כל התורה כולה
-
רמב"ם פרק אחד ליום
⏱️ Chapters
(00:00) מבוא: סטרוקטור פון די חיובים צווישן מאן און פרוי
(02:43) דרשה: שארה כסותה ועונתה פאר די שכינה
(04:13) הלכה: שיעור כסות — חמישים זוז משנה לשנה
(09:33) דער רמב"ם'ס ציל: א ספר חוקים פאר כלל ישראל
(12:01) די פילאזאפישע קשיא: פארוואס שרייבט די תורה דיטעילירטע געזעצן?
(17:30) דיסקוסיע: הוראת שעה vs. שינוי המציאות
(18:02) וויאזוי ניצט מען דעם רמב"ם'ס ספר?
(19:30) שימוש חכמים: וויאזוי לערנט מען הלכה?
(24:47) הלכה יב: כמה הכסות שהוא חייב ליתן לה
(29:19) הלכה יג: במה דברים אמורים — באותן הימים ובארץ ישראל
(32:32) הלכה יד — ובכלל הכסות: כלי בית ומדור
(39:31) מדור – רחבה חוצה לו ובית הכיסא
(42:52) במה דברים אמורים – הכל לפי עשרו
(43:42) ואם קצרה ידו – כופין אותו להוציא
(48:20) כסות ומדור לבנים ובנות קטנים
(49:31) הלכה: כלל בנוגע כסות, כלי בית ומדור
(51:08) הלכה: תכשיטים ווען דער מאן איז אוועקגעפארן
(52:12) הלכה: נשתטה בעלה או נתחרש
(52:52) דין טענות בכסות
(59:37) הלכה י' (המשך) — נדרים וואס דער מאן מאכט אויף זיין פרוי
(1:07:01) הלכה י"א — רדיד (גרויסע שאל) און דאס רעכט ארויסצוגיין
(1:09:30) גמילות חסדים אלס סאציאלע רעציפראציטעט
(1:10:54) דער מאן'ס חיוב צו שטעלן צו בגדים פאר סאציאלע באדערפענישן
(1:11:33) באלאנסירן צווישן ארויסגיין און צניעות
(1:18:26) הלכה י"ד: המדיר את אשתו שלא תלך לבית אביה
(1:20:04) הלכה: נדר שלא תלך לבית האבל או לבית המשתה
(1:22:26) הלכה: אין רצוני שיבואו לביתי משפחתה
(1:25:26) הלכה: היא שאמרה אין רצוני שתיכנס אצלי משפחתו
(1:29:18) אנהויב פון דיסקוסיע: קאנפליקט וואו צו וואוינען
(1:30:43) הלכה: האיש שאמר איני דר במדור זה — שכנים רעים או פרוצים
(1:32:39) הלכה: וכן היא שאמרה כן — די פרוי'ס טענה
(1:35:29) הלכה: כל היישוב ארצות ארצות הוא — הגדרות פון ארצות, מדינות, כפרים
(1:37:26) הלכה: איש שהיה מן הארצות — מארץ לארץ
(1:38:09) הלכה: אבל הנושא אשה באחת מן הארצות — נישט מארץ לארץ
(1:38:57) הלכה: אבל מוציאה ממדינה למדינה או מכפר לכפר באותה הארץ
(1:39:35) הלכה כ (המשך) — דינים פון נוה יפה לנוה רע
(1:43:24) דיסקוסיע: דער רמב"ם און ישוב ארץ ישראל
(1:45:04) הלכה כא — אמר האיש לעלות / אמרה היא לעלות
▶ לצפייה ללא יוטיוב / Watch without YouTube ✕ חזרה ליוטיוב / Back to YouTube
📖 טקסט הפרק / Chapter Text (Sefaria) ›
YI אידיש ›
סיכום השיעור 📋
סיכום פון דער חברותא-לימוד: הלכות אישות פרק י"ג — חיוב כסות
---
כללי'דיגע הקדמה: סטרוקטור פון דעם פרק
דער פרק באהאנדלט די חיובים צווישן מאן און פרוי. דער רמב"ם האט פריער אויפגעציילט פערצן חיובים, דריי פון זיי דאורייתא: שארה, כסותה, ועונתה. ביז יעצט האט מען געלערנט שאר (מזונות), און יעצט גייט מען אריין אין כסות (קליידונג).
פאר יעדע פון די דריי חיובים (שאר, כסות, עונה) איז דא א סדר:
1. וואס איז דער שיעור? — וויפיל מזונות/כסות קומט זיך?
2. וואס איז נאך בכלל דעם? — מזונות מיינט נישט נאר עסן (אויך "טאשן געלט"), כסות מיינט נישט נאר א העמד (אויך כלים, מדור/וואוינונג, תכשיטים, א.א.וו.)
3. פאר וועמען נאך? — צו מ'דארף אויך געבן פאר קינדער
4. וואס אויב ער איז נישט דא? — צו מ'קען תובע/תופס זיין שלא בפניו
כסות האט אויך א סאציאלע דימענסיע — ווי זי קוקט אויס צווישן אירע חבר'טעס, וואו זי וואוינט, צו זי מעג ארויסגיין — דאס קומט בעיקר אריין דורך מדור (וואוינונג) וואס איז בכלל כסות.
דריי קאטעגאריעס פון שאר, כסות, עונה:
- שאר = זאכן וואס מ'נוצט אויס שנעל און דארף שטענדיג ערזעצן (עסן, טאשנגעלט פאר מרחץ) — דער מאן דארף יעדע וואך/טאג פרעגן.
- כסות = זאכן וואס מ'קויפט איינמאל און עס האלט אן א לענגערע צייט ביז ס'ווערט צובראכן (קליידער, כלי בית, מדור).
- עונה = א פיזישע זאך צווישן מאן און פרוי.
---
מעטאדאלאגישע הקדמה: דער רמב"ם'ס פראיעקט — משנה תורה אלס ספר חוקים
דער רמב"ם'ס ציל
דער רמב"ם האט געוואלט, ווי ער שרייבט אין זיינע בריוו, אז כלל ישראל זאל האבן א „ספר חוקים" — אזוי ווי יעדע אומה מתוקנת האט אירע געזעצן. זיין סטרוקטור: וואס שטייט אין דער גמרא איז „חייבים כל ישראל ללכת בו."
חידושים:
1. דער רמב"ם'ס באזיס אויף דער גמרא איז אליין א חידוש — אבער למעשה האט ער נישט געקענט אנדערש טון, ווייל אויב ער וואלט נישט זיך באזירט אויף דער גמרא, וואלט מען אים נישט געטרוסט.
2. דער רמב"ם האט געוואוסט אז אסאך לשונות פון דער משנה/גמרא זענען אומבאקאנט אין זיין צייט — דאס זעט מען פון זיין פירוש המשנה, וואו ער איז מסביר יעדע ווארט (ווי „זוז" — וויפיל עס איז ווערט, אומבאקאנטע ווערטער טייטשט ער אויף אראביש). אין דער הקדמה צו פירוש המשנה שרייבט ער בפירוש אז דאס איז איינע פון די תפקידים פון א פירוש — צו דערקלערן טייטשן.
3. די פלא: אין משנה תורה טוט ער דאס נישט — ער שרייבט ווערטער ווי „כופח" אדער „חגור" אן דערקלערונג, כאטש ער ווייסט אז דער לייענער וועט נישט פארשטיין. רוב צייט שרייבט ער איבער די לשון המשנה/גמרא אן איבערזעצונג. דאס באווייזט אז דער רמב"ם האט נישט געהאלטן אז משנה תורה איז א פראקטישע „שמירת שבת כהלכתה" — מען קען נישט פשוט לערנען הלכה למעשה דערפון אויב מען ווייסט נישט אמאל וואס די ווערטער מיינען.
4. קאונטער-פוינט: אין דער רמב"ם'ס צייט איז נישט געווען קיין ספר וואס איז אפילו נאנט צו אים אין פראקטישקייט — סאו פון אלעס וואס איז געווען, איז דאס די מערסטע נאנט צו פראקטיש. אבער דער ענטפער איז אז די גאונים פלעגן שרייבן פראקטישע הלכה-למעשה ווערק.
דער רמב"ם'ס שיטה: מען זאל נישט שרייבן קיין „שמירת שבת כהלכתה"
5. א פילאזאפישע קשיא אויף דער תורה'ס דיטעילירטע געזעצן — פלאטא און אריסטו (וואס דער רמב"ם איז געווען א גרויסער אנהענגער פון זיי) האבן שוין געזאגט אז עס איז נישט מעגליך צו שרייבן כללים/חוקים וואס קאווערן יעדע דיטעיל. דער reality איז צו קאמפליצירט — יעדע חתונה איז אנדערש, יעדע שטאט, יעדע צייט, יעדע מענטש. ווען עס קומט א שאלה פאר א רב/דין תורה, דארף מען אלעמאל שיקול הדעת פון דער חכם/מורה הוראה פון דער צייט. פארקערט — וויפיל מער דיטעילירטע הלכות מען מאכט, ווערט עס ערגער, ווייל דער רב ווערט „stuck" און קען נישט טוישן לויט דער מציאות, ווייל ער מוז פאלגן פונקטליך וואס שטייט, צוליב „חוקה אחת יהיה לכם."
6. דער רמב"ם האט דאס פארשטאנען — כאטש ער זאגט עס קיינמאל נישט קלאר. די קלארסטע מקומות זענען: הלכות ממרים, און דער הקדמה צו פירוש המשניות. דער רמב"ם האלט אז דער עיקר חיובי ההלכה איז נאר באופן כללי — אפילו א פרט וואס שטייט אין דער משנה איז נאר לויט דעמאלט'ס מציאות, היינט קען זיין אביסל אנדערש.
7. דער רמב"ם לייגט אראפ אין הלכות ממרים אז דער עיקר „דזשאב" פון חכמי הדורות איז „עת לעשות לה' הפרו תורתך" — צו וויסן ווען מען דארף ענפארסן א הלכה און ווען נישט. מען טוישט נישט די הלכה חס ושלום, אבער מען ענפארסט זי נישט ווען עס איז נישט לטובה אין דער סיטואציע.
8. הערה בנוגע „לא תוסיפו" און „לא תגרעו": פארדעם פארשטייט מען פארוואס דער רמב"ם איז אזוי פיל פארנומען מיט „לא תוסיפו" און „לא תגרעו" — ווייל דאס איז דער דזשאב פון א רב (עת לעשות), דארף מען זייער אכטונג געבן אויף די גרענעצן.
9. דער רמב"ם זאגט בפירוש אין מורה נבוכים חלק ב' פרק מ"א-מ"ב אז דער טעם פאר „לא תוסיפו/לא תגרעו" איז: וויבאלד דער עיקר תפקיד פון חכמי הדורות איז צו זאגן „דא יא, דא נישט," וועלן מענטשן מיינען אז עס איז „פורים" (הפקר). ממילא זאגט מען: „ניין, די געזעץ בלייבט כחוקה אחת לנצח נצחים" — אבער היינט, בזמן הזה, לפי הענין, קען מען אנדערש פירן.
הוראת שעה — א מחלוקת מיט נפש החיים און תניא
10. דער רמב"ם האלט אז הוראת שעה איז נישט באגרענעצט צו נביאים אדער צו דער „סקוואד תורה" (ווי נפש החיים און תניא זאגן). יעדער בית דין קען זאגן מען זאל עובר זיין על התורה — אבער מען מוז זאגן אז די תורה איז אייביג, נאר „היינט לוינט זיך נישט צו מקיים זיין די מצוה" אדער „צו טוישן אביסל." נפש החיים און תניא זענען „ראנג" אין דעם פונקט.
11. דער טיפערער ענין: מיט דעם איז מען מקיים ביידע צדדים — סיי דער עולם נעמט ערנסט אז עס איז דא א געזעץ פון דעם אייבערשטן, סיי דער פראקטישער צורך ווערט באפרידיגט. עס איז וויכטיג אז עס זאל זיין אן איידיע פון אן אייביגע געזעץ, אבער עס איז וויכטיג אז למעשה זאל עס נישט זיין אייביג.
12. הערה בנוגע הוראת שעה vs. שינוי המציאות: אליהו בהר הכרמל (וואס דער רמב"ם דערמאנט ביי הוראת שעה) איז א גאר אנדערע זאך — דארט האט מען ממש געדינט עבודה זרה. דא רעדט מען פון פארשטיין ווי אזוי מען איז יוצא די ווערטער פון דער תורה ווען די מציאות האט זיך געטוישט — למשל, די תורה וויל נישט פונקטליך חמישים זוז, נאר אז מען זאל די פרוי צופרידנשטעלן. אבער אין א ברייטערן זין קען מען פארשטיין אז אליהו'ס במה איז אויך דאס זעלבע פרינציפ — די תורה זאגט נישט „נישט מאכן א במה" סתם, נאר כדי עס זאל ווערן עבודת השם.
פארוואס שרייבט דער רמב"ם דיטעילס און נישט נאר כללים?
13. ר' חסדאי קרשקש'ס קריטיק: ער האט אטאקירט דעם רמב"ם פאר דעם — פארוואס שרייבט ער אלע דיטעילס אנשטאט נאר כללים? מען קען נישט אוועקמאכן דעם פוינט פון אזא גדול.
14. תירוץ: הלכה איז א פראקטישע קונסט (practical art) — מען לערנט עס נישט פון כללים אליין, נאר פון ביישפילן. ווען דער רמב"ם גיט א „גאנצע סטארי" — אין זומער אזוי, אין ווינטער אזוי — באקומט מען א בעסערע איידיע ווי פון א כלל אליין, וואס מען קען מפרש זיין ווי מען וויל. די דיטעילס פון דעמאלט'ס געבן דעם דיין א בליק אין דער באקגראונד (למשל וויפיל א מענטש האט געספענדט בזמן המשנה), כדי ער זאל קענען „מדמה מילתא למילתא" — וואס הייסט תלמוד — און פסק'ענען לויט דער היינטיגער מציאות.
15. דער רמב"ם'ס ספר איז נישט א „שמירת שבת כהלכתה" — ווייל אזא ספר מאכט חוקים קבועים פון זאכן וואס טארן נישט זיין קבוע. דער מורה הוראה דארף יעדן טאג קוקן אין דעם רמב"ם, נישט פסק'ענען פונקטליך וואס שטייט דארט, נאר פארשטיין די איידיע, מדמה זיין מילתא למילתא, און פון דעם פסק'ענען לויט דער היינטיגער סיטואציע.
שימוש חכמים אלס לערן-מעטאד
16. הלכה איז א פראקטישע קונסט — אזוי ווי מען לערנט בויען א הויז נישט פון כללים נאר פון זעהן פראקטישע ביישפילן, אזוי לערנט מען הלכה דורך שימוש חכמים — מען זעט אסאך קעיסעס און באקומט א שיקול הדעת.
17. כללים זענען אייביג הפשטות — מען קען נישט איבערגעבן כללים ווירקזאם, נאר פרטים. דער רמב"ם אליין גיט כמעט קיינמאל נישט אבסטראקטע כללים, נאר א "באנטש פרטים" וואס צוזאמען בויען אויף א פארשטענדעניש. משל: דאס ווארט "כעס" אלס מושג מופשט איז א הפשטה, אבער די אמת'דיגע חכמה ליגט נאר אין די פרטים. אנדער משל: שלום בית — דער עיקר'דיגער "שיעור" וואס מענטשן פאלגן איז וואס זיי האבן געזעהן ביי טאטע און מאמע, נישט פארמאלע כללים.
18. נפקא מינה פאר אונזער לימוד: לערנען משניות און רמב"ם איז ווייניגער ווי עכטער שימוש, אבער מען באקומט "געוויסע איידיעס וויאזוי ס'ארבעט א לעבן, וויאזוי די חכמים קוקן אן וואס פעלט אויס." דאס איז נישט בתור ראיות פאר היינטיגע שאלות, נאר א געפיל פאר דעם סיסטעם. ביישפיל: צו א מאן איז מחויב צו קויפן א "באגאבו קערידזש" (stroller) — מען קען נישט דירעקט פסק'ענען פון דער משנה, אבער מען זעט אז די הלכה רעדט פון זאכן וואס זענען דער "באגאבו קערידזש" פון זמנם, און אז מען פאלגט דעם מנהג המקום און דעם סטאטוס פון דער משפחה.
---
הלכה יב — כמה הכסות שהוא חייב ליתן לה
דער רמב"ם'ס ווערטער: "כמה הכסות שהוא חייב ליתן לה — בגדים של חמישים זוז משנה לשנה ממטבע אותן הימים, שנמצאו החמישים שישה דינרין ורביע דינר כסף. נותנן לה חדשים בימות הגשמים, ובלאיותיהן [לובשת] בימות החמה... והשחקים — והן מותר הכסות — הרי הן שלה... ונותן לה חגור למתניה, וכופח לראשה, ומנעל ממועד למועד."
פשט: דער יערליכער באדזשעט פאר בגדים איז חמישים זוז (= שישה דינרין ורביע דינר כסף). מען קויפט נייע בגדים פאר ימות הגשמים, און די אויסגעטראגענע (בלאיות) טראגט זי אין ימות החמה. די שחקים (נאך מער אויסגעריבענע) בלייבן אירע. דערצו באקומט זי א גארטל, א קאפ-באדעקונג (כופח), און נייע שיך ממועד למועד.
חידושים:
1. פארוואס ברענגט דער רמב"ם היסטארישע שיעורים וואס זענען שוין לאנג נישט נוגע? דער רמב"ם שרייבט א "law book" — א משנה תורה פאר אלע דורות. אבער די חמישים זוז איז א שיעור פון זמן המשנה, דער אומרעכענונג צו דינרין איז פון זמן הגמרא, און אין זמן הרמב"ם אליין איז שוין געווען אנדערע מטבעות. פארוואס לערנען זיי היסטארי? — וואס איז דער פראקטישער נוצן? (דער ענטפער ליגט אין דער מעטאדאלאגישער הקדמה אויבן — דער רמב"ם ברענגט אלע דיטעילס פון משנה און גמרא ווייל דאס איז טייל פון דעם קאנאנישן ספר חוקים, און עס גיט דעם דיין א בליק אין דער באקגראונד כדי מדמה צו זיין מילתא למילתא.)
2. דער חילוק צווישן כסות און מחצית השקל: ביי מחצית השקל זאגט דער רמב"ם בפירוש אז מ'מוז אויסרעכענען דעם ווערט פון דער אמאליגער זילבער און לפחות דאס געבן — א מינימום-הלכה. אבער ביי כסות איז נישט דא אזא הלכה אז מ'זאל רעכענען חמישים זוז פון זמן המשנה אין היינטיגע דאלערס. דער חיוב איז תלוי במנהג המקום, נישט אין א פיקסירטע סומע.
3. ביי דין תורה איז דער נומער אויך נישט פראקטיש: דער שיעור קען נוגע זיין ביי א דין תורה — אויב א פרוי טענה'ט אז זי באקומט נישט גענוג. אבער אפילו דאן מוז מען קאמפערן צו היינטיגע פרייזן, און ס'קען זיין אז היינט איז וועש ביליגער געווארן (דורך גרויסע קאמפאניעס), סאו דער אלטער שיעור וואלט אפשר מער ארויסגעבן ווי וואס נארמאל איז — און קיין בית דין וועט נישט מחייב זיין א מאן צו קויפן טייערערע וועש צוליב אן אלטן שיעור.
4. דער סיסטעם פון בגדים — ווינטער/זומער: אמאל'דיגע בגדי צמר זענען געווען שווער און פול מיט סחורה. מיט דער צייט האבן זיך שטיקלעך אראפגעריסן און דער שטאף איז דינער געווארן. אין זומער ווען מען וויל דינע מלבושים, קען מען טראגן די זעלבע בגדים וואס זענען שוין אויסגעדינט. דערפאר דארף מען נישט קויפן צוויי סעטס א יאר — נאר איינמאל.
5. שחקים vs. בלאיות: "שחקים" איז א נאך ערגערער לעוועל ווי בלאיות — מלשון "שוחקים יפה יפה" (ראבן/אפרייבן). דאס זענען די גאר אויסגעריבענע שטיקער וואס בלייבן נאך אלעם.
6. מותר הכסות — שלה: דאס פארבינדט זיך מיט דער פריערדיגער הלכה וועגן מותר המזון. דער טעם פארוואס זי דארף די אלטע שמאטעס — (א) פאר בימי נידתה (ווען מען פלעגט טראגן ספעציעלע בגדים), (ב) פאר ימות הקיץ. ביידע זאכן זענען א קולא פאר'ן מאן — ער דארף נישט קויפן עקסטערע בגדי נידות און נישט עקסטערע זומער-בגדים.
7. כופח: דאס ווארט "כופח" קומט אויך פאר ביי "כופח תנור וכירים" (א סארט אויוון), און ס'קען זיין אז דער קאפ-באדעקונג זעט אויס ענליך צו דער פארם.
8. מנעל ממועד למועד — דריי מאל א יאר? צווישן פסח און שבועות איז קוים צייט — מיינט מען דריי מאל א יאר? צוויי וועגן צו פארשטיין: (א) שיך ווערן שנעל אויסגענוצט, דארף מען דריי מאל א יאר, און מען גיבט עס צו פאר יום טוב; (ב) עס איז א דין פון שמחת יום טוב. עס איז נישט א דין יום טוב כשלעצמו — נאר וויבאלד מען דארף סיי ווי מערערע סעטס שיך א יאר, קויפט מען שוין לכבוד יום טוב.
9. [דיגרעסיע: חיוב קויפן בגדים פאר יום טוב]: אין הלכות יום טוב שטייט דער רמב"ם יא אז מען זאל קויפן א נייע מלבוש פאר די פרוי. אבער עס איז נישט א באזונדערער חיוב יום טוב צו קויפן נייע בגדים. דער רמב"ם אין הלכות יום טוב מיינט אז א פרוי פרייט זיך ווען זי טוט זיך אן שיין — דער מאן דארף מאכן זיכער אז זי האט שיינע בגדים, אבער אויב זי האט שוין פון ימות הגשמים א סעט שבת/יום טוב בגדים, איז דאס גענוג. אין הלכות יום טוב רעדט דער רמב"ם פון בגדי צבעונין — עפעס א שאל, א טיכל — נישט א גאנצע אויסשטאפירונג. נאך א סברא: שיך ממועד למועד קען פארבונדן זיין מיט עליה לרגל — מען איז ארויפגעגאנגען צו פיס קיין ירושלים, דארף מען נייע שיך. אבער נשים זענען פטור פון עליה לרגל (יראה כל זכורך), כאטש פרומע פרויען פלעגן מיטקומען.
[דיגרעסיע: זילבער-ווערט און מחצית השקל] — מ'האט זיך געוואונדערט וויאזוי זילבער איז היינט אזוי ביליג קאמפערט צו אמאל (ווי קען א האלבע שקל צאלן פאר קרבנות א גאנץ יאר?). ריסוירטש ווייזט אז זילבער איז טאקע אמאל געווען אסאך מער ווערט.
---
הלכה יב (סוף) / הלכה יג — במה דברים אמורים: כסות לפי המקום והזמן
דער רמב"ם'ס ווערטער: "במה דברים אמורים — באותן הימים ובארץ ישראל. אבל בשאר זמנים ושאר מקומות אין הדמים עיקר... אלא העיקר שסומכין עליו שמחייבין אותו ליתן לה בגדים הראויים לימות הגשמים ולימות החמה, בפחות שלובשת כל אשה בעלת בית שם באותה המדינה."
פשט: דער שיעור פון כסות וואס איז אנגעגעבן אין דער משנה איז נאר פאר ארץ ישראל אין יענע צייטן. אין אנדערע צייטן און ערטער קוקט מען נישט אויף א ספעציפישע סכום געלט, נאר אויף דעם סטאנדארד פון "אשה בעלת בית" אין יענע שטאט — דאס מינימום וואס א באלעבאטישע פרוי טראגט דארט.
חידושים:
1. מקור אין גמרא: דער רמב"ם'ס קוואליפיקאציע "באותן הימים ובארץ ישראל" איז נישט דער רמב"ם'ס אייגענע חידוש — עס קומט שוין פון דער גמרא. די גמרא אין בבל האט שוין געזאגט אז ביי זיי איז אנדערש — מען דארף נישט אזויפיל שיך, און נישט פונקט דער זעלבער סכום געלט.
2. שאלה: קען א מאן טענה'ן אז היינטיגע סטאנדארדס זענען משוגע? (פרויען גייען שאפן יעדע זונטיק) און ער דארף נאר איינמאל א יאר קויפן? דער מסקנא: דער רמב"ם זאגט "בפחות" — דאס מינימום וואס די ארימסטע באלעבאטישע פרוי אין שטאט טראגט. אבער אויב דער מנהג המדינה איז אז מ'דארף מער אפט קויפן, דארף מען זיך צופאסן.
3. זומער/ווינטער קליידער לויט מקום: אין ארץ ישראל האט מען געקענט ניצן די זעלבע קליידער פאר ביידע סיזאנס. אבער אין א פלאץ ווי אמעריקע וואו ווינטער איז שטארק קאלט, קען מען נישט ניצן די זעלבע קליידער — דארף דער מאן קויפן עקסטערע פאר יעדע סיזאן. דאס איז דער כוונה פון "לימות הגשמים ולימות החמה" — עס גייט לויט דעם מקום.
---
הלכה יד — ובכלל הכסות: כלי בית ומדור
דער רמב"ם'ס ווערטער: "ובכלל הכסות שהוא חייב לה כלי בית ומדור שיושבת בו."
פשט: אונטער דער קאטעגאריע "כסות" פון דער תורה איז אויך אריינגערעכנט שטוב-געצייג (כלי בית) און א וואוינונג (מדור).
חידושים:
1. פארוואס איז מדור בכלל כסות? א דאך איבערן קאפ איז ווי א גרעסערע מלבוש — כסות באדעקט דעם גוף, און א הויז באדעקט דעם מענטש מ'זאל נישט זיין עקספאוזד. ס'איז דער זעלבער פרינציפאל אויף א גרעסערע סקעיל.
2. קריית ספר (מהר"י בן חביב) ברענגט א ראיה פון פסוק "אם בית אשה נדרה" — מ'זעט אז א פרוי וואוינט אין דעם בעל'ס הויז, וואס ווייזט אז דער מאן מוז צושטעלן א הויז.
3. שאלה: איז דען דא א הוה אמינא אז מ'דארף נישט צושטעלן א וואוינונג? ס'מוז זיין דאורייתא — ס'קען נישט זיין אז מדאורייתא דארף ער נאר געבן א קלייד און זי זאל וואוינען אין די בערג.
4. אן אנדערע שיטה — איינער פון די מפרשים האט געזאגט אז "עונתה" מיינט א הויז (פון לשון "מעונה"), אבער דער רמב"ם האט דאס נישט אנגענומען — ער לייגט מדור אריין אונטער כסות.
5. וועגן דעם פסוק "שארה כסותה ועונתה": דער פסוק רעדט אייגנטליך נאר וועגן דעם פאל ווען ער נעמט א צווייטע פרוי אויף די אמה — ער זאל נישט פארמינערן פון דער ערשטער. דאס הייסט אז דער עיקר חיוב פון שאר כסות ועונה פאר א נארמאלע פרוי איז פשוט — דער פסוק חידוש'ט נאר אז אפילו פאר א פרוי מיט קלענערע סטאנדארדס (אמה) דארף מען אויך געבן. ס'איז נישט אזוי וויכטיג אונטער וועלכע קאטעגאריע עס פאלט — "די גאנצע ליסט איז א... די תורה זאגט גיב איר וואס א פרוי דארף."
---
הלכה יד (המשך) — כלי הבית
דער רמב"ם'ס ווערטער: "ומה הן כלי הבית? מיטה מוצעת, ומפץ או מחצלת לישב עליה, וכלי אכילה ושתייה כגון קדירה וקערה וכוס ובקבוק וכיוצא בהן."
פשט: די כלי בית וואס דער מאן מוז צושטעלן: א בעט מיט בעטגעוואנט, א מאטע צו זיצן דערויף, און עסגעשיר ווי טעפ, טעלער, גלעזער, פלעשער.
חידושים:
1. "מיטה מוצעת" — קען מיינען א בעט מיט בעטגעוואנט, אבער אין יענע צייטן האט מען געזעצן אויף בעטן ביי דער סעודה, סאו "מיטה" קען אויך מיינען וואו מ'זיצט.
2. "מפץ או מחצלת" — א מאטע/מאדראץ צו זיצן דערויף. דער סדר איז געווען אז מ'האט געזעצן אויף דער פלאר אויף אזא מעט, נישט דירעקט אויף דער ערד.
---
הלכה יד (המשך) — שיעור המדור
דער רמב"ם'ס ווערטער: "והמדור — ששוכר לה בית של ארבע אמות על ארבע אמות, ותהיה רחבה חוצה לו כדי להשתמש בה, ויהיה לו בית הכיסא חוץ ממנו."
פשט: דער מאן מוז דינגען (אדער קויפן) א צימער פון מינימום 4×4 אמות, מיט א חצר אינדרויסן צום באנוצן, און א בית הכיסא אינדרויסן פון דער שטוב.
חידושים:
1. פאר וועמען איז דער ד' על ד' אמות? דאס איז דער מינימום פאר איר אליין. אויב ער וואוינט מיט איר, דארף דער הויז זיין גרעסער. דער יסוד: ד' אמות איז "מקומו של אדם" (ווי מ'האט געלערנט אין הלכות שבת) — זי זאל נישט זיין צוזאמגעקוועטשט.
2. א וויכטיגע סברא וועגן דעם קאנטעקסט פון די הלכות: אלע הלכות דא זענען אפשר געפריימט אין א סיטואציע וואו דער מאן וואוינט נישט מיט דער פרוי — למשל ער האט מערערע ווייבער (ווי יעקב מיט רחל און לאה — יעדע האט געהאט איר אייגענע אהל), אדער ווי דער מקור פון דעם פסוק "אחרת יקח לו" וואו ער וואוינט מיט דער נייע פרוי און די אמה דארף איר אייגענע הויז. ווען ער וואוינט מיט איר צוזאמען איז דאך נישט קיין שאלה — זיין הויז מוז אויך אינקלודן אלעס וואס זי דארף. "ואוכל עמה מלילי שבת" פאסט אויך מיט דעם — ער קומט עסן מיט איר שבת צו נאכט, וואס מיינט אז ער וואוינט נישט שטענדיק דארט.
3. חצר: אין יענע צייטן איז דער חצר געווען דער עיקר לעבנס-פלאץ — מ'האט זיך נישט אויפגעהאלטן אינדערהיים אזויפיל, נאר אין חצר האט מען געטון אלע תשמישים.
4. בית הכיסא חוץ ממנו: דער רמב"ם איז מדקדק אז דער בית הכיסא זאל זיין אינדרויסן פון דער שטוב (נישט אינעווייניג).
5. רחבה חוצה לו: דער "רחבה" איז א חצר אין פראנט פון דער הויז, ווייל אמאל האט מען דעם רוב לעבן – וועש וואשן, באקן, קאכן – אינדרויסן אין חצר געטון. "חוץ ממנו" ביי בית הכיסא מיינט אז עס זאל זיין נאנט צום הויז אבער נישט אינעווייניג.
6. שאלה וועגן היינטיגע צייטן: אויב איינער וואוינט אין א בעיסמענט מיט זיין ווייב אן א רחבה – איז דאס א פראבלעם? דער תירוץ: היינט טוט מען רוב ארבעט אינדערהיים, ממילא איז "רחבה" נישט דער מנהג. "רחבה" מיינט א פלאץ "להשתמש בה" – היינט איז דער הויז אליין דער פלאץ פאר תשמיש. אויך: מ'דארף צושטעלן א שאוער/באד, ווייל ס'איז לכל הפחות אזוי וויכטיג ווי א מרחץ.
---
הלכה יד (המשך) — תכשיטים
דער רמב"ם'ס ווערטער: "וכן מחייבין אותו ליתן לה תכשיט, כגון בגדי צבעונין להקיף על ראשה ופדחתה, ופוך ושרק וכיוצא בהן, כדי שלא תתגנה עליו."
פשט: דער מאן איז מחויב צו געבן תכשיטים – שיינע פארביגע טיכלעך פאר'ן קאפ, מעיקאפ (פוך ושרק), און דערגלייכן – כדי אז זי זאל נישט מיאוס ווערן אין זיינע אויגן.
חידושים:
1. תכשיט גייט אריין אונטער כסות – דער רמב"ם שטעלט עס אריין אונטער כסות, נישט אלס א באזונדערע קאטעגאריע. דאס איז א דריטע לעוועל: כסות איז בעיסיק (וועש), תכשיטים איז שוין א לאקשערי, אבער ווייל עס איז "כדי שלא תתגנה עליו" ווערט עס א נעסעסיטי פאר א פרוי מיט א מאן, ממילא גייט עס אריין אין גדר כסות.
2. וויכטיגע נפקא מינה: פאר א מיידל (אן א מאן) וואלטן בגדי צבעונין געווען א לאקשערי, נישט כסות. נאר פאר א אשת איש, ווייל דא איז א סיבה – שלא תתגנה עליו – ווערט עס א בעיסיק חיוב. דאס מיינט אז דער גדר פון "כסות" ביי אן אשה איז ברייטער ווי ביי א סתם מענטש.
3. תכשיט מיינט דא נישט דיימאנדס און גאלד – כאטש אין רמב"ם'ס צייטן איז אויך געווען גאלדענע תכשיטים, מיינט דער רמב"ם דא בגדי צבעונין, שיינע טיכלעך, מעיקאפ – נישט טייערע זאכן. אבער ביי א עשיר וועט מען באלד זען אז ער דארף טאקע געבן גאלד און זילבער.
4. [הערה:] דער פסוק "לא כחל ולא שרק ולא יעלת חן" וואס מען זינגט פאר א כלה — א כלה דארף נישט קיין מעיקאפ, אבער א ווייב דארף יא.
---
הלכה יד (המשך) — במה דברים אמורים: הכל לפי עשרו
דער רמב"ם'ס ווערטער: "במה דברים אמורים בעני שבישראל, אבל בעשיר הכל לפי עשרו. אפילו היה ראוי לקנות לה כלי משי ורקמה וכלי זהב כופין אותו ונותן. וכן המדור לפי עשרו, והתכשיט וכלי הבית הכל לפי עשרו."
פשט: אלע מינימומס וואס זענען אויסגערעכנט זענען פאר'ן ארימסטן איד. א רייכער מאן מוז געבן לויט זיין עשירות – אפילו זיידענע קליידער, געשטיקטע זאכן, גאלדענע כלים – מען קען אים צווינגען.
חידושים:
1. דער "במה דברים אמורים" גייט ארויף אויף אלע הלכות פון פריער – כסות, מדור, תכשיט, כלי בית – נישט נאר אויף איין זאך.
2. אזוי ווי ביי מזונות, איז דער מינימום זייער וויכטיג ווייל עס איז א חיוב גמור.
---
הלכה: ואם קצרה ידו — כופין אותו להוציא
דער רמב"ם'ס ווערטער: "ואם קצרה ידו ליתן לה ואפילו כעני שבישראל... כופין אותו להוציא, ותהיה הכתובה חוב עליו עד שיעשיר."
פשט: אויב ער קען נישט געבן אפילו דעם מינימום, צווינגט מען אים צו געבן א גט (אויב זי וויל). די כתובה בלייבט א חוב ביז ער ווערט רייך.
חידושים:
1. רמ"א (אבן העזר סי' ע"ג) ברענגט א דעה (רבינו תם): "יש אומרים שאין כופין אותו להוציא מאחר שאין לו." דאס איז א קולא – ווער ס'האט נישט, האט ער נישט, מען צווינגט אים נישט צו גט'ן.
2. הסבר פאר דער רמ"א'ס קולא: די ריאליטי אין גלות – אידן האבן טאקע נישט געהאט. די משניות זענען געשריבן פאר א מציאות וואו יעדער איד האט א נחלה אין ארץ ישראל (דל"ת אמות), ער האט פון וואו צו נעמען. דארט איז די שאלה נאר צו ער איז א רשע וואס גיט נישט. אבער אין גלות, וואו ער האט טאקע נישט – וואס העלפט כופין אותו להוציא? זי וועט בלייבן אן א מאן און אן געלט.
3. שאלה: פארוואס נישט נוצן דעם צדקה-סיסטעם (קופה, תמחוי) אנשטאט כופין אותו להוציא? ענטפער: זי קען זאגן אז זי וויל נישט פון דער קופה – זי וויל אז איר מאן זאל צושטעלן. אויך: זאל די קופה אים געבן ער זאל עס איר געבן. אבער עס זעט אויס אז דאס גייט נישט אזוי.
4. [דיגרעסיע: רבי עקיבא און רחל:] ר' עקיבא האט איבערגעלאזט זיין ווייב רחל אן געלט, זי האט נישט געהאט קיין שטרוי. דאס איז אן ענין פון מחילה – זי האט מוחל געווען. דער זוהר (פרשת בראשית) זאגט אויף "על כן יעזב איש את אביו ואת אמו ודבק באשתו" אז א בת מלך וואס האט זיך פארליבט אין א פשוט'ן מענטש דארף נישט קיין שיינע זאכן ווייל זי וויל דעם מענטש. אבער דאס איז "גוטע תורה'לעך" – למעשה דארף א מענטש האבן זיינע בעיסיקס.
---
הלכה: כסות ומדור לבנים ובנות קטנים
דער רמב"ם'ס ווערטער: "ולא האשה בלבד, אלא בניו ובנותיו הקטנים בני שש או פחות, חייב ליתן להן כסות המספקת להן, וכלי תשמיש, ומדור לשכון בו. ואינו נותן להן כפי עשרו אלא כפי צרכן בלבד."
פשט: נישט נאר די פרוי – אויך קליינע קינדער (ביז זעקס יאר) דארף ער געבן כסות, כלי תשמיש, און א פלאץ צו וואוינען. אבער פאר קינדער איז עס נאר לויט זייער באדערפעניש, נישט לויט זיין עשירות.
חידושים:
1. חילוק צווישן אשה און קינדער: ביי א פרוי איז דא א דין "כפי עשרו" – א רייכער מאן דארף געבן גאלדענע קליידער. ביי קינדער – אפילו א רייכער מאן דארף נאר געבן "כפי צרכן בלבד," וואס זיי דארפן, נישט מער.
