יום טוב שני
🎓 רמב"ם עיון 2 שיעורים ›
MT003
שאר איסורי יום טוב ויום טוב שני
MT003
שאר איסורי יום טוב ויום טוב שני
🎓 שיעורים על פרשת השבוע (תשפ"ו) 3 שיעורים ›
סיכום השיעור 📋
סיכום פון דעם שיעור — רמב״ם הלכות קידוש החודש פרק ט׳ הלכה א׳
—
הלכה א׳ — שנת החמה: די מחלוקת וועגן דער לענג פון א זונען-יאר
דער רמב״ם׳ס ווערטער
שנת החמה — יש מחכמי ישראל שהוא אומר שהיא שס״ה יום ורביע יום בלבד… ויש אומרים שהיא פחות מרביע… וכן חכמי יון ופרס יש ביניהם מחלוקת בדבר זה.
פשט
דער רמב״ם ברענגט א מחלוקת וועגן דער פונקטליכער לענג פון א זונען-יאר (שנת החמה). איין שיטה זאגט אז עס איז פונקט 365 טעג און א פערטל (רביע יום). א צווייטע שיטה זאגט אז עס איז א ביסל ווייניגער ווי א פערטל. דער רמב״ם באמערקט אז די זעלבע מחלוקת עקזיסטירט אויך צווישן חכמי יון ופרס.
חידושים און הסברות
1) דער לשון “שהוא אומר” — פארוואס “הוא” אין יחיד?
דער רמב״ם שרייבט “יש מחכמי ישראל שהוא אומר” — אין לשון יחיד, נישט “שאומרים” אין רבים. דאס ווייזט אז עס איז איין חכם פון ישראל וואס האלט אזוי, נישט א רבים. דער לשון “יש מחכמי ישראל” (נישט “יש חכמי ישראל”) מיינט “עס איז דא איינער פון די חכמי ישראל” — א יחיד׳דיגע שיטה.
2) ווער זענען די בעלי מחלוקת? — שמואל און רב אדא בר אהבה
די מפרשים זאגן אז דער “יש מחכמי ישראל שהוא אומר” איז שמואל (תקופת שמואל — 365 טעג און פונקט א פערטל), און דער צווייטער איז רב אדא בר אהבה (תקופת רב אדא — א ביסל ווייניגער ווי א פערטל). דער רמב״ם נעמט נישט קיין נעמען, וואס איז זיין כללות׳דיגער מנהג.
3) פארוואס דער רמב״ם ברענגט נישט קיין נעמען
דער רמב״ם׳ס מנהג איז בכלל נישט צו ברענגען נעמען פון חכמים, כדי מ׳זאל נישט ווערן א “חסיד” פון דעם חכם און אויטאמאטיש מיינען אז ער מוז זיין גערעכט. אבער אפילו אן דעם טעם, אויב ער ברענגט נישט קיין נעמען, מוז ער שרייבן “הוא” צו באצייכענען דעם יחיד.
4) דער רמב״ם ברענגט א מחלוקת — א ראיה צו א דרך הלימוד
דאס איז איינע פון די מאל וואס דער רמב״ם ברענגט א מחלוקת, וואס איז באמערקענסווערט ווייל דער רמב״ם׳ס שטייגער איז בדרך כלל נישט צו ברענגען מחלוקת׳ן. דאס דארף צוגעלייגט ווערן צו דער ליסטע פון אזעלכע פעלער.
5) חכמי יון ופרס — דער רמב״ם׳ס גרויסע ראיה וועגן מחלוקת׳ן אין מציאות
דער רמב״ם ברענגט אז סיי ביי אידישע חכמים סיי ביי חכמי יון ופרס איז דא די זעלבע מחלוקת. דאס איז א גרויסע ראיה צו א דרך הלימוד: אז מחלוקת׳ן אין מדרש אדער אין ענינים פון מציאות זענען נישט אנדערש ווי מחלוקת׳ן וואס חכמי אומות העולם האבן. פונקט ווי סייענטיסטן קריגן זיך וועגן ריאליטעט (למשל “שמים נבראו תחלה” אדער “ארץ נבראת תחלה”), אזוי אויך חכמי ישראל — עס איז א מחלוקת אין מציאות, נישט א מחלוקת אין הלכה. דער רמב״ם זאגט נישט אז עס איז דא א אידישע שיטה און א גוי׳אישע שיטה און די גוים זענען מער מדייק. ער ברענגט אז ביידע מחלוקת׳ן עקזיסטירן פאראלעל — סיי ביי אידן, סיי ביי גוים. דאס איז א באוואוסטע פרעזענטאציע: מ׳קען נישט זאגן אז דער אידישער חכם איז פאלש ווייל דער גוי׳אישער חכם זאגט אנדערש, ווייל ביי די גוים אליין איז אויך דא א מחלוקת.
6) דער מקור פון שמואל — עירובין; דער מקור פון רב אדא — סוד העיבור
פאר שמואל׳ס שיטה איז דא א מקור אין מסכת עירובין, וואו שמואל האט געמאכט א חשבון וועגן די תקופה. פאר רב אדא׳ס שיטה אבער איז נישט דא קיין קלארער מקור אין גמרא. עס ווערט געזאגט אז עס איז א “ברייתא הנקראת על שמו” — א ברייתא וואס ווערט צוגעשריבן צו רב אדא, אבער עס איז נישט קלאר וואו דאס שטאמט פון. עס איז פארבונדן מיט “סוד העיבור” — א מסורה וועגן דעם עיבור.
7) תלמי (פטולעמי) און רב אדא — דער צוזאמענהאנג
עס ווערט ציטירט אז תלמי (Ptolemy) גייט מיט דער שיטה פון רב אדא בר אהבה: “שדעתו ברוב דבריו וסומך בחשבון שני חמה על דברי רב אדא בר אהבה שלמד לו סוד העיבור.” דער רמב״ם וויל נישט מאכן א מחלוקת צווישן אידן און גוים, נאר ער ווייזט אז ביידע צדדים האבן פארטרעטער סיי ביי אידן סיי ביי גוים.
8) שמואל׳ס חשבון איז נישט פונקטליך — און רב אדא׳ס אויך נישט
שמואל איז געווען אן אסטראנאמער, אבער זיין תקופה האט “נישט געארבעט” — זי איז נישט אינגאנצן ריכטיג. מ׳וואלט געקענט זאגן (ווי דער רמב״ם זאגט ביי ברכת החודש) אז עס איז א חשבון “בערך” — גענוג פאר פראקטישע צוועקן. אבער — רב אדא׳ס חשבון איז אויך נישט פונקטליך לויט וואס מ׳ווייסט היינט. דאס איז א “פראבלעם” — אויב מ׳וויל זאגן אז רב אדא׳ס חשבון איז א הלכה למשה מסיני, ווי קען עס זיין אז עס איז אויך נישט עקזאקט?
9) די שאלה פון הלכה למשה מסיני
עס איז דא א שיטה אז תקופת רב אדא איז א הלכה למשה מסיני. דער ספר העיבור (צוגעשריבן צו אברהם בר חייא) ברענגט דעם ענין. אבער עס ווערט אנגעצווייפלט: וואו איז דער מקור אין גמרא פאר דעם? עס ווערט דערמאנט א “רב אבא בר אבא” אבער דאס איז נישט קלאר.
10) דער תירוץ פון “בסוד”
כמה ראשונים האבן געזאגט דעם זעלבן תירוץ ווי ביי אנדערע ענינים: שמואל האט געוואוסט דעם אמת׳ן חשבון, נאר ער האט בכוונה געמאכט א פשוט׳ערן חשבון פאר פראקטישע צוועקן. דער אמת׳ער חשבון איז געווען “בסוד” — אין סוד העיבור. אבער דער קשיא בלייבט: אויב רב אדא איז אויך נישט פונקטליך, העלפט דער תירוץ נישט אינגאנצן.
11) ווער זענען “חכמי פרס”?
עס ווערט געפרעגט ווער זענען די “חכמי פרס” וואס דער רמב״ם דערמאנט — עס בלייבט אן אפענע שאלה.
—
הלכה א׳ (המשך) — דער שיריים פון דעם 19-יאר מחזור לויט שמואל
דער רמב״ם׳ס ווערטער
לפי חשבון זה (שמואל׳ס שיטה — 365 טעג 6 שעות) נמצא שיריים של כל מחזור של תשע עשרה שנה: שעה אחת וארבע מאות וחמישים ושמונה חלקים. ובין כל תקופה ותקופה: אחד ותשעים יום ושבע שעות וחצי שעה.
פשט
דער רמב״ם ברענגט צוויי נקודות לויט שמואל׳ס חשבון: (א) דער שיריים וואס בלייבט נאך א 19-יאר מחזור, און (ב) דער אמאונט צייט צווישן איין תקופה (פערטל יאר) און דער נעקסטער.
חידושים און הסברות
1) פארבינדונג צום חשבון פון פרק ו׳
דער נומער 1 שעה 485 חלקים איז דער זעלבער נומער וואס דער רמב״ם האט שוין געברענגט אין פרק ו׳ (אלף תפ״ה = 1,485 חלקים). דארטן האט ער געזאגט אז ווען מען רעכנט 235 חדשים אין א 19-יאר מחזור, גייט עס נישט פונקטליך אריין — עס בלייבט א שיריים. דאס איז דער זעלבער שיריים וואס ווערט דא אויפגעברענגט.
2) דער חשבון פון תקופה — 91 טעג 7½ שעות
דער חשבון ווערט אויסגערעכנט בפירוש: מען נעמט 365 טעג און 6 שעות (שנת החמה לויט שמואל) און טיילט אויף 4:
– 365 ÷ 4 = 91 מיט א שיריים פון 1 טאג (= 6 שעות)
– 6 שעות (פון דעם פערטל טאג) + דער אריגינעלע 6 שעות ÷ 4 = 1½ שעות
– סך הכל: 91 טעג + 6 שעות + 1½ שעות = 91 טעג 7½ שעות
3) וואס איז א “תקופה”?
א תקופה מיינט א פערטל פון א יאר, אבער דער רמב״ם אליין דעפינירט עס נישט בפירוש דא — ער וועט עס ערשט שפעטער ערקלערן.
4) פראקטישע אנווענדונג
אויב מען ווייסט ווען איין תקופה פאלט (וועלכער טאג און שעה), קען מען פשוט צורעכענען 91 טעג 7½ שעות כדי צו וויסן ווען די נעקסטע תקופה איז. דאס איז א פשוט׳ער מאטעמאטישער חשבון וואס חזר׳ט זיך אייביג.
5) וואס זאגט דער חשבון נישט
דער חשבון זאגט גארנישט וועגן טאג-לענג, קורצקייט פון טעג, אדער אנדערע פיזישע פענאמענען — עס איז ריין מאטעמאטיק.
—
[הקדמה צו הלכה א׳ המשך] — מזלות
דער רמב״ם׳ס ווערטער (פון הלכות יסודי התורה)
גלגל התשיעי שהוא מקיף את הכל, חלקוהו חכמי האומות הקדמונים לשנים עשר חלק, וכל חלק וחלק קראו לו שם על שם צורה שתראה מן הכוכבים שלמטה ממנו… והם מזלות ששמותם: טלה, שור, תאומים, סרטן, אריה, בתולה, מאזנים, עקרב, קשת, גדי, דלי, דגים.
פשט
די זון באוועגט זיך נישט נאר פון מזרח צו מערב יעדן טאג, נאר אויך פון צפון צו דרום איבער׳ן יאר (אין זומער איז די זון מער צפון, אין ווינטער מער דרום). דער וועג פון די זון צווישן צפון און דרום — דער עקליפטיק — איז צעטיילט אויף 12 חלקים, וואס הייסן מזלות, באנומען לויט די שטערן-בילדער וואס זענען דארט.
חידושים
1) די מזלות זענען נאר נעמען, נישט אקטועלע שטערן-פארמאציעס
ווען מען זאגט “די זון איז אין מזל טלה,” מיינט מען נישט אז די צורה (constellation) פון טלה איז טאקע פיזיש דארט. זינט דעם מבול האבן זיך די שטערנס אוועקגערוקט, און די נעמען בלייבן נאר אלס באצייכענונג פאר דעם שטח אין הימל. דער רמב״ם אליין זאגט אז די צורות זענען “נישט אקטועל דארט” — עס איז נאר א נאמען פאר׳ן געגנט. דאס שטימט מיט׳ן רמב״ם׳ס שיטה אז די כוכבים זענען נישט דווקא פונקטליך אין יענעם פלאץ.
2) סימנים צו געדענקען די מזלות
רש״י אין פארשידענע פלעצער ברענגט סימנים צו געדענקען די מזלות: תש״ת סב״מ גד״ד.
—
הלכה א׳ (המשך) — תקופות
פשט
תקופות זענען די פיר הויפט-פונקטן אין דעם יערלעכן קרייז פון די זון: תקופת ניסן (זון אין מזל טלה), תקופת תמוז (סרטן), תקופת תשרי (מאזנים), תקופת טבת (גדי). דאס זענען די פיר מאמענטן ווען דער טאג און נאכט זענען גלייך, אדער ווען דער טאג איז דער לענגסטער/קירצסטער.
חידושים
1) “תקופה” — א ספעציפישער פונקט אין דעם סירקל
“תקופה” מיינט דא א ספעציפישן פונקט אין דעם סירקל (cycle) פון די זון — די פיר עקן פון דעם קרייז. מען קען נישט פראקטיש צעטיילן יעדן איינציקן מאמענט, נאר די פיר תקופות זענען די סימנים/מארקערס.
2) דער רמב״ם׳ס מהלך — ריין חשבון, נישט ראי׳ה
דער רמב״ם רעדט נישט פון ראי׳ה (זען) — “דעם גאנצן ספר קומט נישט אריין זען.” אוודאי האט מען אנגעהויבן פון אבזערוואציע, אבער דער רמב״ם׳ס חשבון איז ריין מאטעמאטיש — “פשוט׳ע פלאס math, נישט קיין קאמפליקעיטעד math.” מען רעכנט ווען ס׳איז געווען די לעצטע מאל, און מען לייגט צו צייט ביז די נעקסטע מאל.
—
הלכה א׳ (המשך) — תקופת ניסן פון שנה ראשונה ליצירה
דער רמב״ם׳ס ווערטער
תקופת ניסן היתה בשנה ראשונה של יצירה, לפי חשבון זה, קודם מולד ניסן בשבעה ימים ותשע שעות ותרמ״ב חלקים.
פשט
דער אנהייב-פונקט (epoch) פאר׳ן חשבון פון תקופות איז: תקופת ניסן פון דעם ערשטן יאר פון בריאת העולם איז געווען 7 טעג, 9 שעות, און 642 חלקים פאר׳ן מולד ניסן.
חידושים
1) פארוואס דארף מען אן אנהייב-פונקט?
אזוי ווי ביי דעם חשבון פון די מולדות האט מען אנגעהויבן פון שנת בה״ר (מולד תשרי בה״ר”ד), אזוי דארף מען אויך פאר תקופות האבן אן אנהייב-פונקט. “דארפסטו דאך ערגעץ אנהייבן” — און פון דארט רעכנט מען ווייטער מיט פשוט׳ע אריטמעטיק.
2) פארוואס ניסן און נישט תשרי?
עס ווערט אויפגעווארפן א שאלה: פארוואס רעכנט מען דא פלוצלונג פון ניסן און נישט פון תשרי, ווי ביי דעם מולד-חשבון? דער תירוץ: ווייל די פיר תקופות זענען פיר צייטן אין יאר, און תקופת ניסן איז ווען טאג און נאכט זענען גלייך (vernal equinox) — דאס איז א נאטירלעכער אנהייב-פונקט פאר׳ן זון-ציקל.
3) תקופת ניסן איז געווען פאר דעם מולד ניסן
דער פאקט אז תקופת ניסן איז געווען פאר דעם מולד ניסן מיינט אז נאך איידער די לבנה האט “געבויט” (דעם ערשטן מולד), האט די זון שוין אנגעהויבן זיך צו רוקן — “נאך פאר די לבנה האט געבויען די לבנה, איז שוין געשען אז די זון האט אנגעהויבן זיך רוקן צו די נעקסטע זייער.”
4) אומגעלייזטע שאלה: דער יחס צווישן תשרי און ניסן אין שנה ראשונה ליצירה
עס בלייבט אן אפענע שאלה/קאנפיוזיע: “די ראש השנה וואס אונז רעכענען — איז דאס דער תשרי פון פאר דעם ניסן אדער נאך דעם ניסן?” דאס הייסט: ווען מען רעדט פון שנה ראשונה ליצירה, איז דער תשרי (ראש השנה) געווען א האלב יאר פאר׳ן ניסן, אדער א האלב יאר נאכ׳ן ניסן? די שאלה בלייבט אומגעלייזט — “עפעס איז א בעיסיק זאך וואס איך פארשטיי נישט.”
—
כללי׳ע באמערקונג
דורכאויס דעם שיעור ווערט באטאנט אז דער רמב״ם׳ס מהלך אין דעם גאנצן ענין פון תקופות איז ריין חשבון׳דיג — קיין ראי׳ה, קיין אסטראנאמישע אבזערוואציע, נאר מאטעמאטישע פראגרעסיע פון אן עסטאבלישטן אנהייב-פונקט.
תמלול מלא 📝
פרק ט׳ הלכה א׳: שנת החמה — די מחלוקת וועגן דער לענג פון א זונען-יאר
הקדמה: דער אנהייב פון פרק ט׳
Speaker 1: אונז גייען פרובירן צו לערנען דעם פרק ט׳ וואס רעדט זיך וועגן עפעס א זאך וואס הייסט שנת החמה.
Speaker 2: אקעי. תקופות.
Speaker 1: איך האב דיר געזאגט פון ערשטע ווארט, דו זאגסט שוין זאכן וואס שטייען אין דיין ספר.
Speaker 2: איך ווייס נישט וואס איך האב געזאגט.
Speaker 1: יא, ס׳איז אמת, ביסט גערעכט. ס׳שטייט אזוי.
הלכה א׳: די מחלוקת וועגן שנת החמה
דער רמב״ם׳ס לשון
ס׳הייבט זיך אן פרק ט׳ הלכה א׳. שנת החמה. ס׳איז דא א מחלוקת, האסטו געוואוסט?
יש מחכמי ישראל שהוא אומר…
ס׳איז אן אינטערעסאנטע לשון, “שהוא אומר”, נישט “שאומר”. ס׳איז דא איינער פון די חכמי ישראל וואס דער זאגט…
Speaker 2: איך ווייס נישט.
Speaker 1: אקעי, א שווערע. איך גיי דארפן דאס א סיגנאל, איך ווייס נישט. אפשר מיינט ער… אה, איינער פון חכמי ישראל וואס ער זאגט אזוי, און דער וואס פאלעקט עס שלא.
Speaker 2: דאס איז פאני.
Speaker 1: סאו דאס איז one of the times וואס דער רמב״ם ברענגט א מחלוקת. איך דארף עס צולייגן אין מיין ליסט פון דער רמב״ם וואס ער זאגט אז ס׳איז נישטא קיין מחלוקת, און דא ברענגט ער א מחלוקת.
ווער זענען די בעלי מחלוקת?
Speaker 2: די מענטשן האבן לכאורה נעמען, הנקרא שמואל ווי אנדערע מענטשן.
Speaker 1: יא, נאכדעם ברענגט ער א מחלוקת להלכה צווישן חכמי יון ופרס.
Speaker 2: ניין ניין, יא יא, אבער דאס איז נקרא שמואל ורב אדא, אזוי ווי זאגן זיי די מפרשים.
Speaker 1: אבער ס׳איז נישט… סאו דער “הוא” איז איינס. דאס וואס דער רמב״ם שטייט אז ער איז גערעכט. דאס וואס ער זאגט נישט זיין נאמען איז סתם קיין מנהג הרמב״ם, נישט צו זאגן קיין נעמען, ווייל ער האט מורא אז ער וועט ווערן א חסיד פון דעם, ער וועט זאגן אז יענער מוז זיין גערעכט.
Speaker 2: ניין, סתם דאס איז מיין פשט.
Speaker 1: אבער אפילו דער רמב״ם האט נישט נוהג צו זאגן נעמען, ממילא דארף ער זאגן “הוא”.
אבער ס׳איז דא א… אה, דער רמב״ם שטייט חכמי ישראל, ווייל ביי די זאכן אז ס׳איז אויך חכמי ישראל, די מחלוקת.
דער תוכן פון די מחלוקת
בקיצור, ס׳איז דא חכמים, אידישע חכמים, וואס זאגן אז ס׳איז וואס?
Speaker 2: ניין, ס׳איז דא איינער פון די חכמים וואס זאגט.
Speaker 1: יא יא, עקזעקטלי. איינער זאגט, אקעי, עקזעקטלי.
נאך וואס איז דא? ער זאגט נישט “יש חכמי ישראל”, “יש מי חכמי ישראל”.
Speaker 2: ניין, יא, יא, עקזעקטלי.
Speaker 1: ס׳איז דא איינער, “יש אומר”. “יש מהם שאומר”.
Speaker 2: אקעי, שיין גוט.
Speaker 1: ס׳איז דא וואס זאגן אז ס׳איז דריי הונדערט פינף און זעכציג טעג און א פערטל טעג.
Speaker 2: שס״ה, יא.
Speaker 1: שס״ה. פונקט דריי הונדערט און א פערטל טעג.
Speaker 2: ניין, די נומער פון טעג איז נישט קיין מחלוקת. די שאלה איז נאר, צו ס׳איז פונקט זעקס טעג, איז דריי הונדערט פינף און זעכציג און א פערטל טעג.
Speaker 1: א פערטל איז ווייניגער ווי א פערטל.
Speaker 2: און ס׳איז דא וואס זאגן אז ס׳איז אביסל ווייניגער ווי א פערטל.
חכמי יון ופרס
Speaker 1: די זעלבע איז א חכמי יון ופרס, יא, אויך יש בין איין מחלוקת בדבר זה.
וואס איז דא? ווער די חכמי יון ופרס זענען, ווייס איך נישט.
Speaker 2: וואס איז מיט די חכמי יון?
Speaker 1: ער זאגט אז ער האט שוין מבאר געווען די מעלה.
Speaker 2: וואו איז די מעלה? וואס איז די מעלה געווען?
Speaker 1: חכמי יון און פרס זענען אויך דא מחלוקת.
די גרויסע ראיה צו א דרך הלימוד
ס׳איז אינטערעסאנט, דאס איז אזא גרויסע ראיה צו מיין דרך הלימוד, אז אונז ווילן זאגן אז אויב ס׳איז דא מחלוקת אין מדרש אדער אין ענינים פון אזעלכע סארט ענינים, ס׳איז נישט קיין אנדערע מחלוקת׳ן ווי די מחלוקת׳ן וואס די חכמי אומות העולם האבן.
פארשטייט? ס׳איז דא אידן, ס׳איז דא חכמים וואס זאגן אזוי, ס׳איז דא וואס זאגן אזוי. ס׳איז דא אויך די גוים וואס זאגן אזוי און אזוי. פאר די זעלבע אונז וואס יענער האט א מחלוקת, האט ער א מחלוקת.
פארשטייסטו? “ושם אומרים שמים נבראו תחלה ואח״כ נבראת הארץ”. וואס איז דאס? א מחלוקת אין ריאליטי. וויאזוי קען זיין? ס׳איז דא א סייענטיסט, ער מאכט א מחלוקת. לא נברא כך, לא נברא כך, פארשטייסטו?
איך וועל מיר טרעפן וואס איז דער ענטפער. לכאורה, דאס מיינט דער רמב״ם צו זאגן, ניין?
Speaker 2: ניין, ס׳איז נישט וואס מיינט ער צו זאגן.
Speaker 1: וואס וויל ער אונז פארציילן? ווער איז דער חכם פרס זענען?
Speaker 2: איך האב פארלאנגט אויסגעזאגט.
Speaker 1: וואס זאגן ווער איך האב פרס זענען?
דיסקוסיע: ווער זענען שמואל און רב אדא?
Speaker 2: אויפדעם רופט עס שמואל און רב אדא.
Speaker 1: ווער זענען די שמואל׳ס רב אדא?
Speaker 2: שמואל איז געווען שמואל, און רב אדר, און רב אדר ורב רב אדר.
Speaker 1: ווערט געזאגט אז דו זעסט זיך נישט ווי שמואל, און ס׳שטייט נישט מער גוטערענט.
Speaker 2: אז וואס?
Speaker 1: אין עירובין שטייט עפעס וועגן שמואל האט געמאכט א חשבון. עס קומט אויס אז שמואל האט געהאלטן אז עס איז פונקט א פערטל, רייט? ער האט געזאגט אז בקיצור, לויט די חשבון וואס שטייט דארטן וועגן די תקופה, קומט אויס אז שמואל האט געהאט די חשבון אז די יאר איז אזוי לאנג, און עס איז דא אנדערע וואס זאגן אן אנדערע נאמבער.
און זיי זאגן אז אונז גייען אויף תלמי, ס׳איז דא א תלמי, שדעתו ברוב דבריו וסומך בחשבון שני חמה על דברי רב אדא בר אהבה שלמד לו סוד העיבור.
Speaker 2: ווי איז דער רב אדא בר אהבה?
Speaker 1: דער ספר העיבור ווערט דער ספר העיבור.
Speaker 2: אה, ווייטער דער מיוחס, דער רמב״ם ברענגט אויך אז ס׳איז דא א מחלוקת, און ס׳איז דא צוויי סארטן פירער פון די תקופות, וואס מיר וועלן באלד אנקומען דערצו.
תלמי און רב אדא בר אהבה
וואס ער זאגט איז אז תלמי נעמט עס פון רב אדא בר אהבה כאילו, אדער אז תלמי גייט מיט די שיטה פון רב אדא בר אהבה, אזוי האט ער געזאגט דארטן.
Speaker 2: ניין, ווייל אויב ער וואלט עס מסביר געווען פארוואס דער רמב״ם פרעגט עס, “וכן חכמי”. דער רמב״ם זאגט אז ס׳איז דא א מחלוקת סיי ביי די אידן און סיי ביי די גוים.
Speaker 1: אבער וואו איז דער מקור פון רב אדא?
Speaker 2: ס׳איז א זאך וואס הייסט סוד העיבור.
Speaker 1: איך ווייס נישט וואס דאס איז.
Speaker 2: ס׳איז דא א זאך וואס הייסט תקופת שמואל ותקופת רב אדא.
Speaker 1: ווער האט אונז דערציילט וועגן דעם?
Speaker 2: אה, אונזערע גלויביגע תלמידים קענען אונז זאגן.
דיסקוסיע: דער מקור פון רב אדא
Speaker 1: “יש חכמי ישראל”, זעסטו, ער האט דאך שמואל, שטייט אין עירובין. און דער רב אדא, זעסטו, ס׳איז נישט דא קיין מקור פאר דער רב אדא. ס׳איז עפעס ראשונים, ברייתא נקראת על שמו.
Speaker 2: גיי ווייטער.
Speaker 1: וואס זאגט די ברייתא?
Speaker 2: די ברייתא האט געשריבן אין די גוים.
Speaker 1: בקיצור, דער רמב״ם וויל עס נישט פרעגן אלס מחלוקת צווישן די אידן און די גוים. ס׳איז דא זאכן וואס ער זאגט אזוי, ער האט נישט קיין פראבלעם אז דער גוי זאל זיין גערעכט אויף אידן. רב אדא האט געהאט אנדערש, ער ברענגט נישט וואס איז די מקור פון דעם. ס׳איז אן אינטערעסאנטע זאך.
כאילו ס׳שטייט אין די גמרא וועגן שמואל, שמואל איז דאך געווען אן אסטראנאמער. און למעשה, זיין תקופה האט נישט געארבעט, און ער איז נישט געווען אינגאנצן ריכטיג.
דער רמב״ם׳ס שיטה וועגן חשבונות בערך
און מ׳וואלט געקענט זאגן אזוי ווי דער רמב״ם האט געזאגט, איך גיי געזעסן. מ׳וואלט געקענט זאגן אזוי ווי דער רמב״ם האט געזאגט ביי ברכת החודש, אז ס׳איז דא א חשבון בערך, ס׳איז גענוג אז ס׳איז מער ווייניגער זיך סומך צו זיין.
און פונקטליך, דער רמב״ם האט אפשר געוואלט זאגן אז ס׳איז נישט עקזעקט, די מעשה וואס רוב מענטשן פארציילן איז אז אמאל האט מען געטראכט אזוי ווי שמואל, און שפעטער האט מען אויסגע׳חשבונ׳ט אביסל מער פונקטליך, איז אויסגעקומען מער ווייניגער.
Speaker 2: וואס שטייט שתקופת רב אדא הוא?
Speaker 1: וואס?
Speaker 2: הל״מ?
Speaker 1: מה כתבו הראשונים?
Speaker 2: איין שטיקל פאר דעם ווי דו ביסט יעצט. רב אדא שטייט ער שטימט בעסער מיט די חשבון פון די מנהג.
Speaker 1: ואס איז ענדיגס? שתקופת רב אדא הוא? הל״מ? הל״מ? וואו זעסטו?
Speaker 2: דא.
Speaker 1: יא, הל״מ.
דער ספר העיבור און רב אבא
דער ספר איבער זאגט אז ס׳איז דא איינער וואס הייסט רב אבא, און ער זאגט אז דער רב אבא איז א שטייט… רב אבא איז געווען אזא מענטש, רב אבא בר אבא.
Speaker 2: איך ווייס נישט פון דעם.
Speaker 1: ס׳שטייט פון די גמרא א מעמד פון רב אבא ראבה אויף דעם?
Speaker 2: ניין, ס׳איז דא א ספר וואס ער האט עס אויסגעטראכט.
אויב איך וואלט געווען אן אפיקורס…
אויב וואלט איך געווען אן אפיקורס, חס ושלום וואס איך בין נישט, וואלט איך געזאגט אז ס׳איז געווען א מסורה. זאגט ער, מ׳האט געליינט גוי׳אישע היפרקוס, זאגט ער, איך ווייס נישט, ס׳האט אויסגעפרעגט אז ס׳איז מער פונקטליך.
איך זאג אז ס׳איז געווען עפעס א רבי׳ע, ווייט דיר רבי׳ע. איך האב געזאגט וועגן דעם אז דער רמב״ם האט געשריבן די ויש בישה, און וועגן דעם זאגט ער וכן חכמי יבנה פרות, זאל ער וויל וויסן אז… ער וויל דיר זאגן, אזוי ווילסטו טאקע נאכקוקן וואו איז די אנדערע שטער וואס קריגט זיך מיט שמואל, דארפסטו קוקן אין די חכמה פון יבנה פרות. ער זאגט אז ס׳איז דא א אידישע שטה, אבער אויף די אידישע שטה גייסטו נישט קענען טרעפן קיין אינאייניגסטע כסף חומר.
דער רמב״ם׳ס פרעזענטאציע פון די מחלוקת
דער רמב״ם זאגט נישט אז ס׳איז דא א אידישע שטה, ס׳איז דא א גוי׳אישע שטה, און די גוים זענען מער מדייק. זאגט ער, ס׳איז דא א מחלוקה סיי צווישן די גוים, סיי צווישן די גוים.
ער ברענגט אז כמה האבן געזאגט אז ס׳איז געווען די זעלבע עקסקיוז וואס מיר האבן געזאגט לעצטע מאל. אז ס׳איז געווען בסוד, האט מען געוואוסט, מ׳האט אמת׳דיג געוואוסט די חשבון. שמואל האט אויך געוואוסט, נאר ער האט געמאכט…
די פראבלעם מיט רב אדא׳ס חשבון
די פראבלעם איז אז רב אדא איז אויך נישט ריכטיג. היינט ווייסט מען אז רב אדא איז אויך נישט פונקטליך. אזוי זאגט דער הייליגער צדיק.
און ס׳איז די זעלבע זאך, המשך בית דבול, ס׳איז נישט קיין המשך. ער ברענגט דעם רמב״ם, אה, דער רמב״ם זאגט אז שמואל האט זיך טועה געווען, און שמואל האט געמיינט אזוי. ס׳איז דא א מחלוקת סיי אין די שעות, און סיי אין די שעות פון די גאונים. דאס איז אנדערש.
דיסקוסיע: איז דער רמב״ם אונז מיינען אנדערש?
Speaker 2: אקעי. אזוי איז, מיר ברענגען דא… מיר וועלן באלד זען וואס… אפשר… אקעי, שוין.
Speaker 1: איז בקיצור, דער רמב״ם איז אים נישט קלאר. דו מיינסט אז דער רמב״ם זאגט אונז ליגנט? ער מאכט אונז מיינען אנדערש? אין שמואל, אדער רב אדער חלקא?
Speaker 2: זעסט, ער רעדט וועגן דעם… וועגן דעם נושא. דער עולם רעדט וועגן דעם נושא.
Speaker 1: אקעי.
Speaker 2: אקעי, איך וויל נאר מיר רעדן וועגן דעם נושא.
Speaker 1: אקעי, לאמיר לערנען, ווייסטו וואס? לאמיר לערנען וואס מ׳איז ווייטער היינט, ווייל נאכדעם האט מען אויסגעפירט.
Speaker 2: יא.
די שאלה פון חכמי פרס
Speaker 1: שוין, איז דא א מחלוקת, ווער איז די חכם פון פרס? ווייל האבן עס נאכנישט אויסגעפינען.
Speaker 2: פרס?
Speaker 1: איך ווייס נישט, וואס איז פרס בכלל? פרס? ווער, וועלכע חכם פון פרס האט מען געלערנט דא? פון וואס רעדט מען בכלל?
Speaker 2: איי דאונט נאו.
Speaker 1: פארשטייסט מיר נישט?
Speaker 2: יא.
ווייטער אין דער רמב״ם: די שיטה פון שמואל
Speaker 1: אקעי, זאגט רמב״ם, מי שהוא אומר, די… די שיטת השמואל שיהי רביע היום, שהוא שסוה ורביע היום, בקיצור, די אשריים איז די רביע היום, ישועה מכל מחשיו שם תשע את ראשונה, שעה אחת וערבית.
תקופת שמואל – דער שיריים פון דעם מחזור און די תקופות
דער שיריים פון דעם 19-יאר מחזור לויט שמואל
ספיקער 1: אקעי. אקעי, לאמיר ליינען ווייטער, לאמיר ליינען וואס ער זאגט ווייטער, און נאכדעם וועלן מיר אויספיגערן. יא.
איז דא א מחלוקת, פרס, און ווער איז דער חכם פרס האבן זיי נאכנישט אויסגעפיגערט. פרס? איך ווייס נישט וואס איז פרס בכלל. פרס? ווער איז דער חכם פון פרס האט מען געלערנט דא? פון וואס רעדט מען בכלל? איי דאונט נאו. שטייט נישט אין משנה, יא?
אקעי, זאגט דער רמב״ם, מי שהוא אומר, די שיטה פון שמואל, שהיא רביע היום, שהיא, מיינט אז ס׳פעלט דא א ווארט, רייט? שהיא שסובר רביע היום. בקיצור, ורביע היום זאגט ער, די שיריים איז די רביע היום. ישוב מכל מחזור של תשע עשרה שנה שעה אחת וארבע מאות וחמישים ושמונה חלקים.
כמו שאמרנו, פארוואס? וואס איז די פוינט? אונז האבן מיר געלערנט אז מ׳האט צוטיילט, מ׳האט געמאכט מחזורים פון ניינצן יאר, וואס אין יעדע יאר אין דעם מחזור קען מען מער ווייניגער צוזאמשטעלן די שנת החמה מיט די שנת הלבנה. די שאלה איז אבער ווי לאנג איז די שנת החמה, רייט? אונז האבן מיר דעמאלטס געזאגט יענע חשבון, האבן מיר געזאגט וואס? האבן מיר געזאגט אז שנת החמה איז, שמחשבין בקירוב, האבן מיר געזאגט אז ס׳איז, שנת הלבנה, שנת החמה האט ער געזאגט אז ס׳איז אזוי ווי שמואל, דו זעסט? שנת החמה שלש מאות וחמש וששים יום ושש שעות, ורביע. איז ער אויסגעקומען אז ס׳איז איבריג, ס׳איז דא א שיריים. נאך ניינצן יאר האט דער רמב״ם געזאגט קומט אויס, ער האט געזאגט וואס ס׳קומט אויס. יא.
ספיקער 2: ווי האט ער געזאגט?
ספיקער 1: אה, דארטן מיינסטו? חוץ משעה אחת וארבע מאות, אלף תפ״ה, דאס איז די זעלבע זאך אלף תפ״ה, די זעלבע נומער וואס ער זאגט דא? שעה אחת וארבע מאות ושמונה וחמשים חלקים, יא. יא, דאס האט ער געזאגט שוין אין פרק ו׳. זיי האבן געמאכט די חשבון פון דעם ניינצן יאר וואס קומט אויס צוויי הונדערט פינף און דרייסיג חדשים, אבער ס׳גייט נישט אריין פונקטליך צוויי הונדערט פינף און דרייסיג חדשים אין ניינצן יאר פון דעם אמאונט, ס׳גייט אריין, ס׳בלייבט אביסל.
ספיקער 2: זייער גוט.
ספיקער 1: ממילא קומט אויס, קומט אויס, בין כל תקופה ותקופה איז דא אחד ותשעים יום ושבע שעות, יא? ס׳בלייבט אזויפיל צווישן איין תקופה און די צווייטע. תקופה מיינט, ער האט נישט געזאגט וואס א תקופה איז. פארוואס האט ער נישט געזאגט וואס א תקופה איז? איך ווייס נישט. וואלט ער אויסגעפינען? ער וועט שוין זאגן וואס די תקופות זענען.
דיסקוסיע: דער חשבון פון תקופה – 91 טעג 7½ שעות
ספיקער 1: אקעי, און לויט דעם חשבון, איין זאך, אזוי ווי ס׳איז דא, כמו שאמרנו, אויב מ׳גייט מיט דעם חשבון קומט אויס אז אין יעדע מחזור פון ניינצן בלייבט א שעה און פיר הונדערט און פינף און אכציג חלקים, רייט? און נאך א זאך איז, אז אויב מ׳צוטיילט עס אויף פיר, קומט אויס יעדע תקופה איז איין און ניינציג טעג און זיבן שעה, און האלטן זיבן און א האלב שעה.
וואס איז די חשבון? יא, 365 מיט 12, מיט 365 און א פערטל דיוויידעד אין. וואס איז די חשבון? מ׳ווייסט נישט. וואס איז די חשבון? מ׳דארף נעמען 365, און פלאס אין א קווארדער. רייט? צו שניידן אין פיר.
ספיקער 2: וואס?
ספיקער 1: וואס צו שניידן אין פיר? צו שניידן אין פיר. איך דארף דאס צו שניידן אין פיר. עס איז דא א וועייט צו דא עט. יא, קומט אויס 91.3, אבער לויט ווי מ׳דארף עס מאכן מיט שעות, קומט עס אויס. וואס האט ער געזאגט? שבע שעות וחצי שעה. אקעי. שטימט? מ׳דארף עס מאכן מער סימפל, מ׳דארף עס אויסרעכענען.
נו, וואס איז די גרינגערע וועג פון דאס אויסרעכענען? איך פיל אז דו ביסט מורא׳דיג מתנגה צו math. אהה… לאמיר עס מאכן א גרינגערע וועג. 365, קען מען דערטיילט זיך נישט אויף יעצט א גרינגערע.
ספיקער 2: אמת?
ספיקער 1: יעס? יא, 365 גייט נישט אריין אין פיר, ס׳בלייבט איבער. אבער ס׳איז 91 און א קווארטער. דאס אנדערע ווערט איז זעקס שעה, שטימט? איין מינוט, איך וועל דיר שוין זאגן. איך האב דאך אראפגענומען זעקס שעה יעצט, רייט? יעצט דארפסטו נעמען זעקס שעה. דו ווייסט דאך אז 6 divided by 4 איז איינס און א האלב, רייט? וויאזוי ווייסטו דאס? העלאו, ווייל פיר איז פיר, און ס׳בלייבט צוויי. דו ציילסט די צוויי אויף האלב, האסטו א פערטל אויף האלב. זייער פשוט.
סאו בקיצור, דער חשבון איז סימפל. ס׳קומט אויס יעדער טאג, יעדע פערטל יאר, הנקרא תקופה, איך ווייס נישט פארוואס מ׳האט נישט געזאגט אז א תקופה איז א פערטל יאר, קומט אויס אז ס׳איז 91.7.5 hours. יעצט, ממילא קומט אויס, אויב מ׳ווייסט איין תקופה וועלכע טאג און וועלכע שעה ס׳איז, קען מען רעכענען ווייטער, יא, יישר כח.
ספיקער 2: אה, כאילו, דאס איז דינסטאג און מיטוואך, און אויך וואס דארף מען.
ספיקער 1: קענסטו פשוט רעכענען לויט דעם חשבון.
וואס דער חשבון זאגט און וואס נישט
וואס איז אינטערעסאנט? ווען מ׳זאגט דאס, מיינט מען צו זאגן אז אייביג גייט דער טאג לענג און קורצקייט זיך ווענדן אין דעם? וואס קומט אריין דער טאג? מ׳זאגט נישט גארנישט. מ׳זאגט נישט גארנישט, מ׳זאגט נאר math. מ׳זאגט תקופה מיינט… איך וויל נישט זאגן וואס תקופה מיינט, אבער תקופה מיינט א פערטל פון א יאר, דאס וועט עס נישט גארנישט. און א math גייט זיך אייביג קומען חזר׳ן די סעים. ס׳שטייט נישט גארנישט מער פון דעם.
תקופת ניסן און די מזלות
יעצט האסטו אויסגעפירט א נייע מעשה. תקופת ניסן איז וואס? אה, האסט געהערט פון די מזלות? ניין, מ׳וועט זאגן אזוי. אקעי. תקופת ניסן איז דא צוועלף מזלות, הנקרא. וואס זענען די מזלות בכלל? וועגן וויאזוי די כוכבים זעען אויס אויסגעשורעכט אויף הימל.
ספיקער 2: נישט צדיק, אבער וואס מ׳רעדט יעצט איז דאך נישט דאס, רייט?
ספיקער 1: וואס מ׳רעדט יעצט איז וואס? אז די זון גייט אריבער.
ספיקער 2: וואס? די זון דרייט זיך ווי?
ספיקער 1: וואס איז די גלגלה המזלות? וואט ווי האב איט? וואטס איז די פוינט אויף איט? אמאל רעדט מען וויאזוי די זון ריקט זיך, אבער ווען ער וויל זאגן א געוויסע פלאץ וואו די זון איז, זאגט ער, “ס׳איז לעבן די מזל, ס׳איז לעבן יענע מזל.” נישט עקזעקטלי.
די זון ריקט זיך. יא, לאמיר נישט אריינגיין צו ס׳איז אמת׳דיג אזוי. אקעי, די פוינט איז אזוי. די פוינט איז… דו ווילסט זען א פיקטשער? אה, די פיקטשער איז קאמפליקעיטעד? ס׳איז פארגאנגען נעמען א פשוט׳ע פיקטשער, דו ווילסט וויסן. ער ווייזט דאך ווי דאס געשעט, עקשולי. באט די פוינט איז אזוי, ער גייט דעם מענטשן אין א בעק האבן א שיינע פיקטשער וועגן דעם. קוק.
אקעי, יעצט. ס׳איז דא, אבער ס׳איז דא נישט. פון די גלגולים, פון די… פון די… דו זעסט די פיקטשער, דו פארשטייסט בערך וואס גייט פאר?
ספיקער 2: ניין.
תקופות – די חשבון פון די זון׳ס באוועגונג
מזלות – וואס זיי זענען
Speaker 1: אדער די וועלט ארום די זון, דאס איז נישט קיין נפקא מינה. יא? יעדן טאג קומט ארויס די זון אין מזרח און זי גייט אראפ אין מערב, יא? אינטערעסאנטע זאך. קענסט עס באמערקן. חוץ פון דעם, רוקט ער זיך פון צפון צו דרום. האסט באמערקט?
אויב דו האסט נישט באמערקט, פארצייל איך דיר. אויב דו וועסט קוקן אין די זומער, וועסטו זען אז די זון איז מער דארט, און אין די ווינטער איז עס מער דארט, וכדומה. דאס איז נישט אלעמאל אין די זעלבע פארט פון די מזרח, אקעי?
יעצט, וויאזוי רופן אונז די… וויאזוי רופט מען די פלאץ צווישן צפון און דרום? כאילו אזוי ווי א סירקל וואס גייט ארום די גאנצע וועלט צווישן צפון און דרום. האט מען עס צעטיילט אויף צוועלף, אזוי ווי צוועלף חדשים, און דארט זענען גראדע דא די שטערנס וואס האבן די פיקטשערס. און די דאס הייסט די מזלות. זייער סימפל.
סאו ווען די זון קומט ארויף, מוז ער זיין נאנט צו די פלאץ וואו דו זעסט דא. די שטערנס רוקן זיך אויך צו א דיפערענט סיטואציע, ס׳מאכט נישט קיין חילוק. און אבער ווען די מזל איז טלה, איז פשט אז די מזל ווערט נישט טלה? מ׳רעדט, ווען די וואס זאגן דאס. יא, ס׳מיינט אז די זון איז דארט. יא, דאס איז וואס ס׳מיינט.
דער רמב״ם אין הלכות יסודי התורה
Speaker 1: און דאס איז די טייטש, צו וועגן ווערן. האט מען עס דערטיילט אויף צוועלף? דער רמב״ם זאגט נישט דא אז ער האט עס דערטיילט אויף צוועלף? אה, איך מיין אז אין די אנדערע פלאץ האט עס געזאגט אין הלכות יסודי התורה, געדענקסט? עס איז דא צוועלף מזלות? יא, עס שטייט אין הלכות יסודי התורה, וועסטו זען. אויב דו ווילסט וויסן ווי דער רמב״ם האט עס אויסגעלערנט, וועסטו זען.
גלגל התשיעי שהוא מקיף את הכל, חלקוהו חכמי האומות הקדמונים לשנים עשר חלק, וכל חלק וחלק קראו לו שם על שם צורה שתראה מן הכוכבים שלמטה ממנו שם מחברים תחתיו.
לויט ווי ער פארשטייט עס, נישט פשט אז די כוכבים זענען אמת׳דיג דארט, זענען אונטערן נישט קיין חילוק, און אויך איז נישט פונקטליך. יא, ער גייט זאגן, והם מזלות ששמותם, יא, תש״ת סאב מי גדאד. דו וואלסט געדענקט אמאל פון רש״י אין פארשידענע פלעצער, אלע זארט שטייער וואס צו געדענקען.
און זיי הייסן טלה שור תאומים סרטן אריה בתולה מאזנים עקרב קשת גדי דלי דגים. דאס איז דאס אויף לשון הקודש. אויף ענגליש האט עס אנדערע נעמען. אויב דו ווילסט שטארק וויסן, קענסטו אויסגעפינען וואס זיי הייסן אויף ענגליש.
Speaker 2: אהא.
Speaker 1: יעצט, לאמיר עס… וואו איי מיין, וואס הייסטו?
Speaker 2: נו, אין ענגליש רופט מען עס נישט אזוי, מען רופט עס, מען רופט עס, מען רופט עס, וויאזוי הייסט עס? מען רופט עס אזוי ווי אזעלכע לאטינישע ווערטער, סאו דאס איז נאר אייגענע, פיין דארטס.
Speaker 1: אקעי, אין עני קעיס, דאס איז די מקרא מזלות, אקעי?
די מזלות האבן זיך אוועקגערוקט זינט דעם מבול
Speaker 1: זאגט דער רמב״ם, די, די צוועלף צורות, זענען נישט געווען אין יענע פלאץ, נאר וואס איז מיין המבול. אקעי, דו האסט געוואוסט אז דאס איז מיין המבול, האט ער געמאכט עפעס א חשבון וואס מ׳דארף אויספיגערן.
ווייל וואס מיינט דאס “כסובים”? אז ס׳איז אקטועל, אויב מיר זאגן יעצט אז די זון איז ביי מזל טלה, די צורה הנקרא טלה איז נישט אקטועל דארט. ס׳רופט זיך נאר מזל טלה, ס׳מיינט דעם שטח אין הימל, ס׳מיינט נישט אז דארט איז דעם פיקטשער. ס׳האט זיך אוועקגערוקט. אקעי? ווייל דאס רירט זיך אויך, נאר ס׳נעמט א לאנגע צייט. שוין, דאס איז וואס ס׳שטייט דא.
הלכה א (המשך) – תקופות
די פיר תקופות און זייער באציאונג צו די מזלות
Speaker 1: צוריק צו, אויב דו ווילסט גיין צוריק צו וואו אונז האלטן, וועסטו אויסגעפינען אז וואס? שטייסטו דאס צו וואו דו האסט געפרעגט, תמוז און תאומים קומט דאך ארויף, דאס איז דא, און תשרי דא, און טבת דא, וכדומה. אקעי.
תקופות זענען נאר די פיר מערסטע, יא, אזוי ווי די זון גייט אין א סירקל, איז תקופות טייטשט דא, דא, דא, דא. אקעי? סאו ווי זענען מיר? אונז זענען דא, ווילן זיי נאר וויסן וויאזוי אויסצורעכענען די צייט פון איינס צום צווייטן, אקעי?
תקופת ניסן איז ווען ס׳איז אין מזל טלה, תמוז – סרטן, תשרי – מאזנים, און טבת – גדי. דאס איז די תקופות, אקעי?
דער אנהייב-פונקט פון דעם חשבון – תקופת ניסן פון שנה ראשונה ליצירה
Speaker 1: מ׳האט געמאכט א חשבון, מ׳דארף דאך וויסן ווי ס׳הייבט זיך אן די גאנצע חשבון. אונזער פוינט פון דעם חשבון איז נאר צו וויסן ווי מיר האלטן, רייט? סאו מ׳דארף אנהייבן פון בריאת העולם, אזוי ווי מיר האבן אנגעהויבן פאר די לבנה פון די חשבון פון שנת בה״ר, רייט?
מאכט מען א חשבון אז תקופת ניסן איז געווען בשנה ראשונה של יצירה, לפי חשבון זה, קודם מולד ניסן בשבעה ימים. וואס הייסט קודם מולד ניסן? אה, קודם די מולד, רייט? ווייל די מולד ניסן איז געווען, האבן מיר געזאגט ווען ס׳איז געווען.
Speaker 2: פון ניסן אדער פון תשרי האבן מיר גערעדט? איך געדענק נישט.
Speaker 1: אבער וואס האבן מיר געזאגט ווען איז געווען די ערשטע מולד?
Speaker 2: איך גיי פרעגן רבי קניבסקי׳ס למעלה מן הדעת.
Speaker 1: אויב דו ווילסט זיך מאכן א חשבון ווען די תקופה גייט זיין דאס יאר, דארפסטו דאך אנהייבן די חשבון פון “all the way” פון “charge” פון מעשה בראשית. פשוט ס׳איז גרינגער צו מאכן די חשבון, אמת? יא, ס׳מאכט ברענגען די חשבון, אמת? אבער נאכדעם איז גרינגער. מיר זאגן אז ס׳גייט אייביג די זעלבע, יא? ס׳רוקט זיך פשוט.
וואס גייט די זעלבע? דו ווילסט וויסן וויפיל אזייגער, וועלכע טאג אין די וואך, וכדומה, ווען איז דאס געווען, רייט? דארפסטו דאך ערגעץ אנהייבן, ס׳איז אנהייבן די חשבון, שטימט? ממילא האבן זיי געמאכט די חשבון, אז לויט דעם חשבון קומט אויס אז דער ערשטער מולד איז געווען אזויפיל און אזויפיל צייט פאר די מולד פון ניסן.
וואס איז די “reason” פון דאס? דאס וועט זיך אויספיגערן פארוואס. נאך פאר די לבנה האט געבויען די לבנה, איז שוין געשען אז די זון האט אנגעהויבן זיך רוקן צו די נעקסטע זייער.
די לענג פון א תקופה
Speaker 1: משנה לשנה, לפי חשבון ז׳ ימים תשעה שעות וש׳ מייסט שניים רבים, זייט תרמ״ב, אקעי? ז׳ ימים ט׳ שעות אין תרמ״ב חלקים פאר די מוליד פון ניסן איז געווען די תקופת ניסן, אקעי? וואס די זון איז געווען אין די אנהייב פון מזל תלה. אקעי? דאס איז די חשבון פון תקופת ניסן.
דיסקוסיע: פארוואס רעכנט מען פון ניסן און נישט פון תשרי?
Speaker 2: פארוואס איז דאס די חשבון?
Speaker 1: זאגט ער, ביי מולד תשריון איז דאך געווען ווען זיי האבן געלערנט, די בירא ו׳, י״ו, ו׳ י״ד, געדענקסט? תקובת ניסן רעדט מען תקובת ניסן פון פארדעם?
Speaker 2: שא, איז ניצולי המאורות. איך פארשטיין נישט וואס ער זאגט.
Speaker 1: אפשר ביי דעם גייט מען זיין גרינגער צו פארשטיין וואס ער זאגט. ווי זענען זיי אנגעקומען וואס איך בין געווען גערעכט? מיט די אנדערע חשבון האבן זיי עס גערעכנט פון תקופת תשרי, רייט? די חדשים, מ׳האט געזאגט ווען ס׳איז אנגעהויבן, ווען ס׳איז געווען דער ערשטער מולד, וועט קיינמאל קענען רעכענען פון דאן.
דא רעדן אין סאדענלי פון א תקופה הנקרא תקופות פון חודש ניסן, שטימט? יא. פארוואס רעכנט מען סאדענלי פון חודש ניסן? ווייל די פיר תקופות זענען פיר צייטן, ווי אזוי פון מ׳רעכנט עס ווען א תקופה הייבט זיך אן ווען דער טאג… איז די זעלבע לאנג ווי די נאכט, אדער ווען ס׳ווערט קורצער אדער ווען ס׳ווערט לענגער. דאס זענען די פיר תקופות.
דיסקוסיע: צי מען דארף זען די תקופות?
Speaker 2: איך מוז דאך דאס נישט טון. דאס איז סתם, פארוואס דארף איך דאס טון?
Speaker 1: ניין, דאס זענען סימנים פון פיר. מ׳קען דאך נישט צעטיילן יעדער. אונז קענען מיר נישט, נאר אויב איינער וואס פארשטייט פונקטליך, ער וועט האלטן קאפ וואו די זון ס׳איז, אבער…
נאכאמאל, די תקופה איז אויך א תקופת תשרי. פיר מאל א יאר איז ווען יעדער איינער זעט אז די זון…
ניין, ער זאגט נישט מ׳זאל זען. ער זאגט אז מ׳זאל מאכן א חשבון. די געזען קומט נישט דא אריין. דעם גאנצן ספר קומט נישט אריין זען. אוודאי, מ׳האט אנגעהויבן פון זען, ווייל פון דארט האט מען אויסגעפיגערט. אבער דא זאגט ער נישט גארנישט וועגן זען, אמת?
ער שטייט מ׳מאכט א חשבון מיט math, פשוט׳ע פלאס math. נישט קיין קאמפליקעיטעד math, אמת? מאך פשוט א חשבון ווען ס׳איז געווען די לעצטע מאל, און לייג צו צייט צו די נעקסטע מאל. און מ׳דארף אנהייבן פון שנה ראשונה ליצירה. פארוואס דארף מען דאס טון?
דיסקוסיע: די באציאונג צווישן תשרי און ניסן אין שנה ראשונה ליצירה
Speaker 2: און די ראש השנה וואס אונז רעכענען איז די תשרי פון פאר די ניסן אדער נאך די ניסן? ס׳איז אזוי קאנפיוזד. איך פארשטיי נישט וואס ער זאגט. עפעס איז א בעיסיק זאך וואס איך פארשטיי נישט.
