פרעה איז געווען די גורם, ער האט זיי געמאכט, ער האט זיי געברענגט. דאס איז: פרעה איז זוכה געווען צו אזא זכות, מ'מאכט א שיינע יום טוב פסח. המן איז זוכה געווען צו אזא זכות, מ'מאכט אזא שיינע יום טוב פורים. אנטיוכוס איז זוכה געווען צו אזא זכות, מ'מאכט אזא שיינע יום טוב חנוכה. ער זאגט טאקע די "קדושת לוי" אז פארוואס מאכט מען נישט יום טוב'ים אויף אנדערע זאכן? ס'איז דא אן ענליכע מדרש, פארוואס זענען זיי זוכה געווען? פארוואס איז נישט קיין יום טוב פאר סנחריב און פאר אלע מיני רשעים וואס האבן אמאל געוואלט נצח זיין? ווייל ער איז נישט ראוי. מ'דארף זיין א ברכה, א רשע, וואס מ'קען פאר אים מאכן א יום טוב ווען מ'איז נצח געווען.

אבער על כל פנים, אה, דאס איז נאך אלץ על פי פשט, נאך אלץ על פי פשט. אונז רעדן אין עבודת ה', אונז רעדן בחיי הנפש פאר איינעם וואס איז אויף די מדרגה [לעוועל], "לרגעים תבחנו", דארף מען זען אז מ'האט עפעס אויפגעטאן דא, מ'האט עפעס אויפגעטאן דא מיט דעם זאגן "הקריב". נישט סתם זאגן, אה, מ'קען אריינטאטשן, ס'האט גורם געווען למעלה, מ'קען טאקע פרעגן א קשיא וויאזוי ס'קען גורם זיין, אבער ס'איז דא עפעס נאך א זאך.

פרק ז: די טעגליכע נסיונות און די אנגעצויגנקייט

די נאך א זאך איז דאס, די סדר הדברים. אונז האבן א סדר, אונזער סדר איז אז אוודאי, נאכדעם וואס מ'האט אנטדעקט [דיסקאווערט] נייע פראבלעמס – יעדע מאל ס'אנטדעקט א מענטש נייע פראבלעמס, ס'דארף אפילו נישט זיין פראבלעמס, יא, א מענטש האט קינדער, זיי וואקסן אויף, מיט אמאל דארף ער טרעפן שידוכים, מיט אמאל דארף ער טרעפן א ישיבה, מיט אמאל דארף ער זיך מסדר זיין מיט חברותא'ס. נישט נאר פראבלעמס, יעדע סיטואציע, יעדע זאך וואס געשעט, קומט זיך מיט זיינע ליסטע פון צרכים, דאס איז דאך די רעאליטעט [ריעליטי].

אסאך מאל אונז זענען צוקריגט נישט מיט דעם וואס מ'דארף – אוודאי, אז ס'איז נישט גוט דארף מען דעם וואס זאל זיין גוט – אבער אונז זענען אסאך מאל צוקריגט מיט א נקודה פארדעם. די נקודה פארדעם הייסט: איך בין אויפגעשטאנען אינדערפרי, אה, היינט גייט זיין א גוטע טאג. אה, מיט אמאל, א צרה, "בצרה פקדתך", אקעי, רבונו של עולם, העלף מיר ארויסגיין פון די צרה. אקעי, פארן ווייטער. און ס'גייט אזוי דורך א גאנצן טאג. איין טאג פון א מענטש גייט ער דורך פופציג, זעכציג אזעלכע סיטואציעס, און דער מענטש ווערט זייער אנגעצויגן/פרוסטרירט [פראסטרעיטעד].

וואס הייסט ער ווערט זייער פרוסטרירט? נישט אז... לאמיר שוין זאגן אז דער אייבערשטער האט געהאלפן מיט אלע זיינע תפילות:

* ער איז אויפגעשטאנען אינדערפרי, די קאר האט זיך נישט אנגעהויבן – רבונו של עולם, העלף מיר ס'זאל זיך אנצינדן די קאר – פחח, ס'האט זיך אנגעהויבן.

* רבונו של עולם, העלף מיר די לייט [טראפיק ליכט] זאל ווערן גרין – ס'איז גלייך געווארן גרין.

* העלף מיר איך זאל טרעפן א פארקינג פלאץ [ספעיס] – ס'איז גלייך געווען א פארקינג פלאץ.

* ס'זאל געלינגען די קאל [טעלעפאן רוף] וואס איך האב היינט – ס'איז געלינגען.

* ס'זאל געלינגען איך זאל פונקט טרעפן דעם מענטש – איך האב פונקט געטראפן דעם מענטש וואס איך האב געדארפט טרעפן, איך האב געמאכט די דיעל [געשעפט].

* ס'זאל געלינגען איך זאל אהיימקומען און די ווייב זאל זיין צופרידן [העפי] און די קינדער זאלן זיין גרייט [רעדי] – ס'איז אלעס געלינגען, ס'איז געווען א מושלם'דיגער [פערפעקט] טאג, יא?

אבער למעשה, ס'איז געווען די אלע סעקונדעס וואס ס'איז נישט געווען מושלם [פערפעקט]. ס'איז געווען די אלע סעקונדעס וואס פארוואס האב איך געדארפט ווארטן ביי די לייט? פארוואס האט געדארפט זיין א מינוט אז די קאר זאל זיך אנצינדן? א מענטש איז אנגעצויגן, א מענטש ווערט פרוסטרירט אויף דעם. פארוואס האט מען נישט געקענט אויספלאנען נעכטן אז אלעס זאל שוין זיין? און מען בלייבט נעכטן, מען דארף דאך נאר דאווענען נעכטן, פארטוישט זיך נישט.

דא איז דא אן אנטוישונג [frustration] פון דאס וואס א מענטש האט, און אסאך מאל אפילו ווען ס'גייט גוט, נאך וואס ס'גייט אן דורך פופציג זעכציג זאכן ווערט ער מיד, ווערט ער פרוסטרירט: אוי רבונו של עולם, ס'איז נישט געווען קיין געשמאקע טאג, ס'איז געווען אנגעצויגן.

אזוי, די בעיה, דאס איז א בעיה וואס די מענטשהייט האט. און דא...

דאס איז דער צווייטער טייל פונעם שיעור "ופרעה הקריב".

---

קאפיטל ח': "הקב"ה מתאוה לתפלתן של צדיקים" – דער סוד פונעם חסרון

די שווערע קשיא: פארוואס פעלט זיך אויס דער צער?

דאס אז ס'איז דא א צרה – איז דאך אן אמת'ע בעיה. דאס אז ס'איז דא א שאלה, דאס אז ס'איז דא א צער, דאס אליינס איז א קשיא. פארוואס איז דא א צער? ס'האט דאך געדארפט זיין לכתחילה גוט.

און דא שטייט אין די מדרש א שארפע זאך, וואס איך האב עס קיינמאל נישט פארשטאנען, אבער איך מיין אז יעצט פארשטייט מען וואס ס'שטייט. שטייט אין די מדרש [בראשית רבה מ"ה, ד']: "למה היו האמהות עקרות?" – פארוואס זענען אלע אמהות געווען עקרות? רחל האט נישט געהאט קיין קינדער, שרה האט נישט געהאט קיין קינדער, רבקה האט נישט געהאט קיין קינדער, פארוואס? "שהקב"ה מתאוה לתפלתן של צדיקים".

אזוי שטייט אין די מדרש, יעדער איינער ווייסט דאס. און דאס איז לכאורה זייער אכזריות'דיג, חלילה. ס'איז אזוי ווי איינער זאל אריינלייגן יענעם אין פייער כדי ער זאל אים קענען ארויסנעמען. איך האב נישט קיין טייטש דערויף.

איז אמת, אין אנדערע ווערטער: אויב מ'פרעגט די קשיא אויף די עצם פאקט פארוואס זיי האבן נישט געהאט קיין קינדער – אויב די קשיא פון די מדרש וואלט געקומען פארענטפערן פארוואס זיי האבן *בכלל* נישט געהאט קיין קינדער צום סוף (ווען זיי וואלטן חלילה נישט געהאלפן געווארן), וואלט טאקע נישט געווען קיין תירוץ. ער שרייט און ער באקומט נישט? ניין. די מדרש רעדט דאך פון די מעשה נאכדעם וואס ס'איז שוין געלונגען, מ'האט שוין געהאט "וַיִּפְקֹד ה' אֶת שָׂרָה", דער אייבערשטער האט שוין געגעבן פאר שרה, פאר רחל, און פאר לאה, אלע האבן שוין געהאט קינדער.

די שאלה איז נישט פארוואס איז דא צרות וואס בלייבן צרות. די שאלה איז: פארוואס איז די לייזונג (solution) פון יענע שאלה נאר אז מ'זאל טאקע העלפן דורך תפילה? פארוואס דארף מען דורכגיין דעם פראצעס?

די "לייכטע" קשיא: קליינע יסורים

איך טראכט יעצט א נייע טייטש. לאמיר רעדן פון די "דברים קטנים", פון די יסורים, די אייגענע דומים יסורים [קליינע אומבאקוועמליכקייטן], ווי למשל דו האסט אריינגעלייגט א האנט אין קעשענע און ס'איז ארויסגעקומען די פאלשע דאלער (wrong dollar). דאס איז א "לייט" קשיא.

יעצט, אויף דעם איז דא א קשיא: פארוואס דארף עס בכלל זיין? פארוואס קען איך נישט זיין דאך פון אנהייב גוט, אדער האבן געדאוונט א תפילה און פטור? עפעס דאס אז מ'דארף מתפלל זיין, דאס איז א זאך וואס שטערט. ס'איז א נייע פראבלעם.

דו זאגסט מיר: "פארשטיי, איך קען דיר נאכדעם זאגן אז ס'איז געווען א תשובה, ס'איז געווען א רצון ה', ס'איז געווען לטובה" – זייער גוט. אבער פארוואס זאל איך דארפן זיין אין די רגע פון צער? דא איז א נייע קשיא, ס'איז א נייע לעוועל (level) קשיא, ס'איז אן איידעלערע קשיא. און דער אמת איז, אויב מ'לייזט די קשיא, איז עס ביסלעכווייז אויך א לייזונג פאר די נעקסטע קשיא. אבער דאס איז די ערשטע טריט (step).

אלעמאל רעדן מיר אז ווי טיפער מ'גייט אריין אין דער נקודת ההשכלה, ווי בעסער מ'זעט ווי א זאך הייבט זיך אמת'דיג אן, קען מען בעסער לייזן ווייטער. "ה' שְׂפָתַי תִּפְתָּח" האבן מיר געלערנט, און דער רמב"ם האט עס שוין גע'פסק'נט, האב איך געזען, אז די כוונה פון די גאנצע תפילה איז "ה' שפתי תפתח". מ'דארף קענען עפענען, מ'דארף קענען אנגיין צו די השכלה.

די השכלה איז דא, אזוי ווי איינער זאגט: "לאמיך זען א נחת, פארוואס האב איך אלעמאל די פראבלעמען? פארוואס האב איך בכלל א צרה?" דאס איז אן אנדערע סארט קשיא. יעצט, אויף די קשיא דארף זיין אן אנדערע סארט תירוץ. און אויף די קשיא איז די תורה אונז מגלה א תירוץ: "שהקב"ה מתאוה לתפילתן של צדיקים".

וואס מיינט דאס? דאס איז א "ריפרעימינג" (reframing – טוישן דעם בליק) פון די פראבלעם.

קאפיטל ט': דער קלאפ אין פלייצע – א נייע בליק אויף יסורים

משל: דער צאנזער רב און דער "זעץ"

אזוי ווי יעדער איינער ווייסט די מעשה פון דעם הייליגן צאנזער רב [דער דברי חיים], ער האט עס געזאגט אין א זייער שארפע וועג – ווייל מ'קען עס לערנען אויף פשוט'ערע זאכן איז גרינגער, אבער ווען ס'איז געקומען צו די שוועריקייטן, צו די גרויסע זאכן, וועלן מיר זען די שטארקייט דערפון.

דער צאנזער רב האט פארלוירן זיין זון. ער איז נפטר געווארן ערב שבת, און די לויה איז געווען ערב שבת. פרייטאג צונאכטס איז דער צאנזער רב געקומען אין בית המדרש און געזאגט "הודו לה' כי טוב".

האט ער געזאגט א משל: א איד כאפט א ריזן זעץ אין פלייצע, און ער איז אויפגערעגט, "פארוואס שלאגסטו מיר?!" ער דרייט זיך אויס, און זעט אז א גוטער חבר גאר האט אים געגעבן א קלאפ אין פלייצע, און ער האט בכלל נישט געמיינט צו שלאגן [נאר צו באגריסן].

אזוי האט ער געזאגט: ער האט געכאפט א זעץ, אבער נאכדעם האט ער זיך דערמאנט און געזען אז ס'איז א חבר גאר – דער אייבערשטער – וואס גיבט אים דעם קלאפ. האט ער זיך דערפרייט, און געזאגט "הודו" פון ערב שבת בשמחה.

ס'איז זייער א שארפע מעשה, ס'איז זייער א שארפע מדרגה. אבער ער גיבט דיר דא א מורא'דיגע "ריפרעימינג" פון א פשוט'ע זאך. ער זאגט אז אסאך זאכן וואס אונז האבן – דאס וואס ס'איז דא די צרה, דאס וואס ס'איז דא די צער – ס'איז נישט פשט אז ס'איז דא א פראבלעם, און מ'האט געמאכט א פראבלעם כדי מ'זאל דארפן "סאלווען" (לייזן) די פראבלעם.

דער "ציפ" פון א חבר

די פראבלעם איז אזא "ציפ". א ציפ קען זיין אז איינער גיבט א ציפ ווייל ער האלט דיך פיינט, און נאכדעם מוזטו זיך איבערבעטן מיט אים, און ער זאל זאגן "פליז", אקעי, דו דארפסט נישט ציפן. דאס איז ווי מ'האט געמיינט ביז יעצט די פשט פון תפילה, די פשט פון "בצל כנפיך", די פשט פון פדיון הבן.

ניין! דער "פרי הארץ" זאגט א נייע פשט. ער זאגט: הקדוש ברוך הוא איז אב הרחמן, ס'איז א יסוד פון די וואסלאוויער צדיקים. דער ציפ איז בכלל נישט געווען קיין ציפ [פון ווייטאג]. ס'איז געווען אזא ציפ, אבער ס'איז געווען א ציפ פון א חבר וואס זאגט "קום אהער". ס'איז געווען אזא רוף, ס'איז געווען אזא קלאפ אין פלייצע וואס זאגט "העלאו, וואס מאכסטו?".

דאס איז א וועג. אפשר איז דא אנדערע וועגן וואס מ'קען זאגן "העלאו", אפשר איז דא אפילו שענערע וועגן פון זאגן "העלאו". אקעי, אין עולם הבא וועט זיין גן עדן, וועט דער אייבערשטער רעדן אויף אן אנדערע וועג, ער וועט נישט ציפן. ער זאגט אויך, דער רבי יעקב מראדזימין האט אויך געדארפט עפעס א וועג צו געבן א ציפ.

יעצט האסטו געמאכט "ריפרעימינג". דאס איז א נייע הבנה, א נייע אמונה, א נייע מהלך אויף די עצם מקור החיים. דאס אז איך פארשטיי – אין אנדערע ווערטער, פונקט אזוי ווי איינער פארשטייט, אזוי ווי מיר זאגן: איך האב א גוטן חבר וואס איך לעב מיט אים, איך בין גוט מיט אים, איך בין נישט צוקריגט מיט אים. אפילו מיט א חבר אסאך מאל קען איך ווערן נערוועז פון אלע מיני קלייניקייטן, "וואס בעסטו מיר דאס?". יא, אבער ער איז א גוטער חבר, און איך האב א תחילה דאס.

קאפיטל י': משל השותפים – רדיפה אדער אהבה?

מיר וועלן זען דירעקט די וואך א חילוק (ביי נדב ואביהוא איז אלעמאל די משל). ס'איז זייער אינטערעסאנט, קענסט זען ממש דאס ביי צוויי אידן.

לאמיר נעמען א משל: ס'איז דא צוויי אידן וואס לעבן צוזאמען, און זיי האבן א "פראדזשעקט" (project), זיי פירן א ביזנעס צוזאמען, אדער האבן א הויז צוזאמען. די הויז דארף שוין אסאך צרכים, מ'דארף אנפילן די קאפי מאשין, מ'דארף קויפן די גאפלעך, און כסדר דערמאנט איינער דעם צווייטן: "האסטו שוין געקויפט די גאפלעך? האסטו שוין געקויפט די לעפלעך? האסטו שוין אנגעצינדן די לייט? האסטו געדענקט צו צאלן די בילס?" וכו' וכו'.

* איין אופן: איז דא איין אופן פון די זאך וואס יעדער וועט ווערן נערוועז: "פארוואס פרעגסטו מיר? פארוואס רודף'סטו מיר? יא, איך וועל געדענקען, איך האב פארגעסן, איך וועל זיך דערמאנען." דארפסט מיר טאקע דערמאנען? אקעי, איך פארשטיי, דו דארפסט מיר דערמאנען, אבער עס איז עפעס נערווירט כסדר.

* דער צווייטער אופן: ס'איז דא אבער א צווייטע מעשה, מען קען "פרעימען" די זעלבע מעשה גאר פארקערט. ס'איז דא צוויי חברים, זיי ווילן ספענדן צייט צוזאמען, זיי ווילן זיין צוזאמען. זיי האבן א חברותא אינטערעס – פארשטייט זיך, סתם זיצן און זיין צוזאמען און שווייגן, דאס איז אן ענין וואס נאר די ברוסט קרוב וויזיט מענטשן קענען... אבער א נארמאלער מענטש וויל עפעס טון צוזאמען.

זאגן זיי: "אה, ווייסטו וואס איך האב א פלאן? איך דארף איינקויפן סאדע פאר די סאדע מאשין אין מיין אפיס. קום, לאמיר גיין צוזאמען קויפן די סאדע."

און די זעלבע זאך פאסירט דא: זיי זאגן די זעלבע פעולות, די זעלבע עקזעקט (exact) פעולות. יא, ער דערמאנט אים: "געדענק צו קויפן דעי לעפל, געדענק צו קויפן יענץ, געדענק צו צאלן, געדענק צו גיין, געדענק נעקסטע וואך נאכאמאל צו קומען." ער זאגט אים ממש די זעלבע ווערטער – און ס'איז אלעס דברי אהבה!

אנשטאט פון איך זאל שפירן קנאה, אנשטאט פון אז איך זאל זיין נערוועז אז ער דערמאנט זיך און ער רודף'ט מיר "איך זאל קויפן דעיס, געדענקען יענץ" – דאן "ריפרעימען" מיר די גאנצע זאך.

קען מען נישט גיין שאפינג? עס איז אזא "קאר" (chore/burden), איך דארף נעבעך שאפן... אקעי, איך דארף, איך דארף איינקויפן פאר שבת. א מענטש קען זאגן ניין, ס'איז א גאנצע נייע זאך: שבת! איך וויל טון לכבוד שבת, איך וויל מאכן שבת שיין, איך וויל אז ס'זאל זיין שיין שבת, און איך וויל טון. וואס קען מען טון? מען קען טון אסאך זאכן. איינע פון די זאכן וואס מ'קען טון איז שאפן (shopping). איך האב דאס אויסגעוועלט (choosed) צו טון. דאס מאכט דער חילוק.

אבער קענסט זען אז די זעלבע זאך קען זיין א חבר'שאפט און עס קען זיין א רדיפה, עס קען זיין אזוי כמעט א שנאה.

דער נמשל: תפילה אויף פרנסה

דאס איז וואס שטייט אז "הקב"ה מתאוה לתפלתן של צדיקים". וואס די גמרא מיינט צו זאגן איז, אז א איד שטייט אויף אינדערפרי און ער זאגט: "איך האב נישט צו עסן", אדער איך האב יא, אבער איך האב דאך א צורך, איך דארף זיך מתפלל זיין יעדן טאג אויף פרנסה. מיינט נישט אז יעדן טאג האט ער א נייע דזשאב; ער האט א דזשאב, ס'קומט אריין א סעלערי, אבער ס'דארף אריינקומען. ער קוקט ארויס אינדערפרי: ס'איז אריינגעקומען? דאס הייסט ער איז מתפלל ס'זאל אריינקומען, ס'זאל אריינקומען, און ס'קומט אריין.

און ער וואלט געקענט טראכטן: "בעסער וואלט איך געווען אז איך זאל נישט דארפן, ס'וואלט שוין געווען בקיצור עפעס א עולם הבא, עפעס ס'האט גענייגט, ס'וואלט שוין אלעס געווען."

זאגט ער אים: ניין! דו ווילסט "הקב"ה מתאוה לתפלתן של צדיקים". ווען דו שטייסט אויף אינדערפרי און די קאר הייבט זיך נישט אן, און מ'דארף עפעס טון, מ'דארף מתפלל זיין אויף דעם – דאס איז נישט פשט אז איינער רודפ'ט דיך. ער זאגט: "ניין, ניין, דאס איז א חבר דיינער וואס האט זיך געוואלט [פארבינדן], דאס איז זיין וועג פון זאגן העלאו."

ס'איז דא אנדערע וועגן, ס'איז דא איינס, דא איינס, דא איינס... דא איז א וועג. ס'האט זיך געטוישט די "מינינג" (meaning – באדייט) פון דעם מצער, ס'האט זיך געטוישט די מינינג פון דעם יסורים. ס'איז נישט פשט אז ס'איז סתם א פסח חיזוק, ס'האט זיך געטוישט די מינינג דערפון.

קאפיטל י"א: מחשבות זרות און טרדות – די "חברים" וואס זוכן תיקון

און אזוי זאגט ער דאך די זעלבע זאך איז מיט צרות הנפש. יא, אז דער בעל שם טוב האט אויסגעלערנט אז מענטשן, יעדער איינער האלט זיך ער וואלט געדארפט זיין א צדיק, ער וואלט געדארפט שוין דאווענען אן מחשבות זרות (דאס איז זיין משל, ס'איז דא נאך טויזנטער משלים).

און דארט אין משל זאגט ער מ'קען זיך מתגבר זיין, ס'וועט זיין אן ענין אז ער גייט זיך מתגבר זיין. אבער פארוואס דארף איך זיך מתגבר זיין? ס'וואלט געווען בעסער אן דעם!

ניין, ס'וואלט נישט געווען בעסער. דעמאלט וואלסטו נישט געהאט וואס צו טון, דעמאלט וואלסטו נישט געהאט קיין "רילעישאנשיפ" (relationship – קשר), דעמאלט וואלסטו נישט געהאט קיין עבודה. די עבודה איז דאס אז ס'קומט פארקערט.

דאס וואס א מענטש זאגט, כסדר ס'קומט – א מענטש שטעלט זיך דאווענען און ס'קומט צו אים אלע זיינע טרדות – דאס איז ווייל זיי זעען א גוטע מינוט! יא? "אה, ס'זענען דיינע חברים, זיי קומען זאלסט זיי העלפן, זיי קומען זאלסט זיי מעלה זיין, זאלסט זיי מתקן זיין, זאלסט טון וואס דו דארפסט טון מיט זיי."

דאס זענען נישט קיין דרושים, דאס איז אליינס א גוטע זאך.

סיכום: פרעה הקריב – די צרה אלס מיטל צו נאנטקייט

און אויב אזוי פארשטייט מען, די "ופרעה הקריב" איז נישט סתם א ווערטל. ס'איז דא נאך אסאך לעוועלס, איך זאג נאכדעם דארף מען טאקע טרעפן וואס צו טון, אבער דאס איז די ערשטע לעוועל, ס'הייסט אמונה. ס'הייסט דער בעל שם טוב האט געזאגט "סאמטיים" (sometimes) איז די ערשטע סטעפ הכנעה. ס'איז דא אנדערע דרכים וויאזוי מ'איז מפרט די אנדערע לעוועלס, אבער די ערשטע לעוועל איז אז דו "ריפרעימסט" די עקטשועל (actual) צער.

דאס הייסט די פרעה – פרעה איז נישט פשט אמת, פרעה איז די צרה, אבער פון די צרה קומט "מתוך רע", מתוך הצרה קומט ארויס טובה, קומט ארויס א שבח, קומט ארויס שירה.

זאגט ער: ניין. ס'איז בכלל נישט קיין צרה. ס'איז דא צרה, אבער דאס איז געמאכט כדי לעורר, כדי לקרב. ער איז מקרב, ער איז מקרב, ער האט געטון אלע מיני פעלים כדי צו מאכן מענטשן זאלן דאווענען, קומען צו אים. ער איז געמאכט פאר קירוב.

די זעלבע זאך איז אלע טרדות העולם. און לאמיר זאגן, דאס איז דאך איין פשוט'ע עצה, יא, און דארף איך דאס געדענקען. פון דעם רעדן מיר פון תפילה כפשוטה. תפילה מיינט ליין (plain): "רבונו של עולם העלף". און איינער זאל זאגן: פארוואס וואלט איך האבן אזויפיל טרדות? האב איך אזויפיל צרכים? האב איך אזויפיל בעיות? האב איך אזויפיל פראבלעמס? ווייל איך בין דארט און דארט איינער...

פרק ג: הצרכים והחסרונות כעצם התפילה

די טרדות העולם: א וועג צו נאנטקייט

דער וואס איז נישט קיין "קרוב" [א נאנטער צום אייבערשטן], טוט דער אייבערשטער אויך די אלע מיני פעולות וואס איז געדיי [כדאי] צו מאכן מענטשן זאלן דארפן קומען צו אים. "צרה מאכט קרוב". דאס איז דער טייטש פון אלע טרדות העולם.

און לאמיר זאגן, דאס איז נאך איין פשוט'ע עצה, און איך דארף דאס געדענקען, ווייל מיר רעדן פון תפילה כפשוטה. תפילה מיינט לערנען: "ריבונו של עולם העלף".

איינער זאל זאגן:

> "פארוואס האב איך אזויפיל טרדות? פארוואס האב איך אזויפיל צרכים? פארוואס האב איך אזויפיל בעיות? פארוואס האב איך אזויפיל פראבלעמען? איך וואלט בעסער געווען צו זיצן אין בית המדרש און דינען דעם אייבערשטן! איך וויל דעם אייבערשטן, איך פארשטיי נישט וואס דו ווילסט!"

ענטפערט מען אים:

> "איך האב דיך געטראפן [דוקא דא]! איך וויל כאפן מיט דיר א שמועס וועגן דיין ארבעט. פארוואס גייט עס נישט?"

ס'איז אויך א התבוננות, ס'איז אויך אן אמונה. ווער זאגט אז ס'איז דא אנדערע וועגן? אודאי, ס'איז דא אנדערע וועגן, מ'קען אריינגיין טיפער. אבער די אלע זאכן, אויב א מענטש איז מתבונן אויף יעדע זאך, איז יעדע זאך א סימן צו התבוננות.

"טרם יקראו ואני אענה" – דער צורך איז די תפילה

און נישט נאר אז ס'איז א סימן, נאר דאס איז אן עצה. ס'איז דאס די טייטש, הקדוש ברוך הוא איז מסבב, אין אנדערע ווערטער: די צורך איז שוין אויך געווארן א תפילה.

דאס איז די טייטש פון דעם פסוק: "טֶרֶם יִקְרָאוּ וַאֲנִי אֶעֱנֶה" [ישעיה סה, כד]. מיר רעדן נישט אז די תפילה הייבט זיך אן ערשט נאכדעם וואס ס'איז דא א פראבלעם, און נאכדעם הייבט מען אן דעם צווייטן טריט [step] – דאווענען. ניין! דער ערשטער טריט איז אויך תפילה. איך קען נישט קיין פראגע.

אנדערע וועט איינער זאגן, דאס איז ווי הכנה לתפילה. ווי נעמט מען א הכנה לתפילה? ווי נעמט מען התעוררות לתפילה? מ'קען גיין צו א שמועס פון עפעס א מגיד, ער וועט געבן התעוררות.

זאגט דער מדרש: אה, דו דארפסט א שמועס? צרה! צרה געבט גענוג התעוררות לתפילה!

* צרה איז א גרויסע בעל דרשן!

* צרה איז א גרויסע מגיד!

* "בַּצַּר לָהֶם" – אין די צרה רופן זיי!

וואס הייסט "צרה יקראו"? די קאר האט געקראכט [חס ושלום]! דאס איז אן התעוררות לתפילה! א גוטע התעוררות! דו פילסט עס זייער גוט! דו האסט התעוררות, עס מאכט דיר עפעס פילן! דו פילסט זייער גוט די צרה! קענסטו ממש דאווענען אויף דעם בכוונה שלימה, אז דאס פארבינדט [connect] זיך מיט'ן אייבערשטן!

עומק הדברים: רבי חיים ויטאל און דער בעל שם טוב

און נאכדעם וועט מען גיין ווייטער, מ'וועט זיך אויסלערנען תפילה וויאזוי עס דארף טאקע זיין. עס קען גיין אסאך ווייטער, ס'איז דא טויזנטער טריט! אבער מ'קען זיך נישט רירן פון די ערשטע טריט: אז די הכנה לתפילה איז די צרכים, אדער די צרכי הגוף. דאס איז א פשוט'ע פשט.

איך לערן דאך אלעמאל "דברים שחידש בדבר". תפילה, ס'שטייט אין רבי חיים וויטאל, און איך האב געכאפט דאס הייסט אלעס איז די זעלבע זאך, אלע דרגות [levels] פון די בחינות איז די זעלבע זאך.

רבי חיים וויטאל זאגט אז "אין תפילה דומה לחברתה" [קיין שום תפילה איז נישט גלייך צו דער צווייטער].

* בפשטות: זאגט מען סתם אזוי, ווייל יעדן טאג האט מען נייע צרכים. אויב עס זאל שוין נישט זיין קיין נייע צרכים, וועט מען נישט דארפן דאווענען.

* דער בעל שם טוב הקדוש זאגט: אמת, וואס זענען די נייע כוונות פון יעדן טאג? דאס זענען די "מחשבות זרות" וואס מען האט יעדן טאג.

ס'איז אלעס די זעלבע זאך. דאס רעדט זיך בגשמיות – די צרכים; דאס רעדט זיך ברוחניות – צרכי הרוחניות. כביכול, א תפילה איז כולל אין זיך די בקשה אז מען זאל מברר זיין די מחשבות, מען זאל ווערן קלארער, מען זאל פארשטיין בעסער, מען זאל האבן א קלארערע דעת. און אויב אזוי, די צרכים פון דעם איז די קשיות, די צער וואס איז שייך צו דעם.

און די לשון הקבלה איז מסביר אז דאס איז די "ניצוצות", דאס איז די "בירורים" וואס מען מאכט יעדן טאג. ס'איז אלעס די זעלבע זאך, אלעס די זעלבע זאך.

סיכום: טוישן דעם בליק אויף די צרכים

אבער די עיקר חידוש וואס אונז זעען דא איז, אז די תפילה הייבט זיך נישט אן פארדעם. אויב א מענטש דערמאנט זיך – און איך מיין אז ס'איז פשוט, ס'איז נישט קיין טיפע זאכן, ס'איז נישט קיין שווערע זאכן, ס'איז דברים פשוטים – אז אונז טוישן דעם בליק [reframing] אביסל אויף די צרכים און די צער, אלס א "קריאה לתפילה" [א רוף צו דאווענען], ווי די ספרים שרייבן...

דער כוח פון "אָנֹכִי": הכלל והפרט אין די תורה

טראנסקריפט חלק א'

---

הקדמה: יסוד היסודות

[שמות כ, א-ג]: וַיְדַבֵּר אֱלֹהִים אֵת כָּל הַדְּבָרִים הָאֵלֶּה לֵאמֹר. אָנֹכִי ה' אֱלֹהֶיךָ אֲשֶׁר הוֹצֵאתִיךָ מֵאֶרֶץ מִצְרַיִם מִבֵּית עֲבָדִים. לֹא יִהְיֶה לְךָ אֱלֹהִים אֲחֵרִים עַל פָּנָי.

יעדער איינער ווייסט אז די אותיות, די שורות, די פסוקים, זענען יסוד התורה, יסוד הכל. ס'איז א חזרה וואס מיר זאגן צוויי מאל א טאג: "שְׁמַע יִשְׂרָאֵל ה' אֱלֹהֵינוּ ה' אֶחָד" [דברים ו, ד]. דער פסוק "שמע ישראל" איז א קיצור פון וואס ס'שטייט דא אין די עשרת הדברות.

ס'שטייט בפירוש אין פרשת ואתחנן, ווען משה רבינו זאגט איבער פאר די אידן די עשרת הדברות, שטייט דארט "אָנֹכִי ה' אֱלֹהֶיךָ" און "לֹא יִהְיֶה לְךָ אֱלֹהִים אֲחֵרִים". די ביידע זאכן ליגן אויף איין מאל אין דעם וואס מ'זאגט אין דעם פסוק "שְׁמַע יִשְׂרָאֵל ה' אֶחָד". דאס ווארט "אֶחָד" מיינט דער איינציגסטער, און ממילא הייסט עס אויטאמאטיש "לֹא יִהְיֶה לְךָ אֱלֹהִים אֲחֵרִים".

פרק א: הכל נכלל באחד

ס'ווייסט יעדער איינער אויכעט אז נישט נאר דאס איז דער יסוד, נאר ס'איז אויך כולל אלעס:

* רש"י ברענגט בשם רב סעדיה גאון אז אין די עשרת הדברות איז נכלל כל תרי"ג [613] מצוות.

* דער בעל שם טוב, און אזוי שטייט אין די חסיד'ישע ספרים אויף נאך שארפערע אופנים, זאגט אז נישט נאר ס'איז כולל אין די תרי"ג מצוות אלע עשרת הדברות, נאר אלע עשרת הדברות אליינס זענען כולל אין דעם ערשטן דיבור.

* אין די ערשטע צוויי דיבורים, "אָנֹכִי" און "לֹא יִהְיֶה לְךָ", איז כלל כל התורה כולה, ווי ס'שטייט אין זוהר.