2. שאלה: פארוואס דערמאנט דער רמב"ם נישט די תקנת חכמים (וואס מ'האט געלערנט ביי מזונות) אז מען צווינגט אויך נאך בן שש? ביי מזונות האבן חכמים מתקן געווען אז מען צווינגט אויך נאך זעקס יאר. ביי כסות זאגט דער רמב"ם גארנישט דערפון. עס זעט אויס אז כסות איז "נישט אזוי וויכטיג" אין דעם הינזיכט – אבער דאס איז שווער, ווייל נאקעט זיין איז אזוי ווי הונגעריג זיין. אפשר מיינט מען נאר אז נייע וועש יעדע יאר איז נישט אזוי דרינגענד. דער חלקת מחוקק און בית שמואל זאגן אז כסות אפליקירט אויך פאר עלטערע קינדער, אבער אין רמב"ם שטייט עס נישט בפירוש.
3. פראקטישע הערה: א נארמאלער מענטש שטעלט צו פאר זיינע קינדער אויך לפי עשרו – אבער דא רעדט מען ווען מען צווינגט אים, און דארט איז דער חיוב נאר כפי צרכן.
---
הלכה: זה הכלל — כל מי שיש לו עליו מזונות
דער רמב"ם'ס ווערטער: "זה הכלל: כל מי שיש לו עליו מזונות, בין בחייו בין אחר מותו... וכל שבית דין מוכרין למזונותיו – לכסותו וכלי ביתו ומדורו"
פשט: יעדער איינער וואס האט א חיוב מזונות – סיי בחייו סיי נאך זיין טויט (ווי אן אלמנה פון דעם מאן'ס נכסים) – האט די זעלבע דינים פאר כסות, כלי בית און מדור. אויך די דינים פון בית דין'ס פארקויפן נכסים ווען דער מאן איז אוועקגעפארן, אפליקירן גלייך פאר כסות, כלי בית און מדור.
---
הלכה: תכשיטים ווען דער מאן איז אוועקגעפארן / נשתטה / נתחרש
דער רמב"ם'ס ווערטער: "האשה שהלך בעלה ופסקו לה בית דין מזונות – אין פוסקין לה תכשיט, שהרי אין לה בעל שתתקשט לו." "אבל מי שנשתטה בעלה או נתחרש – פוסקין לה תכשיט."
פשט: ווען דער מאן איז אוועקגעפארן און בית דין פסק'נט מזונות, כסות, כלי בית און שכר מדור – קומט נישט מיט תכשיטים. דער טעם: תכשיט איז נאר א חלק פון כסות ווייל "שלא תתגנה על בעלה" – ווען דער בעל איז נישטא, פאלט אוועק דער טעם. אבער ווען דער מאן איז געווארן א שוטה אדער חרש, פסק'נט מען יא תכשיט, ווייל סוף כל סוף איז דא א בעל.
חידושים:
1. תכשיט איז נישט ליטערלי א חלק פון דעם ווארט "כסות." עס קומט אריין אין גדר כסות נאר ווען לפי המצב פעלט עס אויס – ספעציפיש שלא תתגנה על בעלה. אבער ווען דער בעל איז נישטא, איז תכשיט "עקסטער" – מער ווי וואס מ'דארף אויסצוקוקן ווי א מענטש.
2. וואס א פרוי דארף כדי ארויסצוגיין אדער גיין צו א שמחה – דאס איז כסות. אבער מעיק-אפ און אזעלכע עקסטערע זאכן – דאס איז תכשיט.
3. א הומאריסטישע באמערקונג: צו זיין א מבין אויף מעיק-אפ דארף מען נישט האבן שכל אדער קענען ר
עדן – דער ענין פון שלא תתגנה על בעלה אפליקירט אויך ווען דער בעל איז א שוטה/חרש.
---
הלכה: דין טענות בכסות
דער רמב"ם'ס ווערטער: "ודין הבעל עם אשתו בטענת הכסות והכלים ושכר הבית – כדינם בטענת המזונות"
פשט: אלע דיני טענות (ער זאגט "נתתי", זי זאגט "לא נתתה", ווער שווערט, ווער איז מוציא) – זענען די זעלבע ביי כסות, כלים און שכר הבית ווי ביי מזונות.
---
הלכה: המדיר את אשתו מלהתקשט
דער רמב"ם'ס ווערטער: "המדיר את אשתו [שלא תתקשט] באחד מכל המינים – בעניות: שנה אחת יקיים, יתר על כן – או יתיר נדרו או יוציא ויתן כתובה. ובעשירות: [עד] שלשים יום... יתר על כן – או יתיר נדרו או יוציא ויתן כתובה"
פשט: אויב א מאן מאכט א נדר אז זיין פרוי זאל נישט מתקשט זיין אפילו מיט איין מין תכשיט: ביי אן עני – ביז א יאר; ביי אן עשיר – ביז דרייסיג טעג. נאכדעם מוז ער מתיר נדר זיין אדער געבן גט מיט כתובה.
חידושים:
1. מעכאניזם פון דעם נדר: א מאן קען נישט דירעקט מאכן א נדר אויף זיין פרוי. ער קען נאר זיך אליין אסר'ן – למשל, אסר'ן תשמיש אויף זיך אויב זי מתקשט זיך, אדער אסר'ן זיין הויז/זאכן אויף איר אויב זי מתקשט זיך. דאס איז וואס "המדיר את אשתו" טייטשט.
2. פארוואס דער חילוק צווישן עני און עשיר: ערשטער טייטש: א עני'טע האט לכתחילה ווייניגער תכשיטים, סאו נישט האבן תכשיטים א גאנץ יאר איז א קלענערע דיעל. א עשיר'טע האט א סאך תכשיטים, סאו ס'איז א גרויסערע חילוק. צווייטער טייטש: ביי אן עני טוט ער עס אויס דוחק, סאו מ'געבט אים מער צייט זיך אן עצה צו געבן. קאונטער-פוינט: פונקט פארקערט, ביי אן עני'טע איז די איין זאך וואס זי האט נאך יא, נעמט מען איר אוועק, סאו ס'איז פאר איר אפשר נאך מער וויכטיג.
3. פארוואס דארף מען א נדר? אויב ער האט נישט קיין געלט, זאל ער סתם זאגן "איך האב נישט" – פארוואס דארף ער מאכן א נדר? ענטפער: ער מאכט א נדר כדי זי זאל אויפהערן אים מוטשענען – אנשטאט זי זאל אים האלטן אין איין פאדערן, מאכט ער א נדר און "ענד דעטס איט." נדר איז א "פרומקייט" – א פרומער וועג צו קאנטראלירן.
4. [דיגרעסיע: מקור פאר גדר פון צייט ביי גט-שאלות]: אין גיטין-שאלות איז א שטענדיגע פראגע ווי לאנג א צד קען פאדערן "געב מיר נאך צייט, איך גיי עס מאכן ארבעטן." ר' חיים פאלאדזשי זאגט א גדר פון א יאר. "שנה אחת יקיים" קען זיין א שטיקל מקור/אסמכתא – אז א יאר איז א גדר ווי לאנג מ'קען א קאפל לאזן טרייען. אבער מ'קען נישט מאכן א כלל, ווייל ביי פירות (פריער געלערנט) איז געשטאנען דרייסיג טעג, ביי תכשיטים איז דא א חילוק עני/עשיר – עס ווענדט זיך פון דעם נושא.
5. פארוואס שטייט דאס ביי כסות? נדר-הלכות זענען מער שייך צו כסות ווי צו אנדערע זאכן, ווייל כסות איז דער וועג וויאזוי זי זעט אויס. א ברייטערע נקודה: א פרוי האט א רעכט צו תכשיטים, און א מאן קען נישט קומען מיט "איך בין א פרומער, איך האלט נישט פון תכשיטים" – זי האט א רעכט. נדר איז געווען דער פרומער וועג וויאזוי מענטשן האבן אמאל געוואוסט צו מאנעווערן ארום דעם. היינטיגע צייטן טרעפט מען אנדערע עקסקיוזן (למשל "דער רב זאגט מ'טאר נישט"), אבער ס'איז די זעלבע הלכה.
6. גמרא'ס טעם: די גמרא זאגט אז אפשר דער מאן וויל נישט האבן אן "אשה נדרנית" – אבער דא רעדט מען פון דעם מאן'ס נדר, נישט פון אירן.
---
הלכה: הדירה שלא תלך למרחץ
דער רמב"ם'ס ווערטער: "הדירה שלא תלך למרחץ — בכרכין שבת אחת, בכפרים שתי שבתות. יתר על זה — או יתיר נדרו או יוציא ויתן כתובה."
פשט: אויב דער מאן מאכט א נדר אז זיין פרוי זאל נישט גיין אין מרחץ: אין גרויסע שטעט (כרכים) וואו מרחצאות זענען אומעטום – איין וואך. אין דערפער (כפרים) וואו מ'דארף אריינפארן – צוויי וואכן. מער ווי דעם – מוז ער מתיר זיין אדער געבן גט מיט כתובה.
---
הלכה: הדירה שלא תנעל מנעל
דער רמב"ם'ס ווערטער: "הדירה שלא תנעל מנעל — בכפרים שלשה ימים, בכרכין מעת לעת."
פשט: אין דערפער קען מען דריי טעג אויסהאלטן אן שיך, ווייל מענטשן דרייען זיך אמאל אן שיך. אין גרויסע שטעט – נאר 24 שעה, ווייל דארט איז עס א סאציאלע אישו און מ'קען זיך אויך צושטעכן.
---
הלכה: הדירה שלא תשאיל ושלא תשאל
דער רמב"ם'ס ווערטער: "הדירה שלא תשאיל ושלא תשאל מכלי הבית שדרך כל השכנות לשאול אותן ולהשאילן, כגון נפה וכברה ריחיים ותנור וכיוצא בהן — או יתיר נדרו או יוציא ויתן כתובה, מפני שמשיאה שם רע בשכנותיה."
פשט: ווען דער מאן מאכט א נדר אז זי זאל נישט בארגן אדער פארבארגן קליינע הויזהאלט-זאכן (זיפן, מיל, אויוון) – מוז ער מתיר זיין אדער געבן גט מיט כתובה, ווייל ער מאכט איר א שלעכטן נאמען ביי די שכנות.
חידושים:
1. סאציאלער אספעקט vs. ממונות'דיגע רעכט: לכאורה האט דער מאן א ממונות'דיגע רעכט — מה שקנתה אשה קנה בעלה — ער האט דאס הלכה'דיגע רעכט נישט צו לאזן בארגן זיינע כלים. אבער למעשה איז דא א סאציאלער אספעקט וואס איז שטערקער: די שכנות וועלן מיינען אז זי איז א קארגע אדער נישט א חלק פון דער גרופע, און דאס איז א פגיעה אין איר כבוד.
---
הלכה: וכן היא — ווען זי מאכט א נדר וואס שעדיגט אים
דער רמב"ם'ס ווערטער: "וכן היא שנדרה שלא תשאל ושלא תשאיל נפה וכברה ריחיים ותנור וכיוצא בהן, ושלא תארוג בגדים נאים לבנה במקום שדרכן לארוג אותן לבנים — תצא שלא בכתובה, מפני שמשיאתו שם רע בשכנותיו."
פשט: אויב זי מאכט א נדר נישט צו בארגן/פארבארגן, אדער נישט צו מאכן שיינע בגדים פאר איר קינד (אין א פלאץ וואו דאס איז דער מנהג) – קען ער זי ארויסשיקן אן כתובה, ווייל זי גיט אים א שלעכטן נאמען – אז ער איז א כילי (קארגער).
חידושים:
1. קשיא: פארוואס קען ער נישט מפר זיין איר נדר? א מאן האט דאך דאס רעכט פון הפרת נדרים ביי זיין פרוי. ענטפער (בשם שולחן ערוך): אפשר קען ער נישט מפר זיין אויף אזעלכע זאכן – ווייל הפרה גייט נאר אויף עינוי נפש אדער בינו לבינה, און אפשר פאלט דאס נישט אין קיין קאטעגאריע. עינוי נפש איז א מוגבל'דיגע זאך – עס מיינט ממש פיזיש, נישט סאציאלע שאנדע.
2. חילוק צווישן "אשה נדרנית" און "תוכן הנדר": פריער (אין פריערדיגע הלכות) האט מען גערעדט פון "אשה נדרנית" – א פרוי וואס מאכט נדרים אויף זיך (נישט עסן פלייש א.ד.ג.), וואו דער מאן קען זאגן "אי אפשי באשה נדרנית" אפילו נאכן מפר זיין. דא רעדט מען נישט פון דעם "נדרנית" פראבלעם, נאר פון דעם תוכן הנדר – דער אינהאלט פון נדר שעדיגט אים סאציאל. דאס איז אן אנדערע פראבלעם לגמרי.
3. נדר vs. פוילקייט: אויב א פרוי מאכט סתם נישט קיין בגדים פאר איר זון (אן נדר), איז דאך אויך יוציא? וואס איז דער חילוק? ענטפער: אפשר ווען איינער איז פויל איז איין זאך, אבער ווען איינער האט פרינציפן (מאכט א נדר) טוט עס אסאך מער וויי – ס'איז ערגער, נישט בעסער.
4. פארוואס באקומט ער א שם רע ווען זי מאכט דעם נדר? ווען ער מאכט דעם נדר, פארשטייט מען אז זי באקומט א שם רע. אבער ווען זי מאכט דעם נדר – פארוואס "משיאתו שם רע בשכנותיו"? ענטפער: ווייל די שכנים וועלן מיינען אז דער מאן האט עס געמאכט. אבער אין אמת'ן באקומען ביידע א שם רע, און ביידע קענען האבן די טענה.
5. [דיגרעסיע: סאציאלע קאמענטארן אויף נדרים אין מאדערנע צייטן]: מענטשן נוצן "קבלות" אלס אויסרייד (למשל "איך האב א קבלה איך טאפ נישט קיין סמארטפאונס") – דער רמב"ם'ס פרינציפ איז אז א נדר וואס שטערט אנדערע מאכט עס ערגער, נישט בעסער. אויך: מענטשן וואס קענען נישט זאגן "ניין" נוצן נדרים אלס א כלי, אבער דאס איז א שלעכטע מידה – מ'דארף קענען זאגן ניין אן א נדר.
---
הלכה יא — רדיד (גרויסע שאל) און דאס רעכט ארויסצוגיין
דער רמב"ם'ס ווערטער: "מקומות שדרכן שלא תצא אשה בשוק בכופח שעל ראשה בלבד, עד שיהיה עליה רדיד החופה את כל גופה כמו טלית — נותן לה בכלל הכסות רדיד הפחות בכל הרדידים. ואם היה עשיר — נותן לפי עשרו, כדי שתצא בו לבית האבל או לבית המשתה."
פשט: אין פלעצער וואו דער מנהג איז אז פרויען דעקן זיך צו מיט א גרויסע שאל (רדיד) ווען זיי גייען ארויס – מוז דער מאן דאס קויפן. א רעגולערער מאן גיט דעם מינימום; א רייכער גיט לויט זיין עשירות.
חידושים:
1. צניעות vs. מענטשליכקייט: דער רדיד קען זיין א נושא פון צניעות (דת יהודית – אויב דער מנהג איז אזוי און זי גייט נישט מיט דעם, איז עס אן עבירה), אבער עס קען אויך זיין א נושא פון מענטשליכקייט – אויב דער מנהג איז צו טראגן עפעס ספעציפיש, מוז ער עס קויפן כדי זי זאל קענען פונקציאנירן נארמאל אין געזעלשאפט.
2. קשיא: פארוואס דארף ער קויפן "ארויסגיי-קליידער"? אלע אנדערע מלבושים דארף זי אויך אינדערהיים, אבער א רדיד איז בדעפיניציע נאר פאר ארויסגיין אין רשות הרבים. פארוואס זאל ער נישט קענען זאגן "זיץ אינדערהיים, כל כבודה בת מלך פנימה"?
3. דער רמב"ם'ס תשובה – דאס רעכט ארויסצוגיין: "לפי שכל אשה יש לה לצאת ולילך לבית אביה לבקרו, ולבית האבל ולבית המשתה, לגמול חסד לרעיותיה ולקרובותיה, כדי שיבואו הם לה." יעדע פרוי האט דאס רעכט ארויסצוגיין – באזוכן איר טאטע, גיין צו א שבעה, גיין צו א שמחה, און טוהן חסד מיט אירע פריינד און קרובים. ממילא דארף זי מלבושים פאר ארויסגיין.
4. "לגמול חסד" = סאציאלע אינטעראקציע: "לגמול חסד לרעיותיה" מיינט נישט נאר פארמעלע מצוות (לוויה, שבעה, חתונה), נאר אויך סתם סאציאלע אינטעראקציע – "הענגינג אויט" מיט חבר'טעס. דאס איז גמילות חסדים – איך שטעל דיר צו א געשמאקע פארברענג, דו שטעלסט מיר צו. "עולם חסד יבנה." דער רמב"ם'ס לשון "כדי שיבואו הם לה" באשטעטיגט דאס – ס'איז א רעציפראקע באציאונג.
5. חסד איז נישט דווקא סעלפלעס: אסאך מענטשן מיינען אז חסד מיינט נאר ווען עס איז נישט סעלפיש. אבער דא שטייט מפורש אז מ'טוט חסד פאר יענעם כדי יענער זאל צוריקטון פאר דיר. חסד מיינט א העלטי רילעישענשיפ – ווען איינער גייט צו יענעמ'ס חתונה ווייל ער האט א רילעישענשיפ מיט אים, נישט ווייל יענער איז א רחמנות. ווען מ'גייט נאר פון רחמנות, האט קיינער נישט הנאה דערפון. גמילות מיינט "צוריקצאלן" סאציאלע חובות.
6. "שאינה בבית הסוהר" – דער מאן איז נישט א דזשעילער: א מאן קען נישט איינשפארן זיין ווייב. אפילו א דזשעילער שטעלט צו פאר דעם ארעסטאנט א ד' על ד' – אבער דער מאן דארף מער טון: ער דארף איר געבן די מעגליכקייט ארויסצוגיין און זיין סאציאל העלטי. עס זענען געווען מענטשן וואס האבן געמיינט אז לויט דער גמרא "שעה נועל בפני אשתו ויוצא" מעג מען טאקע איינשפארן א פרוי – אבער דער רמב"ם זאגט נישט אזוי.
---
הלכה יג — באגרעניצן ווי אפט א פרוי גייט ארויס
דער רמב"ם'ס ווערטער: "אבל גנאי הוא לאשה שתהיה יוצאה תמיד פעם בחוץ פעם ברחובות. ויש לבעל למנוע אשתו מזה, ולא יניחנה לצאת אלא כמו פעם אחת בחודש או פעמיים בחודש כפי הצורך. שאין יופי לאשה אלא לישב בזוית ביתה, שכך כתוב כל כבודה בת מלך פנימה."
פשט: דער רמב"ם באלאנסט: א פרוי דארף יא קענען ארויסגיין, אבער נישט צופיל. א פרוי וואס איז שטענדיג אינדרויסן איז א "גאסן פרוי" – דאס איז א גנאי. דער מאן האט א רעכט צו באגרעניצן עס צו בערך איינמאל אדער צוויי מאל א חודש, לויט דעם צורך.
חידושים:
1. "פעם בחוץ פעם ברחובות" – לשון פון משלי: דער לשון שטאמט פון א פסוק אין משלי (משלי ז:יב בערך), וואס דער רמב"ם ברענגט בדווקא.
2. "כפי הצורך" vs. "פעם אחת בחודש" – א שטיקל סתירה: דער תירוץ: דער רמב"ם גיט א דוגמא – אין זיין צייט איז דאס געווען דער נארמאלער צורך. אבער עס ווענדט זיך לויט דעם מקום – למשל אין וויליאמסבורג וואו עס איז יעדע נאכט חתונות, איז דער "צורך" אנדערש.
3. דער חילוק צווישן סאציאלע חיובים און סתם ארויסגיין: עס איז מסתבר אז דער "פעם אחת בחודש" רעדט ווען זי האט נישט קיין ספעציפישע מצוה (בית אבל, בית המשתה, בית אביה). ווען עס פעלט אויס א מצוה – זאל זי גיין ווי אפט עס געשעט. אבער סתם פאר זיך צו לופטערן, מוז זי ארויסגיין מינימום איינמאל-צוויי מאל א חודש. אנדערע מיינונג: דער רמב"ם קוקט אן אלעס אינאיינעם, ווי אפט דארף מען גיין וויזיטן דעם טאטע אריינגערעכנט, און דעמאלט האט א וויזיט געמיינט א גאנצן טאג, נישט דריי מינוט.
4. "כל כבודה בת מלך פנימה" – פשט vs. דרש: דער רמב"ם ברענגט דעם פסוק (תהלים מ"ה) אלס ראיה. אבער דער פשט פון דעם פסוק איז גאר אנדערש: דער מזמור איז א שיר פאר א מלך'ס חתונה (אפשר שלמה המלך). "כל כבודה בת מלך פנימה" מיינט אז מ'ברענגט אריין די בת מלך צום מלך מיט אלע שיינע זאכן – "ממשבצות זהב לבושה, לרקמות תובל למלך." "כבודה" מיינט אפשר "באגאזש/לאדונג" (ווי כבודה = בעגעדזש), און "פנימה" מיינט אז מ'ברענגט עס אריין צום מלך. אבער על פי דרש ווערט עס געטייטשט אז א פרוי'ס כבוד איז פנימה – אינדערהיים.
5. שאלה: פארוואס ברענגט דער רמב"ם נישט דעם פסוק "אשתך כגפן פוריה בירכתי ביתך" (תהלים קכ"ח) – וואס איז ממש "בזוית ביתה"? דאס וואלט געווען א בעסערע ראיה. קיין ענטפער ווערט נישט געגעבן.
6. "בזוית ביתה" – וואס מיינט "ווינקל"? אפשר מיינט עס אז זי זאל נישט זיצן אויף דער "רחבה" (דער עפנטליכער פלאץ), נאר אינעווייניג אין הויז.
7. "יצאנית" – דער ענין איז נישט סתם ארויסגיין, נאר זיך דרייען צווישן מענער: אין דער היימישער געגנט איז דאס בכלל נישט נוגע – א פרוי קען ארויסגיין מיט אירע חבר'טעס א גאנצן טאג און א גאנצע נאכט, ווייל זי דרייט זיך נישט צווישן מענער.
8. מנהג המקום – צניעות vs. כבוד: דאס צוגעדעקט גיין (רדיד, הידזשאב) איז נישט בלויז א צניעות ענין, נאר אויך א כבוד/קלאס ענין – אזוי ווי א חשוב'ער רב גייט נישט ארויס אן א רעזשוואלקע. א פרוי זאל האלטן איר הויכע לעוועל פון קלאס.
9. [דיגרעסיע: רבקה אמנו]: רבקה איז געגאנגען מיט די שעפעלעך יעדן טאג – זי האט זיך געדרייט מיט די פאסטעכער, אבער נישט מיט מענער. דאס ווייזט אז א מיידל (פאר חתונה) האט זיך אנדערש געפירט ווי א חתונה געהאטע פרוי.
---
הלכה יד — המדיר את אשתו שלא תלך לבית אביה
דער רמב"ם'ס ווערטער: "המדיר את אשתו שלא תלך לבית אביה – בזמן שהן עמה בעיר, חודש אחד ממתינין לו, שנים – יוציא ויתן כתובה. ובזמן שהן בעיר אחרת, רגל אחד ממתינין לו, שנים – יוציא ויתן כתובה."
פשט: אויב א מאן מדיר זיין ווייב אז זי זאל נישט גיין צום טאטע: ווען זיי וואוינען אין איין שטאט – איין חודש ווארט מען, צוויי חדשים – מוז ער מגרש זיין. ווען דער טאטע וואוינט אין אן אנדערע שטאט – איין רגל (יום טוב) ווארט מען, צוויי רגלים – מוז ער מגרש זיין.
חידושים:
1. מינימום רעכט פון א פרוי: פון דא לערנט מען אז א פרוי האט א מינימום רעכט צו באזוכן איר טאטע – מינדסטנס איינמאל א חודש ווען זיי וואוינען אין איין שטאט, און מינדסטנס איינמאל א רגל ווען אין אן אנדערע שטאט.
2. דער רמב"ם'ס פסק vs. די משנה: אין דער משנה שטייט "רגל אחד" און דערנאך "שלשה" (דריי), און דארט איז דא מיינונגען אז ביי צוויי הייבט מען אן דן זיין. דער רמב"ם פסק'נט אז ביי צוויי איז שוין יוציא ויתן כתובה.
3. "רגל" – פאר יום טוב וויל א פרוי גיין צום טאטע: ווען דער טאטע איז אין אן אנדערע שטאט, רעכנט מען לויט רגלים (ימים טובים), ווייל דאס איז ווען א פרוי וויל באזוכן איר טאטע.
---
הלכה: המדיר את אשתו שלא תלך לבית האבל או לבית המשתה
דער רמב"ם'ס ווערטער: "המדיר את אשתו שלא תלך לבית האבל ולבית המשתה — או יתיר נדרו או יוציא ויתן כתובה", ווייל "שזה כמי שאסרה בבית הסוהר ונעל בפניה".
פשט: אויב א מאן מאכט א נדר אז זיין ווייב זאל נישט גיין צו בית האבל אדער בית המשתה, מוז ער מתיר זיין דעם נדר אדער איר געבן א גט מיט כתובה, ווייל דאס איז ווי איינשפארן איר אין א תפיסה.
חידושים:
1. "באותו בית האבל או בבית המשתה" – ער קען נאר מונע זיין פון א ספעציפישע פלאץ וואו "הוחזקו שם פרוצין", נישט א גענערעלע איסור אויף אלע חתונות/שבעות. ער קען נישט זאגן "אין אלע פלעצער איז דא פרוצים" – דאס מוז זיין א קאנקרעטע, באוויזענע טענה.
2. גמרא'ס קשיא: בית המשתה פארשטייט מען פארוואס זי וויל גיין, אבער בית האבל – אפשר וויל זי אליין נישט גיין? ענטפערט די גמרא: בית האבל מיינט אז ביי איר אייגענע לוויה וועט קיינער נישט קומען, ווייל זי איז נישט געגאנגען צו קיינעמ'ס לוויות – א פראקטישע קאנסעקווענץ פון סאציאלע איזאלאציע.
3. [דיגרעסיע: צוואה פון דער גר"א]: דער גר"א האט געשריבן מ'זאל נישט לאזן די ווייב גיין אין שוהל אפילו יום טוב ווייל מ'רעדט לשון הרע – אלס ביישפיל אז ס'איז געווען צייטן ווען מ'האט זייער באגרענעצט דעם ארויסגיין פון פרויען.
---
הלכה: משפחה קומען צו זיין הויז / זי גייט צו זיי
דער רמב"ם'ס ווערטער: "האומר לאשתו אין רצוני שיבואו לביתי אביך ואמך אחיך ואחיותיך — שומעין לו. ותהיה היא הולכת להן כשיארע להן דבר... ותלך לבית אביה פעם בחודש ובכל רגל ורגל." אבער "לא ייכנסו הן לה אלא אם אירע לה דבר כגון חולי או לידה." פארוואס? "שאין כופין את האדם שייכנסו אחרים לרשותו."
פשט: א מאן קען זאגן ער וויל נישט איר משפחה זאל קומען אין זיין הויז – שומעין לו. אבער זי האט א רעכט ארויסצוגיין צו זיי: איינמאל א חודש, יעדע יום טוב, און ווען ס'איז דא א מאורע. אויב זי קען נישט גיין (חולי, לידה), מוזן זיי יא קומען צו איר.
חידושים:
1. דער יסוד: "אין כופין את האדם שייכנסו אחרים לרשותו" – א מענטש'ס פרייוועסי אין זיין הויז איז א שטארקע רעכט. ער איז נישט קיין רשע אז ער לאזט נישט איר טאטע אריינקומען, אבער ער איז א רשע אז ער לאזט נישט זי ארויסגיין.
2. דער באלאנס: ער מוז איר לאזן האבן א רילעישענשיפ מיט איר משפחה – אנשטאט זיי זאלן קומען צו אים, זאל זי גיין צו זיי. אבער ווען זי קען פיזיש נישט גיין (לידה, חולי), איז דער צורך פון א רילעישענשיפ גובר אויף זיין רעכט אויף פרייוועסי.
3. "כשיארע להן דבר" איז עקסטער – שמחות אדער אנדערע מאורעות אין די משפחה, חוץ פון דעם רעגולערן איינמאל א חודש / יום טוב.
4. וואס מיינט "שומעין לו" פראקטיש? ס'שטייט נישט אז זי מוז אים פאלגן. ס'מיינט: אויב ס'קומט צו בית דין, נעמט בית דין אן זיין טענה. "שומעין לו" מיינט אז ער האט א רעכט איר מוציא צו זיין אן א כתובה אויב זי עקשנ'ט זיך. א מאן האט אלעמאל א רעכט צו מגרש זיין זיין ווייב, נאר סתם דארף ער געבן א כתובה. אבער ווען "שומעין לו," קען ער איר מוציא זיין אן א כתובה. ער מוז אבער גיין צו בית דין – ער קען נישט סתם אליין באשליסן.
---
הלכה: זי וויל נישט וואוינען מיט זיין משפחה
דער רמב"ם'ס ווערטער: "וכן היא שאמרה אין רצוני שתיכנס אצלי אמך ואחותך, ואיני שוכנת עמהן בחצר אחת מפני שמרעין לי ומצרין לי — שומעין לה. שאין כופין את האדם שישבו אחרים עמו ברשותו."
פשט: אויך זי קען טענה'ן אז זי וויל נישט זיין שוויגער אדער שוועגערין זאלן קומען אדער וואוינען מיט איר, ווייל זיי טשעפענען איר. שומעין לה.
חידושים:
1. דער רמב"ם דערמאנט נאר "אמך ואחותך" – נישט אביך ואחיך. ווייל די מענער קומען עניוועי נישט צו איר; דער קאנפליקט איז מיט די ווייבער (שוויגער, שוועגערין).
2. דער ראב"ד'ס מחלוקת: דער ראב"ד איז מחלק – אויב זיי האבן שוין געוואוינט דארט און זי איז געקומען צו זיי ("באו היא בגבולן"), קען מען נישט זיי ארויסווארפן פון זייער הויז ווייל זי איז געקומען דארט וואוינען. דער ראב"ד זאגט: מ'קען זיי בעטן זיי זאלן נישט טשעפענען, אבער מ'קען זיי נישט הייסן אוועקגיין.
3. דער רמב"ם'ס שיטה (ווי מ'האט אריינגעלערנט): ער מוז איר קויפן אן אנדערע דירה – ער מוז מופן. אבער ס'שטייט נישט עקספליציט; ס'איז משמע אז מ'ווארפט זיי ארויס.
4. דער מגיד משנה איז אביסל מסכים מיט דער ראב"ד – ס'ווענדט זיך, בית דין דארף אפשאצן צו זיי טשעפענען טאקע אזוי שטארק.
5. תשובת הגאונים ברענגט א מקור: "כי היא היתה אם כל חי" – לחיים נתנה ולא לצער, א פרוי דארף האבן לעבן, מ'קען נישט מצער זיין א פרוי.
---
הלכה: מדור מיט שלעכטע שכנים
דער רמב"ם'ס ווערטער: "האיש שאמר איני דר במדור זה מפני שבני אדם רעים או פרוצים או גויים בשכונתי ואני מתיירא מהן — שומעין לו, אף על פי שלא הוחזקו בפריצות... שכך ציוו חכמים הרחק משכן רע."
פשט: א מאן קען פאדערן אז ער וויל נישט וואוינען אין א געוויסע פלאץ ווייל דארטן זענען שלעכטע מענטשן, פרוצים, אדער גוים – אפילו אויב זיי זענען נישט הוחזקו בפריצות. מ'הערט צו אים.
חידושים:
1. "רעים" מיינט שלעכטע מידות סתם; "פרוצים" מיינט ספעציפיש בעבירה, בפרט עריות. "מתיירא מהן" איז א באזונדערע קאטעגאריע – אפילו אויב זיי זענען נישט רעים אדער פרוצים, ער האט פשוט מורא פון זיי.
2. "מתיירא מהן" ביים מאן מיינט ער האט מורא אז די פרוצים גייען זיך טשעפען מיט זיין ווייב – דאס איז זיין חשש פאר שלום בית.
3. "ואפילו היה המדור שלה" – אפילו ווען דאס איז איר אייגענע וואוינונג, קען ער פאדערן ארויסצוגיין. אן א טענה אבער, ווען זי וויל דארטן וואוינען, מוז ער נאכגיין.
---
הלכה: ווען די פרוי טענה'ט וועגן שלעכטע שכנים
דער רמב"ם'ס ווערטער: "וכן היא שאמרה כן... אף על פי שהוא אומר אני איני מקפיד עליהן — שומעין לה, מפני שהיא אומרת אין רצוני שיצא עלי שם רע בשכונת אלו."
חידושים:
1. פארוואס איז דער פרוי'ס טענה אנדערש פון דעם מאן'ס? ביי דעם מאן איז דער טעם "הרחק משכן רע" – א פראקטישע סכנה. ביי איר זאגט דער רמב"ם דווקא "שם רע." דער תירוץ: דער מאן האט א פראקטישע מורא (פרוצים גייען זיך טשעפען מיט זיין ווייב). אבער ווען דער מאן זאגט "איך בין נישט מקפיד" – ער טרוסט זיין ווייב – איז ביי איר נישטא די פראקטישע סכנה. איר טענה איז א שם רע טענה: מענטשן באורטיילן א מענטש לויט מיט וועם מ'אידענטיפיצירט זיך, און מ'וועט מיינען אז זי איז א חלק פון די שלעכטע שכנים.
2. צווייטער הסבר: די פרוי זיצט בדרך כלל "בזוית ביתה" – זי האט נישט אזויפיל פראקטישע קאנטאקט מיט שכנים ווי דער מאן וואס גייט אריין און ארויס. ממילא איז ביי איר דער עיקר חשש נישט פראקטיש נאר שם רע.
---
הלכה: ארצות, מדינות, כפרים — הגדרות
דער רמב"ם'ס ווערטער: "כל היישוב ארצות ארצות הוא, כגון ארץ כנען, מצרים, תימן, כוש, שנער וכיוצא בהן. בכל ארץ וארץ מדינות וכפרים. וערי ישראל שלש ארצות היו: יהודה, עבר הירדן, והגליל."
פשט: דער רמב"ם שטעלט אוועק הגדרות: "ארץ" איז א לאנד, אין יעדע ארץ זענען דא "מדינות" (שטעט) און "כפרים" (דערפלעך), און ארץ ישראל אליין איז אויסגעטיילט אין דריי ארצות.
חידושים:
1. דער רמב"ם שרייבט "ארץ כנען" אנשטאט ארץ ישראל – ארץ כנען איז שוין נישט געווען פאר טויזנט יאר אין רמב"ם'ס צייט. דער רמב"ם נוצט פסוק-שפראך – ער זאגט אויך אלעמאל "שנער" אנשטאט "בבל," ווייל אזוי שטייט אין פסוק.
---
הלכה: מארץ לארץ — דער מאן'ס רעכט
דער רמב"ם'ס ווערטער: "איש שהיה מן הארצות ונשא אשה בארץ אחרת — כופין אותה ויוצאה עמו לארצו. או תצא בלא כתובה, שעל מנת כן נשאה, ואף על פי שלא פירש."
פשט: ווען א מאן קומט פון איין לאנד און נעמט א ווייב אין אן אנדערע לאנד, קען ער איר צווינגען צו גיין מיט אים צו זיין לאנד, אדער זי גייט אן א כתובה.
חידושים:
1. דער יסוד איז א הנחה/אומדנא – ווען א מענטש קומט פון אן אנדערע לאנד צו חתונה האבן, איז דער מן הסתם אז ער גייט אהיימגיין מיט איר. דאס איז א סברא וואס יעדער פארשטייט, ממילא איז עס "על מנת כן" אפילו אן פירוש.
---
הלכה: באותה הארץ — ממדינה למדינה, מכפר לכפר
דער רמב"ם'ס ווערטער: "אבל הנושא אשה באחת מן הארצות והוא מאנשי אותה הארץ — אינו יכול להוציאה לארץ אחרת. אבל מוציאה ממדינה למדינה או מכפר לכפר באותה הארץ."
פשט: ווען ביידע זענען פון דער זעלבער ארץ, קען ער איר נישט נעמען צו אן אנדערע ארץ, אבער ער קען יא באשליסן וואו צו וואוינען within דער ארץ.
חידושים:
1. דער מאן האט נישט א סתם רעכט צו נעמען זיין ווייב וועלכע לאנד ער וויל – נאר ווען ער איז פון דארטן. דער טעם: זי האט נישט אנגענומען, זי האט נישט געטראכט פון דעם – ווען ער איז פון דער זעלבער ארץ, איז נישטא קיין אומדנא אז ער גייט זי נעמען אוועק.
---
הלכה: נישט טוישן פון מדינה צו כפר אדער פארקערט
דער רמב"ם'ס ווערטער: "ואינו יכול להוציאה ממדינה לכפר ולא מכפר למדינה... שיש דברים שישיבת המדינה טובה להן, ויש דברים שישיבת הכפרים טובה להן."
פשט: מ'קען נישט טוישן דעם לייפסטייל – פון שטאט צו דארף אדער פארקערט.
חידושים:
1. דאס איז זייער ענליך צו דער הלכה פון "על מנת שאני בת כפר / בן כפר" – עס איז א פונדאמענטאלער חילוק אין לעבנסשטייגער.
2. דער רמב"ם'ס שפראך: "מדינה" = שטאט (כרך אין משנה), "כפר" = דארף (עיר אין משנה). דער רמב"ם טייטשט די משנה'ס טערמינאלאגיע אין זיין אייגענע שפראך.
---
הלכה כ — נוה יפה / נוה רע
דער רמב"ם'ס ווערטער: "וכשמוציאה ממדינה למדינה או מכפר לכפר באותה הארץ — אינו מוציאה לא מנוה יפה לנוה רע, ולא מנוה רע לנוה יפה... מפני שהיא צריכה להיטפל... ולבדוק עצמה יפה בנוה היפה כדי שלא תהיה בו קלה וכעורה."
פשט: אפילו ווען דער מאן קען יא איר נעמען פון איין שטאט צו אן אנדערע אינערהאלב דער זעלבער לאנד, קען ער נישט טוישן דעם "לעוועל" – נישט פון א שיינע געגנט צו א מיאוסע, און אפילו נישט פון א מיאוסע צו א שיינע.