Speaker 1: און פארשטייסטו יא?
Speaker 2: ניין.
Speaker 1: אקעי, סאו, ווער גייט מיר העלפן? איך וויל האבן נברא בתקופת ניסן.
סיכום השיעור 📋
סיכום פון דעם שיעור — רמב״ם הלכות קידוש החודש פרק ט׳ הלכה א׳
—
הלכה א׳ — שנת החמה: די מחלוקת וועגן דער לענג פון א זונען-יאר
דער רמב״ם׳ס ווערטער
שנת החמה — יש מחכמי ישראל שהוא אומר שהיא שס״ה יום ורביע יום בלבד… ויש אומרים שהיא פחות מרביע… וכן חכמי יון ופרס יש ביניהם מחלוקת בדבר זה.
פשט
דער רמב״ם ברענגט א מחלוקת וועגן דער פונקטליכער לענג פון א זונען-יאר (שנת החמה). איין שיטה זאגט אז עס איז פונקט 365 טעג און א פערטל (רביע יום). א צווייטע שיטה זאגט אז עס איז א ביסל ווייניגער ווי א פערטל. דער רמב״ם באמערקט אז די זעלבע מחלוקת עקזיסטירט אויך צווישן חכמי יון ופרס.
חידושים און הסברות
1) דער לשון “שהוא אומר” — פארוואס “הוא” אין יחיד?
דער רמב״ם שרייבט “יש מחכמי ישראל שהוא אומר” — אין לשון יחיד, נישט “שאומרים” אין רבים. דאס ווייזט אז עס איז איין חכם פון ישראל וואס האלט אזוי, נישט א רבים. דער לשון “יש מחכמי ישראל” (נישט “יש חכמי ישראל”) מיינט “עס איז דא איינער פון די חכמי ישראל” — א יחיד׳דיגע שיטה.
2) ווער זענען די בעלי מחלוקת? — שמואל און רב אדא בר אהבה
די מפרשים זאגן אז דער “יש מחכמי ישראל שהוא אומר” איז שמואל (תקופת שמואל — 365 טעג און פונקט א פערטל), און דער צווייטער איז רב אדא בר אהבה (תקופת רב אדא — א ביסל ווייניגער ווי א פערטל). דער רמב״ם נעמט נישט קיין נעמען, וואס איז זיין כללות׳דיגער מנהג.
3) פארוואס דער רמב״ם ברענגט נישט קיין נעמען
דער רמב״ם׳ס מנהג איז בכלל נישט צו ברענגען נעמען פון חכמים, כדי מ׳זאל נישט ווערן א “חסיד” פון דעם חכם און אויטאמאטיש מיינען אז ער מוז זיין גערעכט. אבער אפילו אן דעם טעם, אויב ער ברענגט נישט קיין נעמען, מוז ער שרייבן “הוא” צו באצייכענען דעם יחיד.
4) דער רמב״ם ברענגט א מחלוקת — א ראיה צו א דרך הלימוד
דאס איז איינע פון די מאל וואס דער רמב״ם ברענגט א מחלוקת, וואס איז באמערקענסווערט ווייל דער רמב״ם׳ס שטייגער איז בדרך כלל נישט צו ברענגען מחלוקת׳ן. דאס דארף צוגעלייגט ווערן צו דער ליסטע פון אזעלכע פעלער.
5) חכמי יון ופרס — דער רמב״ם׳ס גרויסע ראיה וועגן מחלוקת׳ן אין מציאות
דער רמב״ם ברענגט אז סיי ביי אידישע חכמים סיי ביי חכמי יון ופרס איז דא די זעלבע מחלוקת. דאס איז א גרויסע ראיה צו א דרך הלימוד: אז מחלוקת׳ן אין מדרש אדער אין ענינים פון מציאות זענען נישט אנדערש ווי מחלוקת׳ן וואס חכמי אומות העולם האבן. פונקט ווי סייענטיסטן קריגן זיך וועגן ריאליטעט (למשל “שמים נבראו תחלה” אדער “ארץ נבראת תחלה”), אזוי אויך חכמי ישראל — עס איז א מחלוקת אין מציאות, נישט א מחלוקת אין הלכה. דער רמב״ם זאגט נישט אז עס איז דא א אידישע שיטה און א גוי׳אישע שיטה און די גוים זענען מער מדייק. ער ברענגט אז ביידע מחלוקת׳ן עקזיסטירן פאראלעל — סיי ביי אידן, סיי ביי גוים. דאס איז א באוואוסטע פרעזענטאציע: מ׳קען נישט זאגן אז דער אידישער חכם איז פאלש ווייל דער גוי׳אישער חכם זאגט אנדערש, ווייל ביי די גוים אליין איז אויך דא א מחלוקת.
6) דער מקור פון שמואל — עירובין; דער מקור פון רב אדא — סוד העיבור
פאר שמואל׳ס שיטה איז דא א מקור אין מסכת עירובין, וואו שמואל האט געמאכט א חשבון וועגן די תקופה. פאר רב אדא׳ס שיטה אבער איז נישט דא קיין קלארער מקור אין גמרא. עס ווערט געזאגט אז עס איז א “ברייתא הנקראת על שמו” — א ברייתא וואס ווערט צוגעשריבן צו רב אדא, אבער עס איז נישט קלאר וואו דאס שטאמט פון. עס איז פארבונדן מיט “סוד העיבור” — א מסורה וועגן דעם עיבור.
7) תלמי (פטולעמי) און רב אדא — דער צוזאמענהאנג
עס ווערט ציטירט אז תלמי (Ptolemy) גייט מיט דער שיטה פון רב אדא בר אהבה: “שדעתו ברוב דבריו וסומך בחשבון שני חמה על דברי רב אדא בר אהבה שלמד לו סוד העיבור.” דער רמב״ם וויל נישט מאכן א מחלוקת צווישן אידן און גוים, נאר ער ווייזט אז ביידע צדדים האבן פארטרעטער סיי ביי אידן סיי ביי גוים.
8) שמואל׳ס חשבון איז נישט פונקטליך — און רב אדא׳ס אויך נישט
שמואל איז געווען אן אסטראנאמער, אבער זיין תקופה האט “נישט געארבעט” — זי איז נישט אינגאנצן ריכטיג. מ׳וואלט געקענט זאגן (ווי דער רמב״ם זאגט ביי ברכת החודש) אז עס איז א חשבון “בערך” — גענוג פאר פראקטישע צוועקן. אבער — רב אדא׳ס חשבון איז אויך נישט פונקטליך לויט וואס מ׳ווייסט היינט. דאס איז א “פראבלעם” — אויב מ׳וויל זאגן אז רב אדא׳ס חשבון איז א הלכה למשה מסיני, ווי קען עס זיין אז עס איז אויך נישט עקזאקט?
9) די שאלה פון הלכה למשה מסיני
עס איז דא א שיטה אז תקופת רב אדא איז א הלכה למשה מסיני. דער ספר העיבור (צוגעשריבן צו אברהם בר חייא) ברענגט דעם ענין. אבער עס ווערט אנגעצווייפלט: וואו איז דער מקור אין גמרא פאר דעם? עס ווערט דערמאנט א “רב אבא בר אבא” אבער דאס איז נישט קלאר.
10) דער תירוץ פון “בסוד”
כמה ראשונים האבן געזאגט דעם זעלבן תירוץ ווי ביי אנדערע ענינים: שמואל האט געוואוסט דעם אמת׳ן חשבון, נאר ער האט בכוונה געמאכט א פשוט׳ערן חשבון פאר פראקטישע צוועקן. דער אמת׳ער חשבון איז געווען “בסוד” — אין סוד העיבור. אבער דער קשיא בלייבט: אויב רב אדא איז אויך נישט פונקטליך, העלפט דער תירוץ נישט אינגאנצן.
11) ווער זענען “חכמי פרס”?
עס ווערט געפרעגט ווער זענען די “חכמי פרס” וואס דער רמב״ם דערמאנט — עס בלייבט אן אפענע שאלה.
—
הלכה א׳ (המשך) — דער שיריים פון דעם 19-יאר מחזור לויט שמואל
דער רמב״ם׳ס ווערטער
לפי חשבון זה (שמואל׳ס שיטה — 365 טעג 6 שעות) נמצא שיריים של כל מחזור של תשע עשרה שנה: שעה אחת וארבע מאות וחמישים ושמונה חלקים. ובין כל תקופה ותקופה: אחד ותשעים יום ושבע שעות וחצי שעה.
פשט
דער רמב״ם ברענגט צוויי נקודות לויט שמואל׳ס חשבון: (א) דער שיריים וואס בלייבט נאך א 19-יאר מחזור, און (ב) דער אמאונט צייט צווישן איין תקופה (פערטל יאר) און דער נעקסטער.
חידושים און הסברות
1) פארבינדונג צום חשבון פון פרק ו׳
דער נומער 1 שעה 485 חלקים איז דער זעלבער נומער וואס דער רמב״ם האט שוין געברענגט אין פרק ו׳ (אלף תפ״ה = 1,485 חלקים). דארטן האט ער געזאגט אז ווען מען רעכנט 235 חדשים אין א 19-יאר מחזור, גייט עס נישט פונקטליך אריין — עס בלייבט א שיריים. דאס איז דער זעלבער שיריים וואס ווערט דא אויפגעברענגט.
2) דער חשבון פון תקופה — 91 טעג 7½ שעות
דער חשבון ווערט אויסגערעכנט בפירוש: מען נעמט 365 טעג און 6 שעות (שנת החמה לויט שמואל) און טיילט אויף 4:
– 365 ÷ 4 = 91 מיט א שיריים פון 1 טאג (= 6 שעות)
– 6 שעות (פון דעם פערטל טאג) + דער אריגינעלע 6 שעות ÷ 4 = 1½ שעות
– סך הכל: 91 טעג + 6 שעות + 1½ שעות = 91 טעג 7½ שעות
3) וואס איז א “תקופה”?
א תקופה מיינט א פערטל פון א יאר, אבער דער רמב״ם אליין דעפינירט עס נישט בפירוש דא — ער וועט עס ערשט שפעטער ערקלערן.
4) פראקטישע אנווענדונג
אויב מען ווייסט ווען איין תקופה פאלט (וועלכער טאג און שעה), קען מען פשוט צורעכענען 91 טעג 7½ שעות כדי צו וויסן ווען די נעקסטע תקופה איז. דאס איז א פשוט׳ער מאטעמאטישער חשבון וואס חזר׳ט זיך אייביג.
5) וואס זאגט דער חשבון נישט
דער חשבון זאגט גארנישט וועגן טאג-לענג, קורצקייט פון טעג, אדער אנדערע פיזישע פענאמענען — עס איז ריין מאטעמאטיק.
—
[הקדמה צו הלכה א׳ המשך] — מזלות
דער רמב״ם׳ס ווערטער (פון הלכות יסודי התורה)
גלגל התשיעי שהוא מקיף את הכל, חלקוהו חכמי האומות הקדמונים לשנים עשר חלק, וכל חלק וחלק קראו לו שם על שם צורה שתראה מן הכוכבים שלמטה ממנו… והם מזלות ששמותם: טלה, שור, תאומים, סרטן, אריה, בתולה, מאזנים, עקרב, קשת, גדי, דלי, דגים.
פשט
די זון באוועגט זיך נישט נאר פון מזרח צו מערב יעדן טאג, נאר אויך פון צפון צו דרום איבער׳ן יאר (אין זומער איז די זון מער צפון, אין ווינטער מער דרום). דער וועג פון די זון צווישן צפון און דרום — דער עקליפטיק — איז צעטיילט אויף 12 חלקים, וואס הייסן מזלות, באנומען לויט די שטערן-בילדער וואס זענען דארט.
חידושים
1) די מזלות זענען נאר נעמען, נישט אקטועלע שטערן-פארמאציעס
ווען מען זאגט “די זון איז אין מזל טלה,” מיינט מען נישט אז די צורה (constellation) פון טלה איז טאקע פיזיש דארט. זינט דעם מבול האבן זיך די שטערנס אוועקגערוקט, און די נעמען בלייבן נאר אלס באצייכענונג פאר דעם שטח אין הימל. דער רמב״ם אליין זאגט אז די צורות זענען “נישט אקטועל דארט” — עס איז נאר א נאמען פאר׳ן געגנט. דאס שטימט מיט׳ן רמב״ם׳ס שיטה אז די כוכבים זענען נישט דווקא פונקטליך אין יענעם פלאץ.
2) סימנים צו געדענקען די מזלות
רש״י אין פארשידענע פלעצער ברענגט סימנים צו געדענקען די מזלות: תש״ת סב״מ גד״ד.
—
הלכה א׳ (המשך) — תקופות
פשט
תקופות זענען די פיר הויפט-פונקטן אין דעם יערלעכן קרייז פון די זון: תקופת ניסן (זון אין מזל טלה), תקופת תמוז (סרטן), תקופת תשרי (מאזנים), תקופת טבת (גדי). דאס זענען די פיר מאמענטן ווען דער טאג און נאכט זענען גלייך, אדער ווען דער טאג איז דער לענגסטער/קירצסטער.
חידושים
1) “תקופה” — א ספעציפישער פונקט אין דעם סירקל
“תקופה” מיינט דא א ספעציפישן פונקט אין דעם סירקל (cycle) פון די זון — די פיר עקן פון דעם קרייז. מען קען נישט פראקטיש צעטיילן יעדן איינציקן מאמענט, נאר די פיר תקופות זענען די סימנים/מארקערס.
2) דער רמב״ם׳ס מהלך — ריין חשבון, נישט ראי׳ה
דער רמב״ם רעדט נישט פון ראי׳ה (זען) — “דעם גאנצן ספר קומט נישט אריין זען.” אוודאי האט מען אנגעהויבן פון אבזערוואציע, אבער דער רמב״ם׳ס חשבון איז ריין מאטעמאטיש — “פשוט׳ע פלאס math, נישט קיין קאמפליקעיטעד math.” מען רעכנט ווען ס׳איז געווען די לעצטע מאל, און מען לייגט צו צייט ביז די נעקסטע מאל.
—
הלכה א׳ (המשך) — תקופת ניסן פון שנה ראשונה ליצירה
דער רמב״ם׳ס ווערטער
תקופת ניסן היתה בשנה ראשונה של יצירה, לפי חשבון זה, קודם מולד ניסן בשבעה ימים ותשע שעות ותרמ״ב חלקים.
פשט
דער אנהייב-פונקט (epoch) פאר׳ן חשבון פון תקופות איז: תקופת ניסן פון דעם ערשטן יאר פון בריאת העולם איז געווען 7 טעג, 9 שעות, און 642 חלקים פאר׳ן מולד ניסן.
חידושים
1) פארוואס דארף מען אן אנהייב-פונקט?
אזוי ווי ביי דעם חשבון פון די מולדות האט מען אנגעהויבן פון שנת בה״ר (מולד תשרי בה״ר”ד), אזוי דארף מען אויך פאר תקופות האבן אן אנהייב-פונקט. “דארפסטו דאך ערגעץ אנהייבן” — און פון דארט רעכנט מען ווייטער מיט פשוט׳ע אריטמעטיק.
2) פארוואס ניסן און נישט תשרי?
עס ווערט אויפגעווארפן א שאלה: פארוואס רעכנט מען דא פלוצלונג פון ניסן און נישט פון תשרי, ווי ביי דעם מולד-חשבון? דער תירוץ: ווייל די פיר תקופות זענען פיר צייטן אין יאר, און תקופת ניסן איז ווען טאג און נאכט זענען גלייך (vernal equinox) — דאס איז א נאטירלעכער אנהייב-פונקט פאר׳ן זון-ציקל.
3) תקופת ניסן איז געווען פאר דעם מולד ניסן
דער פאקט אז תקופת ניסן איז געווען פאר דעם מולד ניסן מיינט אז נאך איידער די לבנה האט “געבויט” (דעם ערשטן מולד), האט די זון שוין אנגעהויבן זיך צו רוקן — “נאך פאר די לבנה האט געבויען די לבנה, איז שוין געשען אז די זון האט אנגעהויבן זיך רוקן צו די נעקסטע זייער.”
4) אומגעלייזטע שאלה: דער יחס צווישן תשרי און ניסן אין שנה ראשונה ליצירה
עס בלייבט אן אפענע שאלה/קאנפיוזיע: “די ראש השנה וואס אונז רעכענען — איז דאס דער תשרי פון פאר דעם ניסן אדער נאך דעם ניסן?” דאס הייסט: ווען מען רעדט פון שנה ראשונה ליצירה, איז דער תשרי (ראש השנה) געווען א האלב יאר פאר׳ן ניסן, אדער א האלב יאר נאכ׳ן ניסן? די שאלה בלייבט אומגעלייזט — “עפעס איז א בעיסיק זאך וואס איך פארשטיי נישט.”
—
כללי׳ע באמערקונג
דורכאויס דעם שיעור ווערט באטאנט אז דער רמב״ם׳ס מהלך אין דעם גאנצן ענין פון תקופות איז ריין חשבון׳דיג — קיין ראי׳ה, קיין אסטראנאמישע אבזערוואציע, נאר מאטעמאטישע פראגרעסיע פון אן עסטאבלישטן אנהייב-פונקט.
תמלול מלא 📝
פרק ט׳ הלכה א׳: שנת החמה — די מחלוקת וועגן דער לענג פון א זונען-יאר
הקדמה: דער אנהייב פון פרק ט׳
Speaker 1: אונז גייען פרובירן צו לערנען דעם פרק ט׳ וואס רעדט זיך וועגן עפעס א זאך וואס הייסט שנת החמה.
Speaker 2: אקעי. תקופות.
Speaker 1: איך האב דיר געזאגט פון ערשטע ווארט, דו זאגסט שוין זאכן וואס שטייען אין דיין ספר.
Speaker 2: איך ווייס נישט וואס איך האב געזאגט.
Speaker 1: יא, ס׳איז אמת, ביסט גערעכט. ס׳שטייט אזוי.
הלכה א׳: די מחלוקת וועגן שנת החמה
דער רמב״ם׳ס לשון
ס׳הייבט זיך אן פרק ט׳ הלכה א׳. שנת החמה. ס׳איז דא א מחלוקת, האסטו געוואוסט?
יש מחכמי ישראל שהוא אומר…
ס׳איז אן אינטערעסאנטע לשון, “שהוא אומר”, נישט “שאומר”. ס׳איז דא איינער פון די חכמי ישראל וואס דער זאגט…
Speaker 2: איך ווייס נישט.
Speaker 1: אקעי, א שווערע. איך גיי דארפן דאס א סיגנאל, איך ווייס נישט. אפשר מיינט ער… אה, איינער פון חכמי ישראל וואס ער זאגט אזוי, און דער וואס פאלעקט עס שלא.
Speaker 2: דאס איז פאני.
Speaker 1: סאו דאס איז one of the times וואס דער רמב״ם ברענגט א מחלוקת. איך דארף עס צולייגן אין מיין ליסט פון דער רמב״ם וואס ער זאגט אז ס׳איז נישטא קיין מחלוקת, און דא ברענגט ער א מחלוקת.
ווער זענען די בעלי מחלוקת?
Speaker 2: די מענטשן האבן לכאורה נעמען, הנקרא שמואל ווי אנדערע מענטשן.
Speaker 1: יא, נאכדעם ברענגט ער א מחלוקת להלכה צווישן חכמי יון ופרס.
Speaker 2: ניין ניין, יא יא, אבער דאס איז נקרא שמואל ורב אדא, אזוי ווי זאגן זיי די מפרשים.
Speaker 1: אבער ס׳איז נישט… סאו דער “הוא” איז איינס. דאס וואס דער רמב״ם שטייט אז ער איז גערעכט. דאס וואס ער זאגט נישט זיין נאמען איז סתם קיין מנהג הרמב״ם, נישט צו זאגן קיין נעמען, ווייל ער האט מורא אז ער וועט ווערן א חסיד פון דעם, ער וועט זאגן אז יענער מוז זיין גערעכט.
Speaker 2: ניין, סתם דאס איז מיין פשט.
Speaker 1: אבער אפילו דער רמב״ם האט נישט נוהג צו זאגן נעמען, ממילא דארף ער זאגן “הוא”.
אבער ס׳איז דא א… אה, דער רמב״ם שטייט חכמי ישראל, ווייל ביי די זאכן אז ס׳איז אויך חכמי ישראל, די מחלוקת.
דער תוכן פון די מחלוקת
בקיצור, ס׳איז דא חכמים, אידישע חכמים, וואס זאגן אז ס׳איז וואס?
Speaker 2: ניין, ס׳איז דא איינער פון די חכמים וואס זאגט.
Speaker 1: יא יא, עקזעקטלי. איינער זאגט, אקעי, עקזעקטלי.
נאך וואס איז דא? ער זאגט נישט “יש חכמי ישראל”, “יש מי חכמי ישראל”.
Speaker 2: ניין, יא, יא, עקזעקטלי.
Speaker 1: ס׳איז דא איינער, “יש אומר”. “יש מהם שאומר”.
Speaker 2: אקעי, שיין גוט.
Speaker 1: ס׳איז דא וואס זאגן אז ס׳איז דריי הונדערט פינף און זעכציג טעג און א פערטל טעג.
Speaker 2: שס״ה, יא.
Speaker 1: שס״ה. פונקט דריי הונדערט און א פערטל טעג.
Speaker 2: ניין, די נומער פון טעג איז נישט קיין מחלוקת. די שאלה איז נאר, צו ס׳איז פונקט זעקס טעג, איז דריי הונדערט פינף און זעכציג און א פערטל טעג.
Speaker 1: א פערטל איז ווייניגער ווי א פערטל.
Speaker 2: און ס׳איז דא וואס זאגן אז ס׳איז אביסל ווייניגער ווי א פערטל.
חכמי יון ופרס
Speaker 1: די זעלבע איז א חכמי יון ופרס, יא, אויך יש בין איין מחלוקת בדבר זה.
וואס איז דא? ווער די חכמי יון ופרס זענען, ווייס איך נישט.
Speaker 2: וואס איז מיט די חכמי יון?
Speaker 1: ער זאגט אז ער האט שוין מבאר געווען די מעלה.
Speaker 2: וואו איז די מעלה? וואס איז די מעלה געווען?
Speaker 1: חכמי יון און פרס זענען אויך דא מחלוקת.
די גרויסע ראיה צו א דרך הלימוד
ס׳איז אינטערעסאנט, דאס איז אזא גרויסע ראיה צו מיין דרך הלימוד, אז אונז ווילן זאגן אז אויב ס׳איז דא מחלוקת אין מדרש אדער אין ענינים פון אזעלכע סארט ענינים, ס׳איז נישט קיין אנדערע מחלוקת׳ן ווי די מחלוקת׳ן וואס די חכמי אומות העולם האבן.
פארשטייט? ס׳איז דא אידן, ס׳איז דא חכמים וואס זאגן אזוי, ס׳איז דא וואס זאגן אזוי. ס׳איז דא אויך די גוים וואס זאגן אזוי און אזוי. פאר די זעלבע אונז וואס יענער האט א מחלוקת, האט ער א מחלוקת.
פארשטייסטו? “ושם אומרים שמים נבראו תחלה ואח״כ נבראת הארץ”. וואס איז דאס? א מחלוקת אין ריאליטי. וויאזוי קען זיין? ס׳איז דא א סייענטיסט, ער מאכט א מחלוקת. לא נברא כך, לא נברא כך, פארשטייסטו?
איך וועל מיר טרעפן וואס איז דער ענטפער. לכאורה, דאס מיינט דער רמב״ם צו זאגן, ניין?
Speaker 2: ניין, ס׳איז נישט וואס מיינט ער צו זאגן.
Speaker 1: וואס וויל ער אונז פארציילן? ווער איז דער חכם פרס זענען?
Speaker 2: איך האב פארלאנגט אויסגעזאגט.
Speaker 1: וואס זאגן ווער איך האב פרס זענען?
דיסקוסיע: ווער זענען שמואל און רב אדא?
Speaker 2: אויפדעם רופט עס שמואל און רב אדא.
Speaker 1: ווער זענען די שמואל׳ס רב אדא?
Speaker 2: שמואל איז געווען שמואל, און רב אדר, און רב אדר ורב רב אדר.
Speaker 1: ווערט געזאגט אז דו זעסט זיך נישט ווי שמואל, און ס׳שטייט נישט מער גוטערענט.
Speaker 2: אז וואס?
Speaker 1: אין עירובין שטייט עפעס וועגן שמואל האט געמאכט א חשבון. עס קומט אויס אז שמואל האט געהאלטן אז עס איז פונקט א פערטל, רייט? ער האט געזאגט אז בקיצור, לויט די חשבון וואס שטייט דארטן וועגן די תקופה, קומט אויס אז שמואל האט געהאט די חשבון אז די יאר איז אזוי לאנג, און עס איז דא אנדערע וואס זאגן אן אנדערע נאמבער.
און זיי זאגן אז אונז גייען אויף תלמי, ס׳איז דא א תלמי, שדעתו ברוב דבריו וסומך בחשבון שני חמה על דברי רב אדא בר אהבה שלמד לו סוד העיבור.
Speaker 2: ווי איז דער רב אדא בר אהבה?
Speaker 1: דער ספר העיבור ווערט דער ספר העיבור.
Speaker 2: אה, ווייטער דער מיוחס, דער רמב״ם ברענגט אויך אז ס׳איז דא א מחלוקת, און ס׳איז דא צוויי סארטן פירער פון די תקופות, וואס מיר וועלן באלד אנקומען דערצו.
תלמי און רב אדא בר אהבה
וואס ער זאגט איז אז תלמי נעמט עס פון רב אדא בר אהבה כאילו, אדער אז תלמי גייט מיט די שיטה פון רב אדא בר אהבה, אזוי האט ער געזאגט דארטן.
Speaker 2: ניין, ווייל אויב ער וואלט עס מסביר געווען פארוואס דער רמב״ם פרעגט עס, “וכן חכמי”. דער רמב״ם זאגט אז ס׳איז דא א מחלוקת סיי ביי די אידן און סיי ביי די גוים.
Speaker 1: אבער וואו איז דער מקור פון רב אדא?
Speaker 2: ס׳איז א זאך וואס הייסט סוד העיבור.
Speaker 1: איך ווייס נישט וואס דאס איז.
Speaker 2: ס׳איז דא א זאך וואס הייסט תקופת שמואל ותקופת רב אדא.
Speaker 1: ווער האט אונז דערציילט וועגן דעם?
Speaker 2: אה, אונזערע גלויביגע תלמידים קענען אונז זאגן.
דיסקוסיע: דער מקור פון רב אדא
Speaker 1: “יש חכמי ישראל”, זעסטו, ער האט דאך שמואל, שטייט אין עירובין. און דער רב אדא, זעסטו, ס׳איז נישט דא קיין מקור פאר דער רב אדא. ס׳איז עפעס ראשונים, ברייתא נקראת על שמו.
Speaker 2: גיי ווייטער.
Speaker 1: וואס זאגט די ברייתא?
Speaker 2: די ברייתא האט געשריבן אין די גוים.
Speaker 1: בקיצור, דער רמב״ם וויל עס נישט פרעגן אלס מחלוקת צווישן די אידן און די גוים. ס׳איז דא זאכן וואס ער זאגט אזוי, ער האט נישט קיין פראבלעם אז דער גוי זאל זיין גערעכט אויף אידן. רב אדא האט געהאט אנדערש, ער ברענגט נישט וואס איז די מקור פון דעם. ס׳איז אן אינטערעסאנטע זאך.
כאילו ס׳שטייט אין די גמרא וועגן שמואל, שמואל איז דאך געווען אן אסטראנאמער. און למעשה, זיין תקופה האט נישט געארבעט, און ער איז נישט געווען אינגאנצן ריכטיג.
דער רמב״ם׳ס שיטה וועגן חשבונות בערך
און מ׳וואלט געקענט זאגן אזוי ווי דער רמב״ם האט געזאגט, איך גיי געזעסן. מ׳וואלט געקענט זאגן אזוי ווי דער רמב״ם האט געזאגט ביי ברכת החודש, אז ס׳איז דא א חשבון בערך, ס׳איז גענוג אז ס׳איז מער ווייניגער זיך סומך צו זיין.
און פונקטליך, דער רמב״ם האט אפשר געוואלט זאגן אז ס׳איז נישט עקזעקט, די מעשה וואס רוב מענטשן פארציילן איז אז אמאל האט מען געטראכט אזוי ווי שמואל, און שפעטער האט מען אויסגע׳חשבונ׳ט אביסל מער פונקטליך, איז אויסגעקומען מער ווייניגער.
Speaker 2: וואס שטייט שתקופת רב אדא הוא?
Speaker 1: וואס?
Speaker 2: הל״מ?
Speaker 1: מה כתבו הראשונים?
Speaker 2: איין שטיקל פאר דעם ווי דו ביסט יעצט. רב אדא שטייט ער שטימט בעסער מיט די חשבון פון די מנהג.
Speaker 1: ואס איז ענדיגס? שתקופת רב אדא הוא? הל״מ? הל״מ? וואו זעסטו?
Speaker 2: דא.
Speaker 1: יא, הל״מ.
דער ספר העיבור און רב אבא
דער ספר איבער זאגט אז ס׳איז דא איינער וואס הייסט רב אבא, און ער זאגט אז דער רב אבא איז א שטייט… רב אבא איז געווען אזא מענטש, רב אבא בר אבא.
Speaker 2: איך ווייס נישט פון דעם.
Speaker 1: ס׳שטייט פון די גמרא א מעמד פון רב אבא ראבה אויף דעם?
Speaker 2: ניין, ס׳איז דא א ספר וואס ער האט עס אויסגעטראכט.
אויב איך וואלט געווען אן אפיקורס…
אויב וואלט איך געווען אן אפיקורס, חס ושלום וואס איך בין נישט, וואלט איך געזאגט אז ס׳איז געווען א מסורה. זאגט ער, מ׳האט געליינט גוי׳אישע היפרקוס, זאגט ער, איך ווייס נישט, ס׳האט אויסגעפרעגט אז ס׳איז מער פונקטליך.
איך זאג אז ס׳איז געווען עפעס א רבי׳ע, ווייט דיר רבי׳ע. איך האב געזאגט וועגן דעם אז דער רמב״ם האט געשריבן די ויש בישה, און וועגן דעם זאגט ער וכן חכמי יבנה פרות, זאל ער וויל וויסן אז… ער וויל דיר זאגן, אזוי ווילסטו טאקע נאכקוקן וואו איז די אנדערע שטער וואס קריגט זיך מיט שמואל, דארפסטו קוקן אין די חכמה פון יבנה פרות. ער זאגט אז ס׳איז דא א אידישע שטה, אבער אויף די אידישע שטה גייסטו נישט קענען טרעפן קיין אינאייניגסטע כסף חומר.
דער רמב״ם׳ס פרעזענטאציע פון די מחלוקת
דער רמב״ם זאגט נישט אז ס׳איז דא א אידישע שטה, ס׳איז דא א גוי׳אישע שטה, און די גוים זענען מער מדייק. זאגט ער, ס׳איז דא א מחלוקה סיי צווישן די גוים, סיי צווישן די גוים.
ער ברענגט אז כמה האבן געזאגט אז ס׳איז געווען די זעלבע עקסקיוז וואס מיר האבן געזאגט לעצטע מאל. אז ס׳איז געווען בסוד, האט מען געוואוסט, מ׳האט אמת׳דיג געוואוסט די חשבון. שמואל האט אויך געוואוסט, נאר ער האט געמאכט…
די פראבלעם מיט רב אדא׳ס חשבון
די פראבלעם איז אז רב אדא איז אויך נישט ריכטיג. היינט ווייסט מען אז רב אדא איז אויך נישט פונקטליך. אזוי זאגט דער הייליגער צדיק.
און ס׳איז די זעלבע זאך, המשך בית דבול, ס׳איז נישט קיין המשך. ער ברענגט דעם רמב״ם, אה, דער רמב״ם זאגט אז שמואל האט זיך טועה געווען, און שמואל האט געמיינט אזוי. ס׳איז דא א מחלוקת סיי אין די שעות, און סיי אין די שעות פון די גאונים. דאס איז אנדערש.
דיסקוסיע: איז דער רמב״ם אונז מיינען אנדערש?
Speaker 2: אקעי. אזוי איז, מיר ברענגען דא… מיר וועלן באלד זען וואס… אפשר… אקעי, שוין.
Speaker 1: איז בקיצור, דער רמב״ם איז אים נישט קלאר. דו מיינסט אז דער רמב״ם זאגט אונז ליגנט? ער מאכט אונז מיינען אנדערש? אין שמואל, אדער רב אדער חלקא?
Speaker 2: זעסט, ער רעדט וועגן דעם… וועגן דעם נושא. דער עולם רעדט וועגן דעם נושא.
Speaker 1: אקעי.
Speaker 2: אקעי, איך וויל נאר מיר רעדן וועגן דעם נושא.
Speaker 1: אקעי, לאמיר לערנען, ווייסטו וואס? לאמיר לערנען וואס מ׳איז ווייטער היינט, ווייל נאכדעם האט מען אויסגעפירט.
Speaker 2: יא.
די שאלה פון חכמי פרס
Speaker 1: שוין, איז דא א מחלוקת, ווער איז די חכם פון פרס? ווייל האבן עס נאכנישט אויסגעפינען.
Speaker 2: פרס?
Speaker 1: איך ווייס נישט, וואס איז פרס בכלל? פרס? ווער, וועלכע חכם פון פרס האט מען געלערנט דא? פון וואס רעדט מען בכלל?
Speaker 2: איי דאונט נאו.
Speaker 1: פארשטייסט מיר נישט?
Speaker 2: יא.
ווייטער אין דער רמב״ם: די שיטה פון שמואל
Speaker 1: אקעי, זאגט רמב״ם, מי שהוא אומר, די… די שיטת השמואל שיהי רביע היום, שהוא שסוה ורביע היום, בקיצור, די אשריים איז די רביע היום, ישועה מכל מחשיו שם תשע את ראשונה, שעה אחת וערבית.
תקופת שמואל – דער שיריים פון דעם מחזור און די תקופות
דער שיריים פון דעם 19-יאר מחזור לויט שמואל
ספיקער 1: אקעי. אקעי, לאמיר ליינען ווייטער, לאמיר ליינען וואס ער זאגט ווייטער, און נאכדעם וועלן מיר אויספיגערן. יא.
איז דא א מחלוקת, פרס, און ווער איז דער חכם פרס האבן זיי נאכנישט אויסגעפיגערט. פרס? איך ווייס נישט וואס איז פרס בכלל. פרס? ווער איז דער חכם פון פרס האט מען געלערנט דא? פון וואס רעדט מען בכלל? איי דאונט נאו. שטייט נישט אין משנה, יא?
אקעי, זאגט דער רמב״ם, מי שהוא אומר, די שיטה פון שמואל, שהיא רביע היום, שהיא, מיינט אז ס׳פעלט דא א ווארט, רייט? שהיא שסובר רביע היום. בקיצור, ורביע היום זאגט ער, די שיריים איז די רביע היום. ישוב מכל מחזור של תשע עשרה שנה שעה אחת וארבע מאות וחמישים ושמונה חלקים.
כמו שאמרנו, פארוואס? וואס איז די פוינט? אונז האבן מיר געלערנט אז מ׳האט צוטיילט, מ׳האט געמאכט מחזורים פון ניינצן יאר, וואס אין יעדע יאר אין דעם מחזור קען מען מער ווייניגער צוזאמשטעלן די שנת החמה מיט די שנת הלבנה. די שאלה איז אבער ווי לאנג איז די שנת החמה, רייט? אונז האבן מיר דעמאלטס געזאגט יענע חשבון, האבן מיר געזאגט וואס? האבן מיר געזאגט אז שנת החמה איז, שמחשבין בקירוב, האבן מיר געזאגט אז ס׳איז, שנת הלבנה, שנת החמה האט ער געזאגט אז ס׳איז אזוי ווי שמואל, דו זעסט? שנת החמה שלש מאות וחמש וששים יום ושש שעות, ורביע. איז ער אויסגעקומען אז ס׳איז איבריג, ס׳איז דא א שיריים. נאך ניינצן יאר האט דער רמב״ם געזאגט קומט אויס, ער האט געזאגט וואס ס׳קומט אויס. יא.
ספיקער 2: ווי האט ער געזאגט?
ספיקער 1: אה, דארטן מיינסטו? חוץ משעה אחת וארבע מאות, אלף תפ״ה, דאס איז די זעלבע זאך אלף תפ״ה, די זעלבע נומער וואס ער זאגט דא? שעה אחת וארבע מאות ושמונה וחמשים חלקים, יא. יא, דאס האט ער געזאגט שוין אין פרק ו׳. זיי האבן געמאכט די חשבון פון דעם ניינצן יאר וואס קומט אויס צוויי הונדערט פינף און דרייסיג חדשים, אבער ס׳גייט נישט אריין פונקטליך צוויי הונדערט פינף און דרייסיג חדשים אין ניינצן יאר פון דעם אמאונט, ס׳גייט אריין, ס׳בלייבט אביסל.
ספיקער 2: זייער גוט.
ספיקער 1: ממילא קומט אויס, קומט אויס, בין כל תקופה ותקופה איז דא אחד ותשעים יום ושבע שעות, יא? ס׳בלייבט אזויפיל צווישן איין תקופה און די צווייטע. תקופה מיינט, ער האט נישט געזאגט וואס א תקופה איז. פארוואס האט ער נישט געזאגט וואס א תקופה איז? איך ווייס נישט. וואלט ער אויסגעפינען? ער וועט שוין זאגן וואס די תקופות זענען.
דיסקוסיע: דער חשבון פון תקופה – 91 טעג 7½ שעות
ספיקער 1: אקעי, און לויט דעם חשבון, איין זאך, אזוי ווי ס׳איז דא, כמו שאמרנו, אויב מ׳גייט מיט דעם חשבון קומט אויס אז אין יעדע מחזור פון ניינצן בלייבט א שעה און פיר הונדערט און פינף און אכציג חלקים, רייט? און נאך א זאך איז, אז אויב מ׳צוטיילט עס אויף פיר, קומט אויס יעדע תקופה איז איין און ניינציג טעג און זיבן שעה, און האלטן זיבן און א האלב שעה.
וואס איז די חשבון? יא, 365 מיט 12, מיט 365 און א פערטל דיוויידעד אין. וואס איז די חשבון? מ׳ווייסט נישט. וואס איז די חשבון? מ׳דארף נעמען 365, און פלאס אין א קווארדער. רייט? צו שניידן אין פיר.
ספיקער 2: וואס?
ספיקער 1: וואס צו שניידן אין פיר? צו שניידן אין פיר. איך דארף דאס צו שניידן אין פיר. עס איז דא א וועייט צו דא עט. יא, קומט אויס 91.3, אבער לויט ווי מ׳דארף עס מאכן מיט שעות, קומט עס אויס. וואס האט ער געזאגט? שבע שעות וחצי שעה. אקעי. שטימט? מ׳דארף עס מאכן מער סימפל, מ׳דארף עס אויסרעכענען.
נו, וואס איז די גרינגערע וועג פון דאס אויסרעכענען? איך פיל אז דו ביסט מורא׳דיג מתנגה צו math. אהה… לאמיר עס מאכן א גרינגערע וועג. 365, קען מען דערטיילט זיך נישט אויף יעצט א גרינגערע.
ספיקער 2: אמת?
ספיקער 1: יעס? יא, 365 גייט נישט אריין אין פיר, ס׳בלייבט איבער. אבער ס׳איז 91 און א קווארטער. דאס אנדערע ווערט איז זעקס שעה, שטימט? איין מינוט, איך וועל דיר שוין זאגן. איך האב דאך אראפגענומען זעקס שעה יעצט, רייט? יעצט דארפסטו נעמען זעקס שעה. דו ווייסט דאך אז 6 divided by 4 איז איינס און א האלב, רייט? וויאזוי ווייסטו דאס? העלאו, ווייל פיר איז פיר, און ס׳בלייבט צוויי. דו ציילסט די צוויי אויף האלב, האסטו א פערטל אויף האלב. זייער פשוט.
סאו בקיצור, דער חשבון איז סימפל. ס׳קומט אויס יעדער טאג, יעדע פערטל יאר, הנקרא תקופה, איך ווייס נישט פארוואס מ׳האט נישט געזאגט אז א תקופה איז א פערטל יאר, קומט אויס אז ס׳איז 91.7.5 hours. יעצט, ממילא קומט אויס, אויב מ׳ווייסט איין תקופה וועלכע טאג און וועלכע שעה ס׳איז, קען מען רעכענען ווייטער, יא, יישר כח.
ספיקער 2: אה, כאילו, דאס איז דינסטאג און מיטוואך, און אויך וואס דארף מען.
ספיקער 1: קענסטו פשוט רעכענען לויט דעם חשבון.
וואס דער חשבון זאגט און וואס נישט
וואס איז אינטערעסאנט? ווען מ׳זאגט דאס, מיינט מען צו זאגן אז אייביג גייט דער טאג לענג און קורצקייט זיך ווענדן אין דעם? וואס קומט אריין דער טאג? מ׳זאגט נישט גארנישט. מ׳זאגט נישט גארנישט, מ׳זאגט נאר math. מ׳זאגט תקופה מיינט… איך וויל נישט זאגן וואס תקופה מיינט, אבער תקופה מיינט א פערטל פון א יאר, דאס וועט עס נישט גארנישט. און א math גייט זיך אייביג קומען חזר׳ן די סעים. ס׳שטייט נישט גארנישט מער פון דעם.
תקופת ניסן און די מזלות
יעצט האסטו אויסגעפירט א נייע מעשה. תקופת ניסן איז וואס? אה, האסט געהערט פון די מזלות? ניין, מ׳וועט זאגן אזוי. אקעי. תקופת ניסן איז דא צוועלף מזלות, הנקרא. וואס זענען די מזלות בכלל? וועגן וויאזוי די כוכבים זעען אויס אויסגעשורעכט אויף הימל.
ספיקער 2: נישט צדיק, אבער וואס מ׳רעדט יעצט איז דאך נישט דאס, רייט?
ספיקער 1: וואס מ׳רעדט יעצט איז וואס? אז די זון גייט אריבער.
ספיקער 2: וואס? די זון דרייט זיך ווי?
ספיקער 1: וואס איז די גלגלה המזלות? וואט ווי האב איט? וואטס איז די פוינט אויף איט? אמאל רעדט מען וויאזוי די זון ריקט זיך, אבער ווען ער וויל זאגן א געוויסע פלאץ וואו די זון איז, זאגט ער, “ס׳איז לעבן די מזל, ס׳איז לעבן יענע מזל.” נישט עקזעקטלי.
די זון ריקט זיך. יא, לאמיר נישט אריינגיין צו ס׳איז אמת׳דיג אזוי. אקעי, די פוינט איז אזוי. די פוינט איז… דו ווילסט זען א פיקטשער? אה, די פיקטשער איז קאמפליקעיטעד? ס׳איז פארגאנגען נעמען א פשוט׳ע פיקטשער, דו ווילסט וויסן. ער ווייזט דאך ווי דאס געשעט, עקשולי. באט די פוינט איז אזוי, ער גייט דעם מענטשן אין א בעק האבן א שיינע פיקטשער וועגן דעם. קוק.
אקעי, יעצט. ס׳איז דא, אבער ס׳איז דא נישט. פון די גלגולים, פון די… פון די… דו זעסט די פיקטשער, דו פארשטייסט בערך וואס גייט פאר?
ספיקער 2: ניין.
תקופות – די חשבון פון די זון׳ס באוועגונג
מזלות – וואס זיי זענען
Speaker 1: אדער די וועלט ארום די זון, דאס איז נישט קיין נפקא מינה. יא? יעדן טאג קומט ארויס די זון אין מזרח און זי גייט אראפ אין מערב, יא? אינטערעסאנטע זאך. קענסט עס באמערקן. חוץ פון דעם, רוקט ער זיך פון צפון צו דרום. האסט באמערקט?
אויב דו האסט נישט באמערקט, פארצייל איך דיר. אויב דו וועסט קוקן אין די זומער, וועסטו זען אז די זון איז מער דארט, און אין די ווינטער איז עס מער דארט, וכדומה. דאס איז נישט אלעמאל אין די זעלבע פארט פון די מזרח, אקעי?
יעצט, וויאזוי רופן אונז די… וויאזוי רופט מען די פלאץ צווישן צפון און דרום? כאילו אזוי ווי א סירקל וואס גייט ארום די גאנצע וועלט צווישן צפון און דרום. האט מען עס צעטיילט אויף צוועלף, אזוי ווי צוועלף חדשים, און דארט זענען גראדע דא די שטערנס וואס האבן די פיקטשערס. און די דאס הייסט די מזלות. זייער סימפל.
סאו ווען די זון קומט ארויף, מוז ער זיין נאנט צו די פלאץ וואו דו זעסט דא. די שטערנס רוקן זיך אויך צו א דיפערענט סיטואציע, ס׳מאכט נישט קיין חילוק. און אבער ווען די מזל איז טלה, איז פשט אז די מזל ווערט נישט טלה? מ׳רעדט, ווען די וואס זאגן דאס. יא, ס׳מיינט אז די זון איז דארט. יא, דאס איז וואס ס׳מיינט.
דער רמב״ם אין הלכות יסודי התורה
Speaker 1: און דאס איז די טייטש, צו וועגן ווערן. האט מען עס דערטיילט אויף צוועלף? דער רמב״ם זאגט נישט דא אז ער האט עס דערטיילט אויף צוועלף? אה, איך מיין אז אין די אנדערע פלאץ האט עס געזאגט אין הלכות יסודי התורה, געדענקסט? עס איז דא צוועלף מזלות? יא, עס שטייט אין הלכות יסודי התורה, וועסטו זען. אויב דו ווילסט וויסן ווי דער רמב״ם האט עס אויסגעלערנט, וועסטו זען.
גלגל התשיעי שהוא מקיף את הכל, חלקוהו חכמי האומות הקדמונים לשנים עשר חלק, וכל חלק וחלק קראו לו שם על שם צורה שתראה מן הכוכבים שלמטה ממנו שם מחברים תחתיו.
לויט ווי ער פארשטייט עס, נישט פשט אז די כוכבים זענען אמת׳דיג דארט, זענען אונטערן נישט קיין חילוק, און אויך איז נישט פונקטליך. יא, ער גייט זאגן, והם מזלות ששמותם, יא, תש״ת סאב מי גדאד. דו וואלסט געדענקט אמאל פון רש״י אין פארשידענע פלעצער, אלע זארט שטייער וואס צו געדענקען.
און זיי הייסן טלה שור תאומים סרטן אריה בתולה מאזנים עקרב קשת גדי דלי דגים. דאס איז דאס אויף לשון הקודש. אויף ענגליש האט עס אנדערע נעמען. אויב דו ווילסט שטארק וויסן, קענסטו אויסגעפינען וואס זיי הייסן אויף ענגליש.
Speaker 2: אהא.
Speaker 1: יעצט, לאמיר עס… וואו איי מיין, וואס הייסטו?
Speaker 2: נו, אין ענגליש רופט מען עס נישט אזוי, מען רופט עס, מען רופט עס, מען רופט עס, וויאזוי הייסט עס? מען רופט עס אזוי ווי אזעלכע לאטינישע ווערטער, סאו דאס איז נאר אייגענע, פיין דארטס.
Speaker 1: אקעי, אין עני קעיס, דאס איז די מקרא מזלות, אקעי?
די מזלות האבן זיך אוועקגערוקט זינט דעם מבול
Speaker 1: זאגט דער רמב״ם, די, די צוועלף צורות, זענען נישט געווען אין יענע פלאץ, נאר וואס איז מיין המבול. אקעי, דו האסט געוואוסט אז דאס איז מיין המבול, האט ער געמאכט עפעס א חשבון וואס מ׳דארף אויספיגערן.
ווייל וואס מיינט דאס “כסובים”? אז ס׳איז אקטועל, אויב מיר זאגן יעצט אז די זון איז ביי מזל טלה, די צורה הנקרא טלה איז נישט אקטועל דארט. ס׳רופט זיך נאר מזל טלה, ס׳מיינט דעם שטח אין הימל, ס׳מיינט נישט אז דארט איז דעם פיקטשער. ס׳האט זיך אוועקגערוקט. אקעי? ווייל דאס רירט זיך אויך, נאר ס׳נעמט א לאנגע צייט. שוין, דאס איז וואס ס׳שטייט דא.
הלכה א (המשך) – תקופות
די פיר תקופות און זייער באציאונג צו די מזלות
Speaker 1: צוריק צו, אויב דו ווילסט גיין צוריק צו וואו אונז האלטן, וועסטו אויסגעפינען אז וואס? שטייסטו דאס צו וואו דו האסט געפרעגט, תמוז און תאומים קומט דאך ארויף, דאס איז דא, און תשרי דא, און טבת דא, וכדומה. אקעי.
תקופות זענען נאר די פיר מערסטע, יא, אזוי ווי די זון גייט אין א סירקל, איז תקופות טייטשט דא, דא, דא, דא. אקעי? סאו ווי זענען מיר? אונז זענען דא, ווילן זיי נאר וויסן וויאזוי אויסצורעכענען די צייט פון איינס צום צווייטן, אקעי?
תקופת ניסן איז ווען ס׳איז אין מזל טלה, תמוז – סרטן, תשרי – מאזנים, און טבת – גדי. דאס איז די תקופות, אקעי?
דער אנהייב-פונקט פון דעם חשבון – תקופת ניסן פון שנה ראשונה ליצירה
Speaker 1: מ׳האט געמאכט א חשבון, מ׳דארף דאך וויסן ווי ס׳הייבט זיך אן די גאנצע חשבון. אונזער פוינט פון דעם חשבון איז נאר צו וויסן ווי מיר האלטן, רייט? סאו מ׳דארף אנהייבן פון בריאת העולם, אזוי ווי מיר האבן אנגעהויבן פאר די לבנה פון די חשבון פון שנת בה״ר, רייט?
מאכט מען א חשבון אז תקופת ניסן איז געווען בשנה ראשונה של יצירה, לפי חשבון זה, קודם מולד ניסן בשבעה ימים. וואס הייסט קודם מולד ניסן? אה, קודם די מולד, רייט? ווייל די מולד ניסן איז געווען, האבן מיר געזאגט ווען ס׳איז געווען.
Speaker 2: פון ניסן אדער פון תשרי האבן מיר גערעדט? איך געדענק נישט.
Speaker 1: אבער וואס האבן מיר געזאגט ווען איז געווען די ערשטע מולד?
Speaker 2: איך גיי פרעגן רבי קניבסקי׳ס למעלה מן הדעת.
Speaker 1: אויב דו ווילסט זיך מאכן א חשבון ווען די תקופה גייט זיין דאס יאר, דארפסטו דאך אנהייבן די חשבון פון “all the way” פון “charge” פון מעשה בראשית. פשוט ס׳איז גרינגער צו מאכן די חשבון, אמת? יא, ס׳מאכט ברענגען די חשבון, אמת? אבער נאכדעם איז גרינגער. מיר זאגן אז ס׳גייט אייביג די זעלבע, יא? ס׳רוקט זיך פשוט.
וואס גייט די זעלבע? דו ווילסט וויסן וויפיל אזייגער, וועלכע טאג אין די וואך, וכדומה, ווען איז דאס געווען, רייט? דארפסטו דאך ערגעץ אנהייבן, ס׳איז אנהייבן די חשבון, שטימט? ממילא האבן זיי געמאכט די חשבון, אז לויט דעם חשבון קומט אויס אז דער ערשטער מולד איז געווען אזויפיל און אזויפיל צייט פאר די מולד פון ניסן.
וואס איז די “reason” פון דאס? דאס וועט זיך אויספיגערן פארוואס. נאך פאר די לבנה האט געבויען די לבנה, איז שוין געשען אז די זון האט אנגעהויבן זיך רוקן צו די נעקסטע זייער.
די לענג פון א תקופה
Speaker 1: משנה לשנה, לפי חשבון ז׳ ימים תשעה שעות וש׳ מייסט שניים רבים, זייט תרמ״ב, אקעי? ז׳ ימים ט׳ שעות אין תרמ״ב חלקים פאר די מוליד פון ניסן איז געווען די תקופת ניסן, אקעי? וואס די זון איז געווען אין די אנהייב פון מזל תלה. אקעי? דאס איז די חשבון פון תקופת ניסן.
דיסקוסיע: פארוואס רעכנט מען פון ניסן און נישט פון תשרי?
Speaker 2: פארוואס איז דאס די חשבון?
Speaker 1: זאגט ער, ביי מולד תשריון איז דאך געווען ווען זיי האבן געלערנט, די בירא ו׳, י״ו, ו׳ י״ד, געדענקסט? תקובת ניסן רעדט מען תקובת ניסן פון פארדעם?
Speaker 2: שא, איז ניצולי המאורות. איך פארשטיין נישט וואס ער זאגט.
Speaker 1: אפשר ביי דעם גייט מען זיין גרינגער צו פארשטיין וואס ער זאגט. ווי זענען זיי אנגעקומען וואס איך בין געווען גערעכט? מיט די אנדערע חשבון האבן זיי עס גערעכנט פון תקופת תשרי, רייט? די חדשים, מ׳האט געזאגט ווען ס׳איז אנגעהויבן, ווען ס׳איז געווען דער ערשטער מולד, וועט קיינמאל קענען רעכענען פון דאן.
דא רעדן אין סאדענלי פון א תקופה הנקרא תקופות פון חודש ניסן, שטימט? יא. פארוואס רעכנט מען סאדענלי פון חודש ניסן? ווייל די פיר תקופות זענען פיר צייטן, ווי אזוי פון מ׳רעכנט עס ווען א תקופה הייבט זיך אן ווען דער טאג… איז די זעלבע לאנג ווי די נאכט, אדער ווען ס׳ווערט קורצער אדער ווען ס׳ווערט לענגער. דאס זענען די פיר תקופות.
דיסקוסיע: צי מען דארף זען די תקופות?
Speaker 2: איך מוז דאך דאס נישט טון. דאס איז סתם, פארוואס דארף איך דאס טון?
Speaker 1: ניין, דאס זענען סימנים פון פיר. מ׳קען דאך נישט צעטיילן יעדער. אונז קענען מיר נישט, נאר אויב איינער וואס פארשטייט פונקטליך, ער וועט האלטן קאפ וואו די זון ס׳איז, אבער…
נאכאמאל, די תקופה איז אויך א תקופת תשרי. פיר מאל א יאר איז ווען יעדער איינער זעט אז די זון…
ניין, ער זאגט נישט מ׳זאל זען. ער זאגט אז מ׳זאל מאכן א חשבון. די געזען קומט נישט דא אריין. דעם גאנצן ספר קומט נישט אריין זען. אוודאי, מ׳האט אנגעהויבן פון זען, ווייל פון דארט האט מען אויסגעפיגערט. אבער דא זאגט ער נישט גארנישט וועגן זען, אמת?
ער שטייט מ׳מאכט א חשבון מיט math, פשוט׳ע פלאס math. נישט קיין קאמפליקעיטעד math, אמת? מאך פשוט א חשבון ווען ס׳איז געווען די לעצטע מאל, און לייג צו צייט צו די נעקסטע מאל. און מ׳דארף אנהייבן פון שנה ראשונה ליצירה. פארוואס דארף מען דאס טון?