* דער בעל שם טוב זאגט נאך שארפער, אז דאס ווארט "אָנֹכִי" אליין – און ר' בערעלע האט געזאגט אפשר אפילו אין דעם אל"ף פון "אָנֹכִי" – איז כולל דעם גאנצן ערשטן דיבור.

ס'איז אלעס כולל אין דעם. דאס הייסט, די נקודה, די נקודה פון אלעס ליגט דא. אויב אזוי איז מען מחויב – בפרט ווען מ'ליינט עס, און מ'ליינט עס אין שבת – זיך מתבונן צו זיין, שהות צו זיין [צו פארברענגען] שעה אחת אין די התבוננות, אין די פסוקים, אין די ווערטער, אין תוכן הדברים. ס'איז אביסל מרחיב דעם דעת, אביסל מרחיב דעם לב.

פרק ב: משל הספר וה"תוכן עניינים"

ס'איז טאקע איין נקודה, ס'איז טאקע איין ווארט, איין דיבור. אבער מ'זאגט דאך אז אין דעם איז כולל אלעס. כאטש מ'דארף עס קענען עפענען, מ'דארף עס קענען מפרט זיין [צולייגן אויף פרטים], ס'דארף קענען ליגן אין דעם אסאך מער ווי סתם איין ווארט. ס'איז נישט איין ווארט, ס'איז איין ווארט וואס איז דער סך-הכל.

לאמיר ארויסברענגען אביסל וואס דאס מיינט מיט א משל:

מען קען לערנען למשל א ספר. דער ספר איז מסביר באריכות – על צד המשל – ער איז מסביר א גאנצן פרק, א גאנצן סימן, א גאנצע צוואנציג בלעטער אדער הונדערט בלעטער. ער רעדט ארום א נושא, ער רעדט ארום א מושג.

נאכדעם קומט מען און מען קוקט אין דעם "מפתח", אין דעם "תוכן הענינים" ביים אנהייב ספר. אמאל איז דער תוכן הענינים געשריבן גוט, עס איז אפילו מער ווי סתם א תוכן הענינים, מען קען עס רופן אזוי ווי א "תוכן" – א קיצור פון דעם גאנצן ספר. און דארט שטייט אין איין ווארט די נושא, וואס ס'שטייט אין דעם ספר.

די קשיא:

פרעגט א מענטש א קשיא (דאס איז באמת די נושא וואס דער זוהר רעדט וועגן אין אנהייב "ספרא דצניעותא" – איך כאפ זיך אבער אין מיין לשון, די הקדמה לספרא דצניעותא):

קוקט א מענטש און ער זאגט: "אקעי, אה, יא, דאס איז דאך די טעות פון די טשעט-דזשי-פי-טי [ChatGPT/AI] וואס מענטשן מיינען." מען קען מסכים זיין, מ'דארף נישט אנקומען צו די "טשעט", צו די עי-איי [AI], צו פרעגן די קשיא. איך קען קוקן אין דעם תוכן ענינים פונעם ספר – און לאמיר שוין זאגן אז דער מחבר אליינס האט עס געשריבן, א גרויסער חכם האט עס געשריבן, און ס'איז אמת, ס'שטייט דארט אלעס.

אז איך קען קוקן די הקדמה, איך קען קוקן דעם תוכן, איך קען קוקן דעם סיכום, און איך ווייס שוין די גאנצע זאך – איז וואס האט אויסגעפעלט די גאנצע אריכות? וואס האט אויסגעפעלט די גאנצע הסבר אין דעם ספר?

פרק ג: דריי תירוצים וואס זענען נישט ריכטיג

די קשיא איז געבויט אויף א נקודה של אמת. דאס הייסט, ס'איז אמת, אויב איז דא א גוטער סיכום, אויב איז דא א גוט ווארט וואס איז א תוכן פון די גאנצע זאך, איז עס אמת אז ס'שטייט דארט אלעס. ס'איז נישט פשט אז מ'האט עפעס פארפאסט.

לאמיר דורכגיין פארוואס די געווענליכע תירוצים זענען נישט צופרידנשטעלנד:

1. דער תירוץ פון "להוכיח" (איבערצייגן)

אמאל טראכט מען אז די הסבר פון דעם ספר איז געקומען צו פראוון [איבערצייגן] פאר איינעם וואס גלייבט אים נישט.

למשל: א איד שרייבט א ספר, ער שרייבט א חידוש אין הלכות שבת. דעם חידוש קען מען זאגן אין איין שורה, אין איין ווארט. נאר וואס? א למדן וועט אים נישט גלייבן. ער וועט זאגן: "וואו שטייט דער חידוש? פון וואו איז עס גענומען? וואס פארענטפערסטו מיט דעם חידוש? איך וויל וויסן וואס די ראיה איז דערצו." דעריבער שרייבט ער באריכות, להוכיח פאר די לעיני כל וואס גלייבן אים נישט.

די דחייה: אבער אויב איך גלייב אים, און איך וויל נאר אנקומען צו די נקודה, קען איך קוקן אין דעם תוכן הענינים און איך ווייס שוין אלעס. אזוי זעט אויס די קשיא.

2. דער תירוץ פון "חסרון פרטים" (עס פעלט דעטאלן)

אויב איינער וועט ענטפערן: "פארוואס דארף מען די גאנצע זאך? ווייל אין קיצור פעלט פרטים, דו פארפאסט חלקים."

די דחייה: דאס איז נישט ריכטיג. ס'איז נישטא קיין חלקים וואס מ'האט פארפאסט, אויב ס'איז א גוטער סיכום. די פרטים זענען דאך נאר געקומען תומך צו זיין, געקומען צו שטיצן [support] די עיקר נקודה. אויב די עיקר נקודה איז טאקע אין דעם קיצור, און ס'שטייט אמת'דיג די עיקר נקודה דא, קענסטו נישט זאגן אז די תירוץ פארוואס מען דארף לערנען אינעווייניג איז ווייל ס'פעלט פרטים.

ווייל דער כלל איז כולל אלע פרטים. אויב ס'איז כולל אלע פרטים, קענסטו נישט זאגן אז ס'פארפעלט עפעס. פארקערט, ס'איז קלארער, ס'איז נאך בקיצור, ס'נעמט אפילו שנעלער צו לערנען, ס'איז א שאד די צייט. פארוואס דארף מען זיך מוטשען און לערנען די גאנצע זאך? מ'קען עס אין איין מינוט.

3. דער תירוץ פון "שטחיות" (עס פעלט עומק)

נאך א תירוץ וואס איז נישט קיין ריכטיגער תירוץ: איינער וועט זאגן אז ס'איז מער "בשטחיות". דו ווילסט פארשטיין טיף? דארפסטו לערנען פון אינעווייניג. דא אין קיצור פעלט כאילו עומק. דו ווילסט פארשטיין ריכטיג? ס'שטייט נישט אמת'דיג אין דעם תוכן ענינים, אין דעם איין ווארט. מ'דארף עס לערנען טיפער, מ'דארף עס לערנען בעסער פארשטיין, מ'האט עס נישט גוט ארויס פון דעם תוכן ענינים.

די דחייה: דאס איז אבער אויך נישט אמת.

אמת, אמאל מאכט איינער א קיצור וואס איז נישט גוט. ס'איז דא קיצורים וואס זענען גוט, און ס'איז דא קיצורים וואס זענען שלעכט. מענטשן מיינען אז ס'איז א גרינגע זאך. איינער קען זאגן: "איך האב געמאכט א קיצור פון אלע הלכות", אדער די "טשעטס" [AI] קענען מאכן א קיצור. ניין, די טשעטס קענען נישט שטענדיג. אמאל קען ער, אמאל קען ער נישט.

מען קען זען א חילוק:

* איינער וואס האט גוט געלערנט די סוגיא, ער האט גוט געלערנט דעם תוכן – זיין "העדער" [קעפל/header] גייט טאקע זיין וואס עס שטייט אינעווייניג, עס וועט זיין די נקודת התמצית פון אלעס וואס עס שטייט.

* איינער וואס האט נישט גוט געלערנט, ער קען אויך מאכן א קעפל פון איין שורה אויף די נקודה, אבער עס גייט נאר זיין די *נאמען* פון די נקודה, עס גייט נישט זיין אמת'דיג אלעס.

הכי נמי, אויב א שלעכטער מענטש האט געמאכט דעם תוכן, איז ער נישט די גאנצע זאך. אבער יעצט רעדן מיר דאך אין דעם נמשל, וואס די תורה אליינס האט געמאכט דעם תוכן הענינים פון כל התורה כולה – "אָנֹכִי ה' אֱלֹהֶיךָ". דער אייבערשטער אליין האט דאס געמאכט. איז קען מען אוודאי נישט זאגן דעם תירוץ אז ס'איז נישט קיין ריכטיגער תוכן, אדער אז ס'איז טיפער אינעווייניג.

אין אנדערע ווערטער: אויב ס'איז א ריכטיגער תוכן, איז דער וואס האט ריכטיג פארשטאנען וואס ס'שטייט אינעווייניג, דער וואס האט ריכטיג פארשטאנען באריכות – איז אמת'דיג ווען ער טראכט וואס ס'שטייט אין דעם תוכן, ווייסט ער אלעס. ס'פעלט אים גארנישט.

1. ס'איז אן אמת'דיג כולל אלעס.

2. ס'איז אמת'דיג די גאנצע עומק.

פארקערט, די גאנצע עומק איז געווען אנצוקומען צו נעבן איין שורה פון תוכן, וואס איז דארט די קלארסטע הגדרה. אויב איינער האט אמת'דיג געלערנט וואס ס'שטייט אינעווייניג און עס איז גוט פארשטאנען, דארף ער אמת'דיג דעם תוכן נישט [מער ווי דעם]. ס'איז נישט דארט סתם צו מאכן גרינגער בקיצור און ס'זאל זיין שנעלער צו לערנען. ס'איז נישט עפעס אן השמטה, ס'פעלט נישט קיין פרטים, און ס'איז נישט ווייניגער בדיוק און נישט ווייניגער טיף. ס'איז די גאנצע טיפקייט.

מ'לערנט זיך נישט טיפקייט כדי ס'זאל זיין א לאנגער שיעור און ס'זאל זיין א לאנגער ספר. מענטשן מיינען אפשר אז ווי א גרעסערער חכם שרייבט א לענגערן ספר – ניין! א גרעסערער חכם שרייבט א קורצערן ספר. דאס איין אות אדער איין ווארט, דאס איז דער ספר, דאס איז די זאך, דאס איז דער תוכן פון די גאנצע זאך.

פרק ד: די שייכות צווישן דעם ווארט און דעם ספר

סאו [דעריבער], מצד די אלע דריי זאכן איז נישט דאס די סיבה פארוואס דער תוכן איז די נקודה און נישט די גאנצע זאך אינעווייניג.

און אויב אזוי דארף מען פארשטיין בעסער די "רעלעישאנשיפ" [שייכות/פארבינדונג] פון דעם סארט פסוק וואס שטייט איין זאך, אן אות, מיט די גאנצע תורה כולה וואס איז נאר א פירוט פון דעם.

וואס איז אמת'דיג די שייכות? פארוואס פעלט אויס די גאנצע תורה?

* אויב מ'קען, זאל מען שוין זאגן בקיצור "שמע ישראל". ס'שטייט דאך, אפילו איין מאל "שמע ישראל" א ווארט איז גענוג ניצול צו ווערן פון מלחמה. אקעי, זאל מען זאגן גלייך "שמע ישראל", וואס פעלט אויס די גאנצע זאך?

* אדער מ'קען לערנען און לערנען. זאל שוין איינער זאגן: "איך קען גלייבן, זאג מיר די מסקנה, וואס דארף איך אריינקריכן אין חקירות, פארשטיין טיפע זאכן? זאג מיר די מסקנות הדברים, איך וועל עס גלייבן, איך וועל חזר'ן דעם 'סענטענס' [זאץ] 'שמע ישראל' און שוין."

דארף מען פארשטיין, אז אמת, מצד די נקודה אליין, מצד די הבנה, מצד דעם עצם מציאות, איז דאס אמת אזוי. קען מען זאגן מצד דער אייבערשטער אליין...

די נקודה און דער פרט: פארוואס פעלט אויס די גאנצע תורה?

*(המשך שיעור - חלק ב')*

אינהאלט:

אין דעם טייל פונעם שיעור ווערט אויסגעשמועסט די טיפע פראגע: אויב די גאנצע תורה איז נכלל אין איין נקודה (ווי "אנכי" אדער "שמע ישראל"), פארוואס דארף מען לערנען די גאנצע תורה מיט אלע פרטים? דער ענטפער ליגט אין דעם חילוק צווישן דעם אמת מצד דעם אייבערשטן (וואס איז פשוט און איינס) און דעם אמת מצד דעם מענטש (וואס דארף דורכגיין א לאנגן פראצעס פון "שקלא וטריא" צו קענען באמת פארשטיין די פשטות).

---

פרק ה: די קשיא - פארוואס פעלט אויס די אריכות?

איז אזוי, פון די אלע דריי זאכן איז נישט די סיבה פארוואס די תוכן, די נקודה, איז נישט די גאנצע זאך אינעווייניג.

און אויב אזוי, דארף מען פארשטיין בעסער די שייכות [relationship] פון דעם סארט פסוק וואס אין דעם שטייט איין זאך, "אנכי", מיט די גאנצע תורה כולה וואס איז נאר א פירוט פון דעם. וואס איז אמת'דיג די שייכות? פארוואס פעלט אויס די גאנצע תורה? ווייל אויב מען קען... זאל מען שוין זאגן בקיצור, "שמע ישראל".

ס'שטייט דאך: "ויש אומרים מילות חוסן 'שמע ישראל' בודאי איז גענוג מציל צו ווערן פון בלה"מ [בהלה/בלבול?]".

איז גוט, זאל מען זאגן גלייך "שמע ישראל", וואס פעלט אויס די גאנצע זאך? ווייל מען קען לערנען און לערנען... זאל שוין איינער זאגן: "איך קען גלייבן, זאג מיר די מסקנא. וואס דארף איך אריינקריכן אין חקירות, פארשטיין טיפער? זאג מיר די מסקנת הדברים, איך קען עס גלייבן, איך קען חזר'ן דעם זאץ [sentence] 'שמע ישראל' און שוין."

פרק ו: צוויי בחינות אין אמת - מצד הבורא און מצד הנברא

דארף מען פארשטיין אז אמת, מצד די נקודה אליינס, מצד די הבנה, מצד די עצם מציאות, איז עס אמת אזוי. איך קען זאגן מצד דעם אייבערשטן אליין. דער אייבערשטער איז דאך פשוט, יא? דער אייבערשטער, ווי העכער... נישט נאר דער אייבערשטער, נאר ווי א העכערע מדרגה [level] מ'רעדט אין די מציאות, אלעס איז עס קורצער אמת'דיג, אלעס איז עס מער פשוט, ווייניגער מורכב.

יא, "מורכב" מיינט אז מען דארף אסאך ווערטער, אסאך הסברים, כולל זיין, מפרש זיין אהער און אהין. ווי מער א העכערע מדרגה אין די מציאות, איז עס מער פשוט, איז עס מער בקיצור, איז עס מער אויף איין ווארט. אויף דעם זאגן מיר אז די אמת איז נאר די "אלף" פון אנכי, די אמת איז נאר איין נקודה וכו'.

דער מענטש מוז זיין א "מכיר את מקומו"

אבער, דאס איז אלעס ווען מ'רעדט מצד די זאך אליינס. טאמער מ'רעדט מצד אונזער הבנה, דארף מען וויסן, א מענטש דארף זיין א מכיר את מקומו. דאס איז איינע פון די גרעסטע יסודות, יא? די געוואלדיגע ווארט פון "אני חומה" [שיר השירים ח, י]: "ושמרי לחמה אל תוסף בהם ותגרע ממנו".

א מענטש ווען ער שפרינגט [jumps] מדרגות, ווען ער וויל זאגן דעם אמת מצד וואס דער אייבערשטער איז אין זיין מדרגה, זאגט ער שקר. וואס הייסט? "לא ידע מה אמר הקב"ה שהוא אמיתי לפי כח אלוקותו בו". וואס איז די טייטש? איך זאג א זאך וואס איז אמת מצד עצמו, אבער וויבאלד איך פארשטיי עס נישט, איז עס נישט אמת מצדי. וואס הייסט שקר? ס'איז נאכנישט קיין אמת.

פרק ז: משל - דאס קינד וואס "קען" גאנץ ש"ס

און זיי דארפן פארשטיין אז איינער קען זאגן, יא, ס'איז געווען... למשל, ר' חיים קאניעווסקי האט דערציילט, ווען ער איז געווען א קליין אינגל האט ער געזאגט: "איך קען גאנץ תורה, איך קען גאנץ ש"ס".

האט מען אים געפרעגט: "דו קענסט גאנץ ש"ס?" (שפעטער האט ער טאקע געקענט גאנץ ש"ס, אבער דעמאלטס האט ער נישט געקענט).

ער זאגט: "וויאזוי קענסטו גאנץ ש"ס?"

האט ער אים אויסגעלערנט די נעמען פון אלע מסכתות: ברכות, פאה, ערלה, און אזוי ווייטער. ער האט אים אויסגעלערנט די נעמען פון אלע מסכתות. ער קען גאנץ ש"ס? דו קענסט נישט גאנץ ש"ס.

איז גוט, דאס איז נישט אזא גוטע משל, ווייל די נעמען זענען טאקע סתם נעמען, ס'איז נאר סימנים, ס'איז נישט אמת'דיג דער תוכן פון די גאנצע מסכת. אבער אויב, לאמיר זאגן, ער וואלט אים אויסגעלערנט דער תוכן פון די גאנצע ש"ס. ער וואלט געווען א גרויסער תלמיד חכם, ווייל דו קענסט – ס'איז דא אזעלכע מענטשן, ער איז געווען אפשר נישט – אבער דו קענסט מסכם זיין יעדע מסכת אין זיך אליין אין איין הגדרה, איין נקודה. און ער וואלט אים טאקע גענומען די נקודה און געזאגט נאר דאס. ער וואלט נאך אלץ נישט געווען פארשטאנען ווען ער וואלט געווען א אינגל. נאכדעם וואס ער האט געלערנט קען ער זאגן אז דאס איז פארשטאנען.

פרק ח: טבע האדם - דער פראצעס פון פארשטיין

וואס מיין איך צו זאגן? אז א מענטש, א מענטש איז אזא סארט זאך, א מענטש איז אזא סארט בריאה. און נאכאמאל, מיר רעדן נישט מצד זיין נשמה וואס איז נאך אין הימל, דער חלק אלוק ממעל. איך רעד איבער דעם מענטש בשר ודם, דער וואס איז געבוירן אין שטאט, דער מענטש וואס אונז רעדן מיט.

א מענטש איז אזא סארט זאך וואס ס'נעמט אים צייט צו פארשטיין זאכן. ס'נעמט אים צייט, פשוט'ע זאכן נעמט צייט. "צייט" מיין איך נישט נאר צייט אויפ'ן זייגער. צייט מיינט אויך "שקלא וטריא". ס'נעמט אים גיין אהער, גיין אהין, טראכטן אפשר אזוי, אפשר נישט אזוי. פארוואס טאקע מוז מען זאגן אזוי? אפשר קען מען טראכטן אזוי? וואס קומט ארויס ווען מען טראכט אזוי? וואו קומט מען אן? אויב מען גייט אן אנדערע וועג, וואו וועט מען אנקומען? דאס איז טייטש א מענטש. דאס איז די סארט שכל וואס א מענטש האט, די סארט הבנה וואס א מענטש האט.

תכלית הלימוד: אנקומען צו דער פשטות

יעצט, די תכלית פון דעם לימוד, די תכלית פון דעם קענסט עס רופן "בינה", די תכלית פון די סארט התבוננות, פון די סארט לערנען, איז נישט צו בלייבן מיט א לאנגע שיעור. די תכלית איז כסדר ווערט מען נענטער צו די פשטות, מען ווערט כסדר נענטער צו די איין נקודה, די איין שורה, די איין זאץ, די איין הגדרה וואס אונז ווילן ארויסקומען.

אבער די טבע האדם, די טבע פון שכל האדם איז אז ער פארשטייט נישט, ער קומט נישט אן. נישט נאר ער קומט נישט אן ווייל מ'דארף מוחה זיין, נאר ער פארשטייט נישט. ס'גייט אים נישט אריין אין קאפ, קען מען זאגן. ס'גייט אים נישט אריין אין קאפ די באדייט [meaning], די הבנה פון די אלע הגדרות, ביז ער טוט נישט די לאנגע סדר, וואס הייסט "דרך ארוכה וקצרה". ער טוט נישט די לאנגע בירור, די לאנגע עיון – עיון וואס אונז רופן עיון, מעיין זיין, זיך מתבונן זיין.

ביי א מענטש, וואס ער מיינט איז, אז דא די לאנגע סדר איז א לאנגע פראסעס. איך זאג אז ס'נעמט צייט, וואס איז די קלארסטע וועג עס ארויסצוברענגען. איך מיין נישט אמת'דיג צייט, איך האב געזאגט איך מיין נישט אמת'דיג צייט אין די זייגער, איך מיין אמת'דיג צייט פון דורכגיין קושיות, תירוצים, פארשטיין הבנות, מסקנות. ס'נעמט אים א לאנגע צייט ביז ער קומט אן.

פרק ט: דער חילוק צווישן "פארדעם" און "נאכדעם"

נאכדעם וואס ער קומט אן, דאס איז די חילוק פון פארדעם און נאכדעם.

* פארדעם: קען ער אנהייבן אויכעט מיט די מסקנא, מיט די ענד-זאץ וואס ער גלייבט. ער שטייט א ספר, ער האט עס געזאגט, ס'שטייט שוין אין די תורה, ווייסט ער דאס. זייער גוט. אבער פארדעם ווייסט ער נישט, ער זאגט גוט, אבער ער ווייסט נישט וואס ער זאגט.

* נאכדעם: וואס א מענטש גייט אדורך די גאנצע זאך, נישט נאר די איין שורה, די איין נקודה, באקומט עס אן אנדערע פירוש ביי אים.

נישט אז ס'ווערט לענגער, דאס איז די טעות. איינער שטייט "מאריך באחד", יא? דער וואס איז מאריך באחד מיינט נישט אז ער זאגט "אחד" ביי א לאנגע צייט. ס'איז נישט ריכטיג. מ'דארף טראכטן וועגן דעם פראקטיש הלכה למעשה. איך וויל ארויסברענגען א נקודה אבער. "ה' אחד" האט ער געטייטשט אז ס'איז פשוט. אויב ס'איז פשוט, נעמט עס נישט קיין לאנגע צייט צו זאגן, ס'איז נישט קיין לאנגע דרשה. ס'איז איין נקודה. ס'איז פארקערט, ס'איז ווי מער פשוט, "כמה דפשיט טפי עדיף", ווי מער פשוט איז עס מער ריכטיג. דאס איז דאך א העכערע זאך, איז מער פשוט, מער סימפל.

אבער איך, א מענטש, פארשטיי נישט סימפל זאכן, אזא סארט פשטות [simplicity], נאר ווען ס'איז א תוצאה פון א לאנגע עיון, פון אסאך עיון, פון אסאך אריינגעקלערט, פון אסאך פארשטאנען. דאס איז די טבע פון א מענטש. און ווי מער, נאכדעם וואס איך האב געלערנט די גאנצע זאך, דעמאלט איז עס אמת.

איינער פרעגט דיך: "עס שטייט אין דעם גאנצן ספר מער ווי וואס שטייט אין די תוכן ענינים? שטייט נישט מער. איך קען נאר לערנען די תוכן ענינים און נישט די גאנצע ספר?"

ניין, דו קענסט נישט. וואלסטו געווען א מלאך, איינער וואס גייט מלמעלה למטה, וואלסטו עס געקענט. א מענטש מוז גיין מלמטה למעלה. א מענטש מוז גיין דורך די שכל וואס נעמט צייט, דורך די לימוד, נישט נאר דורך די מסקנות, נאר דורך די לימוד וואס נעמט צייט. דאס איז די איינציגסטע וועג וואס א מענטש קען אנקומען צו פארשטיין. און נאכדעם וואס ער פארשטייט, שטייט נישט מער ווי וואס עס שטייט אין די ערשטע נקודה.

פרק י: סיכום - דער ספר און דאס לעבן

יעצט די משל, די משל איז אויך תלויה למעשה. איך פיל אז איך זאג עס אביסל צו מפשט. אבער יעדער איינער האט אמאל געלערנט א סימן אין א ספר, אפילו אין למדנות, אין עיון, אין פסיכאלאגיע, אין וואספארא נושא ס'זאל נאר זיין, אפילו א מעשה ביכל, יא? א מעשה ביכל.

שטייט די גאנצע מעשה אויף די דעקל [cover]. זיי מאכן נישט קיין "ספוילער" [גילוי סוף דבר], נאר האבן זיי געמאכט א ספוילער, שטייט די גאנצע מעשה אויף די דעקל. וועגן דעם ווייסטו די גאנצע מעשה? ניין.

* אויב דו האסט געליינט די גאנצע מעשה, ווייסטו אז די גאנצע מעשה שטייט אויף די דעקל.

* אויב דו האסט נישט געליינט די גאנצע מעשה, קענסטו נישט זען פון די דעקל די גאנצע מעשה, און ס'שטייט נישט פאר דיר. פאר יענעם שטייט עס, פאר דיר וואס דו האסט געלערנט שטייט עס.

מ'קען זאגן אזוי: למי שלמד די גאנצע ספר, שטייט די גאנצע ספר אויף די דעקל. פאר ווער ס'האט נישט געלערנט די גאנצע ספר, שטייט ביי די דעקל גארנישט. ס'שטייט אפשר א זאך וואס מ'קען אים מאכן, ס'קען אים מעורר זיין אזוי אריינצוקוקן אין די ספר, אויב ס'זעט אים אויס אינטערעסאנט, אדער עפעס אזא סארט זאך, אבער ס'שטייט נישט אמת'דיג.

דאס איז די חילוק פון זאגן אז אין די איין זאץ "ואהבת לרעך כמוך" שטייט כל התורה כולה, ווייל דאס שטייט נאר פאר דער וואס האט געלערנט כל התורה כולה, אדער דער וואס פארשטייט כל התורה כולה, נאכדעם זעט ער טאקע ווי די כל התורה כולה ליגט אין דעם.

יעצט, די משל איז א משל פון לימוד. די אמת'ע זאך איז, וועסטו פארשטיין אין סדר השתלשלות העולמות פון קבלה, ס'איז אויך די משל אויף די עולמות אליינס, אויף די גאנצע וועלט. די גאנצע וועלט איז נאר אמת'דיג איין נקודה, איין "אחד". אבער דאס פארשטייט נישט נאר דער וואס האט פארשטאנען די גאנצע וועלט, און נאכדעם זעט ער דאס. סתם צו זאגן מיינט עס נישט.

די זעלבע זאך איז אין א מענטש'ס לעבן. א מענטש'ס לעבן איז נאר איין זאך, אבער ס'איז דא אסאך הבנות, אסאך כשלונות, אסאך הבנות און מסקנות, וואס צום סוף קומט מען אן צו דעם. די זעלבע זאך איז נאך אסאך זאכן וואס גייען אויף די זעלבע סטרוקטור, אבער דאס איז די ווארט וואס ער האט געוואלט אויסלערנען צו דערמאנען דא, כבוד שבת ישראל.

שיעור ערב שבת פרשת משפטים - סוד המשפט און דעת

(חלק א' מתוך ד')

נושא השיעור: דער טיפערער באדייט פון "משפט" און "בית דין" על פי פנימיות, און די פארבינדונג צו תיקון המדות און דעת.

---

א. הקדמה: דער סדר פון די שיעורים

מגיד שיעור:

רבותי, ס'איז היינט ערב שבת משפטים, שבת שקלים.

איינע פון די וועגן וויאזוי מיר ווילן אויסשטעלן [structure] אונזערע שיעורים – וואס איך האב גערעדט אנהייב דעם זמן, שבת בראשית מיין איך, האבן מיר נישט אזויפיל ממשיך געווען אין יענעם דרך, הגם אמת'דיג אלעס פארבינדט זיך [connects] מיט די יסודות'דיגע דרכים, נאר נישט אלעמאל איז דער סדר קלאר אזוי מפורש על פי פשט – האבן מיר גערעדט אז מיר זענען עוסק אין אונזערע שיעורים דאנערשטאג ביינאכט, אין "שמונה פרקים" [פונעם רמב"ם], אויף צו פארשטיין דעם סדר עבודת האדם, פארשטיין דעם סדר תיקון המדות.

דאס איז לויט די מהלך וואס דער רמב"ם לערנט אונז אויס, מער ווייניגער מ'קען עס רופן די מהלך פון די "דרך הממוצע" (דער מיטל-וועג). ווער ס'האלט מיט דארט ווייסט, אז ס'איז א סאך א טיפערע זאך ווי וואס דער עולם כאפט. "דרך הממוצע" איז תלוי אין עפעס שכל הדעת, עס איז תלוי אין א ריכטיגע פארשטאנד, א ריכטיגע הבנה פון וואס עס גייט פאר.

און מיר האבן געזאגט אז מיר ווילן צולייגן צו דעם נאך א קומה, נאך א שטאפל [level], וואס ערב שבת ווען מיר לערנען א שיעור זוהר, זאלן מיר קענען ווייזן אביסל ווי ס'איז דא אלעמאל א העכערע מדריגה צו פארשטיין, א טיפערע מדריגה צו פארשטיין די עצם זאכן מצד די "אספקלריא המאירה" פון דעם זוהר, פון די קבלה, פון די חסידישע ספרים. מיר האבן אביסל מסביר געווען – ס'איז געווען א שטיקל סעריע שיעורים – מיר האבן מסביר געווען וואס מיינט דאס בכלל אז ס'איז דא א העכערע שטאפל פון די זעלבע זאך, בפרט פון תיקון המדות, און דאס איז געווען איין נושא וואס מיר האבן דורכגעטון מצד די נקודה.

ב. יסודות פון "אתערותא דלתתא" און הרגל

ס'איז געווען נאך א שיעור, ס'איז נישט געווען די שיעור זוהר, ס'איז געווען די שיעור פון דאנערשטאג נאכט, וואס מיר האבן געברענגט דעם "צמח צדק" וואס האט מסביר געווען – זייער אינטערעסאנט, אבער ס'איז נישט אונזער נושא היינט, איך לייג עס נאר דא אריין כדי צו קלאר מאכן דעם סדר – וואס דער צמח צדק האט מסביר געווען דעם סוד פון "באתערותא דלתתא אתער לעילא" [דורך די ערוועקונג פון אונטן, ווערט ערוועקט אויבן].

דאס איז איינע פון די יסודות, די גאר יסודות'דיגע [basic] פרינציפן פון זוהר, פון חסידות, פון די גאנצע סארט יחס וואס א איד האט מיט זיין גאט על פי דרך הקבלה. אז דאס איז פארבינדט [connected] מיט די דרך פון דער רמב"ם וואס זאגט "האדם נפעל לפי פעולותיו", דאס איז די לשון פון ספר החינוך. דאס איז ארויסצוברענגען דעם יסוד וואס אונז לערנען פון וויאזוי וועט מען מתקן זיין די מדות.

ס'איז דא צוויי זאכן:

1. וואס זענען די מדות און וואס איז תיקון המדות – דאס איז די "דרך המיצועי".

2. די צווייטע נושא איז: וויאזוי יא? וויאזוי זענען טאקע די מדות, וויאזוי קומט מען אן צו שלימות?

און דאס האט דער רמב"ם מסביר געווען, דאס איז די סוד פון "הרגל" (געוואוינהייט), וואס דורך זיך מרגיל זיין אסאך מאל די זעלבע זאך, אסאך צייט, דורך דעם ווערט א מענטש אויך אין די פנימיות מתוקן, באקומט ער די גוטע מדות פנימיות.

און ס'האט געברענגט אז דער צמח צדק זאגט, אז דאס וואס דער זוהר זאגט "באתערותא דלתתא" – אז יעדע זאך, יעדע אתערותא למעלה איז תלוי "בעובדין מלילא ורעותא" [אין מעשים, רייד און רצונות] – מען דארף טון מעשים, מען דארף טון דיבורים, מען דארף האבן רצונות. האט ער געזאגט אז דאס איז די זעלבע בחינה וויאזוי דורך די מעשים וואס זענען תחתונים ווערט מעורר די העכערע זאכן, וואס דאס זענען די מדות, און נאך העכער, ס'ווערט מעורר למעלה, דער אייבערשטער אויך. דארט איז געווען א טיפע שמועס, איך ווייס נישט צו מיר האבן אויסגעפירט אמאל צו מסביר זיין עכט די חלק הקבלה שבו, אבער דאס איז נאך א נושא, זייער א יסודות'דיגע נושא.

ג. דער טיפערער טייטש פון "דרך הממוצע" און דעת

איך וויל היינט רעדן, אביסל פארבינדט מיט פרשת משפטים, אזוי ווי אונז האבן געלערנט נעכטן. איך וויל היינט אדורכרעדן א נקודה וואס האט צו טון מיט דאס וואס אונז האבן מסביר געווען נעכטן, גאר א יסודות'דיגע זאך, און איך מיין אז ס'איז נישט געווען גענוג קלאר. אמאל [Sometimes] ווען מ'זאגט עס בדרך פנימיות פארשטייט מען קלארער אויך די חיצוניות, אויך די פשוט'ע שטאפל [level].

האבן מיר פרובירט ארויסצוברענגען א נקודה, אז א גרויסע חלק פון מידות... און זיי האבן געזאגט, דאס איז באמת א הוספה אויף די ערשטע נקודה וואס זיי האבן יעצט געזאגט. זיי זאגן אז די ערשטע נקודה איז אז "דרך המיצוע", וואס איז די ריכטיגע וועג וויאזוי זיך צו פירן, איז נישט סתם אז מען קען מאכן אזוי א דורכשניט [average], נישט זיין נישט צו הייס, נישט צו קאלט, אזא בחינה פון "גאלדילאקס" [Goldilocks – א משל פאר עפעס וואס איז פונקט אין די מיט].