חידושים:
1. פארוואס נישט פון נוה רע לנוה יפה? ווייל אין א שיינערע, פענסירע געגנט זענען די סטענדערדס העכער – זי וועט דארפן ארבעטן שווערער זיך צו קויפן מלבושים און זיך אנטון לויט דעם לאקאלן סטאנדארט, כדי זי זאל נישט אויסקוקן "קלה וכעורה." אן אינטערעסאנטער חידוש: נישט אייביג איז עס א גדולה צו גיין אין א בעסערע געגנט – בעסערע מענטשן מיינט מען דארף זיך מער צושטעלן.
---
הלכה כ (המשך) — ממקום שרובו ישראל / גויים
דער רמב"ם'ס ווערטער: "וכן לא יוציאנה ממקום שרובו ישראל למקום שרובו גויים. ובכל מקום מוציאין ממקום שרובו גויים למקום שרובו ישראל."
פשט: מ'טאר נישט נעמען א פרוי פון א מקום שרובו ישראל צו א מקום שרובו גויים. אבער פארקערט – פון א מקום שרובו גויים צו א מקום שרובו ישראל – קען מען אלעמאל פאדערן.
---
הלכה כ (המשך) — חוץ לארץ vs. ארץ ישראל
דער רמב"ם'ס ווערטער: "במה דברים אמורים? מחוצה לארץ לחוצה לארץ, או מארץ ישראל לארץ ישראל. אבל מחוצה לארץ לארץ ישראל — כופין לעלות, אפילו מנוה היפה לנוה הרע, ואפילו ממקום שרובו ישראל למקום שרובו גויים... ואין מוציאין מארץ ישראל לחוצה לארץ לעולם, אפילו מנוה רע שרובו גויים לנוה יפה שרובו ישראל."
פשט: אלע אויבנדערמאנטע הלכות (נוה יפה/רע, רובו ישראל/גויים) גילטן נאר ווען ביידע ערטער זענען אין חו"ל, אדער ביידע אין א"י. אבער פון חו"ל צו א"י – מ'צווינגט ארויפצוגיין, אפילו מיט אלע חסרונות. און פון א"י צו חו"ל – קיינמאל נישט, אפילו מיט אלע מעלות.
חידושים:
1. ארץ ישראל גובר אויף אלע חידושים: דער דין פון א"י vs. חו"ל איז גובר אויף אלע אנדערע שיקולים – נוה יפה/רע, רובו ישראל/גויים. א"י/חו"ל איז א קאטעגאריע בפני עצמה וואס שטייט העכער פון אלע אנדערע דינים.
2. דער רמב"ם אין ספר המצוות: דער רמב"ם פסק'נט נישט אין ספר המצוות א מצוות עשה פון ישוב ארץ ישראל (בניגוד צום רמב"ן). אבער דא אין הלכות אישות זעט מען אז ער האלט אז ס'איז דא א מושג פון חשיבות ארץ ישראל – אפשר נישט קיין מצוה, אבער אז א איד באלאנגט אין ארץ ישראל. אויך אין הלכות מלכים זאגט דער רמב"ם אז מ'זאל וואוינען אין ארץ ישראל – ער זאגט נאר נישט "מצוות עשה."
3. **שיטת תוספות (רבינ
ו חיים הכהן):** תוספות ברענגען אז רבינו חיים הכהן האט געהאלטן אז בזמן הזה איז נישטא קיין מצוה לדור בארץ ישראל, ווייל מ'קען נישט מקיים זיין די מצוות התלויות בארץ. דער טעם איז נישט אז תרומות ומעשרות עקזיסטירן נישט, נאר אז ער האט זיך פארגעשטעלט אז ס'איז נישט מעגליך זיי צו מקיים זיין – "גראדע איז ער גערעכט" (כלומר, ס'איז שווער געווען פראקטיש).
4. וויכטיגער מעטאדאלאגישער חידוש: דאס וואס דער רמב"ם ברענגט א דין אין זיין ספר איז נישט קיין ראיה אז ער האלט עס להלכה למעשה בזמן הזה. דער רמב"ם'ס ספר איז געבויט אויף זאגן וואס שטייט אין די גמרא – ער קען קיינמאל נישט אויסלאזן א גמרא. דער רמב"ם קען נישט זאגן "די גמרא איז היינט נישט נוגע" ווי תוספות טוט – דאס איז נישט דער רמב"ם'ס שיטה אין בנין פון זיין ספר. ממילא, דאס וואס עס שטייט אין משנה תורה איז נאכנישט קיין ראיה וואס דער רמב"ם האלט הלכה למעשה.
---
הלכה כא — אמר האיש לעלות / אמרה היא לעלות
דער רמב"ם'ס ווערטער: "אמר האיש לעלות לארץ ישראל והיא אינה רוצה — תצא שלא בכתובה. אמרה היא לעלות והוא אינו רוצה — יוציא ויתן לה כתובתה. והוא הדין לכל מקום מארץ ישראל עם ירושלים, שהכל מעלין לארץ ישראל ואין הכל מוציאין משם, והכל מעלין לירושלים ואין הכל מוציאין משם."
פשט: אויב דער מאן וויל עלות לא"י און זי וויל נישט – זי גייט ארויס אן א כתובה. אויב זי וויל עלות און ער וויל נישט – ער מוז איר געבן א גט מיט כתובה. די זעלבע דינים גילטן לגבי ירושלים כלפי אנדערע ערטער אין א"י – סיי דער מאן סיי די פרוי קענען פאדערן צו גיין קיין ירושלים, און קיינער קען נישט פאדערן אוועקצוגיין פון ירושלים.
חידושים:
1. "הכל" מיינט סיי דער בעל סיי די אשה – ביידע האבן די רעכט צו פאדערן צו גיין צו א"י (אדער צו ירושלים), און ביידע האבן נישט די רעכט צו פאדערן אוועקצוגיין.
2. ירושלים כלפי א"י = א"י כלפי חו"ל: דער רמב"ם שטעלט אויף א פאראלעל – ירושלים האט די זעלבע חשיבות כלפי רעשט פון א"י ווי א"י האט כלפי חו"ל.
3. ראיה אז ס'גייט נישט נאר אום א מצוה, נאר אום חשיבות המקום: פון דעם וואס דער רמב"ם שטעלט גלייך ירושלים כלפי א"י, זעט מען אז דער יסוד איז נישט נאר א מצוה פון ישוב א"י, נאר א ענין פון חשיבות המקום. ווייל לגבי ירושלים כלפי אנדערע ערטער אין א"י – ס'איז זיכער נישטא קיין ספעציפישע מצוה פון דירה בירושלים (אין דעם זעלבן זין ווי ישוב א"י), און דאך גילטן די זעלבע דינים פון כפיה. דאס שטארקט דעם פארשטאנד אז דער רמב"ם'ס יסוד איז א ברייטערער מושג פון וואו א איד באלאנגט, נישט בלויז א טעכנישע מצוה.
תמלול מלא 📝
הלכות כסות — שיעור חמישים זוז און די שאלה פון היסטארישע שיעורים אין דער משנה תורה
מבוא: סטרוקטור פון די חיובים צווישן מאן און פרוי
ר' יצחק: א גוט יאר אלע טייערע אידן. אונז האלטן דא אינמיטן די תורה, טיף אינמיטן ספר נשים.
ר' יואל אשר: טיף אינמיטן ספר נשים.
ר' יצחק: אה, אונז האלטן ביי די סוגיא פון אונז האלטן
ר' יואל אשר: הלכות אישות ביי י"ג, דרייצנטער פרק פון הלכות אישות. מ'האלט אינמיטן חיובים צווישן די מאן און די פרוי. דער רמב"ם האט שוין געזאגט אז די ס'דא ס'דא פערצן אין טאטאל, און דריי פון זיי זענען די דאורייתא'ס, סאו קודם שטעלט ער זיך אויף די דאורייתא. די פאריגע איז געווען בעיקר ביי אבאוט שאר, מיט שאר איז מיטגעקומען נאך זאכן, און דאס איז אבאוט כסות, און מיט כסות גייט מיטקומען נאך זאכן.
ר' יצחק: זייער גוט. ס'הייסט, כאילו, לאמיר לאמיר טרייען צו געדענקען די הרחבה פון יעדע זאך. ס'הייסט, אין די תורה שטייט אה "שארה כסותה וענתה לא יגרע", גייען אונז אויף די סדר פון די דריי זאכן. אונז האבן געלערנט שארה טייטש מזונות. דער רמב"ם האט מער ווייניגער געזאגט וויפיל מזונות איז, דא אה צוגעלייגט צו ס'הייסט מיט מזונות קומט
ר' יואל אשר: צו לאמיר פאר די קינדער.
ר' יצחק: אה, ניין, וועיט, אבער דאס איז ס'אקעי, מזונות לבנים, אונז גייען לערנען אז דא דא איז אויך דא כסות לבנים. אבער נאך איין זאך איז צוגעקומען צו מזונות, אז מזונות מיינט נישט נאר, ניין, מזונות מיינט נישט נאר, איך טריי צו געדענקען מזונות מיינט נישט נאר עסן, נאר אויך אז ער דארף איר געבן טאשן געלט. טאשן געלט. אינטערעסאנט אז דאס הייסט בכלל מזונות.
ר' יואל אשר: דאס איז בגדר מזונות, אינטערעסאנט.
די פיר עיקר שאלות ביי יעדע חיוב
ר' יצחק: און מיט דעם האבן מיר געלערנט אה אזוי ווי דו זאגסט, צוויי עיקר הרחבות אז מ'דארף צאלן אויך פאר די קינדער מזונות, לויט די הלכות, און אויכעט הלכות פון ווען מ'קען נעמען פון א מענטש שלא בפניו מזונות. אה סאו, מ'דארף געדענקען אז די צוויי שאלות וועט זיין לכאורה ביי אלע זאכן, דאס הייסט שאר, כסות, און עונה איז נישט נוגע, אין דער ענדע איז דא א פאר זאכן וואס מ'וועט זען ווייטער, אבער ביידע פון זיי קען מען פרעגן די זעלבע שאלה, צו מ'דארף געבן פאר די קינדער, און אויכעט וואס געשעט אויב ער איז נישט דא, צו מ'קען תובע זיין שלא בפניו אה די געלט,
ר' יואל אשר: וכו' מ'גייט לערנען די הלכות פון אלעס.
ר' יצחק: סאו בעיסיקלי, לאמיר זאגן אין מיין קאפ א סטראקטשער. די ערשטע זאך איז, וואס איז די שיעור? וויפיל מזונות? וויפיל כסות? און צו דעם קומט צו אזוי ווי ס'איז דא נאך זאכן אלעמאל וואס זענען בכלל דעם, מזונות מיינט נישט דוקא ברויט און
ר' יואל אשר: וואס עס קען מיינען נאך.
ר' יצחק: די זעלבע זאך כסות מיינט נישט נאר אה א העמעד,
ר' יואל אשר: ס'קען מיינען נאך זאכן, מ'גייט לערנען כלים און זאכן.
ר' יצחק: און נאכדעם איז דא שאלות פון פאר וועמען נאך מ'דארף געבן, און אז מ'דארף געבן פאר אה וויאזוי הייסט עס אהה וואס איז אויב ער איז נישט דא, צו מ'קען תובע זיין, תופס זיין כאילו.
דיסקוסיע: כסות און מדור — די סאציאלע דימענסיע
ר' יואל אשר: און נאך עפעס קומט צו, איך מיין אז היות אז כסות איז אויך האט א שטיקל השפעה אויף די סאושעל, אז זי גייט אנגעטון גוט, איז אן ענין פון צווישן אירע חבר'טעס. קומט צו נאך ווען א מאן שטערט איר רילעישענשיפ מיט אירע פרענדס,
ר' יצחק: אז זי זאל זיך שפירן ווי א מענטש צווישן אירע חבר'טעס. איך מיין אז דאס קומט אריין בעיקר ווייל מ'זאגט אז בכלל כסות איז מדור, און דאס האט מער צו טון מיט וואו זי וואוינט און צו זי מעג ארויסגיין.
ר' יואל אשר: מם. אזוי ווי איך האב געטראכט אז, אז כסות קומט אריין וויאזוי ס'איז די סטייל, זי וויל אויסקוקן מענטשליך,
ר' יצחק: זי וויל אויסקוקן גוט צווישן אירע פרענדס. לאמיר זען אין די... ווער איז גערעכט. וועט אויסגעפינען.
דרשה: שארה כסותה ועונתה פאר די שכינה
ר' יואל אשר: אקעי, זייער גוט. אבער פאר אונז לערנען דארף מען זיך דערמאנען די ספאנסארס, ניין?
ר' יצחק: דו שטעלסט צו עונה פון די שיעור?
ר' יואל אשר: יא. יא, תורה אמור לחכמה אחותי את, און נישט אחותי את, פאר די שוועסטער דארף מען נישט געבן, אמור לחכמה אשתי את, מורשה קהילת יעקב. ס'איז דא איינער וואס טוט כסות פאר די תורה, ער דעקט צו די תורה מיט שטיצע אז מ'זאל קענען...
ר' יצחק: זייער גוט. דער זוהר הקדוש זאגט אז ווער ס'לערנט, יעדער איד דארף מקיים זיין פאר די שכינה, שארה כסותה ועונתה לא יגרע. איך געדענק נישט פונקטליך זיינע דרשות, איינס איז תורה, מצוות, און איך מיין אז עונה מיינט סתם מ'דארף געבן צייט, מאכן התבודדות א פאר מאל א יאר, ס'טרעפט זיך טרעפן מיט'ן אייבערשטן, איז אויך א חיוב פאר די מצוות זמניות, און בעיסיקלי אלס שארה כסותה ועונתה פון די... אה, עונתה קען מיינען אזוי ווי ימים טובים און אזעלכע צייטן.
ר' יואל אשר: כאילו א דעיט מיט'ן אייבערשטן,
ר' יצחק: א זמן היחוד. עניוועיס, זאלסטו נאר טון אריין. אויך זייער וויכטיג צו דערמאנען אז מ'קען ספאנסערן א שיעור. ווער ס'וויל ספאנסערן א געוויסע שיעור, טאמער למשל ער איז צוקריגט מיט זיין ווייב און ער וויל ספאנסערן פונקט די שיעור וואס רעדט וואס די הלכה איז, קען ער קוקן אין די, אין די מפתח הלכות אישות און זען וועלכע שיעור, אזוי ווי ביי די ספר תורה, מ'טרעפט וועלכע פרשה צו ספאנסערן. זייער וויכטיג. און ס'איז דא ספעשעל פרקים וואס איז ווערט מער געלט. געווענליך א שיעור צו ספאנסערן קאסט פינף הונדערט, אבער אויב מ'וועט טרעפן א גוטן פרק, וועט דער פרק זיין פאר טויזנט.
ר' יואל אשר: פונקט פארקערט, איך מיין אויב איינער דארף חיזוק אין זיין שלום בית זאל ער ספאנסערן איינע פון די הלכות וואו מ'רעדט וועגן שלום בית, און סיי דאס געלט וועט אויפטון, און סיי איינמאל ער האט אריינגעצאלט געלט, וועט ער דאך מסתמא אויסהערן די שיעור, און ער וועט אויסהערן די שיעור, און זאכן וועלן ווערן בעסער.
ר' יצחק: וואס אויב ס'איז זיין ווייב'ס פאולט,
ר' יואל אשר: זאל זי ספאנסערן. אפילו אויב ס'איז זיין ווייב'ס פאולט, אז ער וועט אויסהערן די שיעור וועלן זאכן וועלן בעסער.
ר' יצחק: אקעי, דער רבי זאגט צו א הבטחה. יא. מרוב...
הלכה: שיעור כסות — חמישים זוז משנה לשנה
ר' יואל אשר: זאגט דער רמב"ם אזוי:
ר' יצחק: זייער גוט, גיי מיר לערנען הלכות כסות.
ר' יואל אשר: יא, אונז האבן דאך געלערנט אז מ'דארף געבן פאר די ווייב. איינע פון די זאכן איז כסות, איז וויפיל? יעדע זאך אין די תורה איז דא נאכדעם א שיעור. "כמה הכסות שהוא חייב ליתן לה",
ר' יצחק: וויפיל דארף ער איר געבן?
ר' יואל אשר: ממ. זאגט דער רמב"ם, די שיעור איז, אזוי שטייט אין די משנה, אט די אלע זאכן זענען משניות אין כתובות, "בגדים של חמישים זוז משנה לשנה ממטבע אותן הימים" מען דארף קויפן בגדים די ווערט פון חמישים זוז. איי איי איינמאל א יאר דארף מען ספענדן חמישים זוז אויף בגדים. און די חמישים זוז מיינט נישט צו זאגן אז מען דארף אויסרעכענען וויפיל חמישים זוז איז געווען אין די צייטן פון די
ר' יצחק: חכמים וויפיל ס'וועט אויסקומען היינט. מטבע אותן היום, ס'טייטש,
ר' יואל אשר: זאלסט קאמפערן זאלסט קאמפערן די היינטיגע מטבע צו דעמאלטסדיגע חמישים זוז.
ר' יצחק: שנמצאו החמישים החמישים שישה
ר' יואל אשר: דינרין ורביע דינר כסף. אז חמישים זוז איז א קלענערע מטבע, און אויב דו מאכסט עס גרעסערע מטבע'ס ווערט עס דינרין,
דיסקוסיע: פארוואס ברענגט דער רמב"ם היסטארישע שיעורים?
ר' יצחק: און דאס איז א גמרא. דאס הייסט, ס'איז זייער אינטערעסאנט, אונז האבן געלערנט פריער אז אונז אונז האבן די זעלבע שאלה אויף יעדע פרק רמב"ם. דאס הייסט נישט יעדע פרק רמב"ם, אזעלכע סארט פרקים וואס זענען דיטעילס. וואס לכאורה איז אזוי, לאמיר טרייען צו טראכטן: אין די תורה שטייט שארה כסותה ועונתה, יעדער איינער פארשטייט עס, מען דארף נישט געבן ווייניגער מען דארף נישט געבן, נישט זיין קיין חיה וואס געבט נישט פאר דיין ווייב וואס עס קומט זיך איר. וויפיל? שטייט נישט אין די תורה. פארוואס?
ר' יואל אשר: וואס איז זייער שווער צו זאגן,
ר' יצחק: וואס עס איז פשוט, ער וועט פרעגן פון די בית דין וואס עס קומט זיך. נאכדעם, ווילט א וויל איינער שוין יא זאגן א רול, וועט ער זאגן אז שארה כסותה ועונתה לויט ווי ס'איז אנגענומען אין זיין ארצו ומקומו אזוי וואלט וזמנו, אזוי געזאגט. למעשה, אין די משניות זענען טאקע געשריבן געווארן אין א געוויסע ארץ, זמנו, ומקום, און די משניות האט געמאכט סענס. די משניות זענען געקומען פון די בית דין של רבי יהודה הנשיא צי ווער נאך פאר דעם, און מ'דארף וויסן וואס איז די מנהג, וויאזוי פסק'נט מען טאקע אז מ'איז אז ער איז מחויב. און סאמטיימס די גמרא קומט, און די גמרא זאגט: אה, אין די משנה איז געווען אזוי, אבער היינט איז אנדערש, איז די הלכה אנדערש.
יעצט, שפעטער, נאך טויזנט יאר שפעטער קומט דער רמב"ם און ער וויל מאכן א law book אזוי ווי א ספר משנה תורה, די אלע הלכות. סאו וואס טוט ער? ער וואלט ער קען דאך נישט ער וואלט נישט ער וואלט געקענט בלייבן מיט די תורה. אקעי, דאס איז נישט גענוג. וואלט וואלט ער געקענט בלייבן מיט די כלל אז יעדע מקום לפי וואס איז אנגענומען אין דעם מקום. אבער ער טוט נישט דאס, ער ברענגט נאך די דיטעילס וואס לכאורה איז שוין לאנג נישט נוגע, דאס הייסט אין די זמן המשנה, אפילו ווען אין די זמן הגמרא איז נישט געווען שוין נוגע, איז זייער מאדנע.
דאס וואס דער רמב"ם זאגט דא: "שנמצאו החמישים שישה דינרין", דאס איז א גמרא. ס'איז נישט פשט דער רמב"ם רעכנט בזמנו, דער רמב"ם רעכנט וואס עס שטייט אין די גמרא. אפילו ווען עס שטייט א שינוי,
ר' יואל אשר: איז נאר א שינוי וואס שטייט אין די גמרא.
ר' יצחק: אפילו בזמן הרמב"ם איז שוין נישט געווען, דער רמב"ם'ס צייטן איז געווען עפעס אנדערע געלט, קיינער ווייסט.
ר' יואל אשר: סאו ס'איז אביסל מאדנע. דער רמב"ם האט געוואנדערט, ווען ער וואלט עס געשריבן אין ספעין, וואלט ער געדארפט נאכאמאל איבערשרייבן ווען ער קומט אן אין אין אידזשיפט.
ר' יצחק: רייט, סאו ס'איז א שטיקל שאלה, וואס ער טוט.
די פראקטישע נוגעות פון די שיעור
ר' יואל אשר: ס'איז א שאלה, אבער ס'איז אויכעט אביסל אינטערעסאנט, ווייל שפעטער גייען מיר דאך זען אז במה דברים אמורים, בעני, ביי עשיר דארף ער געבן לפי כבודו. און דא קען מען הערן אז דאס איז די מינימום,
ר' יצחק: דאס איז נישט קיין פראבלעם, דאס וואס דו, ס'הייסט לאמיר זאגן די סטראקטשור פון די הלכות איז נוגע בזמן הזה אויכעט. יעדע מקום איז אלעמאל דא א מינימום און א מאקסימום און אויב ער איז א גביר וכו'. אבער דאס וואס בכלל די הלכות באריכות איז אביסל שווער, רייט? און איך ווייס נישט קלאר וועלכע מצוה, ס'הייסט וואס מ'לערנט זיך פון די אלע הלכות. ס'איז שווער, נישט נוגע?
ר' יואל אשר: ס'קען יא זיין נוגע, לאמיר זאגן אזוי, אז ווען, ווען ס'ווערט נוגע איז ווען ס'ווערט א דין תורה. די פרוי זאגט: דו גיסט מיר נישט גענוג געלט פאר וועש. ס'איז געגאנגען קומען צו דין תורה, ביי דין תורה דארף מען אויסרעכענען אז לויט וויפיל, מ'דארף אויסרעכענען נישט נאר וויפיל חמישים זוז איז, נאר וויאזוי מ'פלעגט דעמאלטס, וויפיל חמישים זוז האט אויסגעמאכט פון די וועכנטליכע וועידזשעס. און וויפיל וועש האט דעמאלטס געקאסט. איך מיין למשל אז היינט מיט די גרויסע קאמפאניס איז וועש נאר געווארן ביליגער, ס'איז נישט געווארן טייערער, אין די גרויסע סטארס. סאו, גאר אינטערעסאנט, ווייל ביי דין תורה גייט מען אויך גארנישט האבן פון וויסן דעי נאמבער, ווייל דעי נאמבער וועט מען דארפן קאמפערן וויפיל ס'וואלט געווען אין היינטיגע געלט.
ר' יצחק: און מ'קען עס אפילו נישט,
ר' יואל אשר: אפילו דאס דארף איך נישט געוואר,
ר' יצחק: ווייל ס'איז אמת'דיג תלוי במנהג, ס'איז נישט תלוי, ס'איז נישט פשט, למשל לאמיר טראכטן, ס'איז דא הלכה פון מחצית השקל, רייט? איך ווייס מ'האט געלערנט, אויף דעם איז אויך נישט אזוי קלאר, אבער ס'איז אביסל קלארער. מחצית השקל שטייט אין תורה וויפיל ס'איז, עשרים גרה, און דער רמב"ם זאגט דארט א הלכה אז ס'מוז זיין עט ליסט, מ'מוז רעכענען וויפיל די זילבער איז געווען דעמאלטס, מ'האט שוין געפרעגט דעמאלטס א קשיא אז היינט איז עפעס זילבער אסאך ביליגער, האט מיין ברודער דוד געשיקט א מעסעדזש אז ס'שטימט נישט, ווייל אונז האבן זיך
ר' יואל אשר: געוואונדערט וויאזוי זילבער איז געווארן ביליגער ווי ס'איז געווען אמאל?
ר' יצחק: יא, אסאך ביליגער ווי ס'איז אמאל געווען. סאו אונז האבן זיך געוואונדערט וויאזוי מ'קען פון א האלבע שקל
ר' יואל אשר: קויפן קרבנות פאר א גאנצע יאר. האט ער געזאגט אז
ר' יצחק: ס'איז דא ריסוירטש וואס ווייזט אז ס'איז געווען טאקע אסאך מער ווערט אמאל די זילבער. סאו ווייס איך אויך נישט, אבער לאמיר זאגן ס'איז דא א מינימום הלכה'דיג אז וויבאלד בזמן התורה איז געווען אזוי, אזוי זאגט דער רמב"ם בפירוש, רייט? מ'מוז געבן לפחות וויפיל ס'איז, מ'רעכנט, היינט איז אפשר נישט דא קיין שקלים, אקעי, פיגור אויס וויפיל די היינטיגע דאלערס איז ווערט די אמאליגע שקלים.
דא אין די הלכה איז אפילו נישט דא אזא הלכה, רייט? ס'איז נישט קיין הלכה אז ער דארף רעכענען חמישים זוז פון בזמן המשנה וויפיל ס'איז היינט ווערט, און עט ליסט דאס געבן. ס'איז נישט דא אזא דין, ער דארף געבן וויפיל ס'איז ווערט היינט. פארוואס לערנען זיי היסטארי?
ר' יואל אשר: יא, רייט. און אויכעט, איינמאל לאמיר זאגן אז די ווערד פון וועש איז געפאלן, און מ'איז יוצא מיט... שפעטער גייט דאך שטיין וועלכע מיני וועש מ'זאל געבן, מ'זאל געבן אזא קלייד און אזא קלייד וואס א מענטש דארף האבן. איז לאמיר זאגן היינט א מאן האט געגעבן פאר זיין פרוי דאס איז נארמאל, אנגענומען, בעל הבית'יש אנגעטון, און זי ברענגט אים אין תורה, און זי מאכט א חשבון אז ששה דינרים, לויט אמאליגע געלט און לויט א דאס, קומט אויס מער. איך גלייב נישט אז
ר' יצחק: דער בית דין גייט לכבוד דעם מחייב זיין צו קויפן טייערערע וועש. זיכער נישט. זיכער נישט. סאו, ס'איז נישט קלאר וואס, א אמת, אין א געוויסע זין אלע הלכות, הלכות שבת אויך האבן מיר געהאט א ענליכע פראבלעם, דארט קען מען זאגן אז מ'לערנט זיך געוויסע כללים פון די ציורים וואס שטייט אין די גמרא, די פוסקים פירן זיך אזוי אין הלכות שבת. אבער אין הלכות, עם אבן העזר פירט מען זיך נישט אפילו אזוי. סאו, ס'איז נישט קלאר.
ר' יואל אשר: דער אמת איז אז ס'איז דאך דא, ביי דעם איז דאך דא מחילה אויכעט, סאו ס'איז שווער צו...
דער רמב"ם'ס פראדזשעקט: א ספר חוקים פאר כלל ישראל
ר' יצחק: איך וויל זאגן וואס איך טראכט וועגן דעם פראוויזשענעלי, ס'הייסט א וואס איך ווייס וועגן דעם נושא. איך מיין אונז רעדן אסאך מאל וועגן די שאלה, אפשר איינמאל וועט מען אנקומען צו א קלארקייט. א קודם כל אזוי, מ'דארף פארשטיין דער רמב"ם'ס פראדזשעקט קודם כל. נאכדעם וועט מען זען, עם וואס אונז קענען טראכטן.
דער רמב"ם'ס פראדזשעקט איז א גרויסע חידוש. ער האט געוואלט, אזוי ווי דער רמב"ם זאגט אין זיין בריוו, אז די אומה זאל האבן א ספר חוקים, אזוי ווי יעדער אומה מתוקנת האט עפעס א געזעץ, מען דארף וויסן וואס הלכה איז. סאו דער רמב"ם'ס סטראקטשער איז געווען אז וואס ס'שטייט אין די גמרא, דאס איז מחייב, חייבים כל ישראל ללכת בו. ס'איז אליינס א חידוש פון דער רמב"ם וכו', אבער דאס איז געווען זיין וועג. א דער מחבר
דער רמב"ם'ס פראיעקט: פארוואס שרייבט ער דיטעילס אן טייטשן?
דער רמב"ם'ס ציל: א ספר חוקים פאר כלל ישראל
ר' יצחק: סאו, ס'איז נישט קלאר פארוואס... באמת אין א געוויסע זין אלע הלכות, הלכות שבת אויכעט האבן זיי געהאט אן ענליכע פראבלעם. דארט קען מען זאגן אז מ'לערנט זיך געוויסע כללים פון די ציורים וואס שטייט אין די גמרא, די פוסקים פירן זיך אזוי אין הלכות שבת. אבער אין הלכות אבן העזר פירט מען זיך נישט אפילו אזוי. סאו,
ר' יואל אשר: ס'איז נישט קלאר. אמת איז אז דא ביי דעם איז דאך דא מחילה אויכעט, סאו ס'איז שווער צו...
ר' יצחק: איך וועל זאגן וואס איך טראכט וועגן דעם פראוויזשענעלי, דאס הייסט, וואס איך ווייס וועגן דעם נושא. איך מיין, מיר רעדן אסאך מאל וועגן די שאלה, איינמאל מ'קומען צו א קלארקייט. אבער קודם כל אזוי, מ'דארף פארשטיין דעם רמב"ם'ס פראדזשעקט, קודם כל, נאכדעם וועלן מיר זען, עם וואס אונז קענען טראכטן.
דעם רמב"ם'ס פראדזשעקט איז א גרויסע חידוש. יא, ער האט געוואלט, אזוי ווי דער רמב"ם זאגט אין זיין בריוו, אז די אומה זאל האבן א ספר חוקים, אזוי ווי יעדער אומה מתוקנת האט איר געזעצן, מ'דארף וויסן וואס הלכה איז. סאו דעם רמב"ם'ס סטראקטשער איז געווען אז וואס שטייט אין די גמרא, דאס איז מחויב, חייבים כל ישראל ללכת בו. ס'איז אליינס א חידוש פון דעם רמב"ם וכו', אבער דאס איז געווען זיין וועג.
נישט געהאט למעשה, ער וואלט נישט געקענט טון אנדערש, ווייל אויב נישט וואלט מען זיכער נישט געטראסט אין אים. ווייל דער רמב"ם זאגט, ווערט אים געפרעגט. האט ער געזאגט אז די גמרא.
די פלא: דער רמב"ם טייטשט נישט אין משנה תורה
יעצט, דער רמב"ם האט געוואוסט אז אין די גמרא האט זיך אסאך זאכן געטוישט. נישט נאר דעם, ער האט געוואוסט אז אסאך לשונות וואס שטייט אין די משנה, אין די גמרא, ווייסן נישט מענטשן היינט וואס ס'איז. וויאזוי ווייס איך דאס? ווייל ער האט געשריבן א ספר פירוש המשנה, און אין פירוש המשנה איז דער רמב"ם מסביר יעדע זאך די טייטש דערפון. אויב ס'שטייט זוז, ער זאגט וויפיל זוז איז היינט, און אויב ס'שטייט עפעס א ווארט וואס דער עולם ווייסט נישט, טייטשט ער עס אויף אראביש וכו'.
און די פלא איז אז אין די משנה תורה טוט ער דאס נישט, רייט? אסאך ווערטער וואס דער רמב"ם האט געוואוסט אז קיינער וואס גייט עס ליינען גייט וויסן וואס ער מיינט, ווייל ס'איז א ווארט פון די משנה, און בזמנו ווייסט מען נישט. אזוי שטייט אין הקדמה צו פירוש המשנה אז דאס איז איינע פון די זאכן וואס א פירוש אויף די משנה דארף טון, זאגן טייטש, און ער ווייסט אז קיינער ווייסט וואס ער מיינט, און ער שרייבט עס עניוועיס אין די משנה תורה. און ער שרייבט נישט איבער די טייטש, געווענליך. ס'מאכט זיך אמאל אז ער שרייבט די טייטש בזמנו, רוב צייט שרייבט ער איבער די לשון המשנה, די לשון הגמרא.
משנה תורה איז נישט קיין שמירת שבת כהלכתה
סאו וואס טוט ער? אלא מאי, דער רמב"ם האט נישט געהאלטן אז זיין ספר איז א פראקטישע שמירת שבת כהלכתה. מ'קען נישט לערנען פון דעם הלכות, ווייל דו ווייסט אפילו נישט וואס טייטש א חגור, איך ווייס וואס שטייט דא, א כופח. ס'איז שווער צו זאגן,
ר' יואל אשר: אבער איך מיין אז דו זאגסט עס נאכדעם וואס ס'איז דא שמירת שבת כהלכתה. אין די צייטן פונעם רמב"ם איז דאך נישט געווען קיין שום ספר וואס איז געווען אפילו נאנט צו אים. סאו די תירוץ איז... סאו פון אלעס וואס איז געווען ביז דעמאלטס איז דאס די מערסטע נאנט צו פראקטיש.
ר' יצחק: סאו ס'איז געווען סאו יא,
ר' יואל אשר: ס'איז געווען אויף געווישע מקצועות. און מאכט וויאזוי צו בודק חמץ זיין, אבער גראדע happens to be אז וויאזוי בודק חמץ זיין שטייט שוין אין די משנה זייער שיין מסודר.
ר' יצחק: ניין, די גאונים פלעגן שרייבן אזעלכע אכטונגס פראקטיש הלכה למעשה.
ר' יואל אשר: ס'קען זיין.
די פילאזאפישע קשיא: פארוואס שרייבט די תורה דיטעילירטע געזעצן?
ר' יצחק: כ'וועל דיר זאגן די תירוץ. כ'וועל דיר זאגן וואס איך מיין, וואס איז די עכטע תירוץ וואס איך טראכט וועגן דעם, איך מיין אז די תירוץ פאר דעם איז אז דער רמב"ם האט געהאלטן אז מ'זאל נישט שרייבן קיין שמירת שבת כהלכתה. ווייל ס'איז דאך דא א פראבלעם.
כ'וועל זאגן א פראבלעם, לאמיר ס'פרעגן אן אנדערע וועג אונזער קשיא. אונז האבן געפרעגט א קשיא, פארוואס לערנט מען די אלע זאכן צו די היסטאריע, ס'איז דאך נישט נוגע להלכה? און איי די כללים? די כללים קען מען שרייבן אין דריי סעקאנדס, מ'דארף שוין נישט לערנען די אלע פרטים.
איז איך וועל דיר זאגן אזוי: א גרעסערע קשיא. יעדער איינער וואס האט געלערנט, ס'איז א קשיא נפלאה, און מ'דארף וויסן די תירוץ.
פלאטא און אריסטו: מ'זאל נישט מאכן דיטעילירטע געזעצן
יעדער איינער וואס האט געלערנט אמאל פילאזאפיע פון חק, פון משפט, פון law, וואס דער רמב"ם פארשטייט אז די תורה איז א חק, יא? ס'איז שריעה. דער רמב"ם רופט די תורה חוקים.
ר' יואל אשר: חקת משפט האט דאך דער רמב"ם...
ר' יצחק: דער רמב"ם אין אויף אראביש שרייבט אלעמאל שריעה שלנו. שריעה ווייסט יעדער איינער אויף אראביש, ס'מיינט נישט... שריעה טייטשט א הלכה אויף אראביש פשוט, א געזעץ.
ר' יואל אשר: חקת משפט האבן אונז נעכטן געלערנט.
ר' יצחק: יא, דאס איז הלמד, א טייל פונעם. יעדער איינער וואס ווייסט די פילאזאפיע פון דעם ווייסט, אז Plato און אריסטו, וואס דער רמב"ם איז געווען א גרויסע fan פון זיי, האבן שוין געזאגט, און זיי זענען גערעכט, אז ס'איז נישט שייך צו שרייבן כללים, חוקים, וואס זענען cover'ן יעדע detail.
פארוואס? ווייל די reality איז אז די וועלט איז זייער קאמפליצירט. יעדע חתונה, זאגסט דא כללים פון חתונה, יעדער מענטש איז אנדערש, יעדע שטאט איז אנדערש, יעדע לאנד איז אנדערש, יעדע פלאץ איז אנדערש, יעדע צייט איז אנדערש. און ווען ס'קומט א שאלה פאר א רב א דין תורה, דארף מען אלעמאל א שיקול הדעת פון די חכם, די מורה הוראה פון דער צייט, צו זאגן די הלכה.
און פארקערט, וויפיל מ'מאכט מער detailed הלכות, ווערט עס ערגער, ווייל מ'ווערט stuck. דער רב קען נישט טוישן, ווייל ער מוז דאך טון פונקטליך וואס דא שטייט, אז נישט ווערט דאך אויס געזעץ, קען דאך נישט זיין חוקה אחת יהיה לכם.
און וועגן דעם Plato ממש, אין געוויסע פון זיינע פלעצער, און אריסטו אויך, האבן געזאגט אז מ'זאל נישט מאכן קיין געזעצן, מ'זאל מאכן כללות'דיגע געזעצן, לא תגנוב, אפשר אביסל מער details, אבער נישט די level פון particulars, פון details, פון פרטים, וואס אונז רופן פרטים, וואס טוט מען אין אזא טאג? נישטא אזעלכע געזעצן, ווייל ס'איז נישט מעגליך ס'זאל זיין אזעלכע געזעצן. ס'איז מעגליך אבער ס'וועט מאכן ערגער instead פון בעסער.
די קשיא אויף אונזער תורה
איז דא דא א קשיא: אונזער תורה, די משנה, די גמרא, איז פול מיט אזעלכע געזעצן. ס'איז כמעט נישט דא קיין כללות'דיגע געזעצן, כ'מיין ס'איז דא, אבער ס'איז אסאך מאל... פארקערט, די כללים לערנט מען געווענליך ארויס פון די פרטים. Right.
אבער יעדער איינער וואס לערנט די סוגיא און לערנט טעמי המצוות, דער רמב"ם'ס מושג פון אידישע געזעצן, דארף מען פרעגן די קשיא, און ס'איז מיר א פלא כמעט אז דער רמב"ם איז נישט קיינמאל... ער רעדט וועגן דעם, ער זאגט עפעס א תירוץ, אבער ס'איז מיר זייער פאני אז ער רעדט נישט קלאר פון די שאלה. ס'איז א גרויסע שאלה, ווייל יעדער איינער וואס ווייסט, יעדער איינער וואס איז א איד היינט, ווערט סטאק מיט די פראבלעם. ס'איז דא א סאך פרטים וואס שטימען נישט היינט, לויט די מציאות האט זיך געטוישט, און מ'ווייסט נישט וואס צו טון.