דיסקוסיע: די באציאונג צווישן תשרי און ניסן אין שנה ראשונה ליצירה
Speaker 2: און די ראש השנה וואס אונז רעכענען איז די תשרי פון פאר די ניסן אדער נאך די ניסן? ס׳איז אזוי קאנפיוזד. איך פארשטיי נישט וואס ער זאגט. עפעס איז א בעיסיק זאך וואס איך פארשטיי נישט.
Speaker 1: און פארשטייסטו יא?
Speaker 2: ניין.
Speaker 1: אקעי, סאו, ווער גייט מיר העלפן? איך וויל האבן נברא בתקופת ניסן.
HE עברית ›
סיכום השיעור 📋
סיכום שיעור – הלכות קידוש החודש, פרקים ט׳-י׳
—
הקדמה כללית: הקושי של שנת החמה
דברי הרמב״ם
שנת החמה היא הזמן שהשמש לוקחת לעבור דרך כל שנים עשר המזלות ולחזור לאותה נקודה.
פשט
שנת החמה היא השנה הסולרית – המחזור של העונות. הרמב״ם עוסק בפרק ט׳ בחישוב תקופות – מתי כל עונה מתחילה.
חידושים והסברות
(א) שנת החמה מסובכת יותר ממה שחושבים: הגישה הפשוטה היא ששנת החמה היא דבר ידוע ופשוט – “אפילו הגויים יודעים זאת” – ורק שנת הלבנה מסובכת (כי צריך לחשב את המולד). אבל שנת החמה מסובכת בערך כמו שנת הלבנה, ואולי אף יותר.
(ב) מהלך הלבנה למעשה קל יותר להבחין בו: כל אדם יכול להסתכל לשמים ולראות את מופעי הלבנה (מלאה, חצי, חדשה, רבע), והמחזור נראה בבירור. לחשב בדיוק את המולד קשה, אבל עצם המחזור ברור. אצל שנת החמה, לעומת זאת, הרבה יותר קשה להבחין מתי בדיוק המחזור מסתיים:
– הימים משתנים לא בקצב אחיד – לא כל יום נעשה ארוך או קצר באותה מידה.
– בלי שעון (שיש בו שעות שוות) קשה מאוד למדוד בדיוק כמה זמן היום ארוך. השעון עצמו מבוסס על השמש (שעון שמש), כך שצריך למדוד צללים, וזה מאוד מסובך.
– אנחנו מבחינים בזה בקלות רק כי יש לנו שעון – אבל פעם לא היה שעון.
מובא מדרש שחישוב אורך השנה היה “הדבר הראשון שאדם הראשון ניסה לברר”, וזה היה קשה לו.
(ג) טעות קטנה מצטברת: טעות קטנה של כמה דקות לשנה מצטברת במשך מאות שנים לסטיות גדולות. למשל, הלוח שלנו שהולך לפי תקופת שמואל היום כבר מוסט בערך שנים עשר יום מהשמש האמיתית.
(ד) חכמי האומות הקדמונים (בבל) היה להם מוסד — מעין “כולל” נתמך על ידי המלך — שעסק באסטרונומיה במשך מאות שנים, רשם תצפיות, ועשה ממוצעים. היו להם רשימות של ליקוי חמה למאה שנה בדיוק. חכמי בבל כבר מוזכרים בספר ירמיהו — מסורת עתיקה מאוד.
—
המזלות – הכלי העיקרי למדידת שנת החמה
דברי הרמב״ם
הרמב״ם בהלכות יסודי התורה כותב שהשמים מחולקים לשנים עשר חלקים שווים (מזלות) – קוראים להם על שם התמונות (קבוצות הכוכבים) שנמצאות באותם אזורים, אבל המזלות אינם באמת התמונות, אלא שנים עשר חלקים שווים.
פשט
הדרך המדויקת והקלה ביותר שהאסטרונומים הקדומים (חכמי התקופות) השתמשו בה למדידת שנת החמה היא דרך מזלות – שנים עשר קבוצות הכוכבים בשמים.
חידושים והסברות
(א) איך זה עובד:
– לכוכבים יש זריחה ושקיעה ממש כמו השמש – הם עולים ממזרח ויורדים במערב. אם מישהו מסתכל כל הלילה, הוא רואה איך כוכבים אחרים עולים ואחרים יורדים.
– השמש נעה יחד עם הכוכבים (שניהם הולכים ממזרח למערב), אבל השמש זזה בערך מעלה אחת כל יום ביחס לכוכבים (360 מעלות ÷ 365 ימים ≈ 1°/יום). לכן השמש נמצאת כל חודש במזל אחר.
– איך מבחינים בזה: אי אפשר לראות אילו כוכבים נמצאים מאחורי השמש ביום (כי מאיר). אבל אפשר בשקיעה לראות אילו כוכבים יוצאים ראשונים, או בזריחה לראות אילו כוכבים עולים ממש לפני השמש – ומזה מחשבים שהשמש נמצאת במזל הנגדי.
(ב) למה זה קל יותר מכל השיטות האחרות:
– לא צריך שום מכשירים (לא שעון שמש, לא מדידת צל).
– צריך רק לצאת בלילה ולראות איזה מזל נראה בשקיעה/זריחה.
– זה מדויק יותר מאשר לנסות למדוד כמה זמן היום ארוך.
(ג) חידוש עיקרי – שנת החמה = שנת המזלות: “פשוט שנת החמה היא שנת המזלות – אותו דבר.” שנת החמה פירושה שהשמש עוברת דרך כל שנים עשר המזלות, וכשהיא חוזרת לאותה נקודה שבה התחילה – זו שנה.
(ד) למה זה בכל זאת קשה לחשב בדיוק? אם אפשר לראות באיזה מזל השמש נמצאת, למה אי אפשר פשוט לעשות 365 סימנים בשמים (כוכבים כסמנים) ולדעת בדיוק עד היום? תירוץ: קשה לאדם לזהות כוכב ספציפי – אפשר רק לזהות קבוצת כוכבים (מזל/קבוצת כוכבים). אפשר לראות אם השמש לפני הקבוצה, באמצע, או אחרי הקבוצה – אבל לא יותר מדויק מזה. חוץ מזה, צריך הרבה שנים של תצפית כדי להגיע לחישוב מדויק – מדידה של שנה אחת יכולה להיות בה טעויות קטנות שמצטברות.
(ה) [סטייה: איך מסתובבים הכוכבים לעומת השמש] לפי המודל הקדום (גלגלים) יש גלגל המזלות שמסתובב כל 24 שעות ממזרח למערב, וגלגל נפרד לשמש שגם מסתובב, אבל קצת אחרת – לכן השמש זזה ביחס לכוכבים. החישוב המדויק של איך שני הגלגלים עובדים ביחד (האם הם על אותו גלגל או נפרדים, ואיך הנטייה משפיעה על זה) לא עובד בבירור. חשוב: למזלות אין שום “השפעה” על השמש – זו תצפית אסטרונומית גרידא, לא אסטרולוגית. שני הגלגלים (שמש וכוכבים) הולכים בנפרד, וההבדל ביניהם יוצר את האפקט ששמש “נודדת” דרך המזלות.
—
התפתחות היסטורית של חישוב השנה הסולרית
חידושים והסברות
(א) שלבי הדיוק:
– פעם חשבו שנה היא 360 יום — לכאורה מכאן נובע שמעגל הוא 360 מעלות (לא 365).
– אחר כך גילו 365 יום, אחר כך 365 ורבע — זה בערך תקופת שמואל.
– החכם היווני היפרכוס גילה חישוב טוב יותר — רק 6.5 דקות מוסט מהמציאות. זה בערך 4 דקות פחות מ-365.25 ימים. זה בערך החישוב הנקרא תקופת רב אדא (לא בדיוק שווה, כי רב אדא הולך עם חלקים).
– בזמן הרמב״ם כבר היה אל-בטאני עם חישוב אפילו טוב יותר — רק 2 דקות מוסט. הרמב״ם עצמו היה לו חישוב שהוא רק 4 שניות מוסט.
– המאיה היו להם החישוב המדויק ביותר מכל הציוויליזציות הקדומות — רק 17 שניות מוסט.
– היום יודעים שסיבוב כדור הארץ משתנה קצת (שנייה כל שנה בערך).
—
פרק ט׳ – תקופת שמואל
דברי הרמב״ם
שנת החמה לפי חשבון שמואל: 365 ורביע ימים. התקופות חלות בימים מסוימים בשבוע במחזור של 28 שנה.
פשט
החישוב של תקופת שמואל מבוסס על שנת החמה של 365 ורביע ימים. כל פרק ט׳ עוסק באיך מחשבים מתי כל תקופה חלה – איזה יום בשבוע, איזו שעה.
חידושים והסברות
(א) למה מעניין לדעת איזה יום בשבוע התקופות חלות? זה עדיין לא ברור למה זה כל כך חשוב לדעת. כל החישובים של פרק ט׳ הם פחות או יותר רק על הנושא הזה.
(ב) תקופת שמואל לעומת תקופת רב אדא – שיטות בראשונים ואחרונים:
יש מחלוקת יסודית האם שמואל באמת התכוון שהחישוב שלו מדויק, או שהוא ידע שזה רק בערך:
– שיטת כמה ראשונים (ר׳ חייא ואחרים): תקופת שמואל היא רק בערך (בפרהסיא — לעולם), ותקופת רב אדא היא החישוב המדויק יותר (בצנעא — סוד). הלשון היא: “תקופת שמואל בפרהסיא, תקופת רב אדא בצנעא.” הבעיה עם השיטה: הם חשבו שרב אדא הוא מדויק, אבל אנחנו יודעים היום שרב אדא גם לא מדויק.
– שיטת הרמב״ם: הרמב״ם, שכבר ידע שתקופת רב אדא גם לא מדויקת, לא אמר ששמואל באמת גם ידע את החישוב של רב אדא. הוא אמר שזו באמת מחלוקת – לא ידעו, ואחר כך ידעו יותר טוב. הרמב״ם אפילו אמר: “נחלקו חכמי ישראל וגם נחלקו חכמי אומות העולם” – זו לא שאלה יהודית ספציפית, אלא שאלה אסטרונומית כללית. החכם שמחזיק בשיטה אחת ראה את הראיות של האחר, וזה לא שכנע אותו. זה לא חיסרון.
– ראיה שזו התפתחות היסטורית: הספר מאור עינים (מצוטט על ידי המחבר “אבידן”) מביא ראיה יפה: החישוב של שמואל מדויק לזמנו — כי הטעות מצטברת, ובזמן שמואל עדיין לא הצטברה מספיק כדי להבחין. בזמן רב אדא החישוב שלו מדויק. אחר כך ראו שגם החישוב של רב אדא לא מדויק מספיק.
(ג) שיטת החזון איש – הלכה למשה מסיני: החזון איש היה מאוד מודאג לומר שחכמים לא ידעו משהו, אפילו בעניינים מדעיים שיודעים היום בבירור, אפילו נגד הגמרא בפסחים (שכתוב שחכמי ישראל הודו לחכמי אומות העולם). הוא הסביר שכל החישובים הם הלכה למשה מסיני. נגד זה מצוטט רבינו אשר שאומר: “וידע דתקופת שמואל בכלל התורה… דתנהג בהם במה שמועם” — כלומר, תקופת שמואל ניתנה בסיני רק במובן שצריך לנהוג לפיה, לא שהיא באמת מדויקת. אבל לנקש לעדים (לחקור עדים בקידוש החודש) לא הולכים לפי תקופת שמואל.
(ד) “כי חכמתכם” – הערך של חישובים אסטרונומיים: הערך של לדעת תקופות ומזלות הוא “הנהגה מושכלת” – שאדם יכול להתמצא בזמן. היום אולי היינו אומרים שמי שיש לו שעון טוב מבין טוב.
—
ברכת החמה (קידוש החמה) – הנפקא מינה ההלכתית היחידה של תקופת שמואל
פשט
הנפקא מינה ההלכתית היחידה של תקופת שמואל היא קידוש החמה (ברכת החמה) — כל 28 שנה כשלפי החישוב מתחיל ניסן באותו יום ושעה כמו בריאת העולם (שבת, תחילת ליל רביעי).
חידושים והסברות
(א) מה הטעם בברכת החמה? השמש לא עושה שום דבר מיוחד באותו רגע — זה רק מפגש אנושי (התכנסות מתמטית של המחזור הסולרי עם ימי השבוע).
(ב) למה בכלל עשו תקופות? כדי לדעת קידוש החמה? “ברצינות? אין בזה שום היגיון.” תקופות נעשו כדי לדעת מתי השנה הולכת, לא בשביל ברכת החמה.
(ג) ברכת החמה היא בעצם ברכה על כך שמעשה בראשית הולך בסדר, בחישוב — שאפשר לחשב. אבל השמש לא עושה שום דבר באמת באותו רגע.
—
[הערה בצד: המחבר “אבידן”]
השיעור מזכיר מחבר שכותב תחת השם “אבידן” — זה כנראה שם בדוי (“אמתי לא נפוץ כשם אמיתי”), והוא “מחזיק את עצמו חכם מאוד.” זה לא היעב״ץ (שאומר “תורה יותר חסידית”).
—
פרק י׳ – חישוב אחר לשנת החמה (תקופת רב אדא)
הלכה א-ב: שנת החמה לפי השיטה השנייה
דברי הרמב״ם
“שנת החמה למי שיאמר שהיא פחות מרביע מחכמי ישראל” – יש חכמי ישראל שאומרים ששנת החמה פחותה מ-365 ורביע ימים. האורך המדויק: 365 ימים, 5 שעות, 997 חלקים, ו-48 רגעים. רגע מוצג כאן: “רגע הוא אחד משבעים ושבעה בחלק” – רגע אחד הוא 1/77 מחלק.
פשט
פרק י׳ מביא חישוב חלופי לאורך שנת השמש, שהוא מדויק יותר מתקופת שמואל. זה מה שנקרא “תקופת רב אדא” (אף שהרמב״ם לא קורא לזה כך במפורש – הראב״ד גם לא קורא לזה “תקופת ראב״ד,” זו ברייתא המובאת בראשונים).
חידושים והסברות
(א) תוספת שנת החמה על שנת הלבנה לפי החישוב הזה: לפי תקופת שמואל ההבדל בין שנת שמש לשנת לבנה היה 10 ימים, 21 שעות, ו-204 חלקים. לפי החישוב החדש זה 10 ימים, 21 שעות, 121 חלקים, ו-48 רגעים. ההבדל בין שני החישובים הוא בערך 80 חלקים (פלוס רגעים) – החישוב החדש עושה את השנה קצת יותר קצרה.
(ב) היתרון הגדול של החישוב הזה – אין תוספת ב-19 שנה: לפי תקופת שמואל נשאר אחרי כל מחזור של 19 שנה תוספת (שעה ועוד משהו), שמצטברת עם הזמן. לפי החישוב החדש מחזור ה-19 שנה מדויק – 7 שנים מעוברות ב-19 שנה יוצא שלא נשאר כלום. זו אחת הסיבות העיקריות למה זה חישוב טוב יותר.
(ג) החישוב מתקופה לתקופה: לפי תקופת שמואל בין תקופה אחת לבאה 91 ימים ועוד משהו. לפי החישוב החדש זה 91 ימים, 7 שעות, 519 חלקים, ו-31 רגעים. זה יותר מסובך כי צריך גם רגעים, אבל לכן יותר מדויק.
(ד) למה החישוב יותר מסובך: התוספת של “רגעים” כיחידת מידה חדשה היא המחיר לדיוק הגדול יותר. בתקופת שמואל לא היו צריכים רגעים.
(ה) התקופה הראשונה מחושבת אחרת: לפי תקופת שמואל התקופה הראשונה הייתה בערך 7 ימים לפני המולד הראשון. לפי החישוב החדש תקופת ניסן של השנה הראשונה (לפני בריאת העולם) הייתה בזמן אחר – הוא מזכיר “ששה שעות ושש מאות” (המספרים המדויקים). הסיבה שזה שונה היא כי לפי החישוב הקודם היה יותר מדי עודף.
(ו) מבנה הלכות קידוש החודש: פרק י׳ (ועוד פרק אחד) הוא “פשוט,” ומפרק י״א מתחילה “האסטרונומיה האמיתית” – החלק היותר טכני ומדויק של החישובים האסטרונומיים של הרמב״ם.
תמלול מלא 📝
שנת החמה והמזלות: כיצד מודדים את השנה באמצעות הכוכבים
הקדמה: הקושי של שנת החמה
דובר 1:
בואו נאמר, אנחנו לומדים כאן, איזה פרק למדנו אתמול? פרק ז׳? ח׳? ט׳? איפה אנחנו מחזיקים? פרק ט׳, נכון? על הנושא של… סיימנו את ט׳, בעצם, את הנושא של התקופות.
אה, אז אני מרגיש שלא תפסתי אף פעם, מה הסיפור כאן? זה משהו כזה, היה איזה קושי לדעת כמה זמן השנה? נראה שכן.
אנחנו חושבים שמסתכלים על אור, יודעים הכל. כי אנחנו לא תופסים. וגם, יש כאן את השנים, זה דבר פשוט. תמיד אומרים, אה, שנת הלבנה היא קצת מסובכת, צריך להסתכל על הלבנה מתי היא באה, המולד. ושנת החמה, מתי המולד החמה? בראש שלי היה מונח משהו שהגויים…
דובר 2:
טוב מאוד.
דובר 1:
אז איך יודעים גם שיש דבר כזה שנת החמה? מה זה אומר?
דובר 2:
אוקיי, אז אני מניח שהמילה היא, כשעובר שנה ורואים שוב את אותו אורך של היום, שהיום והלילה הם באותו אורך, אחרת כי… אז היום יש לזה שעון, זה מאוד קל לראות.
דובר 1:
טוב מאוד, אבל רק להיות ברור. ובעצם בחז״ל כתוב שזה היה הדבר הראשון שאדם הראשון ניסה לברר. והיה יום קצר. מדרש יפה. אבל מי שחי בטבע, כן יכול לראות שהשמש זורחת חזק וקל. זה actually not.
בואו אספר לכם את ההיסטוריה האמיתית, או מה שצ׳טשיוויטי שכנע אותי, אני לא יודע. אז מנסים לדבר על זה עכשיו.
אז זה אקטשלי, קודם כל, מובן מאליו, אפשר לראות שהיום נעשה ארוך יותר. קודם כל, זה תלוי איפה גרים. אז, נו, גרים. אבל בואו כבר נאמר…
אז בקיצור, אנחנו חושבים, אני תמיד למדתי בראש שלי ששנת החמה היא רק דבר אחד, אפילו הגויים יודעים על זה. זה לא מסובך. מתברר, זה בערך מסובך כמו שנת הלבנה. ואולי אפילו יותר.
למה שנת הלבנה היא למעשה יותר קלה
דובר 1:
הלבנה היא מאוד קלה. אפשר להתווכח באיזה רגע היה המולד, אבל זה שללבנה יש מחזור, זה מאוד ברור. אפשר לראות, כל אחד יכול להסתכל למעלה לראות. הלבנה היא לבנה היום זה אמצע החודש, הרי זה בערך הרבע הרביעי של החודש.
זה הרבה יותר קשה לראות. אה, טוב מאוד. אפשר, את כל הדברים האלה אפשר לראות, אבל קודם כל זה הרבה יותר מסובך. לדעת בדיוק. שוב, בערך שזה בקיץ, את זה אני תופס. אבל לדעת בדיוק, אפילו בכמה שבועות, זה לא כל כך קל.
הקושי של מדידת אורך היום
דובר 1:
אגיד עכשיו כמה זמן היום. יש לך שעון, עם שעון אתה יכול בקלות לחשב כמה זמן היום. אבל לא היה לך שעון, השעון הוא עצמו מבוסס על השמש, אז צריך בעצם לבדוק את הצללים, זה מאוד מסובך.
ולמה אנחנו שמים לב כי יש לנו שעון? כי אנחנו חיים לא עם השמש, אנחנו חיים עם השעון. לשעון יש שעות שוות, קל לחשב יחסית את זה. אבל פעם לא היה השעון, אמת?
אז הוא מראה לי כמה דברים שאפשר לראות, נכון? אז נראה, מסיבה כלשהי, את זה לא הבנתי כראוי. אז, אני אגיד לך אולי ככה, אולי אתה יכול לחשוב שקשה לדעת, לעשות חשבון כמה זמן זה לוקח. I don’t know.
מסיבה כלשהי, את זה שאלתי את החכם היום, למה זה כך? אבל מסיבה כלשהי, מה שרואים האסטרונומים, כלומר, יש, בוודאי, אדם רגיל ראה, זה נעשה ארוך יותר, זה נעשה קר יותר אפילו, דברים כאלה.
קודם כל, יכול להיות שקשה יותר להבין את זה. אתה יכול לראות שהיום נעשה ארוך יותר, אבל איך… זה לא הולך תמיד באותו קצב, נכון? לא כל יום זה נעשה כל כך קצר יותר, כל כך ארוך יותר.
אז, מסיבה כלשהי, לא היה כל כך קל לדעת מתי יבוא החורף. דרך אגב, זה דבר שצריך לדעת, זה איכר צריך לדעת מתי להכין את המחיצה שלו.
המזלות: הדרך המדויקת ביותר למדוד את שנת החמה
דובר 1:
אז, הדרך המדויקת ביותר, מסיבה כלשהי, באמת, בשורש הסיבה היא תמיד אותה סיבה, אבל הדבר שהם מצאו הוא הדבר שנקרא מזלות. מאוד מעניין, אני לא יודע על זה, מדברים גם המלומדים.
דובר 2:
אתה צריך לחיות אילו כוכבים השמש עולה.
דובר 1:
טוב מאוד, אתה כאן. הכוכבים לא זזים, מתי הכוכבים נשארים באותו מקום.
דובר 2:
טוב מאוד, טוב מאוד.
כיצד המזלות עובדים
דובר 1:
אז אתה צריך לגלות שני דברים. את זה ביקשתי היום. התירוץ הוא בערך כך: הכוכבים, לא רק הכוכבים, אז יש מאוד הרבה כוכבים ומאוד הרבה כוכבים שאפשר אפילו למצוא תמונות כאלה, כאילו מחברים יחד שני כוכבים. יש מזה משהו שמונים מונים היום. שמונים מונים היום. שאפשר לראות ב-88 אם זה מספר. לזה אין שום דבר, זה סתם דמיונות.
דובר 2:
לא, רק מה תמיד אתה התמונות…
דובר 1:
לא תמיד. רואים רק חצי מזה כל לילה, נכון? זה תלוי באיזו תקופה של השנה מה רואים בלילה, או איפה אתה גר. בדרך כלל, כל לילה אתה יכול לראות רק חצי מהשמיים, אבל מה שאתה יכול כן לראות כל לילה, זה לא לגמרי נכון.
בבת אחת אתה יכול לראות רק חצי, אבל זה מסתובב. כלומר, בתחילת הלילה רואים כוכבים אחרים מאשר בסוף הלילה. לכוכבים יש שקיעה. ויש זריחה בדיוק כמו השמש והלבנה. גם ללבנה יש זריחה, היא עולה ויורדת, אתה יודע?
דובר 2:
אם מישהו מסתכל על הכוכבים כל לילה שלם, הוא יראה שינויים.
דובר 1:
בדיוק. זה פשוט, אפשר אפילו לעשות תמונות. יש אנשים שעושים תמונות, זה מסתובב. זה קצת אחרת מהשמש, אבל זה מסתובב. זה עולה וזה יורד. גם ממזרח למערב. הכל עולה ממזרח והולך למערב. אוקיי? כך?
דובר 2:
או שהכוכב הולך גם ממזרח למערב, כך?
השמש והמזלות: כיצד הם מסתובבים יחד
דובר 1:
בדיוק. בערך כך ביום, בערך באותו אורך כמה שהשמש הולכת, ממזרח למערב. לכן, הגדולים היום אומרים שהעולם מסתובב, היו אומרים, יש גלגל המזלות, הוא מסתובב סביב כל יום ממזרח למערב, כל עשרים וארבע שעות, בערך מסתובב הוא את כל הדבר.
עכשיו, מלבד זה יש את השמש. השמש הולכת גם כל יום ממזרח למערב, את זה אפשר לראות ביום. אבל היא לא הולכת בדיוק כמו… היא לא על אותו מחזור בדיוק כמו המזלות. אז היא נוסעת יחד עם המזל. אבל שמים לב שכל חודש, המזלות שתים עשרה, מה שקוראים שנים עשר מזלות, זה שתים עשרה שחילקו את השמיים לשנים עשרה חלקים מדויקים.
כמו שהרמב״ם אמר בהלכות יסודי התורה, דווקא באותו אזור היו התמונות, קוראים לזה על שם התמונות, אבל מזלות לא עושים באמת את התמונות. זה זמן שעון.
אז השמש, כל חודש עומדת בשתים עשרה אחר של השמיים. היא עולה עם שתים עשרה אחר. כאילו היא נוסעת קצת יותר מהר מה… כן, טיפה יותר מהר מה… אתה מבין מה אני אומר? כאילו עכשיו לומר שהיא נוסעת קצת יותר מהר מהמזלות, אז היא זזה עם מעלה אחת כל יום בערך, 365 מעלות, יש בערך 360 מעלות, היא זזה בערך עם מעלה אחת כל יום סביב זה.
אבל המזלות הם גם בכיוון של צפון לדרום, אבל הם זזים רק למזלות, עוד צריך למזלות. הסיבה למה… הוא זז כי כל יום עולה קצת אחרת, אבל הם מסתכלים על המזלות על הדבר.
דיון: למה השמש זזה יחסית למזלות?
דובר 1:
משהו, את זה לא הבנתי בבירור. משהו, הסיבה למה, זה לא רק היום, הסיבה למה אני אומר שהם צריכים להיות. דרך פשוטה שהוא מהיר. הסיבה האמיתית היא דווקא בגלל זה. זה משתנה, זה לא הולך לקחת כל כך מהר, זה הולך בדיוק כל כך מהר. אבל בכל מקרה, העולם מסתובב, אבל דווקא בגלל זה זה נוטה קצת, בגלל זה זה נראה אחרת. לא הבנתי לפני מה החשבון.
אז, אני לא יודע הבדל, אם הם שניהם על אותו גלגל, אם הם בוודאי גלגלים אחרים. בגלל זה זה אחרת, כי יש להם אחר… הם הולכים קצת אחרת. לא הבנתי את זה בבירור, את זה אני צריך לעבור שוב.
כיצד שמים לב באיזה מזל השמש עומדת
דובר 1:
אבל מה שהבנתי זה פשוט, אני רוצה עוד… פשוט הבנתי, מה רואה אדם? פשוט, אני יוצא החוצה. התירוץ הוא כך: אני רואה, אי אפשר לראות אילו כוכבים. ביום זה לא חושך, זה מואר.
אז מה אני עושה? אני הולך בשקיעה ואני רואה מהצד השני אילו זה, עושה חשבון. או שאני יכול לראות אילו כוכב עולה ממש לפני השמש. יודעים שהשמש היא ממש אחרי זה. אלה בערך חשבונות כאלה.
אבל אפשר לראות שכל יום השמש היא במזל מסוים. כלומר שיש שנים עשר מזלות, יש שנים עשר, כן, שנים עשר חודשים בערך של שנת החמה. אז המשמעות פשוט שהשמש נוסעת עם, החודש היא נוסעת עם קבוצת הכוכבים הזו, עם האזור הזה בשמיים, במילים אחרות. זה כל העניין של המזלות.
שנת החמה = שנת המזלות
דובר 1:
לכן, זה דבר מדויק, זה נורא, הרבה יותר מדויק, יותר קל לראות אולי, או יותר מדויק מאשר זה יותר קל לחשב אותו מהדברים האחרים שדיברו, שהיום נעשה ארוך יותר, כל הדברים האלה. מסיבה כלשהי זה יותר קל. ממילא, חכמי התקופות מזלות תמיד חישבו, זה חישב את תקופות מזלות, איפה השמש לפי החשבון, כי אפשר לדעת תקופת טלה, ניסן, וכו׳.
דיון: האם למזלות יש השפעה על השמש?
דובר 2:
הם רק לקחו את זה כסימן, או שהם כבר לקחו את זה יותר משמעותי, הם חשבו משהו שהכוכב מביא את השמש?
דובר 1:
לא, לאו דווקא. שוב, איך זה עובד, כמו שאתה תמיד אמרת, כמו שאתה, זה שני גלגלים, אחד נושא את השמש, אחד נושא את הכוכבים, ויש משהו אחר, ממילא יוצא. אבל ה… לא שהמזל יש לו משיכה כלשהי על השמש. לא, לא, זה לא מוכרח לי.
הרעיון של המזל הוא, זה רעיון אסטרונומי. זה פשוט לחשב, זו הדרך הפשוטה הכי קלה, אדם יכול להסתכל בשמיים, או אולי הדרך הכי מדויקת, אני לא יודע בדיוק.
יכול להיות ש, אני אגיד לך, יכול להיות שלחשב, כמו שאני אומר, לחשב כמה זמן היום, אתה צריך מכשירים מיוחדים, אתה צריך לדעת למדוד בדיוק, היום תהיה לך שעון, פעם היה שעון שמש, אתה צריך לחשב. בערך אתה יכול, אתה יכול לעשות סימן, אמת, אבל אתה צריך לעשות את הסימן.
למזלות אתה לא צריך שום סימן. אתה צריך פשוט לראות, לך בלילה, ראה איזה מזל עולה לפני השמש, או איזה בשקיעה, ההפך, איזה הוא הראשון שעולה, תדע שהשמש היא בצד השני של זה. זה מאוד פשוט. לא צריך שום מכשירים, זו לכאורה הדרך הכי קלה לדעת.
חידוש: שנת החמה היא אותו דבר כמו שנת המזלות
דובר 1:
אז לא תפסתי את זה עד היום, שפשוט שנת החמה היא שנת המזלות. אותו דבר. מה זה אומר שנת החמה? זה אומר שהשמש נוסעת דרך שנים עשר המזלות לאורך השנה. וכשהיא חוזרת שוב לאיפה שהתחילה, יודעים שעברה שנה. ולחשב את זה בדיוק היה קשה לחשב. בדיוק. מובן בערך, מה זה עשרה ימים בערך, כל אחד תמיד ידע. אבל להיות מדויק היה גדול…
דיון: למה לא לעשות יותר משנים עשר מזלות?
דובר 1:
את זה מצאתי את ה… בואו נאמר, למה הם עשו שנים עשר?
דובר 2:
בואו נאמר, כשהם עושים עשרים וארבעה היה יותר קל, כי כל שבועיים היה חלק אחר. אני לא יודע למה זה קשה לחשב? אני לא יודע למה זה קשה לחשב שהוא יכול אפילו לעשות שלוש מאות שישים וחמישה קווים על השמיים עם כוכבים. אז היו יכולים לדעת את היום המדויק, או שזה פשוט לא שייך?
דובר 1:
כן כן, טכנית אפשר, זה קשה. צריך כבר לא לומר רק כוכבים ברורים שיוכלו… זה כן היה, זה טוב. הכוכבים עומדים במקום אחד, אבל צריך להיות מחשב. אני לא יודע למה זה קשה בעצם לחשב. לא הבנתי למה זה בעצם כל כך קשה ל…
לא, אני מתכוון שהמילה היא כי מחשבים לא נגד כוכב ספציפי, כי זה מאוד קשה לאדם לזהות איזה כוכב הוא כוכב ספציפי. אבל קבוצה של כוכבים אתה כן יכול לראות, ויכול לראות אם השמש היא לפני קבוצת הכוכבים, באמצע קבוצת הכוכבים, או אחריה.
אתה צריך לעמוד שם ו… אתה צריך פשוט לעמוד שם ולחשב. אתה צריך להיות לך חשבון, אתה צריך כמה שנים לדעת, לדעת בדיוק, נכון? לא בבת אחת תדע בדיוק, כי אתה עושה טעות קטנה זה נכון בחשבון שלך, נכון?
אז חכמי החכמים הקדמונים, יש לו תרשים של זה. לא האדם, אלא האדם. הוא עשה תרשים יפה. איך זה? חכמי החכמים הקדמונים, זה היה אחד הדברים שהם התאמצו כמה זמן בדיוק היא שנה.
בדרך כלל עד היום הזה זו שאלה, לדעת בדיוק, ואתה צריך לחשב שתיים על שנה אחת, אה, טוב מאוד.
ההתפתחות ההיסטורית של חשבונות אסטרונומיים והמחלוקת בין תקופת שמואל ותקופת רב אדא
הקושי של חשבונות אסטרונומיים מדויקים
אני לא יודע למה זה קשה בעצם לחשב. לא הבנתי למה זה בעצם כל כך קשה ל… לא, אני מתכוון שהמילה היא כי מחשבים לא נגד כוכב ספציפי, כי זה מאוד קשה לאדם לזהות איזה כוכב הוא כוכב ספציפי. אבל קבוצה של כוכבים אתה כן יכול לראות, ויכול לראות אם השמש היא לפני קבוצת הכוכבים, באמצע קבוצת הכוכבים, או אחריה.
אוקיי, צריך לעמוד שם ו… אתה צריך פשוט לעמוד שם ולחשב. אתה צריך להיות לך חשבון, אתה צריך כמה שנים לדעת, לדעת בדיוק, נכון? לא בבת אחת תדע בדיוק, כי אתה עושה טעות קטנה זה נכון בחשבון שלך, נכון?
חכמי אומות העולם הקדמונים ומוסדותיהם
אז, חכמי אומות העולם הקדמונים, יש לו אחריות על זה. לא האדם, אלא האדם. הוא עשה לו תרשים יפה. איך זה? חכמי אומות העולם הקדמונים, זה היה אחד הדברים שהם התאמצו כמה זמן בדיוק היא שנה.
זה היה, עד היום הזה זו שאלה, לדעת בדיוק, ואתה צריך לחשב, אז על שנה אחת, אה, טוב מאוד, לדעת שנה אחת זו לא חכמה גדולה, זה בערך. אבל אתה רוצה לדעת לחשב לאלף שנה קדימה, ואם אתה עושה טעות של דקה אחת, אתה נסחף עם כמה ימים.
כאן מתחילה הקושי, החברים שלנו מהלוח, כן? אנחנו עושים את המחזורים של שני שמי בראשית. אם אתה כמה דקות על… אבל אתה תבין את כמה הדקות, כי זה לא יכול להיות, שנה אחת לא יכולה להיות גדולה יותר מהקטנה. כל השנים הן אותו דבר. אם אתה תוסיף כל שנה כמה דקות, בואו נאמר… אחרי כמה שנים, היום למשל, כמו שהוא אומר, היום שאנחנו הולכים עם תקופת שמואל, הלוח שלנו הולך עם תקופת שמואל, אנחנו כבר נסחפנו, בערך שנים עשר יום מהשמש. זה מצטבר, right? It’s adds up. כל הזמן.
אז, זו החכמה, לדעת בדיוק. ועל זה צריך… מה צריך? צריך פשוט שמישהו יעמוד כל יום ויחשב איתך. אני לא יודע אם יש משהו חכמה גדולה יותר מזה, אבל זה פשוט… זה לא קל. זה לא פשט שמישהו שלא יודע כזה בערך אפשר לדעת, אבל לדעת בדיוק זה מסובך.
חכמי בבל והמסורת האסטרונומית שלהם
אז, יש לו רשימה ארוכה שהאדם מצא מהחול מקדמונות כמה זמן כל אחד אמר שהשנה היא. היה בכלל, פעם חשבו שהשנה היא שלוש מאות שישים יום. לכאורה בגלל זה יש להם שלוש מאות שישים מעלות ולא שלוש מאות שישים וחמש, אני לא יודע, כי הם עשו את המעלות.
אחר כך, סוף סוף גילו שזה כבר שלוש מאות שישים וחמש. אחר כך, זה ה… שלוש מאות שישים וחמש ורבע, זה פחות או יותר תקופת שמואל, נכון? וכן הלאה.
המשך שיעור על תקופות
הוא אומר שהמדויק ביותר מאז בזמנים הוא המאיה, שהיה להם לוח מדויק ממש, שטעה רק בשבע עשרה שניות. מאוד מעניין.
זה המעשה המעניין, שפעם, בוא נשאיר את המאיה, זה לא נוגע אלינו. מה שנוגע אלינו הוא שהאסטרונומיה הקדומה שהייתה בזמן חכמים, בזמן, הייתה פחות או יותר הבבלית, ואחר כך היוונית שהם קיבלו מהבבלים.
והבבל היה מאוד… הוא מביא גם פרסים, אני לא יודע מי הפרסים, עדיין לא תפסתי, אבל אני יודע שהבבלים, זה אמרתי שחכמי בבל כבר מוזכרים בספר ירמיהו, זה דבר מאוד עתיק. מאות שנים היו להם רשימות מדויקות מתי יש ליקוי חמה, גם משהו שהיה לי רשימות של מאה שנים בדיוק איך זה עובד.
וכל אחד היה איזה חכם אחד. לא, לא חכם אחד, אלא זה מוסד, שהמלך תמך בכולל, היה איזה כולל שעסק בזה. ולא, רשמו, זה היה מוסד, רשמו במשך מאות שנים, כך, עושים ממוצעים, אתה יודע, כל פעם אפשר לעשות את החשבון. אז היו להם חשבונות טובים, והחשבון שלהם היה שלוש מאות וחמישה וששים ורבע. זו תקופת שמואל בערך.
ההתפתחות ההיסטורית של החשבונות
היפרכוס ותקופת רב אדא
מאוחר יותר בא החכם היווני היפרכוס, הוא גילה שזה קצת יותר טוב. זה רק שש וחצי דקות נכון מהמציאות. זה קצת פחות משלוש מאות חמישה וששים ורבע, נכון? ארבע דקות פחות.
מאוחר יותר, זה בערך החשבון שנקרא תקופת רב אדא. זה לא מדויק, אבל בערך, כי רב אדא הולך עם חלקים, אולי זה הסיבה? אני לא יודע. בערך, זה החשבון.
אל-בטאני והרמב״ם
עכשיו, מאוחר יותר יש, הוא אומר שבזמן הרמב״ם כבר היה אל-בטאני, והוא עשה אפילו חשבון טוב יותר, עוד יותר מדויק. כלומר, ידעו שתקופת רב אדא גם היא לא מדויקת, אלא לפי מה שהוא אומר שזה רק שתי דקות טעות.
והרמב״ם אומר, היה לו אפילו חשבון טוב יותר, זה רק ארבע שניות טעות מהמציאות. אנחנו יודעים בדיוק, כלומר חישבו ביד, חכמי זמננו. בסדר? גם, החכם יגיד שזה משתנה באמת, הארץ מסתובבת קצת, בסדר, שנייה כל שנה או משהו. אני לא יודע, אני לא יודע, מה העניין בזה? אז זה…
המחלוקת בין תקופת שמואל ותקופת רב אדא
המחבר “אבידן” ושיטתו
אני לא יודע, אז מה? יש כאן שאלה של הראשונים, זה מה שהאדם מדבר. אני רק אומר פחות או יותר את תורת האדם, רב, מה שלא יהיה שמו, הוא מחשיב את עצמו חכם מאוד. לא יעב״ץ, לא, יעב״ץ אומר יותר תורה חסידית. האדם הזה, הוא נקרא, זה שם מזויף סתם. אבידן, הוא לא נקרא. אמתי זה לא שם אמיתי רגיל. יש אנשים שנקראים נאוויטאי, אבל אני לא מאמין שהוא נקרא כך.
השאלה של שטויות והבלים
יש את השאלה של חז״ל, מה הן השטויות וההבלים? הנקודה היא אבל הסברא לכאורה נכונה. יש, יש לנו בספרי עיבור שלנו, ספרי אסטרונומיה של הראשונים, יש את שני החשבונות, הנקרא תקופת שמואל ותקופת רב אדא.
אם רוצים להציג זאת, תקופת שמואל היא פחות או יותר חשבון חכמי בבל, שהיה מקובל. תקופת רב אדא היא בערך חשבון היפרכוס, נכון? החשבון היווני הוא קצת מאוחר יותר.
ההבנה ההיסטורית: שמואל ורב אדא בזמנם
וממילא, אדם נורמלי יגיד ששמואל אכן היה מהאמוראים הראשונים, הוא עדיין לא ידע, אולי הוא כן ידע, אבל הוא לא ידע מהחשבון של היוונים. באזורו, הוא גר בבבל אכן, שם היו החכמים, לא בבבל, האימפריה הפרתית, מה שלא יהיה. סליחה, הסאסאנים. בקיצור, הוא החזיק באסטרונומיה, לא היה לו הכל. הוא ידע את החשבון שלו בזמנו.
מאוחר יותר היה רב אדא שהיה הרבה יותר מאוחר, לפי מה שהם אומרים, הוא ידע שמאוחר יותר היה לו החשבון היותר נכון.
הראיה ממאור עיניים: החשבונות תואמים לזמנם
זה מה שהוא אומר, ויש לו ראיה יפה, לא לו, הוא אומר עוד ממאור עיניים, מה שלא יהיה, שזה כך, כי החשבון של שמואל תואם לזמנו. כלומר, מאחר שהטעות מצטברת, אם מחשבים את הזמן של שמואל, ובזמן שמואל עושים את החשבון תקופה על החשבון הזה… צריך להיות יותר חכם מכולם.
לא, לא, לא, זה נכון. מאחר שהטעות, אם זו טעות קטנה, מדברים על כמה דקות טעות. בסך הכל ארבע דקות זה ההבדל של שמואל עם רב אדא, בערך, נכון? שמואל הוא שלוש מאות חמישה וששים ורבע, ורב אדא הוא ארבע דקות פחות. ארבע דקות פחות, נכון? זה רק ארבע דקות הבדל. זה קצת קצת, קצת קצת, כל יום הבדל.
לוקחים כמה מאות שנה, אני לא יודע כמה זמן, מה שלא יהיה. אז, בזמן שמואל יצא נכון לפי החשבון שלו. ובזמן רב אדא יצא נכון החשבון שלו. מאוחר יותר תפסו שגם זה לא נכון. כי עבר עוד זמן, ראינו שמצטברות עוד טעויות.
אז ממילא, יפה מאוד אפשר לראות שיש אכן הבדל בתקופות לכאורה בשני הדברים. זה מה שהאחרונים המודרניים, המשכילים אמרו, וכך זה לכאורה נכון במציאות.
שיטות בראשונים
שיטת רבי חייא: תקופת שמואל בפרהסיא, תקופת רב אדא בצנעא
בראשונים אנו מוצאים שתי שיטות. יש את השיטה שכבר אמרנו שרבי חייא, אני לא יודע מי כתב, ואחרים כולם אמרו שבעצם תקופת שמואל היא רק בערך, תקופת רב אדא היא המדויקת, והיה שהלשון הייתה תקופת שמואל בפרהסיא, תקופת רב אדא בצנעא.
עכשיו, הבעיה היא שהם התכוונו שרב אדא הוא כן מדויק, הם לא ידעו שרב אדא גם הוא לא מדויק. ממילא הם אמרו זאת, הם אמרו שעשו חשבון בערך לעולם, אבל באמת היה סוד.
שיטת הרמב״ם: זו מחלוקת
הרמב״ם, שידע שתקופת רב אדא גם היא לא מדויקת, הוא לא אמר שזה כך, לא אמר ששמואל בעצם גם ידע את רב אדא, אלא הוא אמר שזו אכן מחלוקת, והרמב״ם אפילו אמר שגם לגויים יש את המחלוקת, לא נאבד, זו מחלוקת. לא ידעו, היום יודעים יותר טוב.
שיטת החזון איש: הלכה למשה מסיני
החזון איש ודומיהם הפרומים הם מאוד כועסים, והם מאוד מעוניינים לומר שהכל הלכה למשה מסיני, כל החשבונות, פרשת פרשת. כן? כן, מאוד מצחיק. זה לא על כי יחח מתחתך ממונתך, כי הרמב״ם אומר כך… לא, על הבשורה הלכה.
הוא מאוד מודאג שהלוח שלנו הולך לפי שקר, לפי משהו שהוא טעות, והוא מאוד מאוד מודאג. החזון איש היה מאוד מאוד מודאג לומר שהחכמים לא ידעו משהו, אפילו מדע שיודעים בבירור, אפילו הדברים שיודעים, אפילו יש את הגמרא בפסחים. הוא היה מאוד נגד זה, ממילא הוא המציא כל מיני הלכות למשה מסיני עם דברים.
אבל הוא מביא את זה ככה לא. רבי אשר, קשיא שלמה, וידע דתקופת שמואל בכלל התורה. רואה את החלק של ניתנו מסיני, דתנהג בהם במה שמועם, לנקש לעדים לא הולכים בזה. אז לגבי מה מתנהגים עם תקופת שמואל?
בקיצור, זה לא… זה מאוד לא… לא ברור, כי כל הנפקא מינה של תקופת שמואל היא לגבי קידוש החמה.
הבעיה של קידוש החמה (ברכת החמה)
מה הנקודה של ברכת החמה?
אם רוצים למצוא הבדל הלכתי, כי ההיפך, תקופת שמואל היא רק… למה עשו תקופות? לדעת קידוש החמה? ברצינות? אין בזה שום היגיון. תקופות צריך לדעת מתי השנה תהיה.
לא, לא, לא, חוץ מהמחזור השנתי, יש לשמש עוד מחזור? לא מצפון צדיק… לא, מחזור אחר הוא רק חשבון. הכ״ח הוא רק… אם אני מבין נכון, זה לא עושה כלום. השמש לא משתנה כלום. הדבר היחיד שמשתנה הוא שאנחנו… שוב, כל החשבונות איך מחשבים, אחרים… מחזורים אחרים אחד לשני, נכון?
מה היא תקופת החמה? נכון, לא חמה לגבי לבנה. מה למדנו? ברכת החמה היא פשוט השמש עם ימי השבוע. זה כל מה שיש. אני לא יודע מה הנקודה בזה.
כל תשעים ושמונה שנה מתחיל ניסן באותו, לא רק באותו יום, באותו יום ובאותה שעה, כמו שהתחיל בשבת בראשית לפי החשבון שגם אנחנו חשבנו. מה הנקודה? אין לי מושג. זה מזויף. אני לא יודע.
ברכת החמה היא המצאה אנושית
זה מאוד מעניין, כי מה יש לראות? בסדר, אולי הברכה נעשתה על זה שאפשר לעשות חשבונות. זה פשוט. זה פשוט המצאה אנושית שמצאו. כן, זה… מוסיפים כל מיני יראות שיעשו מצווה.
אה, היית רוצה לעשות את אותה ברכה? בסדר, מעשה בראשית הולך עם סדר, עם חשבון. אבל אפשר… השמש לא עושה כלום באמת באותה ברכה.
תקופת רב אדא – חשבון אחר לשנת החמה
סיום פרק ט׳ – תקופת שמואל
דובר 1: בסך הכל שימי השבוע תואמים את אותו… כי אומרים לפי החשבון, יש כאן ארבע כפול שבע. זה כל החשבון. I don’t know why that’s so interesting.
אין זה הגיוני לומר שבגלל זה שמואל עשה את החשבון, הוא עשה את החשבון בגלל החשבון בגלל אסטרונומיה, וזה היה קצת לא נכון. מה רע שזה קצת לא נכון?
האדם האחר מדבר גם על הדבר האחר שלא דיברתי אכן על החשבון של עיגול ומרובע, והחשבון של פ״א, שעומד בגמרא שזה אחד לשלושה וזה קצת יותר. והוא אומר שזה אכן אז כך חשבו. מה אתה רוצה מאיתנו? לכאורה הוא צודק, ואין בעיה.
לא, לא צריך להיות טיפש. אני לא נוהג להיות טיפש יותר מהסטנדרט. צריך להיות בערך אותו דבר. אתה צריך להיות כל חכם ממחלוקת ישראל, אתה בקי בהלכה, בקבלה, אתה צריך גם להיות אסטרולוג, זה לא אפשרי, זה למעלה מדרך הטבע.
צריך מחלוקת, אין בעיה. להיפך, כמו שהרמב״ם אומר, נחלקו חכמי ישראל וגם נחלקו חכמי אומות העולם. כנראה, החכם שהחזיק כך, ראה את הראיות של זה שאומר כך, ונו, זה נראה לו, השני בדיוק להיפך. זה לא משהו אקסטרה, מבין אתה לומר, זה לא משהו מעניין כאן. בסדר, נו.
זה עד כאן מה שהבנתי עד כה, הנושא של התקופות. ונו. מה שאנו קוראים תקופות, פשוט הרבעים של ה, מתי השמש היא הארוכה ביותר, הקצרה ביותר, וכדומה, כמו שאמרת. נו.
למה זה כל כך מעניין לדעת באיזה יום בשבוע הדברים יכולים להיות? זה עדיין לא הבנתי. אבל זה כל החשבונות של פרק ט׳. הם פחות או יותר רק על זה.
אחר כך יש פרק י׳, ועוד פרק אחד שהוא פשוט. אחר כך, פרק י״א מתחילה האסטרונומיה האמיתית. אם אתה רוצה, אפשר ללמוד אותה. כן. בסדר.
פרק י׳ – שנת החמה לפי חשבון אחר
הלכה א: שנת החמה למי שיאמר שהיא פחות מרביע
דובר 1: פרק י׳, בוא נלמד. בסדר? שנת החמה, מה יש כאן?
דובר 2: יש לך הרהור? מה הדיבורים כאן? חשבון אחר לשנת החמה.
דובר 1: אה, האמיתי, הנכון. קודם דיברו על תקופת שמואל, עכשיו מדברים על תקופה יותר נכונה. הראב״ד לא קורא לזה תקופת ראב״ד. הראב״ד הוא סתם דבר שהומצא. זה לא ברור… הרמב״ם אומר שם כבר, אני לא יודע.
דובר 2: כן, זו ברייתא המובאת בראשונים, אני יודע.
דובר 1: בסדר, זה שואל מרן… לא, סליחה, אני במקום הלא נכון. שנת החמה, הלכתי למקום הלא נכון. נו, איפה ה… לא כאן? לא, לא טוב.
מה היא המעלה הגדולה של לדעת את הדברים, לחשב תקופות ומזלות? פשוט לדעת איך מחזיקים בשנה. אולי אפשר לומר היום ש… “כי חכמתכם”, מי שיש לו שעון טוב מבין טוב. זה קצת הנהגה משכלת של אדם, שהוא יכול להתחשב בזמן, משהו כזה, אני לא יודע.
בסדר, פרק ח׳, י׳. שנת החמה למי שיאמר שהיא פחות מרביע מחכמי ישראל. מה? זה מעניין, יש שם כבר, למי מחכמי ישראל שיאמר, כן? מה הוא מתכוון? שזה פחות מרבע היום?
דובר 2: רבע מתכוון 365 ורביע.
דובר 1: אבל החכמים קודם, שישנם חכמי ישראל שאומרים שזה רבע, יש שיעור פחות מרבע. בסדר, אז זה שאומר שזה פחות מרבע, הוא אומר מה? כמו רבע מחכמי ישראל של היום. לומר, הוא גם יגיד שאורך השנה הוא שלוש מאות וחמישה… מה זה פחות מרבע? זה מה שהוא רק רוצה לומר, מה זה פחות מרבע?
זה 365, חמש שעות, תתקצ״ז, ותשע מאות ושבעים חלקים? מה זה רגע? דבר חדש, מעולם לא שמעת על זה? רגע.
דובר 2: לא, רגע הוא אחד משבעים ושבעה בחלק. אני יודע.
דובר 1: 5? אני צריך לעשות מספרים. 997? ו-48, רגע? מה זה 67 על… 900 חלקים, לא זוכרים כבר כמה זה. כמה חלקים יש בשעה?
דובר 2: 800.
דובר 1: 800. אה, זה בערך חצי שעה. מה שלא יהיה.
דיון: ההבדל בין שני החשבונות
דובר 1: לפי החשבון הזה יוצא החשבון אחרת. הוא לא הולך לחשב את החשבונות של המחזור של הלבנה והשמש לפי החשבון הזה. יוצא לפי החשבון הזה, תוספת שנת החמה על שנת הלבנה היא לא אחד עשר יום, אלא… עשרה ימים ואחד ועשרים שעות ומאה ועשרים ואחד חלק, ושמונה וארבעים הוא מביא אחרים. סימן ל״ה י״ד כ״א ק״א מ״ח.
איך עמד קודם תוספת שנת החמה על שנת הלבנה? אני לא זוכר.
דובר 2: הוא החזיק מספר אחר.
דובר 1: כן, זה לכאורה בפרק. פרק ו׳, איך למדנו את החשבון של תשע עשרה שנה? אולי אומר, ו׳ אחר? כן. פרק ו׳? פרק ו׳ סוף או מה? לא, למה? זה נשאר… לא, זה לא מדבר על זה. איך עמד ה… הוא לא אומר איך עמד. כבר מר, זה כבר לא לבנה. למי אנחנו שואלים את זה?
בשנת החמה, שלוש מאות וששים וחמש שעות. יוצא חמש שעות ימים ואחת ושעה, מאתיים וארבעה חלקים, נכון? זה המספר לפי החשבון שדיברנו קודם על רבע יום. ולפי מה שאנחנו לומדים, נכון? 11 days, 21 hours, ו-204. רצד, יש אלף ושמונים. יש אלף ושמונים חלקים בשעה. אני עושה טעות. אלף ושמונים.
וכאן, לפי החשבון הזה כמה? כמה זה? 10 days and 21 hours. 10 days, 21 hours, and 121 out of 1080. 48 out of 67, נכון? זה פחות, נכון? זה קצר יותר קצת מזה. זה היה רד חלקים בסוף, וזה 121 חלקים. אלה החלקים העיקריים. כאן כתוב 47, כאן כתוב 48, יכול להיות בסוף. כן, 48.
דובר 2: מה הברייתא?
דובר 1: כן, כן. לא, לא קודם. קודם הוא הוסיף כאן את הרגעים. הרגעים לא היו קודם. קודם היה רק הנושא של כמה זמן זו שנת החמה, שזה היה 21 ו-204, נכון? ההבדל בין שנת החמה ושנת הלבנה. נכון? כן. יש הבדל כאן? כאן כתוב כמה חלקים זה? שניהם זה 21 שעה, נכון? נכון?
זה רק הבדל של בערך מאה חלקים. כאן יש לזה מאתיים. ארבעה חלקים, כאן יש מאה עם… ארבעה הרבה חלקים, נכון? מאה עם מאה ועשרים ואחד חלקים, בסדר? נכון? בערך הבדל של שמונים חלקים, עם עוד רגעים עם דברים.
ולפי זה זה קצת יותר קצר, זה ההבדל. תפסו שלפי התקופה השנייה, שיטת רבי אדא הנקרא, שיטת רבי אדא, השנה קצת יותר קצרה.
המעלה הגדולה של החשבון הזה – אין תוספת ב-19 שנה
דובר 1: יוצא, לפי החשבון הזה אין שום תוספת בתשע עשרה שנה. תשע עשרה השנה מדויקת בדיוק. ועושים שבע שנים מעוברות בתשע עשרה שנה, יוצא בדיוק האחר יוצא תוספת, של בערך מאה חלקים.
מה אמרו שנשאר משהו אחרי כל שנה, שעה עם משהו, ואחרי כל תשע עשרה שנה נשאר? לפי החשבון הזה לא נשאר כלום, זה על אחד הסיבות למה זה חשבון טוב יותר, נכון?
ולפי החשבון הזה גם יש מספרים אחרים בין התקופות, כי הרי המספרים קטנים יותר. ממילא, בין תקופה אחת אין 91 יום ומה שהיה שם, אלא 91 יום ושבע שעות בדיוק, נכון? מסכים? רק 91 יום עם… עם… כן? והחשבון בין התקופה לתקופה הוא גם מספר אחר. 91 יום… ו-7 שעות, ו-519 חלקים, וגם רגעים, 31 רגעים.