נישט דאס איז דער סוד! נאר "דרך המיצוע" מיינט אז עס דארף האבן א חלות, א שרויה פון דעת, גאר א טיפע דעת. די דעת איז אזוי טיף אז מען קען עס נישט אפילו מגדיר זיין אינגאנצן מיט כללים, מיט ווערטער, מיט פרטי הלכה זאגן "אזוי און אזוי".

עס דארף זיין אלעמאל לעבעדיג! יא, דאס איז די הבחנה. עס דארף זיין אלעמאל לעבעדיגע דעת, עס דארף זיין יעצט.

עס קען נישט זיין אז דער מענטש איז טויט, ער גייט פשוט לויט כללים, אזוי ווי א מאשין, אזוי ווי א קאמפיוטער; ער האט זיך געמאכט כללים, ער פירט זיך לויט דעם. ניין! מען דארף יעדע רגע מפעיל זיין פון פריש דעם שיקול הדעת, עס איז א לעבעדיגע זאך. און דאס איז וואס ווארפט א מענטש צו דרך המיצוע, דאס איז דער טייטש דרך המיצוע.

איך געדענק נישט ווער עס האט עס געברענגט, פון דעם ווילנער גאון און אנדערע וואס זענען מסביר אז דאס איז אויך די יסוד פון דעת על פי קבלה: אז דעת איז מכריע צווישן צוויי זייטן. די טייטש איז נישט פשט אז עס גייט אינמיטן – דו האסט חסד, גבורה (אדער חכמה, בינה), און צווישן איז דעת וואס מאכט אן "צווישן", אזא יעקב צווישן משה און אהרן. ניין, דאס איז אויך די טייטש משפט.

ד. משפט אלס א לעבעדיגע הכרעה

יעדער איינער ווייסט אין זוהר: משפט, משפטים איז א כינוי פאר די מדה פון תפארת, און די שורש פון תפארת איז דעת. "נשמתא דתפארת" הייסט עס, דאס איז די דעת.

משפט הייסט נישט מחמיר זיין, נישט מקיל זיין, נאר: וואס איז ריכטיג.

אבער "וואס איז ריכטיג" מיינט נישט אז מען זאל געבן פופציג "יחלוקו" יעדע מאל. "יחלוקו" איז אמאל אז די דין, אז ריכטיג איז יחלוקו. אבער די ריכטיגע משפט איז צו וויסן וואס איז די דין אין יעדע פאל [case], און דווקא סדר "השתדלות לפנים" – עס דארף זיין א לעבעדיגע בית דין.

יא, איך רעד אין די וועלט פון א בית דין, יא, מען פארשטייט עס אביסל. מען איז עס נישט חושב אסאך מאל אז עס איז אויך תלוי אין די זעלבע יסוד, איך רעד עס דאך אסאך, וויאזוי הלכה דארף ארבעטן, וויאזוי הוראה דארף ארבעטן. יא, מען פארשטייט נישט אמאל, איך וויל אפילו...

יא, איך האב געזען אפילו איינער פרעגט – איך מיין נישט איינער, אסאך פרעגן – ווען רש"י זאגט "אשר תשים לפניהם" [שמות כ"א:א], און רש"י זאגט "ולא דין עבדים כחברים" [אז דיני ממונות זענען וויכטיגער], און רש"י זאגט אפילו די דיינים "כדיני ישראל" אוכלים ושותים. וואס איז אביסל שווער צו פארשטיין, דאס איז א פשטניש'ע זאך: עס דארף זיין א איד, דארף זיין א "חלב ישראל", עס איז דא א "משפטי ישראל", סבורי חלב ישראל, אז דער איד דארף עס זעהן.

וואס איז דעם "משפטי ישראל" פון "ולא דין עבדים כחברים"? אז די זעלבע הלכה... לאמיר זאגן אז ס'איז נישט נאר די זעלבע הלכה, ווען ס'ווייסט אביסל די ברייטע פרטים פון די רעגירונג [secular law], ס'ווייסט א אמאל וואס איז אפילו פארקערט די אידישע משפטים, וואס ער נעמט זיך נאך די גוי'שע משפטים וועגן אלע מנהג המדינה און די דינא דמלכותו וכו'.

איז וואס טוט אויף דער אידישער דיין? דארף עס טאקע פארשטיין, עס איז נישט קיין ווערטל. איז די השכלה פון פארשטיין וואס דאס מיינט, וואס וואלט געדארפט מיינען... בפועל איז די אנדערע שמועס. אבער וואס עס וואלט געדארפט מיינען איז, אז מען פארשטייט, מען פארענטפערט די שיטה.

פארוואס דארף מען בכלל א בית דין? מען שטייט "ואלה המשפטים אשר תשים לפניהם", דער סך הכל דער משפטים, דער כללים וואס שטייט אין פרשת משפטים. חוץ פון דעם איז דאך דא א מצוה צו מאכן א בית דין? יא, "שופטים ושוטרים". ס'איז דא פרשת משפטים און פרשת שופטים. פארוואס פעלט אויס פרשת משפטים ביי פרשת שופטים?

ה. בית דין: נישט קיין אלגאריטם, נאר א לעבעדיגע התגלות

איז, איינער פארשטייט, אז ווי מען זאגט "אשר תשים לפניהם", עס איז נישט גענוג צו וויסן די אלע כללים, עס איז נישט גענוג צו וויסן די אלע הלכות, מען דארף אויך טאקע האבן א בית דין. אלא וואס דארף מען א בית דין? וואס דארף, וואס טוט אויף דער בית דין?

קען מען זאגן אז דער בית דין איז מברר די מציאות. עס זאגט איינער, אפשר מאכן א טעות און מיינען אז א בית דין איז פשוט א "היכי תמצי" צו מברר זיין די מציאות, און נאכדעם וואס מ'ווייסט די מציאות איז גלייך ווייסט מען די הלכה – עס איז אן אלגאריטם [algorithm]. עס איז דא כללים, עס זאגט אויף יעדע הלכה שטייט אין די תורה, וואס איז דער דין? און די בית דין פשוט קוקט אריין אין דער בוך פון כללים, און ער זאגט וואס די הלכה איז!

די אמת איז אבער נישט אזוי. און ווער איז אן א בית דין וואס מיינט אזוי, זענען זיי נישט ראוי לתורה און בית דין? א בית דין איז אן אקטיווע זאך. א בית דין איז דער טייטש אז דאס האט דריי... וואס איז נישט גענוג "אל תהי דן יחידי" שאין דן יחידי אלא אחד? דאס פשוט זאגט מען, יא, ווייל א מענטש אליינס האט אלעמאל נגיעות [bias], און די אנדערע דיינים זענען א קעגנגעוויכט [counterweight] צו די מענטש'ס נגיעות, און די מענטש'ס סימפאטיעס, און די מענטש'ס בייעס [bias]. אקעי.

אבער וואס איז די סוד? די סוד זאגט די זוהר, אז דריי דיינים זענען חסד, גבורה, תפארת... ס'ווערט געברענגט אויך אין הקדמת "תפארת תורה" דא, און די "דגל" [דגל מחנה אפרים] האט עס מאריך געווען די סוד: חסד, גבורה, תפארת. שורש פון די דריי מידות אין דרך הממוצע. דער שורש דיינים איז טייטש חסד גבורה תפארת. דאס איז א קבלה, דאס איז די סטרוקטור פון א בית דין, ס'דארף זיין דריי מענטשן.

פארוואס דארף עס זיין דריי מענטשן? פארוואס דארפן יעדע מאל זיין דריי מענטשן? אגעין [Again], קענסט זאגן: יעדע הלכה וואלט מען געקענט מכריע זיין, קומט די תורה און די הכרעה, שולחן ערוך שטייט וואס די הכרעה איז, דארף מען שוין נישט קיין בית דין, ס'איז שוין געשריבן!

ניין. דער טייטש איז, אז א בית דין איז א לעבעדיגע התגלות פון די צדדים וואס איז אלעמאל דא, און די הכרעה וואס איז דא אינדערצווישן. אויב צוויי קעגן איינס, יא, וויאזוי הייסט אז דער דריטער איז מכריע? אין אנדערע ווערטער, אז ס'איז נישטא אזא זאך אין די וועלט אז ס'איז אזוי קאמפליצירט, און יעדע זאך דארף מען וויסן בשקול הדעת, מ'דארף האבן א לעבעדיגע שקול הדעת צו פסק'ענען עני שאלה [any question].

אין די לעבעדיגע שקול הדעת וואס הייסט זיך משפט, ס'קומט ארויס פון די אלע כללים וואס מ'לערנט, ס'קומט ארויס אויך פון די גוטע מידות וואס מ'האט. א דיין וואס האט נישט קיין גוטע מידות, ער וועט אויך פסק'ענען פאלש.

ו. דעת תחתון: די עבודה פון די נשמה

און מיר גייען פרובירן דאס מסביר זיין באזירט [based] אויף דאס וואס מיר האבן געזאגט אז די מידות איז תלוי אין עפעס א שקול הדעת, און אז די מידות אליינס האבן אין זיך א דעת. מיר ווילן מסביר זיין די דעת על פי קבלה אביסל, אבער מיר פארשטייען, אויב מ'פארשטייט די נקודת היסוד פון דעת וואס מיר רופן "דעת שכל מעשי" – דער רמב"ם רופט דאס, על פי קבלה הייסט דאס דעת תחתון, נישט דעת עליון וואס איז מכריע צווישן חכמה און בינה, אבער דעת תחתון וואס איז מכריע אמת'דיג צווישן חסד און גבורה.

די נשמה'ס עבודה איז דעת תחתון. וואס הייסט דעת תחתון? דעת תחתון הייסט אז ס'דארף זיין א לעבעדיגע דעת. דעת תחתון איז אמת'דיג די "חיות הגלגלים", ווי ס'לערנט אין די כוונות האר"י, יא? כוונות האר"י, מ'זאל צוברענגען דעת תחתון, אז ס'זאל זיך וואקלען, ס'זאל זיין לעבעדיג.

דעת תחתון אין די טייטש אז יעצט אויף די מינוט דארף זיין א הייליגער, א איד וואס האט א ריכטיגע דעת, וואס ער קען מכריע זיין, וואס ער קען זען ריכטיג וויאזוי מ'זעט ריכטיג די מקרה, די פאל [case] וואס איז געווען, און ער קען ריכטיג פסק'ענען אויף דעם פאל. יעדע פאל, און אזוי שטייט אין הלכות עדות, אין הלכות דיינים, "לפי מעשה". יעדע פאל איז א הלכה בפני עצמו.

ז. א נייע מתן תורה

"אלקים נצב בעדת אל". וואס הייסט "אלקים נצב בעדת אל"? דער אייבערשטער שטעלט זיך אוועק ביי די דיינים, "שופטים ושוטרים תתן לך בכל שעריך". וואס גייט דא פאר? א בית דין איז א מיסטישע [mystical] זאך. א בית דין, וואס גייט דא פאר? א בית דין איז סך הכל צו מכריע זיין לויט די כללים וואס שטייען אין חושן משפט? ניין.

א בית דין איז א נייע התגלות פון מתן תורה. "דין הייסט תורה", שטייט אין די גמרא ראש השנה. וואס הייסט דין הייסט תורה?

כמעט אפט איז געמיינט אז דין איז נאר שלום בעלמא. מ'איז א הכל, מ'דארף אנווענדן [apply] די הלכה וואס שטייט אין די תורה. ניין. כמעט אפשר פארלערנט אז דין איז א מתן תורה. ס'איז א נייע מתן תורה. "כל דיין שדן דין אמת לאמיתו כאילו נעשה שותף להקב"ה במעשה בראשית". ס'ווערט א נייע מתן תורה.

וואס איז די מעשה בראשית? ער זאגט דאך אזוי ווי... מעשה בראשית איז יש מאין. דו מאכסט יש מאין? ניין.

סוד המשפט והעדות: דעת, ראייה, און די חלות פון א בית דין

חלק ב' מתוך ד'

---

פרק ב': בית דין – א נייע מתן תורה

דאס טייטשט אז יעצט אויף די מינוט דארף זיין א הייליגע אידישע נשמה וואס האט ריכטיג דעת, וואס ער קען מכריע זיין. פארוואס? ווייל ער קען זען ריכטיג וויאזוי מען זעט ריכטיג דעם מקרה, דעם פאל [case] וואס איז געווען, און ער קען ריכטיג פסק'ענען אויף דעם פאל.

יעדע פאל, און אזוי שטייט א הלכה: "אין לו לדיין אלא מה שעיניו רואות", יעדע פאל איז א הלכה בפני עצמו. "אֲלֵיהֶם נָתָנוּ בְּדַעְתָּא" – דאס איז "אֲלֵיהֶם נָתָנוּ בְּדַעְתָּא" [עס איז איבערגעגעבן געווארן צו זייער דעת]. דער אייבערשטער שטעלט זיך אוועק ביי די דיינים, "וְאַתָּה תְּנַחֵם אֶת יִשְׂרָאֵל הַמִּתְבַּיֵּשׁ".

וואס גייט דא פאר? א בית דין איז נישט א מיסטישע זאך. א בית דין איז נישט סך הכל צו מכריע זיין לויט תקנות וואס שטייט אין חושן משפט. ניין, א בית דין איז א נייע חלות פון מתן תורה. "דין הייסט תורה", שטייט אין די גמרא אין שבת. וואס הייסט דין הייסט תורה? כמעט אפט איז געמיינט אז דין איז נאר שלום בעלמא, מ'דארף סך הכל אנווענדן [apply] די הלכה וואס שטייט אין תורה.

ניין, כמעט אפט איז געמיינט אז דין און א דיין איז א מתן תורה, א נייע מתן תורה. "כָּל דַּיָּן שֶׁדָּן דִּין אֱמֶת לַאֲמִיתּוֹ נַעֲשֶׂה שׁוּתָּף לְהַקָּדוֹשׁ בָּרוּךְ הוּא בְּמַעֲשֵׂה בְרֵאשִׁית" (שבת י.). ס'ווערט א נייע מתן תורה. וואס איז די מעשה בראשית? ער מאכט דאך נישט יש מאין? ניין, א דיין מאכט א נייע דבר תורה פאר דעם פאל.

וואס איז די נייע דבר תורה? דאס איז די חלות פון די תורה און די דעת תחתון, וואס ער קען זען פונקטליך וואס גייט פאר אין דעם פאל, און מכריע זיין לויט אלעס וואס ער ווייסט, לויט אלעס וואס ער פארשטייט. און וויבאלד ער פארשטייט, און ער איז דאס מפליא [ברענגט עס ארויס], מאכט ער א חלות פון דעם אין דעם פאל.

דאס איז א נייע זאך, און מ'קען נישט צושטעלן פון איין פאל צום צווייטן. פארשטייט זיך, מ'קען מאכן "דמיון מילתא למילתא" [פארגלייכן איין זאך צו דער צווייטער], אבער די חלות פון די דמיון מילתא למילתא איז אליינס א זאך וואס מ'דארף א לעבעדיגע דיין. און דעם על פי הלכה אמת'דיג: אויב ס'איז נישטא קיין לעבעדיגע דיינים און דו ווילסט זאגן א פסק, האסטו נישט קיין שום תוקף.

מ'קען זיין א מוסר שכל דערפון, מ'דארף מדייק זיין, אבער ס'איז דא געוויסע וועגן וואס ס'מוז זיין יעדע זאך א נייע הוראה, און די הוראה טוט עפעס. ער האט נישט סתם אזוי ווי איינער מיינט, פשוט א דיין איז איינער וואס קען די תורה. קענען די תורה איז א תנאי צו זיין א דיין, ס'איז א חלק פון די חינוך פון דיין, אבער די דיין איז דער וואס פסק'נט אויף דעם ספעציפישע פאל. מ'קען נישט צושטעלן פון איינס אויפ'ן צווייטן אן ס'זאל זיין אין די צושטעל א נייע דין, א נייע דין תורה, א נייע דיין וואס זאל דריי דעות אמת – די חסד, גבורה, תפארת – זאל מאכן א נייע זאך.

און דאס איז ענדליך די זעלבע סוד פון דעם וואס שטייט אז עבודת ה', מ'פרעגט די זעלבע קושיא: מען דאווענט יעדן טאג? ניין, דאווענען איז א לעבעדיגע זאך. מען דאווענט די היינטיגע דאווענען, א נייע, ווייל לויט די היינטיגע מצבים, לויט די היינטיגע רעאליטעט [reality], יעדע קלאכט איז אנדערש.

פרק ג': איסור ערכאות – דער חילוק צווישן חוקים און א לעבעדיגער דיין

און אויף דעם, יעצט פארשטייט מען פארוואס נישט צו גיין צו א גוי [ערכאות]. דער גאנצער ענין פון די גויים, ס'מיינט דאך נאר דאס ארויסברענגען רשע. מ'זאגט אפילו די ענינים שבדיני ישראל אז מען טאר נישט גיין צו זיי. מ'זאגט נישט ווייל ס'איז פעסימיסטיש, אדער אפילו קבלה אז מ'דארף גלייבן אין א אידישע נשמה, אדער ווייל ער האט בעסערע געזעצן. אדער מ'קען זאגן פאליטיש: מ'וויל נישט געבן א כח פאר די עלילים.

וואס איז שלעכט? דו זאלסט נישט זאגן סתם פאליטיק, די תורה איז נישט סתם פאליטיק אז מ'דארף גיין צו די היימישע בית דין. וואס איז שלעכט א נישט היימישע, אויב ס'איז פונקט אזוי כשר, ס'איז פונקט אזוי גוט?

ניין, וואס די הלכה געט ארויס איז, עס איז נישטא אזא זאך. אז מ'קוקט אין די כללי הלכה, חוק, ספרי החוקים, מיר ברענגען די אלע ספרי החוקים, מיר צושטעלן, זעען די משפטים און חוקי חמורבי [Code of Hammurabi] שטייט די זעלבע הלכות, איז ממילא די זעלבע זאך? ניין!

וואס איז דער מכריע? איז אלעמאל – סיי ביי איד, סיי אלעמאל – איז דער דיין. דער לעבעדיגער מענטש וואס קוקט אויף דעם פאל און ער זעט וואס ער פסק'נט. דאס איז אוודאי דער אידישע דיין, און שטעלן זיך פאר, ער פארשטייט בעסער, ער האט געלערנט די תורה, נישט געלערנט סתם עפעס א חוקה ומשפט העולם. ער האט מער יראת שמים, יא? און אין אנדערע ווערטער, יראת שמים איז פאַקטאָר, ער קען זען בעסער הלכה למעשה פונעם פעלד, ממש ווי ס'איז חל די פאל.

אויב דו דארפסט גיין צו אים, נישט צו דער עובד כוכבים ומזלות, אה, ער האט די זעלבע הלכה? דאס האט ביי מיר נישט קיין חילוק. עס איז אסאך ווייניגער וויכטיג די הלכה, אבער ווי ס'איז וויכטיג, איז עס אסאך ווייניגער וויכטיג ווי די הסתכלות, די לעבעדיגע הסתכלות וואס דער דיין האט בשעת ער קוקט אויף די פעלער. דאס איז דער יסוד וואס איך האב מסביר געווען נאך א וועג אין די נושא פון א בית דין, פונעם "הַשּׁוֹפְטִים אֲשֶׁר יִהְיוּ בַּיָּמִים הָהֵם".

פרק ד': עדות על פי פנימיות – ראייה דורך דעת

אבער ער זאגט אז איך וויל ארויסגעבן א נקודה, על פי קבלה, על פי חסידות, וואס מען קען פארשטיין אביסל בעסער. וואס איז דער הסתכלות? ווייל דער עולם פארשטייט נישט. דער עולם האט געמיינט, אויף וויפיל פילע מעשיות נעכטן, דער עולם האט געמיינט עס זאל ארויסברענגען קריטיק, אז מען קען קריטיקירן מענטשן אז זיי זענען בלינד, מענטשן האבן נגיעות, מענטשן וואס האלטן זיך זייער פרום ווען ס'קומט צו זייערע זאכן, און כאפן זיי נישט!

ניין, איך האלט עס דא א טיפערע זאך. איך וויל ארויסברענגען א טיפערע זאך וואס איז געבויט אויף דעם, אז זיין א גוטער מענטש אויף יעדער לעוועל, איז געבויט אויף הסתכלות, איז געבויט אפילו מיט די ריכטיגע ברילן, אפילו מיט די ריכטיגע גלעזער וואס קענען זען. ער זעט אנדערש. ער זעט אנדערש.

אזוי ווי פארשידענע משלים וואס מיר האבן געגעבן אויף דעם, ווען א מענטש זעט א מעשה, איז לויט וויאזוי זיינע גלעזער קוקט אויף אים, זעט ער אן אנדערע מעשה.

די פסול פון קטן און גוי לעדות

אפילו עדות, אפילו עדות. פארוואס איז איינער וואס איז נישט קיין איד, אדער אזוי ווייטער, האט נישט קיין דעת, איז פסול לעדות? ווייל ער קען נישט זען. פשוטו כמשמעו.

א תינוק, א קטן איז פסול לעדות. פארוואס איז ער פסול לעדות? עדות דארף זיין איין זאך וואס א תינוק זאל זיין נתפס. פסול צו זיין א דיין, א ליסטים, אן איך ווייס וואס, פארשטיי איך. א דיין דארף האבן א שכל הדעת, ער דארף קענען די הלכה, ער דארף וויסן וויאזוי צו פירן. זאגט מען א קטן איז פסול לעדות. נו פראבלעם, ער איז פסול צו זיין א דיין, אבער עדות איז דאך א חוש, יא? עדות איז דאך עפעס וואס ער האט געזען.

האסטו מורא אז ער איז א שקרן? א קטן איז א שקרן? אקעי, אפשר איז דא א חשש אז ער איז א שקרן. יעדער גוי, יעדער איך ווייס וואס, יעדער זאך, יעדער פסול לעדות איז חשש אז ער איז א שקרן? ווער ס'לערנט די הלכות פסולי עדות ווייסט אז אלע לומדים פרעגן שוין: מ'קען נישט מסביר זיין אלע ענינים פון פסולי עדות נאר וועגן חשש משקר. חשש משקר איז א פשוט'ע זאך, אמת. מ'קען זאגן אז ס'איז כללים, פארמאל, אבער ס'איז נישט אמת. ס'איז נישט גענוג צו זאגן חשש משקר.

ווייל חשש משקר איז דאך זייער פאני. ער האט דאך געזען! עדות איז דאך ממש א נושא פון חוש הראות. ער האט געזען. וואס איז די נגיעה?

די משל פון די קאמערע

מ'קען אפילו רעדן, איך וויל רעדן טיפער, אויב מ'וויל רעדן פון א קאמערע [camera], יא? א קאמערע מיינען רוב היינטיגע מענטשן, למשל, אז א קאמערע איז זיכער כשר לעדות, ווייל ס'ווייזט דאך די מעשה. איך וויל זאגן אז ס'איז נישט ריכטיג.

און זיכער על פי הלכה, ווען דו וועסט פרעגן א רב א הלכה'דיגע שאלה, זיכער אויף דיני נפשות, אויף דינים חמורים, יא, אויף אן עדות אשה, יא, מ'דארף צוויי עדים פאר א... נישט עדות עגונה, עדות פאר א קידושין. קיינער וועט נישט זאגן – איך קען נישט קיין איין רב, נישט קיין אפילו רעפארמער – וואס ער וועט זאגן אז א קאמערע איז כשר לעדות.

מ'לייגט א קאמערע ביי די חופה, וואס מ'זעט היינט אז ס'איז דא די מנהג אז מ'לייגט קאמערעס, אבער נישט וועגן דעם, איך האף אז נישט. מ'לייגט א קאמערע ביי די חופה, און יעצט זענען דא צוויי קאמערעס, צוויי עדים. צוויי קאמערעס לייגט מען ביי די חופה פון ביידע ווינקלען [angles], און יעצט וועט ער זאגן "הרי את מקודשת", און ער וועט זאגן אז די קאמערע האט געזען.

ווייל עס דארף זיין אן עדה. פארוואס דארף מען אן עדה? אמת, הייסט עדות לקיום, אבער דער יסוד איז דאס געמאכט געווארן אז מען זאל קענען וויסן, מען זאל קענען מעיד זיין. זאל מען זאגן א קאמערע, און שוין. א מייקראפאן מיט א קאמערע איז כשר לעדות, יא? עס איז דאך די קלארסטע זאך.

די תירוץ איז: ניין. פארוואס? עדות איז לשון "דעת", יא? עדות איז דעת, דער זעלבער שורש. דאס איז נאר א רמז. אבער די סיבה [reason] איז, פארוואס דארף מען א מענטשלעכע עדות? ווייל אויף צו זען דארף מען אויך דעת.

דער ווער ס'ווייסט די פאליטיק און די רעאליטעט [reality] פון קאמערעס, פון ווידעאוס, אז זייער אסאך מאל ווענדט זיך וועלכע ווינקל [angle] האט געקוקט, אדער ווי הייבט זיך אן די ווידעא, צו ס'הייבט זיך אן גענוג פרי צו ס'איז אויסגעשניטן, יא? דאס איז נישט נאר ביי די טעכנישע זאך. די טעכנישע זאך איז די חלות פון דעם, אבער מען קען זען אז ס'איז נישט אמת אז א קאמערע זאגט אלעמאל די אמת. ווייל א קאמערע גיט דיר אויך שוין א געוויסע פירוש אויף די מציאות, לויט וואס די קאמערע איז אויסגעשטעלט צו כולל זיין, די ליכטיגקייט [light], וכדומה ווי א קאמערע ארבעט.

א מענטש, אויב מען וויל א מענטש זאל זאגן אן עדות, פארשטיי איך, דו דארפסט מיר שוין די מציאות מיט דיין פירוש. און אויב דו ביסט א מענטש וואס מיר האלטן אז דו האסט א ריכטיגע דעת, דו ביסט נישט א מענטש וואס פארשטייט רעאליטעט ריכטיג.

פארוואס א גוי קען נישט זען קיין קידושין

אין אנדערע ווערטער, לאמיר זאגן אזוי, לאמיר פרעגן, פארוואס זאל זיין א גוי? לאמיר פרעגן א גוי? לאמיר זאגן א גוטער גוי, א גר תושב, אוקעי? א כשר'ע גוי, מקיים אלע מצוות שבע מצוות בני נח, איך וויל אים רופן עדות פאר מיין קידושין. פארוואס איז ער פסול? ס'איז נישט קיין שום ספק אז ער איז פסול לעדות. פארוואס? ער גייט... האלטסט ער גייט זאגן ליגנט? ער גייט זאגן אז די צוויי אידן האבן חתונה, און זיי האבן נישט חתונה געהאט? וואס איז די פראבלעם? וואס וויל מען פון זיי? מען דארף ארויסגעבן א פשוט'ע זאך.

די תירוץ איז: ווייל א גוי קען נישט זען קיין קידושין.

ווילסטו זען פראקטיש, מען קען טענה'ן די פראבלעם אויך, איך גיב דיר ארויס די נקודה, די נמשל, און הלכה למעשה, דאס פרעגט מען אן אויף א רב, אפשר איז יא דא אן עובדא. אבער איך וויל דיר זאגן א נקודה: א גוי קען נישט זען קיין קידושין. א גוי קען זען א אינגל לייגט א רינגל אויף א מיידל'ס פינגער, און ער קען אויך זען ווי ער זאגט ווערטער, ער קען הערן, זיינע אויערן ארבעטן. ס'איז נישט קיין שום ספק, ס'איז נישט קיין שקר נאך, א גוטער גוי, אן ערליכער גוי, וואס האט אים גענומען א ליגנט-דעטעקטאר טעסט [lie detector test]. נישט קיין שום ספק, שקר.

אבער קידושין, ווען א אידישע עדה שטייט ביי א חופה און זיי זאגן עדות אויף א קידושין, זיי זאגן נישט עדות אז זיי האבן געזען דער אינגל לייגט א רינגל אויף יענע מיידל. נישט דאס איז א טייטש עדות קידושין. זיכער נישט עדות לקיום. אז ס'איז דא גוים, יא, ס'איז דא גוים, און וואס זענען נאמנים לעדות קידושין, מסתמא מסיח לפי תומו, אן עהנליכע זאך. דעמאלטס איז נישט קיין דין עדות אין דעם סענס, ס'איז סתם מברר זיין די מציאות. אבער איך רעד עדות וואס ס'דארף זיין אן עכטע ריכטיגע עדות.

דער איד, ער זעט א קידושין. פארוואס זעט ער א קידושין? ווייל ער ווייסט וואס הייסט קידושין. קידושין איז א טייטש, די אישה ווערט הקדש. קידושין, איך רעד שוין נישט אויב ער ווייסט א קידושין, "הרי את מקודשת לי", כדת משה וישראל, און אזוי ווייטער. ער זעט א קידושין. אין זיין עולם המושגים, אין זיין וועלט, איז דא אזא מושג אויף די וועלט "קידושין", ס'איז דא אזא זאך "מקודשת".

ביי א גוי איז נישט דא אזא זאך מקודשת. ס'איז דא נישואין, אמת, אבער קידושין איז נישט דא. קידושין, אזויווי דער נמוקי יוסף איז מסביר זייער שיין אין זיין הקדמה פון הלכות קידושין, ערשטע פרק פון קידושין, האט נישט קיין גוי. ס'איז נישט דא אזא מושג פון קדושה. איז ווען דער גוי קוקט, ער קען עס נישט זען. נישט ווייל ער איז בלינד, נישט ווייל ער איז א שקרן. ער קען זען א מעשה, ער קען אפילו זען אז די אידן פירן זיך נאך די קידושין א זאך בפני עצמה, אבער די קידושין עקזיסטירט נישט אין זיין קאפ, ער קען עס נישט זען.

אוודאי איז ער פסול לעדות. די זעלבע זאך איז לגבי די ביזנעס. ער קען נישט זען געוויסע זאכן, ווייל זיין פירוש אויף די מציאות איז בשעת'ן זען. די נושא צו ער זאגט ליגנט איז די נעקסטע נושא, צו ער איז א שקרן, צו ער איז מקיים "מִדְּבַר שֶׁקֶר תִּרְחָק", צו אזוי ווייטער. דאס איז די... איך האלט נאך פאר די ערשטע סטעפ: ער האט דאס נישט געזען. א גוי קען נישט זען.

א קאמערע זיכער נישט. א קאמערע קען נישט זען גארנישט, קיין שום מענטשליכע זאך. א קאמערע איז א מאשין, איז א גולם, ער קען גארנישט טון. זיכער א קאמערע איז נישט כשר לעדות, ס'איז נישט קיין שום ספק נישט. אוודאי, מבחינת בירור המציאות, ס'איז א שטיקל ראיה, א שטיקל סימן, אקעי, אזוי די פוסקים, די רבנים האבן זיך שוין אן עצה געגעבן וואסערע גדר צו געבן. אבער די הלכה, די חלות, די חלות פון די קידושין – איך זאג די ווארט קידושין נאר ווייל ס'איז א שארטקאט [shortcut] – אויב די דעת, אויב מ'דארף א מענטשליכע דעת, איז א קאמערע פסול לעדות.

ס'איז נישט קיין שום הוה אמינא אז אויב איינער מאכט א קידושין אין פראנט פון אלע קאמערעס שבעולם, און שפעטער קומט איינער און ער איז עובר אויף די אשת איש, איז זי נישט פטור לכל הדעות פון כריתות. ס'איז נישט קיין שום שאלה נישט, ס'איז נישט קיין שום עדות נישט. אויב דו ברענגסט נישט צוויי כשר'ע אידן וואס זענען גדולים, בני חורין, וואס זענען מעיד, איז נישט קיין שום ספק נישט. איך גלייב נישט אז עניוואן [anyone], עני רב אין די וועלט וועט מחולק זיין אויף מיין פסק דא.

און דאס איז פארוואס? ווייל אונז פארשטייען אז דא דארף מען א מענטשלעכע דעת, א לעבעדיגע זאך, א נשמה קענסטו עס רופן, א דעת אמת'דיג וואס קוקט און ער זעט דא א קידושין. דאס מאכט די קידושין.

איך האף אז דאס איז א שכל ארויסצוברענגען אמת'דיג צו פארשטיין די זאך, מען דארף פשוט פרעקטיסן [practice] אין לייף [life] אנצוהייבן צו זען זאכן וואס אונז רעדן ווען אונז...

פרק ד': די עבודה פון "הסתכלות" – א נייע סארט מענטש

די נויטווענדיגקייט פון א "מענטשלעכע דעת"

און דאס איז פארוואס [דארף מען א בית דין], ווייל אונז פארשטייען אז דא דארף מען א מענטשלעכע דעת, א לעבעדיגע זאך, א נשמה קענסטו רופן, א דעת אמת'דיג וואס קוקט און ער זעט דא א "קידושין". דאס מאכט די קידושין.

איך האב [געטראכט] אז דאס איז א השכלה ארויסצוברענגען, אמת'דיג צו פארשטיין דאס דארף מען פשוט פראקטיצירן אין לייף [אין לעבן] און אננעמען צו זען זאכן. דאס איז די זאכן וואס אונז רעדן ווען אונז זאגן אז די נושא פון מידות, די נושא פון זיין א מענטש, הייבט זיך אן מיט די הסתכלות, עס הייבט זיך אן מיט די קוק. עס הייבט זיך נישט אן מיט די וואס דו טוסט, עס הייבט זיך אן מיט וויאזוי דו זעסט די וועלט.