און פון דעם האט אריסטו גערדעט, אז פארדעם איז א גוטע געזעץ, איז נישט א געזעץ וואס גייט אריין אין די דיטעילס, א גוטע געזעץ לאזט פאר די חכמי הדורות זאלן מחליט זיין וואס מ'דארף טון.
דער רמב"ם'ס תירוץ: דער עיקר חיובי ההלכה איז נאר באופן כללי
סאו איך מיין אז דער תירוץ איז, אז דער רמב"ם האט פארשטאנען אמת'דיג אז ס'איז אינהכינמי. ער זאגט עס קיינמאל נישט קלאר. סאו, אין הלכות... וואס הייסט עס? הלכות ממרים, און אין די הקדמה צו פירוש המשניות איז די קלארסטע פלאץ וואס ס'שטייט, מיינעך, וואס איך פארשטיי.
אבער איך מיין אז דער רמב"ם האט טאקע פארשטאנען אז ס'איז אינהכינמי. דער עיקר חיובי ההלכה איז נאר באופן כללי, און אפילו א פרט וואס שטייט אין די משנה איז דאך נאר לויט דעמאלטס, היינט קען זיין אביסל אנדערש.
עת לעשות לה' הפרו תורתך
און זיכער, און דער רמב"ם אפילו ער לייגט אראפ אין הלכות ממרים אז די עיקר דזשאב פון א רב, פון די חכמי הדורות, איז צו טון "עת לעשות לה' הפרו תורתך". דאס הייסט צו וויסן ווען מ'דארף ענפארסן א הלכה און ווען נישט. דו קענסט עס רופן ער טוישט נישט די הלכה חס ושלום, אבער מ'ענפארסט נישט די הלכה. פאר וואס? טאקע ווייל ס'איז דא א חילוק, ס'איז נישט לטובה אין די סיטואציע.
ר' יואל אשר: און פארדעם פארשטייט מען פאר וואס דער רמב"ם איז אזוי פיל ביזי מיט "לא תסיפו" און "לא תגרעו", ווייל דאס איז די דזשאב פון א רב, "עת לעשות לה'", דארפסטו זייער אכטונג געבן אויף "לא תסיפו" און "לא תגרעו".
ר' יצחק: דאס זאגט ער בפירוש אין חלק ב' פרק מ"א מ"ב מיינעך, אז בפירוש, אז דו רופסט... פאר וואס ס'איז דא "לא תסיפו" און "לא תגרעו"? וויבאלד אז די עיקר תפקיד פון די חכמי הדורות איז צו זאגן אז דא יא דא נישט, וועלן מענטשן מיינען אז ס'איז פורים. ממילא זאגט מען אלעמאל: "ניין, די געזעץ בלייבט כחוקה אחת לנצח נצחים". היינט, בזמן הזה, לפי הענין, פארקערט.
הוראת שעה: א מחלוקת מיט נפש החיים און תניא
דו קענסט זייער גוט פארשטיין די הלכה וואס דער רמב"ם זאגט אז א הוראת שעה... און איך מיין אז דער רמב"ם האלט, איך מיין אז די הלכה איז אזוי, הוראת שעה אין נפש החיים ווייס איך שטייט אנדערש, אבער איך מיין אז ער איז ראנג. איך מאך פאליטיק מיט די ליטוויקעס דא אויס. אויך אין תניא שטייט אנדערש און ער איז אויך ראנג.
און די אחרונים זאגן אז הוראת שעה איז נאר געווען נוגע ווען ס'איז געווען נבואה אדער פאר די סקוואד תורה, די תורה מאכט יא געזעצן. איך מיין אז ס'איז נישט ריכטיג. ס'איז דא א הלכה פון הוראת שעה. א בית דין, מ'דארף נישט קיין נביא אויף דעם. א נביא קען עס אויך טון, אבער א בית דין קען עס טון.
יעדער בית דין קען זאגן מ'זאל עובר זיין על התורה, אבער, זאגט דער רמב"ם, טארסט נישט זאגן אז ס'איז אן אייביגע געזעץ, דו מוזט זאגן אז די תורה איז אייביג, נאר איך זאג אז היינט לוינט זיך נישט צו מקיים זיין די מצוה אדער צו טון די עבירה אדער צו טוישן אביסל וכו'.
פארוואס? וויאזוי קען ער דאס זאגן? קודם כל, אזוי היטסטו, דו ביסט מקיים שניהם, יא? סיי דער עולם נעמט ערנסט אז ס'איז דא א געזעץ, דער אייבערשטער האט עס געגעבן, און ס'איז... און סיי די פרטיש'דיגע זאך.
אבער דו קענסט פארשטיין טיפער, ווייל מיט דעם איז מען מקיים אויך דער ענין אז ס'איז נישט גוט צו האבן אן אייביגע געזעץ. שטעל דיר פאר, מען מאכט א תקנה און מען זאגט ס'מוז אזוי זיין, מארגן וועט נישט מוזן אזוי זיין. סאו, ס'איז נישט ריכטיג. ס'איז וויכטיג אז ס'זאל זיין אן איידיע פון אן אייביגע געזעץ, אבער ס'איז וויכטיג ס'זאל נישט זיין למעשה די געזעץ.
דיסקוסיע: הוראת שעה vs. שינוי המציאות
ר' יואל אשר: איך מיין ווען דער רמב"ם רעדט פון הוראת שעה, און פארדעם קומט דער נפש החיים, ער דערמאנט דארטן אליהו בהר הכרמל, אז מ'מעג, אז אין אזא פאל מעג מען יא דינען עבודה זרה. דא איז דאך זייער אן אנדערע מין זאך. דא איז פארשטיין, ווען די תורה רעדט פון עפעס, לויט די היינטיגע מציאות, וויאזוי זענען מיר אונז יוצא די ווערטער פון די תורה? ווייל די תורה וויל דאך נישט זאלסט געבן חמשים זוז. די תורה וויל אז דו זאלסט איר מאכן צופרידנשטעלן מיט אירע וועש.
ר' יצחק: רייט, אבער אין די ברייטערע סענס, קענסטו פארשטיין אז אליהו בהר הכרמל פארשטייט אז די תורה זאגט נישט אז מ'זאל נישט מאכן א במה, נאר כדי ס'זאל ווערן עבודת השם.
ר' יואל אשר: אויב דאס גייט טון די עפעס, ס'איז אויך דא עפעס א געוויסע סברא דערין.
וויאזוי ניצט מען דעם רמב"ם'ס ספר?
ר' יואל אשר: אקעי, סאו זאגסטו אז דער רמב"מ'ס ספר איז געמאכט געווארן פאר אלע אידן זאלן וויסן אלעס וואס שטייט אין תורה שבעל פה, אבער אויך איז עס געמאכט געווארן אז דער דיין זאל קענען פסק'ענען פאר אידן, ווייל דער איד אליין גייט נישט קענען פון דא נאך נעמען א הנהגה.
ר' יצחק: איך מיין אז יעדער איד דארף אויך זיין א שטיקל דיין, ס'איז נישט נוגע,
ר' יואל אשר: אידן פרעגן יעדע שאלה אין
ר' יצחק: הלכות שבת פאר דעם רב.
ר' יואל אשר: אמת. איך מיין, אבער אמאל... וועלן פרעגן, איז אויכעט וויכטיג פאר די דיין, ווייל די דיין זאל יעצט וויסן פון ווי מען קומט אזוי ווי. ער זאל וויסן די, למשל, א דיין קען דא מאכן א חשבון אז אפילו אויב ס'קומט אויס אסאך געלט פטר'ט דאס נאכנישט, ווייל ער וועט אויסרעכענען וויפיל חמישים זוז איז, אזא מין זאך.
פארוואס שרייבט דער רמב"ם דיטעילס און נישט נאר כללים?
ר' יצחק: סאו, ס'בלייבט נאך אלס א שאלה. איך האב געטראכט א שטיקל תירוץ לעצטנס, היינט. ס'בלייבט נאך אלס א שאלה, אז אויב איך זאג אז מ'פסק'נט נישט מילה במילה פון די רמב"ם, מ'ניצט עס נאר, קודם כל ס'איז נישט נאר א, דרך אגב, הלכות אישות איז נאר פאר דיינים וואס מ'האט גערעדט אינעם ספר נשים, אבער הלכות שבת איז פאר יעדע איד זאל לערנען רמב"ם, אבער פרעגט, ווערט נאך אלס א שאלה, פארוואס זאגט נישט דער רמב"ם נאר די למדות? פארוואס זאגט ער די דיטעילס?
דאס איז א גוטע שאלה אמת'דיג. ר' חסדאי קרעשקאש האט אטאקירט דעם רמב"ם פאר דעם, און ער האט א פוינט. מ'קען נישט אוועקמאכן פון די גדולי אחרוני הראשונים וואס האבן טאקע געהאט די טענה אויפ'ן רמב"ם.
הלכה איז א פראקטישע ארט: מען לערנט פון ביישפילן
אבער איך מיין אז די סברא איז אזוי: וויאזוי גייט מען אנקומען צו א געוויסן הכרעה ווי סאך געלט מען דארף געבן היינט פאר א פרוי? סאו איך מיין אז פון געבן א גאנצע סטארי, קוק, אין די זומער אזוי, אין די ווינטער אזוי, באקומסטו א בעסערע איידיע ווי צו זאגן א כלל. א כלל קען מען מפרש זיין וויאזוי מען וויל. ווען איך געב דיר א מעשה, ס'איז טאקע נישט קיין מעשה בזמן הזה, א מעשה שהיה דעמאלס, אבער דו באקומסט א בעסערע בליק.
ר' יואל אשר: אויב דו געבסט די בעקגראונד אז דו זאלסט פארשטיין בערך וויפיל האט א מענטש געספענדט בזמן המשנה און כדומה.
ר' יצחק: עפעס, איך דארף טרעפן א בעסערע ווארט פאר וואס איך טריי צו זאגן. וואס איך מיין צו זאגן איז אז וויבאלד הלכה איז א פראקטישע ארט, מ'לערנט אזוי ווי יעדע פראקטישע ארט. וויאזוי לערנט מען זיך, לאמיר זאגן, למשל איך וויל זיך לערנען צו, איך ווייס? צו בויען א הויז, יא? וויאזוי לערנט מען זיך? אלס יאנגסטער, דא א פאר כללים וואס מען דארף וויסן, אבער פון וויסן די כללים וועסטו כמעט גארנישט וויסן, דארפסט פראקטיסן, דארפסט זעהן א פאר הייזער וויאזוי מען בויט, אפילו אלטע הייזער וואס זענען נישט נוגע היינט.
שימוש חכמים: לערנען הלכה דורך פרטים — הלכות אישות פרק יב הלכות יב-יג
שימוש חכמים: וויאזוי לערנט מען הלכה?
ר' יואל אשר: געבן נישט אביסל געבן נישט צו בעקגראונד דו זאלסט פארשטיין ווען, בערך וויפיל האט א מענטש געספענד בזמן המשנה און כדומה.
ר' יצחק: עפעס... איך טראכט צו טרעפן א בעסערע ווארט פאר וואס איך טריי צו זאגן. וואס איך מיין צו זאגן איז, אז וויבאלד הלכה איז א פראקטישע ארט, מ'לערנט אזוי ווי יעדע פראקטישע ארט. וויאזוי לערנט מען זיך לאמיר זאגן אה איך למשל איך וויל זיך לערנען צו, איך ווייס, צו בויען א הויז, יא? וויאזוי לערנט מען זיך? עס זאגט ס'איז דא א פאר כללים וואס מ'דארף וויסן, אבער פון וויסן די כללים וועסטו כמעט גארנישט וויסן. דארפסט פראקטיסן, דארפסט זעהן א פאר הייזער וויאזוי מ'בויעט, אפילו אלטע הייזער וואס איז נישט נוגע היינט, וועסטו לערנען די טעכניק, און פראקטישע לימוד לערנט מען פון פראקטיש.
וויבאלד הלכה איז א פראקטישע זאך, מען קען עס נישט לערנען פון די כללים. די כללים איז גוט פאר די לומדים אין ישיבה צו זאגן שיעורים. א רב, וויאזוי שימוש, דאס הייסט שימוש, יא? סאו שימוש מיינט מען זעהט אסאך קעיסעס, און לויט דעם באקומסטו א, ווי מ'זאגט, א געפיל, א שיקול הדעת וויאזוי צו טון. סאו אונז טוען יעצט שימוש חכמים. מען לערנט וואס די חכמים האבן געטון.
ר' יואל אשר: זייער גוט, סאו איך וויל צו אפשר איך וויל איך האלט אז דאס איז זייער גוט, ווייל, ווייל כללים איז אייביג הפשטות,
ר' יצחק: יא?
פארוואס כללים ארבעטן נישט: די נויטווענדיגקייט פון פרטים
ר' יואל אשר: אהמ איך בין שוין יעצט די עידזש ווי איך געב שוין עצות פאר יונגערע מענטשן, יא? און רוב מאל ארבעט עס נישט, ווייל איך האב געמאכט מיסטעיקס, יענער דארף אויך מאכן די מיסטעיקס, ווייל ער זעהט נישט די כללים. ער גייט נאר זעהן די כללים פון וואו ער טוט די פרטים. ער גייט לעבן און ער גייט מאכן מיסטעיקס. גייט ער זעהן אהה, איך האב געטון אה אזויפיל און אזויפיל מאל האב איך געטון זאכן און לאמיר זאגן ס'האט אויפגערעגט מענטשן, גיי איך יעצט וויסן אז ווען מ'טוט אזא און אזא זאך אה דארף מען זיין מער קעירפול.
וואס וואס וויל איך זאגן דא? ספעשלי דער רמב"ם, וואס דער רמב"ם זאגט כמעט קיינמאל נישט די למד'ישע כללים מופשטים. דער רמב"ם געבט דאך א באנטש פרטים, און אלע פרטים צוזאמען קומט ארויס... רייט. יא, אמת. כעס איז דאך נישט, ס'איז דאך נישטא אזא זאך וואס הייסט כעס. יעדער מענטש האט אן אנדערע מין כעס. סאו, כעס איז אייביג געשעהט נאר אין די פרטים. די ווארט כעס אלץ א מושג מופשט אז אלע מענטשן האבן די זעלבע מין זאך וואס הייסט כעס, איז א הפשטה, וואס נאכן באטראכטן אסאך מענטשן און אסאך מצבים ווייסן אונז צו פין-פוינטן דאס איז כעס. אבער די אמת'דיגע חכמה דערפון ליגט נאר אין די פרטים, און ס'איז זייער שווער איבערצוגעבן די כללים. די כללים דער מענטש וואס געבט איבער די כללים איז אייביג קאנווינסד אז יעדער איינער כאפט עס, באט פאר סאם ריזן ס'ארבעט נישט. קען ער נישט איבערגעבן כללים, קען ער איבערגעבן פרטים. אז,
משל פון שלום בית: לערנען פון טאטע און מאמע
ר' יצחק: אז שימוש חכמים מיינט... פאקט אויף ביי למשל שלום בית. די מענטשן היינט איז דא אזא נושא פון מאכן שיעורים אויף שלום בית. די עקטשועל שיעור אויף שלום בית וואס רוב מענטשן פאלגן, איז זיי האבן אויפגעוואקסן ביי טאטע און מאמע, און מער ווייניגער טוען זיי נאך וואס זייער טאטע און מאמע האט געטון.
ר' יואל אשר: וואס מיינט דאס? טוט מען דווקא פארקערט, טוט מען נישט גוט. איך מיין צו זאגן, רחמנא ליצלן, מוז נישט טון ווי א טאטע.
ר' יצחק: נא, ביי דע וועי, ס'קומט אויס בערך וואס דיין טאטע האט געטון עניוועי. ווייל דאס איז דעם אימעדזש. יעצט, וועסט פרעגן וועלכע כללים האסטו געלערנט פון דיין טאטע? איך האב נישט קיין אנונג. אבער דו האסט געזען וויאזוי מ'לעבט א לעבן. מ'שלאגט זיך, מ'געבט זיך אן עצה, מ'העלפט זיך איינער דעם אנדערן, וואטעווער ס'איז, מיט די פעטערנס, יא? ס'איז יא א הפשטה וואס מ'לערנט, ס'איז נישט א דיטעיל וואס מ'לערנט. אבער די וועג וואס מ'לערנט די כלל, יא? ווייל מיין לעבן איז נישט פונקט דאס זעלבע ווי מיין טאטע. איך לעב אין אביסל אן אנדערע דור, אן אנדערע מציאות. אבער וואס איך לערן איז א מדה, קענסטו זאגן, רייט? א געוויסע דבר מופשט. אבער נישט מ'קען לערנען דבר מופשט דירעקט, און נישט מ'קען לערנען די מעשיות איטש מעשה, שטימט? אבער פון די מעשיות, פון לעבן א לעבן, כאפט מען דאס.
נפקא מינה: לערנען משניות און רמב"ם
סאו איך מיין אז מ'לערנט משניות, רמב"ם, וואס דו באקומסט ס'איז אסאך ווייניגער ווי עקטשועל שימוש, יא? ס'איז נאך אלץ נאר פאר ווערטער אויף א פעידזש. אבער דו באקומסט געוויסע איידיעס וויאזוי ס'ארבעט א לעבן, און וויאזוי די חכמים קוקן אן וואס פעלט אויס, וויפיל א מאן איז שולדיג פאר א פרוי. פון דעם באקומט מען א געוויסע איידיע, נישט בתור ראיות.
ביישפיל: באוגעבו קערידזש — וויאזוי די הלכה קוקט אן סטאטוס
איך מיין איינער זאגן איינער פרעגט היינט א שאלה, איך מיין איך געדענק אונז האבן געלערנט אין כולל די הלכות, האבן גערעדט אזוי כאילו שאלות למעשה, יא? א מאן איז מחויב צו קויפן פאר זיין פרוי א באוגעבו קערידזש אדער נישט?
ר' יואל אשר: מיט'ן רכוש וואס מ'האט,
ר' יצחק: מיט'ן מאדע. אונז גייען לערנען אין די פרק מיט א שייכות צו וואוינען. שטייט אז אויב דער מנהג אין זיין פלאץ איז מ'טוט אזוי איז ער מחויב. יעצט, איינער קען זאגן: וואס הייסט? דאס איז א גרויסע לאקשערי, ס'איז פונקט גוט די פשוט'ע קערידזש וואס קאסט א פערטל געלט? עה די בעל הבת'ישע אידן האבן דאס, סאו וואט? רייט?
מצד שני, איך ווייס נישט, איך זאג נישט יעצט הכרעה למעשה, אבער איך זאג אז ווען דו קוקסט אין הלכה זעסטו אז די הלכה רעדט בערך פון זאכן וואס זענען באוגעבו קערידזש פון זמנם. און ס'שטייט אז אויב דיין משפחה איז א בעל הבת'ישע משפחה ביסטו מחויב, זי קען דיך רופן לדין תורה זאגן, זי גייט נישט רופן דין תורה, אבער ס'מיינט צו זאגן דיין סטאטוס איז צו זיין א בעל הבת'ישער יונגערמאן, מוזטו צאלן וואס דער בעל הבת'ישער יונגערמאן צאלט. קענסט נישט זאגן ס'איז א לוקסוס, אונז קוקן אן ס'איז, די רבנים זאגן דרשות קעגן דעם. ווייסטו וואס? מאך א מענטש זאל נישט זיין בעל הבת'יש, הער איך. אבער ווי לאנג זיי זענען יא אזוי, מוזטו. דא פירט מען זיך איין מ'קויפט א קאר, דארפסטו קויפן א קאר.
יעצט, אוודאי אויף דעם קען אויך זיין שיקול הדעת ווי איין און ווי אויס, אבער ווען נישט אז ס'שטייט אין די משנה אזעלכע קעיסעס פון פונקטליך וואס דו דארפסט טון וואס נישט געקענט עכט האבן אפילו א איידיע פון וויאזוי צו פסק'ענען, אבער ס'מיינט נישט אז כ'האב א ראיה, אויב ס'שטייט אין דער משנה אז מ'דארף צאלן פאר איר אזא און אזא זאך, קומט דאך אויס אז מ'דארף קויפן א קערידזש. ס'איז נישט קיין ראיה, ס'איז מער אזוי ווי א...
דיסקוסיע: קען מען אויסרעכענען וויפיל חמישים זוז איז?
ר' יואל אשר: יא, אקעי, למעשה לאמיר ס'לערנען. אין אונזער קעיס, וועסטו זאגן אז אויב א מענטש וויל וויסן וויפיל ער דארף ספענדן, קען ער מאכן א חשבון פון וויפיל איז דאס חמישים זוז, און ער וועט האבן פון דעם עפעס אן איידיע. סאו אויב חמישים זוז איז עקסטרימלי אסאך אדער איז עקסטרימלי ווייניג, אפשר ביסטו גערעכט. אבער אפילו דעמאלטס גייט מען דאך דארפן אויסרעכענען וויפיל עס איז געווען קאמפערד צו דער אוועראל וואס מ'האט געמאכט א חודש.
ר' יצחק: אזוי ווי דו האסט געזאגט זייער גוט. היינט איז, מיין איך, בגדים אסאך ביליגער ווי ס'געווען אמאל, סאו ס'טאקע נישט שייך.
ר' יואל אשר: סאו יא, די אינדאסטריעל רעוואלושן האט געמאכט זאכן זאלן זיין אנדערש. סערוויסעס קאסטן מער, און חפצים ווייניגער.
ר' יצחק: אקעי, און עקאנאמי איז א... מ'קען עס נישט לערנען, מילא. לאמיר לערנען תורה. אקעי, שוין,
הלכה יב: כמה הכסות שהוא חייב ליתן לה
ר' יואל אשר: איז אזוי שטייט. "כמה הכסות שהוא חייב ליתן לה", וויפיל דארף ער איר ספענדן אויף מלבושים? ער דארף געבן "בגדים של חמישים זוז", איינמאל א... די יאר באדזשעט פאר בגדים זאל זיין חמישים זוז, "שנמצאו החמישים שישה דינרין ורביע דינר כסף".
דער סיסטעם פון בגדים: ווינטער און זומער
זאגט יעצט דער רמב"ם אזוי, וויאזוי ארבעט דער סיסטעם? מ'גיבט עס איינמאל א יאר, אבער ס'מיינט נישט אז איינמאל א יאר איז גענוג פאר וועש, ווייל ס'איז דאך דא אויך ווינטער און זומער, און אה די ווייב קען פארלאנגען כ'וויל גיין אה... מענער האבן איין רעקל יא? אסאך מענער עט ליסט. מ'האט א רעקל, אבער פרויען הא, יעדע סיזן דארף מען האבן וועש. אבער ס'מיינט נישט פיר סיזענס א יאר, נאר צוויי סיזענס א יאר.
ר' יצחק: דער סדר וואס איז געווען דעמאלטס איז אזוי:
ר' יואל אשר: רייט, "נותנן לה חדשים", דער סדר איז געווען אזוי, מ'האט געקויפט נייע וועש, ס'איז געווען העווי, ס'געווען פול מיט סחורה, לאמיר זאגן בגדי צמר, יא? ס'איז פול מיט ס'איז אה העווי. און מיט דער צייט, ווי מער מ'גייט עס, ווערט עס מער און מער אויסגע... ס'רייסט זיך אראפ שטיקלעך דערפון, ס'ווערט דינער און דינער. אין זומער ווען מ'וויל שוין גיין דינע מלבושים, קען מען גיין די זעלבע מלבושים, ווייל ס'איז שוין געווארן אויסגעוועלקט, אויסגעדינט.
סאו "נותנן לה חדשים בימות הגשמים", מ'קויפט נייע וועש ימות הגשמים, ווייל דעמאלטס דארף מען ווארעם, און "בלאיותיהן", די שיריים דערפון, וואס איז נאך געבליבן דערפון,
ר' יצחק: טוט מען אן בימות החמה. די זעלבע?
ר' יואל אשר: פיין. יא, די זעלבע. ער מיינט דא צו זאגן אז מ'דארף נישט קויפן נייע מלבושים פאר ימות החמה. ס'איז יא גענוג אז מ'קויפט איינמאל א יאר.
שחקים — מותר הכסות
ר' יצחק: והשחקים,
ר' יואל אשר: דאס בלייבט איבער, אויסגעריבן.
ר' יצחק: דאס איז א לעוועל נאך בלאיות. דאס הייסט שחקים.
ר' יואל אשר: שחקים איז מלשון ראב, ניין? שוחקים יפה יפה. די אפגעריבענע וועש נאך אלעם, יא. "והן מותר הכסות". אויף דא האט ער געזאגט, ווייל נעכטן האט דער רמב"ם געזאגט, וואס טוט זיך מיט מותר המזון וואס מ'האט געקויפט עסן? רייט.
ר' יצחק: דאס איז מותר הכסות. זיינס. אבער מותר הכסות,
ר' יואל אשר: מותר הכסות איז "הרי הן שלה". איז אויך א טעם אויף דעם, פארוואס דארף זי שמאטעס? ווייל ס'איז אויך דא צייטן ווען מ'גייט אנגעטון שוואכערע קוואליטי מלבושים. דאס איז "בימי נידתה". אזוי שטייט אין הלכות נידה אז ס'איז דא אזא זאך ווי מ'פלעגט האבן בגדים מיוחדים בימי נידתה. אבער בייסיקלי, די ביידע זאכן איז א קולא, אז דער מאן דארף נישט קויפן עקסטערע בגדי נידות און עקסטערע בגדי ימות הקיץ.
ר' יצחק: יא, נישט דאס איז דער סדר עפעס. יא. סתם, דאס איז געווען דער סדר, מ'איז געגאנגען אן אלטע, פארוואס דארף מען קויפן אן עקסטערע קלייד? מ'גייט אן אלטע קלייד וואס איז שוין אביסל...
נוסף אויף בגדים: חגור, כופח, מנעל
ר' יואל אשר: דאס איז די געווענליכע קליידער וואס דעקט צו די באדי, אבער אויסער דעם, "ונותן לה חגור למתניה", א גארטל, א בעלט, "וכופח לראשה". כופח, אז מ'האט געהאט, ס'איז דא כופח תנור וכירים, יא? כופח איז דאך א לשון פון א סארט אויוון. ס'קען זיין אז ס'זעט אויס ענליך, אדער כ'ווייס נישט וואס די קשר איז.
ר' יצחק: כופח מיינט עפעס א הוט,
ר' יואל אשר: עפעס א שטריימל, עפעס א יו נאו, עפעס א קאלפיק. און "מנעל", און שיך קויפט מען "ממועד למועד". יעדע יום טוב קויפט מען א נייע שיך. נאנט. ס'טייטש אז שיך קויפט מען מער אפט ווי וועש. זעט אויס אז שיך אדער אמאל פלעגט עס ווערן מער אויסגענוצט, מער אפט אויסגענוצט, און שיך קויפט מען יא מער, א פאר מאל א יאר. ס'איז אינטערעסאנט, ווייל צווישן פסח און שבועות איז קוים צייט. מיינט מען דריי מאל א יאר?
דיסקוסיע: וואס מיינט "ממועד למועד"?
ר' יצחק: מיינט מען יעדע יום טוב? מיין אז ממועד למועד אז ס'איז א פראבלעם, ווייל ס'מיינט לכאורה אזוי ווי דו זאגסט. ער זאגט אז מ'קען פארשטיין אביסל אנדערש, מ'קען פארשטיין אז כאילו, די גמרא זאגט אז דאס רעדט זיך אז ס'ווערט אויסגענוצט שנעל. אבער מ'קען עס פארשטיין אז כאילו ער דארף איר געבן דריי מאל א יאר, און מ'גיבט שוין דריי מאל א יאר, גיבט מען פאר יום טוב. ס'איז נישט קיין דין אין הלכות יום טוב, רייט?
ר' יואל אשר: סאו אויבן אויף האסטו געזאגט מ'רעדט דאך דא הלכות כתובות, סאו ווי קומט דא אריין יום טוב? אבער אזוי ווי אוכל עמה מליל שבת לליל שבת האסטו געזאגט אז אן ענין פון כבוד שבת.
ר' יצחק: ס'איז דא צוויי, די אלע זאכן איז דא א דאפלטע, מ'כאפט שוין ביידע אריין.
ר' יואל אשר: ס'איז דאך דא א מצוה פון קויפן א נייע מלבוש פאר די ווייב. אבער ס'איז נישט גערעכט, ווייל אין הלכות יום טוב האט דער רמב"ם יא געזאגט מ'זאל קויפן א נייע מלבוש פאר די ווייב.
ר' יצחק: יא,
ר' יואל אשר: פארדעם זאג איך ס'מיינט בגדי צבעונין.
דיסקוסיע: איז דא א חיוב יום טוב צו קויפן נייע בגדים?
ר' יצחק: ס'קען דאך נישט זיין, וויאזוי קען זיין? ס'איז אויך חוץ פון הלכות כתובות איז דא אויך הלכות... דארף ער איר געבן נאך מער? איך בין נישט מסכים, איך האב שוין געזאגט דארט, די ווארט דו איז,
ר' יואל אשר: דו מיינט מ'דארף אויסשטאפירן פון קאפ ביז פיס. א נייע בגדי צבעונין מיינט עפעס א נייע שאל, א נייע טיכל,
ר' יצחק: עפעס א שטיקל א פיעס אויפ'ן מלבוש. איך מיין אז דאס וואס שטייט דארט מיינט נישט אז ער דארף איר קויפן פאר יום טוב, זי דארף האבן. איך בין בכלל א חולק אויף די הלכה אז מ'דארף קויפן פאר די ווייב א מתנה יום טוב. א ווייב, א מאן פרייט זיך יום טוב מיט דעם ער האט פלייש. גראדע פלייש נוצט זיך אויס, דארף ער קויפן אלעמאל ערב יום טוב נייע. א ווייב פרייט זיך אז זי טוט זיך אן שיין, דארף ער מאכן זיכער אז זי האט. אויב זי האט צו קויפן בימות הגשמים, מסתמא קומט א סעט שבת בגדים, יום טוב בגדים, וואטעווער, האט זי שוין דאס. דאס איז דאך די ווארט.
די נעלים שטייט אז וויבאלד מ'דארף מערערע סעטס אה שיך א יאר, קויפט מען שוין לכבוד יום טוב, עס וועט שוין זיין א שמחת יום טוב, אבער ס'איז נישט קיין חיוב יום טוב צו נייע בגדים.
ר' יואל אשר: ס'קען זיין אז מ'איז דאך געווען עולה רגל, מ'איז ארויף מיט די פיס, סא איז טאקע אן ענין פון שמחת יום טוב, ווייל יעדע מאל פאר מ'גייט ארויף קויפט מען נייע שיך, מיט די הייליגע נייע שיך ארויפגיין קיין ירושלים.
ר' יצחק: אבער נשים זענען פטור, ס'איז נאר יראה כל זכורך. ס'קען זיין אז זי גייט עניוועיס, אבער, אוקעי.
ר' יואל אשר: פרומע ווייבער פלעגן מיטקומען, יא, מ'האט מיטגענומען זיינע ווייבער,
הלכה יג: במה דברים אמורים — באותן הימים ובארץ ישראל
ר' יצחק: יא. אוקעי, במה דברים אמורים? ווען איז דער שיעור? זאגט דער רמב"ם,
ר' יואל אשר: דער שיעור וואס איך האב דיר געזאגט פון די אלע זאכן,
ר' יצחק: וויפיל געלט, וויפיל בגדים, וויפיל...
ר' יואל אשר: איז באותן הימים, יענע טעג, ער מיינט צו זאגן די טעג פון די משנה, ובארץ ישראל. אינטערעסאנט,
דער רמב"ם'ס קוואליפיקאציע קומט פון דער גמרא
ר' יצחק: ווייל דער רמב"ם... דאס איז אויך שוין א גמרא, דאס זאג איך דיר. דאס וואס דער רמב"ם זאגט באותן הימים איז שוין אויך א שטיקל גמרא, דער רמב"ם זאגט נישט אליינס דא. אה, אינטערעסאנט. דער רמב"ם זאגט נאך פון די גמרא.
ר' יואל אשר: די גמרא זאגט די ווערטער באותן הימים ובארץ ישראל?
ר' יצחק: נישט דער לענגווידזש, אבער יא. אה אלץ די גמרא איז שוין געווען אין בבל, און די גמרא זאגט אז ביי אונז איז אנדערש, מ'דארף נישט אזויפיל שיך, און מ'דארף נישט פונקט די עמאונט פון געלט וכו'.
ר' יואל אשר: זאגט דער רמב"ם, דאס וואס איך האב דיר געגעבן דער שיעור איז א שיעור וואס איז פאר דעם זמן המשנה. אבל בשאר זמנים
הלכות אישות פרק יב: שיעור כסות לפי מקום וזמן, כלי בית ומדור
הלכה יג (המשך) — כסות לפי המקום והזמן
ר' יואל אשר: אינטערעסאנט, ווייל די רמב"ם דאס
ר' יצחק: איז אויך שוין א גמרא דאס זאג איך דיר, דאס וואס די רמב"ם זאגט באותן הימים איז אויך א שטיקל גמרא. דער רמב"ם זאגט נישט אליינס דא. א אינטערעסאנט. דער רמב"ם זאגט נאך פון דער גמרא.
ר' יואל אשר: די גמרא זאגט די ווערטער באותן הימים ובארץ ישראל?
ר' יצחק: נישט דער לענגווידזש, אבער יא. אה אלץ א גמרא איז שוין געווען אין בבל, די גמרא זאגט אז ביי אונז איז אנדערש, מען דארף נישט לבושיך, און מ'דארף נישט פונקט די עמאונט פון געלט וכדומה.
ר' יואל אשר: ווייל דער רמב"ם, דאס דע דאס וואס כ'האב דיר געגעבן דער שיעור איז א שיעור וואס פארלייגט בזמן המשנה. "אבל בשאר זמנים ושאר מקומות" איז "אין הדמים עיקר" קוקט מען נישט אויף די געלט, מ'קען דיר נישט געבן א געוויסע סכום וויפיל מ'דארף ספענדן, נאר כאפ דער עיקר אן, כאפ דער פרינציפאל פון דעם, אז וואס? און ער זאגט "יש מקומות שיהיו הבגדים שם ביוקר הרבה", ס'איז דא פלעצער וואו וועש איז טייער, "או בזול הרבה", וואו וועש איז זייער ביליג. "אלא העיקר שסומכין עליו" דער עיקר וואס וואס אויף דעם דארף מען זיך אנליינען, ס'טייטש פון דעם דארף מען זיך אויף אויפפירן, אזוי דארף מען פסק'ענען איז אז וואס? "שמחייבין אותו ליתן לה בגדים הראויים
ר' יצחק: לימות הגשמים ולימות החמה.
ר' יואל אשר: בפחות" ביי די לעסטע, אמווייניגסטנס נישט נישט ווייניגער, "שלובשת כל אשה בעלת בית שם באותה המדינה". אזוי אזוי וויפיל א אשה בעלת בית ספענדט אין יענע לאנד.
ס'זעט דא אויס אז מיידלעך האט מען נישט געספענדט אזויפיל אויף וועש. איינמאל א פרוי איז א א גבירה, גבירת הבית, בעלת הבית,
ר' יצחק: א באלעבוסטע האט מען געקויפט בעסערע מלבושים,
ר' יואל אשר: סא לויט וואס די סטענדערד אלס באלעבוסטעס דארף מען האבן אזויפיל שטעלט מען צו. אלרייט,
דיסקוסיע: קען מען זאגן אז היינטיגע סטענדערדס זענען משוגע?
ר' יצחק: גוט. זאגט דער רמב"ם, וואלסטו געמיינט אז כסות מיינט נאר קליידער? ניין, אז ס'שטייט כסות מיינט עס נאך מער.
ר' יואל אשר: כ'זאג פשט כ'האלט נאך אלץ אביסל נאכדעם וואס דער רמב"ם האט דאס געזאגט טראכט איך צו, נאכדעם קען מען נאך יעצט גיין בעקווארדס און זיי קוקן וויפיל ס'איז געווען אין די משנה. ווייל למשל, ס'וועט קומען א מאן און זאגן אז היינט איז משוגע די סטענדערדס, פרויען גייען יעדע זונטיג שאפינג, א אקעי, דאס דאס אז מ'דארף נאר איינמאל א יאר בלייבט ווייטער די הלכה. די הלכה גייט זיך נישט טוישן אז מען דארף קויפן יעדע פאר וואכן נייע וועש ווייל ווייל דאס איז די סטענדערד אין דער שטאט.
ר' יצחק: ניין, בפחות, אויב די וויי אויב די ארימסטע פרוי אין דער שטאט. דא רעדט מען ביי עניות, באלד האלט מען רעדן ביי גביר right? אבער אויב איינער האט נישט אמ איבריגע געלט א האט
ר' יואל אשר: נישט קיין העכערע סטענדערד פערסאנעלי,
ר' יצחק: די ביליגסטע פון דער שטאט. אקעי. באותה המדינה, מדינה מיינט א שטאט.
ר' יואל אשר: ניין, איך זאג, דאס אז מ'קויפט עס איינמאל א יאר, אפשר איז דאס יא א סטענדערד פאר אייביג?
ר' יצחק: זאלסט וויסן? ניין. ניין, פארקערט. דער רמב"ם זאגט אז, זעסטו פון די הלכה סך הכל אז מ'דארף האבן, פארקערט, אזוי ווי דו האסט געזאגט גוט פריער, איך מיין אז דו האסט געזאגט קודם א הקדמה, נאכדעם האסטו געכאפט אז דו ביסט נישט גערעכט, איך מיין אז דו ביסט יא גערעכט. דו האסט געזאגט אז פרויען דארפן יעדע סיזן קליידער, אבער מ'דארף נישט, שטעלט זיך אויס פארקערט. אין ארץ ישראל דער מנהג איז געווען אז מ'דארף זומערדיגע קליידער ווינטערדיגע, אבער מ'קען ניצן די זעלבע. טאמער אין אמעריקע דארף מען ווינטערדיגע און זומערדיגע, אבער מ'קען נישט ניצן די בלאיות,
ר' יואל אשר: דארף ער יא קויפן עקסטערע פאר יעדע סיזן. אה, אה, רייט, שכח. רייט. מאכט סענס, ווייל למשל, ווינטער אין ארץ ישראל איז נישט אזוי קאלט, סאו דארף מען אביסל ווארעמער, אבער מ'דארף האבן א קאוט, קען נישט גיין שבת מיט א אויסגעריבענע קאוט,
ר' יצחק: און איז נישט קיין זומער מלבושים.
ר' יואל אשר: יא? אקעי. רייט. עקזעקטלי.