אתה רואה אז למה החשבון מסובך יותר, צריך גם רגעים, אמת? נכון? למה זה מסובך יותר.
הלכה ב: אותו חשבון לפי השיטה החדשה
דובר 1: אוקיי, אצלנו לפי החשבון זה אותו דבר. לפי החשבון תדע מתי תקופה אחת תחשב מזה, תדע את אותו דבר, כמו שעשו בחשבון הקודם. מכאן תחשב את מספר הימים, תגיע לתקופה הבאה. נכון.
ועוד דבר, לפי החשבון הזה, יש משהו אחר. מסיבה כלשהי, המולד הראשון מחשבים גם אחרת. התקופה הראשונה מחשבים גם אחרת. קודם אתה זוכר אמרנו שהתקופה הראשונה הייתה בערך שבעה ימים לפני המולד הראשון.
לפי החשבון הזה אומרים אחרת, שתקופת ניסן, לפי החשבון הזה, הייתה בשנה הראשונה, קודם בריאת העולם ניסן, בשש שעות ושש מאות ושש מאות, ושני למה פחות? כי הסיבה למה עשו את החשבון כך אז היה יותר מדי עודף… זו בערך הסיבה. רבינו לעולם, לכל שעה אין בשורש מגיע.
EN English ›
📋 Shiur Overview
Summary of the Lecture – Laws of Sanctifying the New Month, Chapters 9-10
---
General Introduction: The Difficulty of the Solar Year
The Rambam's Words
Shnat hachamah (the solar year) is the time it takes for the sun to travel through all twelve constellations (mazalot) and return to the same point.
Explanation
Shnat hachamah is the solar year – the cycle of the seasons. The Rambam deals in Chapter 9 with the calculation of tekufot (equinoxes/solstices) – when each season begins.
Novel Insights and Explanations
(a) The solar year is more complicated than one thinks: The simple assumption is that the solar year is a well-known, simple thing – "even the gentiles know about it" – and only the lunar year is complicated (because one must calculate the molad). But the solar year is approximately as complicated as the lunar year, and perhaps even more so.
(b) The course of the moon is actually easier to observe: Every person can look up at the sky and see the phases of the moon (full, half, new, quarter), and the cycle is clearly visible. Calculating the exact molad is difficult, but the cycle itself is obvious. With the solar year, however, it is much harder to notice when exactly the cycle ends:
- The days don't change at a uniform rate – not every day becomes equally longer or shorter.
- Without a clock (that has equal hours) it is very difficult to measure exactly how long the day is. The clock itself is based on the sun (sundial), so one must measure shadows, which is very complicated.
- We only notice it easily because we have a clock – but in ancient times there was no clock.
A midrash is brought that calculating the length of the year was "the first thing that Adam HaRishon tried to figure out," and it troubled him.
(c) A small error accumulates: A small error of a few minutes per year accumulates over hundreds of years into large deviations. For example, our calendar that follows tekufat Shmuel is today already off approximately twelve days from the true sun.
(d) The ancient sages of the nations (Babylonia) had an institution — a kind of "kollel" supported by the king — that engaged in astronomy for hundreds of years, recorded observations, and made averages. They had lists of solar eclipses for a hundred years precisely. The Babylonian sages are already mentioned in the Book of Jeremiah — a very ancient tradition.
---
The Constellations – The Main Tool for Measuring the Solar Year
The Rambam's Words
The Rambam in Hilchot Yesodei HaTorah writes that the heavens are divided into twelve equal parts (mazalot) – they are called by the names of the pictures (constellations) that are in those regions, but the mazalot are not actually the pictures, but rather twelve equal sections.
Explanation
The most precise and easiest way that the ancient astronomers (chachmei hatekufot) used to measure the solar year is through mazalot – the twelve groups of stars in the sky.
Novel Insights and Explanations
(a) How it works:
- The stars have a rising and setting just like the sun – they come up from the east and go down in the west. If someone watches all night, he sees different stars coming up and others going down.
- The sun travels together with the stars (both go from east to west), but the sun moves approximately one degree each day relative to the stars (360 degrees ÷ 365 days ≈ 1°/day). Therefore the sun stands in a different constellation each month.
- How one observes it: One cannot see which stars are behind the sun during the day (because it's bright). But one can at sunset see which stars come out first, or at sunrise see which stars come up right before the sun – and from this one calculates that the sun is in the opposite constellation.
(b) Why this is easier than all other methods:
- One doesn't need any instruments (no sundial, no shadow measurement).
- One only needs to go out at night and see which constellation is visible at sunset/sunrise.
- It is more precise than trying to measure how long the day is.
(c) Main insight – the solar year = the year of the constellations: "Simply put, the solar year is the year of the constellations – the same thing." The solar year means that the sun travels through all twelve constellations, and when it returns to the same point where it began – that is a year.
(d) Why is it still difficult to calculate precisely? If one can see in which constellation the sun stands, why can't one simply make 365 markers in the sky (stars as markers) and know precisely to the day? Answer: It is difficult for a person to recognize a specific star – one can only recognize a group of stars (a constellation). One can see whether the sun is before the group, in the middle, or after the group – but not more precisely than that. Additionally, one needs many years of observation to arrive at a precise calculation – one year's measurement can have small errors that accumulate.
(e) [Digression: how the stars rotate vs. the sun] According to the ancient model (spheres), there is a sphere of the constellations that rotates every 24 hours from east to west, and a separate sphere for the sun that also rotates, but slightly differently – therefore the sun moves relative to the stars. The precise calculation of how the two spheres work together (whether they are on the same sphere or separate ones, and how the tilt affects it) was not clearly worked out. Important: The constellations have no "influence" on the sun – it is a purely astronomical observation, not an astrological one. The two spheres (sun and stars) go separately, and the difference between them produces the effect that the sun "wanders" through the constellations.
---
Historical Development of the Calculation of a Solar Year
Novel Insights and Explanations
(a) Stages of precision:
- In ancient times people thought a year was 360 days — apparently from this comes the fact that a circle has 360 degrees (not 365).
- Later they discovered 365 days, then 365 and a quarter — this is approximately tekufat Shmuel.
- The Greek sage Hipparchus discovered a better calculation — only 6.5 minutes off from reality. This is approximately 4 minutes less than 365.25 days. This is approximately the calculation known as tekufat Rav Ada (not exactly the same, because Rav Ada goes with chalakim).
- In the Rambam's time there was already al-Battani with an even better calculation — only 2 minutes off. The Rambam himself had a calculation that was only 4 seconds off.
- The Maya had the most accurate calculation of all ancient civilizations — only 17 seconds off.
- Today we know that the earth's rotation changes slightly (a second every year or so).
---
Chapter 9 – Tekufat Shmuel
The Rambam's Words
The solar year according to Shmuel's calculation: 365 and a quarter days. The tekufot fall on specific days of the week in a cycle of 28 years.
Explanation
The calculation of tekufat Shmuel is based on a solar year of 365 and a quarter days. All of Chapter 9 deals with how to calculate when each tekufah falls – which day of the week, which hour.
Novel Insights and Explanations
(a) Why is it interesting to know which day of the week the tekufot fall? It is still not clear why this is so important to know. All the calculations of Chapter 9 are more or less only on this topic.
(b) Tekufat Shmuel vs. tekufat Rav Ada – opinions among Rishonim and Acharonim:
There is a fundamental dispute whether Shmuel actually meant that his calculation is precise, or whether he knew it was only approximate:
- The opinion of several Rishonim (Rabbi Chiya and others): Tekufat Shmuel is only approximate (befarhesya — for the public), and tekufat Rav Ada is the more precise calculation (betzin'a — a secret). The language is: "Tekufat Shmuel befarhesya, tekufat Rav Ada betzin'a." The problem with this opinion: they thought that Rav Ada is precise, but we know today that Rav Ada is also not precise.
- The Rambam's opinion: The Rambam, who already knew that tekufat Rav Ada is also not precise, did not say that Shmuel actually also knew Rav Ada's calculation. He said that it is actually a dispute – they didn't know, and later they knew better. The Rambam even said: "The sages of Israel disagreed and also the sages of the nations of the world disagreed" – it's not a specifically Jewish question, but a general astronomical question. The sage who holds one opinion saw the proofs of the other, and he didn't like them. This is not a deficiency.
- Proof that it's a historical development: The book Me'or Einayim (cited by the author "Avidan") brings a nice proof: Shmuel's calculation was correct for his time — because the error accumulates, and in Shmuel's time it hadn't yet accumulated enough to notice. In Rav Ada's time his calculation was correct. Later they saw that even Rav Ada's calculation is not precise enough.
(c) The Chazon Ish's opinion – halachah leMoshe miSinai: The Chazon Ish was very concerned about saying that the Sages didn't know something, even in scientific matters that we clearly know today, even against the Gemara in Pesachim (where it says that the sages of Israel admitted to the sages of the nations). He suggested that all calculations are halachah leMoshe miSinai. Against this is cited Rabbeinu Asher who says: "Know that tekufat Shmuel is included in the Torah... that we should conduct ourselves with what we heard" — that is, tekufat Shmuel was given at Sinai only in the sense that we should conduct ourselves according to it, not that it is actually precise. But to question witnesses (when questioning witnesses for kiddush hachodesh) we don't go according to tekufat Shmuel.
(d) "Ki chochmatechem" – the value of astronomical calculations: The value of knowing tekufot and mazalot is a "hanhagah muskalat" – that a person can reckon with time. Today one might perhaps say that whoever has a good clock understands well.
---
Birkat HaChamah (Kiddush HaChamah) – The Only Halachic Practical Difference of Tekufat Shmuel
Explanation
The only halachic practical difference of tekufat Shmuel is kiddush hachamah (birkat hachamah) — every 28 years when according to the calculation Nissan begins on the same day and hour as the Creation of the world (Saturday night, the beginning of the fourth night).
Novel Insights and Explanations
(a) What is the point of birkat hachamah? The sun doesn't do anything special at that moment — it's only a human discovery (a mathematical convergence of the solar cycle with the days of the week).
(b) Why did they make tekufot at all? To know kiddush hachamah? "Seriously? It makes no sense." Tekufot were made to know when the year goes, not for birkat hachamah.
(c) Birkat hachamah is essentially a blessing on the fact that ma'aseh bereishit goes with an order, with a calculation — that one can calculate. But the sun doesn't actually do anything at that moment.
---
[Side Note: The Author "Avidan"]
The lecture mentions an author who writes under the name "Avidan" — this is probably a pen name ("Amitai is not usually a real name"), and he "considers himself terribly clever." This is not the Ya'avetz (who says "more Chassidic Torah").
---
Chapter 10 – Another Calculation for the Solar Year (Tekufat Rav Ada)
Laws 1-2: The Solar Year According to the Second Method
The Rambam's Words
"The solar year according to those who say it is less than a quarter from the sages of Israel" – there are sages of Israel who say that the solar year is less than 365 and a quarter days. The precise length: 365 days, 5 hours, 997 chalakim, and 48 rega'im. A rega is introduced here: "A rega is one of seventy-seven parts of a chelek" – one rega is 1/77 of a chelek.
Explanation
Chapter 10 brings an alternative calculation for the length of a solar year, which is more precise than tekufat Shmuel. This is what is called "tekufat Rav Ada" (although the Rambam doesn't call it that explicitly – the Ra'avad also doesn't call it "tekufat Ra'avad," it is a baraita cited in the Rishonim).
Novel Insights and Explanations
(a) The addition of the solar year over the lunar year according to this calculation: According to tekufat Shmuel, the difference between a solar year and a lunar year was 10 days, 21 hours, and 204 chalakim. According to the new calculation it is 10 days, 21 hours, 121 chalakim, and 48 rega'im. The difference between both calculations is approximately 80 chalakim (plus rega'im) – the new calculation makes the year slightly shorter.
(b) The great advantage of this calculation – no remainder in 19 years: According to tekufat Shmuel, after every 19-year cycle a remainder is left over (an hour with something), which accumulates over time. According to the new calculation the 19-year cycle works out precisely – 7 leap years in 19 years results in nothing left over. This is one of the main reasons why this is a better calculation.
(c) The calculation from tekufah to tekufah: According to tekufat Shmuel, between one tekufah and the next is 91 days with something. According to the new calculation it is 91 days, 7 hours, 519 chalakim, and 31 rega'im. This is more complicated because one also needs rega'im, but therefore more precise.
(d) Why the calculation is more complicated: The addition of "rega'im" as a new unit of measurement is the price for the greater precision. With tekufat Shmuel one didn't need rega'im.
(e) The first tekufah is calculated differently: According to tekufat Shmuel, the first tekufah was approximately 7 days before the first molad. According to the new calculation, tekufat Nissan of the first year (before the Creation of the world) was at a different time – he mentions "six hours and six hundred" (the precise numbers). The main reason it's different is because according to the previous calculation one would have too much left over.
(f) Structure of Hilchot Kiddush HaChodesh: Chapter 10 (and one more chapter) is "simple," and from Chapter 11 onward begins "the real astronomy" – the more technical and precise part of the Rambam's astronomical calculations.
📝 Full Transcript
The Solar Year and the Constellations: How One Measures the Year Through the Stars
Introduction: The Difficulty of the Solar Year
Speaker 1:
Let's say, we're learning here, which chapter did we learn last night? Chapter 7? 8? 9? Where are we holding? Chapter 9, right? About the topic of... we finished 9, actually, the topic of the tekufot (seasons).
Ah, so I feel like I never really grasped, what's the story here? It's something like, there was some difficulty in knowing how long the year is? It seems like yes.
We think that you look at a light, and you know everything. Because we don't grasp it. And also, there are the years, it's a simple thing. People always say, ah, the lunar year is a bit complicated, you have to look at the moon when it comes, the molad. And the solar year, when is the molad of the sun? In my head something was lying that the gentiles...
Speaker 2:
Very good.
Speaker 1:
So how do you also know that there is such a thing as a solar year? What does that mean?
Speaker 2:
Okay, so I guess the word is, when it's gone through a year and you see again the same length of the day, that the day and the night are the same length, otherwise because... so today we have a clock, it's quite easy to see.
Speaker 1:
Very good, but just be clear. And actually in Chazal (our Sages) it says that this was the first thing that Adam tried to figure out. And it was a short day. A beautiful midrash. But except for one who lives in nature, can indeed see that the sun shines strong and light. It's actually not.
Let me tell you the actual history, or what Chaitchevitz told me, I don't know. So, we're trying to talk about this now.
So, it's actually, first of all, obviously, you can see that the days get longer. First of all, it depends on where you live. So, well, you live. But let's say...
So, in short, we think, I always learned in my head that the solar year is just a thing, even the gentiles know about it. It's not complicated. Turns out, it's about as complicated as the lunar year. And perhaps even more.
Why the Lunar Year is Actually Easier
Speaker 1:
The moon is quite easy. You can struggle with when exactly the molad was, but that the moon has a cycle, it's very obvious. You can see, everyone can look up and see. The moon is white today, it's the middle of the month, first it's about the four quarters of the month.
It's much harder to see. Ah, very good. You can, all these things you can see, but first of all it's much more compact. Say between exactly. Again, roughly that it's in the summer, that I grasp. But to know exactly, even within a few weeks, it's not so easy.
The Difficulty of Measuring the Length of the Day
Speaker 1:
Will I say now how long the day is. You have a clock, with having a clock you can easily calculate how the day is. But you didn't have a clock, the clock itself is based on the sun, so you actually have to check the shadows, it's very complicated.
And why do we notice because we have a clock? Because we don't live with the sun, we live with the clock. The clock has equal hours, it's easy to calculate relatively. But once there wasn't a clock, right?
So he shows me a few things that you can see, right? So it seems, for some reason, I didn't understand that properly. So, I'll tell you maybe like this, maybe you can think that it's hard to know, to make a calculation how long it takes. I don't know.
For some reason, I asked the chacham (scholar) today, why is it so? But for some reason, what the astronomers see, that is, there is, certainly, a normal person saw, it gets longer, it even gets colder, such sorts of things.
First of all, it can be that it's harder to imagine with this. You can see that today it got longer, but how... it doesn't always go the same size, right? Not every day does it get so much shorter, so much longer.
So, for some reason, it wasn't so easy to know when winter will come. By the way, this is something you need to know, a farmer needs to know when to prepare your fence.
The Constellations: The Most Precise Way to Measure the Solar Year
Speaker 1:
So, the most precise way, for some reason, truly, at the root the cause is always the same cause, but the thing that they found is the thing called mazalot (constellations). Very interesting, I don't know about this, the scholars also talk about it.
Speaker 2:
You should live which stars the sun comes out with.
Speaker 1:
Very good, you have it. The stars don't move, when will the stars stay in the same place.
Speaker 2:
Very good, very good.
How the Constellations Work
Speaker 1:
So the two you figured out. I wondered about this today. The answer is roughly like this: the stars, not just the stars, so there are very many stars and very many stars that you can even find such pictures, as if you connect two stars together. There are about eighty counted today. Eighty are counted today. That you can see in 88 if it's a number. This has nothing, these are just imaginations.
Speaker 2:
No, just what always you the pictures...
Speaker 1:
Not always. You only see half of it every night, right? It depends on which season of the year which you see at night, or where you live. Normally, any night you can only see half of the sky, but what you can indeed see any night, that's not entirely true.
At once you can only see half, but it rotates. That is, beginning of night you see different stars than end of night. The stars have a setting. With a rising just like the sun and the moon. The moon also has a rising, it goes up and down, you know?
Speaker 2:
If someone looks at the stars for a whole night, he'll see changes.
Speaker 1:
Exactly. It's simple, you can even make pictures. There are people making pictures, it rotates. It's a bit different than the sun, but it rotates. It goes up and it comes down. Also from east to west. Everything comes up from the east and it goes to the west. Okay? So?
Speaker 2:
Or the stars also go from east to west, so?
The Sun and the Constellations: How They Rotate Together
Speaker 1:
Exactly. Roughly so in a day, roughly in the same length as the sun goes, from east to west. Therefore, the gedolim (great scholars) today say the world rotates, one would have said, there is a galgal hamazalot (sphere of constellations), it rotates around every day from east to west, every twenty-four hours, roughly it rotates the whole thing.
Now, besides this there is the sun. The sun also goes every day from east to west, you can see that by day. But it doesn't go exactly... it's not on the same cycle exactly as the constellations. So it travels together with the constellation. But notice that every month, the constellations eighth, what are called twelve constellations, are eighth that they divided the sky into twelve precise parts.
Just as the Rambam said in Hilchot Yesodei HaTorah, precisely in that area were the pictures, they call it by the name of the pictures, but mazalot don't actually make the pictures. Clock time.
So the sun, every month stands in a different twelfth of the sky. It comes up with a different twelfth. As if it travels a bit faster than the... yes, a drop faster than the... do you understand what I'm saying? As if now to say it travels a bit faster than the constellations, so it moves with one degree every day roughly, 365 degrees, there are roughly 360 degrees, it moves roughly with one degree every day around that.
But the constellations are also in the direction of north to south, but they only move to the constellations, further must to the constellations. The reason why... it moves to from every day comes out a bit different, but the on the constellations on the thing.
Discussion: Why Does the Sun Move Relative to the Constellations?
Speaker 1:
Something, I didn't understand that clearly. Something, the reason why, this is not just today, the reason why I say they should be. Simple way that it's fast. The true reason is actually about this. It changes, it doesn't go so fast, it goes just as fast. But anyway, the world rotates, but actually about this it tilts a bit, about that it looks different. I didn't understand properly what the calculation is.
So, I don't know the difference, if they're both on the same sphere, if they're certainly different spheres. About that it's different, because they have a different... they go a bit differently. I didn't understand that clearly, I need to review that.
How One Notices in Which Constellation the Sun Stands
Speaker 1:
But what I understood is simple, I want to still... I simply understood, what does a person see? Simply, I go outside. The answer is like this: I see, you can't see which stars. In the day it's not dark, it's light.
So what do I do? I go at sunset and I see from the other side which it is, I make a calculation. Or I can see which star comes up right before the sun. You know that the sun is right after. These are roughly such calculations.
But you can see that every day the sun is in a certain constellation. That is, there are twelve constellations, there are twelve, yes, twelve months roughly of the solar year. So the meaning is simple that the sun travels with, the month it travels with that group of stars, with that area in the sky, in other words. That's the whole thing of the constellations.
Solar Year = Year of the Constellations
Speaker 1:
Therefore, this is a precise thing, this is awesome, much more precise, easier to see perhaps, or more precise than it's easier to calculate it than the other things that were discussed, that the day gets longer, all these things. For some reason it's easier. Therefore, the sages of the tekufot mazalot always calculated, the tekufot mazalot calculated, how the sun is according to the calculation, because you can know tekufat taleh (season of Aries), Nisan, etc.
Discussion: Do the Constellations Have an Influence on the Sun?
Speaker 2:
Did they only take it as a sign, or did they already take it more significantly, they held something that the stars bring the sun?
Speaker 1:
No, not necessarily. Again, how it works, as you always said, as you, there are two spheres, one carries the sun, one carries the stars, and it has something different, therefore it comes out. But the... not that the constellation has some pull on the sun. No, no, that's not necessary for me.
The idea of the constellation is, it's an astronomical idea. It's simple to calculate, this is the simplest way, a person can look in the sky, or perhaps the most precise way, I don't know precisely.
It can be that, I'll tell you, it can be that to calculate, as I say, to calculate how long the day is, you need special instruments, you need to be able to measure precisely, today you'll have a clock, once there was a sun clock, you need to calculate. Roughly you can, you can make a mark, true, but you need to make the mark.
For the constellations you don't need any mark. You simply need to see, go at night, see which constellation comes out before the sun, or which at sunset, the opposite, which is the first that comes up, you'll know that the sun is in the other from that. It's very simple. You don't need any instruments at all, it's supposedly the easiest way to know.
Innovation: The Solar Year is the Same Thing as the Year of the Constellations
Speaker 1:
So I didn't grasp this until today, that simply the solar year is the year of the constellations. The same thing. What does the solar year mean? It means that the sun travels through the twelve constellations throughout the year. And when it comes again to where it started, you know that a year has passed. And to calculate this precisely was hard to calculate. Precisely. Obviously roughly, what's ten days roughly, everyone always knew. But to be precise was a great...
Discussion: Why Not Make More Than Twelve Constellations?
Speaker 1:
I found this... let's say, why did they make twelve?
Speaker 2:
Let's say, if they made twenty-four it would have been easier, because every two weeks it would have been a different byte. I don't know why is it hard to calculate? I don't know why is it hard to calculate that he can always make three hundred and sixty-five lines on the sky with stars. Then one could have known to the precise day, or is it simply relevant?
Speaker 1:
Yes yes, technically you can, it's hard. You need to say not just clear stars that will be able to... it was indeed, it's good. The stars stand in one place, but you need to have a calculator. I don't know why it's hard actually to calculate. I didn't understand why is it actually so hard to...
No, I mean the word is because you don't calculate against living a specific star, because it's very hard for a person to recognize which star is a specific star. But a group of stars you can indeed see, and can see whether the sun is before the group of stars, in the middle of the group of stars, or after.
You need to stand there and... you simply need to stand there and calculate. You need to have a calculation, you need to know a few years, to know precisely, right? Not at once will you know precisely, because you make a small mistake it's ruined in your calculation, right?
So, the sages of the ancient nations, he has a chart of this. Not the person, but the person. He made a nice chart. How is it? The sages of the ancient nations, this was one of the things that they struggled with how long precisely is a year.
Generally, until this very day it's a question, to know precisely, and you need to calculate two on one year, ah, very good.
The Historical Development of Astronomical Calculations and the Dispute Between Tekufat Shmuel and Tekufat Rav Ada
The Difficulty of Precise Astronomical Calculations
I don't know why it's hard actually to calculate. I didn't understand why is it actually so hard to... No, I mean the word is because you don't calculate against living a specific star, because it's very hard for a person to recognize which star is a specific star. But a group of stars you can indeed see, and can see whether the sun is before the group of stars, in the middle of the group of stars, or after.
Okay, you need to stand there and... you simply need to stand there and calculate. You need to have a calculation, you need to know a few years, to know precisely, right? Not at once will you know precisely, because you make a small mistake it's ruined in your calculation, right?
The Sages of the Ancient Nations and Their Institutions
So, the sages of the ancient nations, he has a charge of this. Not the person, but the person. He made a nice charge. How is it? The sages of the ancient nations, this was one of the things that they struggled with how long precisely is a year.
Generally, until this very day it's a question, to know precisely, and you need to calculate, so on one year, ah, very good, to know one year is no great wisdom, it's approximately. But you want to be able to calculate for a thousand years around, and if you make a mistake of one minute, you're off by a few days.
Here begins the difficulty, our friends of the calendar, yes? We make the cycles of the years of Creation. If you're a few minutes on... but you'll understand the few minutes, because it can't be, one year can't be bigger than the small. All years are the same. If you'll add every year a few minutes, let's say... after a few years, today for example, as he says, today that we go with tekufat Shmuel, our calendar goes with tekufat Shmuel, we're already off, roughly twelve days from the sun. It accumulates, right? It adds up. All the time.
So, this is the wisdom, to know precisely. And for this you need... what do you need? You simply need someone to stand every day and calculate with you. I don't know if there's something a greater wisdom than this, but it's simply a... it's not easy. It's not simple that someone who doesn't know such a near roughly you can know, but to know precisely is complicated.
The Sages of Babylon and Their Astronomical Tradition
So, he has a long list the person found from the ancient nations how long each one said the year is. There was generally, once people thought that the year is three hundred and sixty days. Supposedly about that they have three hundred and sixty degrees and not three hundred sixty-five, I don't know, because they made the degrees.
Afterwards, finally found out that it's already three hundred sixty-five. Afterwards, this is the... three hundred sixty-five and a quarter, this is more or less tekufat Shmuel, right? And so on.
Chapter 10 - Another Calculation for the Solar Year
He says that the most accurate from ancient times was the Maya, that they had a truly punctual calendar, which was off by only seventeen seconds. Very interesting.
This is the interesting story, that once, let's leave aside the Maya, that's not relevant to us. What is relevant to us is that the ancient astronomy that existed in the time of the Sages (b'zman chachamim), was more or less the Babylonian, and afterwards the Greek which they took over from the Babylonians.
And Babylon was a very... he also brings Persians, I don't know who the Persians are, I haven't grasped it yet, but I know that the Babylonians, I said that the Sages of Babylon are already mentioned in the Book of Jeremiah, it's a very ancient thing. For hundreds of years they had lists of exactly when there is a solar eclipse, also something that had lists for hundreds of years of exactly how it works.
And each one was some sage. No, not one sage, rather it's an institution, that the king supported a kollel, there was some kollel that was engaged in this. And not, they wrote down, it was an institution, they wrote down over hundreds of years, so, they make averages, you know, each time one can have the calculation. So they had good calculations, and their calculation was three hundred and sixty-five and a quarter. This is approximately tekufat Shmuel.
The Historical Development of the Calculations
Hipparchus and Tekufat Rav Ada
Later came the Greek sage Hipparchus, he discovered that it's a bit better. It's only six and a half minutes off from reality. It's a bit less than three hundred sixty-five and a quarter, right? Four minutes less.
Later, this is approximately the calculation that is called tekufat Rav Ada. It's not exact, but approximately, because Rav Ada goes with chalakim, perhaps that's the reason? I don't know. Approximately, this is the calculation.
Al-Battani and the Rambam
Now, later there is, he says that in the Rambam's time there was already Al-Battani, and he made an even better calculation, even more accurate. That means, it was known that tekufat Rav Ada is also not accurate, but according to what he says it's only two minutes off.
And the Rambam says, he has an even better calculation, it's only four seconds off from reality. We know exactly, that means they calculated by hand, the sages of our time. Okay? Also, the sage should say that it actually changes, the earth rotates a bit, okay, a second every year or something. I don't know, I don't know, what's the story with that? So that's...
The Dispute Between Tekufat Shmuel and Tekufat Rav Ada
The Author "Avidan" and His Approach
I don't know, what is it? There is a question from the Rishonim, that's what the person is talking about. I'm just saying more or less the person's Torah, a rav, whatever his name is, he considers himself terribly clever. Not Ya'avetz, no, Ya'avetz says more Chasidic Torah. This person, he's called, it's a fake name just. Avidan, that's not his name. Amitai is not usually a real name. There are people called Navitai, but I don't believe that's his name.
The Question of Shtutim V'havalim (Foolishness and Nonsense)
There is the question from Chazal, what is the shtutim v'havalim? But the point is that the reasoning is seemingly correct. There are, we have in our sefarim of ibbur, books of astronomy from the Rishonim, there are the two calculations, called tekufat Shmuel and tekufat Rav Ada.
If one wants to present it, tekufat Shmuel is more or less the calculation of the Babylonian sages, which was accepted. Tekufat Rav Ada is approximately Hipparchus's calculation, right? The Greek calculation is a bit later.
The Historical Understanding: Shmuel and Rav Ada in Their Times
And therefore, a normal person would say that Shmuel was indeed from the first Amoraim, he didn't yet know, perhaps he did know, but he didn't know about the calculation of the Greeks. In his region, he lived in Babylon indeed, there were the sages, not in Babylon, the Parthian Empire, whatever. Sorry, the Sassanians. In short, he held an astronomy, he didn't have everything. He knew his calculation in his time (b'zmano).
Later was Rav Ada who is much later, according to what they say, he knew that later he had the more correct calculation.
The Proof from Maor Einayim: The Calculations Were Correct for Their Times
This is what he says, and he has a nice proof, not him, he says further from Maor Einayim, whatever, that it's so, because the calculation of Shmuel is correct for his time. That means, since the error accumulates, if one calculates the time of Shmuel, and in the time of Shmuel one makes the calculation of the tekufah according to this calculation... one must be smarter than everyone.
No, no, no, it's correct. Since the error, if this is a small error, we're talking about a few minutes of error. In total four minutes is the difference between Shmuel and Rav Ada, approximately, right? Shmuel is three hundred sixty-five and a quarter, and Rav Ada is four minutes less. Four minutes less, right? It's only four minutes difference. It's a bit less, a bit less, a whole day's difference.
Take a few hundred years, I don't know how long, whatever. So, in the time of Shmuel according to his calculation it came out correct. And in the time of Rav Ada his calculation came out correct. Later on they caught that it's also not correct. Because more time passed, we saw that more errors accumulated.
So therefore, very nicely one can see that there is indeed a difference in the tekufot, seemingly the two things. This is what today's, the enlightened Acharonim have said, and so it is seemingly correct in reality.
Approaches in the Rishonim
The Approach of Rabbi Chiya: Tekufat Shmuel Publicly, Tekufat Rav Ada Secretly
In the Rishonim we find two approaches. There is the approach that we already said that Rabbi Chiya, I don't know who wrote it, and others all said that essentially tekufat Shmuel is only approximate, tekufat Rav Ada is the accurate one, and it was that the language was tekufat Shmuel b'farhesya, tekufat Rav Ada b'tzin'a (Shmuel's tekufah publicly, Rav Ada's tekufah secretly).
Now, the problem is that they meant that Rav Ada is indeed accurate, they didn't know that Rav Ada is also not accurate. Therefore they said this, they said that an approximate calculation was made for the public, but in truth there was a secret.
The Rambam's Approach: It's a Dispute
The Rambam, who knew that tekufat Rav Ada is also not accurate, didn't say that it's so, didn't say that Shmuel essentially also knew Rav Ada, rather he said that it's actually a dispute, and the Rambam even said that the gentiles also have this dispute, don't get lost, it's a dispute. They didn't know, today we know better.
The Chazon Ish's Approach: Halacha L'Moshe MiSinai
The Chazon Ish and such other pious ones are terribly upset, and they are very interested in saying that all are halachot l'Moshe miSinai, all calculations, everything everything. So? Yes, very funny. It's not about "ki yachach mitachtecha mimunatecha," because the Rambam says so... No, about the entire halacha.
He is very worried that our calendar goes according to a falsehood, according to something that is an error, and he is terribly concerned. The Chazon Ish was terribly concerned to say that the Sages didn't know something, even a science that we know clearly, even the things that we know, even though there is the Gemara in Pesachim. He was very against this, therefore he invented all kinds of halachot l'Moshe ben Sinai with things.
But he brings it like this. Rabbi Asher, Kashya Shlomo, "v'yada d'tekufat Shmuel b'chlal haTorah. You see the piece about nitnah ben Sinai, d'tanhag bahem b'mah shemu'am, l'nakesh l'edim one doesn't go with that". So regarding what does one conduct oneself with tekufat Shmuel?
In short, it's not... it's very not... not clear, because the entire nafka mina of tekufat Shmuel is regarding Kiddush HaChama.
The Problem of Kiddush HaChama (Birkat HaChama)
What Is the Point of Birkat HaChama?
If one wants to find a halachic difference, because the opposite, tekufat Shmuel is only... why did they make tekufot? To know Kiddush HaChama? Seriously? It doesn't make sense. Tekufot should be known when the year will be.
No, no, no, besides the yearly cycle, does the sun have another cycle? Not from north to south... No, another cycle is just a calculation. The twenty-eight is only... if I understand correctly, it doesn't do anything. The sun doesn't change anything. The only thing that changes is that we... again, all these calculations which is how one is human, other... other cycles one to the second, right?
What is the tekufat hachama? Right, not chama relative to levana. What did we learn? Birkat HaChama is simply the sun with the days of the week. That's all it is. I don't know what's the point of it.
Every ninety-eight years Nissan begins on the same, not only the same day, on the same day and at the same hour, as it began on Shabbat Bereishit according to the calculation that we also thought. What's the point? I have no idea. It's fake. I don't know.
Birkat HaChama Is a Human Invention
It's very interesting, because what is there to see? Okay, perhaps the blessing is made on the fact that one should be able to make calculations. It's simple. It's simply a human invention that was found. Yes, it's a... all kinds of fears are added to make a mitzvah.
Ah, you would have wanted to make that blessing? Okay, ma'aseh bereishit goes with an order, with a calculation. But one can... the sun doesn't actually do anything in that blessing.
Tekufat Rav Ada – Another Calculation for the Solar Year
End of Chapter 9 – Tekufat Shmuel
Speaker 1: In total that the days of the week match with the same... because one says according to the calculation, there is indeed four times seven. That's the whole calculation. I don't know why that's so interesting.
It doesn't make sense to say that because of this Shmuel made the calculation, he made the calculation for the calculation for astronomy, and it was a bit wrong. What's bad that it's a bit wrong?
The other person is also about the other thing that I didn't actually talk about the calculation of the circle and square, and the calculation of pi, which stands in the Gemara that it's one to three and it's a bit more. And he says that it's actually what they thought then. What do you want from us? Seemingly he's right, and it's not a problem.
No, one doesn't need to be foolish. I'm not accustomed to being more foolish than the standard. One must be approximately the same. You must be every sage of the inheritance of Israel, you are an expert in halacha, in Kabbalah, you must also be an astrolabe, it's not possible, it's above the natural way.
One must want inheritance, it's not a problem. On the contrary, as the Rambam says, "nachlu chachmei Yisrael v'gam nachlu chachmei umot ha'olam" (the Sages of Israel disputed and also the sages of the nations of the world disputed). Presumably, the sage who held this way, saw the proofs of the one who says that way, and well, it appealed to him, the second is exactly the opposite. It's not that it's extreme, you understand to say, it's nothing interesting here. Okay, enough.
This is up to here what I understood until now, the topic of the tekufot. And enough. What we call tekufot, simply the quarters of the, when the sun is the longest, the shortest, and so on, as you said. Enough.
Why is it so interesting to know which day of the week these things can be? I haven't understood that yet at all. But these are all the calculations of Chapter 9. They are more or less only about this.
Afterwards there is Chapter 10, and another chapter which is simple. Afterwards, Chapter 11 begins the real astronomy. If you want, we can learn it. Yes. Okay.
Chapter 10 – The Solar Year According to Another Calculation
Law 1: The Solar Year According to One Who Says It Is Less Than a Quarter
Speaker 1: Chapter 10, let's learn. Okay? The solar year, what is there?
Speaker 2: Do you have a thought? What are the words here? Another calculation for the solar year.
Speaker 1: Ah, the real one, the correct one. Earlier we spoke about tekufat Shmuel, now we're speaking about a more correct tekufah. The Raavad doesn't call it tekufat Raavad. The Raavad is just an invented thing. It's not a clear... The Rambam already says there, I don't know.
Speaker 2: Yes, it's a Baraita brought in the Rishonim, I know.
Speaker 1: Okay, this asks our master... No, sorry, I'm in the wrong place. The solar year, I went to the wrong place. Well, where is my... Not there? No, not good.
What is the great virtue of knowing these things, to calculate tekufot and mazalot? Simply to know when how we stand in the year. Perhaps one can say today that a... "ki chochmatechem" (for this is your wisdom), whoever has a good watch understands well. It's such a bit of wise conduct of a person, that he can reckon with time, something like that, I don't know.
Okay, Chapter 8, 10. The solar year according to one who says it is less than a quarter from the Sages of Israel. What? It's interesting, there is already there, "l'mi mei'chachmei Yisrael she'yomar" (according to one of the Sages of Israel who says), yes? What does he mean? That it's less than a quarter of a day?
Speaker 2: Quarter means 365 and a quarter.
Speaker 1: But the earlier Sages, that there are Sages of Israel who say it's a quarter, there is a measure less than a quarter. Okay, so the one who says it's less than a quarter, what does he say? Like a quarter of today's Sages of Israel. That is to say, he will also say that the length of a year is three hundred and five... what is the less than a quarter? That's what he just wants to say, what is the less than a quarter?
It's 365, five hours, 997, and 870 chalakim? What is a rega? A new thing, have you never heard of it? A rega.
Speaker 2: No, a rega is one of seventy-six in a chelek. I know.
Speaker 1: 5? I need to make numbers. 997? And 48, rega? What this is a 67th on... 900 chalakim, one doesn't remember anymore how much it is. How many chalakim are there in an hour?
Speaker 2: 800.
Speaker 1: 800. Ah, it's about half an hour. Whatever.
Discussion: The Difference Between the Two Calculations
Speaker 1: According to this calculation the calculation comes out differently. He won't calculate the calculations of the cycle of the moon and the sun according to this calculation. It comes out according to this calculation, the addition of the solar year to the lunar year is not eleven days, but... ten days and the end of ten and most of fourteen chalakim, and seventy-eight he brings others. The sign is 35 14 21 101 48.
How did it say earlier the addition of the solar year to the lunar year? I don't remember.
Speaker 2: He held a different number.
Speaker 1: Yes, that is seemingly in chapter. Chapter 6, very how did we learn the calculation of nineteen years? Perhaps he says, 6 a different one? Yes. Chapter 6? Chapter 6 end or what? No, why? It remains... No, that doesn't speak about this. How did it say the... He doesn't say how it was. Already sir, it's already not a moon. Whom do we ask about it?
In the solar year, three hundred and sixty-five and six hours. It comes out that it's hours and days and one and an hour, and four chalakim, right? That's the number according to the calculation that was spoken about earlier of a quarter day. And according to what we learn, right? 11 days, 21 hours, and 204. 1080, there are one thousand and eighty. There are one thousand and eighty chalakim in an hour. I'm making a mistake. One thousand and eighty.
And here, according to this calculation how much is it? How much is that? 10 days and 21 hours. 10 days, 21 hours, and 121 out of 1080. 48 out of 67, correct? It's less, right? It's a bit shorter than that one. That one was 204 chalakim in the end, and this is 121 chalakim. These are the main chalakim. Here it says 47, here it says 48, it could be in the end. Yes, 48.
Speaker 2: What's the difference?
Speaker 1: Yes, yes. No, not the earlier one. The earlier one he added here the rega'im. The rega'im weren't there before. Earlier there was only the topic of how long is the solar year, which this was 21 and 204, right? The difference between the solar year and lunar year. Correct? Yes. Is there a difference here? Here it says how many chalakim is it? Both are 21 hours, right? Correct?
It's only a difference of about one hundred chalakim. Here it has two hundred. Four chalakim, here is one hundred with... four such chalakim, no? One hundred with one hundred and twenty-one chalakim, okay? Correct? About a difference of eighty chalakim, with more rega'im with things.
And according to this it's a bit shorter, that's the difference. They caught that according to the second tekufah, the approach of Rav Ada as it's called, the approach of Rav Ada, the year is a bit shorter.
The Great Advantage of This Calculation – No Addition in 19 Years
Speaker 1: It comes out, according to this calculation there is no addition in the nineteen years. The nineteen years match exactly. And one makes seven leap years in nineteen years, it comes out exactly the other one comes an addition, of about one hundred chalakim.
What was said that something remains left over after each year, an hour with something, and after each nineteen years something remains? According to this calculation nothing remains left over, it's on this one reason why it's a better calculation, right?
And according to this calculation also, there are different numbers between the tekufos (seasons), because the numbers are smaller. Consequently, between one tekufah it's not 91 days and whatever it was there, but 91 days and seven hours exactly, right? Correct? Just 91 days with... with... yes? And the calculation from between one tekufah and the next tekufah is also a different number. 91 days... and 7 hours, and 519 chalakim, and also rega'im, 31 rega'im.
You see then why the calculation is more complicated, you need rega'im also, true? Right? Why it's more complicated.
Halacha 2: The Same Calculation According to the New System
Speaker 1: Okay, for us according to this calculation it's the same thing. According to this calculation you'll know when one tekufah, you'll calculate from this, you'll know the same thing, just as was done in the previous calculation. From here you calculate the number of days, you arrive at the next tekufah. Correct.
And another thing, according to this calculation, there's something different. For some reason, the first molad is also calculated differently. The first tekufah is also calculated differently. Earlier, remember, we said that the first tekufah was approximately seven days before the first molad.
According to this calculation they say differently, that tekufas Nissan, according to this calculation, was in the first year, before the world Nissan, the six hours and six hundred years and six hundred, and two why less? Because the reason why the calculation was made that way, at that time you would have had too much left over... that's somewhat the reason. Rabbeinu le'olam, lekol sha'ah in the shoresh it comes.
סיכום השיעור 📋
סיכום פון דער חברותא-שיעור: רמב״ם הלכות קידוש החודש פרק ה׳ — יום טוב שני של גלויות
—
הלכה י״א: דער יסוד פון יום טוב שני — מנהג אבותינו בידינו
דער רמב״ם׳ס ווערטער
דער רמב״ם זאגט אז יום טוב שני איז היינט באזירט אויף „מנהג אבותינו בידינו” — אפילו נאכדעם וואס ס׳איז שוין נישט קיין אמת׳דיגע ספק (ווייל מ׳גייט לויט חשבון), דארף יעדע שטאט זיך פירן אזוי ווי זי האט זיך געפירט בזמן הספק. מקומות וואו מ׳ווייסט אז שלוחים פלעגן אנקומען — מאכט מען איין טאג. מקומות וואו „אין להם מנהג” — מאכט מען צוויי טעג.
פשט
דער יסוד פון יום טוב שני איז נישט מער א פונקציע פון אמת׳דיגע ספק, נאר א תקנה באזירט אויף דעם היסטארישן מנהג פון יעדע שטאט. דער מנהג איז געפרארן געווארן פון דער תקופה ווען מ׳האט מקדש געווען על פי הראייה. מקומות וואו שלוחים פלעגן אנקומען — איין טאג; מקומות וואו נישט — צוויי טעג.
חידושים און הסברות
1) דער קריטעריום „מקום שהשלוחים מגיעים” — בפועל, נישט בכח:
דער רמב״ם גייט מיט דעם קריטעריום פון צו די שלוחי בית דין (שליחי תשרי) זענען בפועל אנגעקומען צו א שטאט, נישט צו זיי האבן געקענט אנקומען. דאס איז דער שליסל צו זיין שיטה. דער רמב״ם׳ס לשון „אם היה אותו המקום” מיט דער באדינגונג פון מנהג, משמע אז ס׳דארף זיין אן עדות/מנהג אז זיי זענען טאקע אנגעקומען — נישט גענוג אז זיי האבן געקענט. דער מאסשטאב איז בערך צען טעג רייזע פון ירושלים (ווייל שליחי תשרי דארפן ארויסגיין נאך ראש השנה און אנקומען פאר סוכות).
2) „אין להם מנהג” — דער שליסל-מושג:
דער רמב״ם חילק צווישן:
– א מקום וואו ס׳איז דא א מנהג (= עדות אז שלוחים פלעגן קומען) — איין טאג.
– א מקום וואו „אין להם מנהג” — צוויי טעג, אפילו אויב שלוחים האבן געקענט אנקומען.
ס׳גייט נישט לויט׳ן חשבון פון אויב שלוחים וואלטן געקענט אנקומען — ס׳גייט נאר לויט׳ן מנהג. דאס איז „די נעקסטע סטעפ פון זיין חידוש.”
3) דער מנהג דארף נישט קיין „מחקר היסטאריע”:
ווען מ׳קומט אן אין א שטאט מיט אן אלטע אידישע קהילה (ווי צור), דארף מען נישט קיין היסטארישע פארשונג. מ׳קוקט ווי אזוי די קהילה פירט זיך — דאס איז דער מנהג. אויב מ׳זעט אז זיי מאכן איין טאג, איז דאס א ראיה אז אמאל זענען אנגעקומען שלוחים דארט. דער מנהג אליין איז די עדות.
4) „שלא תתקלקל במועדות” — דער יסוד פון פרירן דעם מנהג:
אפילו בזמן שהשליחים יוצאים, אפילו בזמן שמקדשין על פי הראייה, איז שוין געווען אזא מציאות אז געוויסע יארן זענען די שליחים נישט אנגעקומען אויף צייט, און מ׳איז געבליבן מיט דעם מנהג פון לעצטן יאר — „שלא תתקלקל במועדות.” מ׳קען נישט מאכן אמאל אזוי און אמאל אזוי. דאס איז דער טעם פארוואס אפילו שבועות, וואו קיינמאל איז נישט געווען אן אמת׳ער ספק (ווייל מ׳ווייסט שוין פון ניסן), מאכט מען אויך צוויי טעג.
5) „לא תתגודדו” — פארוואס דער מנהג בלייבט אפילו ווען שלוחים קומען אן:
דער רמב״ם זאגט אז אפילו בזמן שמקדשין על פי הראיה, אויב א שטאט האט שוין א מנהג פון צוויי טעג, בלייבט דער מנהג — ווייל „לא תתגודדו.” אפילו אויב איין יאר קומען שלוחים פונקט אן, העלפט עס נישט — מ׳בלייבט מיט דעם מנהג פון לעצטע יאר. דער איסור „לא תתגודדו” (נישט מאכן אגודות אגודות, מ׳זאל נישט האבן חילוקים אין מנהג) איז דער גראונד פארוואס דער מנהג איז סטאביל און ענדערט זיך נישט פון יאר צו יאר.
6) „תורה אחת יהיה לכם” — א סברא פאר קאנסיסטענסי:
מ׳קען הערן א נאך א טעם פארוואס מ׳בלייבט מיט דעם מנהג — ווען יעדע יאר איז אנדערש די הלכה (איין יאר איין טאג, אן אנדער יאר צוויי טעג), ווערן מענטשן נישט סיריעס. ווען יעדע יאר איז די זעלבע הלכה, איז עס קאנסיסטענט און מ׳נעמט עס ערנסט.
7) דער חשבון הקבוע איז לגמרי אירעלעוואנט:
דער חשבון הקבוע (פעסטער קאלענדער) איז לגמרי אירעלעוואנט צו דער הלכה. אפילו מ׳ווייסט גענוי ווען ראש חודש איז, העלפט עס גארנישט — ווייל דער חשבון איז נישט דער באזיס פון דער תקנה. די תקנה איז: מ׳בלייבט מיט דעם מנהג. דער חשבון קען נישט מבטל זיין דעם מנהג.
8) בטל טעמא — דער טעם איז אוועק, אבער דער דין בלייבט:
ווען מ׳מאכט א תקנה וואס בטל טעמא (דער טעם איז אוועקגעפאלן — ווייל היינט איז דא א פעסטער קאלענדער, קיין ספק נישט דא), בלייבט דער דין. „כך הוא בכל הגזירות שבעולם” — אזוי איז עס מיט אלע גזירות. דער רמב״ם האט לכאורה נישט קיין פראבלעם מיט דעם, ווייל ער גייט בכלל מיט דעם שיטה אז טעמי המצוות זענען נישט מבטל דעם דין. אמאל ווען דער טעם איז נאך געווען אקטיוו, האט מען געקענט מבחין זיין לויט דעם טעם (לויט שלוחים — וואו זיי זענען פראקטיש אנגעקומען). היינט, ווען דער טעם איז נישט מער פראקטיש, בלייבט מען סטאק מיט דעם פראקטישן מצב פון דעמאלטס. „גזעץ בלייבט גזעץ, גזעץ גייט נישט מיט די טעמים.”
—
דער חילוק צווישן ארץ ישראל און חוץ לארץ
פשט
דער לשון „גליות” אין „יום טוב שני של גליות” איז נישט מחייב אז ס׳זאל גיין ספעציפיש מיט ארץ ישראל ווי א קדושה-באזירטע הגדרה. לויט דעם רמב״ם מיינט „גליות” סתם די פלעצער וואו מ׳האט בפועל געמאכט צוויי טעג — ס׳איז א פראקטישע, נישט א געאגראפיש-קדושה׳דיגע, הגדרה.
חידושים און הסברות
1) חילוק אין דעם רמב״ם׳ס לשון — ארץ ישראל vs. חוץ לארץ:
אין ארץ ישראל זאגט דער רמב״ם אז א מקום וואס איז געווען ביישוב בזמן ראייה — מאכט מען איין טאג. ער זאגט נישט אז מ׳דארף וויסן אז ס׳איז געווען א אידישע קהילה דארט; ער זאגט נאר אויב ס׳איז דא א מנהג. אין חוץ לארץ אבער דארף מען א מנהג וואס באווייזט אז שלוחים זענען אנגעקומען. דער חילוק: אין ארץ ישראל איז דער דיפאלט איין טאג (ווייל ס׳איז נאנט צו בית דין), אין חוץ לארץ איז דער דיפאלט צוויי טעג.
2) געאגראפישע אנאליזע — צו ארץ ישראל איז קלענער פון צען טעג:
עס ווערט דיסקוטירט צו ס׳איז בכלל מעגלעך אז א פלאץ אין ארץ ישראל זאל זיין מער ווי צען טעג אוועק פון ירושלים. קרית שמונה (די ווייטסטע פלאץ אין צפון) נעמט היינט בערך 2 טעג צו וואקן; אפילו ביז צידון (סיריע) איז בערך 89 שעה וואקן — ווייניגער ווי צען טעג. דער פסוק פון די מרגלים וואס זענען געגאנגען 40 טעג ווערט דערמאנט, אבער דאס איז ווייל זיי האבן פארבראכט צייט אין יעדע שטאט, נישט ווייל ארץ ישראל איז אזוי גרויס. ממילא, אין ארץ ישראל גופא איז דער רמב״ם׳ס כלל לכאורה נישט אזוי חידוש׳דיג — ס׳איז פשוט אז שלוחים קענען אנקומען אומעטום.
3) ספק-מקומות — סיריה און גרענעצן פון ארץ ישראל:
ס׳איז דא א ספק בנוגע געוויסע מקומות ווי סיריה — צי ס׳איז כיבוש יחיד אדער כיבוש רבים, און צי מ׳מאכט דארט איין טאג אדער צוויי. דער רמב״ם זאגט אז אויב מ׳ווייסט נישט, דארף מען מאכן צוויי טעג (הלכה י״ב). פראקטיש וועלן רוב אידן נישט וויסן וואס ס׳איז געווען אין אזעלכע מקומות. עס קען אויך זיין אז אין סיריה אדער לבנון זענען געווען קהילות וואס האבן געמאכט איין טאג.
4) שלוחים אויסער ארץ ישראל:
די גמרא רעדט בפירוש פון שליחי תשרי וואס גייען ארויס פון ארץ ישראל צו קהילות אין חוץ לארץ, מיט דוגמאות פון פלעצער וואו שליחי תשרי קומען אן אבער נישט שליחי ניסן.
—
דער גרויסער חידוש: מצרים
פשט
מצרים איז א מקום וואו שלוחים האבן געקענט אנקומען (דער רמב״ם זאגט אליין אז ס׳נעמט בערך ניין טעג פון ירושלים ביז מצרים — ווייניגער ווי צען). לויט׳ן חשבון האט מען געדארפט מאכן איין טאג יום טוב אין מצרים.
חידושים און הסברות
1) דער רמב״ם׳ס תירוץ — בפועל נישט אנגעקומען:
דער רמב״ם׳ס תירוץ איז: אין זמן בית שני איז נישט געווען קיין אידישע קהילה אין פוסטאט/קאהיר (הגם אין אלכסנדריא של מצרים יא). ממילא, הגם די שלוחים האבן געקענט אנקומען, זענען זיי בפועל נישט אנגעקומען (ווייל ס׳איז נישט געווען פאר וועמען). לויט „מנהג אבותינו בידינו” — ס׳איז נישט דא קיין מנהג פון איין טאג, ממילא מאכט מען צוויי טעג. דער רמב״ם האט אליין געוואוינט אין מצרים (פוסטאט) און געזען אז מ׳מאכט דארט צוויי טעג.
2) א שווערע קשיא אויף דעם רמב״ם:
אויב דער גאנצער יסוד איז „מנהג אבותינו בידינו” — און אין פוסטאט איז נישט געווען קיין אידן בזמן בית שני — איז דאך נישטא קיין מנהג אבות כלל, נישט פאר איין טאג און נישט פאר צוויי טעג! ס׳איז געווען א פלאץ פון גוים. פארוואס זאל מען דאן מאכן צוויי טעג? דער מנהג-באזירטער אפּרוטש קען דאך גארנישט זאגן וועגן א פלאץ וואו ס׳איז קיינמאל נישט געווען קיין אידישע ישוב!
3) מצרים — דער פראקטישער מקרה לויט אנדערע שיטות:
„יעדער איינער איז מודה אז אין מצרים (אלכסנדריא) מאכט מען איין טאג” — ווייל דארט איז דא א מנהג/מסורה אז שלוחים זענען טאקע אנגעקומען. דער חידוש איז ספעציפיש בנוגע פוסטאט/קאהיר.
—
הלכה י״ב: נייע שטעט — „מקומות שנתחדשו במדבר”
דער רמב״ם׳ס ווערטער
דער רמב״ם רעדט פון מקומות וואס „נתחדשו במדבר” אדער „מקום ששכנו בו ישראל עתה”, סיי אין ארץ ישראל סיי אין חוץ לארץ. א נייע שטאט אין חוץ לארץ דארף מאכן צוויי טעג.
פשט
א נייע שטאט וואו ס׳איז קיינמאל נישט געווען קיין אידישע קהילה בזמן קידוש החודש על פי הראיה, איז אויך מחויב צוויי טעג אין חוץ לארץ.
חידושים און הסברות
1) דער חידוש פון „רוב” — דער ראב״ד/רמב״ן׳ס יסוד:
דער ראב״ד (ווערט אויך צוגעשריבן צום רמב״ן) איז מחדש אז ס׳גייט מיט „רוב”: רוב העולם מאכט צוויי טעג (ווייל רוב פלעצער קומען נישט אן שלוחים), ממילא איז דער דיפאלט פאר א נייע שטאט — צוויי טעג. דאס לייזט דעם פראבלעם פון מצרים: אפילו אן א ספעציפישן מנהג אבות, גייט מען מיט דעם רוב/דיפאלט פון צוויי טעג. דער ראב״ד פארשטייט „מנהג אבותינו בידינו” ברייטער — נישט נאר „מנהג מקום זה” נאר א כללות׳דיגער מנהג פון כלל ישראל. דאס איז א גרויסער חידוש — ס׳איז נישט מוכרח פון דער סברא אליין, נאר ס׳איז נויטיג כדי מיישב צו זיין דעם מנהג מצרים.