און אונז האבן ארויסגעברענגט אסאך משלים נעכטן – אפשר יעצט קען מען אריינגיין אין דעם פלאג אריין אלע משלים וואס אונז האבן געזאגט – ווי מענטשן לעבן אין א וועלט, זיי כאפן נישט אז דא איז בכלל דא א נויט, דא איז דא א יתום, דא איז דא אן אלמנה, דא הייבט זיך אן א נושא פון א הלכה, דא הייבט זיך אן א נושא פון "לֹא תַעֲמֹד עַל דַּם רֵעֶךָ" (ויקרא יט, טז). אן די ברילן זעסטו עס נישט, דאס איז די ווארט.

צוויי סארטן "שלימות האדם": אריסטו קעגן די תורה

דארף מען אבער יעצט מוסיף זיין – איך וויל נאך מוסיף זיין, איך האלט דא אין די ישיבה, איך וויל נאך מוסיף זיין וואסערע סארט בליק. יעצט אונז לערנען אסאך מאל, איך וויל נאך מוסיף זיין וואסערע סארט בליק גייט צו אז מען זאגט אז א איד איז נישט נאר א "טוב", אדם טוב מבחינת אנושיות.

מיר האבן געלערנט א לשון, איין לשון וואס קען ארויסברענגען דעות. ר' חסדאי אברהם – [רבי] אברהם אזולאי זאגט אין זיין הקדמה [צום ספר "חסד לאברהם"], אז איינער וועט זיין אן "אדם הכי טוב על פי פילוסופיא", ער טוט גאנץ ספר המדות לאריסטו, דאס איז די שלמות האדם באשר הוא אדם; ער איז א גוטער מענטש, הונדערט פראצענט א גוטער מענטש.

זאגט ער אבער: אבער די תורה איז געקומען פאר נאך א זאך. ס'איז אמת דאס איז די תורה אויך, די תורה איז אויך פאר דעם, נישט קיין שום ספק. אבער די תורה איז געקומען פאר נאך א זאך, ס'איז דא א "שלמות הישראל באשר הוא ישראל". אדער מ'קען עס רופן "שלמות הנשמה באשר היא נשמה", נישט נאר די שלמות הנשמה שבגוף. ס'איז א גאנצע אנדערע סארט שלמות, ס'איז א גאנצע אנדערע סארט טוב.

און וואס טייטשט שלמות, וואס טייטשט גוטסקייט? איז די זעלבע טייטש, אבער ס'איז די גוטסקייט פון אן אנדערע זאך, פון אן אנדערע לעוועל [מדריגה]. אזוי ווי מיר זאגן אלעמאל: א טיש האט זיך זיין שלימות, ער דארף זיין א גוטע שטארקע טיש, און שיין, און אלע סארט מעלות – איז דאס איז די שלימות א טיש באשר הוא טיש. א קו האט זיך זיין שלימות באשר הוא קו. א מענטש האט זיך זיין שלימות באשר הוא מענטש.

אבער דא הייבט זיך אן א גרויסע שאלה: וואס איז די טייטש "א מענטש"? ס'איז דא אסאך סארט לעוועלס, אסאך סארט מינינגס [באדייטן] פון די ווארט מענטש.

* ס'איז דא א מענטש וואס מ'רופט בחינת גוי, בחינת מענטש וואס לעבט אין עולם הזה. דאס איז איין שלימות, ער דארף האבן תיקון המדות. אפילו אויך דוד המלך זאגט אז מ'קען נישט לעבן אן גוטע מדות, מ'דארף זייער אסאך זאכן.

* אבער דאס איז נאך אלץ נישט די "שלימות הישראל באשר הוא ישראל", אויף דעם וואס ס'שטייט "וְאַנְשֵׁי קֹדֶשׁ תִּהְיוּן לִי" (שמות כב, ל) אין די וואכעדיגע סדרה.

די זוהר זאגט אז דאס איז די העכסטע לעוועל וואס קען זיין, "וְאַנְשֵׁי קֹדֶשׁ תִּהְיוּן לִי" – זיין הייליג. הייליג טייטש, ס'איז דא "אנשי קדש", יא, ס'טייטש אנשי קדש. דער קאצקער רבי זאגט: "מענטשלעך הייליג". יא, אנשי קדש איז די טייטש אז קודש איז א נייע סארט אדם.

נפש הבהמית קעגן נפש אלוקית: א נייע פשט אין "מענטש"

און איך קען פארשטיין, יעדער איינער ווייסט די כוזרי וואס זאגט אזא לשון, אבער מ'דארף עס ארויסהאבן, ס'איז דברים פשוטים פאר ווער ס'טראכט אריין אין וואס מ'מיינט, ס'איז נישט קיין מיסטישע זאכן. ס'איז אפשר מיסטיש, אבער ס'איז פשוט. ס'איז דא א נייע פשט אין וואס ס'טייטש א מענטש.

דו האסט געזען א מענטש וואס מ'קען זען, דער מענטש וואס גאנץ חוש המשפט לכאורה איז עושה כמותו. דאס איז איין לעוועל פון שלימות האדם. ס'איז אבער נאך לעוועלס פון שלימות האדם, נאך גאנצע לעוועלס. ווער ס'לערנט און ווער ס'פארשטייט וואס ער מיינט, א מענטש איז א נשמה, מ'קען עס רופן א נשמה אלוקית.

וואס מיינט א געטליכע נשמה? א נשמה וואס זיין... איך וועל טייטשן. די טייטש איז אזוי:

* א נפש הבהמית איז זיין נשמה וואס זיין וועלט איז א בהמה'שע וועלט. ער זעט בהמות אויף די וועלט, ער איז רילעיט [פארבינדן], זיין רילעישאנשיפ [שייכות] מיט אלעס איז בהמות, בהמות גופים. יא, ער פארשטייט גופים, מ'רעדט צו אים גופים. דאס טייטש א נפש, ער לעבט, זיין לעבן איז גופים.

* נפש אלוקית איז טייטש – נישט אז ס'איז גאט, מ'זאל נישט מאכן די טעות, די נשמה איז נישט גאט. וואס מיינט נפש אלוקית? מיינט אז ס'איז "געטליך". יא, מ'זאגט אז ס'איז געטליך, ס'איז נישט גאט. וואס טייטש איז געטליך? אזוי ווי עפעס איז "פרידליך", ס'טייטש ער באלאנגט צו די נושא פון פרידן. געטליך טייטש, א נשמה אלוקית איז די סארט מענטש, די פשט אויף דער מענטש, אדער קענסט זאגן די לעוועל פון דער מענטש, א נייע סארט מענטש, א נייע פשט אין די ווארט מענטש, וואס זיין וועלט איז א געטליכע וועלט.

צו אים, זיינע קשר'ס זענען גאט, זיינע תירוצים זענען גאט, זיינע התייחסות'ן צו אנדערע זאכן זענען גאט. דאס איז דער טייטש א געטליכע נשמה. דאס איז א גאנצע נייע פשט פון די ווארט מענטש. א גאנצע נייע פשט. א מענטש איז אזא סארט זאך וואס האט עפעס מיט גאט. ער דינט גאט, ער ברענגט שפע פון גאט, ער ברענגט אריין גאט אויף די וועלט, ער ברענגט די וועלט צוריק צו גאט. אלע מיני וועגן. ער פארשטייט גאט, ער רעדט צו גאט. דאס איז א נייע סארט זאך. אין די גאנצע עולם פון נפש הבהמית עקזיסטירט דאס נישט.

בחינת שבת: די נשמה וואס איז "יצא לחופשי"

"בַּשְּׁבִיעִת יֵצֵא לַחָפְשִׁי חִנָּם" (שמות כא, ב), "שֵׁשֶׁת יָמִים תַּעֲבֹד" (שמות כ, ח) – דאס איז די נשמה וואס ארבעט זעקס טעג אין די וואך, "מתגלגל בששת גלגלים", און "בַּשְּׁבִיעִת יֵצֵא לַחָפְשִׁי חִנָּם". דאס איז בחינת שבת, דאס איז חופשי, יא? דאס איז די עולם החירות.

דאס איז די נשמה וואס איז קיינמאל נישט אריינגעקומען אין די גוף, כביכול, יא? די נשמה איז במאסר אין גוף. דאס איז די חלק הנשמה, די נפש הבהמית, אדער די חלק הנפש וואס גייט אריין אין די גוף. דא איז א חלק וואס ער איז "יצא לחופשי חינם", ער איז קיינמאל נישט געווען קיין קנעכט. אויב ער פארשטייט נישט ביי שביעי, וועט ער ביי יובל עס פארשטיין. דאס איז א נייע סארט מענטש.

לעבן מיט דעת: דער קאצקער רבי און "לא תגנוב"

יעצט, וואס מיינט עס אבער צו לעבן ווי א נייע סארט מענטש, צו לעבן ווי א נפש אלוקית? אויב מיר גייען צוריק צו וואס מיר האבן געזאגט אז אלע סטרוקטורס [מבנים] זענען די זעלבע. וואס מיינט טוב? טוב מיינט די בעסטע וואס די זאך קען זיין, דאס טייטש שלימות, יא? און זיי האבן אונז יעצט געזאגט וויאזוי א חלק, וויאזוי פירט זיך די טוב? "בדרך המציאות", אין די ריכטיגע וועג פאר דעם לעוועל פון שלימות.

וויאזוי זעט מען וויאזוי דאס ארבעט? דאס ארבעט דורך דעת. יעדער לעוועל ארבעט דורך דעת. ווי עס שטייט אין זוהר, דעת איז עולה פון אלע לעוועלס. וויאזוי יעדער לעוועל ארבעט מיט דעת? אין אנדערע ווערטער, זיך צו פירן מיט דעת ריכטיג אין בין אדם לחבירו, אין די ערשטע לעוועל, דארף מען קענען זען וויאזוי די וועלט זעט אויס פון איינער וואס האט א ריכטיגע חינוך.

אז למשל, איך וויל זאגן נאך א פשוט'ע משל, לאו דווקא, יא? דער קאצקער רבי, מ'קען די מעשה, און עס איז פאר אמת, ער האט געזאגט אז זיין גאנץ לעבן געדענקט ער די מעשה:

אז דער גבאי פון קאצקער רבי איז אריינגעקומען און האט געזאגט אז מ'גנב'עט, מ'גנב'עט אין שטוב.

האט דער קאצקער רבי געזאגט – און דער גבאי האט געזאגט אז וואס הייסט מ'גנב'עט – רבי האט געזאגט: "וואס הייסט מ'גנב'עט?"

און דער קאצקער רבי [דער גבאי] האט געזאגט: "וואס הייסט, דא איז אלעס אפן, ס'איז נישטא וועגן קיין לאקס [שלעסער], מ'האט נישט געהעריגע היטן, ס'איז נישט קיין קאצק." אזוי חסידות איז א ווילדע גאווערנמענט [רעגירונג].

האט דער קאצקער רבי געזאגט: "וואס הייסט א ווילדע גאווערנמענט? שטייט דאך 'לֹא תִגְנֹב' (שמות כ, יב)."

האט דער ירושלמי'ער איד געזאגט, א גאנץ לעבן געדענקט ער ווי דער קאצקער רבי זאגט: "שטייט 'לא תגנוב'." שטייט דאך "לא תגנוב", "לֹא תַחְמֹד" (שמות כ, יג), רש"י זאגט, "מען קען נישט."

אבער וואס מיינט עס אז מען קען נישט? איך זאג א פשוט'ע טייטש. "לא תגנוב" האט מחדש געווען אויף די וועלט אז ס'איז דא א זאך "יענעמ'ס זאך". ווען א מענטש וואס ווייסט נישט "לא תגנוב", ער איז נאך נישט געווען ביי הר סיני, ער האט נישט געהערט "לא תגנוב", ער זעט זאכן, ער זעט שיינע קארס [אויטאס], ער זעט שיינע הייזער, ער זעט שיינע ווייבער, ער זעט אלע שיינע זאכן. טראכט ער, ער וויל עס. "לא תחמוד", זאל ער נישט חומד זיין. ער נעמט. פארוואס זאל ער נישט וועלן? ס'איז א שיינע זאך.

איינער וואס האט געהערט "לא תגנוב" – איך רעד שוין נישט צו ער גנב'עט נאכדעם, האט ער א נסיון, נישט, אקעי, ער האט א נסיון – אבער ער זעט די וועלט ניי. ער גייט אריין, ער זעט א הויז, זעט ער יענעמ'ס הויז. ער זעט עס, יא? וויאזוי קען מען זען די "יענעמקייט" פון די הויז? איך רעד נישט אז ס'שטייט א סיין [שילד], "ווייסט לוני פלוני", נישט דאס מיין איך. ער האט נייע ברילן, ער זעט "יענעמ'ס הויז". יענעמ'ס הויז באלאנגט נישט פאר מיר. אקעי, איך וויל עס יא, הייבט זיך אן א שאלה, אבער ער האט א נייע בליק אויף די וועלט.

דאס האט דער קאצקער רבי געמיינט צו זאגן. ער זאגט, "איך ווייס נישט 'לא תגנוב', ס'איז יעצט מיינס." אה, מענטשן, דאס וואס דער גנב'עט, דאס וואס ס'איז נישט פארשפארט, דאס טוישט נישט גארנישט, ס'איז נאך אלץ מיינס. יענער ווייסט אז ס'איז מיינס. אקעי, האט ער א נסיון, קען זיין.

שבת'דיגע ברילן: עדות על מעשה בראשית

יעצט, דער זעלבער וועג, אין דער זעלבער וועג, ווי איך הייב אן צו זאגן אז ס'איז דא א נייע סארט מענטש, א נייע לעוועל מענטש, ס'איז דא א נשמה פון באשפירו דעילא, "להשפיע חכמה ובינה". איך רעד נישט די וואכעדיגע וועלט. דאס איז א נייע וועלט.

וואס מיינט שבת? איך זאג, שבת זעט אויס די וועלט אנדערש, ווייל מען זעט די וועלט אנדערש. אויב וואס איז טייטש ווען מ'זאגט אז ס'וועט זיין משיח, "וְנִגְלָה כְּבוֹד ה' וְרָאוּ כָל בָּשָׂר יַחְדָּו כִּי פִי ה' דִּבֵּר" (ישעיהו מ, ה)? און מ'פארציילט אזוינע מעשיות, אפילו די בשר, אפילו די פליישיגע גוים וועלן זען גאט. וויאזוי זעען פליישיגע גוים גאט?

איך האב א נייע פראגע: וויאזוי זעען פליישיגע גוים פלייש? אויך מיט א געוויסע דעת. אן דעת זעט מען נישט גארנישט. די חוקרים היינט, און די מדענים וואס זיי זאגן וועגן "חוקי פערסעפשן" [געזעצן פון תפיסה], ס'איז קלאר, "פערסעפשן" דארף האבן א געוויסע דעת. יעצט, פארוואס זעסטו פלייש? ווייל דו אין דיין קאפ איז דא א פערש, דא א מושג וואס הייסט פלייש, זעסטו פלייש. ווייל נישט וואס ער האט נישט געזען. זייער גוט.

א שבת איז נישט אז ס'קומט א נשמה יתירה, ס'קומט א נפש'לע כיס אויף די וועלט, מער א העכערע לעוועל. וואס ס'מיינט? ס'מיינט אז יעצט די וועלט האט אן אנדערע זאכן. יעצט הייבסט אן צו זען אנדערע זאכן. ער זעט געטליכקייט. דו זעסט א געטליכקייט. אזוי ווי חז"ל זאגן, אזוי ווי די סיגנאל האט געמאכט, אז ס'איז דא זאכן וואס זענען דיין, יענעמ'ס. יעצט זעסטו נישט סתם א טיש, זעסטו יענעמ'ס טיש? טראכט די זעלבע זאך. יא? "כִּי לִי בְנֵי יִשְׂרָאֵל עֲבָדִים" (ויקרא כה, נה). "כִּי לִי הָאָרֶץ" (ויקרא כה, כג).

וואס איז די טייטש? די טייטש איז, אז שבת'דיגע בליק, "עדות למעשה בראשית". יא? וואס איז די עדות? מ'רעדט דאך פון ענגן עדות, וואס דאך, מען קען זען די וועלט ריכטיג. וואס איז די טייטש "עדות על מעשה בראשית"? אן עדות איז דאך געווען. איינער האט געזען, איינער האט נישט געזען. ביי א גט האט איינער געזען, איינער האט נישט געזען.

וואס איז די טייטש "עדות על מעשה בראשית"? "עדות על מעשה בראשית" מיינט אז איך האב גענוג שכל, איך האב א נייע דעת. ווען איך זע די וועלט, זע איך נישט א וועלט. קען מען זיין אז ס'איז באשאפן געווארן, איז דא א גאט אדער נישט. איך זע א "דבר נברא". די וועלט האט א נייע פירוש. איך זע די וועלט, דבר נברא, דבר נצחי, דבר "מְלֹא כָל הָאָרֶץ כְּבוֹדוֹ" (ישעיהו ו, ג). יעדער איינער אין זיין לעוועל פון השגה. איך זע א זאך וואס דער אייבערשטער האט געמאכט, וואס דער אייבערשטער איז אין דעם, וויאזוי מ'וויל עס מסביר זיין. אה, אוודאי זאגסטו, "עדות על מעשה בראשית". פארוואס? ווייל יעצט זע איך אנדערש, איך זע די וועלט בתור דבר נברא. דבר נברא איז דאך, "הַשָּׁמַיִם מְסַפְּרִים כְּבוֹד אֵל" (תהלים יט, ב).

דאס איז אזא פשוט'ער משל צו ווייזן, אז ס'איז דא נאך העכערע לעוועלס פון הסתכלות, וואס דער טויש פון זיין א חסיד'ישער איד – חסיד'ישער איד מיינט איינער וואס ער קען זען, ער קען לעבן אביסל מיט דער רבי של הלכות, אביסל שבת'דיג. די טייטש איז, אז ער זעט יעצט זאכן מיט דער פירוש פון שבת, ער האט שבת'דיגע ברילן.

ואהבת לרעך כמוך: די נשמה איז איינס

און דאס איז אויך ברודערלעך חברה. יעדער איינער ווייסט אז ס'שטייט אין תניא (פרק לב) אז די יסוד כלל התורה כולה – איך וויל זאגן אין טייטש – די יסוד כלל התורה כולה איז "וְאָהַבְתָּ לְרֵעֲךָ כָּמוֹךָ" (ויקרא יט, יח). פארוואס? ווייל וואס איז מחלק צווישן אידן? זייערע גופים. נשמה איז דאך אלץ אייכעט [איינס]. ווערן גייען לערנען רמ"א. נשמה איז אלץ איינס.

איז אויב אזוי, יסוד כלל התורה כולה מגביר זיין נשמה אויף די גוף, איז ווען מ'קוקט אויף א איד מצד זיין נשמה, דאס איז מ'מקיים "ואהבת לרעך כמוך", און דארט איז אחדות, דארט איז נאר דא איינס, דארט איז אלע אידן גוט צו זיין איינס מיט'ן צווייטן, "ואהבת לרעך כמוך אני ה'".

וואס איז די טייטש פון די גאנצע זאך? וואס ער זאגט איז אזוי, אז התורה, "כל התורה כולה" איז מגביר זיין נשמה על הגוף, מ'קען מדרגה זיין, אפשר איז נישט. וואס ער זאגט איז אז ס'איז אמת דא די קיום פון "ואהבת לרעך כמוך"...

שיעור ב' - פרשת משפטים: אהבת ישראל און סוד הגלגולים (חלק ד')

---

פרק ה': די נשמה איבערן גוף – דער יסוד פון אהבת ישראל

מגיד שיעור:

איז אויב אזוי, יסוד כל התורה כולה איז מגביר זיין די נשמה אויף די גוף. איז ווען מ'קוקט אויף א איד מצד זיין נשמה, דאס איז מקיים "וְאָהַבְתָּ לְרֵעֲךָ כָּמוֹךָ", ווייל אין די עולם [האמת] איז אחדות, דארט איז נאר דא איינס. דארט וואו אלע אידן גייען צו זיין איינס מיט'ן צווייטן – "וְאָהַבְתָּ לְרֵעֲךָ כָּמוֹךָ אֲנִי ה'".

וואס איז די טייטש פון די גאנצע זאך? וואס ער זאגט איז א תורה'לע? [אז] די "כל התורה כולה" איז מגביר זיין די נשמה אויף די גוף? מ'קען זיך דייגען [זארגן/טענה'ן]? אפשר נישט.

וואס ער זאגט איז, איך מיין אמת'דיג אז דאס איז נישט פשט אין "וְאָהַבְתָּ לְרֵעֲךָ כָּמוֹךָ". ס'איז דא א מדרגה [Level] פון "וְאָהַבְתָּ לְרֵעֲךָ כָּמוֹךָ" וואס איז געזאגט געווארן פאר די גוף – זייער גוט. אזוי ווי כל התורה כולה איז געזאגט געווארן אויך פאר די גוף, איז דא אויך די פשוט'ע "וְאָהַבְתָּ לְרֵעֲךָ כָּמוֹךָ".

אבער וואס די תניא [ספר היסוד של חסידות חב"ד] זאגט איז, אז דאס איז די נקודה וואס מיר האבן יעצט געלערנט: די שלימות התורה. וואס איז די תכלית [Point] פון די תורה? מ'זאל זיך קענען זיין לפנים עובדי כוכבים. "עובדי כוכבים" מיינט אז ער קען בלייבן לעבן נשמה בגוף, ס'וואלט געווען גאנץ פיין. אבער ס'איז דא א העכערע מדרגה. יעצט די העכערע מדרגה, וואו שטעלט זיך עס ארויס? איינע פון די הויפט פלעצער [Main places] וואס ס'שטעלט זיך ארויס איז אין אהבת ישראל, אין אהבת חברים.

די עבודה פון זען דעם "בריה"

און ווי הייבט זיך אן אהבת חברים? דא זאגט די תניא: איך מוטשע זיך, וויאזוי קען איך ליב האבן מיין צווייטע איד? ער איז נישט מיין סארט [One-ling], ער גייט אן אנדערע קלייד ווי מיר, ער פירט זיך אנדערש, איך לייד אים נישט.

דו ביסט גערעכט, און די אמת איז אז אין יענע וועלט [מצד הגוף] איז אויך דא א "וְאָהַבְתָּ לְרֵעֲךָ כָּמוֹךָ", נאר ס'איז מער באגרעניצט [Limited], ס'איז מער דורך די חומר, צו מער מעורב זיין.

זאגט דיר די תניא: הער אבער אויס, דו דארפסט דיך מרגיל זיין א נייע בליק. דו דארפסט דיך לערנען צו טראכטן, צו קוקן – נישט נאר צו טראכטן, צו מעיין זיין, צו זען אידן אנדערש. וויאזוי דארפסטו אנהייבן צו זען אידן? אז זיי האבן א נשמה. אפשר אפילו אז זיי זענען א נשמה. ס'איז שוין א גרויסע חילוק פון "זיי האבן א נשמה" און "זיין א נשמה". טיפע ענינים. מ'קען זיך מרגיל זיין אבער דעם, יא?

און וואס מיינט ער האט א נשמה? פשוט, ער איז א... ווי האט יענער געזאגט: "אני בריה וחברי בריה" [ברכות י"ז ע"א]. ווייסט וואס איז א בריה? מיר זאגן "א בריה"? א בריה מיינט א דבר נברא, יא? ס'איז א גרויסע חידוש! א בריה! ער איז א בריה! נישט סתם ער איז א בריאה, ער איז א בריאה מיט אביסל דעת, עפעס א מדרגה [Level] פון א מענטש האט ער, עפעס א מדרגה, די כח [Potential] פון א מענטש האט ער. איך ווייס, ער איז א בריאה, ער איז א מענטש, ער איז א מדבר, ער האט א נפש המדברת לכל הפחות [At least], יא, נפש המשכלת, נפש אלוקית.

---

פרק ו': א נייע בליק – פון "דן לכף זכות" צו "הסתכלות"

מגיד שיעור:

און ווען מ'קוקט אויף אים – ס'איז אן אמת'ע עבודה, חינוך – הייבט אן צו קוקן אויף אים, מ'דארף זיך מארגיל זיין אין דעם, אליבא דשבת, אליבא דמעשים טובים.

די ערשטע בליק ווען א מענטש קוקט אויף א מענטש, אפילו אויף זיך אליין, אויף זיין ווייב, אויף זיינע קינדער – גלייך קוקט ער. וואס זעסטו? נארמאל וועט מען זען וואס מ'זעט. ס'איז דא איינער, יעדער איינער ווייסט, אויב מ'האט איינעם פיינט, גלייך זעט ער אלע שלעכטע זאכן. און אויב מ'האט איינעם ליב, זעט ער גלייך אלע גוטע זאכן.

דאס איז נישט "דן לכף זכות", יא?

* דן לכף זכות מיינט מען: נאכדעם וואס מ'האט געזען א מעשה, הייבט מען אן צו טראכטן, וואס איז די פשט פון די מעשה? האט ער געמיינט גוט? האט ער געמיינט שלעכט? וויאזוי קען מען עס מפרש זיין?

* איך זאג א טיפערע זאך. איך זאג הסתכלות, יא? הסתכלות לצד זכות.

ער זעט אנדערש די וועלט, ער זעט אנדערש זיין חבר. פארוואס זעט ער אנדערש זיין חבר? ווייל ער ווייסט, ער דארף דאס לערנען, ער דארף פארשטיין וואס ס'מיינט, אנדערש קען ער עס נישט זען. ער פארשטייט, אין זיין קאפ איז דא א נייע סארט מציאות.

יעדע זאך וואס מיר זעען, זעען מיר לויט וואספארא מושגים מיר האבן אין אונזער קאפ. איך האב א נייע מושג, וואס הייסט "יוד". יוד מיינט א מענטש מיט א נשמה. יעצט ווען איך קוק אויף דיר, איך זע א יוד, איך זע נישט א מענטש. איך זע א יוד. איך זע נישט נאר וואס דו טוסט, איך זע א יוד. א יוד איז א זאך מיט א נשמה, א נייע זאך. דאס איז הרגילות אויף די בליק.

און די זעלבע וועג ווי מיר זאגן אז יעדע זאך איז תלוי אין די בליק, די זעלבע זאך די העכערע מדרגות [Levels], פון דעם מדרגה קען ארויסקומען אהבת ישראל שאין לה קץ, אזויווי מ'קען טראכטן פון צדיקים וואס מ'דערציילט אויף זיי אזעלכע זאכן – ווייל ער קוקט אנדערש. און פארשטייט זיך, ווען ער קוקט אנדערש ווערט עס אזוי אנדערש.

---

פרק ז': סוד הגלגולים – די טיפערע בליק פון "משפטים"

מגיד שיעור:

ס'איז דא נאך אסאך מדרגות [Levels] פון דעם, אבער דאס איז א גאנצע אנדערע מדרגה פון עולם המשפטים. דער זוהר, דער הייליגער זוהר רעדט פון פרשת משפטים, די "סבא דמשפטים" [זוהר ח"ב צ"ד ע"א] איז מפרש דורש אויף די נושא פון גלגולים, פון גלגולי נשמות.

יעדער איינער קען בעל שם טוב'ס פשט אויף דעם, אז ס'איז דא זאכן וואס זעען נישט אויס פריער מילדער לחבריה, מ'דארף פארשטיין בסוד הגלגולים. און איך וויל ארויסברענגען, נישט אריינגיין צו ס'מאכט סענס [שכל], מ'קען פרעגן א קשיא, איך וועל ענטפערן די קשיא.

און מיר האבן קלאר געמאכט אז ס'איז נישט גענוג צו זאגן אז ס'איז א משל מיט א נמשל, אדער אז ס'איז דאס זעלבע "כמו שהוא למעלה כן הוא למטה" – פונקט אזוי ווי ביי א מענטש איז דא פארשידנארטיגע מדות, איז אויך ביי דער אויבערשטער. אדער די טיפערע זאכן וואס די מקובלים זאגן, אז א מענטש פירט זיך אין די מדות החסד איז ער מעורר ביי דער אויבערשטער די מדות החסד.

ער זעט אן עבד כנעני, ער זעט אן עבד עברי, ער זעט א שומר שכר, ער הייבט אן צו זען זאכן. ממילא פירט ער זיך אנדערש אין הלכה.

די ראיה פון א מקובל

נאכדעם איז דא א איד, א חסידישער איד, א מקובל, אן אמת'ער איד, וואס ער הייבט אן צו זען, ער הייבט אן צו זען נאך זאכן. ער הייבט אן צו זען גלגולים, ער הייבט אן צו זען נשמות, ער הייבט אן צו זען וואס עס מיינט פאר א מענטש צו זיין א "אוזן שומעת תוכחת חיים" [משלי ט"ו:ל"א], "דבר ה' אשר עלה הר סיני" [נוסח המקרא: וּמֹשֶׁה עָלָה אֶל הָאֱלֹהִים], "דבר מן השמים דיברתי עמכם" [שמות כ':י"ט]. ס'איז פשוט א גאנץ אנדערע זאך.

זעט ער, די וועלט איז אנדערש, און ממילא פירט ער זיך אנדערש. ווייל ער הייבט אן צו זען, דאס איז דער סוד פון "וְאֵלֶּה הַמִּשְׁפָּטִים אֲשֶׁר תָּשִׂים לִפְנֵיהֶם" [שמות כ"א:א'].

איך וויל דיר ווייזן פאר דיר, נישט נאר איך וויל דיר זאגן וואס די הלכה איז, איך וויל דיר ווייזן די "אֲשֶׁר תָּשִׂים לִפְנֵיהֶם" – לייג אראפ פאר זיי א נייע בליק אויף די וועלט. לייג אראפ פאר זיי א נייע בליק אויף די וועלט על פי פשט, לייג אראפ פאר זיי א נייע בליק אויף די וועלט על פי סוד, אז מ'קען זען סוד הגלגולים ועלילת המשפטים.

שיעור על פרשת תרומה: סוד השמחה און השראת השכינה

פסוק: "וְיִקְחוּ לִי תְּרוּמָה מֵאֵת כָּל אִישׁ אֲשֶׁר יִדְּבֶנּוּ לִבּוֹ תִּקְחוּ אֶת תְּרוּמָתִי" (שמות כה, ב).

א. ריבוי הפרטים אין פרשת המשכן – א סימן פון שמחה

די פרשה ליינט מען כמעט אלעמאל אנהייב חודש אדר. ס'איז ידוע אז ס'איז א לאנגע פרשה; אין אנדערע ווערטער, ס'שטייט דארט זייער אסאך דעטאלן. אסאך מאל פלעגט זיין אזא זאך – פאר איך האב געכאפט אז ס'הייבט זיך שוין אן דער קשר – פלעגט זיין אזא זאך אז מ'נודזשעט זיך אויף די אריכות הפרטים פון די פרשיות פונעם מדבר, סיי פונעם משכן; ס'שטייט יעדע זאך, און ס'שטייט נאכאמאל און נאכאמאל.

איך האב געזען אז דער רבינו בחיי שרייבט, אז פון אנהייב ביז'ן סוף פרשת המשכן שטייט צוויי הונדערט און אכט און פערציג (248) מאל דאס ווארט "וְעָשׂוּ" אדער א לשון עשיה, קעגן די רמ"ח מצוות עשה. ס'איז זייער א גרויסער חשבון [number]. איך האב נישט געציילט צו זען וויאזוי ער האט גערעכנט, אבער ס'איז גאר א גרויסע צאל; ס'שטייט זייער אסאך מאל, זייער אסאך באריכות.

דער ערשטער טייטש פון דעם – איך האב געהערט נעכטן א שיעור פון רבי אלחנן ניר, האט ער מסביר געווען אז מ'זאגט "משנכנס אדר מרבין בשמחה". האט ער געטייטשט (ער האט עס נאכגעזאגט פון א חסידיש ספר, איך האב נאר נישט געכאפט פון וועם), אז שמחה איז אליין א נקודה פון ריבוי.

אזוי ווי יעדער איינער פארשטייט, די ערשטע שמחה אויף די וועלט, די ערשטע ברכה, די ערשטע שמחה איז: "וַיְבָרֶךְ אֹתָם אֱלֹהִים וַיֹּאמֶר לָהֶם אֱלֹהִים פְּרוּ וּרְבוּ וּמִלְאוּ אֶת הָאָרֶץ" (בראשית א, כח). זיך מערן – דאס איז די חביבות, די גרעסטע שמחה. די שמחה פון א מענטש איז אלעמאל ווען ער איז מוליד קינדער, די קינדער זענען מוליד נאך קינדער, ער האט א חתונה – ס'איז די גרעסטע שמחה, ווי די גמרא זאגט.

שמחה אליין איז די תכונה וואס הייסט אין חסידישע ספרים "ריבוי והתפשטות" – אז מ'גייט זיך ארויס, אז מ'איז נישט בצמצום. די היפך [opposite], וואס הייסט עצבות, הייסט א צמצום. אז איינער האט נישט קיין קינדער, אז איינער איז בבחינת מצרה, בבחינת עצב, איז ער זיך מצמצם, ער איז צוקוועטשט. שמחה איז אז מ'איז ברייט, מ'איז אפן.

ב. שמחה ברענגט דיבור, עצבות ברענגט שתיקה

מ'זאגט אז ס'איז דא אזא זאך אז מ'קען מאכן פריה ורביה שלא בשמחה, אזוי ווי די קללה פון אדם הראשון איז געווען "בְּעֶצֶב תֵּלְדִי בָנִים" (בראשית ג, טז), אז אפילו די גרעסטע דבר של שמחה קומט אלעמאל מיט א גרויסן צער. דער אמת איז, אז אפילו די גרויסע שמחה פון פורים האט זיך אנגעהויבן מיט א "בְּעֶצֶב תֵּלְדִי בָנִים", מיט א צער, מיט די צרה פון המן, די אלע מצבים פון מצרה. אבער די "מרבין בשמחה" איז טאקע אז מ'גייט ארויס די שמחה, וואס דאס איז אליין די שמחה פון די ריבוי – די שמחה פון דעם "אסאך זיין", אסאך מאכן, מאכן נאך און נאך און נאך.