הלכה יד — ובכלל הכסות: כלי בית ומדור
ר' יואל אשר: שיין, זאגט דער רמב"ם ווייטער: דאס איז כסות וואס טייטשט וועש. אבער ובכלל הכסות איז דא נאך זאכן וואס איז טייטשט נישט וועש, אבער ס'איז בגדר כסות. שהוא חייב לה. וואס איז דאס? וואס איז דאס? כלי בית, שטוב געצייג, אפלייענסעס, אזעלכע זאכן, שטוב געצייג. ומדור שיושבת בו, און די הויז וואו זי וואוינט.
ר' יצחק: כלי בית, ס'הייסט. און די שטוב אליין. יא. אפשר מדור מיינט א צימער,
ר' יואל אשר: אדער א גאנצע שטוב? יא, ער גייט שוין זאגן. מ'דארף דינגען א דירה, אפילו נישט קויפן א דירה, נאר דינגען א פלאץ צו וואוינען.
אינטערעסאנט, ווייל מדור איז מן הסתם אסאך טייערער, עט ליסט אין אונזערע השגות, מדור איז אסאך טייערער ווי די כסות, אבער א כסות דארף מען... אקעי, נישט קיין חילוק, שוין.
וואס זענען די כלי הבית?
ר' יואל אשר: אקעי, סאו ומה הן כלי הבית? וואסערע כלי הבית דארף דער מאן צושטעלן פאר די פרוי? מיטה מוצעת, א בעט וואס איז איבערגעצויגן. דאס הייסט, נישט א טרוקענע בעט, נאר א בעט מיט בעט געוואנט,
ר' יצחק: יא? לכאורה. מיטה אפשר מיינט וואו מ'זיצט, מ'פלעגט דאך זיצן דעמאלטס דערויף,
ר' יואל אשר: יא? אקעי, ומפץ, מממ. או מחצלת, טייטשט ס'איז נאך כלי המיטה, לאמיר זאגן א מאדראץ, א זאך וואס מ'זיצט אויף דעם. א זאך וואס מ'זיצט דערויף. לישב עליה, יא. יא. מממ. ווייטער,
ר' יצחק: וואס נאך? דאס הייסט, מ'פלעגט זיצן אדער אויף א בעט ביי די סעודה, אדער אויף די פלאר. אבער אויף די פלאר זיצט מען נישט דירעקט אויף די פלאר, מ'זיצט אויף אזא מפץ א מחצלת, פארשידענע סארט אויף אזא מעט, מ'זיצט אויף. אזוי א מעט, עקזעקטלי, יא. א חוץ פון דעם, יא?
ר' יואל אשר: און כלי, וכלי אכילה ושתייה, מממ. יא. כגון קדירה, טעפ צו קאכן, וקערה וכוס ובקבוק, עסצייג. "בקבוק" און "באטעלעך", "וכיוצא בהן", זאכן וואס מ'דארף האבן אין שטוב.
ר' יצחק: דאס איז די כלי בית, יא? "והמדור".
דיסקוסיע: פון וואו ווייסט מען אז מ'דארף צושטעלן א מדור?
ר' יואל אשר: יא, פון וואו ווייסט מען דאס אז מען דארף אויך קויפן מדור? ס'טייטש ער לייגט עס אריין אונטער די גדר כסות, אז ווען די תורה האט געזאגט "כסות" האט ער געמיינט אויך א דאך איבערן קאפ. ס'קען זיין אז דאך איז אזוי ווי א גרעסערע מלבוש. ס'איז דא די מלבוש אויף די גוף, און א דאך איבערן קאפ איז אויך צו באדעקן דעם מענטש, זאל נישט זיין,
ר' יצחק: זיך נישט טרעפן עקספאזד. ער ברענגט פון די קרית ספר, די מהר"י בן חביב, אז ס'שטייט א פסוק "אם בית אשה נדרה", אויב זי האט געמאכט א נדר אין די "בית אשה", זעט אויס אז א פרוי וואוינט אין די בעל'ס הויז, א מפורש'ע פסוק, דארף ער צאלן דערפאר, דאס הייסט אז זי האט א הויז.
אבער סיריעסלי, דו האסט א הוה אמינא מ'דארף נישט צושטעלן וואו צו וואוינען? אה, גוט, אבער... פארוואס פונקט בכלל כסות? ס'איז די ענגסטע זאך צו כסות. ס'מוז זיין דאורייתא. ס'קען נישט זיין אז מדאורייתא דארף ער נאר געבן א קלייד און זי זאל וואוינען אין די בארג. איך מיין וואס... טאקע אינטערעסאנט.
ר' יואל אשר: און מ'דארף טראכטן, למשל, אויב ער האט א הויז, דארף ער דאך נישט צושטעלן אן עקסטערע הויז, ער וואוינט אין זיין הויז.
ר' יצחק: מ'רעדט דאך דא למשל אפילו נישט...
ר' יואל אשר: אפילו אויב נישט. יא.
ר' יצחק: אקעי. נישט קלאר.
ר' יואל אשר: איך מיין איינער פון די מפרשים האט געזאגט אז "עונה" מיינט א הויז, ניין? "מעונה", ניין?
ר' יצחק: יא, ס'איז געווען אפשר אזא טייטש. אקעי, ער איז געבויט אויף די טייטש.
ר' יואל אשר: און דער רמב"ם האט דאך נישט אנגענומען אזוי, דער רמב"ם האט געזאגט "בכלל הכסות".
דיסקוסיע: דער מקור פון שאר כסות ועונה אין דער תורה
ר' יצחק: אבער געדענקסט אז... אקעי, איך ווייס נישט אויב דאס איז נוגע, אבער געדענקסט אז אין די תורה שטייט נישט אמת'דיג אז מ'דארף געבן "שארה כסותה ועונתה" פאר א פרוי. אין די תורה שטייט אז אפילו ווען מ'נעמט א צווייטע פרוי אויף די אמה, זאל מען אויך נישט
ר' יואל אשר: פארגעסן ווייניגער ווי דו געסט פאר יעדע פרוי.
ר' יצחק: איז דאך פשט אז דאס אז מ'דארף געבן "שארה כסותה ועונתה" לכתחילה, דאס האט מען געוואוסט פאר...
ר' יואל אשר: דאס איז פשוט. אפילו פאר א פרוי וואס דו מיינסט אז זי האט קלענערע סטאנדארטס, זאלסטו אויך געבן.
ר' יצחק: דאס קומט זיך פאר א נארמאלע פרוי. יא. על כל פנים, ס'קען זיין אז דאס איז פשוט, אז ס'מיינט אז ער דארף געבן די נארמאלע זאכן וואס א פרוי געהערט.
ביי די וועי, וואס איז א חילוק צו ס'איז "שארה" אדער "כסותה" אדער "עונתה"?
ר' יואל אשר: ס'מיינט נישט קיין חילוק אויף
ר' יצחק: וועלכע קעריער ווי ס'שטייט. די גאנצע ליסט איז א... ס'איז נישט אז די תורה זאגט אז דאס איז אנדערש ווי דאס. די תורה זאגט, גיב איר וואס א פרוי דארף. אקעי. "והמדור", וואס איז דער שיעור מדור? יא?
דריי קאטעגאריעס: שאר, כסות, עונה
ר' יואל אשר: ס'קען זיין אז ס'זענען דריי קאטעגאריעס פון זאכן: שאר דארף מען קויפן יעדן טאג נייע עסן, עסן נוצט זיך אויס. מ'קען נישט קויפן, מ'קען נישט עסן אויף די יאר, עסן איז אויף די טאג.
ר' יצחק: פאר דריי חדשים האבן מיר עס געלערנט איינער האט א מניח ביתא ריקן.
ר' יואל אשר: אקעי. סאו נאכדעם, כסות איז די אלע זאכן וואס מ'קויפט אמאל ביז ס'ווערט אויסגע... ביז ס'ווערט אויסגענוצט, און עונה איז שוין א פיזישע זאך צווישן דעם מאן און דער פרוי. אקעי. סאו אזוי מ'לייגט מען אריין די אלע זאכן אונטער כסות, וואס האט מען יא אריינגעלייגט אונטער שאר?
ר' יצחק: א לאנג טורם פורטשעס,
ר' יואל אשר: יא, מ'קויפט איינמאל ביז ס'איז געווארן צובראכן.
ר' יצחק: און שאר האט מען טאקע אריינגעלייגט די טאשנגעלט אז זי דארף גיין אין מרחץ.
ר' יואל אשר: א, די טאשנגעלט איז אויך עפעס וואס מ'נוצט אויס. סאו שאר איז עפעס וואס דער מאן דארף יעדן טאג פרעגן זיין ווייב, האסטו שאר? אדער יעדע וואך לאמיר זאגן. שבת צו שבת. און כסות איז ווען ס'ווערט צובראכן די טאפ דארף מען קויפן א נייע טאפ, אבער ס'איז א מער איינמאליגע עקספענסעס, אדער איינמאל אין א לענגערע צייט עקספענסעס.
שיעור המדור
ר' יואל אשר: אקעי. און וואס איז דער מדור? ששוכר לה, ער דארף איר דינגען. סתם עטליסט דינגען, ס'טייטש אויב קויפט ער איז דאך זיכער גוט. אבער ער דארף איר עטליסט דינגען "בית של ארבע אמות על ארבע אמות" א צימער פון ארבע אמות על ארבע אמות.
איך מיין פאר איר. ס'טייטש אויב זיי וואוינען צוזאמען, דארף ער האבן ארבע אמות און זי האבן ארבע אמות. זי זאל האבן איר אייגענע ארבע אמות. ווייל אונז האבן דאך געלערנט אזוי, אין הלכות שבת, ארבע אמות איז מקומו של אדם, זי זאל האבן א באקוועמען פלאץ, זי זאל נישט זיין צוזאמגעקוועטשט מיט אים א גאנצע צייט. זי זאל האבן איר אייגענע. אויב קויפט ער א הויז, זאל זיין פאר יעדן איינעם פון זיי ד' אמות.
ר' יצחק: זעסטו דאך נישט אזוי דער מנהג.
ר' יואל אשר: ווייל אונזערע הייזער זענען גרעסער ווי ד' על ד' אמות.
ר' יצחק: ניין, אבער אויב זי האט נישט קיין עקסטרע בעדרום מיט אן עקסטרע... זי שלאפט אין די זעלבע ד' על ד' אמות פון אים.
ר' יואל אשר: ווייל ס'איז מער ווי ד' על ד' אמות. דאס זעט אויס אזוי ווי א מינימום. לאמיר זאגן אז ער איז דער ארימאן,
ר' יצחק: ער וואוינט אין די וועלדער,
ר' יואל אשר: אויב האט ער נאר א קליינטשיק הויז פון ד' על ד' אמות, קען ער נישט צווינגען זי אריינצוקוועטשן אין די זעלבע הויז. ער דארף איר דינגען א הויז פון ד' על ד' אמות.
ר' יצחק: איך ווייס נישט אויב ס'שטייט דאס, אפשר סתם ס'איז פאר ביידע א הויז.
ר' יואל אשר: יא, אבער אפילו ווייניגער ווי אזוי הייסט א דירה סרוחה. בקיצור, ס'דארף זיין א דירה ראויה. איך מיין יא ס'קומט איר, ששוכר לה, זי האט די רשות צו האבן איר אייגענע ד' על ד'. מ'וועט שוין זען אז זי זאל האבן איר אייגענע בית הכיסא. יא, איר אייגענע? ניין, ס'איז דאך דא א בית הכיסא ביי די עק פון די שטעטל.
דיסקוסיע: דער קאנטעקסט פון די הלכות — ווען דער מאן וואוינט נישט מיט דער פרוי
ר' יצחק: ניין, ס'שטייט זיין אייגענע, אבער איך מיין אז די הלכה
ר' יואל אשר: איז גערעדט ווען א
ר' יצחק: מענטש האט א פאר ווייבער למשל,
ר' יואל אשר: אדער ס'גייט אריין אפילו א
ר' יצחק: מענטש וואוינט צוזאמען מיט א ווייב: איך וויל נישט גיין. הלכות. איבעיא דא קא אויף איר, די אלע הלכות איז עפעס געפרעימד אין א סיטואציע וואס ער האט א ווייב, ער גייט קומען איינמאל א וואך, גיי ווייס וואו ער וואוינט,
ר' יואל אשר: ער וואוינט ביי די אנדערע ווייב,
ר' יצחק: סא, אזויווי יעקב האט געהאט אהל אהל פאר רחל אהל פאר לאה און. יא. אדער אזוי ווי די מקור פון כסות ועונה. ער וואוינט מיט אה מיט די נייע פרוי, אחרת יקח לו, ער האט דאך א די אמה נעבעך. סאו זי דארף האבן א א הויז. זי וואוינט נישט אין זיין הויז.
אויב זי וואוינט אין זיין הויז, אוודאי דארף זיין הויז דארף אויך אינקלודן, איך בין מסכים אז זיין הויז דארף האבן א בית הכסא וכו', ווייל דאס איז א פארט וואס ער דארף צושטעלן פאר זיין ווייב, אבער ער מעג אויך וואוינען דארט, נישט אזוי? געווענליך א ווייב וואוינט, א נארמאלע ווייב וואוינט צוזאמען מיט אירע מאן. אפשר נישט? אפשר דער סדר געווען דעמאלטס אז?
ר' יואל אשר: גערעכט, די אלע הלכות איז אויך דער ואוכל עמה מלילי שבת, קען אויך מיינען דאס,
ר' יצחק: אז ווען א מענטש וואוינט אין א הויז, איז ער דאך דארטן אייביג,
ר' יואל אשר: אבער, אפילו באופן ווען ער האט א ווייב דארף, איך מיין אז ס'איז פשוט, ווייל אויב א אופן וואס ער וואוינט מיט איר איז דאך נישט קיין שאלה.
מאכט אסאך סענס, ווייל מ'רעדט דאך נישט דא פון א מענטש זאל באדזשעטן וויפיל ער ספענדט פאר לעבן. דאס איז דאך, דאס איז דאך פשוט, נאר מ'רעדט דאך דא וויפיל ער זאל צושטעלן פאר די ווייב. ווען ער וואוינט נישט אין יענע הויז און ער שטעלט איר צו, דארף ער איר דינגען א בית של ארבע אמות על ארבע אמות.
חצר ובית הכסא
ר' יואל אשר: און גאנץ באלעבאטיש, ותהיה רחבה חוצה לו, ער דארף איר אויך צושטעלן א שטיקל א חצר אינפראנט פון די הויז, א פאורטש, א חצר, כדי להשתמש בה, כדי זיך צו קענען ניצן.
ר' יצחק: יא, אמאל דער סדר געווען אז מ'איז נישט געזעצן אינדערהיים,
ר' יואל אשר: דאס חצר האט געהייסן דער החיים אין אלע ענינים, און תשמישים געווען אין די חצר. מ'המ. ויהיה לו בית הכיסא חוץ ממנו. אינדרויסן פון די שטוב זאל זיין א בית הכיסא. מ'המ. יא? חוץ ממנו מיינט דאס? זאל זיין אינדרויסן פון די שטוב?
ר' יצחק: יא.
ר' יואל אשר: נישט אינעווייניג? וואס איז ער, פארוואס איז ער מדקדק
הלכות אישות – מדור, תכשיטים, הכל לפי עשרו, וכסות לקטנים
מדור – רחבה חוצה לו ובית הכיסא
ר' יואל אשר: ותהיה רחבה חוצה לו, ער דארף איר אויך צושטעלן א שטיקל א חצר אין פראנט פון די הויז, א פארטש, א חצר, כדי להשתמש בו, כדי זיך צו קענען נוצן.
ר' יצחק: יא, אמאל דער סדר געווען אז מ'האט נישט געזעצט אין דערהיים,
ר' יואל אשר: די חפצים, די רוב חיים און תשמישים געווען אין די חצר. ויהיה לו בית הכיסא חוץ ממנו. אינדרויסן פון די שטוב זאל זיין א בית הכיסא. יא? חוץ ממנו מיינט דאס, ס'זאל זיין אינדרויסן פון די שטוב?
ר' יצחק: יא.
ר' יואל אשר: נישט אינעווייניג. פארוואס איז ער מדקדק אויף די ווארט חוץ ממנו?
ר' יצחק: איך מיין אז ווי דו זאגסט, ס'זאל זיין דארט נאנט, נישט צו ווייט, און אויך נישט אינעווייניג. די בית כיסא איז אין די חצר.
ר' יואל אשר: סמוך לשולחנו איז א לאקשערי, אבער עטליסט אין לעבן די הויז עפעס זאל זיין א... אקעי.
שאלה: איינער וואס וואוינט אין א בעיסמענט אן א רחבה
ר' יואל אשר: סאו איינער וואס וואוינט אין א בעיסמענט מיט זיין ווייב און האט נישט קיין רחבה חוצה לו?
ר' יצחק: ניין, היינטיגע צייטן איז דאך נישט די מנהג צו האבן א רחבה בכלל. היינטיגע צייטן טוט מען רוב ארבעט אינדערהיים. דעמאלטס א רחבה דארט האט מען געוואשן די וועש,
ר' יואל אשר: דארט האט מען געבאקן, געקאכט. אבער יעדער איינער ענדזשויט צו האבן א שטיקל א פארטש אדער עפעס א שטיקל א בעקיארד.
ר' יצחק: יא, אבער נישט דאס איז די הלכה. רחבה מיינט להשתמש בה. אזוי מיין איך.
ר' יואל אשר: יא.
תכשיטים – אונטער דער קאטעגאריע כסות
ר' יואל אשר: שוין, זאגט דער רמב"ם ווייטער: וכן,
ר' יצחק: עד כאן הלכות כסות. יעצט, חוץ פון כסות,
ר' יואל אשר: קומט צו, ניין, יעצט איז גוט אין כסות. יא,
ר' יצחק: כסות מיינט וועש, אבער... כסות, מדור, און א דריטע זאך,
ר' יואל אשר: ס'איז א דריטע לעוועל. כסות איז בעיסיק, א מענטש וואס דארף דאך האבן וועש. תכשיטים איז שוין א... איז שוין א... לאקשערי. ס'גייט אונטער כסות. וכן מחייבין אותו ליתן לה תכשיט, אונז לייגט, יא, אזוי ווי דער רמב"ם לייגט אריין אונטער כסות.
ר' יצחק: כגון, וואס מיינט תכשיט? כגון בגדי צבעונין להקיף על ראשה ופדחתה,
ר' יואל אשר: שיינע טיכלעך צו אונטון אויף איר קאפ. ופוך ושרק איז א מיין איך מיני מעיקאפס. שרק, יא, שרק, יא. כלה נאה וחסודה, ווי שטייט דארטן,
ר' יצחק: לא כחל ולא שרק ולא יעלת חן. מ'זינגט פאר די כלה אז זי דארף נישט קיין מעיקאפ, דו מיינסט אז זי דארף יא. זאגט מען איר אזוי.
ר' יואל אשר: ווען זי איז א כלה דארף זי נישט, וואס איז נאך די חן? און ער דארף איר צושטעלן מעיקאפ, דאס איז אויך בגדר תכשיטים. פארוואס?
ר' יצחק: וכיוצא בהן כדי שלא תתגנה עליו. ער דארף מאכן זיכער אז זי זעט אויס שיין פאר אים. און ווער דארף צאלן דערפאר?
ר' יואל אשר: ער. ער. אבער וואס... נאכאמאל, איך וויל פארשטיין, אויב איז עס בגדר כסות, א מענטש וועגן דעם הייסט עס בגדר כסות. טייטש, כסות מיינט אז א מענטש זאל זיין אויסקוקן נארמאל, אבער פאר א פרוי וואס האט א מאן, איז אונטער די גדר כסות מער פון דעם. זאכן וואס זענען לאקשערי. פארוואס?
ר' יצחק: ווייל זי האט דאך א מאן, שלא תתגנה עליו. הממ.
חידוש: תכשיטים ווערן כסות ווייל ס'איז דא א סיבה
ר' יואל אשר: די צורך פאר דעם, מ'וועט שוין זען נפקא מינה פאר'ן סיפור אז דאס אז עס גייט אריין בגדר כסות איז נאר ווייל ס'איז דא א סיבה כדי שלא תתגנה עליו. ממילא ווערט דאס א בעיסיק כסות. טייטש אויב א מיידל וויל האבן בגדי צבעונין עס וועט נישט אריינגיין בגדר כסות. ס'נישט נוגע ווייל ס'נישטא קיין הלכות כסות אבער ס'וועט נישט הייסן כסות ווייל פאר דיר איז עס א לאקשערי, מה שאין כן פאר א פרוי וואס איז דא א סיבה אז ס'איז א
ר' יצחק: נעסעסיטי הייסט עס שוין כסות.
ר' יואל אשר: הממ. יא.
ר' יצחק: די אלע שיעורים וואס מ'האט יעצט געלערנט,
ר' יואל אשר: אינטרעסאנט אז דער רמב"ם זאגט תכשיט זאגט ער די זאכן, אין דער רמב"ם'ס צייטן איז אויך געווען תכשיט דיימאנדס און גאלד און זילבער, אבער דאס זעהט אויס אז ס'איז טייערע זאכן, ס'איז נישט בגדר חיוב גמור.
ר' יצחק: תכשיט מיינט אזוי ווי א וועש,
ר' יואל אשר: נאך א שטיקל וועש, בגדי צבעונין מיינט א פענסיערע וועש, א שיינע טיכל, א שיינע שאל,
ר' יצחק: יא. אבער באלד וועט מען זעהן, ביי א גביר דארף ער טאקע געבן גאלד און זילבער, ביי אן ארעמאן דארף ער געבן דאס. אה,
ר' יואל אשר: דער במה דברים אמורים גייט ארויף אויף די גאנצע אלע הלכות פון פריהער? יא,
ר' יצחק: אויף די אלע הלכות ביז יעצט. ס'הייסט פשוט תכשיט מיינט זי דארף נישט נאר האבן אזוי ווי א בגד כסותה, זי דארף האבן א בגד וואס איז מענטשליך, ס'קומט א יא.
במה דברים אמורים – הכל לפי עשרו
ר' יואל אשר: די אלע זאכן, במה דברים אמורים, די אלע הלכות די מינימומס, בעני שבישראל, ביי די ארימערע פאלק פון די אידן דארף מען געבן עטליסט די זאכן. אבל בעשיר, אויב ער איז א רייכער מענטש, הכל לפי עשרו, די חיוב פון כסות וועט זיין לויט זיין עשירות. אפילו היה ראוי, אויב איז ער אזא סארט מענטש וואס זיין סטאנדארט איז לקנות לה כלי משי, זיידן, ורקמה, געשטריקטע שיינע זאכן, וכלי זהב, איז כופין אותו ונותן. קען מען אים צווינגען אויב זי פאדערט לכאורה און ער דארף עס איר געבן ווייל דאס איז זיין סטאנדארט. זעלבע זאך, וכן המדור, די הויז, לפי עשרו, לויט די רייכקייט, זעלבע זאך, והתכשיט וכלי הבית הכל לפי עשרו. אלזא די אלע הלכות וואס מ'האט געלערנט איז די מינימום, אבער נאכדעם לויט וויפיל געלט ער האט.
ר' יצחק: און אזוי ווי מ'האט געלערנט ביי מזונות, די מינימום איז זייער וויכטיג.
ר' יואל אשר: יא, די מינימום איז א חיוב גמור.
ואם קצרה ידו – כופין אותו להוציא
ר' יואל אשר: ואם קצרה ידו ליתן לה ואפילו כעני שבישראל, אויב זיין האנט איז צו קורץ, ער האט נישט די לאנגע הענט, ער האט נישט קיין יד רחבה, יא, ער האט נישט די געלט פאר דעם, ואפילו כעני שבישראל ער קען איר
ר' יצחק: נישט געבן ער
ר' יואל אשר: קען איר ניטאמאל געבן די בעיסיקס.
ר' יצחק: אהה איז וואס? איז כופין איז כופין אותו להוציא.
ר' יואל אשר: דארף מען אים צווינגען אז ער זאל, ער זאל איר געבן א גט אויב זי וויל עס. און אז ער איז א עני ער האט נישט קיין געלט צו קויפן א קליידל, וועט ער דאך זיכער נישט האבן קיין מאתיים, קיין מנה מאתיים, איז עס האבן נישט קיין טענות ותהיה הכתובה חוב עליו עד שיעשיר, וועט ער האלטן די כתובה פאר א חוב ביז ער וועט ווערן רייך. דעמאלטס וועט ער אדער קענען זיין מחזיר גרושתו, אויב זי וועט נאך וועלן, אויב זי וועט נאך זיין אוועילעבל, אדער וועט ער דארפן צאלן די כתובה.
ר' יצחק: אקעי זייער גוט.
דיון: דער רמ"א'ס שיטה – יש אומרים שאין כופין אותו להוציא
ר' יואל אשר: עד כאן איז וואס ער דארף געבן פאר זיין ווייב. יעצט גיימער לערנען אז ער דארף געבן פאר זיינע קינדער אויכעט.
ר' יואל אשר: יא יא? יא. ס'איז אנטערעסאנט א גאנצע צייט אז מען מען דער דער מאן דער מאן, דער ארימער מאן וואס גייט ער טון? ער גייט אנהייבן ניצן די ראמאנטישע שפראך: "האסט טאקע גארנישט,
ר' יצחק: אבער האסט מיך". דער זוהר אין פרשת
ר' יואל אשר: בראשית זאגט דארטן אז אז די ער רעדט דארטן וועגן על כן יעזב איש את אביו ואת אמו ודבק באשתו, אז א פרוי דארף נישט קיין שיינע זאכן אזוי ווי א בת מלך, זי דארף בעיקר א דאס וואס זי איז צוגעוואוינט פונעם טאטע, געדענק נישט, פארקערט ניין א בת מלך וואס האט זיך פארליבט אין א אדם פשוט דארף נישט קיין שיינע זאכן ווייל זי וויל דעם מענטש. אבער דאס איז גוטע תורה'לעך, אבער אויף למעשה דארף א מענטש האבן זיין בעיסיקס.
ר' יצחק: דרך אגב, קודם כל דער דער רמ"א, יא, דער הייליגער רמ"א זאגט שוין, לאמיר זען צו מ'קען דא טרעפן שנעל. דער הייליגער רמ"א אין אבן העזר סימן ע"ג שטייט אזוי: אם, דאס איז דער טור, אוי איך דארף האבן דער שולחן ערוך, שולחן ערוך אבן העזר שטייט אזוי: ומי הוא עני ביותר כופין אותו. ויש אומרים שאין כופין אותו להוציא מאחר שאין לו. רבינו תם. זייער אינטערעסאנט, ווי מ'שוין פארשטייט, דער רמ"א געט א קולא אז ווער ס'האט נישט, האט ער נישט. ס'איז זיכער אז די קולא איז געקומען פון די ריאליטי. אז דאס וואס די משנה שטייט, רעדט אזוי ווי מען זאגט די משניות זענען געשריבן פאר גבירים. בכלל אידישקייט איז געמאכט פאר גבירים, וואס האבן יעדער איינער האט עפעס א נחלה ערגעץ אין ארץ ישראל, ס'דאך דא א דין יעדער איד האט דל"ת אמות אין ארץ ישראל און ער האט פון ווי צו נעמען. די שאלה איז צו ער איז א רשע, ער געט נישט פאר זיין ווייב, גיב יא. איינער וואס ער האט טאקע נישט, שולחן ערוך געמאכט פאר די אידן אין גלות וואס האבן טאקע נישט, העלאו וואס גייסטו כופין אותו להוציא, וואס וועט איר האבן פון דעם אז ער וועט בלייבן א ארימאן נאך מער?
ר' יואל אשר: יא, אבער זי, זי קען דאך טרעפן בעסערע מענער וואס זענען יא גרייט צו געבן.
ר' יצחק: נו, אז זי קען טרעפן, קען זי טרעפן.
ר' יואל אשר: ניין, אין כופין אותו להוציא מיינט אויך אז זי קען נישט פאדערן א גט.
ר' יצחק: איך פארשטיי,
ר' יואל אשר: איך ווייס נישט, דער רמ"א מיינט אפשר צו זאגן צו די בית דין זאל זיך אריינמישן און אים הייסן גט'ן, אבער זי האט יא די רעכט, אויב מ'וועט זאגן דער רמ"א, אויב זי קומט, זי זאגט "איך וויל נישט אננעמען ווי דער רמ"א, קים לי אזוי ווי דער רמב"ם" וועט זי נישט קענען פאדערן א גט?
ר' יצחק: נאר פארשטיין יענע רמ"א. קים לי ארבעט אנדערע וועג, געווענליך. דאס פון דעם רעדט דער רמ"א, עקזעקטלי,
ר' יואל אשר: מ'וועט אים טרייבן אקעי, דאס איז דאך זיכער, דער רמב"ם ברענגט דאך נישט דא אריין, ס'איז דאך אויך דא הלכות צדקות, אין יעדע שטאט איז געווען א קופה מיט א תמחוי, און אנשטאט כופין אותו להוציא,
ר' יצחק: זאל דער רב זיך גיין קוקן, מאכן זיכער אז זי באקוט. ניין, זי קען זאגן אז זי וויל נישט פון די קופה, דאס איז דאך די פוינט לכאורה.
ר' יואל אשר: זאל די קופה אים עס געבן, אז ער זאל עס איר געבן. ס'איז דאך דא אויך א צדקה, ס'איז דא א וועלט פון צדקה.
ר' יצחק: זעט אויס אז ס'גייט נישט אזוי, באט די נקודה איז אז ס'זעט מיר אויס וויאזוי הייסט דאס? אז ס'איז דא וואס זאגן אין כופין להוציא, און טאקע וועגן ס'איז נישט נישט אויסגעהאלטן דאס.
ר' יואל אשר: אקעי, מ'דארף וויסן, לכאורה האט עס צו טון מיט די מציאות, דער רמ"א האט מסתמא גערעדט פון א מציאות ווי יעצט ניטאמאל עסן וועט זי נישט האבן, און וועט זי אויך נישט האבן א מאן, יעצט עט ליסט וועט מען זיך מחזק זיין צוויי ארעמעלייט צוזאמען, אקעי, מ'דארף וויסן דעם מצב. און אויך האב איך געטראכט די מעשה פון רבי עקיבא וואס האט איבערגעלאזט זיין ווייב און זי האט נישט געהאט קיין שטרוי, ער זעט אז ס'איז אן ענין פון מחילה.
ר' יצחק: וואס? ס'שטייט דאס וועמיר לערנען שפעטער. יא, אקעי. אפשר מעג מען טאקע נישט, אפשר מעג מען יא,
ר' יואל אשר: איך ווייס נישט. זאגט דער רמב"ם אזוי ווי אונז האבן געלערנט נעכטן אז דאס וואס רחל,
ר' יצחק: געלט האט ער דאך נישט געהאט עניוועיס, דאס וואס ער האט איר איבערגעלאזט איז אליינס א פראבלעם.
ר' יואל אשר: דאס איז א שאלה וויאזוי האט ער געמעגט איבערלאזן אלס עונה וכדומה, אבער ס'שטייט דארט אויך אז זי איז געווען זייער ארעם, און ס'איז געקומען אן ארעמאן בעטן שטרוי, האט זי זיך מחזק געווען
ר' יצחק: אז ס'איז דא ארעמערס ווי איר. יא, יא, אבער זיי האבן דאס פארדעם אויך נישט געהאט, רייט? אקעי. נאכאמאל דאס איז א קלאר אז די הלכה איז ווען זי וויל, אויב זי וויל נישט הייבט זיך נישט אן די שאלה, איך מיין אז דער רמ"א זאגט אפילו ווען זי וויל זאגט מען איר "קום אהער, ס'איז נישט אזוי סימפל".
ר' יואל אשר: אקעי.
כסות ומדור לבנים ובנות קטנים
ר' יואל אשר: אה, וואס טוט זיך מיט די קינדער? זענען מיר נעכטן געלערנט אז די קינדער וואס זענען סמוך על שלחן ה, יא, אם, דער קינדער וואס די מאמע זארגט פאר זיי אייביג, איז א חלק פון די מאמע איז נישט העפי ווי לאנג אירע קינדער זענען הונגעריג. זעלבע זאך לגבי כסות, ולא האשה בלבד, אלא בניו ובנותיו הקטנים בני שש או פחות, אויכעט! חייב ליתן להן כסות המספקת להן, וועש וויפיל ס'פעלט אויס,
ר' יצחק: כלי תשמיש נישט האקעלע קיין שיעור פון זוז,
ר' יואל אשר: וואטעווער, וויפיל ס'איז. הא? כלי תשמיש וואס זיי דארפן,
ר' יצחק: ומדור לשכון בו.
ר' יואל אשר: מhm. עקסטערע ד' אמות פאר די קינדער. אדער וואטעווער, פלאץ פאר די קינדער. יא יא.
ר' יצחק: ניין. יא. זאל זיין פלאץ פאר זיי.
חילוק: ביי קינדער נישט כפי עשרו נאר כפי צרכן
ר' יואל אשר: זאגט דער רמב"ם, אבער פאר די קינדער איז נישטא קיין חיוב צו טון לכפי עשרו, ואינו נותן להן כפי עשרו אלא כפי צרכן בלבד, נאר וויפיל ס'פעלט אויס פאר זיי. מhm. אם, יא.
ר' יצחק: נישטא די הלכה, דאס הייסט ביי א פרוי, דאס איז די הלכה וואס מ'האט דערמאנט נעכטן. ביי א פרוי איז דא א הלכה כפי עשרו דארף ער געבן. אויב ער איז א בעל הבית'ישע איד, א בעל הבית'ישע איד דארף געבן פאר זיין ווייב גאלדענע קליידער. פאר זיינע קינדער, אפילו א בעל הבית'ישע איד, דארף נישט געבן קיין גאלדענע קליידער. דארף ער געבן וואס מ'דארף. ניין. אקעי, זה הכלל יא.
ר' יואל אשר: אם און דא קומט נישט אריין די תקנת חכמים צו געבן אפילו נאך בן שש. ס'זעט אויס אז וועש איז נישט אזוי וויכטיג.
ר' יצחק: איך ווייס נישט. אינטערעסאנט. ער זאגט נישט. טאקע א גוטע שאלה. ער זאגט נישט. ער זאגט נישט.
ר' יואל אשר: איך ווייס נישט. גוט צו וויסן. מ'דארף טראכטן. איך מיין, אויב ממש זיי האבן נישט וואס אנצוטון, זיין נאקעט איז אזוי ווי זיין הונגעריג. אפשר די זאך אז מען דארף יעדע יאר נייע וועש, אפשר דאס איז נאר נוגע.
ר' יצחק: איז א עורב. אקעי, קום איר, מ'רעדט, אגעין. א נארמאלע מענטש שטעלט צו פאר זיינע קינדער אויכעט לפי עשרו.
ר' יואל אשר: יעצט רעדט דאך ווען מען צווינגט אים. יא טאקע, אבער פונקט ווי לגבי לגבי עסן יא געשטאנען חכמים מישן זיך אריין.
הלכות כסות, כלי בית ומדור – המשך
הלכה: כלל בנוגע כסות, כלי בית ומדור
ר' יצחק: טאקע איך האב נישט די שאלה. ער זאגט נישט. ער זאגט נישט. איך ווייס נישט.
ר' יואל אשר: מ'דארף וויסן. מ'דארף טראכטן. איך מיין, אויב ממש זיי האבן נישט וואס אנצוטון, זיין נאקעט איז אזוי ווי זיין הונגעריג. אפשר די זאכן, מ'דארף יעדע יאר נייע וועש.
ר' יצחק: אפשר דאס איז נאר נוגע. ער איז א עורב. אקעי, קום מיר אגען. א נארמאלער מענטש שטעלט צו פאר זיינע קינדער אויך לפי עשרו.
ר' יואל אשר: יעצט, אבער איך זאג, לגבי עסן איז יא געשטאנען, חכמים מישן זיך אריין און געבן פאר אפילו עלטערע קינדער.
ר' יצחק: כסות לא ברור. ער זאגט אז די חלקת מחוקק און די בית שמואל זאגן דער חידוש אז ס'איז דא די זעלבע זאך ביי כסות, אבער אין די רמב"ם שטייט עס נישט. איך ווייס נישט אויב מ'קען מדייק זיין אז ס'איז נישט דא. מ'דארף וויסן.
ר' יואל אשר: יא, אקעי. אקעי. יא. זאגט דער רמב"ם ווייטער: "זה הכלל: כל מי שיש לו עליו מזונות" – יעדער איינער וואס דער טאטע הייסט עס דאס,
ר' יצחק: יעדער איינער וואס דער טאטע,
ר' יואל אשר: וואס דער, יעדער איינער וואס דער מענטש האט אויף יעדער איינער וואס האט דאס, די חוב יענעם צוצושטעלן מזונות, "בין בחייו בין אחר מותו" – אזוי ווי מיר האבן נעכטן געלערנט אז די אלמנה האט דאך אויך צו עסן פון די מאן'ס נכסים אפילו נאך זיין שטארבן, איז די זעלבע הלכות ווי מזונות איז כסות און כלי בית ומדור, אלע פיזישע, פיינענשעל,
ר' יצחק: פיזיש, יא, די כסות, די זעלבע זאך ווי
ר' יואל אשר: "וכל שבית דין מוכרין למזונותיו" – די אלע זאכן וואס מיר האבן נעכטן געלערנט אויב ער איז אוועקגעפארן און נישט אפגעלאזט קיין עסן, איז אויך זיין די זעלבע זאך, וועט מען פארקויפן פאר אירע וועש, "לכסותו וכלי ביתו ומדורו". די אלע זאכן איז די זעלבע הלכות אז... אריין גוט. יא.
הלכה: תכשיטים ווען דער מאן איז אוועקגעפארן
ר' יצחק: עד כאן הלכות אבער מ'גייט לערנען אז ס'איז דא יא א חילוק, תכשיטים נישט, יא?