2) דער מנהג כללי: „כל מקום שלא יגיעו השלוחים”:
דער מנהג איז נישט א לאקאלער מנהג פון יעדע שטאט באזונדער, נאר א מנהג כללי לכל העולם — „כל מקום שלא יגיעו השלוחים מאכן צוויי טעג.” דאס איז דער דיפאלט. דער איינציגער וועג צו מאכן איין טאג איז געווען דורך דעם וואס שלוחים זענען טאקע אנגעקומען. ווען שלוחים זענען נישט אנגעקומען, איז אייביג געווען צוויי טעג. דערפאר, אפילו א נייע שטאט וואס האט קיינמאל נישט עקזיסטירט בזמן קידוש החודש על פי הראיה, איז אויך מחויב צוויי טעג, ווייל זי פאלט אונטער דעם כללי׳דיגן מנהג.
3) שאלה וועגן אויסברייטערן דעם מנהג:
אויסברייטערן דעם „מנהג אבותינו בידינו” אויף פלעצער וואו קיינמאל נישט געווען קיין מנהג (ווייל די שטאט האט נישט עקזיסטירט), איז א גרויסע חידוש. ביי אלטע שטעט פארשטייט מען — מנהג אבותינו בידינו, מ׳בלייבט מיט וואס מ׳האט. אבער ביי א נייע שטאט, וואו איז דער „מנהג אבותינו”?
תירוץ: דער מנהג איז נישט געבונדן צו א ספעציפישע שטאט, נאר צו א כלל — „כל מקום שלא יגיעו שלוחים.” דערפאר איז יעדע נייע שטאט אויטאמאטיש אריינגעפאלן אין דעם כלל. מ׳איז „סטאק” מיט דעם מנהג פון דעמאלטס — דאס הייסט, מיט דעם פראקטישן מצב פון דעמאלטס (וואו שלוחים זענען פאקטיש אנגעקומען אדער נישט), נישט מיט דעם טעאריטישן מצב (וואו שלוחים וואלטן געקענט אנקומען).
4) קשיא: פארוואס נישט גיין מיט׳ן חשבון אין א נייע שטאט?
היינט ווייסט מען דאך אלעס מיט׳ן חשבון. אין אן אלטע שטאט מיט א מנהג — פארשטייט מען, מ׳האלט אן דעם מנהג. אבער א נייע שטאט וואו ס׳איז נישט דא קיין מנהג — פארוואס זאל מען נישט גיין נאר מיט׳ן חשבון? ענטפער: דער מנהג פון חז״ל איז א כלל׳דיגער מנהג — אומעטום וואו שלוחים זענען נישט אנגעקומען, מאכט מען צוויי טעג. דאס אפליקירט זיך אויך אויף נייע מקומות.
5) דער אמעריקע-מקרה:
ווען אידן זענען געקומען קיין אמעריקע, איז נישט געווען קיין מנהג המקום. מ׳מאכט צוויי טעג ווייל דער כלל פון חז״ל איז אז אין פלעצער וואו שלוחים זענען נישט אנגעקומען, מאכט מען צוויי טעג. דאס איז נישט א מנהג פון דעם ספעציפישן מקום, נאר א כלל׳דיגער מנהג פון כלל ישראל.
6) דער ריטב״א קריגט זיך:
דער ריטב״א קריגט זיך אויף דעם רמב״ם׳ס חידוש — סיי בנוגע א נייע שטאט, סיי בנוגע דעם כלל פון „חוץ לארץ = צוויי טעג.” (די פרטים פון זיין מחלוקת ווערן נישט אויסגעפירט.)
—
דער באדייט פון „מדבר” — נייע שטעט אין ארץ ישראל
דער רמב״ם׳ס ווערטער
דער רמב״ם שרייבט וועגן שטעט וואס „נתחדשו במדבר.”
חידושים און הסברות
1) פארוואס „מדבר”?
„מדבר” מיינט א פלאץ וואו ס׳איז גארנישט געווען — נישט אויפ׳ן דרך פון שלוחים, נישט אין דער נאענטקייט פון אן עקזיסטירנדע שטאט. דאס שליסט אויס א פלאץ וואס איז געווען אויפ׳ן וועג פון שלוחים אבער האט סתם נישט געהאט קיין אידישע באפעלקערונג. אויב א פלאץ איז געווען אין דער נאענטקייט פון א שטאט (למשל, א פעלד ארום ירושלים וואס שפעטער איז באוואוינט געווארן), איז עס נישט א „מדבר” — עס איז א חלק פון דער אלטער שטאט, און דער מנהג פון דער שטאט אפליצירט זיך.
2) פראקטישע נפקא מינה — ארץ ישראל:
אין ארץ ישראל איז שווער צו געפינען א פלאץ וואס איז ממש א „מדבר” — ווייל ארץ ישראל איז געווען היפש באוואוינט, אפילו אין דרום (נגב). ירושלים, בני ברק, יפו — אלעס איז געווען אין דער נאענטקייט. אפילו דימונה איז „שוין גארנישט ווייטער.” דערפאר איז שווער צו זאגן אז עס איז געווען אן „עקסטרא טעריטאריע” אין ארץ ישראל.
3) נפקא מינה לגבי חזון איש:
דער חזון איש׳ס שיטה (אז געוויסע פלעצער אין ארץ ישראל דארפן צוויי טעג) איז נישט נאר א חומרא פון איין „סטאר פאני” שיטה — ווייל ס׳איז „מסתרף ליחד” (עס שטיצט זיך אויף מערערע פאקטארן), ספעציעל ווייל ס׳איז שווער צו זאגן אז א פלאץ אין ארץ ישראל איז געווען לגמרי אן עקסטרא טעריטאריע.
4) א „פאני הלכה” — נייע שטאט אין ארץ ישראל:
לכאורה, אויב ס׳איז דא א נייע שטאט אין ארץ ישראל, זאל לויט דעם רמב״ם זיין די זעלבע הלכה ווי א נייע שטאט אין חוץ לארץ — צוויי טעג. דאס פילט זיך ווי א „פאני הלכה” — און קיינער פירט עס נישט אזוי. אבער פראקטיש איז עס שווער צו געפינען אזא מקרה אין ארץ ישראל, ווי אויבן דערקלערט.
תמלול מלא 📝
דער רמב״ם׳ס שיטה אין יום טוב שני של גליות — מנהג אבותינו בידינו און די חידוש פון “בפועל אנגעקומען”
הקדמה — פרק ו׳ פון הלכות קידוש החודש
Speaker 1: אונז לערנען דא פרק ו׳ היינט לכאורה?
Speaker 2: אונז רעדן נאר וויסן וועגן פרק א׳.
Speaker 1: יא יא, לאמיר דאס… איך האב געזען די ארטיקל, וויאזוי הייסט עס די… די אות ו׳ אדער רמב״ם׳ס אין די בעק, ברענגען אלע לשונות, באריכות איז זייער גרינג צו נוצן.
דער רמב״ם׳ס יסוד — מנהג אבותינו בידינו
Speaker 1: וואס איז די רעדן אונז? אז דער רמב״ם האט געזאגט… איך מיין אז ס׳האט זיך נישט געקויעט געווען יענע שיעור. דער רמב״ם האט געזאגט אז די הלכה אז מ׳דארף מאכן די נתשני… יום טוב שני, אפילו, לאמיר זאגן קלאר, אפילו נאכדעם וואס מ׳איז שוין נישט קיין אמת׳דיגע ספק, דא אבער נישט מנהג אבותינו בידינו צו מאכן יום טוב שני. דאס זאגט דער רמב״ם, אויב ס׳איז מנהג אבותינו בידינו דארף עס גיין לויט ווי ס׳איז געווען דעמאלטס, הגם ס׳איז נישט, הגם ס׳איז נישט נישט אמת׳דיג א ספק, לאמיר נישט אמת׳דיג א ספק, אבער יעדע שטאט דארף זיך פירן אזוי ווי יענע שטאט האט זיך געפירט בזמן הספק. שטימט?
Speaker 2: סאו, ממילא, וועלכע שטעט האט מען געהאט צו טון מיט ארץ ישראל?
Speaker 1: ס׳האט גארנישט געהאט צו טון מיט מקום שהשלוחים הגיעים, וואס מיינט בערך צען טעג פון ירושלים, ווייל שליחי תשרי דארף מען גיין מיט דעם, און ס׳איז נאר די צען טעג אין טיש צו פארן. דארף מען טשעקן אנשטאט וואס איז אנגעקומען דארט.
געאגראפישע אנאליזע — צו ארץ ישראל איז קלענער פון צען טעג?
Speaker 1: דאס לכאורה, דער ספרים וואס דער רמב״ם זאגט לכאורה איז לכאורה ספורי׳דיג. אויב ס׳גייט מיט דעם, פארוואס זאל עס שוין גיין? ס׳קען דאך נישט זיין אנדערש. ס׳קומט אויף ארויס, לאמיר זאגן וואס ס׳קומט קלאר. ס׳איז דאך נאר דא די זאך וואס איז נישט קלאר, וואס דער רמב״ם לכאורה איז יא א שטיקל חידוש אפילו לויט זיין ספרים. ס׳קומט אויס לכאורה זיכער אז אויב ס׳איז דא א פלאץ אין ארץ ישראל וואס איז מער ווי צען טעג אוועק, ס׳איז גראדע נישט לכאורה נישט דא אזא פלאץ קיין ארץ ישראל ווער עמוד.
Speaker 2: פאר צען טעג?
Speaker 1: ס׳שטייט אויף די מרגלים וואס זענען געגאנגען פאר פערציג טעג.
Speaker 2: וואס זענען געטון פאר פערציג טעג?
Speaker 1: מ׳קען נישט שפאצירן פערציג טעג אין ארץ ישראל. מ׳קען פרעגן גוגל, ווי לאנג איז די ווייטעסטע פלאץ פון די קענפט פון ירושלים און ארץ ישראל?
Speaker 2: ניין, ער זאגט דאך א ווארט, ס׳איז דא וויס. לאמיר זיך פארן שטערן אז ס׳איז בערב. אין Jerusalem, איך ווייס נישט, וואו איז דאס? קאטעל?
Speaker 1: יא, למשל פון דא ביז, איך ווייס נישט.
Speaker 2: ניין, היינט איז קרית שמונה די ווייטסטע פלאץ אין צפון, יא, למשל. קען זיין אז ישראל אליינס, עס נעמט דריי שעה צו וואקן.
Speaker 1: ער זאגט אז צוויי טעג צו וואקן.
Speaker 2: עס מיינט אז אפילו מ׳סטאפט איז עס דריי, פיר טעג.
דיסקוסיע — די ווייטסטע פלעצער אין ארץ ישראל
Speaker 1: דער רמב״ם האט געזאגט… נאכאמאל, מ׳קען דאך שיקן איין שליח צו יעדע פלאץ. די ווייטסטע פלאץ, לאמיר זאגן דו ווילסט גיין ביז צידון, ער גייט זיך נישט לאזן ווייל ס׳איז דא א בארדער. 89 hours.
Speaker 2: וויאזוי איז 89 hours?
Speaker 1: אפילו ער פארט אויף די היינטיגע ראוד.
Speaker 2: אקעי, אפשר אמאל איז די ראוד געווען אביסל לענגער.
Speaker 1: ס׳איז ווייניגער ווי צען טעג.
Speaker 2: דער רמב״ם האט געזאגט אז ביז מצרים, יא?
Speaker 1: טראכט אריין, ס׳איז אפילו ווייטער, רייט?
Speaker 2: דער רמב״ם זאגט אז פיניש ליין ביז קיירא?
Speaker 1: ס׳שטייט נישט אז ס׳דויערט א וואך שפיאנן די ווארטן. די קורא ארץ זאלן אוועקגעבן אפאר טעג, און יעדע וויכטיגע שטארק… ס׳קען זיין אז זיי זענען געפארן ביז דער נהר פרת…
Speaker 2: ניין, ס׳שטייט ביז… וויאזוי מיר זענען געגאנגען? 1133 הורות.
Speaker 1: אסאך מאל לאזט מען שפענדן אפאר טעג אין א שטאט צו קענען די שטארק.
Speaker 2: א מינוט, וואס דארף טעג איז 1133 הורות?
Speaker 1: ס׳איז אסאך טעג. אויב מ׳קען נישט וואקן מער ווי צען שעה א טאג, ס׳איז זעכצן טעג לויט זייער חשבון.
Speaker 2: דער רמב״ם זאגט אז ס׳איז קורצער.
Speaker 1: לכאורה ווייל מ׳קען וואקן. זיי גייען נישט פון זייער לאנגע וועג. לכאורה איז דא א קורצערע וועג. מ׳קען גיין פון דא. אויב מ׳קען דאויף גיין גזי, לאזט מען מיך נישט אפשטיין אזוי וואלטן גזי דאס איז אייגעצט. אבער אויב מ׳קען דאויף גזי, איז דא דער רמב״ם גערעכט אז ס׳נעמט… דער רמב״ם זאגט אז ס׳נעמט ניין טעג פון ביז מצרים, יא?
Speaker 2: דו זענקסט וואס ער זאגט?
Speaker 1: ער הייסט מיך גיין ביז אלעס פשוט ווייל מ׳קען נישט גיין דורך אזא זאך. אבער בעצם, ווען מ׳קען פשוט גיין אזוי, איז עס מסתמא… יא, דרמא אויף א לשון ווי לאנג ס׳נעמט. בקיצור, ס׳איז מיר שווער צו גרייבן… אין ירושלים און מצרים, איז דרך אשכנא אין מאלך שמואל נגעים אין בית בחור.
Speaker 2: אה, אזוי גערעדט, דרך אשכנא איז דא, רייט? אשכנא איז איינס פאר עזה, רייט? אשכנא איז דא.
Speaker 1: בקיצור, מ׳פארט דא אויפ׳ן ים, מ׳שפאצירט אויפ׳ן ים, ער וועט דאך די וועג. אויב ער פאצירט דאך די מדבר, גייט עס נעמען לענגער. דרך… ווי שטייט? אחדות יום, אחדות יום, אחדות יום. בקיצור, ס׳איז נישט קיין ספאצין. לכאורה קען מען אנקומען גיין די מדבר. אין דער צייט. ס׳איז אביסל פאני, אבער טעארעטיש, לאמיר זאגן טעארעטיש, אז אויב ארץ ישראל וואלט געווען גרעסער פון צען טעג, וואלט געווען א פלאץ דארט.
די זעלבע זאך פארקערט — פלעצער אין חוץ לארץ
Speaker 1: די זעלבע זאך פארקערט, אויב ס׳איז דא פלעצער אין חוץ לארץ, למשל סיריע, אויך נעמט עס עטליכע טעג צו וואקן דארט. יא, דו גייסט פון ירושלים ביז, איך ווייס, וויאזוי הייסט די שטאט אין סיריע? חאלב, יא, וויאזוי הייסט עס אויף היינט? אלעפא. יא, ווי לאנג נעמט צו וואקן?
Speaker 2: ער זאגט אז ס׳נעמט הונדערט פערציג שעה, איז אויך אסאך.
Speaker 1: ס׳איז מער ווי צען טעג, הונדערט פערציג שעה. יא, ווען א מענטש קען וואקן, לאמיר זאגן צען שעה א טאג.
Speaker 2: אקעי, קען ער דאך פארן אויף אן אייזל.
Speaker 1: ווער האט געהייסן די שליחים זאלן וואקן צופוס? איך קען גיין אביסל שנעלער, איך קען נעמען א פערד.
Speaker 2: ניין, איך רעד פון די שליחי ראש חודש.
Speaker 1: האבן זיי נישט געהאט קיין פערד?
Speaker 2: פארוואס רעכנט מען דעמאלטס דא צען טעג פון וואקן? מ׳דארף רעכענען פון א פערד, אדער פון אן אייזל, איך ווייס וואס.
Speaker 1: ס׳איז נישט וואקן שבת?
Speaker 2: ניין, שבת זאלן זיי נישט.
Speaker 1: ס׳איז נישט וואקן שבת, ס׳איז נישט שבת.
Speaker 2: קיצור, און די זעלבע זאך פארקערט, אויב ס׳איז דא איז די רמב״ם׳ס שטייט.
דער רמב״ם׳ס גרויסער חידוש — “בפועל אנגעקומען”
Speaker 1: יעצט, עד כאן איז לכאורה פשוט. וואס דער רמב״ם האט צוגעלייגט, וואס איז א ריזיגע מאדנע חידוש, איז א גרעסערע זאך. האט דער רמב״ם געזאגט אז אויב מ׳גייט מיט “מקום שהשליחים מגיעים”, דארף זיין די שטאט א פלאץ וואו די שלוחים זענען טאקע בפועל אנגעקומען בזמן נאן.
פארוואס האט דער רמב״ם געזאגט דאס? ווייל דער רמב״ם איז שווער געווען אז לויט אונזער ספרים וואס מיר האבן יעצט געזאגט, איז אין מצרים האט מען געדארפט מאכן איין טאג יום טוב, ווייל ס׳איז זיכער אז די צייט איז שלוחים זאל אנגעקומען. איז אים שווער געווען, ער האט געוואוינט אין מצרים און ער האט געזען אז מ׳מאכט א צווייטער. פארוואס?
האט ער געזאגט, אה, דער תירוץ איז אזוי: אין זמן בית שינוי, ס׳איז נישט געווען קיין אידן אין דעם שטעטל אין מצרים, ממילא דא זענען די שליחים נישט אנגעקומען. ס׳קען זיין אז זיי וואלטן געקענט אנגעקומען, אבער זיי וואלטן געקענט מאכן נישט גארנישט. אונז גייען דאך מנהג אבותינו בפועל, דא וואלטן זיי נישט געקענט אנגעקומען. און ממילא וואס? דארף מען זיך נישט אנגעקומען פונקט ממילא, אונז גייען מנהג אבותינו. מנהג בחורים הזה איז צו מאכן צוויי טעג.
די קשיא אויף דעם רמב״ם — וואו איז דער מנהג אבות?
Speaker 1: ווערט אים נאך מער שווער. פארוואס? מילא מקום אזוי, דא איז דאך נישט געווען קיין איין איד, לאמיר זאגן, אין זמן בית שני, פארוואס זאל מען זאגן? דאס איז עפעס אזוי ווי א רוב. דאס איז רוב, איז האט מען געוואלט אריינגיין ביי רוב.
נאכאמאל, וואס איז דער רמב״ם׳ס רוב? איך פרעג דיר א שאלה. לאמיר שוין זאגן אז דער ראב״ד איז גערעכט, אז “מנהג אבותינו בידינו” מיינט “מנהג מקום זה”, און דא אין קיירא וואו דער רמב״ם וואוינט, ער האט געוואוינט אין פוסטאט שפעטער, ווייסטו וואס? דא וואו דער רמב״ם וואוינט איז נישט געווען קיין אידישע קהילה בזמן בית שני. ממילא איז נישט געווען, טעקניקלי, פאקטיש נישט אנגעקומען. ס׳האט געקענט אנקומען, אבער זיי זענען נישט אנגעקומען.
Speaker 2: ס׳איז נישט געווען אין אלכסנדריא של מצרים?
Speaker 1: ס׳איז געווען אין אלכסנדריא, אלכסנדריא יא, און דא נישט. אזוי זאגט ער, לאמיר זאגן.
Speaker 2: אקעי.
Speaker 1: זעסט דאך אז דער מנהג איז דאך מאכן צוויי טעג, מוז מען אזוי פארשטיין. אזוי זאגט דער רמב״ם דאך. איז דא זענען אין פוילן נישט אנגעקומען, ממילא דארף מען מאכן… האבן זיי נישט קיין מנהג צו מאכן איין טאג.
אבער ווייטער איז דאך אלץ שווער, האסט נישט קיין איין מנהג. אויב די גאנצע ריזען, איך האב נישט געפארטיגט, די גאנצע ריזען פארוואס דער רמב״ם וויל… טראכט אריין, די גאנצע ריזען פארוואס דער רמב״ם דארף זוכן פראקטיש צו זיי זענען אנגעקומען, ווייל מנהג המקום. אבער דא איז דאך נישט דא קיין מנהג המקום, ווייל דאס וואס דו זאגסט אז ס׳איז נישט געווען קיין אידישע ישוב דא, ס׳איז גארנישט געווען, ס׳איז געווען גוים. איז פארוואס וויל דער רמב״ם זאגן? פארוואס מאכט מען צוויי טעג אין מצרים? ס׳קומט נישט אריין אין חשבון, אונז גייען מנהג, הלכות מנהג.
דער ראב״ד׳ס חידוש — רוב / דיפאלט
Speaker 1: ממילא האט דער רמב״ן, פארדעם לכאורה האט דער רמב״ן מחדש געווען זיין חידוש, ער זאגט נישט אז ס׳איז זיין חידוש, זעט אויס אזוי האט ער פארשטאנען, אז ס׳איז געגאנגען מיט רוב. רוב פלעצער, אין אנדערע ווערטער, מ׳דארף נארמאל, די דיפאלט, איך מיין אפשר רוב בעסער וואלט געווען דיפאלט. רוב העולם איז צוויי טעג. פארוואס? ווייל רוב וועלט קומט נישט אן די שליחים. פארדעם אויב דו מאכסט א נייע שטאט, ביי דיפאלט דארפסטו מאכן צוויי טעג וועגן די רוב.
דאס איז א גרויסע חידוש פון דעם ראב״ד. דאס איז שוין נישט מוכרח פון זיין סברא, ס׳איז מער מוכרח צו מיישב זיין מנהג מצרים.
דיסקוסיע — צו ס׳איז א דין אין ארץ ישראל
Speaker 2: אבער מ׳קען דאך זאגן אז ס׳איז א דין אין ארץ ישראל, “וירשת את הארץ”, אזוי ווי ס׳איז די אויבן-אויף לשון פון “יום טוב שני של גליות”. וואו שטייט די לשון? אין די גמרא, ניין?
Speaker 1: אקעי, איך מיין צו זאגן אביסל… ניין, איך זאג, לויט דעם רמב״ם סתם “גליות” מיינט נישט דווקא די גליות פון ארץ ישראל. די לשון איז נישט מחייב דאס.
די צווייטע זאך איז… אז מ׳זאל ממש מדייק זיין צו די געגנט זענען אנגעקומען שלוחים צו נישט, און אויב ווייסט מען נישט פאר זיכער וואלט מען געדארפט האלטן נאר איין טאג, ווייל דעמאלטס זאל מען גיין לויט חשבון, איז נישטא די ענין פון מנהג אבותינו בידינו.
ניין, דער רמב״ם האט געזאגט, ס׳זעט אויס אז די איינציגסטע פלאץ וואס מ׳דארף האבן די רב איז מיישב המנהג מצרים, ווייל אויב מ׳וואלט נאר געגאנגען מיט די פאקט אז ווי ווייט האבן געקענט אנגעקומען די שלוחים, וואלט מען געדארפט מאכן איין טאג אין מצרים. און די זעלבע זאך, אויב מ׳וואלט געגאנגען מיט וויסן זיכער וואלט מען געדארפט מאכן איין טאג. אלא מאי, אז רוב עולם מאכט צוויי טעג, ממילא מאכט מען צוויי טעג.
“לא תתגודדו” — פארוואס דער מנהג בלייבט
Speaker 1: ס׳איז נאר צו טשעקן צו די רמב״ם אין די תשובות אדער ערגעץ וואו ער ברענגט דאס. לאמיר אויספירן, לאמיר אויספירן אויף צו פארשטיין די קלארקייט.
יעצט, ולא עוד אלא, סאו דאס איז איין חידוש וואס דער רמב״ם זאגט, יא? די סברא אז ס׳זאל גיין מיט די פאקט, דאס מאכט סענס. אז אין ארץ ישראל, דאס וואס דו זאגסט אז ס׳זאל גיין מיט ארץ ישראל, ס׳איז נישטא קיין ריזן פארוואס ס׳זאל גיין מיט ארץ ישראל. די לשון גלות, אקעי, ס׳האט נישט קיין ריזן.
אויב מ׳גייט מיט די מנהג, מ׳האט געוואוסט, ריזיג, אמאל איז געווען פראקטיש. ס׳קען אפילו זיין אמאל, נישט נאר די וועג, אפילו אמאל איז געווען גריטיש, “לא תתגודדו”, רייט? אויב ס׳איז פונקט איין יאר אנגעקומען, האט עס נישט געהאלפן, מ׳איז געבליבן מיט די מנהג פון לעצטע יאר. אפילו בזמן שהשלוחים יוצאים, אפילו בזמן שמקדשין על פי הראיה. פארוואס? ווייל “לא תתגודדו”.
שלוחים אויסער ארץ ישראל — די גמרא׳ס דיסקוסיע
Speaker 1: דער רמב״ם זאגט, דאס איז א שטיקל חידוש, ווייל די שלוחים זענען נישט ארויס פון ארץ ישראל. זיי זענען ארויסגעגאנגען פון ארץ ישראל, ער נעמט דאך דורכגיין א ברית, ס׳איז נישט קיין שווארקע זאך.
ווער זאגט בכלל די זאך אז מ׳איז אויך אנגעקומען צו קהלות אינדרויסן? די גמרא רעדט א גאנצע צייט פון דעם. זיי האבן געלערנט די אלע לשונות, ס׳איז מקום שליחי תשרי. דאס איז דאך די לשון, שליחי תשרי, וכדומה.
די גמרא ברענגט פון דוגמאות, די פלאץ, איך געדענק נישט, א פלאץ וואס שליחי תשרי וועט לעבן אנקומען, און נישט שליחי ניסן. איך מיין אז ס׳איז נישט חוץ אויף יענע פלאץ, איך געדענק נישט. ס׳איז אלע זאכן וואס שטייען, די פרטים זענען נישט קיין. און ס׳איז זיכער, בשעת וואס מ׳איז געגאנגען מיט פיר יעצט,
הלכה י״א–י״ב פון הלכות קידוש החודש: לשון הרמב״ם
Speaker 1:
די לשון גלות, אקעי, ס׳וואלט נישט געווען קיין ריזען. טראכט אריין, ס׳איז נישטא קיין ריזען. אויב מ׳גייט מיט די מנהג, מ׳האט געפריזד די מנהג, רייט? אמאל איז געווען פראקטיש, ס׳קען אפילו זיין אמאל, נישט אמאל, אפילו אמאל איז געווען שלא תתקלקל במועדות, רייט? אויב ס׳איז פונקט איין יאר אנגעקומען די שליחים האט עס נישט געהאלפן, מ׳איז געבליבן מיט די מנהג פון לעצטע יאר. אפילו בזמן שהשליחים יוצאים, אפילו בזמן שמקדשין על פי הראיה, פארוואס? ווייל שלא תתקלקל במועדות, רמב״ם.
ס׳איז א שטיקל חידוש, ווייל די שליחים זענען נישט ארויס פון ארץ ישראל, זיי זענען ארויסגעגאנגען פון ארץ ישראל, און ס׳נעמט צייט דורך אן עבודה, ס׳איז נישט קיין שוואכע זאך.
ווער זאגט בכלל די זאך אז מ׳זאל אויך אנקומען צו קהילות אין דרויסן?
Speaker 1:
ווער זאגט בכלל די זאך אז מ׳זאל אויך אנקומען צו קהילות אין דרויסן? די גמרא רעדט דאך גאנץ אפט פון דעם, זיי האבן געלערנט די אלע לשונות, ס׳איז דאך מקום שהשליחים מגיעים, דאס איז דאך די לשון, שליחי תשרי וכדומה. די גמרא ברענגט פון די גמראות, די פלאץ, איך געדענק נישט, א פלאץ וואו שליחי תשרי פלעגן אנקומען, נישט שליחי ניסן. איך מיין אז ס׳איז נישט חוץ אויף יענע פלאץ, איך געדענק נישט.
ס׳איז אלע זאכן וואס שטייען, די פרטים זענען נישט קיין… דאס איז זיכער אז בשעת וואס מ׳איז געגאנגען מיט פיר יעצט, איז אויך געווען געוויסע קהילות. דו האסט געווען זען למשל אז מ׳איז געווען שליחי תשעה, פארוואס נישט? לא תתקלקל במועדות, פון דעם זעט מען אז מען מאכט שבועות. אויף שבועות איז קיינמאל נישט אמת׳ער געווען קיין ספק. שלא תתקלקל במועדות. קענסט נישט מאכן אמאל אזוי און אמאל אזוי.
די גרעסטע פראבלעם קומט אויס די זאך אזא נייע יסוד. וועיט, וועיט, וועיט, איך קום אן פון די נייע יסוד. אבער איך וויל דארט קלאר זאגן. דאס וואס מ׳גייט אין די מקום שהשליחים מאכט סענס. אויב מ׳האט געפריזד די מנהג, כל מקום שהשליחים היו מגיעים, מאכט אויך סענס.
דער רמב״ם׳ס חידוש: א נייע פלאץ אין חוץ לארץ דארף מאכן צוויי טעג
Speaker 1:
דאס וואס דער רמב״ם האט פון דעם געלערנט אז א נייע פלאץ אין חוץ לארץ דארף מאכן צוויי טעג, איז זייער א פאני חידוש. פארוואס? און לכאורה וואס איך האב געזאגט אז ס׳איז כלל ישוב פון רבי מצרים, אבער… איין מינוט, איך רעד פון איין שטאג, דאך חוץ לארץ, וואס יעדער איינער פירט זיך אזוי ווי דער רמב״ם. דא איז נישט קיין מחלוקת אז לא כל המעשה. יעדער איינער איז מודה אז אין מצרים מאכט מען איין טאג, און ס׳קען גראדע זיין אז ס׳איז געווען קהילות, אפשר אין לבנון, אין ארץ ישראל׳סטייטן געווען מאכן איין טאג. נישט קלאר. ס׳קען זיין אז ס׳איז געווען אין סיריה, איך האב געווען פלוצלינג.
אבער דער רמב״ם וועט זאגן, דער רמב״ם איז מודה אז ס׳קען זיין אזא פלאץ. פרייט דער רמב״ם זאגט, אויב דו האסט א מסורה, אז דא פרעגט מען שליחים, קענסטו מאכן. אבער אויב נישט, נאר מ׳דארף צו גיין מיט רוב. און דער רוב איז א חידוש פון דער רמב״ם. פארוואס זאל זיין אזא סברא פון רוב? ס׳איז עפעס אומקלאר אין דעם… ס׳איז אומקלאר אין דעם תקנה פון פרירן די מנהג אז אויב מ׳ווייסט אז די שליחים פלעגן אנקומען. ס׳איז א חידוש. יעצט איז אויך די רוב פון א פערדע לעוועל. נאך א חידוש, אויב אזוי, אפילו אין ארץ ישראל, עפעס א מקום המדבר, ס׳איז פארשטאנען, איך וויל נישט מיט די טעות ווילן ארויסנעמען דעם דיוק פון די רמב״ם.
א מענטש נישט נאר סתם איר אין א שטאט, א שטאט וואס קען זיין א שטאט. נישט קיין חילוק, דער רמב״ם זאגט ביידע. די לשון הרמב״ם איז… ביידע. לאמיר טרעפן מיין רמב״ם. די לשון הרמב״ם איז זייער אינטערעסאנט. די לשון הרמב״ם איז… לאמיר עפענען מיין רמב״ם, און נאכדעם וועט מען…
לשון הרמב״ם הלכה י״ב
Speaker 1:
לשון הרמב״ם אין די אנהייבלעך אין קדוש החודש דא בייגער זכרונו לברכה הלכה י״ב. אה, מ׳מאכט אין גראסער אין אלקיין. לשון י״ב זאגסטו?
ווען ער זאגט עיקר דבר זה, נאכדעם זאגט ער, “אם היתה המקום שבארץ ישראל”, וואס מ׳ווייסט, נאכדעם זאגט ער, “מקום שביאלין בשלימה עשרה עם ההפחות, או שיהיו שנתחדשין במדבר ארץ ישראל, או מקום ששכנו בו ישראל עתה.”
די מקום ששכנו בו ישראל עתה מיינט אין חוץ ישראל, אדער אין ארץ ישראל. נישט באראר, איך מיין אז ס׳איז נאך דא דא עפעס מער, ס׳איז דא אן ענין פון ספק, ווייל די רבים האבן געזאגט, די עושה מקום איז סיריעא מחוסק, די עושה מקום איז סיריעא מלכות ידים. פראקטיש איז אז רוב יודן וועלן נישט וויסן וואס ס׳איז געווען. עפנט זיך היינט א ישוב אין… ער ריינט יעצט אמאל, אז דאך י״א רעדט פון ווען מ׳ווייסט יא. ער ווילט אז אין מצרים… די דארף מוז משמע זיין, וואס טוט זיך ווען מ׳ווייסט נישט? לכאורה וועט מען דארף מאכן צוויי טעג.
Speaker 2:
יא, אוודאי.
דיסקוסיע: הלכה י״א און הלכה י״ב — מנהג און ספק
Speaker 1:
דאס זאגט ער אין י״ב, אבער וואס ער זאגט דא אין י״א איז אז ס׳איז דא פלעצער אין חוץ תורה, דער רמב״ם האט געהערט אז ס׳איז געקענט אזעלכע פלעצער, אדער ער האט געהערט פון אזעלכע פלעצער וואס מ׳מאכט טאקע איין טאג. פארוואס? ווייל זיי האבן געדענקט אז ס׳פלעגט דארט קומען שליחים. אויב ס׳קומט שליחים, קענסטו זיין חוץ וואס מ׳מאכט איין טאג.
יעצט, וואס איז אויב ער ווייסט נישט? יעצט, נישט וויסן איז איין פראבלעם, און א נייע שטאט וואס ס׳איז נישט דא וואס צו וויסן איז נאך א פראבלעם, רייט? צוויי אנדערע שאלות, רייט?
ער זאגט, וואס איז לשון הרמב״ם? “אם היה אותו המקום במקום שהיו ישראל”, ער זאגט נישט אז ס׳איז דא אזא זאך ווי ספק, ער האט נישט קיין ספק. “אם הותרה”, און ס׳איז דא א מנהג וואס זאגט אונז אז ס׳איז געווען דעמאלטס מענטשן, און ס׳איז אנגעקומען דארט מער שלוחים.
נאכדעם זאגט ער, “במקום שאין להם מנהג”, דאס איז דער חידוש, “אין להם מנהג”. א מקום אין חוץ לארץ וואס האט “אין להם מנהג”, הגם ס׳האט געקענט אנקומען, רייט? שטימט? ווייל דאס איז דאך דער פראבלעם. און לכאורה אין מצרים האט מען געקענט אנקומען, אבער ס׳איז נישט דא קיין מנהג. איך מיין, היינט איז יא דא, מיר האבן געמאכט צוויי טעג, אבער “אין להם מנהג” מיינט ער צו זאגן אז ער ווייסט…
Speaker 2:
ניין, ער זאגט נישט דאס. ער זאגט, “אין להם מנהג” מיינט ער לכאורה, און ממילא ווייסט ער נישט… ער ווייסט נישט אז דער מנהג איז געווען. ער ווייסט נישט אז ס׳איז געקומען שלוחים. איך גלייב נישט אז איינער האט אמת׳דיג געהאלטן חשבון פון מנהג.
אבער לכאורה, דער רמב״ם זאגט, “הותרה”, אויב ווייסט מען אז דעמאלטס איז געווען אן ערנסטע שטאט, ווייסט מען זיכער אז ס׳איז אנגעקומען דעמאלטס שלוחים. אבער דאס וואס ער וויל זאגן, דאס וואס ער וויל אנקומען, אז… אז דו קענסט נישט גיין לויט׳ן חשבון. ס׳גייט נישט לויט׳ן חשבון, ס׳גייט לויט׳ן מנהג. ס׳גייט אויך נישט לויט׳ן חשבון פון אויב ס׳וואלט געקענט אנקומען שליחים. דאס איז די נעקסטע סטעפ פון זיין חידוש.
Speaker 1:
אוודאי ווייסטו, ס׳איז א שווערע זאך. אוודאי, אוודאי, אוודאי. מנהג אבותינו, אוודאי. לאז נאך אן, לאז נאך אן, לאז נאך אן. דאס איז נישט וואס ער זאגט. יעצט איבי וויריקלער.
ארץ ישראל vs. חוץ לארץ — א חילוק אין דעם רמב״ם׳ס לשון
Speaker 1:
דאס זאגט ער אויף ארץ ישראל, זאגט ער אויף ארץ ישראל. ער זאגט, א מקום וואס איז געווען יעדן בזמן ראיה וקבש שני אין ארץ ישראל גייט מען מאכן איין טאג. אין ארץ ישראל זאגט ער נישט אז מ׳ווייסט אז ס׳איז געווען א ייד. ער זאגט נאר אויב ס׳איז מנהג עבור שבא ידיהם. ער זאגט קלאר נישט אזוי. ער זאגט קלאר אז מ׳גייט מיט די מנהג, און ס׳מאכט סענט. די גאנצע זאך, מ׳גייט מיט די מנהג. דעם פלאץ, אויב ס׳איז דא א געגנט אין צור, איך ווייס וואס, מ׳מאכט איין טאג, שוין, ס׳מאכט איין טאג, מ׳מאכט איין טאג. אבער נאר ווייל ס׳איז דא א מנהג. נישט ווייל ער ווייסט אז ס׳איז געווען א ייד און ס׳העלפט. ס׳העלפט נישט.
Speaker 2:
פאר סאמבאריע פרעגסטו א גוטע שאלה, פארוואס זאלסטו נישט העלפן? אפשר העלפט עס יא?
Speaker 1:
איך ווייס נישט, אבער ער זאל נישט העלפן. איך פארשטיי נישט פארוואס נישט. אויב ס׳איז דא אן אידישע קהילה וואס איז ותיקה, דו גייסט דארט, דו זעסט ווי אזוי מ׳פירט זיך, דאס איז דער מנהג. דער מנהג דארף מען נישט קיין מחקר היסטאריע. אויב דו גייסט אין צור, דו זעסט, דו פרעגסט, אויב ס׳איז דא אן אלטע אידישע קהילה פון זמן הבית, און דו זעסט ווי אזוי זיי מאכן, דו זעסט זיי מאכן איין טאג, וועסטו זאגן, “אקעי, לכאורה, פארוואס מאכן זיי אזוי? ווייל אמאל זענען אנגעקומען שליחים דארט.” ממילא איז געבליבן אזוי.
איך מיין, פארוואס איז פאני אז מ׳זאל נישט וויסן? היינט ווייסט מען נישט גארנישט, פארוואס? נישט ווייל מ׳האט איבערגעריסן. ס׳קען זיין אז ביז לעצטנס זענען געווען אידן אין צור וואס האבן געמאכט איין טאג. מ׳דארף קוקן, איך געדענק אז ס׳איז דא געווען ידיעות. ס׳איז געווען, מיין איך, אידן וואס האבן ביז לעצטנס געמאכט איין טאג, ווייל ס׳איז גענוג נאנט. לאמיר זאגן אז מ׳גייט מיט א מסורה ביז זמן הבית, אז ס׳איז געווען אזוי, ביז זמן הראיה, און שפעטער איז זמן הבית.
דער חידוש פון “רוב” — א נייע שטאט אין חוץ לארץ
Speaker 1:
יעצט, אבער וויבאלד דער רמב״ם האט געמאכט די חידוש אז ס׳גייט נישט נאר אויף די שלוחים, נאר ס׳גייט אויך נאך א רוב, ווייל טאמער נישט וואלט ער געקענט זאגן א סברא, וואלט דער מנהג נישט אלעס… ווי אזוי קוקט מען אויף דער מנהג? איז דאס פשט אז איבעראל דארף מען מאכן צוויי טעג, חוץ אם ידוע לך שאין טעם אדער ניין? בעצם ווייסן מיר דאך, אזוי וואלט געווען אין די ספרים. די ספרים וואלט געווען פארקערט. בעצם ווייסן מיר, ס׳איז דא א מנהג אויף ספק בי״ד. איך טראכט אז אפשר איז נישט דא קיין מנהג, איך האב א נייע פלאץ, פארוואס זאל איך מאכן? ס׳איז א זייער גרויסע פאני זאך.
Speaker 2:
לכאורה, אין אנדערע ווערטער, ס׳זענען געקומען אידן קיין אמעריקע, רייט? לאמיר טראכטן, איך טראכט אויף דעם אסאך מאל. און דער רמב״ם זאגט דאך, ער ענטפערט די קשיא, וואס איז נישט קלאר פארוואס. אונז זענען געקומען קיין אמעריקע, ס׳איז נישט געווען קיין מנהג. פארוואס מאכן מיר צוויי טעג? אבער ס׳איז א מנהג פון כלל ישראל אז א פלאץ וואו אידן זענען נישט אנגעקומען שלוחים אין צוויי טעג. דאס איז דער מנהג. דער מנהג פון חז״ל, מ׳רעדט נישט פון די צוויי פראגעס.
ס׳איז דא, ווען מ׳קומט אן אין א שטאט און מ׳פרעגט ווי אזוי פירט מען זיך דא, איז דאס א געוויסע עדות. לכאורה, לאמיר זאגן אז דאס איז א געוויסע חזקה אז אזוי האט מען אנגעהויבן שוין אין זמן הבית. אבער אין א נייע פלאץ, איז נישט דא קיין שום מנהג. וואס גייט מען? מ׳גייט מיט דעם כלל וואס חז״ל האבן געזאגט אז אין פלעצער וואס ס׳זענען נישט אנגעקומען קיין שלוחים, זאל מען מאכן צוויי טעג. פארוואס? ווייל קיין מנהג איז דאך נישט דא.
קשיא: פארוואס נישט גיין מיט׳ן חשבון אין א נייע שטאט?
Speaker 1:
אויב אזוי, פארוואס דארף מען גיין מיט פאקטיש אנקומען שליחים? פארוואס איז נישט גענוג צו זאגן אז ס׳האט געקענט אנקומען שליחים? מ׳דארף טאקע אריינטראכטן דארטן. מ׳קען דאך זאגן אזוי, די סיבה פארוואס מ׳האט אמאל געמאכט צוויי טעג איז ווייל ווען ס׳איז געווען שליחים, איז געווען באמת יום טוב, מ׳האט נישט געוואוסט. סאו כדי נישט נכשל צו ווערן פון חילול יום טוב, האט מען געמאכט צוויי טעג. דאס איז אמאל געווען. אבער יעצט ווייסט מען דאך אלעס מיט׳ן חשבון. סאו ממילא, א מקום וואו מ׳האט אייביג געטון אזוי, אקעי, זאל מען אנהאלטן דעם מנהג המקום, אבער א נייע פלאץ, פארוואס זאל מען נישט גיין נאר מיט חשבון? דאס איז די גוטע שאלה.
Speaker 2:
דארף מען פארשטיין וואס דער מנהג איז געווען. דער מנהג האט געווען אז איבעראל ווי עס זענען נישט געקומען שליחים, זאל מען… איך האב געפרעגט טראכטן. דאס איז די איידיע, אבער אפילו דעמאלטס איז דא נאך א לעוועל פון חידוש דא, אז ער זאגט נישט נאר אויב עס קען קומען שליחים, איז דאך אלץ נישט גענוג.
איך זאג, די מנהג, די פלעצער וואו ס׳איז געווען די מנהג צוויי טעג, איז נישט געווען סתם א נארישע מנהג, ס׳איז געווען זייער א קלוגע מנהג פון א חשש. אמאל, דאס איז אוודאי, אוודאי, אוודאי, ס׳איז שוין דא חשבונות, פארוואס זאל מען דארטן מאכן דעם מנהג? דאס זאל מען פארשטיין. אקעי, דו הייסט טאקע מיט חשבון, אבער מ׳איז נישט איינמאל און מ׳האלט עס ווייטער אן. און אויף א נייע שטאט איז טאקע אן אינטערעסאנטע זאך. מ׳מאכט אוודאי נישט.
דער ריטב״א קריגט זיך אויף די זאך
Speaker 1:
סאו דארף מען זען ווער… א מינוט, דער ריטב״א קריגט זיך אויף די זאך פון א נייע שטאט, אבער ער קריגט זיך אויף די זאך פון חוץ ווערן? איין מינוט, איין מינוט, אויף ביידע. לאמיר נישט זען צו איך בין נאך אלץ קלאר.
חקירה: “מקום שהשליחים מגיעים” — פאקטיש אנגעקומען אדער געקענט אנקומען?
Speaker 1:
סאו, נאמבער וואן, ס׳גייט נישט מיט… ס׳גייט מיט ווי ס׳איז געווען דעמאלטס שלוחים. און מיר דארפן וויסן צו דאס מיינט, חקירה נאמבער וואן, מיר דארפן וויסן צו דאס מיינט די מקום שהשלוחים יכולים להגיע, אדער די מקום שהגיעו. וואס זענען די סברות אז ס׳זאל זיין אזוי אזוי? איך ווייס נישט.
קענסט מאכן ביידע זאכן איינס, אז אונז האבן אן הנחה אז מקום שיכולים משלוחים להגיע, כהנים וואס איז ריזן מיין, איך ווייס נישט, ביזנעס, און זיי זענען נישט אנגעקומען. דארטן וואו מ׳האט געקענט אנגעקומען, זיי זענען נישט געווען קיין שטאט. ניין, ניין, ניין, זיי זענען נישט געווען קיין שטאט. ניין, ניין, ניין, זיי זענען נישט געווען קיין שטאט. זיי זענען נישט געווען א גוי׳אישע שטאט, וואס איז געווען א מלחמה. וואס איז א חלק? א יודישע שטאט פארשטייט דא, אז מ׳דארף נישט עקטשולי האבן דאקומענטשן וואס ווייזט אז זיי זענען געקומען. נעמט אן אז
דער מנהג כללי: “כל מקום שלא יגיעו השלוחים”
Speaker 1: די תירוץ, נאכאמאל, די רבים קומט. נעמט אן אז אידישע שטערד וואס זענען דא זייט דעמאלטס, מ׳ווייסט נישט ווי די תירוץ. ניין! מ׳ווייסט אויב זיי זענען געקומען אדער נישט. דער מנין האט געזאגט אונז דאס. ווייל ס׳איז דא פלעצער וואס זענען געקומען, ווייל ס׳איז דא פלעצער וואס זענען געקומען, ווייל ס׳איז דא פלעצער וואס זענען געקומען. פארגעניג וואס ס׳שטייט. דאס איז וואס ס׳שטייט. ס׳איז דא פלעצער, אמאל האט ער פריער אויסגערעכנט, ס׳איז דא פלעצער געווען מלחמות וואס מ׳האט נישט געקענט גיין וכדומה. און ממילא איז ווייטער. דאס האט א מנין געטראכט. ס׳האט נישט צו טון. מ׳איז נישט קיין מעס, ס׳גייט נישט אויף א מעס, ס׳איז דאך א ריאליטי, אמאל געלאנג, אמאל נישט.
סאו ס׳איז דא פלעצער, ו יעצט האבן אונז אבער א נייע זאך, און דעמאלטס איז נישט געווען קלאר. אפילו דעמאלטס איז געווען א חוק, ס׳איז געווען געוויסע הדחה. אין דעם פלאץ קומט געוויינליך נישט אן די שליחים, ממילא מאכט מען אמאל פארטיג. אקעי, וויל זיין אזוי. די שליח און טישן קומען נישט געווען נישט אן.
וואס איז ווען איך גיי יעצט אין א פלאץ וואס איך ווייס אז ס׳איז נישט געווען פאקטיש נישט אנגעקומען די שליחים דעמאלטס, רייט? אפשר איז נישט אנגעקומען. אבער זיי וואלטן געקענט אנקומען עוזליך גיין די אידן.
סאו די שאלה, וויאזוי ארבעט דער מינוט? אויב מיר פראדעקטן זיך בעקווארד, וואלטן אונז דא געזעצן אין מצרים בזמן שהיה מקששין על פי יריה, וואלט דאך דא אנגעקומען שליחים. סאו אונז זענען בעצם פון די חברה וואס ווייסן אדער ניין?
תירוץ: דער מנהג איז “כל מקום שלא יגיעו השלוחים”
Speaker 1: וויבאלד ווען ער פאקט נישט אנקומען, בלייבט ער מיט דעם מנהג. וויבאלד ס׳איז א פאני מנהג. ס׳איז אזוי ווי דו זאגסט, מ׳מוז זאגן אז דער מנהג איז בכל מקום שלא יגיעו השלוחים בלייבט צוויי טעג. דאס איז דער מנהג שנהגו דעמאלטס, און דאס איז דער מנהג וואס בלייבט יעצט.
הגם ס׳איז נישט עכט דער מנהג שנהגו דעמאלטס, ס׳איז נישט אמת׳דיג דער מנהג שנהגו דעמאלטס, אז דעמאלטס איז נאר נאר געווען. אויב ס׳קען יא אנקומען, אז די צוויי טעג איז א מנהג ווייל חשש חלילה יום טוב, איז א גרויסע חידוש צו זאגן בכלל מנהג ועושע מבית דעם. און איך גיי נעמען פון דעם צו פלעצער וואו ס׳איז בכלל נישט געווען א מנהג.
איך געדענק נישט אז ס׳איז א זייער גרויסע פראבלעם, ווייל דאס איז די כח פון מנהג. אז אפילו ביי איר איז נישט דא קיין סיבה, ווייל ס׳איז נישט קיין ספק מער, ווייל ס׳איז שוין דא א חשבון, אבער מנהג אבותינו בידינו. אבער אויסברייטערן די מנהג אבותינו בידינו אויף פלעצער וואס אונז ווייסן נישט, איז א גרויסע חידוש.
ער מאכט סענס, דאס אז מ׳איז געבליבן אין די מנהג, ער מאכט סענס, דאס איז דאך די לאדזשיק פון אלע לאו׳ס, ס׳איז זייער שווער צו טוישן א גאנצע צייט. זאכן בלייבן, דאס איז נישט קיין פראבלעם. אבער די פסוק האט זיך דאך געטוישט, און די סיבה פארוואס דעמאלטס האבן זיי געטון גארנישט. ס׳איז נאך אלץ א חידוש.
דער רמב״ם׳ס שיטה: תורה אחת יהיה לכם
Speaker 2: נא, עפעס א נארמאל, דו קענסט עס גראדע קענסט עס פארשטיין.
Speaker 1: יעצט איז דער רמב״ם פון נאזא אזוי, דו קענסט עס הערן, נישט וועגן די גמרא זאגט שוין מחזקות וואס די קילא מאכט עס א אנדער געט. דו קענסט עס הערן אזוי אין די כלל פון משפט. תורה אחת יהיה לכם. ס׳איז שווער, יעדע יאר איז אנדערש די הלכה, מענטשן ווערן נישט סיריעס. יעדע יאר איז די זעלבע הלכה, ס׳איז נישט אזוי פאני אז מען זאגט עס עס אזוי.
די שאלה איז נאר די שאלה פון… יעצט, אז וויאזוי די הלכה איז. דראמא האט געוואלט טראכטן אז די הלכה איז אזוי, און נישט נאר דעם, ס׳גייט עפעס א רוב. איך ווייס נישט וואס די ווארט רוב איז. איך ווייס נישט וואס די ווארט רוב איז.
דיסקוסיע: נייע שטעט — פראקטיש אדער טעאריטיש?
Speaker 1: ווייל א נייע שטאט איז דאך נישט די שאלה וואס מ׳וואלט ווען געטון ווען ס׳וואלט דעמאלטס געווען. ניין, יעצט אויך נישט. ווייל אפילו אויב ס׳וואלט געקומען שלוחים איז נישט גענוג. אויב ס׳וואלט דעמאלטס געווען ווען ס׳וואלט זיכער געקומען שלוחים אין מצרים, העלפט מען נישט. אויב דאס איז במקום וואו די שלוחים קען מען אנקומען?
Speaker 2: יא, דאס זאגט דער רמב״ם, ס׳העלפט נישט.
Speaker 1: האבן מיר געדארפט טאקע אנקומען א פלאץ א נייע שטאט, הגם ס׳איז למעשה נישט אנקומען. למעשה, ס׳איז למקום סאו מעשה, דו ביסט סטאק מיט דעם מנהג וואס זאגט כל מקום שלא יגיעו השלוחים בזמן דעמאלטס דארפסטו מאכן צוויי טעג. דאס ביסטו סטאק.
סאו, אלע נייע אידישע שטעט זענען נישט פשט אז דא איז געווען א מנהג. ס׳איז דא א מנהג כללי שלכל העולם אז כל מקום שלא יגיעו שלוחים מאכן צוויי טעג.
חידוש: דער דיפאלט איז צוויי טעג
Speaker 1: יעצט קען מען שוין הערן אז די וועג צו מאכן איין טאג איז נאר געווען איין וועג דורך מאכן שלוחים. ווען ס׳איז נישט געווען קיין שלוחים איז אייביג געווען די דיפאלט צוויי טעג. דאס איז אמת געווען דעמאלטס.
Speaker 2: יא.
דער חשבון העלפט נישט
Speaker 1: ס׳איז געווען אזוי ווי… איך האב געזאגט אז ער האט געזאגט ביז צוויי טעג, אבער נעמען ארויס אפילו ס׳איז דא חשבון. אויב דו גייסט נישט קיין חשבון. דער חשבון איז נישט קיין חשבון. אונז גייען נישט העלפן דעם חשבון. אונז גייען נישט העלפן דעם חשבון.
וואס איז דער מנין? אקעי? פארגעסן דעם חשבון. דער חשבון איז נישט מנת שמים ארום. העלפט אונז נישט. און זי בלייבט און ס׳איז געווען פאר דיר.
שאלה: וויאזוי מ׳בלייבט מיט דעם מנהג?
Speaker 1: די שאלה וויאזוי מ׳בלייבט, ס׳איז זייער שטארק ווען מ׳בלייבט… דאס איז די פאר. לאמיר האבן זיך געדארפט עס זאגן, ווייל די מענטשן… לאמיר האבן זיך געזאגט.
Speaker 2: זייער גוט.
קשיא אויף די עצם תקנה
Speaker 1: יעצט פרעגסטו א קשיא אויף די עצם תקנה. איך רעד נישט אויף די עצם תקנה. די תקנה איז ווען מ׳בלייבט. דער חשבון העלפט נישט גארנישט. חשבון העלפט נישט גארנישט.
נאר די פראבלעם איז, אז דאס וואס דו מערקט אן איז עפעס אן אנדערע פאני זייט. די רגע וואס מ׳מאכט א תקנה איז בטל טעמא, איז זייער שווער צו דערסויערן לויט וואס צו מאכן די תקנה.
תירוץ: מ׳לעבט אין די ראון תקופה
Speaker 1: יעצט קענסטו זאגן ניין, ס׳קומט נישט אן פשוט ווייל אונז לעבן אין די ראון תקופה. אויב אונז וואלטן געלעבט דעמאלטס, וועט שוין אמאל אנגעקומען.
אזוי ווי אנדערע מענטשן זאגן, היינט איז דאך דא אימעיל, משוגע, ס׳וואלט גלייך אנגעקומען אן אימעיל פון בית דין וואס זאגט אז ס׳איז אין די קדוש החדש. ס׳איז אזא שוטנ׳ס האבן געבויעט די שטאט טויזנט יאר צו שפעטער. וואס איז דאס טויזנט יאר צוריק וואלטן מיר געהאט א…
אזוי פארשטייסט אז מ׳בלייבט סתוק נישט נאר מיט די…
חידוש: מ׳בלייבט מיט דעם פראקטישן מצב פון דעמאלטס
Speaker 2: זייער אינטערעסאנט.