אויב אזוי פארשטייען מיר אויך דעם דין אז "אבל אין לו פה" [אן אבל האט נישט קיין מויל], אן אבל רעדט ווייניג. ווען מ'זאגט אז מ'כאפט א צמצום, א יראה, אזוי ווי ס'שטייט אין קהלת (ה, א): "כִּי הָאֱלֹהִים בַּשָּׁמַיִם וְאַתָּה עַל הָאָרֶץ עַל כֵּן יִהְיוּ דְבָרֶיךָ מְעַטִּים".

מיר האבן געלערנט די וואך אין רמב"ם הלכות יסודי התורה: יראה איז דער פשט "אֱלֹהִים בַּשָּׁמַיִם וְאַתָּה עַל הָאָרֶץ". דער אייבערשטער פירט די הימל, דער אייבערשטער איז נאך העכער פון די הימל, ער איז אזוי ריזיג און גרויס, און דו ביסט דא אויף די ערד, א קליין מענטשעלע – איז ער רעדט נישט אזוי פיל. כאפט ער, ווי מ'זאגט, א "נרתע לאחוריו", ער גייט צוריק; דעמאלט רעדט ער ווייניג, דעמאלט זאגט ער קוים איין ווארט, דעמאלט איז ער פארמאכט אזוי ווי אן איי, ער זאגט נישט.

* סוד ה"אלם": אן איי איז א בחינת איבר, יא? וואס הייסט אין קבלה "אלם". שמות פון אלם (א-ל-ם) – אן די י' פון אלקים איז אלם. מ'קען נישט אפילו זאגן דעם אייבערשטנס נאמען, מ'קען נישט רעדן. אז מ'קען נישט רעדן, דאס איז בחינת צמצום, דאס איז בחינת "בְּעֶצֶב תֵּלְדִי בָנִים".

* אז מ'האט קינדער, מ'קען נישט פול רעדן וועגן זיי, מ'קען נישט קלאר רעדן וועגן וואס איז די שמחה וואס איז גורם צו די לידת הבנים. ס'איז דא א יצר הרע אריינגעמישט אין דעם. א גבר פילט זייער א התפשטות, אבער ס'איז נישט געמאכט אז מ'קען ערנסט רעדן וועגן דעם. ווען מ'רעדט וועגן דעם הייסט עס "נבל פה". וואס איז נבל פה? וואס איז שלעכט? ס'איז דאך א כח החיים, ס'איז דאך א כח היצר, ס'איז דאך א געוואלדיגע זאך! נאר ס'שטייט אזוי, אז ווען מ'רעדט מיט דעם, פארשטייט מען עס נישט. ס'איז דא עפעס א קליפה אויף דעם, ס'איז דא עפעס א פראבלעם מיט רעדן וועגן דעם. נישט ווייל ס'איז נישט קיין גוטע זאך, נאר ווייל אונז געבן עס נישט ארויס בשמחה. ווען מ'רעדט וועגן דעם ווערט אן עצבות. אזוי איז די טבע (מ'קען נישט יעצט אריינגיין פארוואס, ס'איז נישט מיין היינטיגע נושא).

אבער ווען מ'קען רעדן – שמחה איז א זאך ווען מ'קען רעדן, מ'רעדט אסאך.

* ביי א חתן זאגט מען זיבן ברכות. זיבן ברכות איז א לשון ריבוי, "שבע ברכות". "כלה בלא ברכה אסורה לבעלה כנדה".

* א שמחה, די שמחת הנישואין, די שמחה פון יעדע זאך דארף זיין מיט א ריבוי דיבורים. "אגרתא דבי הילולא מילי" (ברכות ו:), יא? דער שכר פון א חתונה איז די ווערטער.

* "אגרתא דבי תנחומין שתיקותא", שטייט אין די גמרא. אין א בית תנחומין, אין א בית אבל, אין א בית מספד – שווייגט מען. דאס איז דער נושא פון שווייגן.

* "אגרתא דבי הילולא מילי" – ווען ס'איז דא א הילולא רעדט מען, ס'איז אסאך ווערטער, אסאך ברכות, אסאך דברי שבח, דברי שמחה.

דאס איז די בחינה, אזוי ווי מ'זעט פשוט די בחינה ווען א מענטש איז פרייליך, רעדט ער אסאך, ער איז אפן, ער פארציילט, ער האלט נישט [צוריק]. ס'איז נישט קיין צמצום, ס'איז נישט קיין עצב. ווען א מענטש איז עצוב, רעדט ער נישט, "ודבריו מועטים".

ג. די שמחה פון השראת השכינה אין די פרטי המשכן

איז דאך פשוט, "אין לך שמחה גדולה מבנין המשכן". "להיות שמחה ישמח השמים ותגל הארץ", זאגט מען ראש חודש ניסן, יא? "יֹאמְרוּ בַגּוֹיִם ה' מָלָךְ" (תהלים צו, י). ווען ס'קומט דער אייבערשטער מולך זיין אויף דער וועלט, ווען ס'קומט דער אייבערשטער שורה זיין, דאס איז דאך די גרעסטע שמחה.

איז אינטערעסאנט, ס'שטייט נישט לשונות פון שמחה. מ'דארף מדייק זיין (מ'וועט רעדן וועגן דעם אין א מינוט). ס'שטייט נישט אין פסוק "והרעו והיו שמחות גדולות". ס'איז דא פלעצער אין תנ"ך וואו מ'זעט אז ווען ס'איז געקומען [די שכינה]... אפילו דא אין דער תורה: "וַיַּרְא כָּל הָעָם וַיָּרֹנּוּ" (ויקרא ט, כד). איינמאל וואו מ'זעט אז דער עולם איז געווען פרייליך – "וַיָּרֹנּוּ", זיי האבן געזונגען און געזאגט שירה ושבחות, זיי האבן ארויסגעשריגן מיט שמחה. דאס איז די לשון פון רנה, "וַיַּרְא כָּל הָעָם וַיָּרֹנּוּ", וואס שטייט ווען ס'איז געקומען די שכינה – איינמאל וואס ס'שטייט אזא לשון אין דער תורה.

און אין תנ"ך זעט מען מער מאל ווען ס'איז געקומען די שכינה, ביי שלמה המלך, און שפעטער אין אנדערע מאל, שטייט ווייטער: מ'זעט גרויסע שמחה, א ריזיגע שמחה, מ'זאגט "הודו לה'", מ'זאגט הלל, מ'זאגט דברי שירה ושבח. אסאך מאל הלל, און ס'איז אסאך ווערטער אסאך מאל איבערגעחזר'ט. אפילו יא, ס'איז נישטא נאך א זאך וואס מ'חזר'ט אזוי איבער אין הלל... מ'זאגט נאך און נאכאמאל.

דאס איז די תנועה פון שמחה. און די גרעסטע שמחה איז אוודאי די שמחת השראת השכינה, שמחה פון "וְעָשׂוּ לִי מִקְדָּשׁ וְשָׁכַנְתִּי בְּתוֹכָם". און ס'שטייט אונז אפילו נישט איין מאל דאס ווארט שמחה.

וויאזוי ווייסט מען, וויאזוי פילט מען די שמחה פון די פרשה?

אז מען זעט וויפיל מאל די פרשה חזר'ט זיך איבער, וויפיל ער רעדט וועגן יעדע זאך עקסטער.

אזוי ווי איינער איז געווען ביי עפעס א הערליכער בנין [beautiful building], עפעס א געוואלדיגע נסיעה [trip] געהאט, עפעס א מורא'דיגע זאך, און ער הערט נישט אויף רעדן וויפיל אמות איז געווען צווישן דא און דארט, און וויפיל גאלד איז געווען אין דעם, און ער הייבט אן צו רעכענען פונקטליך.

מ'קען מיינען אז די פונקטליכקייט איז וועגן א צמצום, מ'דארף וויסן פונקטליך. ניין! די פונקטליכקייט איז ווייל ס'איז א חוויה, איך וויל רעדן פונקטליך וויפיל איז געווען, נישט פארפאסן קיין איין פרט; געווען אזויפיל גאלד און אזויפיל זילבער, און מ'האט געדארפט דרייצן אנדערע סארט מינים זאכן, וכו' וכו' וכו'.

דאס איז א תנועה של שמחה, און דאס איז בבחינת די שמחה פון "מרבין בשמחה", "מרבין בדיבור", "מרבין בשמחה".

פון דעם קען מען זען: מגילת אסתר האט די לענגסטע פסוקים. איך מיין אז איך געדענק – אויב איך געדענק גוט – איז דער לענגסטער פסוק אין גאנץ תנ"ך שטייט אין מגילת אסתר (אבער אויב איך מאך א טעות איז עס ערגעץ אנדערש). אבער ס'איז זיכער אז ווער ס'ליינט דעם סיגנאל, דעם סטייל פון די מגילה, זעט אז ס'איז זייער לאנג. יעדע פסוק נעמט זייער אסאך צייט צו ענדיגן, יעדע זאץ [sentence] – נישט יעדע פסוק, א פסוק איז דאך בעצם א זאץ, א חלק פון דיבור – יעדע זאץ איז זייער לאנג, ווייל ס'איז געווארן געשריבן און געמאכט מיט רוב שמחה, מיט רוב פשטות.

דאס איז די תנועה של שמחה בבנין המשכן. אין חודש אדר – אדר שטייט אין חסידישע ספרים איז א' דאר, א' דאר עליון של עולם, ב' דאר [דער אלופו של עולם וואוינט דא]. ער קומט וואוינען מיט אונז, וועגן דעם איז מען זייער פרייליך, רעדט מען אסאך.

עד כאן פשט הדברים.

ד. הקושיא הפילוסופית: ווי קען דער אין-סוף רוען אין א משכן?

יעצט, איז דא דאך א גרויסע קשיא, א גרויסער פראבלעם, אז מ'דארף רעדן וועגן דעם. מ'קען זאגן אז דאס איז טאקע דער צד יראה, ס'איז געשטעלט קעגן... אבער איך מיין אז ס'קען דאך נישט זיין. ס'איז נישט גענוג צו זאגן א תירוץ אז יא, ס'איז דא יראה, "הָאֱלֹהִים בַּשָּׁמַיִם", ס'איז אמת, און מ'ציטערט פון דעם. נו, דארף דאך זיין עפעס א תירוץ, דארף דאך זיין עפעס א חילוק, דארף דאך זיין עפעס א הבנה, עפעס מסביר זיין.

שלמה המלך האט דאך געפרעגט א גוטע קשיא: "הִנֵּה הַשָּׁמַיִם וּשְׁמֵי הַשָּׁמַיִם לֹא יְכַלְכְּלוּךָ אַף כִּי הַבַּיִת הַזֶּה אֲשֶׁר בָּנִיתִי" (מלכים א, ח, כז). דער אייבערשטער איז גרעסער פון די גאנצע הימל, ס'איז זיכער אז ער פיט [fit] נישט אריין אין א קליינעם משכן, אין א קליינעם מקדש. דאס איז דאך נאר א משל, יא? ס'איז דאך פשוט אז ווען מ'רעדט פון ווי גרויס די הימל איז, דער אייבערשטער פיט נישט אריין אין די הימל אויך נישט, "הַשָּׁמַיִם וּשְׁמֵי הַשָּׁמַיִם לֹא יְכַלְכְּלוּךָ". דער אייבערשטער איז נישט קיין בגדר מקום בכלל, דער אייבערשטער איז נעלם על כל נעלמים, עליון על כל עליונים, אויך נישט במקום; ער איז נישט למעלה ממקום, נאר למעלה ממדרגה.

און ווען מ'זאגט אז אויב אזוי, א קל וחומר אז ער פיט נישט אריין אין די משכן, מיינט מען צו זאגן ברוחניות, נישט בגשמיות. נישט אז ס'וואלט געווען א גרעסערע משכן, אדער ווען ס'וואלט געווען גרעסער פון די גאנצע וועלט וואלט ער געפיט. מ'מיינט דאך צו זאגן אז די מדרגת ההשגה, די מדרגות פון די כלים – וועלכע סארט כלים, וועלכע סארט הבנה, וועלכע סארט... אפשר איז דא אנדערע סארט הבנה, וועלכע סארט קליטה וואס ס'קען זיין וואס זאל מקבל זיין השראת השכינה – איז אויב די גרעסטע הימל קען נישט, איז א קל וחומר בבחינת רוחניות, בבחינת מדרגות העבודה, מדרגות ההשגה, אז א קליינע משכן קען נישט אנהאלטן דעם אייבערשטן. ס'איז דאך פשוט.

איז וואס איז די תירוץ אויף די קשיא? וואס איז די תירוץ?

ס'שטייט: "לא כאשר תחשוב", נישט אזוי ווי דו מיינסט, נאר "עשרים קרשים מכאן ועשרים קרשים מכאן", "וְעָשׂוּ לִי מִקְדָּשׁ וְשָׁכַנְתִּי בְּתוֹכָם". נו, אז ס'איז שווער פאר דיר די קשיא, זאגן מיר אז דער אייבערשטער וויל אז ס'איז א קשיא פאר מעשה. דאס איז ווייטער נישט שווער פאר די קשיא.

און בפרט, לאמיר ארויסהייבן, בפרט אויב מיר זאלן דיר זאגן אז השראת השכינה איז בלב אדם. מיר דארפן אן אנדערע ווארט, און לאמיר מאכן נאך א הקדמה.

ה. הקדמה שניה: "ושכנתי בתוכם" – בתוך כל אחד ואחד

א צווייטע הקדמה, די צווייטע וויכטיגע נקודה פון דעם שיעור, נאכדעם וועלן מיר אנקומען צום נקודה.

די צווייטע וויכטיגע נקודה איז, עס שטייט "וְעָשׂוּ לִי מִקְדָּשׁ וְשָׁכַנְתִּי בְּתוֹכָם".

ס'ווייסט יעדער איינער די ווארט וואס דער ר' משה אלשיך ברענגט איז "שמעתי, שמעתי אומרים". מ'האט עס שוין איבערגעשריבן אזוי ווי ס'איז טייל פון א מדרש; ס'איז נישטא אזא מדרש, און ס'איז נישטא א סיבה פארוואס ס'איז נישטא אזא מדרש. מדרש מיין איך צו זאגן, אן אלטער מדרש; ס'איז דא א נייערע מדרש, אויך א מדרש. אבער מיר וועלן דארפן פארשטיין, מקורו מהיכן הוא בא, וסופו מהיכן הוא בא, וואס גייט דא פאר?

ס'שטייט "וְעָשׂוּ לִי מִקְדָּשׁ וְשָׁכַנְתִּי בְּתוֹכָם". זאגט ר' משה אלשיך נאך פון א... איך ווייס נישט פון וועם, פון אליהו הנביא, "שמעתי אומרים" אז ס'שטייט נישט "בתוכו". דאס איז א פשוט'ע דיוק, דער אור החיים רעדט פון דעם דיוק, אנדערע מפרשים רעדן פון די זעלבע דיוק. ס'שטייט נישט "ושכנתי בתוכו", כאילו "בתוכו" איז אין דעם משכן. אבער עס שטייט בפירוש אסאך פלעצער אז דער אייבערשטער שוכן על המשכן, בתוך המשכן. ס'שטייט נישט אזוי, "בתוך המקדש", אבער ס'שטייט...

הקדמה שניה: "ושכנתי בתוכם" – השראת השכינה היא דבר שבדעת

[המגיד שיעור]:

לאמיר דא מאכן נאך אן הקדמה, א צווייטע הקדמה, די צווייטע וויכטיגע נקודה פון דעם שיעור, נאכדעם וועלן מיר אנקומען צו די נקודה.

הדיוק של האלשיך הקדוש: "בתוכם" ולא "בתוכו"

די צווייטע וויכטיגע נקודה איז, ס'שטייט: "וְעָשׂוּ לִי מִקְדָּשׁ וְשָׁכַנְתִּי בְּתוֹכָם" [שמות כה, ח]. ס'ווייסט יעדער איינער דאס ווארט וואס דער משה אלשיך ברענגט, "שמעתי אומרים" – מ'האט עס שוין איבערגעשריבן אזוי אין דעם נוסח פון א מדרש; ס'איז נישטא אזא מדרש, און ס'איז נישטא קיין סיבה פארוואס ס'איז נישטא אזא מדרש. איך מיין צו זאגן אן אלטער מדרש, ס'איז נישטא א נייער מדרש, ס'איז אויך נישטא אזא מדרש. אבער מ'מוז דאך פארשטיין, "מקורו מאי קא סבר ולבסוף מאי קא סבר", וואס גייט דא פאר?

ס'שטייט "וְעָשׂוּ לִי מִקְדָּשׁ וְשָׁכַנְתִּי בְּתוֹכָם". זאגט רבי משה אלשיך נאך פון א... איך ווייס נישט פון וועם, פון אליהו הנביא, "שמעתי אומרים", אז ס'שטייט נישט "בתוכו". ס'איז דא אזא דיוק, דער אור החיים רעדט פון דעם דיוק, אנדערע מפרשים רעדן פון דעם זעלבן דיוק. ס'שטייט נישט "ושכנתי בתוכו", כביכול איך וועל שוכן זיין אין דעם משכן. אוודאי שטייט בפירוש אסאך פלעצער אז אוודאי איז דא השראת השכינה אין דעם משכן, "בתוך המשכן". ס'שטייט נישט אזוי, "בתוך המקדש", אבער ס'שטייט "בתוכם".

און אוודאי איז ריכטיג, דאס איז דער טייטש, דער פשט איז אויך אז "בתוכם" איז טייטש נישט "בתוך המשכן" נאר "בתוך די אידן". האט רבי משה אלשיך געזאגט, אז פון דעם האט מען געלערנט טייטש אז עיקר השראת השכינה איז בלב האדם, בגוף האדם, בדעת האדם – נישט אין דעם בנין נאר באדם. און דער אלשיך גייט אריין אין א גרויסע חקירה צו דאס איז אמת; אפשר איז עס נאר בגלות אזוי, און באמת איז דא השראת השכינה ב"זה שער השמים", ס'איז א מקום מכוון כנגד בית המקדש של מעלה, אפשר איז דער משכן געווען אזא בחינה, מיט אלע מיני חילוקים פון השראת השכינה אין דעם בנין און די השראת השכינה אין דעם אדם.

הקושי בהבנה הפשוטה: וכי באדם גשמי שייכת השראת השכינה יותר מבבניין?

אונז לאמיר פארשטיין אבער א פשוט'ע זאך. אזוי זאגט דער עולם נאך, דער עולם זאגט נאך אז מ'זאגט: "לא בתוכו נאמר אלא בתוכם", פירט מען אויס: "בתוך כל אחד ואחד". און דאס איז א זאך... דער צווייטער חלק שטייט בכלל נישט. אוודאי איז אמת אז "בתוכם" איז טייטש צווישן די אידן, נישט אין דעם משכן. אבער דא שטייט נאך אלץ נישט אז ס'איז "בתוך כל אחד ואחד". און אין די בפרטיות, נאר אפילו צווישן די אידן באופן כללי. דער אמת איז, כלפי לייגט ער דאך נישט ארויף אויף דעם קיין דיוק אין די פסוק, און אפילו דער אלשיך האט נישט אזוי געזאגט, נאר ס'קומט אזוי אויס פון זיינע ווערטער, אז אויב בסך הכל איז די השראת השכינה איז באדם, ווי איז באדם? טראכטן מענטשן אז ס'מיינט אין איין מענטש.

איז דא איז דא א זאך וואס איך וויל אויסרעדן. פשטות, לאמיר עס פארשטיין אזוי, דאס איז דאך געבויט פאר ענטפערן די קשיא. דער תירוץ פון "באדם" איז דאך געבויט פאר ענטפערן די קשיא: דער אייבערשטער אוודאי וואוינט נישט אין א הויז, און דארף נישט קיין קרשים און קיין ברעט און קיין מנורה און קיין שולחן צו עסן, וכולי וכולי, אזוי ווי מ'שטעלט אויס די משכן. דער אייבערשטער דארף דאס נישט. אלא מי דארף עס יא? מענטשן.

הערט איר? איז דאס א נארמאלער מענטש? א הויז דארף ער נישט, אבער מענטשן דארף ער יא? וואס מיינט דאס? איך דארף א מילתא דבדיחותא [א ווערטל]. ס'איז נישט קיין תירוץ אויף די קשיא. די קשיא איז נישט קיין קשיא, די תירוץ איז נישט קיין תירוץ. ס'קומט נישט דא אריין. ס'איז דאך א קל וחומר: אויב אין א משכן וואס איז שוין א מצוה, און ס'שטייט בפירוש אין די תורה אז מ'זאל מאכן א משכן, גלייבסטו נישט אז דער אייבערשטער קען נישט שורה זיין? איז דאך א קל וחומר אז אין א מענטש – וואס מ'דארף טרעפן מיט רמזים און אין זוהר שטייט – איז א קל וחומר אז דער אייבערשטער קען נישט שורה זיין! א מענטש איז דאך א חומר מלא צואה און אלע מיני זאכן. האסט אמאל אריינגעקוקט אין א מענטש'ס גוף? דארט איז דער אייבערשטער שורה? וואס מיינט דאס? אה, ס'מיינט עפעס אנדערש, יא? לאמיר פארשטיין.

יסוד הדברים: השראת השכינה תלויה בדעת ובכוונה

אלא מאי, וואס מיינט עס? מיינט צו זאגן אז דער אייבערשטער איז שורה באופן מופשט, באופן של דעת. אזוי ווי ס'איז פשוט, האבן מיר געלערנט די וואך, האבן מיר געזען: "ספר תורה שכתבו מין ישרף" [גיטין מה ע"ב]. פארוואס איז ספר תורה שכתבו מין ישרף? ווייל ער פארשטייט נישט. ווען ער איז מקדש די שם, גלייבט ער נישט אז א שם איז א השראת השכינה, ס'איז א חלות השם הקדוש אויף דעם ספר. ער מיינט אז ס'איז סתם. דאס איז דער רמב"ם מיט קדושת הדברים. קדושת הדברים האט נישט קיין קדושה [מצד עצמם].

איי, ס'איז די זעלבע אותיות, ס'איז די זעלבע יוד מיט די זעלבע ה', מיט אלעס, אלעס שטייט פונקטליך? אהא, וואס האט ער געמיינט? דער אייבערשטער איז שורה אין די יוד און אין די ה'? דער אייבערשטער איז שורה אין די כוונה פון די יוד וואס ער מאכט לשמו! ער האט געשריבן בקדושה, ער האט געשריבן בכוונה, ער האט געשריבן דעם שם – יעצט איז דער אייבערשטער שורה, שורה שמו שם. איינער וואס שרייבט נישט מיט קיין כוונה, עס איז גארנישט קיין ווערט.

איז אין אנדערע ווערטער, וואס לערנען אונז פון דעם? אז די השראת השכינה איז א דבר שבדעת. איז א דבר שבדעת. אין אנדערע ווערטער, וויאזוי? על ידי מה? דאך, וועלכע כלי קומט דער אייבערשטער לשכון בתוך בני ישראל? נישט א זאך וואס מען קען זען מיט די אויגן.

ראיית הנס תלויה באמונה

אבער דאס איז געווען אן אש און אן ענן וואס מען קען אפשר זען מיט די פליישיגע אויגן? אויף דעם איז אליינס אפשר דא א חקירה, צו ס'איז ממש געווען א גשמיות'דיגע ענן אדער נישט. אבער אפילו ווען ס'איז יא דא א גשמיות'דיגע ענן און א גשמיות'דיגע אש, און "וְאֵשׁ תָּאִיר לַיְלָה לְעֵינֵי כָל בֵּית יִשְׂרָאֵל", אזוי ווי עס פירט זיך אויס ספר שמות [מ, לח]: "כִּי עֲנַן ה' עַל הַמִּשְׁכָּן יוֹמָם וְאֵשׁ תִּהְיֶה לַיְלָה בּוֹ", וואס זעט מען? ס'איז געווען קלאר אז דו קענסט זען, "כִּי עַין בְּעַין נִרְאָה אַתָּה ה' וַעֲנָנְךָ עֹמֵד עֲלֵהֶם" [במדבר יד, יד], זאגט דער אייבערשטער. זייער גוט.

אבער וואס איז "עין בעין"? ס'איז דאך שוין גאנץ מיט א פליישיגע אויג. ווייל אויב א מין וואלט עס געזען, א מין קוקט און ער זאגט: "נו, א וואלקן. ס'איז נישט די ערשטע וואלקן. אקעי, א וואלקן דא נידעריגער. דאס איז נאך א נעפל. איך האב שוין טויזנט מאל געזען א וואלקן דא אויפן ערד. ס'איז נישט די ערשטע מאל. ס'איז נישט קיין גרויסע חידוש."

אה, אז א איד האט געגלייבט, האט ער פארשטאנען. ער קען זאגן אפילו ס'איז געווען בדרך נס, האט מען פארשטאנען. אבער וואס איז דער חילוק פון נס און טבע? ס'איז אויך נאר א דבר שבדעת. אז דו ווייסט נישט גארנישט, זעסטו צאלסט די זעלבע. אויפן בילד קען מען נישט זען אז ס'איז א נס. אלמאי, דא איז תלוי ועומד, ס'איז געבויט אויף א געוויסע אמונה אדער א געוויסער דעת וואס זאגט אז דא ליגט דער אייבערשטער, דא וואוינט דער אייבערשטער. ס'איז א דבר שבדעת.

אין סתירה בין "בתוכם" ל"בתוך המשכן"

אין אנדערע ווערטער, לאמיר צוריקגיין צו די פשוט'ע פשט פון די פסוק אויב אזוי. אויב אזוי, דארפן מיר דאך הערן אז ווען דער מדרש האט געזאגט אז "בתוכם" מיינט צווישן די אידן, איז דאס קודם כל דער ריכטיגער פשוט'ער פשט. "בתוכם" מיינט צווישן די אידן. אבער דאס מיינט נישט – מיר מוזן נישט אנקומען צו די צווייטע מסקנא וואס ער האט געזאגט, אז אויב אזוי פעלט נישט אויס דער משכן, אויב אזוי איז עס נאר אין די לב בני אדם און נישט אין די משכן. ווייל דער משכן איז אויך אין לב בני אדם.

וויאזוי איז דער אייבערשטער שוכן אין משכן? נאר דורך דעם וואס די אידן גלייבן, וואס די אידן זענען "וְיִקְחוּ לִי... לִשְׁמִי", אז מ'איז מקדש די משכן לשם ה' יתברך, לשם השכינה, דעמאלטס קומט דער אייבערשטער דארט. דאס איז דורך דעם. וועלן מיר פרעגן, וואס מיינט אז דער אייבערשטער קומט טאקע דארט? אפשר דארף מען נאך צולייגן נאך א נקודה, אבער על כל פנים, זעען מיר אז אין דער משכן איז אויך תלוי בלב בני ישראל, נישט אנדערש. און קען איך אלץ זיין אז ס'וואלט געווען א מעלה אז ס'זאל זיין א משכן מיוחד לשמו חוץ פון דעם וואס מ'קען גלייבן אז ס'איז בלב? און איך וועל מסביר זיין פארוואס.

וואס איז דער טייטש? אויב אזוי איז פשוט אז די צוויי תורות, די "בתוכם" און "בתוך ישראל", "בתוך לב ישראל", ס'איז אויך אמת אויף דעם פשוט'ן משכן. מ'דארף נישט קיין צווייטע סטעפ צו זאגן אז "בתוכם" מיינט צווישן די אידן. און אויב אזוי איז עס נישט קיין בית המקדש. מיר מענטשן מיינען מקדש מיינט גשמיות, און דער אייבערשטער ליגט נישט אין גשמיות. ניין, ער ליגט אין דער רוחניות וואס ליגט אין דער גשמיות. דורך די כוונות המשכן, דורך דעם איז דער אייבערשטער שורה געווען אין דעם משכן. דורך דעם מיינט אז דורך דעם איז ער נאך אלץ שורה, יא. נישט פשט אז נאכדעם וואס בצלאל האט געמאכט די כוונות דעמאלט איז עס געווארן אין די עצים ואבנים. אין די עצים ואבנים איז ער קיינמאל נישט. אלעמאל, בתמידות דארף זיין ווען דו טוסט די עבודה פון דעם כהן. יעדן טאג, יעדן טאג מאכט ער א קרבן תמיד, דורך דעם איז ער משרה די שכינה אין דעם משכן. "אֵשׁ תָּמִיד תּוּקַד עַל הַמִּזְבֵּחַ לֹא תִכְבֶּה", מיט דעם איז ער מחזיק די אש יעדן טאג, יעדע נאכט, מיט די עבודת הכהנים, מיט די כוונות פון די כהנים.

און אן הנאה, מ'קען איינער פרעגן לך א קשיא: אויב מ'האט אויפגעהערט צו האבן די ריכטיגע כוונות, אויב מ'האט אויפגעהערט צו האבן די ריכטיגע אמונה אין דעם, איז דער אייבערשטער אוועקגעגאנגען. אפילו ליגט ער אוועקגעגאנגען, איינער וועט פרעגן, האט עס א קדושה? יא, קדושת מקדש לשעת שמים. א מקום וואס מ'האט אמאל געגלייבט אז דארט ליגט דער אייבערשטער האט אויך א קדושה. אבער אויב מ'וועט יעצט אויפהערן צו גלייבן אין דעם מקדש, אויפהערן צו קוקן אויף דעם ווי א דבר קדוש, צו קוקן אויף דעם ווי א מקום השראת השכינה, איז דער מקדש גארנישט ווערט. ס'איז בכלל נישט קיין סתירה די צוויי פשטים פון מקדש בלב און מקדש במעשה, בעצים ואבנים. ס'איז די זעלבע זאך.

משל: מהי הגדרת "מגורים" בעיר?

אלמלא, דארף מען נאך ארויסברענגען, אויב אזוי פרעגן מענטשן, מיינע מענטשן: אויב אזוי קען איך דאך מאכן א מקדש נאר בלב, פארוואס פעלט אויס דער מקדש? "וְעָשׂוּ לִי מִקְדָּשׁ" איז דאך פשטות טייטש. "וְעָשׂוּ לִי מִקְדָּשׁ וְשָׁכַנְתִּי בְּתוֹכָם" – זיי זאלן מאכן פאר מיר א מקום מקודש לשמי, דורך דעם וועל איך וואוינען צווישן זיי. וואס איז דער טייטש? איבערטייטש? איבערטייטש איז אזוי, אז דא איז א אידישע מחנה, דאס איז דאך די מחנה ישראל פון די משכן אמת'דיג. יעדע אידישע שטאט האט א חן מקדש מעט. אונז לעבן אזוי, אונז כאפן עס נישט, מ'דארף עס ארויסברענגען.

א אידישע מחנה איז אזוי, אז א מענטש לעבט, א מענטש לעבט אין א שטאט, א מענטש לעבט אין א מחנה, אין א פלאץ צווישן אנדערע מענטשן, האט ער אין זיין קאפ אלעמאל א בילד פון ווי ער לעבט. במחשבה, ווי ער לעבט. במחשבה, יא. א מענטש איז נאר אלעמאל אין זיין הויז בגוף, אפילו נישט אין זיין הויז, אין דעם קליינעם ד' אמות. איך זאג אז א מענטש, יא, טראכט "ושכנתי בתוכם". מ'זאגט אז א מענטש וואוינט, "ושכנתי" איז לשון וואוינען, כפשוטו. דער זוהר, איך האב נאכגעקוקט דער זוהר אויף דעם פסוק, ווי ער ברענגט דעם פסוק, טייטשט ער אלעמאל "לדירה ביניהון", אזוי ווי דער תרגום, "לדירה", געוואוינט. טייטשט ער אלעמאל וואוינען, כפשוטו, אז איך זאל וואוינען. מ'זאגט מ'רעדט, "ושכנתי" הערט זיך פיין, שכינה, רעדען, דאס איז א שיינע הויכע ווארט. "ושכנתי" פשט איז אז איך וועל וואוינען צווישן ענק. "לגור בתוכם", כביכול. "לגור" איז אפשר אן אנדערע לשון, שטייט "ושכנתי". אבער עס שטייט אויף א מענטש אויך לשון שכינה, אויף אזא, עס איז דאך דא א שכן הייסט עס, איינער וואס וואוינט נעבן דיר. יא, איך געדענק נישט צו ס'איז דא א הוכחה אויף א מענטש ערגעץ אין די תורה וואס זאגט די זעלבע לשון שכינה. שכינה איז נישט קיין לשון מיוחד דווקא. איינער וואס וואוינט צווישן אנדערע, דאס איז א שכינה.

אין אנדערע ווערטער, וואס מיינט עס אז איך זאג אז א מענטש וואוינט אין א שטאט? איך וואוין דא אין ניו דזשערסי. וואס הייסט איך וואוין אין ניו דזשערסי? איך וואוין אין... איך לעב אין מיינע צוויי אמות, דא יעצט זיץ איך דא לעבן דעם טיש, ממש דא, ד' אמות של אדם, אקעי. מיט וואסערע זין וואוין איך בכלל אין דעם שטאט? פשט איז, אקעי, קענסט זאגן ס'איז נאנט צו מיר, אקעי. אבער מיט וואס... אין וועלכע זין וואוין איך אין די גאנצע שטאט? א מענטש איז א בירגער פון א שטאט, אדער א בירגער פון א לאנד. איך בין... איך וואוין אין אמעריקע, איך וואוין אין ארץ ישראל, איך בין אן ארץ ישראל'דיגער. וואס הייסט? וואס מיט וואס?