ר' יואל אשר: יא, זאגט דער רמב"ם: יעצט האבן מיר דאך געלערנט אז א חלק פון מדור איז אויך תכשיטים. זאגט דער רמב"ם: אבער ס'איז דא א חילוק צווישן א פרוי וואס איז מיט א מאן און א מאן וואס איז אוועקגעפארן. "האשה שהלך בעלה" – איר מאן איז אוועקגעפארן, "ופסקו לה בית דין מזונות" – און בית דין, זי איז געגאנגען צו בית דין טענה'ן אז דער מאן האט איר נישט איבערגעלאזט קיין געלט, האט מען געטון די זעלבע זאך אז בית דין האט גע'פסק'נט מזונות וכסות וכלי בית ושכר מדור, וועסטו מיינען אז מיט דעם קומט אויך מיט תכשיטים, ווייל אזוי האבן מיר דאך געלערנט אזוי. אבער ביי תכשיט האבן מיר דאך געלערנט אז די סיבה פארוואס עס פעלט אויס איז שלא תתגנה על בעלה. ווייל ס'איז נישט ליטערלי א חלק פון די ווארט כסות. נאר ווען לפי המצב פעלט עס אויס, וועט עס אריינגיין בגדר כסות. אבער אין א פאל ווען זי האט נישט א מאן, "אין פוסקין לה תכשיט, שהרי אין לה בעל שתתקשט לו". זי האט נישט קיין מאן פאר וועם זיך צו מתקשט זיין. סאו ס'זעט אויס אז תכשיט איז עקסטער, איז נישט נאר זאל אויסקוקן ווי א מענטש. וואטעווער זי דארף האבן אויסצוקוקן ווי א מענטש, ווען זי דארף ארויסגיין, אדער מ'גייט צו א שמחה, איז כסות. אבער די וואס איז עקסטער,
ר' יצחק: תכשיט מיינט מעיק-אפ, אזוי האבן מיר געלערנט, אזעלכע זאכן. יא.
ר' יואל אשר: אין לה בעל שתתקשט לו.
הלכה: נשתטה בעלה או נתחרש
ר' יצחק: רייט. "אבל", נו,
ר' יואל אשר: יעצט פארשטיי איך פארוואס ער איז אוועקגעפארן בכלל. "אבל מי שנשתטה בעלה או נתחרש",
ר' יצחק: די קישוט איז לא תתגנה על בעלה. סתם פאר א צווייטן דארף זי נישט קיין תכשיט. זי קען גיין, איך ווייס נישט צו ס'איז אן עבירה, אבער ס'פעלט נישט אויס. "אבל",
ר' יואל אשר: "אבל מי שנשתטה בעלה או נתחרש" – איינע וואס דער מאן איז געווארן א שוטה אדער א חרש, קען מען אויך זאגן אזוי ווי ס'איז א מין אין לה בעל. אבער ניין, יא "פוסקין לה תכשיט", ווייל סוף כל סוף איז דא דא א בעל
ר' יצחק: וואס דארף זיך מתגנ' רייט.
ר' יואל אשר: צו זיין א מבין אויף מעיק-אפ דארף מען נישט האבן קיין שכל אדער קענען רעדן. מיינעך. "פוסקין לה תכשיט". זאגט דער רמב"ם: "ודין הבעל עם אשתו בטענת הכסות והכלים ושכר הבית" – איז די זעלבע זאך, "כדינם בטענת המזונות".
דין טענות בכסות
ר' יצחק: אויב ער זאגט,
ר' יואל אשר: אזוי ווי מ'האט געלערנט נעכטן א סך הלכות פון טענות, 25 מינוט אינדערהיים. יא, כ'געדענק די שיעורים. יא, ס'איז אנגעקומען שאלות צו ער דארף שווערן, צו די דארף שווערן, און אזוי ווייטער. סאו די אלע טענות אויך לגבי כסות, כלים און שכר הבית, איז די זעלבע ווי טענת המזונות, אז אויב זיי טענה'ן: "נתתי", און זי זאגט: "לא נתתה", וועט זיך ווענדן ווען, צו ווער איז דער מוציא, ווער דארף שווערן, און אזוי ווייטער. די דינים דא וועט זיין די זעלבע הלכות ווי ביי עסן.
ר' יצחק: עד כאן.
הלכה: המדיר את אשתו מלהתקשט
ר' יצחק: איז עד כאן אין דעם פרק האט מען זיך געלערנט וואס איז די הלכות וויפיל כסות, און וואס איז בכלל כסות, און ווען מ'קען עס תובע זיין. יעצט קומט א נייע הלכה וואס איז אביסל קאנעקטעד מיט דעם, אז לכאורה אזוי ווי מער נישט דירעקט הלכות כסות, קענסט זאגן וויבאלד ער איז מחויב איר צו געבן תכשיט, טאר ער נישט מונע זיין דערין, אבער ס'איז אביסל ברייטער אויכעט. ס'איז דא נאך זאכן וואס איז נישט ממש תכשיט, און מ'גייט לערנען צו א מענטש האט א רעכט צו מונע זיין אין זיין ווייב דורכדעם וואס ער מאכט איר א נדר סאמהאו, אז ער אסר'ט זיינע תכשיטים עליה אדער וואטעווער, אז זי קען נישט מתקשט זיין. מיר האבן געלערנט נעכטן אויכעט ענליכע הלכות לגבי מדורן. לגבי, וויאזוי הייסט עס? לגבי שאר, זעלבע ענליכע זאך לגבי כסות.
ר' יואל אשר: האב איך געלערנט אויפ'ן נישט עסן געוויסע עסן, מ'מאכט א נדר אויף געוויסע עסן.
ר' יצחק: גיימיר לערנען לגבי אנדערע זאכן אויב מ'מאכט א נדר פאר איר.
דיסקוסיע: מעכאניזם פון א נדר אויף די פרוי
ר' יואל אשר: "המדיר את אשתו", אבער ווען מ'זאגט מ'מאכט א נדר פאר איר, א מאן קען נישט מאכן א נדר פאר די פרוי. ער קען מאכן א נדר אז אויב וועסטו זיך מתקשט זיין, וועל איך זיין אסור אויף דיר. א מאן קען נאר זיך אסר'ן אויף די ווייב. סאו די תכשיטים וועט זיין די תנאי. אויב איינער אסר'ט זיך אויף די ווייב, אדער אסר'ט זיין הויז למשל אויף די ווייב, אויב גייט זי זיך מתקשט זיין. ווייל דאס איז וואס ס'טייטשט.
ר' יצחק: "המדיר את אשתו" שטייט נישט דא, אבער ס'קען זיין אז מ'דארף לערנען. דער רמב"ם זאגט נישט, ווייל ס'זעט אויס דאס קען
ר' יואל אשר: מען לערנען אין הלכות נדרים.
ר' יצחק: אבער אדער ער זאגט אז תשמישו איז אסור עליך אויב טוסטו אזוי, אדער אפשר איז דא אנדערע אופנים.
פשט הלכה: חילוק צווישן עני ועשיר
ר' יואל אשר: אקעי. "המדיר את אשתו" – אויב ער מאכט א נדר אויף דיין ווייב, וואס די נדר ברענגט אז זי זאל זיין אסור זיך מתקשט זיין "באחד מכל המינים"
ר' יצחק: וואס מ'האט פריער אויסגערעכנט.
ר' יואל אשר: ס'טייטש אפילו נאר איינס פון זיי, אזוי ווי זיי האבן געלערנט לגבי אפילו איין פרי. ער זאגט, נאר דו טארסט נישט האבן כחל. "שנה אחת" אויב אגב "בעניות",
ר' יצחק: אויב ער איז אן ארימאן, ער איז ארים,
ר' יואל אשר: איז "שנה אחת יקיים" – ביז איין יאר וועט מען אים לאזן. א, גייסט זיך שפארן מיט פינף דאלער א יאר,
ר' יצחק: האט נישט אזויפיל קישוטים עניוועיס. יא.
ר' יואל אשר: איין יאר קען ער איר האלטן. איין יאר פאדערט מען נישט פון אים צו געבן א גט. ווייל זעט אויס אז איין יאר, ער וויל זיך איין יאר שפארן געלט, ער האלט אז דאס גייט אים העלפן
ר' יצחק: ארויסקומען פון די לאך, וואטעווער,
ר' יואל אשר: מען געט אים א טשענס. יא, ס'איז א חלק פון ארימקייט, ניין, מ'האט נישט פונדעסטוועגן, אויב איז עס פון רשעות, איז נישט קיין חילוק אן עני אדער עשיר.
ר' יצחק: ניין, ניין, ניין.
ר' יואל אשר: די ווייב ניצט אים אויס זיינע אלע געלטער, ער האט נישט, ער איז אן ארימאן.
ר' יצחק: ניין, איך האב דאך געטייטשט, ווייל א עני האט לכתחילה ווייניגער תכשיטים, סאו נישט גיין תכשיטים א גאנץ יאר איז א קלענערע דיעל, ס'איז נישט א ביג דיעל. א גביר, א גביר'טע האט א סאך תכשיטים, סאו ס'איז שוין א גרויסע חילוק. אזוי מיינט עס.
ר' יואל אשר: איך מיין נישט אזוי. איך מיין די ווארט איז אז אויב טוסטו עס אויט אוו דוחק, געבט מען נאך צייט, געבט מען נאך צייט און ער וועט זיך אן עצה געבן.
דיסקוסיע: פארוואס דארף מען א נדר?
ר' יצחק: "המדיר את אשתו" געבט מען א יאר. איז ווייל ער האט נישט קיין געלט, ער קען סתם אזוי נישט געבן, און מען וועט אים רופן אין די תורה אז ער געבט נישט, פארוואס דארף ער מאכן א נדר? נדר מאכן מענטשן וועגן פרומע מענטשן, איך ווייס נישט פארוואס, אנדערע ריזן. פארוואס דארף מ'מאכן א נדר?
ר' יואל אשר: וואס איר זאגט איז א שיינע חידוש, אז א עני, אבער לכאורה לאו דווקא, ווייל זי האט ווייניגער, אבער דאס איז פאר איר וויכטיג. פונקט פארקערט, די איין זאך וואס זי האט נאך יא נעמסטו איר אוועק,
ר' יצחק: פארוואס זאל מען געבן מער צייט? איך האב עס נישט גענומען פערראשט, איך האב שוין איינס אויסגעטראכט אז ער ברענגט איר. אבער איך זאג די ריזען פארוואס עס מאכט נישט קיין... איך טראכט אזוי: אז ווייל, אז נישט קומט נישט אריין א נדר. קענסט טאמער זיי זאגן: איך האב נישט, האסט דאך נישט, איז א אנדערע נושא.
ר' יואל אשר: דו דארפסט מאכן א נדר. אנשטאט זי זאל אים האלטן אין איין מוטשענען: געב מיך מיין דזשולערי, געב מיך מיין דזשולערי, האט ער געזאגט: איך גיי מאכן א נדר, ענד דעטס איט, איך הער נישט מער נישט פון דיר.
ר' יצחק: געווענליך נדר איז עפעס אזעלכע איז עפעס אזאך א
ר' יואל אשר: סתם ער קאנטראלט איר. נישט אז ער האט נישט. אקעי, איך הער.
ר' יצחק: ס'איז א פרומקייט.
המשך הלכה: יתר על כן
ר' יואל אשר: סאו בעניות זאגט ר' יצחק אז ווייל א עני האט דאך עניוועי, וואס האט זי שוין נעבעך? די ביסל מעיקאפ וואס איז עניוועי יענעמס קוואליטי, קען זי סורווייוון א יאר אן דעם. אבער "יתר על כן" – קען מען נישט פאדערן א פרוי אז זאל מער ווי א יאר זיין אין א מצב פון דוחק, רייט? יתר הקן, או יתן נדרי או יוצא ויתן כתובה. ס'איז זייער אינטערעסאנט, איך טראכט פון דא עפעס א מקור פאר א הלכה. איך וויל נישט איבערהאקן, לאמיר ענדיגן די הלכה און לאמיר זען. ובעשירות – אויב איז ער אבער א עושר, איז שלשים יום. ביז דרייסיג טעג האט זי נאר איין יו"ט. אבער יתר הקן, קענסט נישט האלטן, דו האסט דאך געלט און זי דארף עס אויך וויכטיגער האבן, געבט מען אים נישט קיין טשענס מער ווי דרייסיג טעג. יתר על כן, או יתר נדרו – אדער זאל ער מתיר נדר זיין, יא, א מאן קען דאך טרעפן א פתח חרטה אדער כדומה. או יוציא ויתן כתיבה – צו ער דארף איר געבן א גט און געבן די כתובה?
דיגרעסיע: מקור פאר גדר פון צייט ביי גט-שאלות
ס'איז דא א הלכה, ס'איז דא א שאלה אייביג אין גיטין: ווי לאנג קען א מענטש פאדערן, געב מיך נאך צייט, איך גיי עס מאכן ארבעטן כדומה, איך גיי נאכנישט געבן א גט, איך גיי עס אויספיגורן? ווייל ס'איז א, גראדע עקטשועלי א אפטע שאלה, מענטשן קומען צו די בית דין, זי וויל א גט אדער ער וויל א גט, און די אנדערע זאגט: אונז האבן נאכנישט גענוג געטרייט, לאמיר, לאמיר נאך מער ווייטער ארבעטן. און ס'איז א גרויסע שאלה. די וואס האבן זייער ליב צו שפרינגען און זאגן מעגן וועט זאגן נאך פינף מינוט איז ער שוין א מעגן, און נאכדעם די מאן קען פאר צען יאר נישט געבן א גט און זאגן: איך טריי, איך טריי. וואס איז די גדר? סאו די אחרונים טרייען צו מאכן א גדר. ר' חיים פאלאדזשי זאגט מ'געבט א גדר פון א יאר. איך מיין אז אפשר דא איז א שטיקל מקור: שנה אחת יקיים, יא? זיי האבן א הארד טיים. ביז א יאר קען א קאפל זאגן אונז טרייען עס צו מאכן ארבעטן, ער האט זיין משוגעת פארוואס ער וויל נישט אז זי זאל זיך מתקשט זיין. איך טראכט אז פון דא איז עפעס א שטיקל אסמכתא, אז א יאר איז א...
ר' יצחק: ס'ווענדט זיך יעדע סינגל זאך, ווייל דא די תכשיט, ביי אנדערע זאכן איז דא אנדערע הלכות.
ר' יואל אשר: זיי האבן געהאט אויך, אם, שנה אחת האבן זיי געהאט אויף נאך עפעס נעכטן,
ר' יצחק: הא? נעכטן האבן אונז געהאט די זעלבע הלכה,
ר' יואל אשר: אמת? ביי פירות,
ר' יצחק: געהאט אז זאל נישט עסן קיין פירות.
ר' יואל אשר: וואס איז געשטאנען דארט? אויכעט א עני איז א יאר, און אן עושר איז דרייסיג טעג.
ר' יצחק: ווארט, אזוי געשטאנען דארט?
ר' יואל אשר: מיר דאכט זיך. ניין?
ר' יצחק: ניין, ס'איז געשטאנען דרייסיג טעג פאר יעדער איינער.
ר' יואל אשר: אה, יא. בעושר עד שלושים יום?
ר' יצחק: ניין, ס'איז געשטאנען דרייסיג טעג פאר יעדן, נאר תכשיטים איז דא א חילוק פון אן עני און אן עושר.
ר' יואל אשר: אה.
ר' יצחק: סאו נישט, עס ווענדט זיך פון דעם נושא, דו קענסט נישט מאכן א כלל. אויך יענע גאנצע שאלה איז א פאני סארט שאלה,
ר' יואל אשר: מיר גייען נישט יעצט אריין. אוקעי,
פארוואס שטייט דאס ביי כסות?
ר' יצחק: ווייטער שוין. און מ'רעדט שוין וועגן נדר, מ'מאכט נאך הלכות וועגן, אפשר אויך, ווייל די זאכן זענען מער שייך צו כסות ווי צו אנדערע זאכן. יא, ווייל כסות איז די וועג וויאזוי
ר' יואל אשר: זי זעט אויס געקליידעט.
ר' יצחק: איך האלט אז נדר איז א פרומעניש, און אמאל די איינציגסטע וועג וואס מענטשן האבן געוואוסט וויאזוי צו מאכן זייער ווייב נישט צו טון עפעס, עפעס א נארמאלע תענוג הגוף אזוי ווי יעדער א זאך, איז געווען צו מאכן א נדר. היינטיגע צייטן האט א מענטש געטראפן אן אנדערע עקסקיוז, ער וועט זאגן, דער רב זאגט אז מ'טאר נישט גיין די תכשיטים, און דאס איז די זעלבע הלכה אבער.
ר' יואל אשר: רייט. ווייל אמת די גמרא דא זאגט אז אפשר מ'האט עס געלערנט, ווייל ער וויל נישט האבן אן אשה נדרנית. ער וויל נישט האבן א פרוי וואס מאכט נדרים. יעצט רעדט מען פון דעם מאן. ער וויל נישט א פרוי וואס מאכט אה דאס איז וואס ער מאכט,
ר' יצחק: אוקעי. ער מאכט אויף איר א נדר.
ר' יואל אשר: אבער די זעלבע זאך פארקערט. מ'זאל זאגן אז א נדר איז ערגער ווי סתם נישט געבן יענעם.
ר' יצחק: א פרוי האט א רעכט צו באקומען תכשיטים, און דו קענסט נישט קומען: "איך בין א פרומער, איך האלט נישט פון תכשיטים". זי האט א רעכט צו תכשיטים. פארשטייסט?
ר' יואל אשר: רייט. וואס טוט זיך אזא זאך? הדירה, געמאכט א נדר אויף איר,
נדרים וואס שטערן די פרוי'ס סאציאלע לעבן, און דאס רעכט ארויסצוגיין
הלכה י' (המשך) — נדרים וואס דער מאן מאכט אויף זיין פרוי
הדירה שלא תלך למרחץ — נדר אז זי זאל נישט גיין אין באד
ר' יואל אשר: ער וויל נישט האבן א פרוי וואס מאכט נדרים. ווארט א מינוט, יעצט רעדט מען פון דער מאן.
ר' יצחק: ער מאכט אויף איר א נדר.
ר' יואל אשר: אה, דו מיינסט ער מאכט, אקעי. אבער די זעלבע זאך פארקערט. מ'זאגט א נדר איז ערגער ווי סתם נישט געבן יענעם.
ר' יצחק: א פרוי האט א רעכט צו באקומען תכשיטים און דו קענסט נישט קומען: "איך בין א פרומער, איך האלט נישט פון תכשיטים", זי האט די רעכט פון תכשיטים, פארשטייסט? רייט.
ר' יואל אשר: אקעי. וואס טוט זיך אזא זאך: הדירה, געמאכט א נדר אויף איר שלא תלך למרחץ, אהמ זאל זי זיך נישט גיין וואשן, זאל נישט גיין אין מרחץ, איז אזוי: בכרכין, אין די גרויסע שטעט, שבת אחת, אפילו איין וואך, ווייל דארט איז דער סדר, ביי יעדע קארנער איז דא א מרחץ, ס'איז א חלק פון די קאלטשער. בכפרים, אין די דערפער וואס מ'דארף אריינפארן צו די מרחץ, גייט מען אביסל ווייניגער אפט,
ר' יצחק: איז שתי שבתות, ס'איז צוויי וואכן.
ר' יואל אשר: אהמ יא. דא זעט מען אז אין די הלכה שטייט נאר בית הכיסא, אבער מ'דארף אויך צושטעלן א שאוער,
ר' יצחק: ווייל ס'איז לכל הפחות אזוי ווי מרחץ. אקעי,
הדירה שלא תנעל מנעל — נדר אז זי זאל נישט טראגן שיך
ר' יואל אשר: אויב מאכט ער א נדר שלא תנעל מנעל, זאל נישט גיין קיין שיך, זאל זי גיין בעיר-פאט. אהמ. איז בכפרים שלשה ימים, דריי טעג קען מען נאך סערווייוון. בכרכין, אין די גרויסע שטעט ווי ס'איז וויכטיגער, איך ווייס,
ר' יצחק: אדער ס'איז א סאושעל אישו,
ר' יואל אשר: אדער ווייל מ'וועט זיך צושטעכן, איך ווייס נישט וואס, איז מעת לעת, מ'גיבט אים פיר און צוואנציג שעה.
ר' יצחק: יא, אין די כפרים דרייען זיך מענטשן אמאל אן שיך, אין כרך גייט מען נישט אזוי.
ר' יואל אשר: יתר על זה, מער ווי דעי צייט, האט ער די ברירה, או יתיר נדרו או יוציא ויתן כתובה, אדער וועט ער איר דארפן געבן א גט און געבן כתובה.
הדירה שלא תשאיל ושלא תשאל — נדר אז זי זאל נישט בארגן פאר/פון שכנים
ר' יואל אשר: נאך נדרים: הדירה, דא גייט מען רעדן, מיין איך, אזעלכע סאושעל זאכן. הדירה, אפשר ביז יעצט אויך געווען,
ר' יצחק: איך מיין ס'איז אויך דא א געוויסע צער.
ר' יואל אשר: מרחץ איז אפשר פשוט א גופניות'דיגע זאך, די שאלה איז: גוט שמעקן איז ווייל איך זאל הנאה האבן פון אזוי ווי איך שמעק, אדער אז יענער? יא, ס'איז ביידע. אקעי. הדירה, אויב א מענטש האט געמאכט א נדר אויף זיין ווייב, זי זאל נישט בארגן פאר די נעיבערס. נעיבערס קומען אמאל בארגן א קלייניגקייט, ער זאל זיי נישט בארגן. אדער אז זי זאל נישט בארגן פון אנדערע נעיבערס, "מכלי הבית שדרך כל השכנות לשאול אותן ולהשאילן" "כגון" "כגון נפה וכברה" סארטן זיפן צו זיפן די מעל, אדער "ריחיים ותנור וכיוצא בהן", איז אויך די זעלבע זאך, אדער "יתיר נדרו או יוציא ויתן כתובה". פארוואס? "פני שמשיאה שם רע בשכנותיה". ער מאכט איר אז זי זאל האבן א שלעכטע נאמען ביי די שכנות, אז זי איז א קארגע, אדער אז זי איז נישט א חלק פון די גרופ, פון די נעיבערהוד.
סאו דאס איז א סאושעלע זאך, אז א מאן דארף לאזן זיין ווייב זיין נארמאל מיט די לאקאלע פרויען, און אויב ער שפארט איר איין פארשעמט ער איר טייטש. הגם לכאורה "לא תשאיל", ער האט דאך א ממונות'דיגע חוב, ס'איז דאך, ווען ער קויפט איר א קדירה, איז דאך עס בעצם זיינס, יא? מה שקנה אשה קנה הוא. יא, ער מעג... ער האט בעצם די הלכה'דיגע רעכט. און, אבער למעשה איז דאך דא צו דעם א סאושעל עספעקט, אז די פרויען גייען וויסן אז זי איז א משוגענע, זי איז א קארגע, אדער וואטעווער ס'איז,
ר' יצחק: משיאה שם רע בשכנותיה, טאר מען נישט.
וכן היא — ווען זי מאכט א נדר וואס שעדיגט אים
ר' יואל אשר: "וכן היא", אז די זאך קען גיין ביידע וועגן. אויב זי שטערט אים, "שנדרה", האט זי געמאכט א נדר, למשל אז איך וועל זיין אסור אויף דיר אויב "שלא"... קענסט גלאט אזוי מאכן א נדר אז די זאך איז אסור אויף מיך. צו מאכן א נדר אויף יענעם איז א פראבלעם,
ר' יצחק: אויף זיך אליינס מעג מען מאכן א נדר. אה, "שלא תשאל ושלא תשאיל",
ר' יואל אשר: זי וועט נישט בארגן אדער פארבארגן, "נפה וכברה ריחיים ותנור וכיוצא בהן", אדער "ושלא תארוג בגדים נאים לבנה", זי גייט נישט מאכן קיין שיינע בגדים פאר די קינד, "במקום שדרכן לארוג אותן לבנים", אין א פלאץ וואו דאס איז די סטייל, די מאמעס מאכן שיינע מלבושים פאר די קינדערלעך, איז אויך די זעלבע זאך, דא איז "תצא שלא בכתובה", קען ער איר פארטרייבן אן א כתובה. פארוואס? "מפני שמשיאתו שם רע בשכנותיו". נייס.
ר' יצחק: זי מאכט אים א שלעכטע אויסזען,
ר' יואל אשר: א לאקאלע ווארט, "שהוא כילי" אז ער איז א קארגער.
ר' יצחק: יא. איי ער זאגט אז ער האט תקנות? ס'איז די זעלבע זאך. ס'העלפט נישט אז מ'מאכט תקנות.
דיסקוסיע: פארוואס קען ער נישט מפר זיין איר נדר?
ר' יואל אשר: איך וואונדער מיך אבער, אז ווען זי מאכט א נדר קען ער דאך מפר זיין איר נדר ווען ס'איז אבאוט אים.
ר' יצחק: אין הכי נמי, אבער אפשר...
ר' יואל אשר: דעמאלטס פארוואס תצא שלא בכתובה? זאל ער מתיר זיין די נדר. ער איז נדר-פרוף, יא? א מאן איז נדר-פרוף,
ר' יצחק: ער קען עס גלייך מתיר זיין. אפשר קען ער טאקע...
ר' יואל אשר: אפשר איז דא עפעס א פאל ווען זי האט געמאכט א נדר וואס ער קען נישט מפר זיין.
ר' יצחק: האסט שוין גערעדט דאס פריער,
ר' יואל אשר: אמת? אמת,
ר' יצחק: יא. אהמ איך ווייס נישט. אה, ער ער זאגט אז דער שולחן ערוך זאגט אז געוואלד, ס'איז נישט קיין, אפשר קען ער נישט מפר זיין אויף אזעלכע זאכן.
ר' יואל אשר: אינטערעסאנט, ווייל אויב איז אויב האט ער בושות דערפון איז עס נישט קיין מי עינוי נפש? דאס אליין, דאס וואס ער זאגט דא אז ער באקומט א שם רע, אפשר דאס, אמת. אינטערעסאנט. יא, און עינוי נפש איז מער א מוגבל'דיגע זאך. ס'מיינט ממש נישט פיזיש.
דיסקוסיע: חילוק צווישן "אשה נדרנית" און "תוכן הנדר"
ר' יצחק: וואס האבן מיר זיי האבן געלערנט פריער אין די הלכות פון דעם אז אויב זי מאכט א נדר, איז אויב ס'איז זאכן, געדענקסט, אויב ס'איז זאכן וואס איז נארמאל, אזוי ווי נישט עסן פלייש, קען ער איר אדער מפר זיין, אפילו אויב נישט אה און שפעטער האט ער געטוישט זיין מיינד, קען ער איר מ'געבט אים דעמאלטס וואדי אי אפשי באשה נדרנית. אפילו נאכן מפר זיין קען ער דאס זאגן. אבער דא שטייט נישט יענע הלכה, סיי דא שטייט נאר דאס זאכן וואס עס שטערט אים און סיי עס שטייט נישט די אשה נדרנית פראבלעם, ווייל אשה נדרנית מיינט א פרומעטשקע וואס עסט נישט קיין פלייש, אשה נדרנית וואס האט פאר א שגעון צו זיין א נישט בארגן פאר די שכנות איז אן אנדערע פראבלעם, ס'איז א פראבלעם פאר דאס תוכן הנדר נישט פאר דאס אשה נדרנית פראבלעם.
ר' יואל אשר: אממ נישט אזוי פשוט, ווייל למשל, שלא תארוג בגדים נאים לבנה, ס'שטייט נישט א פרוי וואס מאכט נישט קיין בגדים פאר איר זון שטייט נישט יוציא שלא בכתובה? שטייט יא. אז א פוילע פרוי וואס מאכט נישט קיין בגדים. נאכאמאל יוציא. זעהט אויס אז ס'איז א חלק פון דעם נדר, ניין? ווייל זי האט עס געמאכט ווען זי האט עס
ר' יצחק: געמאכט בדא באופן נדר.
ר' יואל אשר: ווייס נישט. אפשר עגעין אפשר ווען איינער איז פויל איז איין זאך, אבער ווען איינער האט פרינציפאלס דאס טוט אסאך מער וויי.
ר' יצחק: איך ווייס טאקע נישט. איי דאנט נאו. די אלע הדירה איז דאך פשט דאס איז די איינציגסטע וועג איר צו מונע זיין. אז ער פרעגט זי: "פארוואס מאכסטו נישט קיין קליידער"? "אה, כ'האב געמאכט א נדר, כ'האב געמאכט א קבלה". ווייסט אז היינט גייט עס אזוי? "טו מיר א טובה, מאך א פאון קאל". "אה, כ'האב געמאכט א קבלה כ'טאפ נישט קיין סמארטפאונס". תצא שלא בכתובה. העלאו, ווער האט דיך געלאזט מאכן א נדר? ס'מאכט עס ערגער, ס'מאכט עס נישט בעסער.
ר' יואל אשר: פארשטייסט?
ר' יצחק: נישט ס'איז להלכה ולא למעשה.
ר' יואל אשר: שטערסט א צווייטן מענטש מיט דיין נדר. יא,
ר' יצחק: ס'איז אמת, א סאך מענטשן, ס'איז ערגער די סיטואציע, נישט בעסער די סיטואציע.
ר' יואל אשר: אסאך מענטשן זענען רשעים ב ב אין פרינציפאל, זיי האבן א עקרון אז זיי זאגן א סאך מאל ניין, ווייל זיי זענען געגאנגען צו עפעס א סעלף העלפ קאורס, אז מ'זאגט אז זיי מוזן קענען ענטפערן ניין, ווייל איינער וואס קען נישט זאגן יא קען נישט, עפעס א תורה'לע, אקעי.
ר' יצחק: ס'איז אמת אז מ'דארף זאגן ניין אמאל אבער ס'איז א געוויסע שלעכטסקייט, אמאל דארף מען זיין א שלעכטער, ס'איז דאך דא א דרך המיצוע אין יעדע זאך. ס'איז נישט זאכן וואס אקעי, עניוועיז, אודאי דא אויך נישט יעדע מאל מען בארגט. מען רעדט דאך שדרכן, אזוי ווי ער זאגט. נאו פראבלעם, פארקערט. דעם נדר מאכן די מענטשן וואס זיי קענען נישט זאגן ניין, יא? ווייל ער זאגט, "היינט וויל איך נישט בארגן, איך בין א שלעכטע מוד, אקעי, איך וועל זיך איבערבעטן." "איך האב א נדר, איך קען נישט מיט דיך רעדן." אקעי, פארוואס מאכן אונז אלע סאשעל קאמענטערינגס. לערן נאך א שטיקל.
דיסקוסיע: פארוואס באקומט ער א שם רע ווען זי מאכט דעם נדר?
ר' יואל אשר: ס'איז אויך אינטערעסאנט, פארוואס ווען זי נדרה נישט צו בארגן גייען די שכנים טראכטן אז ער איז א קארגער? ניין. יא. פריער איז ער מאכט איר א שם רע, זי גייט נישט בארגן. און דא, ווען זי מאכט א נדר
ר' יצחק: אפשר ווייל זיי וועלן מיינען אז דער מאן האט עס געמאכט.
ר' יואל אשר: און פארוואס פריער, משיאה שם רע בשכנותיה? ביידע. דארטן גייט זי זאגן
ר' יצחק: אז זי וויל נישט,
ר' יואל אשר: און דער מאן לאזט נישט. איז משיאה שם רע בשכנותיה.
ר' יצחק: אקעי. נישט קיין חילוק, דער ווארט איז, פאר ביידע איז עס שלעכט, און ס'איז נישט קיין סתירה. ס'איז נישט קיין סתירה. אין אמת'ן האבן ביידע באקומען א שם רע. די ווארט איז, די הלכה איז אז ביידע קענען האבן די טענה.
הלכה י"א — רדיד (גרויסע שאל) און דאס רעכט ארויסצוגיין
ר' יצחק: אקעי, יעצט גייען מיר לערנען נאך זאכן, איך ווייס נישט קלאר וויאזוי די הלכה, וויאזוי מען פרעימט די הלכה. הלכה י"א, אז אמאל דארף ער איר געבן נאך זאכן. עס איז דא פלעצער וואס דער מנהג איז אז מען גייט נאר אינדרויסן מיט עפעס א עקסטערע צודעק, דארף ער קויפן דאס אויך.
ר' יואל אשר: זאגט דער רמב"ם: "מקומות", אין די פלעצער, "שדרכן", איך מיין אראבישע פלעצער, יא? אזוי שטייט אז עטיפת ישמעאלים. אראבישע פלעצער וואס פרויען האבן אזא גרויסע שאל איבער די גאנצע באדי, "שלא תצא אשה בשוק בכופח שעל ראשה בלבד, עד שיהיה עליה רדיד החופה את כל גופה כמו טלית",
ר' יצחק: א גרויסע שאל הייסט עס יעצט,
ר' יואל אשר: דארף ער דאס אויך געבן. "נותן לה בכלל הכסות רדיד הפחות בכל הרדידים". דער מינימום, ער דארף נישט געבן די שענסטע רדידים.
ר' יצחק: "ואם היה עשיר", שוין יעצט לערן.
ר' יואל אשר: "ואם היה עשיר". "ואם היה עשיר, נותן לפי עשרו, כדי שתצא בו לבית האבל או לבית המשתה". זייער גוט. פארוואס איז עס אזוי וויכטיג?
דיסקוסיע: צניעות vs. מענטשליכקייט — פארוואס דארף ער קויפן "ארויסגיי-קליידער"?
ר' יצחק: אבער איך מיין מען דארף נישט אנקומען. דאס הייסט, ער ברענגט אז שפעטער גייט ארויס אז דאס איז א נושא פון צניעות, אז אויב דער מנהג איז אזוי, און זי גייט נישט מיט דעם, הייסט עס אן עבירה, ס'איז דת יהודית. אבער עס קען אויך זיין א נושא פון מענטשליכקייט. מען דארף נישט קיין צניעות, אויב דא גייט מען א רעשוואלקע, איך ווייס, עפעס א פרויערישע מקביל פון א רעשוואלקע, דארף ער דאס קויפן, ווייל זי זאל קענען גיין
ר' יואל אשר: צו א חתונה און אויסזען מענטשליך.
ר' יצחק: זאגט דער רמב"ם: וואלסטו געפרעגט א קשיא, וואס קומט אריין א פרוי גיין אינדרויסן, זאל די פרוי זיצן אינדערהיים, כל כבודה בת מלך פנימה? זאגט דער רמב"ם קומען,
ר' יואל אשר: און דא איז דא א שיעור.
ר' יצחק: דער רמב"ם זאגט... יא, דער רמב"ם זאגט מען ביידע זאכן, ער זאגט מיט א בעלן. איך מיין אבער... איך מיין אבער אז ער הייבט אהן לפי...
ר' יואל אשר: דא איז א הסבר, פארוואס קען זי פאדערן אז ער מוז איר קויפן מלבושים וואס איז געמאכט נאר ארויסצוגיין אינדרויסן? אלע אנדערע מלבושים דארף זי אויך אינדערהיים, אבער דאס איז דאך ביי דעפינישן עפעס וואס מ'דעקט זיך צו ווען מ'גייט אין א רשות הרבים. אהמ. ס'קען זיין אז ס'איז טאקע עפעס נאר בשוק. יא, אין א... אין א כפר אפשר איז עס בכלל נישט אזוי וויכטיג. מ'רעדט א גרויסע פאבליק פלאץ. לבית האבל. אהמ. פארוואס... פארוואס זאל ער דארפן געבן עפעס? זאל ער זאגן, זיץ אינדערהיים, גיי נישט, גיי נישט. אהמ. דו זאגסט אז ס'איז א חלק פון כסות ווייל איך דארף ארויסגיין. ווער זאגט?
דער רמב"ם'ס תשובה — דאס רעכט ארויסצוגיין
זאגט דער רמב"ם: ניין, נישט אזוי, לפי שכל אשה, יעדע פרוי, יש לה, האט די רעכט, האט די זכות, לצאת ולילך לבית אביה לבקרו, זי קען פאדערן אז זי וויל גיין וויזיטן איר טאטע, לבית האבל... ממילא דארף זי ארויסגיין לשוק. ולבית האבל.
ר' יצחק: נישט לשוק, וואו שטייט לשוק?
ר' יואל אשר: ניין, איך זאג,
ר' יצחק: דארף... שטייט שוק.
ר' יואל אשר: שוק מיינט אין פאבליק, אין פאבליק. זאגסטו דאך אז לילך לבית אביה דארף זי ארויסגיין. דארף זי דאך דורכגיין, ארויסגיין. יא, יא. אינדרויסן. ולבית האבל ולבית המשתה, און איר דארף... און זי דארף האבן די רעכט ארויסצוגיין לגמול חסד לרעיותיה ולקרובותיה, טוהן... טוהן גוטס מיט אירע... מיט אירע פרענדס, גיין צו שמחות.
ר' יצחק: לגמול חסד מיינט הענגינג אויט. ווייל חוץ פון דעם וואס א מצוה צו גיין צו א חתונה, צו א לוויה, צו א שבעה, דארפסטו דאך גיין סתם אזוי, זי דארף האבן חבר'טעס.
ר' יואל אשר: זייעטס, כדי שיבואו הם לה.
ר' יצחק: וועלכע מצוה איז... דרך אגב, וועלכע מצוה איז פארברענגען מיט א חבר? גמילות חסדים. דאס איז דער טייטש. איך... איך שטעל דיך צו א געשמאקע פארברענג, און דו שטעלסט מיך צו,
ר' יואל אשר: ס'גייט צוזאמען. עולם חסד יבנה אזא.
ר' יצחק: יא, דאס... ס'איז איינער. יא, כדי שיבואו הם לה.
ר' יואל אשר: לגמול, איך מיין לגמול מיינט באצאלן,
ר' יצחק: מ'מיינט וואטעווער צאלן.
גמילות חסדים, סאציאלע באדערפענישן, און דער רעכט פון א פרוי ארויסצוגיין
גמילות חסדים אלס סאציאלע רעציפראציטעט
ר' יצחק: ווייל חוץ פון דעם וואס איז א מצוה צו גיין צו א חתונה, צו א לויה, צו א שבעה, דארפסטו דאך גיין סתם אזוי,
ר' יואל אשר: דארפסט האבן חבר'טעס, כדי שיבואו הם לה.
ר' יצחק: וועלכע מצוה איז עס דרך אגב, וועלכע מצוה איז פארברענגען מיט א חבר? גמילות חסדים. דאס איז דער טייטש, איך איך שטעל דיך צו א געשמאקע פארברענג, און דו שטעלסט מיך צו, אזוי גייט די זאך.
ר' יואל אשר: עולם חסד יבנה אזא.
ר' יצחק: יא, שאינה, יא, כדי שיבואו הם לה.