Speaker 1: לויט די רמב״ם, אפשר דאס קען עס עפענען צו א געוויסע טעם און מצות. לויט די רמב״ם האט געזאגט וואס איז נאר געווען נוגע בזמן. ס׳שטימט זייער גוט, ס׳שטימט זייער גוט, ס׳שטימט זייער גוט אז די גזעץ בלייבט גזעץ, גזעץ גייט נישט מיט די טעמים. כך הזה בכל הגזעץ שבעולם.
דא קומט אויס לערנט מען נאך א זאך, אז וויבאלד ס׳בלייבט גזעץ, און אין אונז האבן נישט קיין… אמאל ווען ס׳איז געווען כאילו דער טעם, האט זיי געקענט מבחין זיין לויט דער טעם, לויט די שלוחים, וואס ס׳איז געקומען האבן פראקטיש דעמאלטס.
היינט איז נישט דא קיין וועג צו מאכן פראקטיש שלוחים. זיי זענען סטאק פון פראקטיש פון דעמאלטס, נישט פון טעארתיש פון דעמאלטס, ווייל דעמאלטס איז שוין היינט. אויב דו גייסט שוין פון היינט, קענסטו שוין לכתחלה מבטל זיין די גאנצע זאך. אונז בלייבן דאך מיט די אמאל. די אמאל ביסטו סטאק.
סאו דאס איז די סטאקענעס וואס מ׳איז גענומען דא מיט מיר. דאס איז וואס געשעט. און דאס זאג איך, אז די טעם אינמיטן, דער רמב״ם לכאורה דארף נישט האבן קיין פראבלעם מיט דעם, ווייל דער רמב״ם איז טעם אין מצות גיין.
דער רמב״ם׳ס שיטה אין טעמי המצוות
Speaker 1: אמאל איז געווען א הלכה וועגן פאות. הער אויס, אמאל איז געווען א הלכה וועגן פאות, לאמיך אויספירן. און אלע ימים טובים זענען זכר׳ס צו טראכטן. אה, ימים טובים איז דאך צוריקגיין אין צייט, נישט לעבן יעצט. גיי יעצט צוריק קיין מצרים, גיי יעצט צוריק צו די פאות. איי, מצרים זיצט מען שוין נישט, און אויב דו וואלסט געווען יעצט אין מצרים וואלסטו געווען אנדערש.
יעצט, אויב אזוי, יעצט אז דער רמב״ם…
דער רמב״ם׳ס לשון: “מדבר” — נייע שטעט אין ארץ ישראל
Speaker 1: אבער ס׳איז זיכער אז דער מקור פון דער רמב״ם איז נאר דאס, אז אין מצרים איז נישט דער מנהג צו מאכן צוויי טעג. ווען ס׳וואלט געווען דער מנהג צו מאכן איין טאג, וואלט ער געזאגט די נארמאלסטע, און ער האט אנגעהויבן אין א נייע שטעטל. ער האט געוואלט גיין אין ארץ ישראל, אבער ער האט נישט געקענט פארן ווייל ער האט יום שני של גלויות. איך קען נישט מאכן קיין ברירה ווערן, איך קען דאס הייסן.
Speaker 2: ניין, ניין, יעצט קען מען עס זאגן צו די פערטע חידוש וואס דער רמב״ם איז אויסגעקומען.
דיסקוסיע: וואס מיינט “מדבר”?
Speaker 1: לכאורה, אויף דעם איז דא א מחלוקת, נישט יעדער איינער איז מסביר אז ס׳שטייט אין רמב״ם דאס, אבער פשטות שטייט אין פירוש הרמב״ם “איש שנתחדשו במדבר בארץ ישראל”. פארוואס זאגט ער אזא ווארט “מדבר”? אבער יעדע אנדערע פלאץ איז געווען א ישוב.
אויף דעם אפשר איז דאך אז נישט דיוקא. איך האב נישט דא…
Speaker 2: זייער גוט, זייער גוט. איך האב נישט דאך א גוטע דיוקא. איך האב נישט געזאגט.
תירוץ: “מדבר” מיינט א פלאץ וואו ס׳איז נישט געווען אויפ׳ן דרך
Speaker 1: לאמיר נאר אייך טראכטן. ס׳איז דא א שטאט וואס האט זיך פארברייטערט. ירושלים איז געווען אזוי גרויס, איך האב געוואוינט גרעסער. ס׳איז אנגעגאנגען אין אייער געגנט, דארף מען נישט אנקומען שליחם. ס׳איז דאך איין שטאט.
אדער איך וועל זאגן אפילו נאך מער, די פעלד פון די שטאט. ס׳איז געווען א בחור על דר… ס׳שטיצט דאך ספק. ספק לכאורה, ס׳איז געווען א שטאט. זאגט דאך אז נישט, טראכטן א פעלד, יא? ס׳איז געווען ארום די שטאט, בוי ספק. יעצט, שפעטער האט מען געמאכט דארט א שטאט. ס׳איז בעצם ווארט פון די אלטע שטאט.
ווען ער זאגט מדבר, מיינט ער זאגן נישט. א פלאץ וואו ס׳איז נישט דא א ספק גיין זאגן אין שליחים. נישט נאר א ספק, נישט נאר פאר זיי אן א ספק, ס׳איז אויפ׳ן דרך פון די שלוחים. פארשטייסט אז ס׳איז נישט א מדבר, דא איז די ראוד וואו מ׳פארט אויף, ס׳איז נישט אין שליחים וגיבל, פונקט דא האט א איד נישט געלייגט א הויז אמאל. דאס איז נישט אוודאי נישט.
אוודאי, פאר דעם וואס ער זאגט מדבר, זייער גוט, איז דאך נישט גערעדט. ווען ער זאגט מדבר, זאגט ער, דער מדבר. א מדבר איז נישט געווען גארנישט, ס׳איז נישט געגאנגען דארט, ס׳איז נישט געגאנגען.
שאלה: וואו איז דא א מדבר אין ארץ ישראל?
Speaker 2: וואו איז דא א מדבר אין ארץ ישראל?
Speaker 1: און די רמב״ם איז זיכער אן אלטע שטאט, און פון בני ברק ביז יפו איז נישט אזוי לאנג, און נישט אזוי לאנג. און נאכאמאל, און נאכאמאל, ס׳איז גראדע געווען א מדבר, איז בני ברק, ס׳איז נאך אלץ א מדבר.
Speaker 2: אבער ברוחני, איך האב נישט דאך געזאגט אז ס׳איז א…
Speaker 1: ניין, איך האב נישט דאך געזאגט אז ס׳איז די רמב״ם׳ס פון די הייליגע חילולא דבריות, געדענקסט.
אבער ניין, קיצור, איז גערעכט, פון דעם זאגן מיר טאקע אז די חזון איש נישט א חומרא פון איין סטאר פאני, ווייל ס׳איז זיכער מסתרף ליחד, ווייל דא האלט ער שטייט ערגעץ אין די געגנט. ס׳איז איין שווער צו זאגן אז דא איז געווען אן עקס טעריטאריע.
דיסקוסיע: וואו איז דער פלאץ פון דער רמב״ם?
Speaker 2: וואו איז יא די פלאץ פון די רמב״ם?
Speaker 1: אויך נישט שווער, ס׳איז שווער, אבער ס׳איז געווען ערגעץ אין נגב און עפעס אמאל שאף דורכער.
Speaker 2: באמתי ארץ לעבר בעשו במדבר אין ישראל?
Speaker 1: ניין, איך מיין אויף מדבר סיני וואו די אידן זענען געגאנגען, ניין, נישט דאס איז די קלאר.
Speaker 2: ארץ לשלוא אביו ביי איך די גרויסע שמואל נשמת ניחם. איך מיין אז ס׳רעדט פון די… איך געדענק נישט וויאזוי איז די פסוק ביי איך זאגן. ארץ לשלוא אביו ביי איך די עשר איז שבי חלוא גרויסע…
Speaker 1: ניין ניין ניין, מ׳טאר נישט זיין אן ארץ, מ׳טאר נישט זיין אן ארץ, מ׳טאר עס איז אן ארץ, מ׳פרעגט אים שנעל גאר צו ווערקערענקען. חזר׳ן די נחקה. א פסוק אין ירמיה.
Speaker 2: יא, ביסט גערעכט. ס׳איז אין די אמרי אייך, ער רעדט פון די מדבר אידן זענען געגאנגען דא. ווען זיי זענען געגאנגען אמאל. ער רעדט פון די…
Speaker 1: יא, ס׳איז די דף תורה שפעטער. ליפה בעשי, לישר עבדים שם, יא? פארוואס געדענקט נישט אז דער אייבערשטער האט גענומען די מדבר וואס איז אזא פלאץ? ער רעדט פון די מדבר אידן זענען געגאנגען.
Speaker 2: עניוועיס, אקעי, אבער דאס איז מדבר סיני, וואטעווער, וואו זענען די אידן געווען? איינמאל זענען געווען מענטשן דארט אין ארץ ישראל.
ארץ ישראל איז געווען באוואוינט
Speaker 1: אקעי, אבער אין די נגב איז דא א מענטש דא, איך ווייס נישט, ס׳איז געגאנגען איינע פון די משלים דארטן אין דימונה. דימונה איז שוין גארנישט ווייטער.
ארץ ישראל איז געווען היפש ביי ישוב, ווייל ס׳איז געווען אן עקיבער וואס מען האט געמאכט ירושלים איז יעדער געלאפן צו גליל. אבער מ׳איז געווען מלחמות בגליל און מ׳איז געגאנגען צו אנדערע חלקים. ס׳איז אויסגעקומען אז ס׳איז נישט געווען אזא גרויסע ציבור, אבער ס׳איז געווען גענוג דורכגאנגען אז אנדערע ישיבות׳ן געווארן.
מסקנא: א פאני הלכה וואס קיינער פירט נישט
Speaker 1: בקיצור, א מעשה איז דער אלעמאל טענה׳ט אז אויב ס׳איז דא א פלאץ אין ארץ ישראל, וואס איז א נייע שטאט, איז דאך ווייטער די זעלבע הלכה לכאורה. דאס איז דא פילט מען אזא פאני הלכה, דאס פירט דאך קיינער.
סיכום השיעור 📋
סיכום פון דער חברותא-שיעור: רמב״ם הלכות קידוש החודש פרק ה׳ — יום טוב שני של גלויות
—
הלכה י״א: דער יסוד פון יום טוב שני — מנהג אבותינו בידינו
דער רמב״ם׳ס ווערטער
דער רמב״ם זאגט אז יום טוב שני איז היינט באזירט אויף „מנהג אבותינו בידינו” — אפילו נאכדעם וואס ס׳איז שוין נישט קיין אמת׳דיגע ספק (ווייל מ׳גייט לויט חשבון), דארף יעדע שטאט זיך פירן אזוי ווי זי האט זיך געפירט בזמן הספק. מקומות וואו מ׳ווייסט אז שלוחים פלעגן אנקומען — מאכט מען איין טאג. מקומות וואו „אין להם מנהג” — מאכט מען צוויי טעג.
פשט
דער יסוד פון יום טוב שני איז נישט מער א פונקציע פון אמת׳דיגע ספק, נאר א תקנה באזירט אויף דעם היסטארישן מנהג פון יעדע שטאט. דער מנהג איז געפרארן געווארן פון דער תקופה ווען מ׳האט מקדש געווען על פי הראייה. מקומות וואו שלוחים פלעגן אנקומען — איין טאג; מקומות וואו נישט — צוויי טעג.
חידושים און הסברות
1) דער קריטעריום „מקום שהשלוחים מגיעים” — בפועל, נישט בכח:
דער רמב״ם גייט מיט דעם קריטעריום פון צו די שלוחי בית דין (שליחי תשרי) זענען בפועל אנגעקומען צו א שטאט, נישט צו זיי האבן געקענט אנקומען. דאס איז דער שליסל צו זיין שיטה. דער רמב״ם׳ס לשון „אם היה אותו המקום” מיט דער באדינגונג פון מנהג, משמע אז ס׳דארף זיין אן עדות/מנהג אז זיי זענען טאקע אנגעקומען — נישט גענוג אז זיי האבן געקענט. דער מאסשטאב איז בערך צען טעג רייזע פון ירושלים (ווייל שליחי תשרי דארפן ארויסגיין נאך ראש השנה און אנקומען פאר סוכות).
2) „אין להם מנהג” — דער שליסל-מושג:
דער רמב״ם חילק צווישן:
– א מקום וואו ס׳איז דא א מנהג (= עדות אז שלוחים פלעגן קומען) — איין טאג.
– א מקום וואו „אין להם מנהג” — צוויי טעג, אפילו אויב שלוחים האבן געקענט אנקומען.
ס׳גייט נישט לויט׳ן חשבון פון אויב שלוחים וואלטן געקענט אנקומען — ס׳גייט נאר לויט׳ן מנהג. דאס איז „די נעקסטע סטעפ פון זיין חידוש.”
3) דער מנהג דארף נישט קיין „מחקר היסטאריע”:
ווען מ׳קומט אן אין א שטאט מיט אן אלטע אידישע קהילה (ווי צור), דארף מען נישט קיין היסטארישע פארשונג. מ׳קוקט ווי אזוי די קהילה פירט זיך — דאס איז דער מנהג. אויב מ׳זעט אז זיי מאכן איין טאג, איז דאס א ראיה אז אמאל זענען אנגעקומען שלוחים דארט. דער מנהג אליין איז די עדות.
4) „שלא תתקלקל במועדות” — דער יסוד פון פרירן דעם מנהג:
אפילו בזמן שהשליחים יוצאים, אפילו בזמן שמקדשין על פי הראייה, איז שוין געווען אזא מציאות אז געוויסע יארן זענען די שליחים נישט אנגעקומען אויף צייט, און מ׳איז געבליבן מיט דעם מנהג פון לעצטן יאר — „שלא תתקלקל במועדות.” מ׳קען נישט מאכן אמאל אזוי און אמאל אזוי. דאס איז דער טעם פארוואס אפילו שבועות, וואו קיינמאל איז נישט געווען אן אמת׳ער ספק (ווייל מ׳ווייסט שוין פון ניסן), מאכט מען אויך צוויי טעג.
5) „לא תתגודדו” — פארוואס דער מנהג בלייבט אפילו ווען שלוחים קומען אן:
דער רמב״ם זאגט אז אפילו בזמן שמקדשין על פי הראיה, אויב א שטאט האט שוין א מנהג פון צוויי טעג, בלייבט דער מנהג — ווייל „לא תתגודדו.” אפילו אויב איין יאר קומען שלוחים פונקט אן, העלפט עס נישט — מ׳בלייבט מיט דעם מנהג פון לעצטע יאר. דער איסור „לא תתגודדו” (נישט מאכן אגודות אגודות, מ׳זאל נישט האבן חילוקים אין מנהג) איז דער גראונד פארוואס דער מנהג איז סטאביל און ענדערט זיך נישט פון יאר צו יאר.
6) „תורה אחת יהיה לכם” — א סברא פאר קאנסיסטענסי:
מ׳קען הערן א נאך א טעם פארוואס מ׳בלייבט מיט דעם מנהג — ווען יעדע יאר איז אנדערש די הלכה (איין יאר איין טאג, אן אנדער יאר צוויי טעג), ווערן מענטשן נישט סיריעס. ווען יעדע יאר איז די זעלבע הלכה, איז עס קאנסיסטענט און מ׳נעמט עס ערנסט.
7) דער חשבון הקבוע איז לגמרי אירעלעוואנט:
דער חשבון הקבוע (פעסטער קאלענדער) איז לגמרי אירעלעוואנט צו דער הלכה. אפילו מ׳ווייסט גענוי ווען ראש חודש איז, העלפט עס גארנישט — ווייל דער חשבון איז נישט דער באזיס פון דער תקנה. די תקנה איז: מ׳בלייבט מיט דעם מנהג. דער חשבון קען נישט מבטל זיין דעם מנהג.
8) בטל טעמא — דער טעם איז אוועק, אבער דער דין בלייבט:
ווען מ׳מאכט א תקנה וואס בטל טעמא (דער טעם איז אוועקגעפאלן — ווייל היינט איז דא א פעסטער קאלענדער, קיין ספק נישט דא), בלייבט דער דין. „כך הוא בכל הגזירות שבעולם” — אזוי איז עס מיט אלע גזירות. דער רמב״ם האט לכאורה נישט קיין פראבלעם מיט דעם, ווייל ער גייט בכלל מיט דעם שיטה אז טעמי המצוות זענען נישט מבטל דעם דין. אמאל ווען דער טעם איז נאך געווען אקטיוו, האט מען געקענט מבחין זיין לויט דעם טעם (לויט שלוחים — וואו זיי זענען פראקטיש אנגעקומען). היינט, ווען דער טעם איז נישט מער פראקטיש, בלייבט מען סטאק מיט דעם פראקטישן מצב פון דעמאלטס. „גזעץ בלייבט גזעץ, גזעץ גייט נישט מיט די טעמים.”
—
דער חילוק צווישן ארץ ישראל און חוץ לארץ
פשט
דער לשון „גליות” אין „יום טוב שני של גליות” איז נישט מחייב אז ס׳זאל גיין ספעציפיש מיט ארץ ישראל ווי א קדושה-באזירטע הגדרה. לויט דעם רמב״ם מיינט „גליות” סתם די פלעצער וואו מ׳האט בפועל געמאכט צוויי טעג — ס׳איז א פראקטישע, נישט א געאגראפיש-קדושה׳דיגע, הגדרה.
חידושים און הסברות
1) חילוק אין דעם רמב״ם׳ס לשון — ארץ ישראל vs. חוץ לארץ:
אין ארץ ישראל זאגט דער רמב״ם אז א מקום וואס איז געווען ביישוב בזמן ראייה — מאכט מען איין טאג. ער זאגט נישט אז מ׳דארף וויסן אז ס׳איז געווען א אידישע קהילה דארט; ער זאגט נאר אויב ס׳איז דא א מנהג. אין חוץ לארץ אבער דארף מען א מנהג וואס באווייזט אז שלוחים זענען אנגעקומען. דער חילוק: אין ארץ ישראל איז דער דיפאלט איין טאג (ווייל ס׳איז נאנט צו בית דין), אין חוץ לארץ איז דער דיפאלט צוויי טעג.
2) געאגראפישע אנאליזע — צו ארץ ישראל איז קלענער פון צען טעג:
עס ווערט דיסקוטירט צו ס׳איז בכלל מעגלעך אז א פלאץ אין ארץ ישראל זאל זיין מער ווי צען טעג אוועק פון ירושלים. קרית שמונה (די ווייטסטע פלאץ אין צפון) נעמט היינט בערך 2 טעג צו וואקן; אפילו ביז צידון (סיריע) איז בערך 89 שעה וואקן — ווייניגער ווי צען טעג. דער פסוק פון די מרגלים וואס זענען געגאנגען 40 טעג ווערט דערמאנט, אבער דאס איז ווייל זיי האבן פארבראכט צייט אין יעדע שטאט, נישט ווייל ארץ ישראל איז אזוי גרויס. ממילא, אין ארץ ישראל גופא איז דער רמב״ם׳ס כלל לכאורה נישט אזוי חידוש׳דיג — ס׳איז פשוט אז שלוחים קענען אנקומען אומעטום.
3) ספק-מקומות — סיריה און גרענעצן פון ארץ ישראל:
ס׳איז דא א ספק בנוגע געוויסע מקומות ווי סיריה — צי ס׳איז כיבוש יחיד אדער כיבוש רבים, און צי מ׳מאכט דארט איין טאג אדער צוויי. דער רמב״ם זאגט אז אויב מ׳ווייסט נישט, דארף מען מאכן צוויי טעג (הלכה י״ב). פראקטיש וועלן רוב אידן נישט וויסן וואס ס׳איז געווען אין אזעלכע מקומות. עס קען אויך זיין אז אין סיריה אדער לבנון זענען געווען קהילות וואס האבן געמאכט איין טאג.
4) שלוחים אויסער ארץ ישראל:
די גמרא רעדט בפירוש פון שליחי תשרי וואס גייען ארויס פון ארץ ישראל צו קהילות אין חוץ לארץ, מיט דוגמאות פון פלעצער וואו שליחי תשרי קומען אן אבער נישט שליחי ניסן.
—
דער גרויסער חידוש: מצרים
פשט
מצרים איז א מקום וואו שלוחים האבן געקענט אנקומען (דער רמב״ם זאגט אליין אז ס׳נעמט בערך ניין טעג פון ירושלים ביז מצרים — ווייניגער ווי צען). לויט׳ן חשבון האט מען געדארפט מאכן איין טאג יום טוב אין מצרים.
חידושים און הסברות
1) דער רמב״ם׳ס תירוץ — בפועל נישט אנגעקומען:
דער רמב״ם׳ס תירוץ איז: אין זמן בית שני איז נישט געווען קיין אידישע קהילה אין פוסטאט/קאהיר (הגם אין אלכסנדריא של מצרים יא). ממילא, הגם די שלוחים האבן געקענט אנקומען, זענען זיי בפועל נישט אנגעקומען (ווייל ס׳איז נישט געווען פאר וועמען). לויט „מנהג אבותינו בידינו” — ס׳איז נישט דא קיין מנהג פון איין טאג, ממילא מאכט מען צוויי טעג. דער רמב״ם האט אליין געוואוינט אין מצרים (פוסטאט) און געזען אז מ׳מאכט דארט צוויי טעג.
2) א שווערע קשיא אויף דעם רמב״ם:
אויב דער גאנצער יסוד איז „מנהג אבותינו בידינו” — און אין פוסטאט איז נישט געווען קיין אידן בזמן בית שני — איז דאך נישטא קיין מנהג אבות כלל, נישט פאר איין טאג און נישט פאר צוויי טעג! ס׳איז געווען א פלאץ פון גוים. פארוואס זאל מען דאן מאכן צוויי טעג? דער מנהג-באזירטער אפּרוטש קען דאך גארנישט זאגן וועגן א פלאץ וואו ס׳איז קיינמאל נישט געווען קיין אידישע ישוב!
3) מצרים — דער פראקטישער מקרה לויט אנדערע שיטות:
„יעדער איינער איז מודה אז אין מצרים (אלכסנדריא) מאכט מען איין טאג” — ווייל דארט איז דא א מנהג/מסורה אז שלוחים זענען טאקע אנגעקומען. דער חידוש איז ספעציפיש בנוגע פוסטאט/קאהיר.
—
הלכה י״ב: נייע שטעט — „מקומות שנתחדשו במדבר”
דער רמב״ם׳ס ווערטער
דער רמב״ם רעדט פון מקומות וואס „נתחדשו במדבר” אדער „מקום ששכנו בו ישראל עתה”, סיי אין ארץ ישראל סיי אין חוץ לארץ. א נייע שטאט אין חוץ לארץ דארף מאכן צוויי טעג.
פשט
א נייע שטאט וואו ס׳איז קיינמאל נישט געווען קיין אידישע קהילה בזמן קידוש החודש על פי הראיה, איז אויך מחויב צוויי טעג אין חוץ לארץ.
חידושים און הסברות
1) דער חידוש פון „רוב” — דער ראב״ד/רמב״ן׳ס יסוד:
דער ראב״ד (ווערט אויך צוגעשריבן צום רמב״ן) איז מחדש אז ס׳גייט מיט „רוב”: רוב העולם מאכט צוויי טעג (ווייל רוב פלעצער קומען נישט אן שלוחים), ממילא איז דער דיפאלט פאר א נייע שטאט — צוויי טעג. דאס לייזט דעם פראבלעם פון מצרים: אפילו אן א ספעציפישן מנהג אבות, גייט מען מיט דעם רוב/דיפאלט פון צוויי טעג. דער ראב״ד פארשטייט „מנהג אבותינו בידינו” ברייטער — נישט נאר „מנהג מקום זה” נאר א כללות׳דיגער מנהג פון כלל ישראל. דאס איז א גרויסער חידוש — ס׳איז נישט מוכרח פון דער סברא אליין, נאר ס׳איז נויטיג כדי מיישב צו זיין דעם מנהג מצרים.
2) דער מנהג כללי: „כל מקום שלא יגיעו השלוחים”:
דער מנהג איז נישט א לאקאלער מנהג פון יעדע שטאט באזונדער, נאר א מנהג כללי לכל העולם — „כל מקום שלא יגיעו השלוחים מאכן צוויי טעג.” דאס איז דער דיפאלט. דער איינציגער וועג צו מאכן איין טאג איז געווען דורך דעם וואס שלוחים זענען טאקע אנגעקומען. ווען שלוחים זענען נישט אנגעקומען, איז אייביג געווען צוויי טעג. דערפאר, אפילו א נייע שטאט וואס האט קיינמאל נישט עקזיסטירט בזמן קידוש החודש על פי הראיה, איז אויך מחויב צוויי טעג, ווייל זי פאלט אונטער דעם כללי׳דיגן מנהג.
3) שאלה וועגן אויסברייטערן דעם מנהג:
אויסברייטערן דעם „מנהג אבותינו בידינו” אויף פלעצער וואו קיינמאל נישט געווען קיין מנהג (ווייל די שטאט האט נישט עקזיסטירט), איז א גרויסע חידוש. ביי אלטע שטעט פארשטייט מען — מנהג אבותינו בידינו, מ׳בלייבט מיט וואס מ׳האט. אבער ביי א נייע שטאט, וואו איז דער „מנהג אבותינו”?
תירוץ: דער מנהג איז נישט געבונדן צו א ספעציפישע שטאט, נאר צו א כלל — „כל מקום שלא יגיעו שלוחים.” דערפאר איז יעדע נייע שטאט אויטאמאטיש אריינגעפאלן אין דעם כלל. מ׳איז „סטאק” מיט דעם מנהג פון דעמאלטס — דאס הייסט, מיט דעם פראקטישן מצב פון דעמאלטס (וואו שלוחים זענען פאקטיש אנגעקומען אדער נישט), נישט מיט דעם טעאריטישן מצב (וואו שלוחים וואלטן געקענט אנקומען).
4) קשיא: פארוואס נישט גיין מיט׳ן חשבון אין א נייע שטאט?
היינט ווייסט מען דאך אלעס מיט׳ן חשבון. אין אן אלטע שטאט מיט א מנהג — פארשטייט מען, מ׳האלט אן דעם מנהג. אבער א נייע שטאט וואו ס׳איז נישט דא קיין מנהג — פארוואס זאל מען נישט גיין נאר מיט׳ן חשבון? ענטפער: דער מנהג פון חז״ל איז א כלל׳דיגער מנהג — אומעטום וואו שלוחים זענען נישט אנגעקומען, מאכט מען צוויי טעג. דאס אפליקירט זיך אויך אויף נייע מקומות.
5) דער אמעריקע-מקרה:
ווען אידן זענען געקומען קיין אמעריקע, איז נישט געווען קיין מנהג המקום. מ׳מאכט צוויי טעג ווייל דער כלל פון חז״ל איז אז אין פלעצער וואו שלוחים זענען נישט אנגעקומען, מאכט מען צוויי טעג. דאס איז נישט א מנהג פון דעם ספעציפישן מקום, נאר א כלל׳דיגער מנהג פון כלל ישראל.
6) דער ריטב״א קריגט זיך:
דער ריטב״א קריגט זיך אויף דעם רמב״ם׳ס חידוש — סיי בנוגע א נייע שטאט, סיי בנוגע דעם כלל פון „חוץ לארץ = צוויי טעג.” (די פרטים פון זיין מחלוקת ווערן נישט אויסגעפירט.)
—
דער באדייט פון „מדבר” — נייע שטעט אין ארץ ישראל
דער רמב״ם׳ס ווערטער
דער רמב״ם שרייבט וועגן שטעט וואס „נתחדשו במדבר.”
חידושים און הסברות
1) פארוואס „מדבר”?
„מדבר” מיינט א פלאץ וואו ס׳איז גארנישט געווען — נישט אויפ׳ן דרך פון שלוחים, נישט אין דער נאענטקייט פון אן עקזיסטירנדע שטאט. דאס שליסט אויס א פלאץ וואס איז געווען אויפ׳ן וועג פון שלוחים אבער האט סתם נישט געהאט קיין אידישע באפעלקערונג. אויב א פלאץ איז געווען אין דער נאענטקייט פון א שטאט (למשל, א פעלד ארום ירושלים וואס שפעטער איז באוואוינט געווארן), איז עס נישט א „מדבר” — עס איז א חלק פון דער אלטער שטאט, און דער מנהג פון דער שטאט אפליצירט זיך.
2) פראקטישע נפקא מינה — ארץ ישראל:
אין ארץ ישראל איז שווער צו געפינען א פלאץ וואס איז ממש א „מדבר” — ווייל ארץ ישראל איז געווען היפש באוואוינט, אפילו אין דרום (נגב). ירושלים, בני ברק, יפו — אלעס איז געווען אין דער נאענטקייט. אפילו דימונה איז „שוין גארנישט ווייטער.” דערפאר איז שווער צו זאגן אז עס איז געווען אן „עקסטרא טעריטאריע” אין ארץ ישראל.
3) נפקא מינה לגבי חזון איש:
דער חזון איש׳ס שיטה (אז געוויסע פלעצער אין ארץ ישראל דארפן צוויי טעג) איז נישט נאר א חומרא פון איין „סטאר פאני” שיטה — ווייל ס׳איז „מסתרף ליחד” (עס שטיצט זיך אויף מערערע פאקטארן), ספעציעל ווייל ס׳איז שווער צו זאגן אז א פלאץ אין ארץ ישראל איז געווען לגמרי אן עקסטרא טעריטאריע.
4) א „פאני הלכה” — נייע שטאט אין ארץ ישראל:
לכאורה, אויב ס׳איז דא א נייע שטאט אין ארץ ישראל, זאל לויט דעם רמב״ם זיין די זעלבע הלכה ווי א נייע שטאט אין חוץ לארץ — צוויי טעג. דאס פילט זיך ווי א „פאני הלכה” — און קיינער פירט עס נישט אזוי. אבער פראקטיש איז עס שווער צו געפינען אזא מקרה אין ארץ ישראל, ווי אויבן דערקלערט.
תמלול מלא 📝
דער רמב״ם׳ס שיטה אין יום טוב שני של גליות — מנהג אבותינו בידינו און די חידוש פון “בפועל אנגעקומען”
הקדמה — פרק ו׳ פון הלכות קידוש החודש
Speaker 1: אונז לערנען דא פרק ו׳ היינט לכאורה?
Speaker 2: אונז רעדן נאר וויסן וועגן פרק א׳.
Speaker 1: יא יא, לאמיר דאס… איך האב געזען די ארטיקל, וויאזוי הייסט עס די… די אות ו׳ אדער רמב״ם׳ס אין די בעק, ברענגען אלע לשונות, באריכות איז זייער גרינג צו נוצן.
דער רמב״ם׳ס יסוד — מנהג אבותינו בידינו
Speaker 1: וואס איז די רעדן אונז? אז דער רמב״ם האט געזאגט… איך מיין אז ס׳האט זיך נישט געקויעט געווען יענע שיעור. דער רמב״ם האט געזאגט אז די הלכה אז מ׳דארף מאכן די נתשני… יום טוב שני, אפילו, לאמיר זאגן קלאר, אפילו נאכדעם וואס מ׳איז שוין נישט קיין אמת׳דיגע ספק, דא אבער נישט מנהג אבותינו בידינו צו מאכן יום טוב שני. דאס זאגט דער רמב״ם, אויב ס׳איז מנהג אבותינו בידינו דארף עס גיין לויט ווי ס׳איז געווען דעמאלטס, הגם ס׳איז נישט, הגם ס׳איז נישט נישט אמת׳דיג א ספק, לאמיר נישט אמת׳דיג א ספק, אבער יעדע שטאט דארף זיך פירן אזוי ווי יענע שטאט האט זיך געפירט בזמן הספק. שטימט?
Speaker 2: סאו, ממילא, וועלכע שטעט האט מען געהאט צו טון מיט ארץ ישראל?
Speaker 1: ס׳האט גארנישט געהאט צו טון מיט מקום שהשלוחים הגיעים, וואס מיינט בערך צען טעג פון ירושלים, ווייל שליחי תשרי דארף מען גיין מיט דעם, און ס׳איז נאר די צען טעג אין טיש צו פארן. דארף מען טשעקן אנשטאט וואס איז אנגעקומען דארט.
געאגראפישע אנאליזע — צו ארץ ישראל איז קלענער פון צען טעג?
Speaker 1: דאס לכאורה, דער ספרים וואס דער רמב״ם זאגט לכאורה איז לכאורה ספורי׳דיג. אויב ס׳גייט מיט דעם, פארוואס זאל עס שוין גיין? ס׳קען דאך נישט זיין אנדערש. ס׳קומט אויף ארויס, לאמיר זאגן וואס ס׳קומט קלאר. ס׳איז דאך נאר דא די זאך וואס איז נישט קלאר, וואס דער רמב״ם לכאורה איז יא א שטיקל חידוש אפילו לויט זיין ספרים. ס׳קומט אויס לכאורה זיכער אז אויב ס׳איז דא א פלאץ אין ארץ ישראל וואס איז מער ווי צען טעג אוועק, ס׳איז גראדע נישט לכאורה נישט דא אזא פלאץ קיין ארץ ישראל ווער עמוד.
Speaker 2: פאר צען טעג?
Speaker 1: ס׳שטייט אויף די מרגלים וואס זענען געגאנגען פאר פערציג טעג.
Speaker 2: וואס זענען געטון פאר פערציג טעג?
Speaker 1: מ׳קען נישט שפאצירן פערציג טעג אין ארץ ישראל. מ׳קען פרעגן גוגל, ווי לאנג איז די ווייטעסטע פלאץ פון די קענפט פון ירושלים און ארץ ישראל?
Speaker 2: ניין, ער זאגט דאך א ווארט, ס׳איז דא וויס. לאמיר זיך פארן שטערן אז ס׳איז בערב. אין Jerusalem, איך ווייס נישט, וואו איז דאס? קאטעל?
Speaker 1: יא, למשל פון דא ביז, איך ווייס נישט.
Speaker 2: ניין, היינט איז קרית שמונה די ווייטסטע פלאץ אין צפון, יא, למשל. קען זיין אז ישראל אליינס, עס נעמט דריי שעה צו וואקן.
Speaker 1: ער זאגט אז צוויי טעג צו וואקן.
Speaker 2: עס מיינט אז אפילו מ׳סטאפט איז עס דריי, פיר טעג.
דיסקוסיע — די ווייטסטע פלעצער אין ארץ ישראל
Speaker 1: דער רמב״ם האט געזאגט… נאכאמאל, מ׳קען דאך שיקן איין שליח צו יעדע פלאץ. די ווייטסטע פלאץ, לאמיר זאגן דו ווילסט גיין ביז צידון, ער גייט זיך נישט לאזן ווייל ס׳איז דא א בארדער. 89 hours.
Speaker 2: וויאזוי איז 89 hours?
Speaker 1: אפילו ער פארט אויף די היינטיגע ראוד.
Speaker 2: אקעי, אפשר אמאל איז די ראוד געווען אביסל לענגער.
Speaker 1: ס׳איז ווייניגער ווי צען טעג.
Speaker 2: דער רמב״ם האט געזאגט אז ביז מצרים, יא?
Speaker 1: טראכט אריין, ס׳איז אפילו ווייטער, רייט?
Speaker 2: דער רמב״ם זאגט אז פיניש ליין ביז קיירא?
Speaker 1: ס׳שטייט נישט אז ס׳דויערט א וואך שפיאנן די ווארטן. די קורא ארץ זאלן אוועקגעבן אפאר טעג, און יעדע וויכטיגע שטארק… ס׳קען זיין אז זיי זענען געפארן ביז דער נהר פרת…
Speaker 2: ניין, ס׳שטייט ביז… וויאזוי מיר זענען געגאנגען? 1133 הורות.
Speaker 1: אסאך מאל לאזט מען שפענדן אפאר טעג אין א שטאט צו קענען די שטארק.
Speaker 2: א מינוט, וואס דארף טעג איז 1133 הורות?
Speaker 1: ס׳איז אסאך טעג. אויב מ׳קען נישט וואקן מער ווי צען שעה א טאג, ס׳איז זעכצן טעג לויט זייער חשבון.
Speaker 2: דער רמב״ם זאגט אז ס׳איז קורצער.
Speaker 1: לכאורה ווייל מ׳קען וואקן. זיי גייען נישט פון זייער לאנגע וועג. לכאורה איז דא א קורצערע וועג. מ׳קען גיין פון דא. אויב מ׳קען דאויף גיין גזי, לאזט מען מיך נישט אפשטיין אזוי וואלטן גזי דאס איז אייגעצט. אבער אויב מ׳קען דאויף גזי, איז דא דער רמב״ם גערעכט אז ס׳נעמט… דער רמב״ם זאגט אז ס׳נעמט ניין טעג פון ביז מצרים, יא?
Speaker 2: דו זענקסט וואס ער זאגט?
Speaker 1: ער הייסט מיך גיין ביז אלעס פשוט ווייל מ׳קען נישט גיין דורך אזא זאך. אבער בעצם, ווען מ׳קען פשוט גיין אזוי, איז עס מסתמא… יא, דרמא אויף א לשון ווי לאנג ס׳נעמט. בקיצור, ס׳איז מיר שווער צו גרייבן… אין ירושלים און מצרים, איז דרך אשכנא אין מאלך שמואל נגעים אין בית בחור.
Speaker 2: אה, אזוי גערעדט, דרך אשכנא איז דא, רייט? אשכנא איז איינס פאר עזה, רייט? אשכנא איז דא.
Speaker 1: בקיצור, מ׳פארט דא אויפ׳ן ים, מ׳שפאצירט אויפ׳ן ים, ער וועט דאך די וועג. אויב ער פאצירט דאך די מדבר, גייט עס נעמען לענגער. דרך… ווי שטייט? אחדות יום, אחדות יום, אחדות יום. בקיצור, ס׳איז נישט קיין ספאצין. לכאורה קען מען אנקומען גיין די מדבר. אין דער צייט. ס׳איז אביסל פאני, אבער טעארעטיש, לאמיר זאגן טעארעטיש, אז אויב ארץ ישראל וואלט געווען גרעסער פון צען טעג, וואלט געווען א פלאץ דארט.
די זעלבע זאך פארקערט — פלעצער אין חוץ לארץ
Speaker 1: די זעלבע זאך פארקערט, אויב ס׳איז דא פלעצער אין חוץ לארץ, למשל סיריע, אויך נעמט עס עטליכע טעג צו וואקן דארט. יא, דו גייסט פון ירושלים ביז, איך ווייס, וויאזוי הייסט די שטאט אין סיריע? חאלב, יא, וויאזוי הייסט עס אויף היינט? אלעפא. יא, ווי לאנג נעמט צו וואקן?
Speaker 2: ער זאגט אז ס׳נעמט הונדערט פערציג שעה, איז אויך אסאך.
Speaker 1: ס׳איז מער ווי צען טעג, הונדערט פערציג שעה. יא, ווען א מענטש קען וואקן, לאמיר זאגן צען שעה א טאג.
Speaker 2: אקעי, קען ער דאך פארן אויף אן אייזל.
Speaker 1: ווער האט געהייסן די שליחים זאלן וואקן צופוס? איך קען גיין אביסל שנעלער, איך קען נעמען א פערד.
Speaker 2: ניין, איך רעד פון די שליחי ראש חודש.
Speaker 1: האבן זיי נישט געהאט קיין פערד?
Speaker 2: פארוואס רעכנט מען דעמאלטס דא צען טעג פון וואקן? מ׳דארף רעכענען פון א פערד, אדער פון אן אייזל, איך ווייס וואס.
Speaker 1: ס׳איז נישט וואקן שבת?
Speaker 2: ניין, שבת זאלן זיי נישט.
Speaker 1: ס׳איז נישט וואקן שבת, ס׳איז נישט שבת.
Speaker 2: קיצור, און די זעלבע זאך פארקערט, אויב ס׳איז דא איז די רמב״ם׳ס שטייט.
דער רמב״ם׳ס גרויסער חידוש — “בפועל אנגעקומען”
Speaker 1: יעצט, עד כאן איז לכאורה פשוט. וואס דער רמב״ם האט צוגעלייגט, וואס איז א ריזיגע מאדנע חידוש, איז א גרעסערע זאך. האט דער רמב״ם געזאגט אז אויב מ׳גייט מיט “מקום שהשליחים מגיעים”, דארף זיין די שטאט א פלאץ וואו די שלוחים זענען טאקע בפועל אנגעקומען בזמן נאן.
פארוואס האט דער רמב״ם געזאגט דאס? ווייל דער רמב״ם איז שווער געווען אז לויט אונזער ספרים וואס מיר האבן יעצט געזאגט, איז אין מצרים האט מען געדארפט מאכן איין טאג יום טוב, ווייל ס׳איז זיכער אז די צייט איז שלוחים זאל אנגעקומען. איז אים שווער געווען, ער האט געוואוינט אין מצרים און ער האט געזען אז מ׳מאכט א צווייטער. פארוואס?
האט ער געזאגט, אה, דער תירוץ איז אזוי: אין זמן בית שינוי, ס׳איז נישט געווען קיין אידן אין דעם שטעטל אין מצרים, ממילא דא זענען די שליחים נישט אנגעקומען. ס׳קען זיין אז זיי וואלטן געקענט אנגעקומען, אבער זיי וואלטן געקענט מאכן נישט גארנישט. אונז גייען דאך מנהג אבותינו בפועל, דא וואלטן זיי נישט געקענט אנגעקומען. און ממילא וואס? דארף מען זיך נישט אנגעקומען פונקט ממילא, אונז גייען מנהג אבותינו. מנהג בחורים הזה איז צו מאכן צוויי טעג.
די קשיא אויף דעם רמב״ם — וואו איז דער מנהג אבות?
Speaker 1: ווערט אים נאך מער שווער. פארוואס? מילא מקום אזוי, דא איז דאך נישט געווען קיין איין איד, לאמיר זאגן, אין זמן בית שני, פארוואס זאל מען זאגן? דאס איז עפעס אזוי ווי א רוב. דאס איז רוב, איז האט מען געוואלט אריינגיין ביי רוב.
נאכאמאל, וואס איז דער רמב״ם׳ס רוב? איך פרעג דיר א שאלה. לאמיר שוין זאגן אז דער ראב״ד איז גערעכט, אז “מנהג אבותינו בידינו” מיינט “מנהג מקום זה”, און דא אין קיירא וואו דער רמב״ם וואוינט, ער האט געוואוינט אין פוסטאט שפעטער, ווייסטו וואס? דא וואו דער רמב״ם וואוינט איז נישט געווען קיין אידישע קהילה בזמן בית שני. ממילא איז נישט געווען, טעקניקלי, פאקטיש נישט אנגעקומען. ס׳האט געקענט אנקומען, אבער זיי זענען נישט אנגעקומען.
Speaker 2: ס׳איז נישט געווען אין אלכסנדריא של מצרים?
Speaker 1: ס׳איז געווען אין אלכסנדריא, אלכסנדריא יא, און דא נישט. אזוי זאגט ער, לאמיר זאגן.
Speaker 2: אקעי.
Speaker 1: זעסט דאך אז דער מנהג איז דאך מאכן צוויי טעג, מוז מען אזוי פארשטיין. אזוי זאגט דער רמב״ם דאך. איז דא זענען אין פוילן נישט אנגעקומען, ממילא דארף מען מאכן… האבן זיי נישט קיין מנהג צו מאכן איין טאג.
אבער ווייטער איז דאך אלץ שווער, האסט נישט קיין איין מנהג. אויב די גאנצע ריזען, איך האב נישט געפארטיגט, די גאנצע ריזען פארוואס דער רמב״ם וויל… טראכט אריין, די גאנצע ריזען פארוואס דער רמב״ם דארף זוכן פראקטיש צו זיי זענען אנגעקומען, ווייל מנהג המקום. אבער דא איז דאך נישט דא קיין מנהג המקום, ווייל דאס וואס דו זאגסט אז ס׳איז נישט געווען קיין אידישע ישוב דא, ס׳איז גארנישט געווען, ס׳איז געווען גוים. איז פארוואס וויל דער רמב״ם זאגן? פארוואס מאכט מען צוויי טעג אין מצרים? ס׳קומט נישט אריין אין חשבון, אונז גייען מנהג, הלכות מנהג.
דער ראב״ד׳ס חידוש — רוב / דיפאלט
Speaker 1: ממילא האט דער רמב״ן, פארדעם לכאורה האט דער רמב״ן מחדש געווען זיין חידוש, ער זאגט נישט אז ס׳איז זיין חידוש, זעט אויס אזוי האט ער פארשטאנען, אז ס׳איז געגאנגען מיט רוב. רוב פלעצער, אין אנדערע ווערטער, מ׳דארף נארמאל, די דיפאלט, איך מיין אפשר רוב בעסער וואלט געווען דיפאלט. רוב העולם איז צוויי טעג. פארוואס? ווייל רוב וועלט קומט נישט אן די שליחים. פארדעם אויב דו מאכסט א נייע שטאט, ביי דיפאלט דארפסטו מאכן צוויי טעג וועגן די רוב.
דאס איז א גרויסע חידוש פון דעם ראב״ד. דאס איז שוין נישט מוכרח פון זיין סברא, ס׳איז מער מוכרח צו מיישב זיין מנהג מצרים.
דיסקוסיע — צו ס׳איז א דין אין ארץ ישראל
Speaker 2: אבער מ׳קען דאך זאגן אז ס׳איז א דין אין ארץ ישראל, “וירשת את הארץ”, אזוי ווי ס׳איז די אויבן-אויף לשון פון “יום טוב שני של גליות”. וואו שטייט די לשון? אין די גמרא, ניין?
Speaker 1: אקעי, איך מיין צו זאגן אביסל… ניין, איך זאג, לויט דעם רמב״ם סתם “גליות” מיינט נישט דווקא די גליות פון ארץ ישראל. די לשון איז נישט מחייב דאס.
די צווייטע זאך איז… אז מ׳זאל ממש מדייק זיין צו די געגנט זענען אנגעקומען שלוחים צו נישט, און אויב ווייסט מען נישט פאר זיכער וואלט מען געדארפט האלטן נאר איין טאג, ווייל דעמאלטס זאל מען גיין לויט חשבון, איז נישטא די ענין פון מנהג אבותינו בידינו.
ניין, דער רמב״ם האט געזאגט, ס׳זעט אויס אז די איינציגסטע פלאץ וואס מ׳דארף האבן די רב איז מיישב המנהג מצרים, ווייל אויב מ׳וואלט נאר געגאנגען מיט די פאקט אז ווי ווייט האבן געקענט אנגעקומען די שלוחים, וואלט מען געדארפט מאכן איין טאג אין מצרים. און די זעלבע זאך, אויב מ׳וואלט געגאנגען מיט וויסן זיכער וואלט מען געדארפט מאכן איין טאג. אלא מאי, אז רוב עולם מאכט צוויי טעג, ממילא מאכט מען צוויי טעג.
“לא תתגודדו” — פארוואס דער מנהג בלייבט
Speaker 1: ס׳איז נאר צו טשעקן צו די רמב״ם אין די תשובות אדער ערגעץ וואו ער ברענגט דאס. לאמיר אויספירן, לאמיר אויספירן אויף צו פארשטיין די קלארקייט.
יעצט, ולא עוד אלא, סאו דאס איז איין חידוש וואס דער רמב״ם זאגט, יא? די סברא אז ס׳זאל גיין מיט די פאקט, דאס מאכט סענס. אז אין ארץ ישראל, דאס וואס דו זאגסט אז ס׳זאל גיין מיט ארץ ישראל, ס׳איז נישטא קיין ריזן פארוואס ס׳זאל גיין מיט ארץ ישראל. די לשון גלות, אקעי, ס׳האט נישט קיין ריזן.
אויב מ׳גייט מיט די מנהג, מ׳האט געוואוסט, ריזיג, אמאל איז געווען פראקטיש. ס׳קען אפילו זיין אמאל, נישט נאר די וועג, אפילו אמאל איז געווען גריטיש, “לא תתגודדו”, רייט? אויב ס׳איז פונקט איין יאר אנגעקומען, האט עס נישט געהאלפן, מ׳איז געבליבן מיט די מנהג פון לעצטע יאר. אפילו בזמן שהשלוחים יוצאים, אפילו בזמן שמקדשין על פי הראיה. פארוואס? ווייל “לא תתגודדו”.
שלוחים אויסער ארץ ישראל — די גמרא׳ס דיסקוסיע
Speaker 1: דער רמב״ם זאגט, דאס איז א שטיקל חידוש, ווייל די שלוחים זענען נישט ארויס פון ארץ ישראל. זיי זענען ארויסגעגאנגען פון ארץ ישראל, ער נעמט דאך דורכגיין א ברית, ס׳איז נישט קיין שווארקע זאך.
ווער זאגט בכלל די זאך אז מ׳איז אויך אנגעקומען צו קהלות אינדרויסן? די גמרא רעדט א גאנצע צייט פון דעם. זיי האבן געלערנט די אלע לשונות, ס׳איז מקום שליחי תשרי. דאס איז דאך די לשון, שליחי תשרי, וכדומה.
די גמרא ברענגט פון דוגמאות, די פלאץ, איך געדענק נישט, א פלאץ וואס שליחי תשרי וועט לעבן אנקומען, און נישט שליחי ניסן. איך מיין אז ס׳איז נישט חוץ אויף יענע פלאץ, איך געדענק נישט. ס׳איז אלע זאכן וואס שטייען, די פרטים זענען נישט קיין. און ס׳איז זיכער, בשעת וואס מ׳איז געגאנגען מיט פיר יעצט,
הלכה י״א–י״ב פון הלכות קידוש החודש: לשון הרמב״ם
Speaker 1:
די לשון גלות, אקעי, ס׳וואלט נישט געווען קיין ריזען. טראכט אריין, ס׳איז נישטא קיין ריזען. אויב מ׳גייט מיט די מנהג, מ׳האט געפריזד די מנהג, רייט? אמאל איז געווען פראקטיש, ס׳קען אפילו זיין אמאל, נישט אמאל, אפילו אמאל איז געווען שלא תתקלקל במועדות, רייט? אויב ס׳איז פונקט איין יאר אנגעקומען די שליחים האט עס נישט געהאלפן, מ׳איז געבליבן מיט די מנהג פון לעצטע יאר. אפילו בזמן שהשליחים יוצאים, אפילו בזמן שמקדשין על פי הראיה, פארוואס? ווייל שלא תתקלקל במועדות, רמב״ם.
ס׳איז א שטיקל חידוש, ווייל די שליחים זענען נישט ארויס פון ארץ ישראל, זיי זענען ארויסגעגאנגען פון ארץ ישראל, און ס׳נעמט צייט דורך אן עבודה, ס׳איז נישט קיין שוואכע זאך.
ווער זאגט בכלל די זאך אז מ׳זאל אויך אנקומען צו קהילות אין דרויסן?
Speaker 1:
ווער זאגט בכלל די זאך אז מ׳זאל אויך אנקומען צו קהילות אין דרויסן? די גמרא רעדט דאך גאנץ אפט פון דעם, זיי האבן געלערנט די אלע לשונות, ס׳איז דאך מקום שהשליחים מגיעים, דאס איז דאך די לשון, שליחי תשרי וכדומה. די גמרא ברענגט פון די גמראות, די פלאץ, איך געדענק נישט, א פלאץ וואו שליחי תשרי פלעגן אנקומען, נישט שליחי ניסן. איך מיין אז ס׳איז נישט חוץ אויף יענע פלאץ, איך געדענק נישט.
ס׳איז אלע זאכן וואס שטייען, די פרטים זענען נישט קיין… דאס איז זיכער אז בשעת וואס מ׳איז געגאנגען מיט פיר יעצט, איז אויך געווען געוויסע קהילות. דו האסט געווען זען למשל אז מ׳איז געווען שליחי תשעה, פארוואס נישט? לא תתקלקל במועדות, פון דעם זעט מען אז מען מאכט שבועות. אויף שבועות איז קיינמאל נישט אמת׳ער געווען קיין ספק. שלא תתקלקל במועדות. קענסט נישט מאכן אמאל אזוי און אמאל אזוי.
די גרעסטע פראבלעם קומט אויס די זאך אזא נייע יסוד. וועיט, וועיט, וועיט, איך קום אן פון די נייע יסוד. אבער איך וויל דארט קלאר זאגן. דאס וואס מ׳גייט אין די מקום שהשליחים מאכט סענס. אויב מ׳האט געפריזד די מנהג, כל מקום שהשליחים היו מגיעים, מאכט אויך סענס.
דער רמב״ם׳ס חידוש: א נייע פלאץ אין חוץ לארץ דארף מאכן צוויי טעג
Speaker 1:
דאס וואס דער רמב״ם האט פון דעם געלערנט אז א נייע פלאץ אין חוץ לארץ דארף מאכן צוויי טעג, איז זייער א פאני חידוש. פארוואס? און לכאורה וואס איך האב געזאגט אז ס׳איז כלל ישוב פון רבי מצרים, אבער… איין מינוט, איך רעד פון איין שטאג, דאך חוץ לארץ, וואס יעדער איינער פירט זיך אזוי ווי דער רמב״ם. דא איז נישט קיין מחלוקת אז לא כל המעשה. יעדער איינער איז מודה אז אין מצרים מאכט מען איין טאג, און ס׳קען גראדע זיין אז ס׳איז געווען קהילות, אפשר אין לבנון, אין ארץ ישראל׳סטייטן געווען מאכן איין טאג. נישט קלאר. ס׳קען זיין אז ס׳איז געווען אין סיריה, איך האב געווען פלוצלינג.
אבער דער רמב״ם וועט זאגן, דער רמב״ם איז מודה אז ס׳קען זיין אזא פלאץ. פרייט דער רמב״ם זאגט, אויב דו האסט א מסורה, אז דא פרעגט מען שליחים, קענסטו מאכן. אבער אויב נישט, נאר מ׳דארף צו גיין מיט רוב. און דער רוב איז א חידוש פון דער רמב״ם. פארוואס זאל זיין אזא סברא פון רוב? ס׳איז עפעס אומקלאר אין דעם… ס׳איז אומקלאר אין דעם תקנה פון פרירן די מנהג אז אויב מ׳ווייסט אז די שליחים פלעגן אנקומען. ס׳איז א חידוש. יעצט איז אויך די רוב פון א פערדע לעוועל. נאך א חידוש, אויב אזוי, אפילו אין ארץ ישראל, עפעס א מקום המדבר, ס׳איז פארשטאנען, איך וויל נישט מיט די טעות ווילן ארויסנעמען דעם דיוק פון די רמב״ם.
א מענטש נישט נאר סתם איר אין א שטאט, א שטאט וואס קען זיין א שטאט. נישט קיין חילוק, דער רמב״ם זאגט ביידע. די לשון הרמב״ם איז… ביידע. לאמיר טרעפן מיין רמב״ם. די לשון הרמב״ם איז זייער אינטערעסאנט. די לשון הרמב״ם איז… לאמיר עפענען מיין רמב״ם, און נאכדעם וועט מען…
לשון הרמב״ם הלכה י״ב
Speaker 1:
לשון הרמב״ם אין די אנהייבלעך אין קדוש החודש דא בייגער זכרונו לברכה הלכה י״ב. אה, מ׳מאכט אין גראסער אין אלקיין. לשון י״ב זאגסטו?