דער תירוץ איז אז דאס איז בדעת. ווייטער א דין אין דעת. כמעט אלעס וואס מענטשן טוען גייט דורך זייער דעת. א מענטש איז דאך א בעל דעת, א מענטש איז דאך א נשמה. וואס הייסט בדעת? אז ווען איך טראכט ווי וואוין איך, טראכט איך פון די אלע הייזער ארום, פון מיינע שכנים, פון די בתי מדרשים וואס איז דא ביי מיר אין געגנט, פון די גראסערי, פון די... עס קענען זיין צוויי מענטשן וואס וואוינען אין די זעלבע שטאט, איינער וואוינט דארט און איינער וואוינט נישט דארט. ער איז א גר און ער איז אן אזרח. ער וואוינט נישט דארט, ער טראכט נישט פון דעם ווי זיין שטאט, אדער די שטאט טראכט נישט פון דעם ווי זיין, עס קען זיין פון ביידע זייטן. ער טראכט נישט, ווען זיין מחשבה איז ער נישט נעבן א שכן פון די בית המדרש, זיין מחשבה איז ער א שכן פון דארט ווי מ'שפילט קארטן נעבן. ער וואוינט אין אן אנדערע שטאט. הגם ער לעבט אין די זעלבע גשמיות, ער וואוינט אבער אין אן אנדערע שטאט. זאל וואוינען אין א פלאץ, ער זאל דבר רוחני, א דבר שבדעת, נישט קיין דבר שבגוף.

דאס איז א פארמירטע טראנסקריפציע פון דעם דריטן טייל פונעם שיעור. דער טעקסט איז געווארן איינגעטיילט אין קעפלעך און פאראגראפן פאר גרינגערע ליינבארקייט, מיט צוגעלייגטע מקורות און באמערקונגען אין קלאמערן, אבער דער אינהאלט איז געבליבן גענוי ווי אינעם אריגינעלן רעקארדירונג.

---

סטעפ 3: די נפקא מינה למעשה – "ושכנתי בתוכם" און די השפעה פון דעת

ו. די דעת פון "ושכנתי בתוכם": דער אייבערשטער וואוינט דא

ס'מוז זיין אז דער איד זאל טראכטן – אוודאי מצד דער אייבערשטער איז ער אויך דא, אבער מיר רעדן יעצט מצד דער איד, מצד די דעת פון דער איד. איך טראכט: "וואו וואוין איך? אקעי, איך וואוין אין אזא שטאט, ס'איז דא די מחנה לויה און מחנה ישראל. יא, דא איז דא ראובן, און דארט איז דא לוי, יששכר, יהודה, און אלע וואוינען, יעדער אין זיין געגענט. און בתוך [אינעווייניג אין] יעדע שבט האבן זיי אויך געוואוינט, בתי אב, און אזוי ווייטער. איך בין משפחת השמעוני, און משפחת העזרי וואס וואוינט פון אזוי ווייטער. און נעבן מיר וואוינט לוי, דארט וואוינט קהת, דארט וואוינט גרשון, דארט וואוינט מררי. און דארט וואוינט דער אייבערשטער, דארט וואוינט די שכינה."

דאס זאגט ער, אז ער טראכט אין זיין קאפ: "וואו וואוין איך? דא איז מיין הויז, דארט איז אהרן'ס הויז, דארט איז משה'ס הויז, און דארט איז די שכינה'ס הויז – מקדש." אה, די שכינה וואוינט מיט אים! ער איז אין די זעלבע שטאט ווי איר. "ושכנתי בתוכם" – די שכינה וואוינט צווישן ענק. דאס איז א פשוט'ע טייטש.

אוודאי, אויף דעם דארף מען בויען א הויז, און ס'איז מקודש זיין לשמו במחשבה. יא, די אידן און די כהנים, און די גאנצע סדר נדבה, זיי זענען מקדיש צו זאגן: "דאס זאל זיין די שכינה'ס הויז." און דעמאלט זאלן אידן וויסן אז "וידעו כי אני שוכן בתוכם". "לדעת כי אני ה' המקדשם" – ס'שטייט אסאך לשונות, זיי זאלן וויסן, לשון פון דעת, "כי אני ה' שוכן בתוך בני ישראל".

"בתוך בני ישראל" מיינט כפשוטו: דער אייבערשטער האט א הויז צווישן אלע אידישע הייזער. נישט מצד "כאילו" דער אייבערשטער האט א הויז, נאר מצד די דעת פון די מענטשן, אז די מענטשן זאגן: "אה, דא איז מיין הויז, און דארט איז דער אייבערשטער'ס הויז." דארט איז די שכינה'ס הויז, דאס וואס זיי זאגן, דאס איז פשוט טייטש "ושכנתי בתוכם".

ז. "אוהל שוכן באדם" – השראת השכינה אין גוף האדם

יעצט, די איינע זאגן, מ'קען דאס טון בדעת. אקעי, אבער דעמאלטס וואוינסטו נישט, דעמאלטס האט נאך די שכינה נישט אראפגעקומען מיט די זאק און טאשן, דעמאלטס איז ער נאך בעליונים מיט דיין דעת. א מענטש קען אוודאי – דו ווייסט וואס דער אלשיך זאגט, אז ס'איז השראת השכינה באדם, ער ברענגט דעם פסוק "אוהל שוכן באדם" [תהלים ע"ח, ס']. ווייטער, איך ווייס נישט אויב ס'איז פשוט טייטש, אבער ס'איז שוין אונטער, ס'איז א דרש קרוב לפשט: "אוהל שוכן באדם", אז דער אייבערשטער איז משכין זיין אוהל באדם, אין די איברים פון דעם מענטש.

אדער ווייטער, אויב א מענטש טראכט, אז ס'שטייט אין די גמרא "כאילו קודשא שורה בתוך מעיו" [תענית י"א ע"ב], די קודשא בריך הוא, יא, די שכינה איז שורה בתוכו. איז ווייטער, וואס איז די טייטש? ס'דארף זיין עפעס א פלאץ. איך זאג דא א "בייע" [א געדאנק], און מ'קען זאגן "מולקולא דכבודא", אבער ס'איז שווער פאר אונז צו טראכטן אזוי, ווייל איך וואוין דאך דא.

זייער גוט, אויב א מענטש קען לעבן אין אזא יחידה, "לאז איך וואוין נישט", איז אוודאי איז ער שוכן בתוך בני ישראל. אויב א מענטש נישט, אבער מ'דארף האבן עפעס א מקום בלב:

* תפילין: לייגן תפילין, און זאגן אז דער אייבערשטער איז "שמי", יא, "שם ה' נקרא עליך" [דברים כ"ח, י'], זיין שמי, דער אייבערשטער ליגט אויף מיינע תפילין וואס איך לייג אינדערפרי. זייער גוט, יעצט האסטו א פלאץ אין דיין גוף וואו די תפילין איז, ממש השראת השכינה בגוף, דאס איז די מצוה.

* ציצית: אה, יעצט וועסטו זאגן, דער אייבערשטער איז אין די ציצית און נישט אין די אלע בגדים וואס א מענטש גייט? אוודאי איז ער. אבער אונז רעדן דאך אונזער דעת, און דו דארפסט דאך האבן א פלאץ וואס דו קענסט זאגן: אזוי ווי איך האב א העמד, אזוי האב איך א ציצית. אזוי ווי איך האב א קאפ, האב איך א תפילין של ראש. וואו איז דא תפילין של ראש? נישט נאר "על הראש".

* מחשבה: ווייטער, איך האב עפעס מחשבה, וואו איז דער אייבערשטער שוכן ביי מיר? אינדערפרי זאג איך "שמע ישראל ה' אחד", דארט איז דער אייבערשטער אין מיינע מחשבות.

דאס איז די טייטש "ושכנתי בתוכם".

ח. די נפקא מינה למעשה: פארוואס פעלט אויס די ידיעה?

יעצט, איך וויל מסביר זיין אביסל בעסער וואס די נפקא מינה למעשה דערפון. סטעפ 3 [דריטער טייל], דאס איז די צווייטע סטעפ פון מיין שיעור. איך האב גערעדט קודם וועגן שמחה, און איך האב גערעדט יעצט אז ווי אזוי די "אוהל שוכן באדם", "ושכנתי בתוכם", און "בתוך הבנין" איז נישט קיין סתירה, ווייל אלעמאל איז עס על ידי דעת.

יעצט וויל איך אביסל מסביר זיין בעסער אויף די בעיס [יסוד] פון די סטעפ 2 וואס זיי האבן געזאגט, אז די דעת "ושכנתי בתוכם" איז די טייטש אז איך זאג אז דא איז דער אייבערשטער'ס הויז. איך וויל מסביר זיין וואס דאס מיינט, למאי נפקא מינה? ווייל דא איז דער אייבערשטער דאך סיי ווי סיי איבעראל. מ'טראכט: "אקעי, דער אייבערשטער וואוינט דארט, וואס האט עס מיט מיר? אה, איך דארף קומען צו זיין הויז, איך דארף אים ברענגען א קרבן, איך האב עפעס צו טון מיט דעם." אבער וואס האט עס שייכות צו טון? וואס איז ער וואוינט ער דא? למאי נפקא מינה? איך מוז דאך האבן א נפקא מינה.

ט. דער יסוד פונעם רמב"ם: התנהגות "לפני מלך גדול"

אויף דעם וויל איך מסביר זיין, איך וויל נאר דאך זאגן וואס דער רמב"ם זאגט, וואס דער רמב"ם ברענגט אין סימן א' [באמערקונג: דער רמ"א אין שולחן ערוך אורח חיים סימן א' סעיף א' ברענגט דאס בשם הרמב"ם אין מורה נבוכים ח"ג פנ"ב], און ס'איז גאר א טיפע ווארט, מ'דארף עס ארויסהאבן וואס ער זאגט.

דער רמב"ם הייבט אן זיין פרק דארט: "אין ישיבת..." – איך געדענק נישט, איך האב פארגעסן די לשון. אבער מ'דארף נישט די לשון, די שכינה איז נישט שורה אין די לשון, די שכינה איז שורה וואס מ'געדענקט אין הארץ. ס'איז נישט דומה די ישיבת האדם ותנועותיו ועסקיו ווען ער איז אליינס, אדער ווען ער איז מיט – לאמיר זאגן פשוט – ווען ער איז מיט אנדערע מענטשן.

לאמיר ארויסברענגען דעם ווארט. אסאך מאל מענטשן מיינען: איך טו א געוויסע זאך, איך פיר זיך אין א געוויסע מנהג. אוודאי אויב אנדערע מענטשן וועלן אויסגעפינען, אדער למשל אויב דער רב וועט אויסגעפינען, אויב עפעס א קנאי וועט אויסגעפינען, אויב עפעס אן "עמך יוד" וועט אויסגעפינען, א געוויסע מענטש וועט אויסגעפינען, און זיי וועלן קומען שרייען אויף מיר, זיי וועלן מאכן א נפקא מינה – איז דא א פראבלעם. איך וועל זיך מוזן צושטעלן צו זיי, אדער איך וועל זיך מוזן מסנגד זיין צו זיי, אדער איך וועל זיי מוזן אנפייפן, איך וועל מוזן עפעס טון. ביז דערווייל, טו איך אליינס, איז נישט קיין נפקא מינה.

י. די פסיכאלאגיע פון "בצנעה" און די השפעה פון א צווייטנס בליק

און א מענטש קען טראכטן – לאמיר טראכטן, א מענטש אסאך מאל: "איך בין א שטארקער מענטש, איך ווער נישט נתפעל פון וואס מענטשן זאגן, וואס מענטשן טוען." סאו [אזוי] איך זיץ אינדערהיים אין א געוויסע וועג, איך פיר זיך אין א געוויסע וועג, איך זאג געוויסע זאכן, איך לערן געוויסע וועגן, איך דריי זיך מיט געוויסע מענטשן. אוודאי, ביז דערווייל ווייסט קיינער נישט. קיינער ווייסט נישט. אבער ער שטעלט זיך פאר: "טאמער איינער וואלט אויסגעפינען, ווען מיין רבי וואלט אויסגעפינען, ווען דער רב וואלט אויסגעפינען – איך וואלט נישט געטוישט וואס איך טו. איך בין א שטארקער מענטש, איך טו וואס איך האלט אז ס'איז ריכטיג, איך פרעג נישט יענעם רשות, איך וואלט זיך נישט געטוישט, איך וואלט געטון ווייטער די זעלבע זאך."

נו מילא, למשל, סאמטיים [אמאל] איז דא א שמירה, למשל, ס'איז דא אן ענין פון בצנעה, ס'איז דא אזעלכע הלכות, ס'איז דא זאכן וואס ס'שטייט אז מ'דארף טון בצנעה, ס'איז נישט גוט, ס'שעדיגט פאר זיי צו טון ברבים. זאגט דער מענטש, טענה'ט א מענטש, טראכט א מענטש: "איך האב א מין הבנה אז ס'פעלט מיר, איך האב נישט די פראבלעם. דאס וואס שטייט אז מ'דארף טון בצנעה, כדי איך ווייס, מ'זאל נישט האבן קיין מחשבות זרות, מ'זאל נישט מיינען ימים, אמאל יענער שטערט – דאס איז א פראבלעם פאר מענטשן וואס ווערן נשפע פון אנדערע מענטשן. איך בין נישט אזא מענטש וואס ווערט נשפע פון אנדערע מענטשן, נו, איך האב נישט קיין חילוק צו איך טו עס ברבים, צו איך טו עס בצנעה, ס'איז אלץ די זעלבע זאך."

יעצט, אין ריאליטי [מציאות], אן אינטערעסאנטע זאך, קוקט מען אריין, זעט מען: ס'הייבט זיך נישט אן. אלעמאל, נאכדעם וואס דער מעשה ווערט נתגלה, טוישט זיך עפעס אין די בעהעיוויער [אויפפירונג] פון דעם מענטש. אפילו ווען ער פייפט זיך אן, אפילו ווען – נישט אפילו ווען, דווקא ווען ער פייפט זיך אן. ער פייפט זיך נישט אן, איך פשוט, מיר רעדן נישט פון יענעם מענטש, דער אנפייפער, דער וואס זאגט "איך בין נישט גורס דיר, איך האב נישט קיין חילוק, יעדער איינער האט געהערט אז איך טו אזוי, איך טו עס ווייטער. זיי האלטן אז ס'איז נישט גוט, זאלן זיי האלטן." נאך אלץ טוישט זיך עפעס, און געווענליך דרך א געווינדעלטע ביסלעך, אפילו ווען ער איז בכלל נישט מכיר, אפילו ער איז זיך מכחיש די גאנצע וועג. געווענליך טוישט ער, צום סוף פירט ער זיך פונקטליך ווי יענער האט געוואלט אז ער זאל זיך פירן, אדער נישט פונקטליך, 80 פראצענט.

געווענליך, אזוי גייט געווענליך, אפילו אז א מענטש זאגט – איך האב שוין געזען, איך בין מתבונן געווען אין אסאך קעיסעס [פעלער] פון אסאך ענליכע זאכן – אפילו א מענטש זאגט... א מענטש ווערט למשל, יעדע נייע זאך, ער ווערט א חסיד פון א נייע רבי, אדער ער האט געטראפן א נייע עבירה צו טון אדער א נייע מצוה. אנהייב שעמט ער זיך, ער טוט עס בצנעה, און שפעטער, אה, אמאל צום סוף איז עס נתגלה. און אסאך מאל איז דא אנדערע מענטשן וואס זענען מתנגד צו דעם. אויב יעדער מענטש גייט לעבן לפני עיניהם, אין פראנט פון די אויגן פון די אנדערע מענטשן וואס זענען די אנדערע גרופע וואס זיי האלטן פון אים, דעמאלטס בלייבט ער אזוי. אבער אויב ער בלייבט אין זיין חלץ, אין זיין קבוצה, אין זיין קהילה, אין זיין פלאץ דארט וואו מען קוקט אזוי... שפעטער מאכט זיך אז דאס וואס זיי ווייסן, אויב ס'בלייבט לעולם ועד בצנעה, דעמאלטס קענען זיי זיך פירן לעולם ועד אזוי. אויב ס'געפינט אויס, ס'ווערט ריווילד [אנטפלעקט], ס'ווערט בפני העיניים, אין פראנט פון די אויגן פון אנדערע מענטשן – כמעט אלעמאל מאכט עס א חילוק.

איך זאג נישט אז הונדערט פראצענט הייבט ער אן צו טון וואס זיי עקספעקטן [ערווארטן], אבער ס'איז פופציג פראצענט, אכציג פראצענט אסאך מאל. און אן ער זאל באמערקן, אן ער זאל איינמאל זאגן: "קוק, איך האב מורא פון דיר, איך וויל נישט דו זאלסט וויסן, איך האב מורא פון דעם וואס דו זעסט, איך גיי טון אנדערש." אן ער זאל איינמאל דאס זאגן, בדרך ממילא געשעט אז דאס וואס די אויגן פון די אנדערע מענטשן וואס האלטן אנדערש איז אויף אים, דאס מאכט ער זאל זיך פירן כרצונם. דאס דארף מען אריינקוקן אין די מציאות און זען אז דאס מאכט זיך אלעמאל.

יא. די ידיעה אליין טוישט די מציאות

יעצט, מ'דארף זיך מתבונן זיין אין דעם מושג. וואס דאס מיינט איז, אז אונז זענען זייער איינגערעדט אביסל וועגן וואס איז גורם אונזערע מעשים. אונז זענען געווענליך נישט משים לב צו איידעלערע זאכן. אונז זאגן: "מיינע מעשים איז דאך מיין בחירה, דאך מיין חברים, דאך מיין רצון." אפילו אזעלכע זאכן איז גאנץ קלאר. אבער דאס וואס יענער קוקט, די אויג פון יענעם, סך הכל די הסתכלות – די הסתכלות מוז נישט זיין אז ער שטייט ביים פענסטער און קוקט, ס'מוז קענען זיין בידיעה. די ידיעה פון יענעם, אדער פון עפעס א דבר חיצוני, די עצם עקזיסטענץ [עקזיסטענץ] פון יענעם אין מיין מרחב, אין מיין פלאץ, אז ער איז דא, מאכט א חילוק אויף מיינע מעשים. נישט א קליינע חילוק, א גרויסע חילוק. ס'מאכט א חילוק אין אלעס.

"אין ישובו של אדם מתנהג עצמו כשהוא לבדו כמו כשהוא עם אחרים, כל שכן כשהוא לפני מלך גדול." דער עולם מיינט אז דאס מיינט אז ער שטייט פאר א מלך, ציטערט ער. ער ציטערט, ער איז כפוף פאר יעדע תנועה. ניין, ער ציטערט נישט, דער מלך איז א קול מלך, ס'גייט אים נישט אן. אבער ער איז דארט. יעצט אז דער מלך איז דארט, ער מאכט אז יעדע תנועה מיינע איז אנדערש. נישט על ידי זה, נישט דורך עפעס א מואוומענט [באוועגונג] וואס ממילא האב איך מורא פון דעם מלך, ממילא קוק איך אריין אין ספרי הלכה וואס שטייט די אימת המלכות וויאזוי מ'דארף זיך פירן, און איך פיר זיך אזוי. נישט על ידי זה. על ידי דעם וואס דער מלך איז דארט, וואס איך בין מכיר, איך זע אז איך בין בפני המלך, פיר איך זיך באופנים של מלכות, בפני המלכות.

שיעור פרשת תרומה - חלק ד'

נושא: כוחה של "ידיעה" והשראת השכינה מתוך שמחה

אינהאלטס-פארצייכעניש:

1. דער כח פון סביבה: ווי "ידיעה" טוישט דעם מענטש אן בחירה

2. אמת'ע שינוי קעגן פאלשע בחירות

3. "ושכנתי בתוכם": די רעאליטעט פון השראת השכינה

4. צוויי וועגן פון עבודת ה': ראש השנה (יראה) קעגן אדר (שמחה)

5. סיכום: די מנוחה פון נוכחות השם

---

יב. דער כח פון סביבה: ווי "ידיעה" טוישט דעם מענטש אן בחירה

אויב איך בין בפני [פאר איינעם], איך זאג עס, די יסוד הייבט זיך אן פארן [פריער]. אויב איך בין במושבו של אדם, ווי ס'שטייט אין תהלים (א, א): "במושב לצים לא ישב", אויב איך זיץ אין א מושב לצים, איך דארף נישט אפילו זאגן: "אה, איך זאל זיך אריינפיטן [צופאסן], איך זאל זיך פירן ווי די אלע לצים". ניין! פון דעם עצם פאקט וואס איך זיץ מיט זיי, הייב איך זיך אן ווערן ישיבתו ותנועותיו ועסקיו ודרך של מושב לצים.

ס'געשעט פון זיך אליינס, ס'געשעט פון די דעת, ס'געשעט פון די עצם ידיעה, פון די עצם פאקט. אויב ער ווייסט נישט, הייבט זיך עס טאקע נישט אן. אבער ס'געשעט פון די עצם ידיעה אז יענער איז דא, אז יענער קוקט אויף מיר. דאס איז גענוג צו טוישן א מענטש'ס הנהגה, אפילו אין א געוויסע זין, אין א מער יסודות'דיגן וועג [basic way] ווי ווען ער טראכט און ער מאכט א בחירה: "איך וויל זיין אזוי ווי דער לץ".

פארוואס? ווייל ער כאפט נישט. דאס איז וואס מענטשן כאפן נישט: די בחירות וואס מענטשן כאפן נישט [זענען נישט באוואוסטזיניג], זענען דאך אלעמאל מער וועגן "וואס זיי זענען" ווי דאס וואס זיי כאפן [באוואוסטזיניג], יא?

יג. אמת'ע שינוי קעגן פאלשע בחירות

ווען איך מאך א בחירה, איך ווייס איך בין נישט אזא איינער, אבער יעצט דארף איך געפעלן פאר דעם, טו איך זיך אן אזא היט. דעמאלטס איז עס נישט מיר, דעמאלטס איז דאס א פאלשע בחירה [false choice] וואס איך האב געמאכט באזירט [based] אויף געוויסע חיצוניות'דיגע תנאים וואס זענען דא.

אבער אויב איך גיי א היט ווייל... וואס הייסט איך גיי א היט? בפשטות, דאס בין איך, איך גיי א היט. איך בין א "היט גייער". וויאזוי בין איך געווארן א היט גייער? פון א דעת, פון א הסתכלות, פון דעם וואס אלע מענטשן – אדער דער מענטש וואס איך האלט פון אים – גייט א היט, און ער קוקט אויף מיר.

דאס אליין – ער האט נישט געזאגט, ער וויל נישט איך זאל גיין א היט. אויב ער פרעגט מיר: "דארפסטו גיין א היט?" ענטפער איך: "ניין, איך דארף נישט, ס'גייט מיך נישט אן, איך בין א 'קול' [cool/רואיגער] מענטש, ס'גייט מיך נישט אן." אבער ווען איך שטיי פאר'ן מלך, טו איך אן די מלכות'דיגע היט וואס מ'טוט אן בפני המלך, ווייל ער איז דארט. לא פחות ולא יותר.

יד. "ושכנתי בתוכם": די רעאליטעט פון השראת השכינה

איך האף אז איך האב גענוג קלאר געמאכט די נקודה. אויב ווער נישט, זאל מיר שיקן א מעסעדזש.

מיר האבן קלאר געמאכט אז ס'איז נישט גענוג צו זאגן אז ס'איז א משל מיט א נמשל, אדער אז ס'איז דאס זעלבע "כמו שהוא למעלה כן הוא למטה" – פונקט אזוי ווי ביי א מענטש איז דא פארשידנארטיגע מדות, איז אויך ביי דער אויבערשטער. אדער די טיפערע זאכן וואס די מקובלים זאגן, אז ווען א מענטש פירט זיך אין די מדות החסד איז ער מעורר ביי דער אויבערשטער די מדות החסד.

דער עכטע שינוי פאסירט אויב א מענטש וויל א געטליכע שינוי – איך רעד שוין נישט פון פילע פשוט'ע זאכן, עס רעכנט זיך אז ס'איז נאך מענטש, עס רעכנט זיך אז ס'איז דא אנדערע לעוועלס פון תועבה – אבער דער געטליכע לעוועל פון "ושכנתי בתוכם" איז דער טייטש: אז אויב מ'ווייסט אז דער אייבערשטער וואוינט צווישן אונז, מיט אמאל איז אלעס אנדערש.

גארנישט איז נישט אנדערש [פיזיש], אבער מ'דארף נישט קיין איינמאל טראכטן: "אויב אזוי לאמיך אים פרעגן וואס איך דארף טון, וויבאלד ער איז דא." ער האט שוין געזאגט וואס איך דארף טון, ס'איז דא א תורה'ס אמת. אבער נישט, מ'רעדט נישט פון דעם [פון די באפעלן]. מיט אמאל וועט אלעס זיין אנדערש, און בדרך ממילא, אן וועלן – מ'דארף נישט וועלן. פאר דעם איז עס א גרויסע שמחה.

טו. צוויי וועגן פון עבודת ה': ראש השנה (יראה) קעגן אדר (שמחה)

אין ראש השנה דארף מען תשובה טון. ראש השנה איז דער טייטש, אז דער אייבערשטער קומט, "המלכות לשבת בסעודה". אה, קומט ער מיט א געוויסע לבוש, קומט ער מיט א געוויסע צורה. ער זאגט: ס'איז דא א חוק וסדר, מ'דארף זיין גוט און נישט שלעכט. און אלע טאנצן און זיי גייען תשובה טון. דאס איז עצבות, יא, דאס איז "בעצב תלדי בנים".

יעדער איינער ווייסט, אז וויפיל מ'רעדט, ס'האט א טעם פון יראה, פון צמצום, פון עצבות, "דבריך מעטים". אקעי, מ'זאגט זייער אסאך ווערטער אין ראש השנה און יום כיפור, מ'דאווענט, אבער די פירות'דיגע [די עכטע תוצאה] איז זייער ווייניג. (אקעי, מ'וועט אפשר אין אן אנדערע שבת מסביר זיין פארוואס). מ'זאגט נישט, עכט גארנישט. מ'זאגט זייער ווייניג א זאך. מ'טוישט זיך בפירוש. מ'טוישט זיך, "אויב אזוי מ'דארף טון תשובה, מ'דארף ווערן בעסער."

ס'איז דא א זאך וואס הייסט שמחה. חודש אדר. אסאך אידן זאגן אזא דרשה: "דער אייבערשטער האט דיך ליב עניוועיס [סיי ווי / ממילא]." און ממילא מיינען זיי, ס'מיינט אז מ'טוישט זיך נישט.

דער אמת איז: מ'טוישט זיך אסאך מער ווען דער אייבערשטער האט דיך ליב עניוועיס. נישט אז ער האט דיך ליב, נאר אז ער איז דא. דאס איז א גרויסער חילוק. "ושכנתי בתוכם". ער איז דא. זי איז דא, די שכינה.

טז. סיכום: די מנוחה פון נוכחות השם

איך וויל זאגן נאך א שיעור, ס'מיינט אז מ'דארף זאגן, די שכינה איז נישט דער אייבערשטער [עצמותו]. אבער איך קען נישט נאך אריינקוקן אין די זוהר, און ווייניג פון דעם האבן היינט געלערנט. און אזוי אויך זעה איך אז איך האב שוין גענוג מאריך געווען פאר די היינטיגע שבת.

אבער ס'איז דא. ס'איז דא די נוכחות השם. די שכינה איז טייטש נוכחות השם. די פרעזענס [אנוועזנהייט] פון דער אייבערשטער איז דא. און דעטס אלל [דאס איז אלעס]! מ'דארף זיין צופרידן דערמיט. ס'איז גוט אז ס'איז דא. ס'מאכט נישט [עס שטערט נישט]. ער איז נישט געקומען מיט א שטרענגע בליק, ס'איז א גוטן בליק, ס'איז גאר מנוחה. ס'איז "ושכנתי" – שכנתי איז א לשון מנוחה, יא? נישט קיין לשון שטייט און שמייסט.

ער איז דא! און אויב א מענטש טאנצט אז ער איז בשמחה, במנוחה ובשמחה – "מנוחה ושמחה אור ליהודים" – אז דער אייבערשטער איז דא, ער דארף נישט תשובה טון, ס'גייט געשען פון זיך אליינס. נישט אין איין טאג, און נישט "לא יום אחד ולא יומים", נישט אין איין טאג, אבער ער זעט מיט אמאל: ער איז א געטליכער מענטש.

קומט ניסן, און די נסים נגלים, ער איז א געטליכער מענטש. פארוואס איז דער אייבערשטער געקומען דא? דאס איז אלעס.

שבת.

שיעור בעניני שבת זכור ופורים – חלק א’

נושא: סוד קריאת התורה, ההבדל בין דאורייתא לדרבנן, ועבודת חג הפורים

—

א. גדר החיוב של פרשת זכור: דאורייתא מול דרבנן

רבותי, ערב שבת “זכור”. מען איז מחויב – לפחות דער מנהג איז צו זאגן אז מ’איז מחויב – מדאורייתא צו ליינען פרשת זכור. אויב אזוי, איז מען מחויב אויך מדאורייתא.

וואס מיינט דאס א חיוב מדאורייתא? דאס מיינט א חיוב וואס איז עולה ביז תפארת [די מידה פון אמת און תורה], א קאנעקשן [פארבינדונג] וואס איז עולה ביז תפארת. דאס איז דער טייטש: ווען מ’זאגט א זאך איז “דאורייתא”, מיינט עס נישט אז מ’איז “מער” מחויב – מחויב דארף מען דאך טון אלעס, סיי דאורייתא סיי דרבנן. נאר “דאורייתא” מיינט צו זאגן, אז מיט די מצוה, מיט די פעולה, קען מען אנרירן ביז די מדריגה וואס הייסט די עולם פון תפארת. דאס טייטשט דאורייתא.

לעומת זאת, דרבנן הייסט ספירת המלכות, “דברי סופרים”, בבחינת דיבורים. ער רירט נאר אן נידריגער, אין בחינת מדת המלכות און די שכינה.

איז מ’איז מחויב צו ליינען שבת זכור די פרשה פון “זָכוֹר אֵת אֲשֶׁר עָשָׂה לְךָ עֲמָלֵק” (דברים כה, יז), מ’ליינט עס אין די תורה. דאס טייטשט אז מ’איז מחויב מדאורייתא, דאס רירט אן אין די תורה.

דארף מען טראכטן, וואס איז די זין דערפון? יעדע מאל וואס מ’ליינט אין די תורה איז עס דאך מדאורייתא? ס’איז דאך מדאורייתא, מ’ליינט די תורה! וואס קען עס זיין “מער” מדאורייתא אז מ’ליינט די תורה אליינס? די שאלה איז:

* צו די פעולה איז א פעולה וואס איז אויך א דאורייתא’דיגע פעולה?

* אדער די פעולה איז אז די רבנן זאגן אז מ’זאל טון דאורייתא, דהיינו מ’זאל לערנען די תורה?

אבער די תורה אליינס, אוודאי די מצות תלמוד תורה, איז זיכער מדאורייתא. אויף דעם איז די חילוק אביסל קלענער לויט וואס אונז זאגן. אפילו לויט די וואס זאגן אז זכור איז דאורייתא, די חילוק איז קלענער, ווייל יעדע קריאת התורה איז דאורייתא, ס’איז די תורה אליינס. די שאלה איז נאר צו דער זמן, צו דער חלות אין דעם מקום און דעם זמן און די פרשה – צו דאס איז מדאורייתא, אדער מדרבנן, אדער א מנהג.

ב. מגילת אסתר: די שאיפה צו ווערן “תורה”

די זעלבע זאך איז אפילו ווען מ’ליינט מגילת אסתר. דאס איז דער סוד וואס אונז לערנען, אז מגילת אסתר האט א לימוד פון די תורה אז מ’דארף עס ליינען, “סוף דבר הכל נשמע”. דאס טייטשט, אז די גאנצע מחלוקת וואס איז געווען “כתבוני לדורות” (מגילה ז ע”א) – דאס טייטשט אז אסתר האט געוואלט, און דאס האט גע’פועל’ט אסתר און מרדכי מיט זייער מגילה – אז ס’זאל אויך זיין מדאורייתא.

אז ווען מ’ליינט די מגילה, זאל דארט זיין די “תורה”. דאס איז נישט סתם עפעס א נייע זאך, אפילו בחינת נביאים וכתובים, וואס איז אן אנדערע מדריגה (נצח והוד). ניין, ס’איז די מדריגה פון תפארת. און אין מקרא מגילה איז דא די מדריגה פון תפארת, אפילו א העכערע מדריגה. ווי דער אריז”ל לערנט אלעמאל, דער קריאת התורה, די תורה הייסט דער מדריגה פון “אבא” [חכמה], דער יסוד פון אבא וואס קומט אריין אין זעיר אנפין, און דא [ביי מגילה] איז עס אפילו מער מגולה.

ג. סוד קריאת התורה: אריינברענגען חיות אין די כלים

אקעי, זאגט ער, דיינו. אז אויב אזוי איז אויך א חיוב זיך מכוון צו זיין, זיך צוגרייטן די כוונות צום ענין, צו תוכן הדברים. וואס איז מיט די אורייתא? וואס דאס איז אמת’דיג? די מוחין, יא?

מען לערנט יעדע מאל וואס מען טוט קריאת התורה. דער סוד פון קריאת התורה, וואס שטייט אין “אוצרות חיים”, איז:

* די תורה איז געשריבן אן נקודות און אן טעמים. אין די תורה שטייט נישט קיין נקודות און טעמים.

* אזויווי מען זעט אז מען קען אפילו מאכן א טעות; עס שטייט “וַיִּחַר לַמֶּלֶךְ” אדער ענליך, אדער “זֵכֶר עמלק” אדער “זָכָר עמלק” – אזוי ווי יואב האט געמיינט (בבא בתרא כא ע”ב). שטייט דאך נישט קיין נקודות אין די תורה.

* די נקודות, דאס איז א מסורה, דאס איז די תורה שבעל פה, דאס איז די מסורה. ס’איז נישט קיין חידוש. אוודאי ווען משה רבינו האט עס געגעבן איז שוין געווען נקודות און טעמים, אזוי ווי ס’שטייט אז עס איז הלכה למשה מסיני. אבער ס’שטייט נישט געשריבן אין דער ספר תורה; די כלי וואס אונז האבן, דער פיזישער “חפצא של ספר תורה”, האט נישט קיין נקודות און טעמים.

און דא זאגט דער אריז”ל, אז דאס איז מרמז אויף דעם וואס די גאנצע וועלט האט נישט קיין טעם היינטיגע צייטן. די גאנצע וועלט האט נישט קיין טעמים. די וועלט איז בחינת אותיות אן נקודות און טעמים.