דער טייטש פון "לגמול" – צוריקצאלן סאציאלע חובות
ר' יואל אשר: לגמול, איך מיין לגמול מיינט באצאלן, מיינט וואטעווער צאלן וואטעווער עס איז, צוריקגעבן דע סאושעל דידס,
ר' יצחק: סאושעל חובות, סאושעל מענטשליכקייט. מענטשן מיינען אז צו פארברענגען מיט חברים איז עפעס א דבר... עפעס א סתם א זאך. ווען ס'שטייט אין די גמרא גמילות חסדים, מיינט עס דאס. און עס איז דא גמילות חסדים, גמילות חסדים מיינט נישט העלפן א צווייטן. העלפן א צווייטן איז חסד, נישט גמילות. כ'ווייס נישט אויב מיין דיוק איז ריכטיג, אבער ס'איז זיכער דא אסאך מאל וואס שטייט גמילות חסדים וואס אין דא נישט אלע אין א שיעור, ס'מיינט עס א דבר טוב, ס'איז א מצוה צו
ר' יואל אשר: זיין א סאושעל מענטש.
ר' יצחק: פארברענגט זיך מיט אהבת חברים, עקזעקטלי, דאס איז טייטש גמילות חסדים,
חסד איז נישט דווקא סעלפלעס
ר' יואל אשר: און די גמרא הייסט דאס גמילות חסדים. יא, מיין מיין מיין מיין דיוק איז געווען, לגמול חסד וואלט א מענטש מיינען מיי... אז אז זייער אסאך מענטשן האבן די איידיע אז חסד מיינט ווען ס'איז נישט סעלפיש,
ר' יצחק: ווען דו מיינסט יענעם.
ר' יואל אשר: אבער דא שטייט טון חסד פאר יענעם כדי מ'זאל צוריקטון פאר דיר, מ'גייט צו יענעמ'ס חתונה כדי מ'זאל צוריקטון, ס'איז א ראיה אז ס'איז נישט סעלפיש. ווען איינער גייט צו יענעמ'ס חתונה ווייל יענער איז א רחמנות, איז עפעס א אנדערע מין געגייעכץ, קיינער האט נישט הנאה פון די געגייעכץ. ווען מ'גייט ווייל איך וויל יענער זאל צוריקקומען, איז פשט אז ס'איז דא א העלטי רילעישענשיפ.
ר' יצחק: איך האב א רילעישענשיפ מיט יענעם, אזוי גייט עס, אז איך גיי צו זיין חתונה, גייט עס א חיוב,
דער מאן'ס חיוב צו שטעלן צו בגדים פאר סאציאלע באדערפענישן
ר' יואל אשר: ס'איז א מצות גמילות חסדים. ער זאגט, פארוואס דארף א מאן צושטעלן פאר די ווייב אויכעט וועש וואס איז מער א סאושעל ניד? ווייל א פרוי מעג זיין סאושעל, זי דארף זיין סאושעל צו גיין צו איר טאטע, צו גיין צו שמחות, און צו אנהאלטן אירע אירע אירע קרייזן, אירע סאושעל סירקלס, כדי זיי זאלן קומען פאר איר. פארוואס? שאינה בבית הסוהר עד שלא תצא ולא תבוא. מ'קען נישט איינשפארן א פרוי אין א דזשעיל. דער מאן איז נישט די ווייב'ס דזשעילער. אז קוק, איך האב דיך צוגעשטעלט א ד' על ד', זיץ דא! ניין, ס'איז נישט גענוג. א דזשעילער שטעלט אויך צו פאר די ארעסטאנט א ד' על ד'. דו דארפסט איר אבער אויך געבן אז זי זאל יא קענען זיין העלטי און ארויסגיין און...
ר' יצחק: ס'איז דא געווען מענטשן וואס האבן געמיינט אזוי ווי ס'שטייט אין גמרא, שעה נועל בפני אשתו ויוצא,
באלאנסירן צווישן ארויסגיין און צניעות
דער רמב"ם'ס באלאנס
ר' יואל אשר: נישט אזוי. זאגט דער רמב"ם, אבער יעצט וויל דער רמב"ם באלאנסן. אלע ליבעראלס האבן יעצט געגעבן א שפרינג אויף, אה זעסט? דער רמב"ם לאזט א פרוי ארויסגיין. נא נא נא, אבער נישט צופיל. אבל גנאי הוא לאשה שתהיה יוצאה תמיד פעם בחוץ פעם ברחובות. ס'איז א גנאי פאר א פרוי אז זי איז אייביג אינדרויסן, זי איז א גאסן פרוי. ויש לבעל פעם בחוץ פעם ברחובות איז א לשון פון פון נפתלי? משלי. אה, משלי. יא, יא, יא. דאס הייסט, דער רמב"ם בדווקא, מ'דארף נאכקוקן וואס ס'שטייט דארט אין דעם פסוק, ער ברענגט דאס מיינט סתם זיי גייען אין א גאסן, אזוי ווי דו זאגסט, זי דרייט זיך אין די גאסן. איך פארשטיי ביי מתן תורה פרויען פלעגן אזוי טון. ניין, איך ווייס נישט. אקעי. ויש לבעל למנוע אשתו מזה, דער מאן האט א רעכט, אדער אפשר א א ענין, ער זאל למנוע אשתו מזה, ולא יניחנה לצאת, ער זאל איר נישט לאזן אם ארויסגיין אזוי אסאך, אלא כמו פעם אחת בחודש או פעמיים בחודש כפי הצורך. ער זאל איר לאזן ארויסגיין ווי אפט ס'פעלט אויס. דער רמב"ם גיבט א וואך, אינטערעסאנט ווייל כפי הצורך איז א שטיקל א סתירה מיט פעם אחת בחודש או פעמיים. אבער דער רמב"ם זאגט זיין דוגמא. דאס הייסט מ'מאכט נישט קיין... ווענדט זיך וואו מען לעבט. אין וויליאמסבורג איז יעדע נאכט די חתונה ביזנעס. און אויב איז דאס איר סאושעל...
ר' יצחק: א חתונה פון דיינע קרובים?
ר' יואל אשר: נאכאמאל, דער דער דער רמב"ם מיינט דא צו מגביל זיין וויפיל, וואס די סאושעל... א פרוי וואס איז זייער א פאפולער פרוי, דו ווייסט, א פרוי וואס איז א רביצין און זי האט זייער אסאך אה ידידות.
ר' יצחק: ער זאגט וואס ער קוקט אן אלס נארמאל.
ר' יואל אשר: יא, וואס אין רמב"ם'ס צייטן האט געהייסן פעם אחת בחודש או פעמיים בחודש כפי הצורך, זאל ער איר לאזן ארויסגיין.
"כל כבודה בת מלך פנימה" – פשט און דרש
ר' יואל אשר: זאגט דער רמב"ם, שאין יופי לאשה אלא לישב בזוית ביתה. די שענסטע זאך פאר א פרוי איז ווען זי זיצט אינדערהיים, שכך כתוב כל כבודה בת מלך פנימה. דער כבוד פון א פרוי, פון א בת מלך, איז... איר כבוד ווייזט זי ארויס פנימה,
ר' יצחק: אינדערהיים. אקעי, ס'איז נישט די טייטש פון דעם פסוק, אבער על כל פנים על פי דרש.
ר' יואל אשר: וואס איז די פשוט'ער פשט פונעם פסוק כל כבודה בת מלך?
דער פשט פון דעם פסוק אין תהלים מ"ה
ר' יצחק: דער פסוק רעדט פון פון ברענגען די...
ר' יואל אשר: אקעי,
ר' יצחק: כבודה מיינט מיינט בעגעדזש, לאדענונג. כבודה מיינט די וועש, די בעגעדזש. דאס הייסט, רעדט ער רעדט דאך פון דעם אז דער מלך, וואס עס קומט צו אים אלע שיינע פרויען, אזוי ווי ס'שטייט דא אין דעם פסוק, יא? מ'מאכט אזוי ווי ס'שטייט אין דעם גאנצן פסוק. ס'איז אלעס א פסוק וואס הייסט אומר אני מעשי למלך, ס'איז א א שיר פאר דעם פאר דעם מלך, און דער שיר דעסקרייבט ווי בנות מלכים ביקרותיך, ס'איז קומען בנות מלך. און ער פארציילט, יא, דאס איז א פסוק פון די וואכעדיגע סדרה, פרשת לך לך, שמעי בת וראי והטי אזנך. דאס הייסט די ס'איז דא וואס זאגן אז דער מזמור, אז די אז תהילים מ"ה איז געשריבן געווארן פאר די חתונה פון שלמה המלך, אדער עפעס א מלך, כ'ווייס נישט וועם, דוד. עם דאס הייסט ווען ער האט חתונה, ס'קומט, אמאל האט ער חתונה מיט א פרוי פון דערווייטנס. זאגט מען פאר די מיידל, פארגעס פונדוואנעט ביזט געקומען, קום, ויתאו המלך יפיך כי הוא אדוניך והשתחוי לו. און דער פסוק דעסקרייבט, מ'קומט פון צור מיט מנחות. דאס הייסט, טעכניש מיידלעך קומען פון צור פאר דעם מלך, און מ'שלעפט אלעס אריין. "כל כבודה בת מלך פנימה" מ'ברענגט עס אלעס אריין "לרקמות תובל למלך בתולות אחריה רעותיה מובאות לך" מ'ברענגט נאך אירע חבר'טעס. בקיצור, ס'שטייט נישט דא אז זי זיצט אינדערהיים, ס'שטייט אז זי קומט אריין, די בת מלך, צו דעם מלך, אה מ'ברענגט איר ממשבצי זהב, מיט אלע מיני שיינע זאכן, אפשר קענסטו אפילו טייטשן כבודה מלשון כבוד, אבער די ווארט איז, די קאנטעקסט דא איז נישט אז זי זיצט אינדערהיים, די קאנטעקסט ווען מ'ברענגט איר צו דעם מלך, צו דעם, אה ווער עס איז דער מלך.
דיסקוסיע: פארוואס ברענגט דער רמב"ם נישט "אשתך כגפן פוריה"?
ר' יואל אשר: אקעי, אבער מן הסתם איז דא עפעס א דרש אין דעם, ס'איז עפעס א מדרש, צו וואס? אז א פרוי דארף זיין בצניעות,
ר' יצחק: זיצן אינדערהיים? יא,
ר' יואל אשר: איז נישט אה פארוואס ברענגט ער נישט "אשתך כגפן פוריה בירכתי ביתך", דאס איז ממש דער בזוית ביתה,
ר' יצחק: יא? אקעי, אפשר, אפשר איז דא איינער אנדערש וואס ברענגט יענעם פסוק. איך ווייס נישט.
ר' יואל אשר: אפשר קען מען עס יא לערנען אין דעם פסוק א ביסל,
ר' יצחק: שטייט דאך די ווארט פנימה, כאילו,
ר' יואל אשר: ס'קען זיין אז זוית ביתה מיינט אז זי זיצט אויך נישט קיין סאך אויף די רחבה. די רחבה איז ווען ס'פעלט אויס. נארמאלערהייט זיצט זי אויף די קאוטש אין די דיינינג רום, איך ווייס נישט.
ר' יצחק: איך ווייס נישט. א זוית? אין א ווינקל? דווקא אין א ווינקל? און אויב זי זיצט
צניעות, ביזנעס, און מנהג המקום
ר' יואל אשר: אינמיטן אה איך וויסן, איז אין די אין די אמאליגע צייטן איז נישט געווען אזא זאך ווי פרויען וואס זענען אינדרויסן ווייל זיי באקן? כ'מיין, ס'איז געווען פרויען בעיקערס אדער פרויען אה ביזנעס. שניידערס אדער בעיקערס האבן דאס געטון אינדערהיים?
ר' יצחק: האבן דאס געטון אינדערהיים? אפשר דאס איז אין א לאנד וואס איז, ניין, ס'קען אויפגעסעט ס'קען זיין פרויען האבן געהאט א ביזנעס, ס'קען אויפגעסעט ווערן אויף א צניעות'דיגן אופן. דער יצאנית מיינט עפעס זי דרייט זיך צווישן די מענער, יא? דאס איז דאך דער טייטש. היינט בכלל, אין די היימישע געגנט איז דאך נישט נוגע, זי קען ארויסגיין מיט אירע חבר'טעס א גאנצן טאג און א גאנצע נאכט. זי דרייט זיך נישט צווישן מענער בכלל. יצאנית מיינט אז זי דרייט זיך ביי די, אזוי ווי די הענגאוטס, ווי די יונגלעך דרייען זיך.
דיסקוסיע: וואס מיינט "פעם אחת בחודש או פעמיים"?
ר' יואל אשר: איך טראכט אפשר אז דער "ולא יניחה לצאת אלא כמו פעם אחת בחודש" מיינט ווען זי האט נישט קיין, ווען זי דארף גיין בית אביה אדער בית האבל, בית המשתה איז ווי אפט ס'געשעט. אויב זי האט פרענדס שטארבעס, וואס מען דארף א גאנצע צייט מנחם אבל זיין, זאל זי גיין. ווען ס'פעלט אויס, ס'איז דאך א מצוה. אבער אויב נישט, סתם פאר איר זיך צו לופטערן, מוז זי ארויסגיין עט ליסט איינמאל, צוויי מאל א חודש, ווייל זי זיצט שוין צו לאנג אינדערהיים.
ר' יצחק: איך מיין אז דאס איז א דוחק. ס'זעט אויס אז דער רמב"ם קוקט אן, ווי א סאך, ווי אפט דארפסטו גיין וויזיטן דיין טאטע? דארפסט געדענקען, היינט א וויזיט מיינט מען גייט פאר דריי מינוט. דעמאלטס האט עס געמיינט מ'גייט פאר א טאג. איך ווייס נישט.
ר' יואל אשר: ס'איז נישט א אה עס קען זיין אז די גאנ דאס וואס ער הייבט אן מיט "מקומות שדרכן" גייט ארויף אויף ביז סוף פון הלכה י"ב. ס'איז דא די מקומות וואו מען דעקט צו די פרויען, און אויב מען גייט אנדערש ווי די סטענדערדס איז עס מאדנע. אבער אין פלעצער וואו מען דעקט נישט צו און וואו מען זיצט נישט אינדערהיים, איז אויך נישט דא דער "כל כבודה בת מלך פנימה" אויף דעם אופן. שטימט וואס איך זאג?
ר' יצחק: ס'האט געקרעשט, ס'האט געפראוזן, מיינט דאס עפעס דא מאכט פריזן, כ'ווייס נישט פארוואס. עניוועיס, עם, ס'שטימט אבער ס'איז נישט אמת. אה, ס'איז דא, דער רמב"ם אין אן אנדערע פלאץ ברענגט, אז ס'איז דא מקומות וואס די פרויען דרייען זיך אין די גאסן און וואס זיי דרייען זיך נישט. כ'געדענק, פארוואס צייכנט קיינער עס נישט צו דא ווייס איך נישט. אבער איך געדענק אז ס'איז דא אן אנדערע פלאץ וואו ער רעדט פון דעם בפירוש. ווייל דאס איז אויך תלוי. ס'איז זיכער אז מ'רעדט דאך מנהג המקום, וואס קען מען טון, אבער ס'איז דא פלעצער וואס מ'גייט נישט ארויס מיט א רדיד. דארט אין יענע פלעצער איז אויך דא "כל כבודה בת מלך פנימה", באט אי דאנט נאו. ס'איז דא אן אנדערע פלאץ, כ'געדענק נישט, זיי ברענגען עס נישט דא, מ'וועט אנקומען דערצו שפעטער.
דיגרעסיע: רבקה אמנו און פרויען'ס סאציאלע לעבן
ר' יואל אשר: אפילו אונז לערנען יא, קומענדיגע וואך, עם, רבקה איז געגאנגען מיט די שעפעלעך, יא. אפשר נאר א חתונה געהאטע פרוי, א מיידל פלעגט יא זיך דרייען. ס'איז געגאנגען מיט די שעפעלעך, ס'מיינט יעדן טאג איז זי ארויסגעגאנגען מיט די שעפעלעך, זי האט זיך געדרייט מיט די פאסטעכער יא, אבער נישט מיט די מענער. מיט די פאסטעכער האט זי זיך געדרייט,
ר' יצחק: דארטן געבן צו טרינקען פאר די. נישט א גאנצע טאג, ז'האט זיך געדרייט אליינס, כ'ווייס נישט. אגען, יעדע זאך איז לויט די סאושעל ריעליטי. נישט יעדע סאושעל ריעליטי איז אויסגעהאלטן, באט דאס איז שוין נאך א נושא. מ'רעדט דאך אז זי זאל נישט זיין פון די מער יצאניות.
צניעות אלס כבוד און קלאס
ר' יואל אשר: אבער ס'איז אינטערעסאנט, און אפילו די איינמאל אין צוויי וואכן זאל זי גיין צוגעדעקט אינגאנצן. יא, לויט דעם מנהג.
ר' יצחק: ווייל מ'גייט נישט אינדרויסן אן קיין רעקל,
ר' יואל אשר: דאס איז ס'איז מער ווי א רעקל, ס'איז דאך צוגעדעקט, מ'רעדט דא פון א הידזשאב נישט קיין רעקל.
ר' יצחק: נו ביי אונז אין לעיקוואוד איז איינגעפירט על פי רוב אז די מענער גייען ארויס נאר מיט א הוט און די פרויען פירן זיך נישט, סאו די מענער זענען מער צניעות'דיג. כ'ווייס נישט וואס עס האט צו טון, ס'איז פאני, ס'וואלט געדארפט זיין פארקערט. אפשר אויך, אפשר נישט פארקערט, כ'ווייס נישט. כ'זאג נאר, דו קוקסט עס אן אלס א נושא פון צניעות. ס'איז אויך א נושא פון מענטשליכקייט. מ'גייט נישט אינדרויסן, אזוי ווי א חשוב'ע רב גייט נישט ארויס אן א רעזשוואלקע.
ר' יואל אשר: פרוי זאל האלטן איר הויכע לעוועל פון קלעס. ס'איז טאקע א פרוי וואס
ר' יצחק: דו זעסט איר א גאנצע צייט איז זי נישט די ס'איז קלעס, ס'איז די אלע זאכן. אקעי, ס'איז אן אנדערע שמועס. אקעי, אונז לערנען נישט הלכות צניעות, לאמיר גיין ווייטער.
הלכה י"ד: המדיר את אשתו שלא תלך לבית אביה
ווען דער טאטע וואוינט אין דער זעלבער שטאט
ר' יואל אשר: "המדיר את אשתו", יעצט, אז מ'האט געלערנט אז א פרוי האט א רעכטס ארויסצוגיין צו איר טאטע מפעם לפעם, וואס איז אויב דער מאן לאזט נישט?
ר' יואל אשר: המדיר את אשתו שלא תלך לבית אביה, זאל נישט גיין צו איר טאטע, איז בזמן שהן עמה בעיר, ווען זיי וואוינען אין איין שטאט.
ר' יצחק: דער טאטע מיט דער... דער טאטע מיט דער טאכטער.
ר' יואל אשר: איז חודש אחד ממתינין לו. ביז איין חודש געבט מען אים, אקעי, איין חודש, ער האט א אישו מיט זיין שווער, זאל מען זיך דורכקומען. אבער שנים, איינמאל ס'שוין צוויי חדשים, יוציא ויתן כתובה, ווייל צוויי חדשים הייסט מען אים שוין... יא.
ר' יצחק: דאס הייסט, א פרוי האט א רעכט כאילו מינימום צו גיין א מאל א חודש צו איר טאטע. דאס איז ווען זיי וואוינען אין...
ווען דער טאטע וואוינט אין אן אנדערע שטאט
ר' יואל אשר: איך שטעלן דער רמב"ם האט דא אויסגע'פסק'נט, ווייל אין די משנה שטייט רגל אחד און נאכדעם שטייט שלשה. און דארטן איז דא וואס זאגן אז ביי צוויי הייבט מען אן דן זיין.
ר' יצחק: דער רמב"ם רעדט דא, אבער דו רעדסט טאקע דאך,
ר' יואל אשר: דו רעדסט פון די נעקסטע, ובזמן שהן בעיר אחרת. בזמן שהן בעיר אחרת. רגל אחד ממתינין לו, איין יום טוב. ווייל יום טוב וויל יא א פרוי גיין צו איר טאטע. אפשר פאר דעם דארף זי א נייע שיך. שנים, אויב ער האלט איר אפ צוויי ימים טובים פון גיין צו די טאטע, איז יוציא ויתן כתובה.
ר' יצחק: זייער גוט. און דא לערנט מען זיך אז דער מאן דארף לאזן די ווייב גיין צו די טאטע פאר יום טוב.
דיסקוסיע: מיינט עס אז דער מאן דארף מיטגיין?
ר' יואל אשר: נישט לאזן,
ר' יצחק: ער דארף מיטגיין. ניין, שטייט נישט דא. אויב ער וויל איר נישט לאזן אליין, ס'אן אנדערע נושא. ער דארף איר לאזן. אקעי. איך ווייס נישט וואס איז געווען דעמאלטס די סדר. אפשר מיינט עס גיין וויזיטן אויף א סעודה פאר א נאכמיטאג?
ר' יואל אשר: ניין, בעיר אחרת מיינט לכאורה אהיימפארן, קיין קשיא. די סדר איז אז זי פארט
ר' יצחק: אויף א טאג צום טאטן אין חול המועד, עס מיינט נישט אז זיי פארן אויף יום טוב, דאס איז אן, עס ווענדט זיך דאך לפי המ... אגען, דאס איז שוין דער מנהג.
ר' יואל אשר: לפי המעשה, אבער א מענטש קען נישט איינשפארן זיין ווייב.
ר' יצחק: שוין. דאס הייסט, איינשפארן בכלל קען ער נישט, אזוי ווי מ'האט גערעדט.
דיני מדור והתנהגות בין איש לאשתו – חלק ג׳
הלכה: נדר שלא תלך לבית האבל או לבית המשתה
ר' יואל אשר: ווייטער. "המדיר את אשתו שלא תלך לבית האבל ולבית המשתה",
ר' יצחק: יא? זי זאל קיינמאל נישט גיין אויף חתונות אדער אויף שבעות.
ר' יואל אשר: האט ער דאס נאכנישט געזאגט? ניין, פריער האט ער געזאגט אז... אז א מאן האט געהאט א רעכט. יא, ממילא וואס קומט יעצט ארויס דערפון? ער מאכט א נדר זי זאל נישט גיין לבית האבל או לבית המשתה, איז געבט מען אים די אפשן "או יתיר נדרו או יוציא ויתן כתובה". פארוואס? ווייל דער רמב"ם האט דאך פריער געזאגט אז א מאן איז נישט דער jailer פון די ווייב, א מאן קען נישט איינשפארן א ווייב אין תפיסה, "שזה כמי שאסרה בבית הסוהר", רייט? "ונעל בפניה". ס'איז אזוי ווי ער שפארט איר איין אין א... אין דזשעיל קען מען נישט גיין צו חתונות,
ר' יצחק: אינדערהיים קען מען גיין.
הפרש בין נדר כללי לנדר ספציפי
ר' יואל אשר: אבער "ואם", אבער אויב האט ער א לעדזשיטימעט טענה פארוואס ער וויל נישט זי זאל גיין צו א געוויסע בית המשתה, "מפני בני אדם פרוצין שיש באותו", איך מיין די ווארט באותו איז וויכטיג, "שיש באותו בית האבל או בבית המשתה, והוחזקו שם פרוצין", ס'איז טאקע אמת, "והוחזקו שם פרוצין, שומעין לו".
זייער וויכטיג, ווייל די language וואס דער רמב"ם זאגט עס, איך מיין אפשר אנדערש ווי די לשון המשנה, איז נישט סתם, ער קען נישט זאגן "איך לאז דיך נישט גיין צו בית האבל'ס ווייל אין אלע פלעצער איז דא פרוצים". אזוי ווי לאמיר זאגן היינט אויב א מאן וואלט מדקדק געווען ווי א רשע וואס לאז נישט זיין ווייב ארויסגיין, אויב איז דא אזא מענטש.
ר' יצחק: דאס איז אין דעי געגנט, אין דעי חתונה,
ר' יואל אשר: דאס איז די משפחה. אבער ספעציפיק, ער ווייסט, און ס'איז טאקע הוחזקו שם פרוצין, דעמאלטס איז יא שומעין לו.
אהמ. איך דערמאן מיך אז אין די, אז ס'איז געווען צייטן ווען מ'האט ממש זייער ווייניק ארויסגעלאזט די ווייב, יא? די צוואה פון דער גר"א מ'זאל נישט גיין אין שוהל אפילו יום טוב ווייל מ'רעדט לשון הרע'ס. ס'איז געווען א, it was a thing.
הגמרא'ס הסבר על בית האבל
ר' יצחק: אקעי. שוין. דא שטייט... יא, זאגט דער רמב"ם... אגב דער רמב"ם ברענגט דער ענין לשון בית הסוהר, ס'איז א משנה. די משנה שטייט פארוואס יוציא? ווייל מפני שנעל בפניה. מפני שנעל בפניה. אזוי שטייט אין די הייליגע משנה.
און, און וויאזוי הייסט עס? און די גמרא זאגט אז בית המשתה פארשטייט ער. אבער וואס איז בית האבל? אפשר וויל זי נישט גיין? זאגט די גמרא אז בית האבל מיינט אז ביי איר לוויה גייט קיינער נישט קומען. ס'גייט זיין נעילה, ביי איר אייגענע לוויה גייט קיינער נישט קומען, ווייל זי גייט נישט צו קיינער'ס לוויות.
ר' יואל אשר: בעצם, אונז ווייסן דאך שוין די אלע זאכן פון די זאך "שמשיאה שם רע בשכנותיה". עניטינג וואס ער צווינגט איר, וואס זי גייט אויסקוקן ווירד ביי די נעיבארס, האט זי די טענה. בעצם,
ר' יצחק: ס'איז די זעלבע זאך. דא, ניין. יענע'ס א סתם, דא א רעכט. א מענטש האט א רעכט צו גיין צו חתונות, און נישט, איז עס אין תפיסה. יא. זייער גוט. אקעי,
ר' יואל אשר: ס'איז א קידנעפינג אזא.
ר' יצחק: יא.
הלכה: אין רצוני שיבואו לביתי משפחתה
יעצט, וואס איז פארקערט? אויב עפעס זאגט אז איר טאטע זאל נישט קומען צו איר,
ר' יואל אשר: נישט די שאלה איז צו זי זאל ארויסגיין, נאר די שאלה איז צו מ'קען קומען צו איר הויז. זאגט זי "ס'איז דאך אויך מיין הויז? איך קען אויפנעמען וויזיטארס". האומר לאשתו "אין רצוני שיבואו לביתי אביך ואמך, אחיך ואחיותיך", איך וויל נישט דיין לאנג פעמילי זאל קומען אין מיין הויז. איז דעמאלטס יא שומעין לו, אזויפיל רעכט האט ער יא אויף זיין הויז אז זיי זאלן נישט קומען אין זיין הויז.
ר' יצחק: זעסטו אז זי וואוינט יא אין זיין הויז?
ר' יואל אשר: אפשר טאקע רעדט מען באופן...
ר' יצחק: ותהיה...
היא הולכת להן כשיארע להן דבר
ר' יואל אשר: אויב זי האט נאר א ד' על ד', קען זי דאך נישט אויפנעמען, קומט זי אריבער צו זיין הויז. שומעין לו. וואס יא? אבער ער קען דאך איר נישט אסר'ן פון גיין, אזוי ווי מ'האט געלערנט. ותהיה היא הולכת להן כשיארע להן דבר, ווען ס'איז דא א סיבה, ווען ס'איז דא עפעס א מאורע, וועט זי גיין צו אהין. אנשטאט זיי זאלן קומען צו אים, און וואס איז די גדר? האבן מיר שוין געלערנט אז עט ליסט איינמאל א חודש. ותלך לבית אביה פעם בחודש ובכל רגל ורגל.
ר' יצחק: חוץ פון די יארע לה דבר. א, דא זעסטו יא אז ס'איז עקסטער. אויב ס'וועט זיין עפעס א שמחה אין די משפחה וועט זי גיין אוודאי, און חוץ פון דעם קען זי גיין יעדע חודש אדער יעדע יום טוב.
ר' יואל אשר: אבער לא ייכנסו הן לה,
ר' יצחק: אבער זיי זאלן נישט אריינקומען צו איר.
אלא אם אירע לה דבר
ר' יואל אשר: אלא אם אירע לה דבר כגון חולי או לידה, אויב ס'איז געשען צו איר א חולי אדער א לידה,
ר' יצחק: זיי דארפן קומען צו איר, ס'איז נישט קיין אזא זאך וואס זי קען גיין. זי האט יעצט געבוירן א קינד, דעמאלטס קען ער אויך נישט...
ר' יואל אשר: רייט, איז דאס איז טאף. דעמאלטס איז האט זי יא א רעכט. פארוואס? "אין כופין את האדם שייכנסו אחרים לרשותו", מ'קען נישט צווינגען א מענטש מ'זאל קומען אין זיין רשות, טייטש, ער איז א רשע אויב ער לאזט נישט זיין ווייב גיין צו די, צו איר טאטע, אבער ער איז נישט קיין רשע אז ער לאזט נישט איר טאטע אריינקומען אין זיין הויז, אזוי ווי ס'איז זיין פרייוועסי, ער וויל נישט ער זאל קומען אין זיין הויז און מ'וועט אים טשעקן, אה, דעם ספר האסטו, היתכן? וואטעווער, א מענטש קומט אריין אין יענעמ'ס הויז און קען, קען הערן פארוואס ער זאל נישט לאזן די
ר' יצחק: שוויגער זיך דרייען אונטער די פיס. אויב זי האט נישט קיין וועג ארויס, ווייל ער דארף איר לאזן האבן א רילעישן מיט איר פעמילי, נארמאל אנשטאט זאלן גיין צו אים, זאל זי גיין צו זיי, נא פראבלעם. אויב זי האט געהאט א בעיבי, זי קען נישט גיין צו זיי, מוז ער איר יא לאזן, ווייל דעמאלטס דאס אז זי מוז האבן א רילעישענשיפ איז גובר אויף דעם וואס ס'איז זיין הויז.
דיסקוסיע: האם זה נדר או סתם אמירה?
ר' יואל אשר: אבער איך וויל פארשטיין, דא רעדט מען נישט פון קיין נדרים, דא זאגט מען סתם "האומר לאשתו". איז, איז, איז אזוי, ער דארף נישט מאכן קיין נדר,
ר' יצחק: ער קען סתם אזוי בעטן.
ר' יואל אשר: אה, די ווארט איז אזוי, אויב די ווייב טענה'ט, איך קען נישט אייביג גיין צו זיי, איך דארף אמאל זאלן זיי קומען צו מיר. איז קען ער טענה'ן אזוי: דו דארפסט דאך נישט גיין מער ווי איינמאל א חודש. די איינמאל א חודש וועסטו גיין צו זיי. אבער איך מיין נישט צו זאגן אז ער קען איר, ער קען איר צוריקהאלטן. טייטש זי מוז אים פאלגן ווען ער זאגט איך וויל דו זאלסט נאר ארויסגיין איינמאל א חודש, וואס איז די חיוב, וואס איז די חיוב פון כבד את בעלך, יא?
ר' יצחק: ניין, אבער ער האט א רעכט צו זיין, צו זיין... ער פארשפארט די טיר, ס'איז דאך זיין הויז, ער פארשפארט די טיר, ער לאזט נישט.
ר' יואל אשר: ניין, ניין, איך רעד פון איר ארויסגיין, "ותלך לבית אביה פעם בחודש". ניין, "ותלך לבית אביה" דאך שוין ווען זי וויל, ער קען דאך איר נישט, פריער האבן מיר דארט געלערנט ער קען איר איינשפארן.
ר' יצחק: ניין, דער רמב"ם זאגט אז אזוי פיל האט זי א רעכט, זי האט א רעכט צו גיין איינמאל
ר' יואל אשר: א חודש צו די...
ר' יצחק: יא.
ר' יואל אשר: אדער וואטעווער די סדר נארמאל איז.
הלכה: היא שאמרה אין רצוני שתיכנס אצלי משפחתו
"וכן", די זעלבע זאך פאר "היא שאמרה", דא איז א גרעסערע חידוש. ס'איז נישט נאר ווייל ער איז דער בעל הבית פון די הויז, נאר זי קען אויך זאגן "אין רצוני שתיכנס אצלי אמך ואחותך", כ'וויל נישט דיין שוועסטער אדער דיין מאמע, אינטערעסאנט, דא האט ער ארויסגעלאזט אביך און אחיך. ס'איז די ווייבער וואס זי האט א פראבלעם,
ר' יצחק: זי האט א פראבלעם מיט די, די מענער קומען עניוועי נישט צו איר.
ר' יואל אשר: כ'וויל נישט זיי זאלן קומען "ואיני שוכנת עמהן בחצר אחת", כ'וויל נישט זיין פארברענגען מיט זיי, "מפני שמרעין לי ומצרין לי", זיי טשעפען מיך. איז שומעין לו, פארוואס? שאין כופין את האדם, שישבו אחרים עמו ברשותו. מען קען נישט צווינגען א מענטש אנדערע מענטשן זאלן זאלן אהה זאלן זיצן צוזאמען מיט זיי אין די רשות. זייער גוט.
תשובת הגאונים: לחיים נתנה ולא לצער
ר' יצחק: מיט אנדערע ווערטער, ער מוז איר ער מוז איר קויפן אן אנדערע דירה, ער מוז איר, זיי מוזן מופן, ווייל מ'קען נישט צווינגען א פרוי צו וואוינען נעבן זיין משפחה אויב זיי האבן זיך נישט, זיי געבן זיך נישט קיין עצה. ער זאגט דא א תשובת הגאונים וואס זאגט אויף דעם א מקור, אז ס'שטייט כי היא היתה אם כל חי, אז לחיים נתנה ולא לצער. א פרוי אהה דארף האבן צער? נישט, דארף האבן לעבן, מ'קען נישט זיין קיין, מצער זיין א פרוי. אינטערעסאנט.
הראב"ד: חילוק בין באו היא בגבולן לבין הם באו לה
דער אייביש... דער דער דער ראב"ד איז עפעס מחלק, יא? מה ס'איז אמת? דער ראב"ד איז מחלק?
ר' יואל אשר: ס'איז מח... אינטערעסאנט. אויך פריער ווען ס'איז געשטאנען ויש לבעל למנוע. וואס מיינט די ווערטער? ער האט די רעכט איר צוריקצוהאלטן. ס'טייטש, פיזיקלי, און אויב זי פייט זיך... ס'שטייט דאך נישט דא אז זי מוז אים פאלגן.
ר' יצחק: זי זאל אים פאלגן.
ר' יואל אשר: ס'טייטש, אויב קומט עס אן צו בית דין, זאל בית דין זאגן ער האט א פוינט.
ר' יצחק: אז מען פאלגט דעם מאן, אז מען פאלגט דעם מאן. וואס איז די שאלה? אויף דעם דארף מען נישט קיין ראיה.
ר' יואל אשר: ניין, ווייל אונז האבן געהאט אזוי, אונז האבן געהאט רעכטן וואס ער האט, ס'טייטש ער זאל זיי צושטעלן א דירה אדער א נדר וואס ער האט געמאכט. אבער דא איז שוין שומעין לו, כאילו זי דארף אים פאלגן.
ר' יצחק: נאך נישט קיין ראיה אז מען דארף פאלגן דעם מאן. זי קומט אין די תורה פרעגן צו ער האט א רעכט, יא, ער זאגט די זאך. אהה דאס איז די שאלה, זאכן וואס ער האט נישט קיין רעכט, זאגט דער בית דין, ניין, ווארפן אן.
דער ראב"ד אבער איז נישט מסכים אויף דעם. דער ראב"ד זאגט אז דאס אז מ'קען, זי קען טענה'ן אז זי וויל נישט וואוינען מיט זיין מיט זיין שוועסטער, איז נאר אויב זיי קומען צו אים. אהה איך הער שוין. אויב זיי האבן לכתחילה געגאנגען וואוינען צו זיי, אהה אם באו היא בגבולן, וואס זאל מען טון? זאל מען זיי אוועקשיקן פון זייער הויז ווייל זי איז געקומען דארט וואוינען? כ'האב געמיינט אז ס'מיינט ער דארף גיין ערגעץ אנדערש קויפן.
ר' יואל אשר: מיט דעם מיט דעם מדור, ווילאנג זי איז העפי מיט די שוויגער, קען זאגן דאס איז דיין מדור, אבער אז זי איז נישט העפי מיט די מדור, מיט זיצן מיט די שוויגער...
ר' יצחק: וואס וויל דער ראב"ד?
ר' יואל אשר: עפעס וויל ער דער הייליגער ראב"ד.
ר' יצחק: שטייט טאקע נישט. ס'איז משמע, ס'הייסט, אונז האבן אריינגעלערנט אין דעם רמב"ם אז ער דארף איר קויפן אן אנדערע דירה. אבער ס'שטייט נישט אין דעם רמב"ם דאס. ס'שטייט אין דעם רמב"ם כאילו אז מ'ווארפט זיי ארויס. אויף דעם איז דער רמב"ם נישט, דער ראב"ד נישט מסכים.
ר' יואל אשר: זאגט דער ראב"ד, דאס איז טאקע ווען ס'איז זיין הויז, קען זי פאדערן לאז נישט אריין אנדערע מענטשן אויסער מיר.
ר' יצחק: ניין, דער ראב"ד זאגט אפילו ווען ס'איז זיינע הויז, אבער ער וויל יא זיין שוועסטער דא. זיין ווייב וויל נישט. דעמאלטס קען זי נישט. דער ראב"ד זאגט, קענסט זיי בעטן זיי זאלן נישט טשעפענען. אבער קענסט זיי נישט הייסן אוועקגיין. אזוי זאגט דער ראב"ד.
דיסקוסיע: האם זה חלק מדין מדור?
ר' יואל אשר: פארוואס זאל נישט דאס זיין א חלק פון דער דין מדור אז ער זאל איר צושטעלן א הויז וואו זי איז העפי?
ר' יצחק: אפשר. האב איך געטראכט, איך ווייס נישט. אז ס'איז נישט קיין טענה.
ר' יואל אשר: וואס זאגט למשל דער מגיד משנה אויף דער ראב"ד?
ר' יצחק: דאס איז אפשר וואס דער ראב"ד האט געטראכט, אז ס'איז נישט קיין טענה. דער רמב"ם, אפשר טאקע וועגן דעם האלט דער רמב"ם אז יא. דער ראב"ד זאגט אז ס'איז נישט קיין וועג. איך ווייס נישט.
ר' יואל אשר: נישט קלאר. יפה כוחם,
ר' יצחק: כל אחד זאגט סברות. איך זעה נישט. אהמ. דער מגיד משנה איז אביסל מסכים מיט דער ראב"ד. זאגט אז ס'ווענדט זיך. דער בית דין דארף זעהן צו זיי טשעפענען טאקע אזוי שטארק אדער נישט. I don't know.