ווען ער זאגט עיקר דבר זה, נאכדעם זאגט ער, “אם היתה המקום שבארץ ישראל”, וואס מ׳ווייסט, נאכדעם זאגט ער, “מקום שביאלין בשלימה עשרה עם ההפחות, או שיהיו שנתחדשין במדבר ארץ ישראל, או מקום ששכנו בו ישראל עתה.”
די מקום ששכנו בו ישראל עתה מיינט אין חוץ ישראל, אדער אין ארץ ישראל. נישט באראר, איך מיין אז ס׳איז נאך דא דא עפעס מער, ס׳איז דא אן ענין פון ספק, ווייל די רבים האבן געזאגט, די עושה מקום איז סיריעא מחוסק, די עושה מקום איז סיריעא מלכות ידים. פראקטיש איז אז רוב יודן וועלן נישט וויסן וואס ס׳איז געווען. עפנט זיך היינט א ישוב אין… ער ריינט יעצט אמאל, אז דאך י״א רעדט פון ווען מ׳ווייסט יא. ער ווילט אז אין מצרים… די דארף מוז משמע זיין, וואס טוט זיך ווען מ׳ווייסט נישט? לכאורה וועט מען דארף מאכן צוויי טעג.
Speaker 2:
יא, אוודאי.
דיסקוסיע: הלכה י״א און הלכה י״ב — מנהג און ספק
Speaker 1:
דאס זאגט ער אין י״ב, אבער וואס ער זאגט דא אין י״א איז אז ס׳איז דא פלעצער אין חוץ תורה, דער רמב״ם האט געהערט אז ס׳איז געקענט אזעלכע פלעצער, אדער ער האט געהערט פון אזעלכע פלעצער וואס מ׳מאכט טאקע איין טאג. פארוואס? ווייל זיי האבן געדענקט אז ס׳פלעגט דארט קומען שליחים. אויב ס׳קומט שליחים, קענסטו זיין חוץ וואס מ׳מאכט איין טאג.
יעצט, וואס איז אויב ער ווייסט נישט? יעצט, נישט וויסן איז איין פראבלעם, און א נייע שטאט וואס ס׳איז נישט דא וואס צו וויסן איז נאך א פראבלעם, רייט? צוויי אנדערע שאלות, רייט?
ער זאגט, וואס איז לשון הרמב״ם? “אם היה אותו המקום במקום שהיו ישראל”, ער זאגט נישט אז ס׳איז דא אזא זאך ווי ספק, ער האט נישט קיין ספק. “אם הותרה”, און ס׳איז דא א מנהג וואס זאגט אונז אז ס׳איז געווען דעמאלטס מענטשן, און ס׳איז אנגעקומען דארט מער שלוחים.
נאכדעם זאגט ער, “במקום שאין להם מנהג”, דאס איז דער חידוש, “אין להם מנהג”. א מקום אין חוץ לארץ וואס האט “אין להם מנהג”, הגם ס׳האט געקענט אנקומען, רייט? שטימט? ווייל דאס איז דאך דער פראבלעם. און לכאורה אין מצרים האט מען געקענט אנקומען, אבער ס׳איז נישט דא קיין מנהג. איך מיין, היינט איז יא דא, מיר האבן געמאכט צוויי טעג, אבער “אין להם מנהג” מיינט ער צו זאגן אז ער ווייסט…
Speaker 2:
ניין, ער זאגט נישט דאס. ער זאגט, “אין להם מנהג” מיינט ער לכאורה, און ממילא ווייסט ער נישט… ער ווייסט נישט אז דער מנהג איז געווען. ער ווייסט נישט אז ס׳איז געקומען שלוחים. איך גלייב נישט אז איינער האט אמת׳דיג געהאלטן חשבון פון מנהג.
אבער לכאורה, דער רמב״ם זאגט, “הותרה”, אויב ווייסט מען אז דעמאלטס איז געווען אן ערנסטע שטאט, ווייסט מען זיכער אז ס׳איז אנגעקומען דעמאלטס שלוחים. אבער דאס וואס ער וויל זאגן, דאס וואס ער וויל אנקומען, אז… אז דו קענסט נישט גיין לויט׳ן חשבון. ס׳גייט נישט לויט׳ן חשבון, ס׳גייט לויט׳ן מנהג. ס׳גייט אויך נישט לויט׳ן חשבון פון אויב ס׳וואלט געקענט אנקומען שליחים. דאס איז די נעקסטע סטעפ פון זיין חידוש.
Speaker 1:
אוודאי ווייסטו, ס׳איז א שווערע זאך. אוודאי, אוודאי, אוודאי. מנהג אבותינו, אוודאי. לאז נאך אן, לאז נאך אן, לאז נאך אן. דאס איז נישט וואס ער זאגט. יעצט איבי וויריקלער.
ארץ ישראל vs. חוץ לארץ — א חילוק אין דעם רמב״ם׳ס לשון
Speaker 1:
דאס זאגט ער אויף ארץ ישראל, זאגט ער אויף ארץ ישראל. ער זאגט, א מקום וואס איז געווען יעדן בזמן ראיה וקבש שני אין ארץ ישראל גייט מען מאכן איין טאג. אין ארץ ישראל זאגט ער נישט אז מ׳ווייסט אז ס׳איז געווען א ייד. ער זאגט נאר אויב ס׳איז מנהג עבור שבא ידיהם. ער זאגט קלאר נישט אזוי. ער זאגט קלאר אז מ׳גייט מיט די מנהג, און ס׳מאכט סענט. די גאנצע זאך, מ׳גייט מיט די מנהג. דעם פלאץ, אויב ס׳איז דא א געגנט אין צור, איך ווייס וואס, מ׳מאכט איין טאג, שוין, ס׳מאכט איין טאג, מ׳מאכט איין טאג. אבער נאר ווייל ס׳איז דא א מנהג. נישט ווייל ער ווייסט אז ס׳איז געווען א ייד און ס׳העלפט. ס׳העלפט נישט.
Speaker 2:
פאר סאמבאריע פרעגסטו א גוטע שאלה, פארוואס זאלסטו נישט העלפן? אפשר העלפט עס יא?
Speaker 1:
איך ווייס נישט, אבער ער זאל נישט העלפן. איך פארשטיי נישט פארוואס נישט. אויב ס׳איז דא אן אידישע קהילה וואס איז ותיקה, דו גייסט דארט, דו זעסט ווי אזוי מ׳פירט זיך, דאס איז דער מנהג. דער מנהג דארף מען נישט קיין מחקר היסטאריע. אויב דו גייסט אין צור, דו זעסט, דו פרעגסט, אויב ס׳איז דא אן אלטע אידישע קהילה פון זמן הבית, און דו זעסט ווי אזוי זיי מאכן, דו זעסט זיי מאכן איין טאג, וועסטו זאגן, “אקעי, לכאורה, פארוואס מאכן זיי אזוי? ווייל אמאל זענען אנגעקומען שליחים דארט.” ממילא איז געבליבן אזוי.
איך מיין, פארוואס איז פאני אז מ׳זאל נישט וויסן? היינט ווייסט מען נישט גארנישט, פארוואס? נישט ווייל מ׳האט איבערגעריסן. ס׳קען זיין אז ביז לעצטנס זענען געווען אידן אין צור וואס האבן געמאכט איין טאג. מ׳דארף קוקן, איך געדענק אז ס׳איז דא געווען ידיעות. ס׳איז געווען, מיין איך, אידן וואס האבן ביז לעצטנס געמאכט איין טאג, ווייל ס׳איז גענוג נאנט. לאמיר זאגן אז מ׳גייט מיט א מסורה ביז זמן הבית, אז ס׳איז געווען אזוי, ביז זמן הראיה, און שפעטער איז זמן הבית.
דער חידוש פון “רוב” — א נייע שטאט אין חוץ לארץ
Speaker 1:
יעצט, אבער וויבאלד דער רמב״ם האט געמאכט די חידוש אז ס׳גייט נישט נאר אויף די שלוחים, נאר ס׳גייט אויך נאך א רוב, ווייל טאמער נישט וואלט ער געקענט זאגן א סברא, וואלט דער מנהג נישט אלעס… ווי אזוי קוקט מען אויף דער מנהג? איז דאס פשט אז איבעראל דארף מען מאכן צוויי טעג, חוץ אם ידוע לך שאין טעם אדער ניין? בעצם ווייסן מיר דאך, אזוי וואלט געווען אין די ספרים. די ספרים וואלט געווען פארקערט. בעצם ווייסן מיר, ס׳איז דא א מנהג אויף ספק בי״ד. איך טראכט אז אפשר איז נישט דא קיין מנהג, איך האב א נייע פלאץ, פארוואס זאל איך מאכן? ס׳איז א זייער גרויסע פאני זאך.
Speaker 2:
לכאורה, אין אנדערע ווערטער, ס׳זענען געקומען אידן קיין אמעריקע, רייט? לאמיר טראכטן, איך טראכט אויף דעם אסאך מאל. און דער רמב״ם זאגט דאך, ער ענטפערט די קשיא, וואס איז נישט קלאר פארוואס. אונז זענען געקומען קיין אמעריקע, ס׳איז נישט געווען קיין מנהג. פארוואס מאכן מיר צוויי טעג? אבער ס׳איז א מנהג פון כלל ישראל אז א פלאץ וואו אידן זענען נישט אנגעקומען שלוחים אין צוויי טעג. דאס איז דער מנהג. דער מנהג פון חז״ל, מ׳רעדט נישט פון די צוויי פראגעס.
ס׳איז דא, ווען מ׳קומט אן אין א שטאט און מ׳פרעגט ווי אזוי פירט מען זיך דא, איז דאס א געוויסע עדות. לכאורה, לאמיר זאגן אז דאס איז א געוויסע חזקה אז אזוי האט מען אנגעהויבן שוין אין זמן הבית. אבער אין א נייע פלאץ, איז נישט דא קיין שום מנהג. וואס גייט מען? מ׳גייט מיט דעם כלל וואס חז״ל האבן געזאגט אז אין פלעצער וואס ס׳זענען נישט אנגעקומען קיין שלוחים, זאל מען מאכן צוויי טעג. פארוואס? ווייל קיין מנהג איז דאך נישט דא.
קשיא: פארוואס נישט גיין מיט׳ן חשבון אין א נייע שטאט?
Speaker 1:
אויב אזוי, פארוואס דארף מען גיין מיט פאקטיש אנקומען שליחים? פארוואס איז נישט גענוג צו זאגן אז ס׳האט געקענט אנקומען שליחים? מ׳דארף טאקע אריינטראכטן דארטן. מ׳קען דאך זאגן אזוי, די סיבה פארוואס מ׳האט אמאל געמאכט צוויי טעג איז ווייל ווען ס׳איז געווען שליחים, איז געווען באמת יום טוב, מ׳האט נישט געוואוסט. סאו כדי נישט נכשל צו ווערן פון חילול יום טוב, האט מען געמאכט צוויי טעג. דאס איז אמאל געווען. אבער יעצט ווייסט מען דאך אלעס מיט׳ן חשבון. סאו ממילא, א מקום וואו מ׳האט אייביג געטון אזוי, אקעי, זאל מען אנהאלטן דעם מנהג המקום, אבער א נייע פלאץ, פארוואס זאל מען נישט גיין נאר מיט חשבון? דאס איז די גוטע שאלה.
Speaker 2:
דארף מען פארשטיין וואס דער מנהג איז געווען. דער מנהג האט געווען אז איבעראל ווי עס זענען נישט געקומען שליחים, זאל מען… איך האב געפרעגט טראכטן. דאס איז די איידיע, אבער אפילו דעמאלטס איז דא נאך א לעוועל פון חידוש דא, אז ער זאגט נישט נאר אויב עס קען קומען שליחים, איז דאך אלץ נישט גענוג.
איך זאג, די מנהג, די פלעצער וואו ס׳איז געווען די מנהג צוויי טעג, איז נישט געווען סתם א נארישע מנהג, ס׳איז געווען זייער א קלוגע מנהג פון א חשש. אמאל, דאס איז אוודאי, אוודאי, אוודאי, ס׳איז שוין דא חשבונות, פארוואס זאל מען דארטן מאכן דעם מנהג? דאס זאל מען פארשטיין. אקעי, דו הייסט טאקע מיט חשבון, אבער מ׳איז נישט איינמאל און מ׳האלט עס ווייטער אן. און אויף א נייע שטאט איז טאקע אן אינטערעסאנטע זאך. מ׳מאכט אוודאי נישט.
דער ריטב״א קריגט זיך אויף די זאך
Speaker 1:
סאו דארף מען זען ווער… א מינוט, דער ריטב״א קריגט זיך אויף די זאך פון א נייע שטאט, אבער ער קריגט זיך אויף די זאך פון חוץ ווערן? איין מינוט, איין מינוט, אויף ביידע. לאמיר נישט זען צו איך בין נאך אלץ קלאר.
חקירה: “מקום שהשליחים מגיעים” — פאקטיש אנגעקומען אדער געקענט אנקומען?
Speaker 1:
סאו, נאמבער וואן, ס׳גייט נישט מיט… ס׳גייט מיט ווי ס׳איז געווען דעמאלטס שלוחים. און מיר דארפן וויסן צו דאס מיינט, חקירה נאמבער וואן, מיר דארפן וויסן צו דאס מיינט די מקום שהשלוחים יכולים להגיע, אדער די מקום שהגיעו. וואס זענען די סברות אז ס׳זאל זיין אזוי אזוי? איך ווייס נישט.
קענסט מאכן ביידע זאכן איינס, אז אונז האבן אן הנחה אז מקום שיכולים משלוחים להגיע, כהנים וואס איז ריזן מיין, איך ווייס נישט, ביזנעס, און זיי זענען נישט אנגעקומען. דארטן וואו מ׳האט געקענט אנגעקומען, זיי זענען נישט געווען קיין שטאט. ניין, ניין, ניין, זיי זענען נישט געווען קיין שטאט. ניין, ניין, ניין, זיי זענען נישט געווען קיין שטאט. זיי זענען נישט געווען א גוי׳אישע שטאט, וואס איז געווען א מלחמה. וואס איז א חלק? א יודישע שטאט פארשטייט דא, אז מ׳דארף נישט עקטשולי האבן דאקומענטשן וואס ווייזט אז זיי זענען געקומען. נעמט אן אז
דער מנהג כללי: “כל מקום שלא יגיעו השלוחים”
Speaker 1: די תירוץ, נאכאמאל, די רבים קומט. נעמט אן אז אידישע שטערד וואס זענען דא זייט דעמאלטס, מ׳ווייסט נישט ווי די תירוץ. ניין! מ׳ווייסט אויב זיי זענען געקומען אדער נישט. דער מנין האט געזאגט אונז דאס. ווייל ס׳איז דא פלעצער וואס זענען געקומען, ווייל ס׳איז דא פלעצער וואס זענען געקומען, ווייל ס׳איז דא פלעצער וואס זענען געקומען. פארגעניג וואס ס׳שטייט. דאס איז וואס ס׳שטייט. ס׳איז דא פלעצער, אמאל האט ער פריער אויסגערעכנט, ס׳איז דא פלעצער געווען מלחמות וואס מ׳האט נישט געקענט גיין וכדומה. און ממילא איז ווייטער. דאס האט א מנין געטראכט. ס׳האט נישט צו טון. מ׳איז נישט קיין מעס, ס׳גייט נישט אויף א מעס, ס׳איז דאך א ריאליטי, אמאל געלאנג, אמאל נישט.
סאו ס׳איז דא פלעצער, ו יעצט האבן אונז אבער א נייע זאך, און דעמאלטס איז נישט געווען קלאר. אפילו דעמאלטס איז געווען א חוק, ס׳איז געווען געוויסע הדחה. אין דעם פלאץ קומט געוויינליך נישט אן די שליחים, ממילא מאכט מען אמאל פארטיג. אקעי, וויל זיין אזוי. די שליח און טישן קומען נישט געווען נישט אן.
וואס איז ווען איך גיי יעצט אין א פלאץ וואס איך ווייס אז ס׳איז נישט געווען פאקטיש נישט אנגעקומען די שליחים דעמאלטס, רייט? אפשר איז נישט אנגעקומען. אבער זיי וואלטן געקענט אנקומען עוזליך גיין די אידן.
סאו די שאלה, וויאזוי ארבעט דער מינוט? אויב מיר פראדעקטן זיך בעקווארד, וואלטן אונז דא געזעצן אין מצרים בזמן שהיה מקששין על פי יריה, וואלט דאך דא אנגעקומען שליחים. סאו אונז זענען בעצם פון די חברה וואס ווייסן אדער ניין?
תירוץ: דער מנהג איז “כל מקום שלא יגיעו השלוחים”
Speaker 1: וויבאלד ווען ער פאקט נישט אנקומען, בלייבט ער מיט דעם מנהג. וויבאלד ס׳איז א פאני מנהג. ס׳איז אזוי ווי דו זאגסט, מ׳מוז זאגן אז דער מנהג איז בכל מקום שלא יגיעו השלוחים בלייבט צוויי טעג. דאס איז דער מנהג שנהגו דעמאלטס, און דאס איז דער מנהג וואס בלייבט יעצט.
הגם ס׳איז נישט עכט דער מנהג שנהגו דעמאלטס, ס׳איז נישט אמת׳דיג דער מנהג שנהגו דעמאלטס, אז דעמאלטס איז נאר נאר געווען. אויב ס׳קען יא אנקומען, אז די צוויי טעג איז א מנהג ווייל חשש חלילה יום טוב, איז א גרויסע חידוש צו זאגן בכלל מנהג ועושע מבית דעם. און איך גיי נעמען פון דעם צו פלעצער וואו ס׳איז בכלל נישט געווען א מנהג.
איך געדענק נישט אז ס׳איז א זייער גרויסע פראבלעם, ווייל דאס איז די כח פון מנהג. אז אפילו ביי איר איז נישט דא קיין סיבה, ווייל ס׳איז נישט קיין ספק מער, ווייל ס׳איז שוין דא א חשבון, אבער מנהג אבותינו בידינו. אבער אויסברייטערן די מנהג אבותינו בידינו אויף פלעצער וואס אונז ווייסן נישט, איז א גרויסע חידוש.
ער מאכט סענס, דאס אז מ׳איז געבליבן אין די מנהג, ער מאכט סענס, דאס איז דאך די לאדזשיק פון אלע לאו׳ס, ס׳איז זייער שווער צו טוישן א גאנצע צייט. זאכן בלייבן, דאס איז נישט קיין פראבלעם. אבער די פסוק האט זיך דאך געטוישט, און די סיבה פארוואס דעמאלטס האבן זיי געטון גארנישט. ס׳איז נאך אלץ א חידוש.
דער רמב״ם׳ס שיטה: תורה אחת יהיה לכם
Speaker 2: נא, עפעס א נארמאל, דו קענסט עס גראדע קענסט עס פארשטיין.
Speaker 1: יעצט איז דער רמב״ם פון נאזא אזוי, דו קענסט עס הערן, נישט וועגן די גמרא זאגט שוין מחזקות וואס די קילא מאכט עס א אנדער געט. דו קענסט עס הערן אזוי אין די כלל פון משפט. תורה אחת יהיה לכם. ס׳איז שווער, יעדע יאר איז אנדערש די הלכה, מענטשן ווערן נישט סיריעס. יעדע יאר איז די זעלבע הלכה, ס׳איז נישט אזוי פאני אז מען זאגט עס עס אזוי.
די שאלה איז נאר די שאלה פון… יעצט, אז וויאזוי די הלכה איז. דראמא האט געוואלט טראכטן אז די הלכה איז אזוי, און נישט נאר דעם, ס׳גייט עפעס א רוב. איך ווייס נישט וואס די ווארט רוב איז. איך ווייס נישט וואס די ווארט רוב איז.
דיסקוסיע: נייע שטעט — פראקטיש אדער טעאריטיש?
Speaker 1: ווייל א נייע שטאט איז דאך נישט די שאלה וואס מ׳וואלט ווען געטון ווען ס׳וואלט דעמאלטס געווען. ניין, יעצט אויך נישט. ווייל אפילו אויב ס׳וואלט געקומען שלוחים איז נישט גענוג. אויב ס׳וואלט דעמאלטס געווען ווען ס׳וואלט זיכער געקומען שלוחים אין מצרים, העלפט מען נישט. אויב דאס איז במקום וואו די שלוחים קען מען אנקומען?
Speaker 2: יא, דאס זאגט דער רמב״ם, ס׳העלפט נישט.
Speaker 1: האבן מיר געדארפט טאקע אנקומען א פלאץ א נייע שטאט, הגם ס׳איז למעשה נישט אנקומען. למעשה, ס׳איז למקום סאו מעשה, דו ביסט סטאק מיט דעם מנהג וואס זאגט כל מקום שלא יגיעו השלוחים בזמן דעמאלטס דארפסטו מאכן צוויי טעג. דאס ביסטו סטאק.
סאו, אלע נייע אידישע שטעט זענען נישט פשט אז דא איז געווען א מנהג. ס׳איז דא א מנהג כללי שלכל העולם אז כל מקום שלא יגיעו שלוחים מאכן צוויי טעג.
חידוש: דער דיפאלט איז צוויי טעג
Speaker 1: יעצט קען מען שוין הערן אז די וועג צו מאכן איין טאג איז נאר געווען איין וועג דורך מאכן שלוחים. ווען ס׳איז נישט געווען קיין שלוחים איז אייביג געווען די דיפאלט צוויי טעג. דאס איז אמת געווען דעמאלטס.
Speaker 2: יא.
דער חשבון העלפט נישט
Speaker 1: ס׳איז געווען אזוי ווי… איך האב געזאגט אז ער האט געזאגט ביז צוויי טעג, אבער נעמען ארויס אפילו ס׳איז דא חשבון. אויב דו גייסט נישט קיין חשבון. דער חשבון איז נישט קיין חשבון. אונז גייען נישט העלפן דעם חשבון. אונז גייען נישט העלפן דעם חשבון.
וואס איז דער מנין? אקעי? פארגעסן דעם חשבון. דער חשבון איז נישט מנת שמים ארום. העלפט אונז נישט. און זי בלייבט און ס׳איז געווען פאר דיר.
שאלה: וויאזוי מ׳בלייבט מיט דעם מנהג?
Speaker 1: די שאלה וויאזוי מ׳בלייבט, ס׳איז זייער שטארק ווען מ׳בלייבט… דאס איז די פאר. לאמיר האבן זיך געדארפט עס זאגן, ווייל די מענטשן… לאמיר האבן זיך געזאגט.
Speaker 2: זייער גוט.
קשיא אויף די עצם תקנה
Speaker 1: יעצט פרעגסטו א קשיא אויף די עצם תקנה. איך רעד נישט אויף די עצם תקנה. די תקנה איז ווען מ׳בלייבט. דער חשבון העלפט נישט גארנישט. חשבון העלפט נישט גארנישט.
נאר די פראבלעם איז, אז דאס וואס דו מערקט אן איז עפעס אן אנדערע פאני זייט. די רגע וואס מ׳מאכט א תקנה איז בטל טעמא, איז זייער שווער צו דערסויערן לויט וואס צו מאכן די תקנה.
תירוץ: מ׳לעבט אין די ראון תקופה
Speaker 1: יעצט קענסטו זאגן ניין, ס׳קומט נישט אן פשוט ווייל אונז לעבן אין די ראון תקופה. אויב אונז וואלטן געלעבט דעמאלטס, וועט שוין אמאל אנגעקומען.
אזוי ווי אנדערע מענטשן זאגן, היינט איז דאך דא אימעיל, משוגע, ס׳וואלט גלייך אנגעקומען אן אימעיל פון בית דין וואס זאגט אז ס׳איז אין די קדוש החדש. ס׳איז אזא שוטנ׳ס האבן געבויעט די שטאט טויזנט יאר צו שפעטער. וואס איז דאס טויזנט יאר צוריק וואלטן מיר געהאט א…
אזוי פארשטייסט אז מ׳בלייבט סתוק נישט נאר מיט די…
חידוש: מ׳בלייבט מיט דעם פראקטישן מצב פון דעמאלטס
Speaker 2: זייער אינטערעסאנט.
Speaker 1: לויט די רמב״ם, אפשר דאס קען עס עפענען צו א געוויסע טעם און מצות. לויט די רמב״ם האט געזאגט וואס איז נאר געווען נוגע בזמן. ס׳שטימט זייער גוט, ס׳שטימט זייער גוט, ס׳שטימט זייער גוט אז די גזעץ בלייבט גזעץ, גזעץ גייט נישט מיט די טעמים. כך הזה בכל הגזעץ שבעולם.
דא קומט אויס לערנט מען נאך א זאך, אז וויבאלד ס׳בלייבט גזעץ, און אין אונז האבן נישט קיין… אמאל ווען ס׳איז געווען כאילו דער טעם, האט זיי געקענט מבחין זיין לויט דער טעם, לויט די שלוחים, וואס ס׳איז געקומען האבן פראקטיש דעמאלטס.
היינט איז נישט דא קיין וועג צו מאכן פראקטיש שלוחים. זיי זענען סטאק פון פראקטיש פון דעמאלטס, נישט פון טעארתיש פון דעמאלטס, ווייל דעמאלטס איז שוין היינט. אויב דו גייסט שוין פון היינט, קענסטו שוין לכתחלה מבטל זיין די גאנצע זאך. אונז בלייבן דאך מיט די אמאל. די אמאל ביסטו סטאק.
סאו דאס איז די סטאקענעס וואס מ׳איז גענומען דא מיט מיר. דאס איז וואס געשעט. און דאס זאג איך, אז די טעם אינמיטן, דער רמב״ם לכאורה דארף נישט האבן קיין פראבלעם מיט דעם, ווייל דער רמב״ם איז טעם אין מצות גיין.
דער רמב״ם׳ס שיטה אין טעמי המצוות
Speaker 1: אמאל איז געווען א הלכה וועגן פאות. הער אויס, אמאל איז געווען א הלכה וועגן פאות, לאמיך אויספירן. און אלע ימים טובים זענען זכר׳ס צו טראכטן. אה, ימים טובים איז דאך צוריקגיין אין צייט, נישט לעבן יעצט. גיי יעצט צוריק קיין מצרים, גיי יעצט צוריק צו די פאות. איי, מצרים זיצט מען שוין נישט, און אויב דו וואלסט געווען יעצט אין מצרים וואלסטו געווען אנדערש.
יעצט, אויב אזוי, יעצט אז דער רמב״ם…
דער רמב״ם׳ס לשון: “מדבר” — נייע שטעט אין ארץ ישראל
Speaker 1: אבער ס׳איז זיכער אז דער מקור פון דער רמב״ם איז נאר דאס, אז אין מצרים איז נישט דער מנהג צו מאכן צוויי טעג. ווען ס׳וואלט געווען דער מנהג צו מאכן איין טאג, וואלט ער געזאגט די נארמאלסטע, און ער האט אנגעהויבן אין א נייע שטעטל. ער האט געוואלט גיין אין ארץ ישראל, אבער ער האט נישט געקענט פארן ווייל ער האט יום שני של גלויות. איך קען נישט מאכן קיין ברירה ווערן, איך קען דאס הייסן.
Speaker 2: ניין, ניין, יעצט קען מען עס זאגן צו די פערטע חידוש וואס דער רמב״ם איז אויסגעקומען.
דיסקוסיע: וואס מיינט “מדבר”?
Speaker 1: לכאורה, אויף דעם איז דא א מחלוקת, נישט יעדער איינער איז מסביר אז ס׳שטייט אין רמב״ם דאס, אבער פשטות שטייט אין פירוש הרמב״ם “איש שנתחדשו במדבר בארץ ישראל”. פארוואס זאגט ער אזא ווארט “מדבר”? אבער יעדע אנדערע פלאץ איז געווען א ישוב.
אויף דעם אפשר איז דאך אז נישט דיוקא. איך האב נישט דא…
Speaker 2: זייער גוט, זייער גוט. איך האב נישט דאך א גוטע דיוקא. איך האב נישט געזאגט.
תירוץ: “מדבר” מיינט א פלאץ וואו ס׳איז נישט געווען אויפ׳ן דרך
Speaker 1: לאמיר נאר אייך טראכטן. ס׳איז דא א שטאט וואס האט זיך פארברייטערט. ירושלים איז געווען אזוי גרויס, איך האב געוואוינט גרעסער. ס׳איז אנגעגאנגען אין אייער געגנט, דארף מען נישט אנקומען שליחם. ס׳איז דאך איין שטאט.
אדער איך וועל זאגן אפילו נאך מער, די פעלד פון די שטאט. ס׳איז געווען א בחור על דר… ס׳שטיצט דאך ספק. ספק לכאורה, ס׳איז געווען א שטאט. זאגט דאך אז נישט, טראכטן א פעלד, יא? ס׳איז געווען ארום די שטאט, בוי ספק. יעצט, שפעטער האט מען געמאכט דארט א שטאט. ס׳איז בעצם ווארט פון די אלטע שטאט.
ווען ער זאגט מדבר, מיינט ער זאגן נישט. א פלאץ וואו ס׳איז נישט דא א ספק גיין זאגן אין שליחים. נישט נאר א ספק, נישט נאר פאר זיי אן א ספק, ס׳איז אויפ׳ן דרך פון די שלוחים. פארשטייסט אז ס׳איז נישט א מדבר, דא איז די ראוד וואו מ׳פארט אויף, ס׳איז נישט אין שליחים וגיבל, פונקט דא האט א איד נישט געלייגט א הויז אמאל. דאס איז נישט אוודאי נישט.
אוודאי, פאר דעם וואס ער זאגט מדבר, זייער גוט, איז דאך נישט גערעדט. ווען ער זאגט מדבר, זאגט ער, דער מדבר. א מדבר איז נישט געווען גארנישט, ס׳איז נישט געגאנגען דארט, ס׳איז נישט געגאנגען.
שאלה: וואו איז דא א מדבר אין ארץ ישראל?
Speaker 2: וואו איז דא א מדבר אין ארץ ישראל?
Speaker 1: און די רמב״ם איז זיכער אן אלטע שטאט, און פון בני ברק ביז יפו איז נישט אזוי לאנג, און נישט אזוי לאנג. און נאכאמאל, און נאכאמאל, ס׳איז גראדע געווען א מדבר, איז בני ברק, ס׳איז נאך אלץ א מדבר.
Speaker 2: אבער ברוחני, איך האב נישט דאך געזאגט אז ס׳איז א…
Speaker 1: ניין, איך האב נישט דאך געזאגט אז ס׳איז די רמב״ם׳ס פון די הייליגע חילולא דבריות, געדענקסט.
אבער ניין, קיצור, איז גערעכט, פון דעם זאגן מיר טאקע אז די חזון איש נישט א חומרא פון איין סטאר פאני, ווייל ס׳איז זיכער מסתרף ליחד, ווייל דא האלט ער שטייט ערגעץ אין די געגנט. ס׳איז איין שווער צו זאגן אז דא איז געווען אן עקס טעריטאריע.
דיסקוסיע: וואו איז דער פלאץ פון דער רמב״ם?
Speaker 2: וואו איז יא די פלאץ פון די רמב״ם?
Speaker 1: אויך נישט שווער, ס׳איז שווער, אבער ס׳איז געווען ערגעץ אין נגב און עפעס אמאל שאף דורכער.
Speaker 2: באמתי ארץ לעבר בעשו במדבר אין ישראל?
Speaker 1: ניין, איך מיין אויף מדבר סיני וואו די אידן זענען געגאנגען, ניין, נישט דאס איז די קלאר.
Speaker 2: ארץ לשלוא אביו ביי איך די גרויסע שמואל נשמת ניחם. איך מיין אז ס׳רעדט פון די… איך געדענק נישט וויאזוי איז די פסוק ביי איך זאגן. ארץ לשלוא אביו ביי איך די עשר איז שבי חלוא גרויסע…
Speaker 1: ניין ניין ניין, מ׳טאר נישט זיין אן ארץ, מ׳טאר נישט זיין אן ארץ, מ׳טאר עס איז אן ארץ, מ׳פרעגט אים שנעל גאר צו ווערקערענקען. חזר׳ן די נחקה. א פסוק אין ירמיה.
Speaker 2: יא, ביסט גערעכט. ס׳איז אין די אמרי אייך, ער רעדט פון די מדבר אידן זענען געגאנגען דא. ווען זיי זענען געגאנגען אמאל. ער רעדט פון די…
Speaker 1: יא, ס׳איז די דף תורה שפעטער. ליפה בעשי, לישר עבדים שם, יא? פארוואס געדענקט נישט אז דער אייבערשטער האט גענומען די מדבר וואס איז אזא פלאץ? ער רעדט פון די מדבר אידן זענען געגאנגען.
Speaker 2: עניוועיס, אקעי, אבער דאס איז מדבר סיני, וואטעווער, וואו זענען די אידן געווען? איינמאל זענען געווען מענטשן דארט אין ארץ ישראל.
ארץ ישראל איז געווען באוואוינט
Speaker 1: אקעי, אבער אין די נגב איז דא א מענטש דא, איך ווייס נישט, ס׳איז געגאנגען איינע פון די משלים דארטן אין דימונה. דימונה איז שוין גארנישט ווייטער.
ארץ ישראל איז געווען היפש ביי ישוב, ווייל ס׳איז געווען אן עקיבער וואס מען האט געמאכט ירושלים איז יעדער געלאפן צו גליל. אבער מ׳איז געווען מלחמות בגליל און מ׳איז געגאנגען צו אנדערע חלקים. ס׳איז אויסגעקומען אז ס׳איז נישט געווען אזא גרויסע ציבור, אבער ס׳איז געווען גענוג דורכגאנגען אז אנדערע ישיבות׳ן געווארן.
מסקנא: א פאני הלכה וואס קיינער פירט נישט
Speaker 1: בקיצור, א מעשה איז דער אלעמאל טענה׳ט אז אויב ס׳איז דא א פלאץ אין ארץ ישראל, וואס איז א נייע שטאט, איז דאך ווייטער די זעלבע הלכה לכאורה. דאס איז דא פילט מען אזא פאני הלכה, דאס פירט דאך קיינער.
סיכום השיעור 📋
סיכום פון שיעור – הלכות קידוש החודש, ספר המצוות מצוה קנ״ג
—
א) דער מנין המצוות בראש ההלכות — „לחשב ולידע ולקבוע”
דער רמב״ם שרייבט: „הלכות קידוש החודש – מצות עשה אחת, והיא לחשב ולידע ולקבוע באיזה יום הוא תחלת כל חודש וחודש מחדשי השנה.”
פשט: עס איז איין מצות עשה – צו רעכענען, וויסן, און קובע זיין וועלכער טאג איז ראש חודש פון יעדן חודש אין יאר.
חידושים און הסברות:
1. דריי לשונות – לחשב, לידע, לקבוע: דער רמב״ם נוצט דריי באזונדערע לשונות – „לחשב”, „לידע”, „לקבוע” – וואס דייטן אן אז די מצוה האט מערערע קאמפאנענטן: דער חשבון (רעכענען), דאס וויסן (פארשטיין), און דאס קובע זיין (באשטימען). דאס איז נישט בלויז א טעכנישע פראצעדור פון מקדש זיין דעם חודש, נאר עס פאדערט אויך א פארשטאנד פון דער חכמה.
2. „לידע” – א חיוב פון וויסנשאפטלעכן פארשטאנד: עס איז נישט גענוג אז עמעצער האט איבערגעלאזט א ספר מיט די חשבונות פאר קומענדיגע דורות. עס איז דא אן ענין פון ממש וויסן – די סנהדרין דארף פארשטיין אסטראנאמיע און די חשבונות פון חדשים ושנים. דאס ערקלערט פארוואס דער רמב״ם גייט אריין אין אלע אסטראנאמישע הסברים אין דעם צווייטן חלק פון הלכות קידוש החודש – ווייל דאס פארשטיין איז א חלק פון דער מצוה גופא.
3. „קידוש” vs. „חשבון” – וואס איז דער עיקר פון דער מצוה? עס איז דא א שפאנונג: דער נאמען פון דער מצוה איז „קידוש החודש”, אבער דער רמב״ם׳ס באשרייבונג שטעלט אין פאדערגרונט דעם „חשבון” – „לחשב ולידע ולקבוע”. אויך אין ספר המצוות שרייבט ער „שציוונו בחשבון חדשים ושנים”. די מסקנא איז אז דער חשבון איז דער קידוש, און דער קידוש איז דער חשבון – דאס הייסט, די קביעה דורך חשבון איז גופא דער אקט פון קידוש.
—
ב) ספר המצוות – מצות עשה קנ״ג: „שציוונו בחשבון חדשים ושנים”
דער רמב״ם אין ספר המצוות שרייבט: „שציוונו בחשבון חדשים ושנים, וזהו מצות קידוש החודש, והיא אמרו ׳החדש הזה לכם ראש חדשים ראשון הוא לכם לחדשי השנה׳.”
פשט: די מצוה איז צו רעכענען חדשים און יארן, באזירט אויפן פסוק אין פרשת בא.
חידושים און הסברות:
1. חדשים *און* שנים – איין מצוה: נישט נאר די חדשים, נאר אויך די יארן זענען א חלק פון דער זעלבער מצוה. מ׳קען נישט רעכענען חדשים אן יארן – ווען מ׳ווייסט וויפיל חדשים ס׳איז אין דער יאר, ווייסט מען אויטאמאטיש אויך וועלכע יאר ס׳איז. דער פסוק אליין דערמאנט „לחדשי השנה“, וואס ווייזט אז דער חשבון פון שנים איז אינהערענט אין דער מצוה. דער רמב״ן איז אויך קאנסיסטענט אז קידוש החודש רעדט אויך וועגן חשבונות פון שנים – עיבור שנים, שנות החמה, מהלך השמש – די גאנצע אסטראנאמיע.
2. פארוואס הייסט עס נאר „קידוש החודש” און נישט „קידוש החודש והשנה”? כאטש די שנים זענען אויך א חלק פון דער מצוה, איז דער נאמען בלויז „קידוש החודש”. מ׳האט עס געקענט רופן „קידוש הזמנים” אדער עפעס ענלעכס, אבער ס׳איז געבליבן ביים נאמען „קידוש החודש” – מסתמא ווייל דער חודש איז דער עיקר פון דער מצוה, און דער שנה איז א סניף דערפון.
3. דער לשון „וזהו מצות קידוש החודש”: עס ווערט געפרעגט צי דער לשון „מצות קידוש החודש” שטייט ערגעץ אין חז״ל ממש. די מסקנא איז אז כאטש דער פרעציזער לשון „מצות קידוש החודש” איז שווער צו טרעפן, איז דער באגריף „קידוש החודש” פאראן אסאך מאל אין דער גמרא, און דאס איז גענוג. דער רמב״ם מיינט צו זאגן: דאס וואס איך רוף „חשבון חדשים ושנים” איז די זעלבע מצוה וואס איז באקאנט אין חז״ל אונטער דעם נאמען „קידוש החודש.”
4. דער ספר המצוות אלס פראווע-ספר: דער ספר המצוות עקזיסטירט בעיקר כדי צו פראוון (באווייזן) דעם רשימה פון מצוות. דער רמב״ם פראווט נישט דא פון די אויסדרוקן אליין — ער וועט עס שפעטער באווייזן מיט „בפירושו נאמר.” דא זאגט ער בלויז: דאס איז די באקאנטע מצוה.
5. פלאצירונג אין ספר המצוות – ביי מועדים: אין ספר המצוות איז קידוש החודש מצוה קנ״ג, און עס איז די ערשטע מצוה פון מועדים – נאכדעם גייט ער אריין אין שבת, מצה, א.א.וו. דאס שטימט מיט דעם אז די תורה זעט קידוש החודש אן אלס א יסוד פון מועדים. אבער אין דער יד החזקה האט דער רמב״ם עס נישט אזוי סטרוקטורירט – מסתמא ווייל ער האט אריינגעלייגט זייער אסאך אסטראנאמיע אין דעם צווייטן חלק, וואס האט געפאדערט א באזונדערע באהאנדלונג.
—
ג) „לכם” – מסורה לבית דין הגדול, בארץ ישראל דוקא
דער רמב״ם שרייבט אין ספר המצוות: „ובפירוש נאמר: עדות זו תהא מסורה לכם. כלומר שמצוה זו אינה מסורה לכל אחד ואחד… אלא מצוה זו לא תעשה לעולם אלא בבית דין הגדול דוקא, בארץ ישראל דוקא, ולפיכך בטלה אצלנו היום.”
פשט: דאס ווארט „לכם” אין פסוק ווערט אויסגעטייטשט אז די מצוה איז מסורה נאר צו בית דין הגדול, נישט צו יעדן איינעם. צוויי תנאים: (1) בית דין הגדול, (2) בארץ ישראל דוקא. אן ביידע איז די מצוה נישט אקטיוו, און דעריבער איז עס בטל היינט.
חידושים און הסברות:
1. „פירוש נאמר” – תורה שבעל פה אלס פירוש: דער רמב״ם נוצט דעם לשון „ובפירוש נאמר” ווען ער ציטירט די גמרא׳ס דרשה אויף „לכם”. דאס איז כאראקטעריסטיש פאר דעם רמב״ם׳ס שיטה אז תורה שבעל פה איז דער פירוש פון תורה שבכתב – ער רופט עס „פירושה” פון תורה.
2. נישט יעדער קען מקדש זיין – אויסשליסן אנארכיע: דער „לכם” שליסט אויס אז א פריוואטער מענטש זאל זען די לבנה און מאכן ראש חודש. מ׳וואלט געקענט מיינען אז יעדער איד קען אליין, ווען ער זעט די לבנה, מאכן א ראש חודש, אדער ער לייגט א חשבון לויט דער תורה, אדער ער טשעקט ווען צו מאכן עיבור שנה. ניין — נאר בית דין הגדול האט די כח. דאס איז ענליך צו דעם וואס דער בית דין טראגט די עול פון יובל (תקיעת שופר פון יובל איז מסורה לבית דין). דער ענין פון זמנים איז א בית-דין-פונקציע.
3. ארץ ישראל דוקא, און היינט – בשליחותם: דער רמב״ם גייט אריין אין א לענגערע דרשה אין ספר המצוות ווייל ער דארף ערקלערן אז ארץ ישראל האט די כח פון קידוש החודש, און וואס מיר טוען היינט איז נאר בשליחותם – אין שליחות פון די חכמי ארץ ישראל. דאס איז נישט דער עיקר פון דער מצוה, אבער א סניף וואס איז אין דער מצוה.
4. „ולפיכך בטלו” – פאראלעל צו קרבנות: אזוי ווי קרבנות זענען בטל ווייל ס׳פעלט דער מקדש, אזוי איז קידוש החודש בטל ווייל ס׳פעלט בית דין הגדול. אינטערעסאנט: ביי ביידע האט מען ארץ ישראל, אבער ביי יעדן פעלט עפעס אנדערש — ביי קידוש החודש פעלט בית דין הגדול, ביי קרבנות פעלט דער מקדש.
5. [הערה וועגן גרסאות:] עס זענען פאראן פארשידענע גרסאות אין ספר המצוות – דער „יד פשוטה” ברענגט אראפ א לענגערע שטיקל מיט אן אנדערע גרסא. אין הלכות קידוש החודש זענען דא אסאך תיקונים וואס נישט דער רמב״ם האט געמאכט, און עטלעכע זענען פעלערהאפטע תיקונים.
—
ד) [דיגרעסיע: קראים = מינים]
דער רמב״ם רופט די קראים „מינים.”
חידושים: דער נאמען „קראים” (פון מקרא) איז זייער אייגענע פרעטענזיע — כאילו זיי זענען טריי צום מקרא, און „אונז” (רבנים/תלמודיסטן) זענען אוועקגעגאנגען פון מקרא צו תלמוד. אבער מ׳טאר זיי נישט געבן זייער אייגענעם טיטל. אונז זענען די אמת׳דיגע מקראים און תלמודיסטן, ווייל דער תלמוד איז בעיקר א הרחבה אויף דעם מקרא.
—
ה) חשבון בחוץ לארץ — בשעת הדחק
דער רמב״ם שרייבט: „ודע שהחשבון הזה שאנו מחשבים היום… אין מותר לעשותו אלא בארץ ישראל דוקא. זולתי בשעת הדחק ובהעדר חכמים בארץ ישראל, אז איז מותר לבן הסמוך בארץ ישראל לעבר שנים ולקדש חדשים בחוץ לארץ, כדי שלא ישתכח תורת עיבור החדשים מישראל.”
פשט: בדרך כלל טאר מען נאר מקדש זיין חדשים אין ארץ ישראל. אבער בשעת הדחק, ווען ס׳איז נישטא חכמים אין ארץ ישראל, קען איינער וואס האט באקומען סמיכה פון ארץ ישראל עס טון אין חוץ לארץ.
חידושים און הסברות:
1. ראיה פון רבי חנינא בן אחי רבי יהושע: ווען ער איז אראפגעגאנגען צו גולה, האט ער מעבר געווען שנים און קובע געווען חדשים בחוץ לארץ. מ׳האט אים פארגעהאלטן אז ער האט נישט קיין רעכט. אבער רבי עקיבא, אלס גדול הדור, האט עס געטון — און פון דעם זעט מען אז תלמידי רבי עקיבא לאזן יא חכמים מאכן בחוץ לארץ בשעת הדחק.
—
ו) „ויש בכך קושי גדול” — א יסוד מיסודות האמונה
דער רמב״ם שרייבט: „ויש בכך קושי גדול… וידוע מעולם כי על הרוב לא היה אלא בארץ ישראל… לא ידעו ולא הרגישו בו אלא מעמיקים בחכמה ההיא.”
פשט: דער רמב״ם רופט דאס א „יסוד מיסודות האמונה” — אז קידוש החודש איז געבונדן צו ארץ ישראל און צו בית דין.
חידושים און הסברות:
1. א יסוד וואס איז נישט אין די י״ג עיקרים: מ׳קען זען פון דא אז דער רמב״ם האט געהאט יסודות האמונה וואס ער האט נישט אריינגעלייגט אין די י״ג עיקרים. ער רופט דאס א „יסוד מיסודות האמונה” — דאס פארשטיין פון דעם נושא איז א וויכטיגע אמונה-זאך.
2. „והיו מגששים עמהם בחשכת האפילה”: אפילו רבנים האבן נישט אלעמאל גוט פארשטאנען דעם יסוד. זיי האבן נישט געהאט דעם טעות פון די מינים/קראים, אבער זיי האבן געהאט אנדערע טעותים. די מעטאפאר פון „אפילה” (פינצטערניש) פאסט גוט ווען מ׳רעדט וועגן לבנה, אור, און חמה.
—
ז) דער עיקר יסוד: אונזער חשבון היום איז בלויז א גילוי דעת
דער רמב״ם שרייבט: „וזהו שאנו מחשבין היום בחוצה לארץ… לא בגלל חשבוננו נעשה יום זה חג בשום אופן, אלא מפני שבית דין שבארץ ישראל כבר קבעו יום זה חג או ראש חודש… אפילו שוגגין אפילו אנוסין אפילו מוטעין… וחשבוננו אינו אלא לגלות דעתנו שעל יום זה סמכו.”
פשט: אונזער חשבון היינט איז נישט דער יסוד פארוואס ס׳איז יום טוב. דער יסוד איז וואס בית דין שבארץ ישראל האבן קבוע געווען. אונזער חשבון איז בלויז כדי צו וויסן ווען זיי האבן געהאלטן אז ס׳איז יום טוב.
חידושים און הסברות:
1. „אשר תקראו אותם” — אפילו בטעות: דער רמב״ם ברענגט דעם דרוש פון חז״ל: „אין לי מועדות אלא אלו” — נאר דאס וואס די חכמים האבן געמאכט. „אפילו שוגגין, אפילו אנוסין, אפילו מוטעין.” די תורה גיט בית דין דעם כח צו פסק׳ענען אפילו בטעות.
2. פראקטישע השלכה — אסטראנאמישע טעותים זענען נישט קיין פראבלעם: אויב איינער וועט אפפרעגן אן אסטראנאמישן יסוד אויף וואס דער חשבון איז געבויט, איז נאך אלץ נישט קיין פראבלעם, ווייל בסך הכל טרייען מיר צו געוואויר ווערן וויאזוי די חכמי ארץ ישראל האבן געטראכט. אפילו אויב זיי האבן געהאט א טעות — ס׳איז געווען א טעות, אבער די תורה זאגט אז זיי קענען פסק׳ענען אפילו בטעות. דאס איז א פונדאמענטאלער חילוק: אונזער חשבון איז נישט דער מקור פון דער קדושה פון דעם טאג, נאר א גילוי דעת וואס בית דין האט געמיינט.
3. אבער דער רמב״ם טרייט דאך אז אלעס זאל מאכן סענס: כאטש דער יסוד איז אז אפילו בטעות איז עס גילטיג, טרייט דער רמב״ם דאך אז דער חשבון זאל אסטראנאמיש קארעקט זיין — ער וויל אז אלעס זאל שטימען.
תמלול מלא 📝
הלכות קידוש החודש – מצות עשה אחת: לחשב, לידע, ולקבוע
הקדמה: די ערשטע מצוה
Speaker 1: אונז ווילן לערנען הלכות קידוש החודש. איך ווייס נישט צו ס׳איז רעקארדעד ביז יעצט, סאו מ׳איז רעקארדן יעצט. און די נושא איז אזוי, וואס זאגסטו? איך זאג אז דאס וואס שטייט החודש הזה לכם, איז דאס די ערשטע מצוה. לאמיר לערנען, לאמיר לערנען, עקשטי.
די מצוה לויט די יד החזקה
Speaker 1: אונז דארפן אנהייבן די נקודה עיקרית פון די מצוה, נאכדעם פון ספר המצוות, נאכדעם פון דא, יא?
Speaker 2: יא.
Speaker 1: סאו, שטייט אזוי, הלכות קידוש החודש, מצות עשה אחת, יא? ס׳איז דא אין דעם איין מצוה. וואס איז דאס? והיא לחשב ולידע – הערסטו, דו ביסט דא? וואס איז מיר?
Speaker 2: יא.
Speaker 1: ולחשב ולידע ולקבוע – דריי זאכן? אינטרעסטענג. ואיזה יום הוא תחלת כל חודש וחודש מחדשי השנה. די גבורי מצות וואס איז פרקי מעל.
דער לשון אין ספר המצוות
Speaker 1: לאמיר טרעפן אין ספר המצות וואו ס׳רעדט זיך וועגן דעם. יא. און ווי שטייט אין ספר המצות? וואס שטייט אין ספר המצות? והמצוה שלשת וחמשים בימי׳ שציוונו בחשבון חדשים בשנים. וזהו מצות קידוש החודש, והיא אמרו “החדש הזה לכם ראש חדשים ראשון הוא לכם לחדשי השנה”.
ס׳איז אינטערעסאנט, ער לערנט אין דעם אז נישט נאר די חדשים, נאר די יארן. רעכענען די יארן איז די זעלבע, איז א חלק פון רעכענען די חדשים. ער זאגט אז מ׳קען נישט רעכענען חדשים אן יארן. יא?
“לכם” – מסורה לבית דין
Speaker 1: און אזוי ווערט “מסורה לכם”, שמצוה זו אינה מסורה לכל אחד ואחד, אלא מצוה זו לא תעשה לעולם אלא בבית דין הגדול דוקא בארץ ישראל דוקא, ולפיכך בטלה אצלנו היום, עכ״ל. ס׳איז א לאנגע שטיקל אין ספר המצוות.
סאו, וואס זאגט דער ספר המצוות? וואו איז עס? פארוואס האב איך עס נישט דא? קנ״ג. מצות עשה קנ״ג. פארוואס? א תורה האט עס? ספר? עפעס קוקט עס נישט נארמאל אין עפעס א ספר. איי, איי, אקעי.
פארוואס האט ער געשריבן אזא לאנגע דרשה דא? ווייל ער גייט אריין שפעטער אין די זאך אז ארץ ישראל האט די כח, און אז אונז טוען מיר דאס היינט נאר בשליחותם. דאס איז נישט די עיקר פון די מצוה, אבער דאס איז א סניף וואס איז אין די מצוה.
אנאליז פון די לשון המצוה
מצות עשה קנ״ג – חשבון חדשים ושנים
Speaker 1: די מצוה איז עשה קנ״ג, יא, שציוונו בחשבון חדשים ושנים. די מצות קידוש החודש. ס׳איז אינטערעסאנט אז די לשון פון די מצוה איז קידוש החודש, נישט קידוש החודש והשנה. אבער דער רמב״ם זאגט אז ס׳איז איין מצוה. ס׳איז מסתמא… מ׳האט עס געקענט רופן קידוש הזמנים אדער וואס. ס׳איז מסתמא טויזנט זאכן אינעווייניג.
אויך האט מען באמערקט אז דא אין די יד האט דער רמב״ם גערופן עס… האט ער עס גערופן… האו דו יו קאלל איט… האט ער עס גערופן… לחשב ולידע באיזה יום תחילת כל חודש וחודש מחדשי השנה. אה, ער דערמאנט נישט די ממש שנה אזוי, אלס די הערה פון די מצוה.
דיסקוסיע: לקדש אדער לחשב?
Speaker 1: אינטערעסאנט. דאס איז די חשבון שנים. דו האסט געפרעגט א שאלה צו די מצוה איז לקדש אדער לחשב. אה, דא זאגט ער לחשב ולידע. ער זאגט אויך לקבוע עתים. חשבון, יא, ער זאגט דאך חשבון חדשים ושנים, און די מצוה איז קידוש. די קידוש זעט אויס איז די חשבון, און די חשבון איז די קידוש. דאס הייסט, די חשבון איז קביעה, און דאס איז די קידוש.
וועלכע נאמבער מצוה האסטו געזאגט צו עס? קנ״ג.
Speaker 2: אה, סאו דאס וואס דו האסט געזאגט פריער אז די תורה זעט דאס אן ווי מועדים, איז אויך אין ספר המצוות איז עס אזוי.
Speaker 1: אה, ס׳איז די ערשטע מצוה פון מועדים?
Speaker 2: יא, נאכדעם גייט ער אריין אין שבת און אין מצה און דאס.
Speaker 1: אינטערעסאנט, ווייל דא האט ער עס נישט געטון אזוי. איך מיין די סיבה איז פשוט ווייל ער האט אריינגעלייגט זייער אסאך אסטראנאמיע אין די צווייטע חלק, און… לקדש… און דא שטייט לקדש.
אקעי, דאס איז א מצוה. אינטערעסאנט, די לשון המצוה איז מצוה לקידוש, אבער דער רמב״ם מאכט מער עסק די לחשב ולידע ולקבוע. אויך אין ספר המצוות איז לחשב.
פארוואס “לכם”? – די חיוב פון וויסן
Speaker 1: פארוואס “לכם”? פארוואס? וואס איז די סברא פון דעם? מ׳דארף וויסן. איך האב עפעס געזען א ווארט אז דער רמב״ם האלט אז מ׳דארף וויסן. ס׳איז נישט גענוג אז איינער האט איבערגעלאזט א ספר פאר דורות און געזאגט דאס און דאס. ס׳איז דא עפעס אן ענין פון וויסן.
נאר פאר דעם וועט שטימען וואס דער רמב״ם גייט אריין אין אלע אסטראנאמישע הסברים. ער האלט אז מ׳דארף וויסן די חכמה צו קענען דאס גוט. די סנהדרין זאל פארשטיין גוט צו אסטראנאמיע און צו די חשבונות פון חדשים ושנים, און אונז זאלן עס קובע זיין. אבער זיי זאלן עס קובע זיין מתוך א חשבון. ס׳איז נישט נאר א טעקניקל זאך וואס מ׳זאל זיין אריין מקדש. מ׳דארף אויך פארשטיין די חדשים ושנים.