ס’האט תגין [קרוינען אויף די אותיות]. תגין מיינט, אז ס’איז דא א געוויסע רמז צו די טעם. דאס זאגט דער אריז”ל, די סוד פון תגין, וואס הייסט כלים. און אין די כלים איז דא ניצוצות.

* כלים הייסט אותיות. די וועלט איז גאר כלים, “כֵּלִים מִכֵּלִים שׁוֹנִים” (אסתר א, ז).

* אבער אין דעם כלים איז דא אמאל א ניצוץ, דאס איז עפעס א נגיעה, עפעס א ספארק [פינק], עפעס א פונק, וואס מ’קען טראכטן אז דא איז געווען אמאל אן אור, אז דא גייט אמאל זיין אן אור. אבער אליינס איז עס נישט דא. דאס איז וואס אונז רופן “על עשה ניצוצות”.

און די טייטש איז, מ’דארף עס מעלה זיין. און דער סוד איז: מ’דארף צוריק ברענגען די נקודות, די טעמים, אריין אין די כלים.

פון דעם זאגט דער אריז”ל: אזוי ווי א איד ליינט אין די תורה, קוקט ער אריין אין א ספר תורה וואס האט נישט קיין נקודות און קיין טעמים, און ער ברענגט אריין אין די תורה די נקודות און די טעמים. דאס איז די כוונה פון מצוות קריאת ספר תורה: אז מען ברענגט אריין א טעם אין די ספר תורה.

ד. מעבדות לחירות: באלעבן די וועלט

דאס איז אויך א משל, דאס איז די זעלבע זאך וואס עס טוען “קול החיים”. די גאנצע עבודת השם – עבודת השם מיינט דאך צו זיין א מענטש, צו דערלעבן די וועלט, יא? “מעבדות לחירות”, “אומרים שירה”, “ממוות לחיים”.

1. מעבדות לחירות: דאס איז דער טייטש, אז די ניצוץ וואס איז “שבוי” [געפאנגען], יא? “וְשָׁבִיתָ שִׁבְיוֹ” (דברים כא, י). וואס איז שבוי? דאס איז פאטענציאל [potential] צו זיין עפעס א גוטע זאך, וואס איז “סטאק” [stuck/פארקלעמט] אין די אות, אין די כלים, ער קען זיך נישט רירן. מען לאזט אים ארויס, מען לאזט אים פירן זיך וואס ער ווייסט.

2. ממוות לחיים: דאס איז דער טייטש, אז מען איז שוין אינגאנצן מעלה, מען ברענגט אינגאנצן אריין נקודות און טעמים אריין אין די אותיות. עס איז א שירה, דאס הייסט עס איז לעבעדיג, זינגט מען עס. “קריאתו זו היא הילולו”, עס ווערט א שירה.

איז אויב אזוי, איז די עיקר נקודה, די עיקר עבודה פון קריאת התורה – אפילו פון שמיעת קריאת התורה, לאמיר זאגן די זעלבע זאך, מען קוקט נישט אריין אבער מען הערט עס שוין מיט די טעם, מיט די נקודה. עס איז אמת’דיג די עיקר המצווה דאס הערן, יא? עס איז דאך איינער וואס ליינט, יעדער איינער הערט, מען הערט די קריאת התורה.

דער טייטש איז: אז מען הערט, אז אין די אותיות און כלים וואס איז דא אויף די וועלט, איז אויך דא א טעם, איז אויך דא א נקודה, איז אויך דא אין דעם א מהלך, איז אויך דא אין דעם א הבנה. טעמים און נקודות, פארשטייט יעדער איינער, דאס איז די חיים.

* נקודות: די תיקונים רופט עס “רוח החיה באופנים”. דאס איז די נקודות. דער רוח וואס פירט, אזוי ווי די ענערגיע [energy], די חיות וואס פירט די רעדער [wheels], וואס פירט די גלגלים, וואס פירט די “גירס” [gears], וואס דרייט. אויף דעם דרייט זיך די וועלט, וואס פירט די אלע זאכן, דאס איז די נקודות. (נקודות הייסט אור הבינה אדער אור החכמה).

* טעמים: דאס איז נאך א גרעסערע לעוועל [level] פון חיות. יא, טעמים טייטש, אז עס פארבינדט [connect] די גאנצע פסוק, מען ווייסט וויאזוי עס צעטיילט זיך דער פסוק, וויאזוי עס ארבעט, עס גייט אריין די ניגון, דאס איז א העכערע לעוועל. טעמים – עס גייט אריין די ניגון, די געשמאק, די געפיל, די סארט חיות פונקטליך וואס איז דא דא. דאס איז די עבודת הטעמים. (טעמים הייסט אור החכמה אדער אור הכתר).

ס’ווענדט זיך וויאזוי מ’הייבט אן צו ציילן: טעמים, נקודות, תגין, אותיות.

ה. מגילת אסתר: שטארקע אורות אין שוואכע כלים

און אמאל, אזוי ווי אונז האבן געזאגט, איז דא א סארט ווי מגילת אסתר. אז דארט איז נישט אינגאנצן [אזוי]. ס’איז דא א מדרגה פון תורה וואס ס’פעלט אין דעם א געוויסע חיות אין די אותיות, יא?

די מגילה דינים איז נישט אינגאנצן “שטיין”, ס’איז דא א מחלוקת תנאים, דאס הייסט ס’איז דא א חולשה אין די קדושה פון די מגילה אליינס. אונז פילן דאס למשל: מ’רירט אן א מגילה, מ’רירט נישט אן קיין ספר תורה, ס’האט נישט די זעלבע קדושה. די כתב, די קלף פון די מגילה – ס’שטייט טאקע אז ס’דארף קדושת ספר תורה, אבער ס’האט נישט די זעלבע סארט קדושה. ס’מיינט אז די כלים זענען שוואכער.

אבער די ניגון פון די מגילה, און די טעמים פון די מגילה, און די נקודות פון די מגילה – האט נישט קיינער א הארה אז ס’איז שוואכער. דאס איז דאך תורה שבעל פה, דאס איז די אור החכמה, די אור הכתר וואס ליגט אין דעם. אויף דעם קען זיין אז ס’שיינט שטערקער. יעדער איינער האט ליב די ניגון פון די מגילה אסאך מער ווי מ’האט ליב די ניגון פון קריאת התורה סתם.

ווייל דאס איז די טייטש, אז ס’שיינט שטערקער ארויס די טעמים און די נקודות. אזוי ווי דער אריז”ל איז מסביר מיט זיין משל, ווי בעת, כביכול, די “יסוד אבא” איז פורץ, “וּמָרְדֳּכַי יָצָא מִלִּפְנֵי הַמֶּלֶךְ” (אסתר ח, טו) – ס’גייט ארויס פון די מלכות, פון די כלים. ס’איז דא אזא סארט חיות, נישט נאר די ניצוץ וואס איז דא אין די כלי, ניין, די חיות אליינס איז אזוי שטארק אז ס’צוברעכט די כלי.

פארדעם טוט מען זיך אן פורים אלע מיני בגדים וכלים שונים וואס ס’פאסט נישט אזוי. דאס הייסט, ס’שיינט ארויס די מענטש, די חיות הנשמה, און ס’בעט די כלי. ער ווערט נישט “סטאק” אין זיין בעקיטשע, אין זיין שטריימל, אין זיין ווייסע זאקן – ס’גייט ארויס. און וועגן דעם די כלי האט נישט קיין טעם, נאר די ניגון האט א טעם.

ו. שבת זכור: די העכערע מדרגה פון מחיית עמלק

און דאס איז די עבודת השם, און די עבודה מיוחדת פון מדגיש זיין די חיות פון פורים, די חיות המן-עמלק. אונז זאגן אז פאר פורים, מגילת אסתר איז די קיום פון דעם ממש וואס ס’שפראצט ארויס. מ’נעמט א מגילה אן א כתב, אבער א מגילה איז עס נישט קיין ספר תורה.

און פארדעם דארף מען דאך הערן, אז די קריאה פון שבת זכור איז אין א געוויסע זין די העכערע מדריגה, די שטערקערע קלארערע מדריגה פון מקרא מגילה. יעדער איינער איז זייער “העפי” [פרייליך] אין די מגילה, און מען קומט זיך פארשטעלט, און מען האקט המן. אזוי נאך טיפער איז אמת’דיג די קריאה פון זכור. פארדעם איז דא אידן וואס פירן זיך שוין שיכור’ן שבת זכור, און מען פירט זיך צו קלאפן המן ווען מען זאגט “זָכוֹר אֵת אֲשֶׁר עָשָׂה לְךָ עֲמָלֵק… לֹא תִּשְׁכָּח”.

עס איז בעצם די זעלבע זאך, נאר פארקערט: דא איז עס ממש אין די דאורייתא, און מ’רופט דאס דאורייתא און דאס דרבנן. הגם יא, עס איז דא א חקירה צו מגילה איז מצוה דרבנן, אפשר איז זכור דאורייתא, קומט אויס אז עס איז מער חמור ווי די מגילה אליינס. עס זעט מיר נישט אויס אזוי גאנץ ריכטיג, איך האלט אז מען קען יוצא זיין ביידע מיט ביידע.

* להלכה, דער מגן אברהם זאגט שוין אז מען קען יוצא זיין מיט די קריאת התורה פון פורים אינדערפרי.

* איך מיין אז מען קען יוצא זיין פון די מגילה אליינס די מצוה פון “זכור את אשר עשה לך עמלק”. איך זע נישט פארוואס עס דארף זיין א קריאת התורה.

אבער מען זעט דאך יא די חילוק. די זכור איז די דאורייתא’דיגע זאך, און עס געשעט ביי א שבת אין שול, וואס איז אן עכטע קריאת התורה – נישט אזא פורים’דיגע קריאת התורה פון וואס מ’ליינט די מגילה. עס איז אן עכטע קריאת התורה, און דארט, אינעם דעם תורה וואס האט נישט קיין טעמים און נקודות, ברענגט מען ארויס די טעמים און נקודות פון די ניגון פון שבת זכור, פון די אור.

זעט אויס אזוי, דארף מען דאך אריינגיין. די מצוה איז טאקע דאס מיט די ניגון, אבער די ניגון אלעמאל ברענגט ארויס די כוונה וואס מ’פארשטייט, וואס א איד פארשטייט אין זיין הארץ, אין זיין קאפ, וועגן די נושא. דארף מען זיך דאך אריינטון, זיך מתעמק זיין, טראכטן וואס דאס מיינט.

ז. זכור אלס הכנת הלב

סאו [אלזא] אונזער שיעור נעכטן איז געגאנגען אויף די סדר פון וואס מיר האבן געזאגט, אז מ’קען מעמיק זיין יעדע זאך: די נגלה, די נגלה’דיגע הסבר, וואס ברענגט ארויף א העכערע לעוועל, די מדריגות הנסתרות, די מדריגות פון קבלה.

סאו מיר האבן נעכטן מסביר געווען ווי די נושא פון זכור איז די הכנת הלב. די הכנת הלב וואס איז מכוון למעשה, אבער ס’איז די הכנת הלב צו די מצוה פון מחיית עמלק.

איז דא א מצוה פון עשיית צדק, א חלק פון די מדינת חרב ועונש, מעניש צו זיין דער עמלק וואס האט געטון דער געוואלדיגער עוולה פון “אֲשֶׁר קָרְךָ בַּדֶּרֶךְ” (דברים כה, יח). אויף דעם דארף מען זיך רעגן. מ’קען דאך נישט טון דעם זאך אן מען זאל זיך רעגן. אויף דעם איז דער אויבערשטער געבן א מצוה פון “זכור את רשעת עמלק”, מעורר זיין דער עולם. דער מלך אדער דער משיח מלחמה, מ’דארף מעורר זיין דער עולם זיך צו רעגן קעגן אן עמלק, אזוי ווי מ’האט געלערנט.

שיעור ב: פנימיות ענין זכירת עמלק – פון כעס צו אהבה

אינהאלט: אין דעם צווייטן טייל פונעם שיעור גייט דער רעדנער אריין אין דער טיפערער, פנימיות’דיגער באדייט פון “זכור את אשר עשה לך עמלק”. דער שיעור שטעלט אהער א יסודות’דיגן חילוק צווישן דעם “חיצוניות” פון דער מצוה – וואס פאדערט כעס און מלחמה קעגן דעם רשע – און דעם “פנימיות” פון דער מצוה, וואס די זעלבע רוחניות’דיגע כוחות ווערן איבערגעדרייט צו אהבת ישראל און דביקות אין השם.

—

ח. חזרה – די הכנות הלב פון “זכור”

אלזא, אונזער שיעור נעכטן איז געגאנגען אויף דעם סדר פון וואס מיר האבן געזאגט, אז מ’קען מעמיק זיין אין יעדע זאך: סיי אין די נגלה, אין די נגלה’דיגע הסבר, וואס דאס ברענגט אונז העכער אויף א העכערע מדרגה [level], און סיי אין די מדרגה פון נסתרות, די מדרגה פון קבלה.

מיר האבן נעכטן מסביר געווען ווי די נושא פון “זכור” איז די הכנות הלב. דאס איז די הכנות הלב וואס איז מכוון למעשה, אבער ס’איז די הכנות הלב צו דער מצוה פון מחיית עמלק. ס’איז דא א מצוה פון עשיית צדק, א חלק פון די מידת שכר ועונש; מ’שטראפט [עניש’ט] סאלדאטן פון עמלק וואס האבן געטון די געוואלדיגע עולה פון “אֲשֶׁר קָרְךָ בַּדֶּרֶךְ” (דברים כה, יח).

אויף דעם דארף מען זיך רעגן. מ’קען נישט טון די זאך אן זיך רעגן. אויף דעם האט דער אייבערשטער געגעבן א מצוה פון “זָכוֹר אֵת אֲשֶׁר עָשָׂה לְךָ עֲמָלֵק”, מעורר צו זיין דעם עולם. דער מלך, אדער דער משיח מלחמה, דארף מעורר זיין דעם עולם זיך צו רעגן קעגן עמלק. אזוי האבן מיר געלערנט בשם הרמב”ם, און מיר האבן מסביר געווען די גאנצע סוגיא אין דעם מהלך.

ט. צוויי לעוועלס פון התעוררות – כעס און אהבה

און אזוי ווי מיר האבן געלערנט צוויי וואכן צוריק וועגן די נושא פון “דעת” – וואס דאס איז די הכרעת השכל וואס זעט וואס די “טוב” איז אין יעדע סיטואציע – האבן מיר מסביר געווען אויף דעם אז ס’איז דא פארשידענע מדרגות [levels].

אזוי דארף מען דא רעדן: אין די התעוררות המדה – די התעוררות הרגש [emotion] וואס מיר לערנען אז דאס פאדערט זיך כדי צו קענען מקיים זיין א מחיית עמלק, און יעדע עשיית צדק ומשפט אמת’דיג דארף מען האבן א געוויסע געפיל פאר גערעכטיגקייט [justice], יא, ער ווערט אויפגערעגט אז ס’איז דא אן עולה – דעם זעלבן התעוררות-געפיל קען אונז אויך אביסל “מפשיט” זיין. אין אנדערע ווערטער: מסביר זיין אין די טיפערע מדרגה, אין דעם טיפערן זין [sense] פון דעם ווארט, אין דעם טיפערן זין פון דער וועלט, וואס דאס מיינט און וואס איז דער סוד דערפון.

און דאס איז די אמת’דיגע [כוונה]: ווער ס’לערנט קבלה, אין זוהר, אין אלע ספרי קבלה און ספרי חסידות – זיי זענען עוסק אין די מדרגה. פון מחיית עמלק, פון זכירת מחיית עמלק, און פון מחיית עמלק אליין.

אלזא, דאס וויל איך אביסל איבעררעדן. לכאורה דארף מען רעדן אין דעם אליין צוויי לעוועלס, צוויי מדרגות פון דער נושא. און איך מיין אז די צווייטע לעוועל איז גרינגער צו רעדן; די ערשטע לעוועל וועלן מיר זיך מוזן אביסל מיטשען און טראכטן יעצט וויאזוי מען קען עס ארויסברענגען.

י. פארוואס פאדערט עמלק א ספעציעלע “זכירה”?

וואס הייסט? איך מיין אזוי. מ’האט מסביר געווען אז ס’איז דא א קושיא: ס’איז אנדערש די מלחמת עמלק ווי אנדערע מלחמות.

* א נארמאלע מלחמה פאדערט זיך נישט אזוי שטארק די התעוררות, די התרגשות, די התעוררות הכעס. פארוואס? ווייל אדער קומט א רשע און ער האט זיך אנגעהויבן צו שלאגן מיט דיר – שלאגט מען זיך צוריק, ס’איז א הגנה עצמית, מ’דארף נישט קיין [ספעציעלע] התעוררות פאר דעם.

* אדער אויב ס’איז מלחמת כיבוש ארץ, אדער אויב ס’איז מלחמת רשות – בדרך כלל איז דאך אז ס’פעלט נישט אויס אזוי שטארק די זכירה.

מה שאין כן מלחמת עמלק, וואס איז ממש א מצוה, ס’איז נישט סתם א מצוה, ס’איז א מצוה פון עשיית צדק – מ’דארף באשטראפן [מאניש זיין] דער וואס האט געמאכט רע אויף די וועלט. דאס איז די טבע האדם אז ער פארגעסט – “לֹא תִּשְׁכָּח”. ווי מיר האבן געברענגט אמאל, ס’שטייט אין די תורה “זָכוֹר אֵת אֲשֶׁר עָשָׂה לְךָ עֲמָלֵק… לֹא תִּשְׁכָּח”. ווען ס’שטייט אין די תורה “לא תשכח”, מיינט עס צו זאגן אז די תורה אנערקענט אז דו גייסט פארגעסן. ווען נישט, וואלט נישט געווען קיין מצוה “לא תשכח”. “לא תשכח” איז פשט: איך ווייס אז דו גייסט פארגעסן, ביטע [please] פארגעס נישט. און דאס דארף א שטערקערע התעוררות, א שטערקערע הזכרה.

יא. דער סוד פון רמב”ן – מלחמה בחיצוניות, שלום בפנימיות

יעצט, אזוי ווי דאס איז אמת פשוט, אונז פארשטייען, מ’האט מסביר געווען פשוט – אזוי איז עס אויך אמת אויף דעם טיפערן בליק. וואס די טיפערע בליק איז אלץ תלוי: וואס איז דאס א מענטש? יא? וואס איז דאס א צדיק און וואס איז דאס א רשע? אדער מ’קען עס רופן: וואס איז דאס א איד און וואס איז דאס א גוי.

“צדיקים ורשעים” – ווען ס’איז דא אסאך מאל מ’זאגט צדיק און רשע, מיינט מען א איד אדער א גוי. און פארקערט, ווען מ’זאגט א איד אדער א גוי מיינט מען א גוטער מענטש און א שלעכטער מענטש. דאס איז “אתם קרויין אדם” (יבמות סא.). און עמלק, ער איז דער “אויס-מענטש”, ער איז די שלעכטע אומה, די מושל, די ציור פון א שלעכטע אומה.

און וואס איז די טייטש גוט און שלעכט? מיר האבן קלאר געמאכט אז ס’איז נישט גענוג צו זאגן אז ס’איז א משל מיט א נמשל, אדער אז ס’איז דאס זעלבע “כמו שהוא למעלה כן הוא למטה” – פונקט אזוי ווי ביי א מענטש איז דא פארשידנארטיגע מידות, איז אויך ביי דער אויבערשטער. אדער די טיפערע זאכן וואס די מקובלים זאגן, אז א מענטש פירט זיך אין די מידות החסד איז ער מעורר ביי דער אויבערשטער די מידות החסד.

די זעלבע סארט אורות, אויב מ’רעדט עס אין א העכערע לעוועל, אין א שבת’דיגע לעוועל, אין שבת זכור’דיגע לעוועל – ס’איז מער מלובש אין כלים פון תורה, מער קלאר אין דעם זוהר, רמב”ן און אין די ספר התורה – דעמאלטס קומט די זעלבע זאכן צו שלום.

דאס איז דער סוד וואס דער רמב”ן לערנט, ברענגט פון פורים צו שלום, פון חנוכה צו שלום. ס’שטייט אז חיצוניות דארף מען מאכן מלחמה, אבער ווען מ’דרייעט פנימיות – די זעלבע אורות ברענגען שלום. לאמיר דאס פרובירן צו מסביר זיין.

יב. פנימיות מיינט “בין אידן לבין עצמם”

אזוי ווי מיר זאגן, ווען מ’רעדט פנימיות מיינט עס – איין וועג פון זאגן פנימיות ווס. [versus] חיצוניות מיינט: אנשטאט צו רעדן צווישן אידן און גוים, רעדט מען צווישן אידן און צווישן זיך. דאס איז מער נוגע, געווענליך, מער נוגע. אונז זענען רוב מענטשן וואס אונז זענען באהאפטן מיט’ן צונעמען זייערע זאכן זענען נישט גוים. איך מיין, ווער ס’איז עוסק אין די מצוה פון הצלת ישראל וכדומה פון די גוים – הכי נמי; אבער יעצט רעדן מיר למעשה צווישן זיך, איז רוב צווישן אידן. און דארט הייבט זיך אן א נייע זאך.

לאמיר פארשטיין וואס הייבט זיך דארט אן. אין אנדערע ווערטער: צווישן אידן איז דער מקום, אויב מ’וויל זאגן די פנימיות’דיגע לעוועל פון שבת זכור, פון התעוררות הלב – וואס דער רמב”ן זאגט אז מ’זאל זיין כעס פאר עמלק – די זעלבע התעוררות כעס פאר עמלק שבת זכור מיינט עס אורות אהבת ישראל.

אזוי וויל איך זאגן, אזוי וויל איך זאגן א זייער שיינע חידוש, מ’דארף הערן. די זעלבע לעוועל, איך זאג עס נאכאמאל, די זעלבע לעוועל, די זעלבע מדרגה ברוחניות וואס איז מעורר – אין עולם העשיה לאמיר זאגן, די נידריגע לעוועל – מיינט עס: מ’ווערט ברוגז אויף עמלק, מ’האט אים [פיינט], מ’איז מעורר את הלב, מ’גייט טון די מלחמה. די זעלבע זאך אין עולם היצירה אדער אין עולם האצילות – איך ווייס אפילו נישט וועלכע עולם, איין לעוועל העכער – איז מעורר מ’זאל ליב האבן א צווייטע איד.

יג. וואס איז א מענטש? (יושר ומשפט)

פארוואס? ווייל דאס איז דאך תלוי ווען מ’פארשטייט וואס איז דער דעת, וואס איז דער רעיון, וואס איז דער געדאנק וואס איז גורם א מענטש זאל זיין אזוי מורא’דיג ברוגז אויף די עולה וואס עמלק טוט.

דהיינו, וואס איז דאס די כעס ווען מ’זאגט אז ער איז א רשע? פשט: איך האלט, ס’איז אמת’דיג פערזענליך, איך האלט אז ער איז א מענטש. א מענטש האט אין זיך א מידת המשפט, א מידת הצדק. משפט מיינט אין פשוט’ע ווערטער א מידת גערעכטיגקייט. ער גייט קעגן דעם. ער איז אפשר א צעבראכענער מענטש, מ’דארף אים הרג’ענען. אבער אזא מענטש, דאס איז א פשוט’ע מענטש. עס איז נישט קיין גוטע פשט! זיי זאגן יעצט קעגן דעם פשט “מענטש”.

“מענטש” איז א סארט גערעכטיגקייט, און “אויס-מענטש” איז איינער וואס גייט נישט מיט גערעכטיגקייט. ער איז ווי [א מחלה כוללת] אויף שלום, ער איז א רשע, ער איז “אויס-מענטש”, ער איז חייב מיתה. נישט אלס א [יחיד] מענטש, נאר אלס א כלל איז ער חייב מיתה. ווייל די עולה וואס ער טוט איז נישט פערזענליך, נאר די גאנצע חברה אמאל [ווייזט], אז ער איז נישט קיין ריכטיגע חברה. עס האט דער טייטש [meaning]… דאס איז געבויט אויף א רייזע-בונד [reasoning/bond?] אויף וואס איז א מענטש, וויאזוי מענטשן דארפן זיך פירן מיט אנדערע מענטשן; דאס איז א חלק פון די דין פון “וואס איז א מענטש”, וממילא ווער ס’פירט זיך אנדערש איז חייב מיתה.

יד. וואס איז א איד? (תפארת והודאה)

אבער וואס איז אמת’דיג א מענטש? וואס איז אמת’דיג א איד? וואס איז אמת’דיג א איד איז א ביסל אנדערש פון וואס איז אמת’דיג א מענטש, אדער עס איז נאך איין לעוועל פון וואס איז אמת’דיג א מענטש, וואס מיר האבן גערעדט די לעצטע פאר וואך.

א מענטש איז א זאך וואס עס דארף אוודאי די ערשטע לעוועל דארף זיין צדק צווישן מענטשן, פון נישט הרג’ענען איינער דעם צווייטן פאר גארנישט – “אֲשֶׁר קָרְךָ בַּדֶּרֶךְ”. זייער גוט.

אבער פארוואס איז די גאנצע זאך? פארוואס?

* פאר א גוי איז דאס פאר די וואכן [חול]. און פאר א איד איז [דאס] פאר שבת.

* א ווערד [value] וואס אונז האבן קעגן דעם איז וואכנטאג פשוט און פשט. אבער שבת לייענט מען נישט דאס וואכנדיגע זכר [פון פרשת כי תצא], צייטן די [פרשת בשלח]. שבת לייענט מען די שבת’דיגע זכר פון פשוט “כי תצא” צייט. [הערה: דער רעדנער מאכט א חילוק צווישן דעם פשוט’ן זכור פון וואכנטאג און דעם העכערן זכור פון שבת].

וואס לייענט מען די שבת’דיגע זכר? דער שבת’דיגער “זכור” זאגט אזוי: אז די אידן זענען געמאכט אויף צוזאמצוקומען, אזוי ווי ס’שטייט אין דער רמב״ן (סוף פרשת בא): “כוונת האסיפה בבתי כנסיות ורוממות הקול בתפילה…”. [און זיי זאגן:] “אנחנו עמך וצאן מרעיתך”, “נודע לך”, “לעולם לא נבוש כי בך בטחנו”.

א איד, דער קיבוץ פון אידן, איז נישט געמאכט געווארן נאר צו סורווייוון [survive/איבערלעבן]. א קיבוץ פון גוים דארף עס סורווייוון, עס דארף זיין א גוטע מדינה לחיי העולם הזה, פאר דעם איז דער שוין פארדערט שוין צדק און משפט. אידן האבן אויך די לעוועל, די ערשטע לעוועל.

אבער דער וואס איז א קיבוץ פון אידן – וואס דער וואס אידן קומען זיך צוזאמען אין ביהמ”ד שבת, קומען צום קריאת התורה – קומט זיך נישט וועגן דעם. פארוואס קומען זיי? ווייל זיי ווילן פארשטיין, זיי ווילן לערנען די תורה, זיי ווילן דאווענען, זיי ווילן לויבן דעם אייבערשטן, זיי ווילן זיך “להשתבח בתהילתך”, זיי ווילן זיך אליינס משבח זיין מיט דעם אייבערשטנס תהילה.

דאס איז דער טייטש “כִּי הוּא תְהִלָּתְךָ וְהוּא אֱלֹהֶיךָ” (דברים י, כא). אונז בארימען זיך, יא? אונז זענען זיך מפאר, אונז ווילן זיך אזוי נכלל ווערן אין די ספירת התפארת פון כביכול. דאס איז דער טייטש: “יִשְׂרָאֵל אֲשֶׁר בְּךָ אֶתְפָּאָר”, אונז זענען זיך…

שיעור: פנימיות עמלק ומדרגות ההנהגה האלוקית

(חלק 3)

טעמע: די טיפערע כוונה פון “זכור את עמלק” אויף די העכערע מדרגות (“לעוועלס”), דער חילוק צווישן ביטול הקליפה למטה און למעלה, און דער סוד פון “היש ה’ בקרבנו אם אין” על פי קבלה.

—

טו. די צווייטע מדרגה – “להשתבח בתהלתך”

(פארוואס קומען אידן אין שול?)

פארוואס קומען זיי [די אידן אין שול]?

ווייל זיי ווילן פארשטיין, זיי ווילן לערנען די תורה, זיי ווילן דאווענען, זיי ווילן לויבן דעם אייבערשטן. זיי ווילן זיך “להשתבח בתהלתך”, זיי ווילן זיך אליין משבח זיין מיט דעם אייבערשטנס תהלה.

דאס איז דער טייטש “יהי תהלתך ויהי אלהיך” – אונז בארימען זיך, יא? אונז זענען זיך מתפאר. אונז ווילן זיך אזוי נכלל ווערן אין די ספירת התפארת פון קודשא בריך הוא.

דאס איז דער טייטש “ישראל אשר בך אתפאר”.

אונזער גדלות איז, מיט וואס אונז האלטן זיך גרויס, איז מיט דעם וואס אונז האבן ארויסגעגעבן א ביסל מער ווי א צווייטער, מיט דעם וואס אונז זענען “נקרא שמו עליו”.

דאס איז א גאנץ אנדערע טייטש פון “חברות בני אדם” [ווי פריער דערמאנט]. דאס איז א גאנץ אנדערע “לעוועל” [מדרגה], “לעוועל 2”, די לעוועל פון אידן. און אידן וואס קומען שבת אין שול, דאס איז וואס זיי טוען.

פארשטייט זיך, פורים גייט מען משלוח מנות אויך פאר די פשוט’ע לעוועל, אבער שבת קומט מען נישט אין שול וועגן דעם – אדער נישט *נאר* וועגן דעם – נאר פאר די הנאה פון זיין אזא סארט גרופע מענטשן וואס האבן זיך אזוי ליב בטהר, און וואס פירן זיך צדק ומשפט בטהר. אזעלכע מענטשן וואס קענען משבח זיין דעם אייבערשטן; מ’קען זאגן פסוקי דזמרה, מ’קען זאגן נשמת, מ’קען הערן קריאת התורה – די אלע זאכן וואס מ’טוט שבת אין שול.

טז. שנאת עמלק אויף די רוחניות’דיגע מדרגה

יעצט, ווען מ’איז מעורר די הבנה – פונקט אזוי ווי ווען מ’איז מעורר די הבנה פון “וואס איז א ריכטיגער מענטש” ווערט מען ברוגז אויף דער וואס איז נישט ריכטיג – ווען מ’איז מעורר די הבנה, ווערט מען ברוגז, מ’איז מעורר א גרויסע כעס אויף דער וואס איז נישט ריכטיג.

למשל, עמלק קומט און ער זאגט אונז זאלן נישט גיין אין שול. אזויפיל עמלק’ס, אזא קליפה, אזא גוי (חיצוניות), אדער אזא יצר הרע (בפנימיות) וואס ער לאזט אונז נישט זיך צוזאמקומען זאגן נשמת מיט נאך אידן – איז מען נאך מער ברוגז אויף אים, יא? מ’דארף אים ארויסהאבן.

אלע חסידישע ספרים רעדן פון די נושא פון “אהבי ה’ שנאו רע”. און דאס איז א זייער איידעלע זאך, און איך מיין אז ס’איז אזוי איידל אז ס’קומט נישט ארויס בתור שנאה אפילו, ווייל די מדה פון שנאה איז נישט אמת’דיג דא. שנאה מיינט אז מ’איז טאקע ברוגז אויף א מענטש בגשמיות.

אבער לאמיר מתבונן זיין, לאמיר פרובירן צו זאגן די התבוננות און ווייזן וואס קומט יא ארויס דערפון.

אז א מענטש איז זיך מתבונן אז א מענטש דארף זיין א מענטש, מ’קען נישט לעבן אזוי [ווי א בהמה], און יעדער איינער וואס גייט אריין אין די צווייטע [מדרגה], ווערט ער ממש בייז, עד כדי רציחה, אויף דער וואס ער וויל נישט זיך אזוי פירן – דער וואס ער כאפט אלעמאל די ראש השנה און ער הרג’עט זיי. אוודאי.

די זעלבע זאך ווען א מענטש איז זיך מתבונן אין וואס איז א מענטש: א מענטש איז אזא זאך וואס לויבט דעם אייבערשטן, וואס ווערט א חלק פון דעם אייבערשטן’ס לויב. נישט נאר ער לויבט דעם אייבערשטן, ער ווערט א חלק פון דעם אייבערשטן’ס לויב, “לשבחך”. ווערט ער אויך אין די זעלבע וועג נאך מער בייז אויף דער וואס איז קעגן דעם, אויף דער וואס איז נישט [אזוי].

אזוי קומט אויס די מסקנא. און אמת’דיג, אזוי שטייט טאקע אין ספרים, אזוי קומט אויס, אז אויב ס’קומט איינער און ער פארשטייט, ווערט ער מורא’דיג בייז.

אבער יעדער איינער פארשטייט אז ס’איז אביסל אנדערש. פארוואס איז עס אנדערש? לאמיר מסביר זיין פארוואס ס’איז אנדערש.

יז. סוד ביטול הקליפה – לוחם זיין אדער מבטל זיין?

ווייל ס’איז דא א חילוק, ס’שטייט אין רמ”ק די סוד, ס’איז דא א חילוק פון ביטול הקליפה למטה און ביטול הקליפה למעלה.

* ביטול הקליפה למטה: דארף מען זיך מתלבש זיין מיט די זעלבע כלי הקליפה. “על חרבך תחיה”. יא, ער קומט מיט אונזער “בכוחו של פה”, וועלן מיר האבן די זעלבע “איידיע” [רעיון], אונז גייען אים הרג’ענען מיט א חרב. פארוואס? ווייל ער איז אין די “עולם החרב”, דארף מען אים הרג’ענען מיט א חרב, ער איז נאך אין עולם החרב. דאס איז אלץ ווען מ’רעדט אין “לעוועל 1”, אין עולם הזה, אין די מדרגה פון עולם העשיה, פון די פשוט’ע צדיק.

* ביטול הקליפה למעלה: אבער ווען מ’רעדט פון דעם וואס מ’פארשטייט אז א מענטש איז אזא סארט זאך וואס “ישתבח שמו לעד” – דאס איז די טייטש א איד. און אוודאי לכאורה ווערט מען ברוגז. אבער אויף וועם ווערט מען ברוגז? טראכט אריין, דו ווערסט ברוגז, אויף וועם איז דא צו ווערן ברוגז? אויף א צווייטן איד? א איד איז דאך “ישתבח שמו לעד”!

און ס’ווענדט זיך: אויב ס’איז דא א גוי – די אמת איז מ’ווערט נישט ברוגז אויף די גוי אויך נישט. דער גוי ווערט אויס. די יצר הרע – לאמיר זאגן די יצר הרע, די גוי איז די גשמיות’דיגע גוי, אבער די יצר הרע ווערט אויס, ער איז בטל במציאות.

פארדעם שטייט די חילוק אז מחיית עמלק איז א ביטול במציאות, מה שאין כן א מחיית שבעה עממין איז נישט אזוי בטל, יא? ס’איז דא א חילוק. פשיטא אז אויף אנדערע אומות איז נישט די זעלבע לעוועל פון מחיה.

פארוואס? ווייל יעדער איינער פארשטייט אז מחיית עמלק, ווי דער רמ”ק זאגט, איז “ביטול הקליפה” – מען ווייזט אז ס’איז נישטא קיין קליפה. נישט אז ס’איז דא א קליפה און מען שלאגט זיך מיט אים.

ווייל וואס איז א קליפה? א סברא. האסט געמיינט, יא, האסט געמיינט אז א מענטש איז כדי צו לעבן דא צו עסן די שלוש סעודות. ניין! א מענטש איז כדי צו זינגען די זמירות און צו זינגען בשעת שלוש סעודות די טעמים ונקודות, כדי צו הערן די תורות און צו זאגן בשעת שלוש סעודות. דאס איז א מענטש.

איז וואו איז יעצט געגאנגען דער האן וואס זאגט אז א מענטש איז אויף צו פרעסן? וואו איז ער? “לבר נתלין אלהן הנך כלבין דחציפין” [אין דרויסן הענגען די חוצפה’דיגע הינט]? וואו איז ער? מ’גייט אין דרויסן און מ’טרעפט דעם כלב?

איז יא, ס’איז נישט פשט אז מ’גייט אין דרויסן און מ’טרעפט אפאר קאליע כלבים דארט. ס’מיינט צו זאגן אז ס’איז נישטא, און זיי זענען אויף אזא סארט לעוועל און פארשטייען אז דאס איז די זאך.

יח. נפקא מינה פאר בין אדם לחבירו (“לא תקום ולא תטור”)

און וואס איז די נפקא מינה? אז דער איד, דער איד איז דאך דאס “לא תקום ולא תטור את בני עמך”.

וואס שטייט אין רמב”ם אויך ביי די מצוה פון נקמה? “לא תקום ולא תטור את בני עמך” איז פשט: יא, דער איד האט מיך בא’עוול’ט, ער האט מיר נישט געוואלט בארגן זיין האמער נעכטן, איז ער א שייגעץ. מצד די ערשטע הסתכלות דארף מען טאקע זיין ברוגז אויף אים, ס’איז אפילו א מצוה, אקעי, דארף מען מחיה זיין.

אבער מ’מוז דאך טראכטן: וואס איז א איד? א איד איז עפעס אויף צו בארגן האמערס? האמערס דארף מען ווארגן, פארוואס נישט? א איד איז דא צו לויבן דעם אייבערשטן.

דער איד שטערט מיך לויבן דעם אייבערשטן? דער “חגבי דוד” שטערט? ער שטערט אויך נישט. ער שטערט נאר פאר ווער ס’האט נישט קיין שכל, ער מיינט אז לויבן דעם אייבערשטן מיינט אז מ’דארף פילן גוט און שרייען.

לויבן דעם אייבערשטן מיינט: מיט דעם וואס ס’איז דא די וועלט, מיט דעם וואס דו פארשטייסט אז ס’איז דא א וועלט און ס’ארבעט, און דער אייבערשטער איז אין די וועלט, און ס’איז אלץ קייט אין די ריכטיגע וועג.

דאס איז די שווערע [עבודה]. און ווען מ’איז זיך מתבונן, איז בטל געווארן די קליפה. און ממילא, רעדט צוויי אידן וואס שטערן דיך – ער שטערט דיך נישט.

די גאנצע התבוננות וואס איך האב גערעדט פון זיין זייער ברוגז אויף עמלק בחיצוניות, איז גורם אז ווען דער איד כביכול איז אין עמלק, ער שטערט דיך חלילה, איז ער אין זיין “עולם החיצונים”. כאפסטו אז ס’הייבט זיך נישט אן. מצד הנשמה, מצד די הסתכלות, ער עקזיסטירט נישט די רע. ס’עקזיסטירט נישט.

דאס איז די סוד פון מחיית עמלק שבת פון די צווייטע לעוועל, די מענטשליכע לעוועל.

איך האף אז ס’איז גענוג קלאר. איך מיין, ס’פעלט מיר דא עפעס א קלארע וועג וויאזוי דאס ארויסצוגעבן. איך מיין אז איך האב גענוג גוט ארויסגעגעבן פאר היינט, אפשר שבת וועלן מיר פארשטיין בעסער.

יט. לעוועל 3 – מצד האלקות (סוד “היש ה’ בקרבנו אם אין”)

יעצט, די זעלבע זאך גייען מיר ווייטער צוריק און נאך א לעוועל העכער – קבלה. דאך יעדע זאך דארפן מיר לערנען מצד הנשמה (דאס הייסט נשמות), און אויך מצד האלוקות, מצד די לעוועל פון געטליכקייט. וואס איז דא שורש, וואס אונז פארשטייען דא, וואס איז ממש נישט מענטשלעך בכלל.

און דאס וועט מען לערנען די סוד וואס שטייט אין זוהר הקדוש. צוויי אדער דריי מאל ברענגט דער זוהר די זעלבע ווארט, דער אריז”ל רעדט עס אסאך, און חסידישע ספרים ברענגען עס אסאך.

ער ברענגט אז עמלק איז געווען, מלחמת עמלק, די ערשטע מלחמה איז געווען נאכדעם וואס די אידן האבן געזאגט “היש ה’ בקרבנו אם אין” – די נסיון פון מסה ומריבה, וואס זיי האבן געזאגט ביי רפידים אז ס’איז נישטא קיין וואסער, און דער פסוק איז מסיים “על נסותם את ה’ לאמר היש ה’ בקרבנו אם אין”, און די נעקסטע פסוק איז “ויבא עמלק”, ממש די נעקסטע פסוק.

און איך האלט שוין פינף און צוואנציג מינוט אריין אין די שיעור, איך דארף גארנישט מאריך זיין אין דעם, מ’קען זייער אסאך מאריך זיין נאר אויף די נקודה, איך וויל נאר אויספירן די דריטע נקודה, וויאזוי ס’שטעלט זיך ארויס אז דאס אלעס איז תלוי אין השגת אלקות.

וואס מיין איך צו זאגן? מיר זאגן דאך אז די אלע לעוועלס – סיי די נקמה וואס דארף זיין, סיי די נישט-נקמה וואס איז די זעלבע זאך וואס קומט ארויס פון א טיפערע התבוננות פון די מדריגה פון נשמות – אלעס איז תלוי אין א געוויסע חוסר הבנה, ס’איז משתלשל פון א געוויסע חוסר הבנה פון וויאזוי אלקות, וויאזוי דער אייבערשטער ארבעט.

און אויב מ’פארשטייט דאס, מ’קען זאגן מלמטה למעלה: אויב מ’פארשטייט די ריכטיגע געטליכקייט וואס איז משתלשל למטה, איז “וידעת היום”, ממילא אויך האט מען זיך נוקם געווען אין די עמלק אן זיך, און אזוי ווייטער. אדער פארקערט, קודם טוט מען דאס, און דערנאך טוט מען די נעקסטע לעוועל, נאכדעם פארשטייט מען אז דאס איז אלעס אמת’דיגע מדריגות פון געטליכקייט.

כ. די חקירה פון “יש” און “אין”

און דער זוהר, דער זוהר זאגט אזוי. דער זוהר פרעגט א קשיא, רבי אבא אין זוהר פרעגט א קשיא, ער זאגט: וואס גייט דא פאר? מ’רעדט עפעס פון בעיביס? איך ווייס נישט, זי גייט אונז מיט זיי?

דער רמב”ן זאגט “היש ה’ בקרבנו אם אין” איז טייטש: צו איז דא א נביא? צו איז משה אן אמת’דיגער נביא? דאס הייסט “היש ה’ בקרבנו”, צו איז דא ביי אונז נביאים? אזוי ווי מ’זעט אין אנדערע פסוקים אז דער אייבערשטער אונזער מיינט נביאים.

פרעגט די גמרא: נאר וואס הייסט זיי האבן נישט געזען? ס’איז נאך נישט געווען מתן תורה, ס’איז געווען קריעת ים סוף, ס’איז געווען “ראתה שפחה על הים מה שלא ראה יחזקאל”. וואס איז דאס “היש ה’ בקרבנו אם אין”? נעכטן איז ער געווען! ס’איז א גוטע קשיא, מען קען מאריך זיין אויף פשט און אויף סוד.

זאגט דער זוהר, זאגט רבי אבא: ניי, אוודאי, זיי האבן נישט געפרעגט קיין נער’ישע קשיות. זיי האבן נישט געמיינט צו זאגן צו דער אייבערשטער איז דא אדער דער אייבערשטער איז נישט דא.

זיי האבן געמיינט צו פרעגן א גאר א טיפע חקירה אין קבלה, אין פילאסאפיע, אין די חקירות אלקות. זיי האבן געפרעגט א שאלה – אזוי איז מסביר דער רמ”ק אין די אדרות, די אדרות ברענגען די זעלבע תורה – צו דער אייבערשטער איז מיט זיי (אוודאי איז דער אייבערשטער דא, אוודאי פירט דער אייבערשטער די וועלט), אבער זיי האבן געוואלט וויסן צו דער אייבערשטער פירט זיי יעצט, אדער באופן כללי, מבחינת יש אדער מבחינת אין.

* בחינת יש: איז טייטש מדרגת חכמה – דער רמ”ק זאגט מדרגת חכמה, אדער אזוי זאגט ער, מדרגת זעיר אנפין.

* בחינת אין: איז טייטש מדרגת עתיקא, מדרגת אריך אנפין.

פארוואס הייסט דאס “יש” און דאס “אין”?

יש הייסט אז מען קען עס תופס זיין. “יש מחשבה תפיסא ביה” אין א געוויסע זינען, א געוויסע מדה, א געוויסע תואר. מען קען זאגן אויף דעם: דער אייבערשטער איז צדק ומשפט. יא, משפט איז א מדה פון זיין, ער פירט זיך מיט צדק ומשפט, חסד, גבורה, תפארת – די מדות וואס אונז פארשטייען. און פון דעם קומט דאס וואס אונז רופן על פי קבלה “דרך הטבע”, דאס איז די נארמאלע הנהגת העולם, “nothing interesting” [גארנישט אינטערעסאנט].

אם אין איז די הנהגה וואס מען זאגט נישט אויף דעם קיין ווארט. דאס הייסט “שלילת התארים”, זאגט דער רמ”ק. דאס הייסט, מען זאגט נישט אויף דעם, מען האט נישט קיין ווארט. נאר דאס וואס איז דא א גאט – אפילו דאס קען מען אפשר נישט אינגאנצן זאגן – נאר דאס וואס איז נישטא אויף דעם קיין ווארט, דאס איז העכער פון אלע ווערטער. דאס וואס מען פילט אדער מען ווייסט אין עפעס אן איידעלן אופן אז עס איז דא אזא מציאות.

צו דאס איז וואס פירט זיי? דאס האבן זיי געוואלט וויסן.

כא. דער פגם פון נסיון און פירוד

פרעגט ער: אויב אזוי, וואס וויל מען פון זיי? “ויבא עמלק”. וואס וויל מען פון זיי? זיי האבן געפרעגט א גוטע קבלה שאלה! וואס איז, מען טאר נישט לערנען קבלה?

האט ער געזאגט א וואונדערבארע תירוץ. ער זאגט צוויי זאכן:

1. זיי האבן געמאכט א פירצה.

2. און זיי האבן געמאכט בדרך נסיון.

און מען דארף פארשטיין אז דאס איז די זעלבע זאך. אין אנדערע ווערטער, וואס ער איז מסביר איז: די אידן, פארוואס איז געקומען עמלק?

איז נישט ווייל זיי האבן געפרעגט א גוטע שאלה. ס’איז א גוטע שאלה. נאר ווייל זיי האבן עס געטון נישט בדרך אהבה, [נאר] בדרך נסיון. זיי האבן געטעסט [אויספרובירט]. ער זאגט: ער איז דער וואס איז געווען, זאל ער אונז געבן. אויב זיי וואלטן עס געטון בחיבוב’ס, וואלט נישט געווען קיין פראבלעם.

נאך א נקודה זאגט ער, אז זיי זענען מפריד געווען.

דאס איז א באארבעטער טראנסקריפט פונעם פערטן טייל פונעם שיעור. דער טעקסט איז געווארן איינגעטיילט אין קאפיטלעך און פאראגראפן פאר גרינגערע ליינבארקייט, מיט די נויטיגע שפראך-פארבעסערונגען, אבער האלטנדיג דעם פולן אינהאלט פונעם אריגינעלן רעדנער.

שיעור: זכור את אשר עשה לך עמלק – חלק ד’

נושא: די סתירה צווישן “יש” און “אין”, און דער תירוץ פון חביבות

—

כב. וועלכע גאט פירט אונז? ביידע אויף איינמאל

וועלכע גאט פירט אונז? וויאזוי פירט אונז דער אייבערשטער – בבחינת “יש” אדער בבחינת “אין”?

דער תירוץ איז: פארוואס נישט ביידע? (“Why not both?”). דאס איז דער תירוץ. ביידע, ביידע אויף איינמאל.

דער זעלבער גאט וואס איז למעלה מכל התארים, וואס איז שלילת התארים [בחינת “אין”], ער איז אויך דער גאט וואס מ’זאגט אויף אים “אוהב עמו ישראל”, “הבוחר בעמו ישראל באהבה”, וואס מ’האט ליב יעדער איד עקסטער. דער זעלבער. ס’איז נישטא קיין חילוק, קיין סתירה.

דער אייבערשטער זאגט אז ס’איז דא א סתירה; ער זאגט אז ס’איז דא אזא גאט און אזא גאט, ס’איז דא תפארת און ס’איז דא עתיק. און מ’פרעגט אפילו די שאלות, מ’פרעגט די שאלות, מ’דארף דאך אויסקאכן וויאזוי דער וואס איז “כמלא רחמים” איז די זעלבע ווי דער “גיבור מלחמה”. דאס איז א גוטע שאלה.

אבער ווען מ’פרעגט די שאלה באופן וואס מ’מיינט שוין כאילו ס’איז דא א תשובה [פון פירוד], כאילו ס’איז דא א פירוד – דאס איז אליינס עמלק’יות.

כג. דער סוד פון “כי יד על כס י-ה”

מ’דארף אויך צוהערן אז דער “ויבוא עמלק” איז נישט פשט אז ס’איז אן עונש. ס’איז נישט קיין עונש. עמלק, ער איז דאס [דער פירוד]. דאס איז דער סוד פארוואס ס’שטייט – זייער אינטערעסאנט – דער פסוק: “כִּי יָד עַל כֵּס יָ-הּ מִלְחָמָה לַה’ בַּעֲמָלֵק מִדֹּר דֹּר” (שמות יז, טז).

יעדער איינער קען דעם מדרש. און ס’איז זייער אינטערעסאנט, דער פסוק איז א שווערער פסוק. דאס איז דאס איינציגסטע פלאץ, אדער דאס ערשטע פלאץ אין די תורה, וואו ס’שטייט אז דער אייבערשטער האט א בענקל (“כס”). “יד על כס י-ה”. דאס איז א שווערער פסוק. אלע מפרשים האבן זיך שוין געמוטשעט [מיט דעם]. דער אייבערשטער האט א בענקל? וואס מיינט דער אייבערשטער זיצט אויף א בענקל? ער האט א גוף? ער זיצט אויף א בענקל? וואס איז דער טייטש? וואס גייט דא פאר?

און דער מדרש זאגט, אדער ס’זאגט די גמרא, מדרש: “אין השם שלם עד שימחה זרעו של עמלק”. וואס מיינט “אין השם שלם”? אז ס’איז נישטא קיין אחדות פון די י-ה און די ו-ה, יא? זיי לערנען עס אזוי. דאס הייסט אז די עתיק און די ז”א [זעיר אנפין], די בחינת “אין” און די בחינת “יש”, ארבעטן נישט צוזאמען, זיי ארבעטן סותר.

אבער על פי די אמת ארבעטן זיי צוזאמען. נאר מענטשן כאפן נישט אז זיי ארבעטן צוזאמען, מענטשן כאפן נישט אז די בחינה פון “יש” און די בחינה פון “אין” גייען צוזאמען. און ממילא, דאס איז די עמלק. און וועגן דעם פארשטייט מען נישט דעם פסוק, פארשטייט מען נישט.

די שבועה מיינט: דאס איז אלעס די זעלבע זאך. די שבועה וואס ער זאגט אז “מלחמה לה’ בעמלק”, און די עמלק אליינס, און די “אין השם שלם” – דאס איז וואס איז. עמלק איז דער טייטש, דאס איז דער פירוש פון די אלע זאכן אין די העכסטע מדריגה. דער פירוש פון דעם איז, אז ס’קען אמאל אויסזען פאר א מענטש אז ס’איז דא א פירוד פון עתיק און ז”א, און דער תירוץ איז אז ס’איז נישט דא. דעמאלטס ווערט אויס עמלק, דאס איז דער שם שלם, “ומחה אזכר עמלק”.

כד. די אומפארשטענדליכע חיבור פון “אין סוף” און “חבר”

סאו וואס מיינט דאס? וואס קומט דאס אריין? וואס ער מיינט איז זייער פשוט. וואס ער מיינט איז, אז מ’האט אנגעהויבן מיט דעם, אז ס’איז דא א וועלט פון כלים, ס’איז דא א וועלט וואס יעדער כלי דארף זיין מיט די צדק ומשפט, דארף זיין די אלע ערשטע לעוועל [מדרגה] וואס מ’האט געלערנט נעכטן וועגן מחיית עמלק – דער גאט וואס פירט די וועלט. און נישט נאר דאס, נאר איבער די צווייטע לעוועל וואס מ’האט געזאגט אז אלעס איז בחינת “שם שלם”, יא? ווען דער אייבערשטער מאכט שלום. די אמת’דיגע מטרה פון מלחמה בפנימיות איז שלום, נישט אז ס’זאל זיין א מלחמה צוקריגט; די אמת’דיגע מטרה איז שלום, כדי להשתבח ולהתפאר בשם שלם שנקרא שמו עלינו בשלימות.

מ’זעט אבער אויס א סתירה. מענטשן פארשטייען נישט אז ס’איז דא א סתירה [באמת], מענטשן פארשטייען נישט אז די צוויי זאכן קענען גיין צוזאמען. מענטשן פארשטייען אויך נישט – איך פארשטיי נישט, מענטשן, אונז פארשטייען אויך נישט ריכטיג. נישט דא הייבט זיך אן די שאלה; מ’טראכט אביסל טיף פארשטייט מען. אונז פארשטייען נישט א סאך א פשוט’ערע זאך:

וויאזוי קען זיין אז דער אין סוף, די בחינה פון “אין” וואס מ’קען נישט וועגן אים זאגן גארנישט, אז ער איז דער וואס איז אונזער חבר? ס’איז אן אומגלויבליכע, וואונדערליכע זאך (“funny thing”).

מ’קען זאגן געוויסע תירוצים, מ’קען זאגן יעצט אויך נישט סתם תירוצים וואס מ’פארענטפערט אין א רגע די גאנצע זאך, אבער מיר פארשטייען עס נישט. און ווען מיר פארשטייען נישט, איז אליין דא צוויי וועגן, א ריכטיגע וועג פון זיך מתייחס זיין.

קודם כל, מיר פארשטייען עס נישט. און פארוואס פארשטייען מיר עס נישט? ווייל מיר זענען נישט אויף די מדרגה, ווייל אין די וועלט איז אמת’דיג דא א געוויסע פירוד, א בחינה פון עמלק. און ווי העכער מ’פארשטייט, ווערט עס אויס, ווערט עס אחדות, ווערט עס די אלע זאכן איין זאך.

כה. זכור – געדענקען די אחדות בחביבות

יעצט, וואס טוט מען ווען מ’פארשטייט נישט? דאס איז פורים אליין איז א מצוה פון פארשטיין פארוואס איז דא אזא סתירה. פארוואס איז דא אזא סתירה? מ’וועט נאך זען, קלאר אז ס’איז נישט קיין סתירה, ס’איז די זעלבע זאך. ממילא דארף מען קענען רעדן קלאר פון די נושא פון יאוש וקנין עבד, מ’קען רעדן וועגן דעם פורים. א גאנצע קענען מיר נישט רעדן.

פארוואס? וואס טוט מען ווען מ’איז ערב פורים און מ’פארשטייט עס נישט? “זכור את אשר עשה לך עמלק” – דא איז די זכור. דאס איז די מצוה פון זכור על פי פנימיות. די מצוה פון זכור על פי פנימיות איז: געדענק אז “זכור ושמור בדיבור אחד נאמרו”. זכור אל תשכח, אזוי ווי זכור ושמור, זאגט דער רמ”ק. געדענק אז ס’איז די זעלבע זאך, מאך נישט דעם טעות.

וואס הייסט מאך נישט דעם טעות? איך זע דאך! פארוואס רעדט מען דאך פון דעם? ווייל ס’איז דא א יאוש, ס’איז דא יא א פראבלעם וואס ס’איז שווער צו פארשטיין וויאזוי ס’איז די זעלבע זאך. אויף דעם זאגט די תורה: גיי בחביבות.

וואס איז באמת די חיבור? הלכה למעשה, פראקטיש. בעומק, על פי קבלה, פילאסאפיע, קען מען פארענטפערן אן אנדערע מאל. אבער יעדער איד איז דאך פראקטיש. עבודה מיינט וויאזוי איז פראקטיש. וויאזוי איז פראקטיש כלל דעת אז ס’איז נישט דא קיין פירוד? פראקטיש איז דאס כלל אין אן אהבה, אין א ליבשאפט, אין א געוויסע נעימות, אין א געוויסע הארמאניע. דאס איז דא מענטשן, דאס איז א מדה מער ווי א פעולה. ס’איז א מדה וואס די מדה ברענגט שוין אריין די גאנצע השגות אלוקות.

און דאס איז, כ’וועל אייך זאגן אין איין ווארט, אויך א זאך וואס ווער ס’לערנט, ווער ס’קוקט אריין אין די סארט חקירות אין קבלה, דארף עס אלעמאל געדענקען, און איך וועל עס פרובירן זאגן.

כו. משל – דריי צוגאנגען צו סתירות (די צוויי רבי’ס)

ס’איז דא א דרך הלימוד וואס איז בחיצוניות. מיר האבן אפשר גערעדט אין אנדערע פלעצער וועגן דעם מער. ס’איז דא א דרך הלימוד וואס איז בחיצוניות, וואס איז נישט בחביבות. ס’איז בניסיון הייסט עס, טעסט, לאמיר זען אויב ס’איז טאקע אזוי. “ווארט, ס’איז דאך אן עתיק, ס’איז דאך א זייער רמ”ח, וויאזוי גייען זיי צוזאמען? יא, ס’שטייט אין קבלה אז ס’איז נישט קיין סתירה, אבער וואס איז די סתירה? עבודה איז דאס יא סתירה. לאמיר רעדן וועגן דעם, וואס איז די פראבלעם דא.”

קיינער זאגט נישט אז ס’איז נישט דא קיין תירוץ. תירוץ מיינט אז די וועלט איז באשאפן אויף אזא וועג וואס איז דא איינער שטייט זיך נישט אן קיין וועלט. אבער דא צוויי מענטשן, מ’קען עס רופן איינער מער מיט א מידה פשוטה אדער ווייניגער מיט א מידה פשוטה, אבער ס’איז נישט… איך האב נישט ליב דאס ווארט. רוף איך עס מער מיט אהבה און ווייניגער מיט אהבה. ס’איז דא איינער וואס ער האט זיך ליב.

אזוי ווי דער משל, מ’זאל זאגן א משל גס ועב, א גראבער משל, מ’דארף זאגן גראבע משלים, א גאר א גראבער משל:

דו האסט דא א איד וואס האט צוויי רבי’ס, אדער האט א טאטע און א מאמע, און די צוויי רבי’ס גייען מיט אנדערע דרכים, מיט אנדערע שיטות. יעדער איינער האט זיך זיין נקודה וואס ער איז מדגיש אין אידישקייט, זיין וועג ווי ער פארשטייט זאכן – זייער אנדערש.

1. דער חוקר/מתנגד:

איז דא איינער וואס ער איז א מתנגד, ער איז א חוקר, ער שטייט פון אינדרויסן, ער איז עובד בניסיונות, ער איז “נסו את ה'”. ער זאגט: “געוואלד! ס’איז דאך קלאר, דער זאגט אזוי, דער זאגט אזוי, ס’גייט נישט צוזאמען.” און יענער קען זיין א גרויסער מבין, א גוטער פילאסאף, א גוטער פארשטייער.

2. דער נאר:

נאכדעם איז דא איינער א נאר, ער זאגט: “ס’איז אלעס די זעלבע זאך, אלעס אחדות, ס’שטייט ‘אחד יחיד ומיוחד’, איך האב נישט קיין אהנונג, אלעס איז די זעלבע זאך, ס’איז סתם שטותים.” די תורה פון אחדות קען נישט זיין א נאר. אפשר איז דער נאר אביסל בעסער און האט א געוויסע מעלה איבער דעם חכם, ווייל למעשה איז ער נישט צוקריגט מיט יעדן. ס’איז אן אופן פון לעבן, נישט א וועג פון צוקריגטקייט. ווען מ’לערנט אים, פילט מען נישט צוקריגט, מ’פילט זיך געשמאק. ווער ס’זעט די צוויי סארט ספרים ווייסט: ווען מ’לערנט די ערשטע סארט ספר, פילט מען זיך די גאנצע צייט ברוגז; א צווייטע סארט ספר, פילט מען געשמאק. ס’איז א טשענדזש, ס’איז א פארדרייטע קאפ. אה, מיר ווילן אבער אנדערש זיין.

3. דער דריטער סארט (דער ריכטיגער וועג):

דא איז א דריטע סארט איד. די דריטע סארט איד זאגט: “איך ווייס נאך נישט. ווען איך וואלט געוואוסט אינגאנצען די תורה, זאל די מהות זיין איינגעקריצט און פארשטיין קלאר – מיר האבן גערעדט מיטוואך וויאזוי מ’קען ווען מ’פארשטייט אמת’ע זאכן פארשטיין אלע סתירות – איך האלט נאך נישט דארט. ס’פעלט מיר עפעס יסודות, ס’פעלט מיר הבנות, איך פארשטיי נישט. אבער וואס איך ווייס איז, אז איך האב ליב די ביידע אידן. איך האב זיי אזוי פשוט ליב. איך האב ליב נישט נאר זיי, איך האב ליב זייערע געדאנקען. איך האב ליב פאר דעם וואס איך בין זייער תלמיד.”

א מענטש קען זיין א תלמיד פון מער ווי איין רבי, יא? ס’שטייט אין די גמרא’לעך, פאר א סוחר איז בעסער צו זיין א תלמיד פון מער ווי איין רבי, מ’באקומט א ברייטערע הבנה. צוויי רבי’ס מיינט דאך אלעמאל, איינער איז שונה מחבירו, ער מוז האבן עפעס א חילוק פון די צווייטע. אבער איך האב ליב ביידע פון זיי. איך האב אזוי ליב דעם איין סארט, איך האב אים ליב.

כז. דער כח פון חביבות אלס תירוץ

וואס טו איך? איך האב אים ליב. וויאזוי קען מען ליב האבן? איך האב אים ליב, איך האב אים א מורא’דיגע הערכה, איך פיל א משיכה צו דער וואס מ’קען נישט אויף אים זאגן גארנישט, וואס ער איז “מסתתר בשופריר חביון”, איך האב א מורא’דיגע אהבה צו אים.

איך האב אויך א מורא’דיגע אהבה פאר דער פערסאנעל [פערזענליכער] גאט, פאר דער וואס מ’קען רעדן מיט אים, מ’קען אים זאגן גוט מארגן אינדערפרי און גוטן אווענט ביינאכט, וואס מ’קען אים בעטן יעדע זאך, וואס ער איז מיט דיר, “עמו אנכי בצרה”, און דער וואס ער מאכט סדר אויף די וועלט, ער מאכט צדק און משפט – איך האב ליב דעם אויך.

ס’איז א שווערע שאלה, פילאסאפיש: “איך יתקיימו שניהם”, “היש ה’ בקרבנו אם אין” – ס’איז א שווערע שאלה. אפשר פורים, איך וועל זיך גוט אנטרינקען, איך וועל לערנען אלע ספרי קבלה, אלע ספרי פילאסאפיע, אלע ספרי חקירה אויף איינמאל, וועל איך פארשטיין קלאר די תירוץ, וועט ארויסקומען א פיינע ספר חקירה וואס וועט מסביר זיין, “יקירי ורעי”, איך ווייס אז איר וועט אלע איינזען אז די קשיא האט זיך נישט אנגעהויבן, ס’איז פשוט’ע חילוקים צווישן די צוויי ידיעות, נאו פראבלעם [קיין פראבלעם].

איך האלט נאך נישט דארט, איך האב נאך אפאר פורים. אבער איך וויל דיר זאגן איין זאך: איך האב זיי ביידע ליב. איך האב זיי ביידע ליב, “אבדו וחביבותא”, איך האב זיי ביידע ליב. איך קען נישט זאגן אז זיי זענען צעקריגט, מ’דארף פארשטיין, נאו פראבלעם, מ’וועט לערנען און פארשטיין, אבער איך האב זיי ביידע ליב.

די חביבות, “א נעם בחביבותא תליא מילתא”, די חביבות, דאס איז די חביבות פון די ספירות אליינס. אמת’דיג, איין וועג פון דעסקרייבן [באשרייבן] די תירוץ איז צו זאגן אז די “יש” האט ליב די “אין”, און די “אין” האט ליב די “יש”. די מדרגה פון א ספירה, די ספירה פון כתר און די ספירה פון חכמה, די ספירה פון כתר און די ספירה פון אריך אנפין און זעיר אנפין – זיי האבן זיך ליב. זיי זענען דאך די זעלבע זאך, קענסטו שוין זאגן, אבער ס’איז דא צווישן זיי אן אהבה. וויאזוי מ’איז מפרש די אהבה, אהבה איז א גשמיות’דיגע זאך, אקעי, אבער דאס איז איין תירוץ.

פונקט אזוי ווי דו קענסט פארשטיין אז א מענטש קען ליב האבן צוויי שיטות וואס ביידע האט ער ליב, אין א געוויסע זין, די חביבות פון די ספירות איז די תירוץ פאר די קשיא, אמת’דיג. די חביבות וואס די ספירות האבן אין עולם התיקון, יא, זיי האבן זיך ליב, “אבער חביבותא תליא מילתא”.

און די זעלבע זאך, די סארט חביבות וואס ער קען האבן, דאס איז אויך א נייע בליק יעצט אויף דעם וואס ער איז נישט צעקריגט מיט זיין חבר וואס מ’דארף אים נוקם זיין אדער נוטר זיין. ער זאגט יא, אמת, אבער איך האב אים נאך אלץ ליב, ער איז נאך אלץ א איד, ער איז נאך אלץ א מענטש.

די זעלבע חביבות איז אויך, ווען ס’גייט אינגאנצן אראפ, קומט עס אראפ ביז די חרב וואס מ’הארגעט מיט דעם המן הרשע – ער האט אזוי ליב, ווייל יעדער איינער זאגט “לשם אהבה” איז נישט דא אין דעם קיין קנאה, קיין כעס אויף דעם וואס איז פוגם אין די אהבה. דאס הייסט קנאה, יא, “אל קנוא ונוקם”, “איש קנא מקנא לאשתו”. אזוי ער האט איר אזוי ליב, שטערט אים מורא’דיג שטארק אז איינער גייט קעגן דעם.

פרק ה: די העכסטע מדרגה – “בעתיקא תליא מילתא”

דער שווערד פון עתיקא

ווען מ’רעדט פון דעם שווערד וואס הרג’עט עמלק, איז עס א שווערד וואס ס’איז געשמאק צו קוקן אויף; ס’איז נישט שרעקעדיג. דאס איז די העכסטע מדרגה [level] פון תיקון, די העכסטע מדרגה פון “בעתיקא תליא מילתא” [אין דעם ‘עתיק’ – די העכסטע ספירה פון כתר – איז די זאך אנגעהאנגען], פון שלש סעודות [די דריטע סעודה פון שבת, וואס איז די צייט פון רעוא דרעוין].

סיכום און שלוס

דאס זענען די דריי מדרגות פון עמלק למעלה, די דריי מדרגות פון עמלק – די צוויי מדרגות מער פון וואס מיר האבן גערעדט נעכטן – וואס מ’קען אביסל פארשטיין.

זיי [די ספרים הקדושים] האבן געזאגט זייער אסאך טיפע זאכן, וואס יעדע זאך איז א סוגיא בפני עצמה, אבער איך האף אז ס’איז גענוג אויף צו עפענען אביסל די קאפ צו פארשטיין די כוונה פון שבת זכור.