און וועסטו נאר חדשים, ווייל דער פסוק איז “הַחֹדֶשׁ הַזֶּה לָכֶם רֹאשׁ חֳדָשִׁים רִאשׁוֹן הוּא לָכֶם לְחָדְשֵׁי הַשָּׁנָה”. קענסט זען, די ווארט “שנה” וואס ווערט דערמאנט אין די פסוק, ס׳איז אויך עפעס. דו רעכנסט די חדשים לויט די יאר, אבער אויטאמאטיש דארפסטו אויך רעכענען די יאר. דו ווייסט וויפיל חדשים ס׳איז יעצט אין די יאר, ווייסטו אויך וועלכע יאר ס׳איז.
דער פירוש פון “לכם” – עדות זו תהא מסורה לכם
Speaker 1: יא, זאגט דער רמב״ם, “ובפירוש נאמר” – אין די גמרא זאגט, “עדות זו” – אינטערעסאנט, ער רופט עס דא “פירוש נאמר”, אזוי ווי ער רופט תורה שבעל פה “פירושה” פון תורה. פירוש נאמר עדות זו תהא מסורה לכם. לכם מיינט לכם, צו די בית דין. כלומר שמצוה זו אינה מסורה לכל אחד ואחד, שיראה הלבנה ויעשה ראש חדש. אזוי ווי למשל האט ער געזאגט לגבי יובל.
דיסקוסיע: גרסאות אין ספר המצוות
Speaker 1: וואס? פארוואס איז דא אזויפיל גרסאות דא? איך לייען פון די גרסא אין “על התורה”. איך גיי נאך צו מיין “על התורה”, עס שטייט אנדערש. ניין, איך קוק אין “יד פשוטה”, ער ברענגט אראפ די גאנצע לאנגע שטיקל. ניין, סאו קוק אין “יד פשוטה”. פארוואס אין די עקטשועל ווארט שטייט אנדערש? איך מיין אז די “יד פשוטה” נוצט אן אנדערע גרסא אפשר.
עפעס זאגט ער אז אין קידוש החודש איז דא אסאך תיקונים וואס נישט דער רמב״ם האט געמאכט, און ס׳איז ראנג תיקונים. ער האט עפעס א שמועס דא. לאמיר קוקן. יא, ס׳איז נישט קלאר. אה, ס׳איז נישט עפעס א… מיט דיר, איך געסט דא, איך געסט. ער האט עפעס א מער מיט דיר.
אקעי, על כל פנים, איז דא א פירוש. די מסודר האט מפרש געווען א חודש זעלבע פון חודש. אז די מצוה איז פאר די בית דין. זייער ענליך צו דעם וואס די בית דין… ווי שטייט די לשון מצות קידוש החודש? ס׳שטייט אזא לשון? דער רמב״ם זאגט, זהו מצות קידוש החודש. אקעי, סאו די פירוש זאגט, אינטערעסאנט, ס׳איז דא א פירוש? זהו מצות קידוש החודש מיינט מסתמא פארשטאנען.
דער נאמען “מצות קידוש החודש” — וואס מיינט דער רמב״ם?
Speaker 1: ס׳איז נישט עפעס א… ער האט עפעס א מער מדויק׳דיגע ווערסיע, I guess. ער האט עפעס מער מדויק.
על כל פנים, איז דא א פירוש, דער מפרש האט מפרש געווען “החודש הזה לכם” – די מצוה איז פאר די בית דין.
Speaker 2: רייט.
Speaker 1: ס׳איז זייער ענליך צו דעם וואס די בית דין טראגט די עול פון מאכן יובל. עפעס די ענין פון זמנים.
וואו שטייט די לשון “מצות קידוש החודש”? שטייט אזא לשון? דער רמב״ם זאגט “וזוהי מצות קידוש החודש”. ס׳איז דא אזא לשון וואס… “וזוהי מצות קידוש החודש”, יא.
Speaker 2: אקעי, סאו דער פירוש זאגט, אינטערעסאנט, ס׳איז דא א פירוש, “ואידך זיל גמור”. “וזוהי מצות קידוש החודש” מיינט ער סתם צו זאגן אז אין אנדערע פלעצער ווערט עס מער באקאנט אלס קידוש החודש, און איך רוף עס אן עפעס חשבון. דאס איז די באקאנטע מצות קידוש החודש.
דיסקוסיע: צי שטייט דער לשון “מצות קידוש החודש” אין חז״ל?
Speaker 1: ס׳איז דא אזא לשון אין חז״ל, “מצות קידוש החודש”? מ׳דארף טרעפן וואו די לשון איז אדער וואס ער מיינט. אקעי, מ׳קען טרעפן די מפרשים אויף דעם דף. וואס איז “מצות קידוש החודש”? פון וואו פארשטייסטו? דו פרעגסט, לכאורה דער רמב״ם מיינט צו זאגן… לאמיר זען, אין וועלכע מסכתא וועט שטיין די מצות קידוש החודש? לאמיר עס געבן א סערטש. “קידוש החודש”. “תנו קידוש החודש”, איך ווייס נישט די לשון “מצוה”.
Speaker 2: אבער ס׳איז גענוג אז ס׳ווערט גערופן קידוש החודש.
Speaker 1: ס׳איז דא די לשון “קידוש החודש” אסאך מאל אין די גמרא.
Speaker 2: שוין, אויב די גמרא רופט עס סיי ווי קידוש החודש, ער האט געזאגט “חשבון לחדשים”, זאגט ער, דאס איז די מצוה וואס איז באקאנט אלס קידוש החודש.
Speaker 1: ניין, ניין. ער מיינט אלעמאל, ווייל ווען דער רמב״ם אין ספר המצוות זאגט “מצוה”, כמעט איבער… איך פארשטיי, דו דארפסט געדענקען, ספר המצוות איז א ספר וואס איז בעיסיקלי עקזיסט כדי צו פראוון די רייע מצוות זיינע. ער פראווט עס נישט פון די אויסדרוקן. ער גייט עס פראוון שפעטער, וועסטו זען “בפירושו נאמר”. ער זאגט, דאס איז באקאנט, ס׳איז דא א באקאנטע ווארט “קידוש החודש”, און ס׳איז א מצוה. דאס וואס איך האב יעצט גערופן חשבון חדשים בשנים איז די באקאנטע מצוה וואס חז״ל רופן קידוש החודש. אזוי שטייט וועגן די מצוה פון קידוש החודש, יא? דאס איז עפעס א לימוד אדיר, אפשר דער בה״ג אדער אנדערע וואס די אנדערע מוני המצוות פאר אים רופן עס אזוי? I don’t know, ס׳איז נישט דא אזא לשון, at least ער האט מסתמא געמיינט. נו, מיר דארפן דאך קוקן אין ספר המצוות, ער זאגט דאך אזעלכע זאכן, ניין? אן אמת, ער וואלט נישט געדארפט זאגן. מצות עשה קנ״ג. ס׳איז דא וועגן דעם רמב״ן, אויב דו ווילסט לערנען דעם רמב״ן, פארוואס נישט? יא. אקעי, לאמיר רעדן די ספר המצוות און רעדן. ס׳איז א גרויסע סוגיא דאס, ס׳איז דא אינטערעסאנט.
דער רמב״ם אין ספר המצוות — מצוה קנ״ג
Speaker 2: אקעי, סאו די מצוה פון קידוש החודש, ער איז גערעכט אז ער זאגט אז דאס איז די מצוה פון לקדש חדשים, די מצוה פון קידוש חדשים בשנים, ווייל ער האט אויך צוגעלייגט שנים. ס׳איז דא אויף סוף פרשת בא אפשר וועגן די שנים. ניין, דער רמב״ן איז קאנסיסטענט, ער האלט אז קידוש החודש רעדט וועגן חשבונות פון שנים. וואס איז די השלכה פון חשבונות פון שנים? דו מיינסט עיבור שנים? עיבור שנים, שנות החמה, וויאזוי ס׳ארבעט, מהלך השמש, ער גייט אריין אין די גאנצע אסטראנאמיע. נו, מ׳דארף עס וויסן לגבי שנים, נישט נאר לגבי חדשים. אקעי, אקעי.
די מצוה איז מסורה לבית דין הגדול בארץ ישראל דוקא
Speaker 1: איז יעצט, איז דא א מצוה, ס׳איז נישט אזא מצוה, און ס׳איז דא א פסוק. יעצט, די מסורה האט אונז פארציילט אז די מצוה איז נישט קיין מצוה פאר יעדן איד אזוי ווי קידוש שבת בראשית וואס יעדער איינער ציילט פשוט זעקס טעג, נאר ס׳איז אזוי ווי למשל די קריאת שופר פון יובל, וואס איז מסורה לבית דין. Maybe more than that, we’ll find out. נאר וואס איז עס יא? נישט אזוי ווי… נאר אויך מער אז ס׳איז נישט אנארכי, ס׳איז נישט אז יעדער איינער קען, נישט יעדער איינער האט די פאוער. מ׳וואלט געקענט מיינען אז יעדער איינער ווען ער זעט די לבנה מאכט א ראש חודש, אדער ער לייגט עפעס א חשבון.
Speaker 2: ענין תורה? וואס מיינט ענין תורה?
Speaker 1: אדער וועט ער זען די לבנה, אדער מאכן א חשבון לויט די תורה, נישט מיט די לבנה. אדער וועט ער טשעקן פון די אויבער, ווען ער מאכט די שנה, אה, דאס איז די עיבור שנה. ניין, די מצוה טוט נאר בית דין הגדול, אי בארץ ישראל. דאס איז צוויי הלכות וואס דער רמב״ם זאגט, ס׳מוז זיין בית דין הגדול און ס׳מוז זיין בארץ ישראל דוקא. יא, ס׳שטייט נישט ווארץ ישראל דוקא ביי דיר. ולפיכך בטלו תלנו היום הרי״ה, מאכן מיר ס׳העדיר בעז דין הגדול, כמו שבטלו הקרבת הקרבנות, מאכן מיר ס׳העדיר המקדש. אינטערעסאנט, אזוי ווי דו האסט ארץ ישראל, אבער ביידע מאל פעלט עפעס אנדערש. ס׳פעלט בעז דין הגדול, ס׳פעלט די מקדש. און מ׳זעט דא יא מינים, ענקיין במזרח קראים… איך האב נישט געהערט, ער האט נישט פארגעסן אז זיי זענען די זעלבע מינים, וואס הייסט ער ערגעץ אנדערש מינים. דא האבן זיי עפעס א נייע נאמען קראים, אבער פלעין מינים. דיין רעכטע נאמען איז מינים. ס׳קען זיין אז ס׳איז געוואלט רופן קראים. קראים איז פון זייער פוינט אוו וויו. אז אונז זאלן מיר נעמען צו מקרא. סאו אפילו זיי זאלן נישט געבן די קרעדיט, ענק זענען עפעס מקרא, אונז זענען מיר דאך די אמת׳דיגע מקרא. ענק רופט זיך מקרא, ענק עכט זענען ענק מינים. וזה היסוד, יא, ווייל די קראים זאגן די קראים און די תלמידים. כאילו ענק זענען אוועקגעגאנגען פון די מקרא, ענק זענען ביזי מיט די תלמידים. אונז זענען מיר נאר די מקרא, עכט זענען מיר די מקראים און די תלמידים. אדער קענסט זאגן נאר די מקראים, ווייל דער תלמיד איז בעיקר א הרחבה אויף דעם מקרא. סאו ס׳איז זייערע… סאו מ׳טאר זיי נישט געבן זייערע… די אזוי גערופענע ציונים. יא. וזהו היסוד שגם לא כל הרבנן עומדים עליו. אויך די רבנים האבן אויך נישט גוט פארשטאנען אז זיי האבן נישט געהאט די טעות מיט די מינים, אבער דאך האבן זיי דאך געהאט טעותים, והיו מגששים עמהם בחשכת האפילה. מ׳קען פארשטיין, ווייל אז דו פארשטייסט נישט וויאזוי די זון און די לבנה ארבעט, ביסטו אין די אפילה. ניין, די עצמות זענען געווען נישט קלאר. ווייל איך זאג, ס׳איז א גוטע מעטאפאר ווען מ׳רעדט וועגן לבנה מיט אור מיט חמה. אקעי.
חשבון בחוץ לארץ — בשעת הדחק בלבד
Speaker 1: ודע, שהחשבון הזה שאנו מחשבים היום ויודעים בו ראשי החדשים והמועדים, וואס אין די היינטיגע צייטן, אין מותר לעשותו אלא בארץ ישראל דוקא. זולתי בשעת הדחק, ובהעדר חכמים בארץ ישראל, אז איז מותר לבן הסמוך בארץ ישראל, זיי האבן באקומען סמיכה פון ארץ ישראל, לעבר שנים ולקדש חדשים בחוץ לארץ, כדי שלא ישתכח תורת עיבור החדשים מישראל, כמו שהתבאר בתלמוד, אז וועלן מיר זען דארטן שטייט, רבי עקיבא, כשירד חנינא בן אחי רבי יהושע לגולה היה מעבר שנים וקובע חדשים בחוץ לארץ. בקיצור, מ׳האט זיי פארגעהאלטן אז זיי האבן נישט קיין רעכט צו מאכן און צו קובע זיין שנים.
Speaker 2: איי, רבי עקיבא האט געוועקט?
Speaker 1: נע, ווייל רבי עקיבא איז געווען דער גדול הדור. סאו זעען מיר אונז אז די תלמידי רבי עקיבא לאזן יא די חכמים מאכן חוץ לארץ.
“ויש בכך קושי גדול” — דער יסוד מיסודות האמונה
Speaker 1: ויש בכך קושי גדול. וידוע מעולם כי על הרוב לא היה אלא בארץ ישראל. וואס איז לא היה אלא בארץ ישראל? וואס איז דער ויש בכך קושי גדול? אז דאס איז א גרויסער עבירה צו מאכן אין חוץ לארץ? ס׳איז א וויכטיגע זאך. וידוע מעולם כי על הרוב, על פי רוב וואלט מען נישט קובע געווען אלא בארץ ישראל, והם אשר בגדול. ויש בכך קושי גדול? וואו, ממש א יסוד מיסודות האמונה.
Speaker 2: “לא ידעו…” פארוואס איז דאס א יסוד פון אמונה?
Speaker 1: איך ווייס נישט פארוואס ער זאגט אזוי. איך קען עס אפילו זען, לאמיר זען וואס ער זאגט. קען מען זען אז דער רמב״ם האט געהאט יסודות האמונה וואס ער האט נישט אריינגעלייגט אין די י״ג עיקרים. ער מיינט אז ס׳איז א וויכטיגע זאך צו פארשטיין, צו כאפן די נושא.
Speaker 1: “לא ידעו ולא הרגישו בו אלא מעמיקים בחכמה ההיא. וזהו שאנו מחשבין היום בחוצה לארץ ועושין שני ימים טובים, ובשביל ידיעתנו באמרנו שהיום הזה ראש חדש או יום זה חג, לא בגלל חשבוננו נעשה יום זה חג בשום אופן, אלא מפני שבית דין שבארץ ישראל כבר קבעו יום זה חג או ראש חדש, ובאמרתם היום שהיום ראש חדש או יום חג הוא נעשה חג או ראש חדש, בין שעשו את גלותם זה על פי חשבון על פי הראיה, כמו שאמרו ישראל אין לי אלא אלו”, פירוש אשר תקראו אותם, אין לי מועדות אלא אלו, נאר דאס וואס די חכמים האבן געמאכט. כלומר אשר יאמרו הן הן המועדות, אפילו שוגגין אפילו אנוסין אפילו מוטעין, כמו שאמרו חכמים בקבלה, אין אנו עושין היום חשבון אלא כדי שנדע את היום…
און אונז מאכן היינט חשבון נישט צו וויסן ווען ס׳איז יום טוב, נאר צו וויסן ווען האבן די חכמי ארץ ישראל געהאלטן אז ס׳איז יום טוב. זייער אינטערעסאנט.
Speaker 1: “קיצור, ס׳איז אזוי, עתה מחשבין וקובעין היום לא בראיה, ועל קביעתן אנו סומכין לא על חשבוננו, וחשבוננו אינו אלא לגלות דעתנו שעל יום זה סמכו.”
די השלכה: אונזער חשבון איז בלויז א גילוי דעת
Speaker 2: ס׳איז זייער אינטערעסאנט, ווייל ס׳וועט אויסקומען מיט דעם אז בעצם אויב איינער וועט אפפרעגן עני אסטראנאמישע יסוד אויף וואס ס׳איז געבויט, איז נאך אלץ נישט קיין פראבלעם, ווייל בסך הכל טרייען מיר צו געוואויר ווערן וויאזוי די חכמי ארץ ישראל האבן געטראכט. יא, דעטס איט. זיי האבן געהאט א טעות, ס׳איז געווען א טעות, אבער די תורה זאגט אז זיי קענען פסק׳ענען אפילו בטעות.
Speaker 1: מ׳דארף נאר וויסן, ווייל איך האב אמאל געמיינט, איך מיין אז דער רמב״ם טרייט יא אז אלעס זאל מאכן סענס.
סיכום השיעור 📋
סיכום פון שיעור – הלכות קידוש החודש, ספר המצוות מצוה קנ״ג
—
א) דער מנין המצוות בראש ההלכות — „לחשב ולידע ולקבוע”
דער רמב״ם שרייבט: „הלכות קידוש החודש – מצות עשה אחת, והיא לחשב ולידע ולקבוע באיזה יום הוא תחלת כל חודש וחודש מחדשי השנה.”
פשט: עס איז איין מצות עשה – צו רעכענען, וויסן, און קובע זיין וועלכער טאג איז ראש חודש פון יעדן חודש אין יאר.
חידושים און הסברות:
1. דריי לשונות – לחשב, לידע, לקבוע: דער רמב״ם נוצט דריי באזונדערע לשונות – „לחשב”, „לידע”, „לקבוע” – וואס דייטן אן אז די מצוה האט מערערע קאמפאנענטן: דער חשבון (רעכענען), דאס וויסן (פארשטיין), און דאס קובע זיין (באשטימען). דאס איז נישט בלויז א טעכנישע פראצעדור פון מקדש זיין דעם חודש, נאר עס פאדערט אויך א פארשטאנד פון דער חכמה.
2. „לידע” – א חיוב פון וויסנשאפטלעכן פארשטאנד: עס איז נישט גענוג אז עמעצער האט איבערגעלאזט א ספר מיט די חשבונות פאר קומענדיגע דורות. עס איז דא אן ענין פון ממש וויסן – די סנהדרין דארף פארשטיין אסטראנאמיע און די חשבונות פון חדשים ושנים. דאס ערקלערט פארוואס דער רמב״ם גייט אריין אין אלע אסטראנאמישע הסברים אין דעם צווייטן חלק פון הלכות קידוש החודש – ווייל דאס פארשטיין איז א חלק פון דער מצוה גופא.
3. „קידוש” vs. „חשבון” – וואס איז דער עיקר פון דער מצוה? עס איז דא א שפאנונג: דער נאמען פון דער מצוה איז „קידוש החודש”, אבער דער רמב״ם׳ס באשרייבונג שטעלט אין פאדערגרונט דעם „חשבון” – „לחשב ולידע ולקבוע”. אויך אין ספר המצוות שרייבט ער „שציוונו בחשבון חדשים ושנים”. די מסקנא איז אז דער חשבון איז דער קידוש, און דער קידוש איז דער חשבון – דאס הייסט, די קביעה דורך חשבון איז גופא דער אקט פון קידוש.
—
ב) ספר המצוות – מצות עשה קנ״ג: „שציוונו בחשבון חדשים ושנים”
דער רמב״ם אין ספר המצוות שרייבט: „שציוונו בחשבון חדשים ושנים, וזהו מצות קידוש החודש, והיא אמרו ׳החדש הזה לכם ראש חדשים ראשון הוא לכם לחדשי השנה׳.”
פשט: די מצוה איז צו רעכענען חדשים און יארן, באזירט אויפן פסוק אין פרשת בא.
חידושים און הסברות:
1. חדשים *און* שנים – איין מצוה: נישט נאר די חדשים, נאר אויך די יארן זענען א חלק פון דער זעלבער מצוה. מ׳קען נישט רעכענען חדשים אן יארן – ווען מ׳ווייסט וויפיל חדשים ס׳איז אין דער יאר, ווייסט מען אויטאמאטיש אויך וועלכע יאר ס׳איז. דער פסוק אליין דערמאנט „לחדשי השנה“, וואס ווייזט אז דער חשבון פון שנים איז אינהערענט אין דער מצוה. דער רמב״ן איז אויך קאנסיסטענט אז קידוש החודש רעדט אויך וועגן חשבונות פון שנים – עיבור שנים, שנות החמה, מהלך השמש – די גאנצע אסטראנאמיע.
2. פארוואס הייסט עס נאר „קידוש החודש” און נישט „קידוש החודש והשנה”? כאטש די שנים זענען אויך א חלק פון דער מצוה, איז דער נאמען בלויז „קידוש החודש”. מ׳האט עס געקענט רופן „קידוש הזמנים” אדער עפעס ענלעכס, אבער ס׳איז געבליבן ביים נאמען „קידוש החודש” – מסתמא ווייל דער חודש איז דער עיקר פון דער מצוה, און דער שנה איז א סניף דערפון.
3. דער לשון „וזהו מצות קידוש החודש”: עס ווערט געפרעגט צי דער לשון „מצות קידוש החודש” שטייט ערגעץ אין חז״ל ממש. די מסקנא איז אז כאטש דער פרעציזער לשון „מצות קידוש החודש” איז שווער צו טרעפן, איז דער באגריף „קידוש החודש” פאראן אסאך מאל אין דער גמרא, און דאס איז גענוג. דער רמב״ם מיינט צו זאגן: דאס וואס איך רוף „חשבון חדשים ושנים” איז די זעלבע מצוה וואס איז באקאנט אין חז״ל אונטער דעם נאמען „קידוש החודש.”
4. דער ספר המצוות אלס פראווע-ספר: דער ספר המצוות עקזיסטירט בעיקר כדי צו פראוון (באווייזן) דעם רשימה פון מצוות. דער רמב״ם פראווט נישט דא פון די אויסדרוקן אליין — ער וועט עס שפעטער באווייזן מיט „בפירושו נאמר.” דא זאגט ער בלויז: דאס איז די באקאנטע מצוה.
5. פלאצירונג אין ספר המצוות – ביי מועדים: אין ספר המצוות איז קידוש החודש מצוה קנ״ג, און עס איז די ערשטע מצוה פון מועדים – נאכדעם גייט ער אריין אין שבת, מצה, א.א.וו. דאס שטימט מיט דעם אז די תורה זעט קידוש החודש אן אלס א יסוד פון מועדים. אבער אין דער יד החזקה האט דער רמב״ם עס נישט אזוי סטרוקטורירט – מסתמא ווייל ער האט אריינגעלייגט זייער אסאך אסטראנאמיע אין דעם צווייטן חלק, וואס האט געפאדערט א באזונדערע באהאנדלונג.
—
ג) „לכם” – מסורה לבית דין הגדול, בארץ ישראל דוקא
דער רמב״ם שרייבט אין ספר המצוות: „ובפירוש נאמר: עדות זו תהא מסורה לכם. כלומר שמצוה זו אינה מסורה לכל אחד ואחד… אלא מצוה זו לא תעשה לעולם אלא בבית דין הגדול דוקא, בארץ ישראל דוקא, ולפיכך בטלה אצלנו היום.”
פשט: דאס ווארט „לכם” אין פסוק ווערט אויסגעטייטשט אז די מצוה איז מסורה נאר צו בית דין הגדול, נישט צו יעדן איינעם. צוויי תנאים: (1) בית דין הגדול, (2) בארץ ישראל דוקא. אן ביידע איז די מצוה נישט אקטיוו, און דעריבער איז עס בטל היינט.
חידושים און הסברות:
1. „פירוש נאמר” – תורה שבעל פה אלס פירוש: דער רמב״ם נוצט דעם לשון „ובפירוש נאמר” ווען ער ציטירט די גמרא׳ס דרשה אויף „לכם”. דאס איז כאראקטעריסטיש פאר דעם רמב״ם׳ס שיטה אז תורה שבעל פה איז דער פירוש פון תורה שבכתב – ער רופט עס „פירושה” פון תורה.
2. נישט יעדער קען מקדש זיין – אויסשליסן אנארכיע: דער „לכם” שליסט אויס אז א פריוואטער מענטש זאל זען די לבנה און מאכן ראש חודש. מ׳וואלט געקענט מיינען אז יעדער איד קען אליין, ווען ער זעט די לבנה, מאכן א ראש חודש, אדער ער לייגט א חשבון לויט דער תורה, אדער ער טשעקט ווען צו מאכן עיבור שנה. ניין — נאר בית דין הגדול האט די כח. דאס איז ענליך צו דעם וואס דער בית דין טראגט די עול פון יובל (תקיעת שופר פון יובל איז מסורה לבית דין). דער ענין פון זמנים איז א בית-דין-פונקציע.
3. ארץ ישראל דוקא, און היינט – בשליחותם: דער רמב״ם גייט אריין אין א לענגערע דרשה אין ספר המצוות ווייל ער דארף ערקלערן אז ארץ ישראל האט די כח פון קידוש החודש, און וואס מיר טוען היינט איז נאר בשליחותם – אין שליחות פון די חכמי ארץ ישראל. דאס איז נישט דער עיקר פון דער מצוה, אבער א סניף וואס איז אין דער מצוה.
4. „ולפיכך בטלו” – פאראלעל צו קרבנות: אזוי ווי קרבנות זענען בטל ווייל ס׳פעלט דער מקדש, אזוי איז קידוש החודש בטל ווייל ס׳פעלט בית דין הגדול. אינטערעסאנט: ביי ביידע האט מען ארץ ישראל, אבער ביי יעדן פעלט עפעס אנדערש — ביי קידוש החודש פעלט בית דין הגדול, ביי קרבנות פעלט דער מקדש.
5. [הערה וועגן גרסאות:] עס זענען פאראן פארשידענע גרסאות אין ספר המצוות – דער „יד פשוטה” ברענגט אראפ א לענגערע שטיקל מיט אן אנדערע גרסא. אין הלכות קידוש החודש זענען דא אסאך תיקונים וואס נישט דער רמב״ם האט געמאכט, און עטלעכע זענען פעלערהאפטע תיקונים.
—
ד) [דיגרעסיע: קראים = מינים]
דער רמב״ם רופט די קראים „מינים.”
חידושים: דער נאמען „קראים” (פון מקרא) איז זייער אייגענע פרעטענזיע — כאילו זיי זענען טריי צום מקרא, און „אונז” (רבנים/תלמודיסטן) זענען אוועקגעגאנגען פון מקרא צו תלמוד. אבער מ׳טאר זיי נישט געבן זייער אייגענעם טיטל. אונז זענען די אמת׳דיגע מקראים און תלמודיסטן, ווייל דער תלמוד איז בעיקר א הרחבה אויף דעם מקרא.
—
ה) חשבון בחוץ לארץ — בשעת הדחק
דער רמב״ם שרייבט: „ודע שהחשבון הזה שאנו מחשבים היום… אין מותר לעשותו אלא בארץ ישראל דוקא. זולתי בשעת הדחק ובהעדר חכמים בארץ ישראל, אז איז מותר לבן הסמוך בארץ ישראל לעבר שנים ולקדש חדשים בחוץ לארץ, כדי שלא ישתכח תורת עיבור החדשים מישראל.”
פשט: בדרך כלל טאר מען נאר מקדש זיין חדשים אין ארץ ישראל. אבער בשעת הדחק, ווען ס׳איז נישטא חכמים אין ארץ ישראל, קען איינער וואס האט באקומען סמיכה פון ארץ ישראל עס טון אין חוץ לארץ.
חידושים און הסברות:
1. ראיה פון רבי חנינא בן אחי רבי יהושע: ווען ער איז אראפגעגאנגען צו גולה, האט ער מעבר געווען שנים און קובע געווען חדשים בחוץ לארץ. מ׳האט אים פארגעהאלטן אז ער האט נישט קיין רעכט. אבער רבי עקיבא, אלס גדול הדור, האט עס געטון — און פון דעם זעט מען אז תלמידי רבי עקיבא לאזן יא חכמים מאכן בחוץ לארץ בשעת הדחק.
—
ו) „ויש בכך קושי גדול” — א יסוד מיסודות האמונה
דער רמב״ם שרייבט: „ויש בכך קושי גדול… וידוע מעולם כי על הרוב לא היה אלא בארץ ישראל… לא ידעו ולא הרגישו בו אלא מעמיקים בחכמה ההיא.”
פשט: דער רמב״ם רופט דאס א „יסוד מיסודות האמונה” — אז קידוש החודש איז געבונדן צו ארץ ישראל און צו בית דין.
חידושים און הסברות:
1. א יסוד וואס איז נישט אין די י״ג עיקרים: מ׳קען זען פון דא אז דער רמב״ם האט געהאט יסודות האמונה וואס ער האט נישט אריינגעלייגט אין די י״ג עיקרים. ער רופט דאס א „יסוד מיסודות האמונה” — דאס פארשטיין פון דעם נושא איז א וויכטיגע אמונה-זאך.
2. „והיו מגששים עמהם בחשכת האפילה”: אפילו רבנים האבן נישט אלעמאל גוט פארשטאנען דעם יסוד. זיי האבן נישט געהאט דעם טעות פון די מינים/קראים, אבער זיי האבן געהאט אנדערע טעותים. די מעטאפאר פון „אפילה” (פינצטערניש) פאסט גוט ווען מ׳רעדט וועגן לבנה, אור, און חמה.
—
ז) דער עיקר יסוד: אונזער חשבון היום איז בלויז א גילוי דעת
דער רמב״ם שרייבט: „וזהו שאנו מחשבין היום בחוצה לארץ… לא בגלל חשבוננו נעשה יום זה חג בשום אופן, אלא מפני שבית דין שבארץ ישראל כבר קבעו יום זה חג או ראש חודש… אפילו שוגגין אפילו אנוסין אפילו מוטעין… וחשבוננו אינו אלא לגלות דעתנו שעל יום זה סמכו.”
פשט: אונזער חשבון היינט איז נישט דער יסוד פארוואס ס׳איז יום טוב. דער יסוד איז וואס בית דין שבארץ ישראל האבן קבוע געווען. אונזער חשבון איז בלויז כדי צו וויסן ווען זיי האבן געהאלטן אז ס׳איז יום טוב.
חידושים און הסברות:
1. „אשר תקראו אותם” — אפילו בטעות: דער רמב״ם ברענגט דעם דרוש פון חז״ל: „אין לי מועדות אלא אלו” — נאר דאס וואס די חכמים האבן געמאכט. „אפילו שוגגין, אפילו אנוסין, אפילו מוטעין.” די תורה גיט בית דין דעם כח צו פסק׳ענען אפילו בטעות.
2. פראקטישע השלכה — אסטראנאמישע טעותים זענען נישט קיין פראבלעם: אויב איינער וועט אפפרעגן אן אסטראנאמישן יסוד אויף וואס דער חשבון איז געבויט, איז נאך אלץ נישט קיין פראבלעם, ווייל בסך הכל טרייען מיר צו געוואויר ווערן וויאזוי די חכמי ארץ ישראל האבן געטראכט. אפילו אויב זיי האבן געהאט א טעות — ס׳איז געווען א טעות, אבער די תורה זאגט אז זיי קענען פסק׳ענען אפילו בטעות. דאס איז א פונדאמענטאלער חילוק: אונזער חשבון איז נישט דער מקור פון דער קדושה פון דעם טאג, נאר א גילוי דעת וואס בית דין האט געמיינט.
3. אבער דער רמב״ם טרייט דאך אז אלעס זאל מאכן סענס: כאטש דער יסוד איז אז אפילו בטעות איז עס גילטיג, טרייט דער רמב״ם דאך אז דער חשבון זאל אסטראנאמיש קארעקט זיין — ער וויל אז אלעס זאל שטימען.
תמלול מלא 📝
הלכות קידוש החודש – מצות עשה אחת: לחשב, לידע, ולקבוע
הקדמה: די ערשטע מצוה
Speaker 1: אונז ווילן לערנען הלכות קידוש החודש. איך ווייס נישט צו ס׳איז רעקארדעד ביז יעצט, סאו מ׳איז רעקארדן יעצט. און די נושא איז אזוי, וואס זאגסטו? איך זאג אז דאס וואס שטייט החודש הזה לכם, איז דאס די ערשטע מצוה. לאמיר לערנען, לאמיר לערנען, עקשטי.
די מצוה לויט די יד החזקה
Speaker 1: אונז דארפן אנהייבן די נקודה עיקרית פון די מצוה, נאכדעם פון ספר המצוות, נאכדעם פון דא, יא?
Speaker 2: יא.
Speaker 1: סאו, שטייט אזוי, הלכות קידוש החודש, מצות עשה אחת, יא? ס׳איז דא אין דעם איין מצוה. וואס איז דאס? והיא לחשב ולידע – הערסטו, דו ביסט דא? וואס איז מיר?
Speaker 2: יא.
Speaker 1: ולחשב ולידע ולקבוע – דריי זאכן? אינטרעסטענג. ואיזה יום הוא תחלת כל חודש וחודש מחדשי השנה. די גבורי מצות וואס איז פרקי מעל.
דער לשון אין ספר המצוות
Speaker 1: לאמיר טרעפן אין ספר המצות וואו ס׳רעדט זיך וועגן דעם. יא. און ווי שטייט אין ספר המצות? וואס שטייט אין ספר המצות? והמצוה שלשת וחמשים בימי׳ שציוונו בחשבון חדשים בשנים. וזהו מצות קידוש החודש, והיא אמרו “החדש הזה לכם ראש חדשים ראשון הוא לכם לחדשי השנה”.
ס׳איז אינטערעסאנט, ער לערנט אין דעם אז נישט נאר די חדשים, נאר די יארן. רעכענען די יארן איז די זעלבע, איז א חלק פון רעכענען די חדשים. ער זאגט אז מ׳קען נישט רעכענען חדשים אן יארן. יא?
“לכם” – מסורה לבית דין
Speaker 1: און אזוי ווערט “מסורה לכם”, שמצוה זו אינה מסורה לכל אחד ואחד, אלא מצוה זו לא תעשה לעולם אלא בבית דין הגדול דוקא בארץ ישראל דוקא, ולפיכך בטלה אצלנו היום, עכ״ל. ס׳איז א לאנגע שטיקל אין ספר המצוות.
סאו, וואס זאגט דער ספר המצוות? וואו איז עס? פארוואס האב איך עס נישט דא? קנ״ג. מצות עשה קנ״ג. פארוואס? א תורה האט עס? ספר? עפעס קוקט עס נישט נארמאל אין עפעס א ספר. איי, איי, אקעי.
פארוואס האט ער געשריבן אזא לאנגע דרשה דא? ווייל ער גייט אריין שפעטער אין די זאך אז ארץ ישראל האט די כח, און אז אונז טוען מיר דאס היינט נאר בשליחותם. דאס איז נישט די עיקר פון די מצוה, אבער דאס איז א סניף וואס איז אין די מצוה.
אנאליז פון די לשון המצוה
מצות עשה קנ״ג – חשבון חדשים ושנים
Speaker 1: די מצוה איז עשה קנ״ג, יא, שציוונו בחשבון חדשים ושנים. די מצות קידוש החודש. ס׳איז אינטערעסאנט אז די לשון פון די מצוה איז קידוש החודש, נישט קידוש החודש והשנה. אבער דער רמב״ם זאגט אז ס׳איז איין מצוה. ס׳איז מסתמא… מ׳האט עס געקענט רופן קידוש הזמנים אדער וואס. ס׳איז מסתמא טויזנט זאכן אינעווייניג.
אויך האט מען באמערקט אז דא אין די יד האט דער רמב״ם גערופן עס… האט ער עס גערופן… האו דו יו קאלל איט… האט ער עס גערופן… לחשב ולידע באיזה יום תחילת כל חודש וחודש מחדשי השנה. אה, ער דערמאנט נישט די ממש שנה אזוי, אלס די הערה פון די מצוה.
דיסקוסיע: לקדש אדער לחשב?
Speaker 1: אינטערעסאנט. דאס איז די חשבון שנים. דו האסט געפרעגט א שאלה צו די מצוה איז לקדש אדער לחשב. אה, דא זאגט ער לחשב ולידע. ער זאגט אויך לקבוע עתים. חשבון, יא, ער זאגט דאך חשבון חדשים ושנים, און די מצוה איז קידוש. די קידוש זעט אויס איז די חשבון, און די חשבון איז די קידוש. דאס הייסט, די חשבון איז קביעה, און דאס איז די קידוש.
וועלכע נאמבער מצוה האסטו געזאגט צו עס? קנ״ג.
Speaker 2: אה, סאו דאס וואס דו האסט געזאגט פריער אז די תורה זעט דאס אן ווי מועדים, איז אויך אין ספר המצוות איז עס אזוי.
Speaker 1: אה, ס׳איז די ערשטע מצוה פון מועדים?
Speaker 2: יא, נאכדעם גייט ער אריין אין שבת און אין מצה און דאס.
Speaker 1: אינטערעסאנט, ווייל דא האט ער עס נישט געטון אזוי. איך מיין די סיבה איז פשוט ווייל ער האט אריינגעלייגט זייער אסאך אסטראנאמיע אין די צווייטע חלק, און… לקדש… און דא שטייט לקדש.
אקעי, דאס איז א מצוה. אינטערעסאנט, די לשון המצוה איז מצוה לקידוש, אבער דער רמב״ם מאכט מער עסק די לחשב ולידע ולקבוע. אויך אין ספר המצוות איז לחשב.
פארוואס “לכם”? – די חיוב פון וויסן
Speaker 1: פארוואס “לכם”? פארוואס? וואס איז די סברא פון דעם? מ׳דארף וויסן. איך האב עפעס געזען א ווארט אז דער רמב״ם האלט אז מ׳דארף וויסן. ס׳איז נישט גענוג אז איינער האט איבערגעלאזט א ספר פאר דורות און געזאגט דאס און דאס. ס׳איז דא עפעס אן ענין פון וויסן.
נאר פאר דעם וועט שטימען וואס דער רמב״ם גייט אריין אין אלע אסטראנאמישע הסברים. ער האלט אז מ׳דארף וויסן די חכמה צו קענען דאס גוט. די סנהדרין זאל פארשטיין גוט צו אסטראנאמיע און צו די חשבונות פון חדשים ושנים, און אונז זאלן עס קובע זיין. אבער זיי זאלן עס קובע זיין מתוך א חשבון. ס׳איז נישט נאר א טעקניקל זאך וואס מ׳זאל זיין אריין מקדש. מ׳דארף אויך פארשטיין די חדשים ושנים.
און וועסטו נאר חדשים, ווייל דער פסוק איז “הַחֹדֶשׁ הַזֶּה לָכֶם רֹאשׁ חֳדָשִׁים רִאשׁוֹן הוּא לָכֶם לְחָדְשֵׁי הַשָּׁנָה”. קענסט זען, די ווארט “שנה” וואס ווערט דערמאנט אין די פסוק, ס׳איז אויך עפעס. דו רעכנסט די חדשים לויט די יאר, אבער אויטאמאטיש דארפסטו אויך רעכענען די יאר. דו ווייסט וויפיל חדשים ס׳איז יעצט אין די יאר, ווייסטו אויך וועלכע יאר ס׳איז.
דער פירוש פון “לכם” – עדות זו תהא מסורה לכם
Speaker 1: יא, זאגט דער רמב״ם, “ובפירוש נאמר” – אין די גמרא זאגט, “עדות זו” – אינטערעסאנט, ער רופט עס דא “פירוש נאמר”, אזוי ווי ער רופט תורה שבעל פה “פירושה” פון תורה. פירוש נאמר עדות זו תהא מסורה לכם. לכם מיינט לכם, צו די בית דין. כלומר שמצוה זו אינה מסורה לכל אחד ואחד, שיראה הלבנה ויעשה ראש חדש. אזוי ווי למשל האט ער געזאגט לגבי יובל.
דיסקוסיע: גרסאות אין ספר המצוות
Speaker 1: וואס? פארוואס איז דא אזויפיל גרסאות דא? איך לייען פון די גרסא אין “על התורה”. איך גיי נאך צו מיין “על התורה”, עס שטייט אנדערש. ניין, איך קוק אין “יד פשוטה”, ער ברענגט אראפ די גאנצע לאנגע שטיקל. ניין, סאו קוק אין “יד פשוטה”. פארוואס אין די עקטשועל ווארט שטייט אנדערש? איך מיין אז די “יד פשוטה” נוצט אן אנדערע גרסא אפשר.
עפעס זאגט ער אז אין קידוש החודש איז דא אסאך תיקונים וואס נישט דער רמב״ם האט געמאכט, און ס׳איז ראנג תיקונים. ער האט עפעס א שמועס דא. לאמיר קוקן. יא, ס׳איז נישט קלאר. אה, ס׳איז נישט עפעס א… מיט דיר, איך געסט דא, איך געסט. ער האט עפעס א מער מיט דיר.
אקעי, על כל פנים, איז דא א פירוש. די מסודר האט מפרש געווען א חודש זעלבע פון חודש. אז די מצוה איז פאר די בית דין. זייער ענליך צו דעם וואס די בית דין… ווי שטייט די לשון מצות קידוש החודש? ס׳שטייט אזא לשון? דער רמב״ם זאגט, זהו מצות קידוש החודש. אקעי, סאו די פירוש זאגט, אינטערעסאנט, ס׳איז דא א פירוש? זהו מצות קידוש החודש מיינט מסתמא פארשטאנען.
דער נאמען “מצות קידוש החודש” — וואס מיינט דער רמב״ם?
Speaker 1: ס׳איז נישט עפעס א… ער האט עפעס א מער מדויק׳דיגע ווערסיע, I guess. ער האט עפעס מער מדויק.
על כל פנים, איז דא א פירוש, דער מפרש האט מפרש געווען “החודש הזה לכם” – די מצוה איז פאר די בית דין.
Speaker 2: רייט.
Speaker 1: ס׳איז זייער ענליך צו דעם וואס די בית דין טראגט די עול פון מאכן יובל. עפעס די ענין פון זמנים.
וואו שטייט די לשון “מצות קידוש החודש”? שטייט אזא לשון? דער רמב״ם זאגט “וזוהי מצות קידוש החודש”. ס׳איז דא אזא לשון וואס… “וזוהי מצות קידוש החודש”, יא.
Speaker 2: אקעי, סאו דער פירוש זאגט, אינטערעסאנט, ס׳איז דא א פירוש, “ואידך זיל גמור”. “וזוהי מצות קידוש החודש” מיינט ער סתם צו זאגן אז אין אנדערע פלעצער ווערט עס מער באקאנט אלס קידוש החודש, און איך רוף עס אן עפעס חשבון. דאס איז די באקאנטע מצות קידוש החודש.
דיסקוסיע: צי שטייט דער לשון “מצות קידוש החודש” אין חז״ל?
Speaker 1: ס׳איז דא אזא לשון אין חז״ל, “מצות קידוש החודש”? מ׳דארף טרעפן וואו די לשון איז אדער וואס ער מיינט. אקעי, מ׳קען טרעפן די מפרשים אויף דעם דף. וואס איז “מצות קידוש החודש”? פון וואו פארשטייסטו? דו פרעגסט, לכאורה דער רמב״ם מיינט צו זאגן… לאמיר זען, אין וועלכע מסכתא וועט שטיין די מצות קידוש החודש? לאמיר עס געבן א סערטש. “קידוש החודש”. “תנו קידוש החודש”, איך ווייס נישט די לשון “מצוה”.
Speaker 2: אבער ס׳איז גענוג אז ס׳ווערט גערופן קידוש החודש.
Speaker 1: ס׳איז דא די לשון “קידוש החודש” אסאך מאל אין די גמרא.
Speaker 2: שוין, אויב די גמרא רופט עס סיי ווי קידוש החודש, ער האט געזאגט “חשבון לחדשים”, זאגט ער, דאס איז די מצוה וואס איז באקאנט אלס קידוש החודש.
Speaker 1: ניין, ניין. ער מיינט אלעמאל, ווייל ווען דער רמב״ם אין ספר המצוות זאגט “מצוה”, כמעט איבער… איך פארשטיי, דו דארפסט געדענקען, ספר המצוות איז א ספר וואס איז בעיסיקלי עקזיסט כדי צו פראוון די רייע מצוות זיינע. ער פראווט עס נישט פון די אויסדרוקן. ער גייט עס פראוון שפעטער, וועסטו זען “בפירושו נאמר”. ער זאגט, דאס איז באקאנט, ס׳איז דא א באקאנטע ווארט “קידוש החודש”, און ס׳איז א מצוה. דאס וואס איך האב יעצט גערופן חשבון חדשים בשנים איז די באקאנטע מצוה וואס חז״ל רופן קידוש החודש. אזוי שטייט וועגן די מצוה פון קידוש החודש, יא? דאס איז עפעס א לימוד אדיר, אפשר דער בה״ג אדער אנדערע וואס די אנדערע מוני המצוות פאר אים רופן עס אזוי? I don’t know, ס׳איז נישט דא אזא לשון, at least ער האט מסתמא געמיינט. נו, מיר דארפן דאך קוקן אין ספר המצוות, ער זאגט דאך אזעלכע זאכן, ניין? אן אמת, ער וואלט נישט געדארפט זאגן. מצות עשה קנ״ג. ס׳איז דא וועגן דעם רמב״ן, אויב דו ווילסט לערנען דעם רמב״ן, פארוואס נישט? יא. אקעי, לאמיר רעדן די ספר המצוות און רעדן. ס׳איז א גרויסע סוגיא דאס, ס׳איז דא אינטערעסאנט.
דער רמב״ם אין ספר המצוות — מצוה קנ״ג
Speaker 2: אקעי, סאו די מצוה פון קידוש החודש, ער איז גערעכט אז ער זאגט אז דאס איז די מצוה פון לקדש חדשים, די מצוה פון קידוש חדשים בשנים, ווייל ער האט אויך צוגעלייגט שנים. ס׳איז דא אויף סוף פרשת בא אפשר וועגן די שנים. ניין, דער רמב״ן איז קאנסיסטענט, ער האלט אז קידוש החודש רעדט וועגן חשבונות פון שנים. וואס איז די השלכה פון חשבונות פון שנים? דו מיינסט עיבור שנים? עיבור שנים, שנות החמה, וויאזוי ס׳ארבעט, מהלך השמש, ער גייט אריין אין די גאנצע אסטראנאמיע. נו, מ׳דארף עס וויסן לגבי שנים, נישט נאר לגבי חדשים. אקעי, אקעי.
די מצוה איז מסורה לבית דין הגדול בארץ ישראל דוקא
Speaker 1: איז יעצט, איז דא א מצוה, ס׳איז נישט אזא מצוה, און ס׳איז דא א פסוק. יעצט, די מסורה האט אונז פארציילט אז די מצוה איז נישט קיין מצוה פאר יעדן איד אזוי ווי קידוש שבת בראשית וואס יעדער איינער ציילט פשוט זעקס טעג, נאר ס׳איז אזוי ווי למשל די קריאת שופר פון יובל, וואס איז מסורה לבית דין. Maybe more than that, we’ll find out. נאר וואס איז עס יא? נישט אזוי ווי… נאר אויך מער אז ס׳איז נישט אנארכי, ס׳איז נישט אז יעדער איינער קען, נישט יעדער איינער האט די פאוער. מ׳וואלט געקענט מיינען אז יעדער איינער ווען ער זעט די לבנה מאכט א ראש חודש, אדער ער לייגט עפעס א חשבון.
Speaker 2: ענין תורה? וואס מיינט ענין תורה?
Speaker 1: אדער וועט ער זען די לבנה, אדער מאכן א חשבון לויט די תורה, נישט מיט די לבנה. אדער וועט ער טשעקן פון די אויבער, ווען ער מאכט די שנה, אה, דאס איז די עיבור שנה. ניין, די מצוה טוט נאר בית דין הגדול, אי בארץ ישראל. דאס איז צוויי הלכות וואס דער רמב״ם זאגט, ס׳מוז זיין בית דין הגדול און ס׳מוז זיין בארץ ישראל דוקא. יא, ס׳שטייט נישט ווארץ ישראל דוקא ביי דיר. ולפיכך בטלו תלנו היום הרי״ה, מאכן מיר ס׳העדיר בעז דין הגדול, כמו שבטלו הקרבת הקרבנות, מאכן מיר ס׳העדיר המקדש. אינטערעסאנט, אזוי ווי דו האסט ארץ ישראל, אבער ביידע מאל פעלט עפעס אנדערש. ס׳פעלט בעז דין הגדול, ס׳פעלט די מקדש. און מ׳זעט דא יא מינים, ענקיין במזרח קראים… איך האב נישט געהערט, ער האט נישט פארגעסן אז זיי זענען די זעלבע מינים, וואס הייסט ער ערגעץ אנדערש מינים. דא האבן זיי עפעס א נייע נאמען קראים, אבער פלעין מינים. דיין רעכטע נאמען איז מינים. ס׳קען זיין אז ס׳איז געוואלט רופן קראים. קראים איז פון זייער פוינט אוו וויו. אז אונז זאלן מיר נעמען צו מקרא. סאו אפילו זיי זאלן נישט געבן די קרעדיט, ענק זענען עפעס מקרא, אונז זענען מיר דאך די אמת׳דיגע מקרא. ענק רופט זיך מקרא, ענק עכט זענען ענק מינים. וזה היסוד, יא, ווייל די קראים זאגן די קראים און די תלמידים. כאילו ענק זענען אוועקגעגאנגען פון די מקרא, ענק זענען ביזי מיט די תלמידים. אונז זענען מיר נאר די מקרא, עכט זענען מיר די מקראים און די תלמידים. אדער קענסט זאגן נאר די מקראים, ווייל דער תלמיד איז בעיקר א הרחבה אויף דעם מקרא. סאו ס׳איז זייערע… סאו מ׳טאר זיי נישט געבן זייערע… די אזוי גערופענע ציונים. יא. וזהו היסוד שגם לא כל הרבנן עומדים עליו. אויך די רבנים האבן אויך נישט גוט פארשטאנען אז זיי האבן נישט געהאט די טעות מיט די מינים, אבער דאך האבן זיי דאך געהאט טעותים, והיו מגששים עמהם בחשכת האפילה. מ׳קען פארשטיין, ווייל אז דו פארשטייסט נישט וויאזוי די זון און די לבנה ארבעט, ביסטו אין די אפילה. ניין, די עצמות זענען געווען נישט קלאר. ווייל איך זאג, ס׳איז א גוטע מעטאפאר ווען מ׳רעדט וועגן לבנה מיט אור מיט חמה. אקעי.
חשבון בחוץ לארץ — בשעת הדחק בלבד
Speaker 1: ודע, שהחשבון הזה שאנו מחשבים היום ויודעים בו ראשי החדשים והמועדים, וואס אין די היינטיגע צייטן, אין מותר לעשותו אלא בארץ ישראל דוקא. זולתי בשעת הדחק, ובהעדר חכמים בארץ ישראל, אז איז מותר לבן הסמוך בארץ ישראל, זיי האבן באקומען סמיכה פון ארץ ישראל, לעבר שנים ולקדש חדשים בחוץ לארץ, כדי שלא ישתכח תורת עיבור החדשים מישראל, כמו שהתבאר בתלמוד, אז וועלן מיר זען דארטן שטייט, רבי עקיבא, כשירד חנינא בן אחי רבי יהושע לגולה היה מעבר שנים וקובע חדשים בחוץ לארץ. בקיצור, מ׳האט זיי פארגעהאלטן אז זיי האבן נישט קיין רעכט צו מאכן און צו קובע זיין שנים.
Speaker 2: איי, רבי עקיבא האט געוועקט?
Speaker 1: נע, ווייל רבי עקיבא איז געווען דער גדול הדור. סאו זעען מיר אונז אז די תלמידי רבי עקיבא לאזן יא די חכמים מאכן חוץ לארץ.
“ויש בכך קושי גדול” — דער יסוד מיסודות האמונה
Speaker 1: ויש בכך קושי גדול. וידוע מעולם כי על הרוב לא היה אלא בארץ ישראל. וואס איז לא היה אלא בארץ ישראל? וואס איז דער ויש בכך קושי גדול? אז דאס איז א גרויסער עבירה צו מאכן אין חוץ לארץ? ס׳איז א וויכטיגע זאך. וידוע מעולם כי על הרוב, על פי רוב וואלט מען נישט קובע געווען אלא בארץ ישראל, והם אשר בגדול. ויש בכך קושי גדול? וואו, ממש א יסוד מיסודות האמונה.
Speaker 2: “לא ידעו…” פארוואס איז דאס א יסוד פון אמונה?
Speaker 1: איך ווייס נישט פארוואס ער זאגט אזוי. איך קען עס אפילו זען, לאמיר זען וואס ער זאגט. קען מען זען אז דער רמב״ם האט געהאט יסודות האמונה וואס ער האט נישט אריינגעלייגט אין די י״ג עיקרים. ער מיינט אז ס׳איז א וויכטיגע זאך צו פארשטיין, צו כאפן די נושא.
Speaker 1: “לא ידעו ולא הרגישו בו אלא מעמיקים בחכמה ההיא. וזהו שאנו מחשבין היום בחוצה לארץ ועושין שני ימים טובים, ובשביל ידיעתנו באמרנו שהיום הזה ראש חדש או יום זה חג, לא בגלל חשבוננו נעשה יום זה חג בשום אופן, אלא מפני שבית דין שבארץ ישראל כבר קבעו יום זה חג או ראש חדש, ובאמרתם היום שהיום ראש חדש או יום חג הוא נעשה חג או ראש חדש, בין שעשו את גלותם זה על פי חשבון על פי הראיה, כמו שאמרו ישראל אין לי אלא אלו”, פירוש אשר תקראו אותם, אין לי מועדות אלא אלו, נאר דאס וואס די חכמים האבן געמאכט. כלומר אשר יאמרו הן הן המועדות, אפילו שוגגין אפילו אנוסין אפילו מוטעין, כמו שאמרו חכמים בקבלה, אין אנו עושין היום חשבון אלא כדי שנדע את היום…
און אונז מאכן היינט חשבון נישט צו וויסן ווען ס׳איז יום טוב, נאר צו וויסן ווען האבן די חכמי ארץ ישראל געהאלטן אז ס׳איז יום טוב. זייער אינטערעסאנט.
Speaker 1: “קיצור, ס׳איז אזוי, עתה מחשבין וקובעין היום לא בראיה, ועל קביעתן אנו סומכין לא על חשבוננו, וחשבוננו אינו אלא לגלות דעתנו שעל יום זה סמכו.”
די השלכה: אונזער חשבון איז בלויז א גילוי דעת
Speaker 2: ס׳איז זייער אינטערעסאנט, ווייל ס׳וועט אויסקומען מיט דעם אז בעצם אויב איינער וועט אפפרעגן עני אסטראנאמישע יסוד אויף וואס ס׳איז געבויט, איז נאך אלץ נישט קיין פראבלעם, ווייל בסך הכל טרייען מיר צו געוואויר ווערן וויאזוי די חכמי ארץ ישראל האבן געטראכט. יא, דעטס איט. זיי האבן געהאט א טעות, ס׳איז געווען א טעות, אבער די תורה זאגט אז זיי קענען פסק׳ענען אפילו בטעות.
Speaker 1: מ׳דארף נאר וויסן, ווייל איך האב אמאל געמיינט, איך מיין אז דער רמב״ם טרייט יא אז אלעס זאל מאכן סענס.