פראקטישע שאלה: שוויגער אלמנה וואס מאכט פאניק
ר' יואל אשר: דאס איז אקטשעלי שאלות וואס איינער האט מיך נעכטן גערופן פרעגן, אלס איר כיבוד אב, כיבוד אם, וואטעווער, די שוויגער אן אלמנה, באט יעדע מאל זי קומט מאכט זי פאניק צו אים, זי טרעפט קריטיק. האב איך איהר נאכגעזאגט דער רמב"ם אז א מענטש קען זי קען האבן א טענה אדער ער קען האבן א טענה. מ'דארף וויסן, מ'דארף זיין איידל מיט דעם. ס'איז נישט פשוט.
ר' יצחק: שוין.
אנהויב פון דיסקוסיע: קאנפליקט וואו צו וואוינען
אקעי, יעצט האבן מיר געלערנט אז מ'דארף קויפן א דירה פאר די פרוי. גייען אונז לערנען א באנטש פון הלכות, יא? די רעסט פון דער פרק, אז ווען ס'איז דא א קאנפליקט וואו מ'זאל וואוינען. ווער איז גערעכט? אלע שומעין לו דא לכאורה מיינט אז דער בית דין וועט פסק'ענען אז זיי זאלן...
ר' יואל אשר: שומעין לו מיינט אז דער בית דין
ר' יצחק: הערט אויס זיין טענה, דער בית דין נעמט אן זיין טענה.
שאלה: וואס מיינט "שומעין לו" פראקטיש?
ניין, מ'דארף טאקע פרעגן דעם... פארשטיין דא בעסער, ווייל אונז האבן גערעדט פריער למשל אז ס'איז דא אזא זאך ווי די מענטשן גייען אין בית דין צו זיי דארפן געבן א גט, צו זיי זענען בשלום בית. דאס הייסט, א רוב הלכות איז צו ער קען מוציא זיין אן א כתובה, צו... יא? דאס הייסט, א מענטש האט אלעמאל א רעכט צו מגרש זיין זיין ווייב, סך הכל דארף ער געבן א כתובה. יא? יעצט, דא ביי די אלע שומעין לו'ס, ס'שטייט נישט... און ער זאגט דא אויב נישט, וואס געשעהט?
הלכות אישות: שומעין לו, מדור, וארצות
הלכה: פירוש "שומעין לו" — מוציא בלא כתובה
ר' יצחק: ניין, מ'דארף טאקע פרעגן דעם, פארשטיין דא בעסער, ווייל אונז האבן גערעדט פריער למשל ס'דא אזא זאך ווי די מענטשן גייען אין בית דין צו זיי דארפן געבן א גט, צו שלום בית. ס'הייסט, א רוב הלכות איז צו ער קען מוציא זיין אן א כתובה, צו... יא? ס'הייסט א מענטש האט אלעמאל א רעכט צו מגרש זיין זיין ווייב, סך הכל, דארף ער געבן א כתובה. יא?
יעצט דא ווען די אלע שומעין לו'ס, ס'שטייט נישט און ער זאגט אויב נישט, וואס געשענט? קען איר מוציא זיין אן א כתובה. דאס איז לכאורה די טייטש פון אלע שומעין לו דא מיינט, אז ער איז גערעכט, ממילא ער זאגט, אויב זי עקשנ'ט זיך, באקומט זי א גט אן א כתובה. דאס איז די טייטש שומעין לו, רייט? ער קען טרעטענען מיט דעם, ס'הייסט ער קען דאס טון.
אזוי מיין איך, ניין? ס'איז סתם... ס'נישטא, דאס געהאלטן אין זינען, ס'נישטא אין שולחן ערוך אין די הלכות געהעריג א קעיס, אז דער בית דין גייט פארהייסן פאר די ווייב, איך מיין דאס בתור עצה טובה, אבער שומעין לו מיינט אלעמאל אז דערפאר האט ער א רעכט איר צו מוציא זיין.
ר' יואל אשר: ס'מוז זיין אזוי, ווייל שומעין לו מיינט, ווען נישט וואלט נישט געשטאנען שומעין לו, וואלט געשטאנען דעמאלטס איז ער גערעכט. שומעין לו מיינט, מ'דארף גיין צו דער בית דין און מ'דארף עס זאגן, און ער זאל זאגן
ר' יצחק: נעם עס אן און
ר' יואל אשר: ער זאל נישט קענען גט'ן.
ר' יצחק: רייט, אזוי מיין איך. רייט.
הלכה: האיש שאמר איני דר במדור זה — שכנים רעים או פרוצים
ר' יואל אשר: האיש שאמר איני דר במדור זה מפני שבני אדם רעים או פרוצים או גויים בשכונתי. כ'וויל נישט וואוינען דארטן, ווי כ'וועל וואוינען אין איין אפארטמענט בילדינג אדער אין איין געגנט, אין איין פלאץ מיט שלעכטע מענטשן. שלעכטע מענטשן מיינט סתם שלעכטע מידות, יא, או גויים.
ר' יצחק: פרוצים גווענליך מיינט בעבירה, יא?
ר' יואל אשר: יא, יא, ערווה, אזעלכע זאכן, עריות. או גויים בשכונתי, ואני מתיירא מהן. כ'האב פשוט מורא פון זיי.
ר' יצחק: יא, כ'האב מורא פון די פרוצים,
ר' יואל אשר: אז כ'וועל ווערן אזוי ווי זיי. ניין, ואני מתיירא מהן מיינט אפילו אויב זיי זענען נישט רעים או פרוצים, כ'האב מורא פון די מענטשן פאר סאם ריזן. שומעין לו, זאגט דער רמב"ם, אף על פי שלא הוחזקו בפריצות. אה, אינטערעסאנט, ווייל פריער האט ער געזאגט אז צוריקהאלטן א פרוי פון גיין לבית האבל איז נאר ווען הוחזקו בפריצות. אבער אזא פאל קען א מענטש פאדערן אז איך וויל נישט גיין דארטן וואוינען, שכך ציוו חכמים הרחק משכן רע.
דיון: וואס איז די נושא דא?
ר' יואל אשר: פון וואס רעדט מען דא בכלל נאכאמאל? דער מאן האט א חיוב צוצושטעלן פאר די ווייב א מדור, יא? וואס איז די נושא דא? דא רעדט מען אז ווען ס'איז דא א פייט, זי זאגט, "קום וואוינען אין מיין הויז."
ר' יצחק: קוק, "ואפילו היה המדור שלה",
ר' יואל אשר: אפילו היה המדור שלה, אפילו דאס איז איר וואוינונג, און זי וויל דארטן וואוינען.
ר' יצחק: ער וויל נישט וואוינען מיינט אז ער הייסט איר אויך וואוינען, און זי זאגט, "איך וויל יא דא וואוינען".
ר' יואל אשר: אה, ער האט חתונה געהאט מיט איר, זי זאגט, "איך בין זייער באקוועם אין מיין דירה, קענסט קומען דא וואוינען מיט מיר". אבער האט ער די רעכט אז, "איך האב חתונה געהאט מיט דיר, דו דארפסט קומען צו מיר". ס'טייטש, ווען ער האט נישט קיין עכטע ריזן.
ר' יצחק: אויב ער האט א טענה.
ר' יואל אשר: אויב ער האט נישט קיין עכטע טענה, האסט חתונה געהאט מיט איר, אבער ער רעכנט זיך מיט איר, זי וויל וואוינען דא. אבער אויב האט ער א טענה פון פריצות וכדומה, איז שומעין לו, און זי דארף קענען נאכגיין.
דיון: פארוואס איז נישט קיין חזקה נויטיג?
ר' יצחק: ס'איז נישט קיין ראיה, ס'איז נישט קיין חזקה, נישט יעדער איינער איז מסכים אז זיי זענען שלעכטע מענטשן. ער האלט אז זיי זענען שלעכטע מענטשן,
ר' יואל אשר: שוין, איז גענוג. "מוציאה ממנו", האט ער די רעכט איר ארויסצוציען, מחייב זיין אז ער זאל מופן, "וגיי וואוינען ביי בני אדם כשרים."
הלכה: וכן היא שאמרה כן — די פרוי'ס טענה
ר' יואל אשר: "וכן היא שאמרה כן". זאגט פארקערט, ער האט געמאכט א כסות, אנטשולדיגט, א מדור אין א געוויסע פלאץ. זאגט זי, "איך וויל נישט אהינגיין, ווייל דארטן איז דא שלעכטע מענטשן." "אף על פי שהוא אומר, אני איני מקפיד עליהן", ביי מיר זעען זיי אויס ווי וואוילע מענטשן, זעען מיר נישט אויס
ר' יצחק: ווי קיין שלעכטע מענטשן.
ר' יואל אשר: "שומעין לה, מפני שהיא אומרת, אין רצוני שיצא עלי שם רע בשכונת אלו." מענטשן דזשאדזשן מענטשן לויט, וויאזוי זאגט מען עס? ביי, דזשאדזשן מענטשן ביי מיט וועם מ'אידענטיפיידט זיך, מיט וועם מ'איז נאנט, און מענטשן וועלן מיינען אז איך בין א חלק פון די באמס וואס וואוינען אין יענע שטאט. ס'איז אזוי ווי פריער, אז איר שם רע, איר אידענטיטי איז וויכטיג.
דיון: פארוואס ביי איר איז דער טעם שם רע און נישט הרחק משכן רע?
ר' יצחק: אינטערעסאנט. פארוואס ווען ער זאגט, זאגט מען הרחק משכן רע, און זי קעירט נישט וועגן דעם, זי קעירט נאר וועגן וואס מ'גייט זאגן וועגן איר. כ'האב אינטערעסאנט. דאס הייסט, אפילו אז ס'איז נישט טאקע עפעס אזוי?
ר' יואל אשר: ניין, ס'טייטש אזוי, זי שטעלט נישט צו יענעם מדור. גוטע שאלה, פארוואס זאגט נישט זי
ר' יצחק: אויך הרחק משכן רע? פארוואס דארף זי זאגן שם רע? פרעגט שוין די קשיא די מענטשן. איך מיין אז ס'איז דא א ריזן, איך מיין אז הרחק משכן רע, פרוצים געווענליך מיינט אז זיי גייען זיי גייען זיך טשעפען מיט זיין ווייב. סאו ס'שטערט פאר דעם מאן, ער האט א רעכט כולי מצד זיין שלום בית, ער וויל נישט זיי זאלן זיך דרייען מיט די מיט די מענער וואס גייען זיך טשעפען מיט איר.
אבער ביי איר איז נישטא אזויפיל די פראבלעם, עס הייסט, ער זאגט ס'גייט מיך נישט אן, איך האב נישט מורא פון זיי, זאגט זי, אבער מ'וועט זאגן אויף מיר. שם רע געווענליך מיינט אויכעט בעריות, רייט? מ'וועט זאגן אז איך וואוין ביי די געגנט וואו מענטשן פלירטן א גאנצע צייט מיט אנדערע ווייבער,
ר' יואל אשר: פארשטייסט? אקעי, איך טראכט אפשר אנדערש, אז די פרוי זיצט דאך בדרך כלל בזוית ביתה, סאו זאגט זי איך בין נישט מקפיד,
ר' יצחק: איך... ער זאגט, ער זאגט איך בין נישט מקפיד.
ר' יואל אשר: ניין, איך זאג אזוי. דער מאן גייט אריין און ארויס, יא? דער מאן איז דאך נישט איינגעשפארט אינדערהיים. גייט ער אריין באמפן אין די שכנים, איז שלעכט פאר אים. די פרוי קען זאגן וואו איך זיץ דאך עניוועי בזוית ביתה, אבער וואס יא?
ר' יצחק: שם רע, מ'וועט וויסן איך וואוין דארט. ניין, ניין, איך מיין אז מתיירא מהן מיינט עקזעקטלי דאס, אז ער האט מורא אז זיי גייען זיך טשעפען מיט זיין ווייב, דאס איז די מתיירא מהן. וואס האבן אנדערע האבן געפרעגט פריער וואס טייטש ער האט א מורא, און די תירוץ איז דאס איז א חשש.
אויב ער זאגט ס'גייט מיך נישט אן, איך האב נישט... מיט אנדערע ווערטער איך האב נישט מורא פון זיי, איך ווייס מיין ווייב איז... איך טראסט דיך, איך ווייס וואס, דו ביסט גענוג צניעות'דיג, איך האב נישט קיין חשש דו גייסט נישט שמועסן מיט יענע מענער. אבער זי זאגט איך וויל נישט. פארוואס וויל איך נישט? מ'פרעגט איר וואס הייסט, דו האלטסט אז דו ביסט א פרוצה? דו ביסט נישט קיין פרוצה, דו ביסט א וואוילע מיידל, גייסט נישט דרייען, ביסט א וואוילע פרוי, דו גייסט דיך נישט דרייען מיט זיי. אבער מ'וועט זאגן אויף מיר אז איך דריי זיך מיט דעם מענטש, דאס איז אליינס א טענה. זי איז נישט קיין חשש אז זי... עס הייסט, לאמיר זאגן זי איז טאקע זי איז א ערליכע, זי גייט נישט ווערן נמשך נאך זיי, עפעס אזוי.
אינטערעסאנט, אבער אזוי מיין איך אז די טייטש. אקעי, דאס איז באופן כללי די הלכה אז מ'קען אויב מ'האט א טענה, יא, אויב מ'טענה'ט אז דא זענען שלעכטע מענטשן קען מען גיין, ביידע פון זיי, סיי דער מאן סיי די פרוי קען טענה'ן אונז גייען וואוינען אין א פלאץ וואו ס'דרייען זיך בעסערע מענטשן.
הלכה: כל היישוב ארצות ארצות הוא — הגדרות פון ארצות, מדינות, כפרים
ר' יואל אשר: יעצט גייען מיר לערנען וועלכע לאנד צו וואוינען. דער רמב"ם זאגט אזוי: "כל היישוב ארצות ארצות הוא", וואס איז די הקדמה? חידוש גדול! איבעראל, כל היישוב, איבעראל וואו מענטשן וואוינען איז אויסגעשטעלט אין עקסטערע לענדער. פאר סאם ריזן מ'האט נאכנישט געמענעדזשט צו מאכן איין גרויסע one big happy family, א international community.
ר' יצחק: דער רמב"ם איז מסביר וואס טייטש ארץ און מדינה, יא?
ר' יואל אשר: דאס איז א... "כגון ארץ כנען" ארץ כנען? ארץ כנען, פשש, אינטערעסאנט.
ר' יצחק: ארץ כנען אין רמב"מ'ס צייטן
ר' יואל אשר: איז שוין נישט געווען ארץ כנען פאר טויזנט יאר.
ר' יצחק: דו פארשטייסט וואס ער מיינט. אונז גייען יעצט נוצן קאנצעפטס אז ס'איז דא א זאך וואס הייסט ארצות און ערים, אדער וואס דער רמב"ם רופט מדינות געווענליך, יא, מדינה איז א שטאט. ער וויל אייך געבן א קלארקייט דו זאלסט פארשטיין ווען ער גייט זאגן מארץ לארץ, אדער ממדינה למדינה באותה ארץ, אדער ממדינה לכפר באותה ארץ וכו'. סאו קודם איז דא אזא זאך ווי ארצות. און ער געבט א דוגמא, דו זאלסט כאפן וואס דא מיינט די ווארט ארצות, ווייל ווען דער רמב"ם זאגט מדינה געווענליך מיינט ער שטאט.
סאו זאגן ארץ, איז למשל כנען, מצרים, תימן, כוש. שנער וכיוצא בהן. בפרט ווי דער רמב"ם נוצט אלעמאל פסוקים. דער רמב"ם זאגט אפילו קיינמאל נישט בבל,
ר' יואל אשר: ער זאגט אלעמאל שנער, ווייל אין פסוק שטייט אזוי. איה"מ. יא. יא. בכל ארץ וארץ בכל ארץ וארץ איז נאך דא מדינות וכפרים,
ר' יצחק: ס'איז דא שטעט און דערפלעך.
ר' יואל אשר: וערי ישראל, וואס זענען די שטעט אין ארץ ישראל לענין נישואין? יא. איז לענין נישואין צוטיילט מען עס אין דריי:
ר' יצחק: שלש ארצות היו יהודה,
ר' יואל אשר: היו איז א מאל געווען, יא. היו יהודה, די געגנט פון ירושלים און ארום,
ר' יצחק: עבר הירדן, יא, דזשארדען, והגליל. הגליל. הנקרא בהיום צפון. יא.
ר' יואל אשר: יא. מ'רופט עס נאך אלץ גליל, יא. יעצט אזוי.
הלכה: איש שהיה מן הארצות — מארץ לארץ
ר' יצחק: איז אזוי,
ר' יואל אשר: איש שהיה מארץ מן הארצות, איינער וואס איז געקומען פון עני פון די שטעט, און ער האט געזוכט זיין לאק אין אן אנדערע שטאט, ונשא אשה בארץ אחרת, כופין אותה, קען ער איר צווינגען, ויוצאה עמו לארצו, ער קען זאגן, אזוי ווי טאקע די וואכעדיגע פרשה, קום וואוינען צו מיר, יא, ער גייט זוכן רבקה, און ער ברענגט איר צוריק צו די מאן'ס פלאץ, ויוצאה עמו לארצו. און אויב וויל זי נישט, קען ער איר זאגן אז דו ווילסט נישט קומען וואוינען ביי מיר, או תצא בלא כתובה, שעל מנת כן נשאה. ווען א מאן נעמט א פרוי, איז עס מיט'ן חשבון אז ער גייט האבן די...
ר' יצחק: סתם, גייט מען וואוינען ביי אים.
ר' יואל אשר: סתם, אז ער גייט קענען האבן די רעכט אין וועלכע ארץ צו וואוינען,
ר' יצחק: ואף על פי שלא פירש.
ר' יואל אשר: אפי' ער האט עס נישט פארדעם מפרש געווען, אויב יא איז דאך פשוט.
הלכה: אבל הנושא אשה באחת מן הארצות — נישט מארץ לארץ
ר' יצחק: אבער וואס איז די זעלבע ארץ?
ר' יואל אשר: אבל הנושא אשה באחת מן הארצות, והוא מאנשי אותה הארץ.
ר' יצחק: ער איז א אורח פון דעם הי דארטן.
ר' יואל אשר: א מענטש קען נישט סתם מחליט זיין, איך וויל, יענע געגנט געפעלט מיך צו וואוינען, ווי ער האט נאכנישט געוואוינט, און ער, זיין ווייב האט נאכנישט געוואוינט,
ר' יצחק: און ער וויל איצט אהינגיין.
ר' יואל אשר: אינו יכול להוציאה לארץ אחרת.
ר' יצחק: פארוואס? ווייל זי האט נישט אנגענומען, זי האט נישט געטראכט פון דעם.
ר' יואל אשר: אבל דער ווארט איז ווייל זי וואלט געדארפט טראכטן אז ווען ער פיקט, ווען ער... אז מן הסתם גייט ער איר נעמען צו איר געגנט.
ר' יצחק: הנחה, ווען א מענטש קומט פון א אנדערע ארץ, צו חתונה האבן, געווענליך גייט ער אהיימגיין מיט איר אין זיין לאנד. אבער א מענטש גייט נישט סתם אזוי, א מאן האט נישט א רעכט צו נעמען זיין פרוי וועלכע לאנד ער וויל. דאס איז דער ווארט. יא? יא. ממילא קען ער נישט. אבל, וואס קען ער יא? אבל,
הלכה: אבל מוציאה ממדינה למדינה או מכפר לכפר באותה הארץ
ר' יואל אשר: אבל מוציאה, קען ער יא מוציא זיין ממדינה למדינה, או מכפר לכפר באותה הארץ. ער קען יא מחליט זיין וואו צו וואוינען within די ארץ.
ר' יצחק: As long as ביידע איז א מדינה אדער ביידע איז א כפר. רייט? ואינו יכול,
ר' יואל אשר: וואס קען ער נישט? אה, טייטש, ער בלייבט מיט די זעלבע לייפסטייל. ס'איז דא א מין מדינה לייפסטייל און א כפר לייפסטייל. אבער ואינו יכול להוציאה, ער קען נישט מאכן די גרויסע טשעינדזש, איר ארויסנעמען פון א שטאט צו א דערפל, אדער פארקערט. פארוואס? זייער ענליך צו וואס מ'האט געלערנט על מנת שאני בת כפר,
ר' יצחק: בן כפר אדער מעני...
ר' יואל אשר: שיש דברים שישיבת המדינה טובה להן, ס'איז דא געוויסע זאכן וואס איז גוט צו וואוינען אין א שטאט, ווייסט, דאס, דא אלע מיני סטארס, ויש דברים שישיבת הכפרים טובה להן,
ר' יצחק: מ'האט מער שטח וכדומה. ממילא, זי קען, זי קען, ער קען איר נעמען within די זעלבע לאנד צו עני אנדערע שטאט אדער עני אנדערע דארף, אבער נישט טוישן. דאס הייסט,
ר' יואל אשר: ווען זי איז נישט מסכים, יא? יעצט זעהן די משנה שטייט כרך און עיר. דער רמב"ם טייטשט כרך רופט ער מדינה,
ר' יצחק: און עיר רופט ער כפר. וואס קען ער נישט? אה, סארי, וואס נאך קען ער נישט? דאס הייסט, מ'האט גערעדט אז מ'קען, דאס קען
דינים פון אוצאה ממדינה למדינה — ארץ ישראל כלפי חוץ לארץ
הלכה כ (המשך) — דינים פון נוה יפה לנוה רע
ר' יצחק: סא ממילא ער קען איר נעמען within די זעלבע לאנד צו עני אנדערע שטאט אדער עני אנדערע דארף, אבער נישט טוישן. זי וועט זיין נישט מסכים.
ר' יואל אשר: יע? רייט. יע, אין די משנה שטייט כרך און עיר. דער רמב"ם טייטשט, כרך רופט ער מדינה.
ר' יצחק: און עיר רופט ער כפר. וואס קען ער נישט? סארי. וואס נאך קען ער נישט? ס'הייסט מ'האט גערעדט אז מ'קען, דאס קען ער יא, אבער אפילו דעמאלטס קען ער נישט טוישן די לעוועל.
ר' יואל אשר: רייט? יע, זייער גוט. זאגט דער רמב"ם: "וכשמוציאה ממדינה למדינה או מכפר לכפר באותה הארץ", דארטן וואו ער קען יא,
ר' יצחק: ער קען זיך איר נעמען within
ר' יואל אשר: די זעלבע ארץ
ר' יצחק: צו יעדע אנדערע מדינה
ר' יואל אשר: אדער צו יעדע אנדערע כפר, אבער "אינו מוציאה לא מנוה יפה לנוה רע", ער קען איר נישט נעמען פון א שיינע געגנט צו א מיאוסע געגנט, אפילו נישט פון א מיאוסע געגנט צו א שיינע געגנט.
פארוואס? פארוואס נישט פון א מיאוסע צו א שיינע? ווייל א שיינע איז דאך העכערע סטענדערד, ס'גייט איר דארפן ארבעטן שווער זיך קויפן מלבושים לויט וויאזוי מ'גייט אין דעי פענסי שטאט. "מפני שהיא צריכה להיטפל" זיך אפגעבן מיט דעם, "ולבדוק עצמה יפה בנוה היפה, כדי שלא תהיה בו קלה וכעורה." זי זאל נישט אויסקוקן בבזיון, זי זאל נישט אויסקוקן מיאוס, אדער קלה מיינט אזוי ווי טשיפ.
ווייל די סטענדערדס זענען העכער, קען זי זאגן כ'וויל נישט גיין צו א העכערע סטענדערד, ס'גייט לייגן אויף מיר מער פרעשור. זייער אינטערעסאנט, גוט צו וויסן. נישט אייביג איז אזא גרויסע גדולה צו גיין אין א געגנט וואס איז בעסערע מענטשן.
ר' יצחק: בעסערע מענטשן דארף מען זיך מער צושטעלן.
ר' יואל אשר: וכן, יע, פארקערט. יע. "וכן לא יוציאנה ממקום שרובו ישראל למקום שרובו גויים."
ר' יצחק: אויכעט ווייל ס'איז ערגער.
ר' יואל אשר: סתם אזוי. אבער פארקערט קען ער אייביג פאדערן: "ובכל מקום מוציאין ממקום שרובו גויים" אפילו פון א מדינה לכפר אדער עפעס אזוי? יע.
ר' יצחק: "ובכל מקום מוציאין ממקום שרובו גויים" אה ניין, השאלה אויב ס'מיינט יא, אויב within די זעלבע מדינה. "ממקום שרובו גויים למקום שרובו ישראל." רייט. זאגט דער רמב"ם, דעי אלע הלכות אז ס'איז דא, מ'קען נישט נעמען צו א אנדערע לאנד וכדומה,
ר' יואל אשר: דאס איז דווקא "במה דברים אמורים? מחוצה לארץ לחוצה לארץ". און ביידע זענען, ביידע לענדער, ביידע שטעט זענען אין חוץ לארץ, איז דעמאלטס זאגן אונז די אלע הלכות אז מ'קען איר פאדערן צו בלייבן, מ'קען נישט פאדערן ארויסצומאפן אדער אינגאנצן אויף די, אויף אן אנדערע ארץ וכדומה. אדער מיט ארץ ישראל לארץ ישראל אויב ביידע זענען אין ארץ ישראל איז די הלכה וואס מ'קען יא און וואס מ'קען נישט. אבל מחוצה לארץ לארץ ישראל אויב
ר' יצחק: ער נעמט א
ר' יואל אשר: פרוי פון חוץ לארץ און ער איז מחליט ער וויל גיין קיין ארץ ישראל דעמאלטס קען ער נישט, קען זי נישט טענה'ן הרהיכו דזה שכיחי לי. כופין, מ'צווינגט לעלות ארויפצוגיין, אפילו מנוה היפה לנוה הרע, אפילו זי גייט גיין פון א שיינע געגנט, פון איך ווייס פון הוואל צו מאה שערים לנוה הרע. אדער אפילו ממקום שרובו ישראל, אפילו אויב יעצט איז דא א צייט ווען אין חוץ לארץ וואוינט דער עולם, איך ווייס, בבל איז געווארן א גרויסע אידישע שטאט, און מה שאין כן ארץ ישראל איז יעצט נאך די חורבן וואס ס'וואוינען דארטן זייער אסאך גוים, אפילו מכל מקום, ממקום שרובו ישראל למקום שרובו גויים, אבער דע, אבער ס'איז פון חוץ לארץ צו ארץ ישראל, מעלין דארף מען אים יא פאלגן, און ער האט יא די רעכט איר צו רופן וואוינען אהין. דאס איז וועגן אלץ די שבח, אדער די מצוה, אדער די גרויסע ענין פון וואוינען אין ארץ ישראל קען ער פאדערן. ס'האט חסרונות, אבער איך וויל וואוינען אין ארץ ישראל, און זי קען אים נישט אפהאלטן.
ר' יצחק: ואין מוציאין,
ר' יואל אשר: אבער וואס טוט מען נישט? פארקערט,
ר' יצחק: זאגט דער רמב"ם, מ'טאר קיינמאל נישט, נישט מ'טאר נישט,
ר' יואל אשר: ער האט נישט קיין רעכט, ער האט נישט קיין רעכט, אויב א איד פון ארץ ישראל נעמט א ווייב פון ארץ ישראל,
ר' יצחק: קען ער נישט, אדער אפילו פון חוץ לארץ, נישט קיין חילוק, קיינמאל נישט. ארץ ישראל חוץ לארץ איז גובר אויף די אלע חידושים וואס מיר האבן געלערנט.
ר' יואל אשר: אקעי. אבער א מענטש קען נישט פאדערן צו ארויסנעמען זיין ווייב פון ארץ ישראל צו חוץ לארץ. אפילו מנוה רע שרובו גויים, אפילו פון א שלעכטע דירה און מ'וואוינט צווישן גוים לנוה יפה צו א שיינע געגנט
ר' יצחק: שרובו ישראל קען מען אויך נישט. דאס איז א וויכטיגע הלכה. מיר גייען עס לערנען ווייטער. איך מיין אז ס'איז די המשך פון די זעלבע הלכה, איך פארשטיי נישט פונקטליך פארוואס עס דארף שטיין צוויי מאל.
דיסקוסיע: דער רמב"ם און ישוב ארץ ישראל
ר' יואל אשר: אמר האיש, זאגט דארטן די גמרא, ווייל מי שדר בחוץ לארץ הראהו אזוי ווי ער האט נישט קיין גאט, אזוי כאילו עובד עבודת כוכבים. דער רמב"ם ברענגט עס נישט, אבער דאס איז די...
ר' יצחק: אמר האיש,
ר' יואל אשר: יא. אה דער רמב"ם פסק'נט נישט אה אין זיין ספר המצוות די מצוה פון ישוב ארץ ישראל. און אבער דא לכאורה האט ער יא אטליסט דאס געפסק'נט. און דא זעהט מען אז דער רמב"ם האלט אויך אז ס'איז דא א מושג. אפשר איז נישט קיין מצוה, אבער אז א איד
ר' יצחק: באלאנגט אין ארץ ישראל. אויך אין הלכות מלכים זאגט דער רמב"ם אז מ'זאל וואוינען אין ארץ ישראל. אה יא? אה יא, ער זאגט נאר נישט מצוות עשה, אבער ס'שטייט אין הלכות
ר' יואל אשר: מלכים אז מ'דארף
ר' יצחק: וואוינען אין ארץ ישראל. סאו, ס'איז נישט עקזעקטלי אז ס'שטייט נישט דאס.
ר' יואל אשר: ניין, אז איך מיין די עיקר ווארט איז אז ס'איז דא די וואס ברענגען נישט די הלכה ווייל זיי זאגן אז די זאכן פון די גמרא איז בזמן הבית, אדער די זאכן פון די משנה איז בזמן הבית. בזמן הבית? בזמן הזה, ניין, תוספות זאגן רבינו חיים אז יעצט איז נישט קיין מצוה לדור בארץ ישראל, ווייל ס'איז שוין נישטא קיין מצוות התלויות בארץ.
ר' יצחק: ס'קען זיין אז בזמן המשנה איז נאך געווען תרומות ומעשרות. רבי חיים האט געהאלטן צוליב א טעם ווייל מ'קען נישט. נישט ווייל ס'איז נישט דא, תרומות ומעשרות איז יא דא. רבי חיים הכהן האט זיך פארגעשטעלט אז ס'איז נישט מעגליך צו מקיים זיין. גראדע איז ער גערעכט, אבער איך וויל נישט אריינגיין אין דעם. אממ און ממילא האט ער געטראכט אז ס'איז נישט דא קיין מצוה.
ר' יואל אשר: אבער אין דער רמב"ם זעהט מען אז ער האט געהאלטן אז ס'איז נאך יא דא אזא מצוה.
ר' יצחק: ווי מ'האט גערעדט אנהייב שיעור, נישט קיין ראיה,
ר' יואל אשר: ווייל דער רמב"ם זאגט
ר' יצחק: וואס שטייט אין די גמרא.
ר' יואל אשר: וואס איז פראקטיש,
ר' יצחק: דארף מען פרעגן פראקטיש. דער רמב"ם ברענגט דאס, דער רמב"ם ברענגט ס'להלכה. נישט קיין ראיה. דער רמב"ם קען נישט אויסלאזן קיין איין גמרא ווייל ער האלט אז דער רמב"ם טוט דאך נישט דאס. אבער דער רמב"ם האלט נישט פון א גמרא, ווען ער וואלט ווען ער וואלט נישט געפסק'נט ווי די גמרא וואלט ער ס'אפשר נישט געברענגט? נישט אמת, נאר אויב ס'איז דא א מחלוקת וויטאין די גמרא. דער רמב"ם קען קיינמאל נישט זאגן אז די גמרא איז היינט נישט נוגע ווייל ער האט עפעס א חילוק. דאס איז תוספות טוט דאס, אבער דער רמב"ם'ס ספר איז נישט געבויט אויף דעם. דער רמב"ם'ס ספר איז געבויט אויף זאגן וואס שטייט אין די גמרא. הלכה למעשה איז נאכנישט קיין ראיה וואס דער רמב"ם האלט.
הלכה כא — אמר האיש לעלות / אמרה היא לעלות
ר' יואל אשר: ווייטער זאגט דער רמב"ם: "אמר האיש לעלות לארץ ישראל והיא אינה רוצה", זי וויל נישט, יעצט קען ער איר געבן א גט און ער דארף איר נישט געבן קיין כתובה, קענסט קומען מיט מיר קיין ארץ ישראל, "תצא שלא בכתובה".
פארקערט. פארקערט: "אמרה היא לעלות", זי וויל ארויפגיין קיין ארץ ישראל אבער ער וויל נישט, איז איז זי גערעכט. איז זי גערעכט.
ר' יצחק: דארף ער איר געבן, דארף ער איר געבן די כתובה. "יוציא ויתן לה כתובתה", זי וועט גיין אליינס אויף ארץ ישראל,
ר' יואל אשר: ס'איז א מצוה צו גיין אליינס אויך. זאגט דער רמב"ם: "והוא הדין לכל" אין ארץ ישראל איז אויך דא חשוב'ער און ווייניגער חשוב, "והוא הדין לכל מקום מארץ ישראל עם ירושלים". ארץ ישראל כלפי חוץ לארץ איז די זעלבע זאך ווי ירושלים כלפי אנדערע שטעט. "שהכל מעלין לארץ ישראל",
ר' יצחק: יעדער איינער אממ הכל מיינט סיי דער בעל,
ר' יואל אשר: סיי די אשה. רייט, סיי דער מאן, סיי דער פרוי קענען פאדערן צו גיין צו ארץ ישראל, "ואין הכל מוציאין משם", ביידע האבן נישט די רעכט צו זאגן איך וויל אוועקגיין פון ארץ ישראל. און די זעלבע זאך איז לגבי ירושלים, אז פון סיי וואו אין ארץ ישראל קען סיי ווער פארלאנגען איך וויל גיין קיין ירושלים, ווייל ירושלים איז חשוב'ער, "ואין הכל מוציאין משם".
דא זעהט מען טאקע אז לאו דווקא ס'האט צו טון מיט די מצוה, נאר ס'האט צו טון מיט די חשיבות, ווייל ס'איז זיכער אז ס'איז נישטא קיין
ר' יצחק: אמר האיש לעלות לארץ ישראל והיא אינה רוצה
ר' יואל אשר: תצא שלא בכתובה אמרה היא לעלות והוא אינו רוצה יוציא ויתן לה כתובתה והוא הדין לכל מקום מארץ ישראל עם ירושלים שהכל מעלין לארץ ישראל ואין הכל מוציאין משם והכל מעלין לירושלים ואין הכל מוציאין משם
HE עברית ›
סיכום השיעור 📋
סיכום של שיעור החברותא: הלכות אישות פרק י"ג — חיוב כסות
---
הקדמה כללית: מבנה הפרק
הפרק עוסק בחיובים שבין איש ואשה. הרמב"ם מנה קודם לכן ארבעה עשר חיובים, שלושה מהם דאורייתא: שארה, כסותה, ועונתה. עד כה למדנו שאר (מזונות), ועכשיו נכנסים לכסות (בגדים).
לכל אחד משלושת החיובים (שאר, כסות, עונה) יש סדר:
1. מהו השיעור? — כמה מזונות/כסות מגיע?
2. מה עוד בכלל זה? — מזונות אינם רק אוכל (גם "דמי כיס"), כסות אינה רק בגד (גם כלים, מדור/דירה, תכשיטים, וכו')
3. למי עוד? — האם צריך לתת גם לילדים
4. מה אם הוא אינו נמצא? — האם אפשר לתבוע/לתפוס שלא בפניו
כסות יש לה גם ממד חברתי — איך היא נראית בין חברותיה, איפה היא גרה, האם היא יכולה לצאת — זה בא בעיקר דרך מדור (דירה) שהוא בכלל כסות.
שלוש קטגוריות של שאר, כסות, עונה:
- שאר = דברים שמתכלים מהר וצריך להחליף תמיד (אוכל, דמי כיס למרחץ) — הבעל צריך לשאול כל שבוע/יום.
- כסות = דברים שקונים פעם אחת והם מחזיקים זמן ארוך יותר עד שנשחקים (בגדים, כלי בית, מדור).
- עונה = דבר פיזי בין איש ואשה.
---
הקדמה מתודולוגית: פרויקט הרמב"ם — משנה תורה כספר חוקים
מטרת הרמב"ם
הרמב"ם רצה, כפי שכותב באיגרותיו, שכלל ישראל יהיה להם "ספר חוקים" — כמו שלכל אומה מתוקנת יש את חוקיה. המבנה שלו: מה שכתוב בגמרא "חייבים כל ישראל ללכת בו."
חידושים:
1. עצם העובדה שהרמב"ם מבסס על הגמרא היא חידוש — אבל למעשה לא היה יכול לעשות אחרת, כי אם לא היה מתבסס על הגמרא, לא היו סומכים עליו.
2. הרמב"ם ידע שהרבה לשונות מהמשנה/גמרא אינן מוכרות בזמנו — רואים זאת מפירוש המשניות שלו, שבו הוא מסביר כל מילה (כמו "זוז" — כמה שווה, מילים לא מוכרות הוא מתרגם לערבית). בהקדמה לפירוש המשניות הוא כותב במפורש שזה אחד מתפקידי הפירוש — להסביר תרגומים.
3. הפלא: במשנה תורה הוא לא עושה זאת — הוא כותב מילים כמו "כופח" או "חגור" בלי הסבר, למרות שהוא יודע שהקורא לא יבין. רוב הזמן הוא מעתיק את לשון המשנה/גמרא בלי תרגום. זה מוכיח שהרמב"ם לא סבר שמשנה תורה היא "שמירת שבת כהלכתה" מעשית — אי אפשר פשוט ללמוד הלכה למעשה ממנה אם אפילו לא יודעים מה המילים אומרות.
4. טענה נגדית: בזמן הרמב"ם לא היה שום ספר שהיה אפילו קרוב אליו במעשיות — מכל מה שהיה, זה הכי קרוב למעשי. אבל התשובה היא שהגאונים היו כותבים ספרי הלכה למעשה מעשיים.
שיטת הרמב"ם: אין לכתוב "שמירת שבת כהלכתה"
5. שאלה פילוסופית על החוקים המפורטים של התורה — אפלטון ואריסטו (שהרמב"ם היה חסיד גדול שלהם) כבר אמרו שאי אפשר לכתוב כללים/חוקים שמכסים כל פרט. המציאות מורכבת מדי — כל חתונה שונה, כל עיר, כל זמן, כל אדם. כשבאה שאלה לרב/בית דין, תמיד צריך שיקול דעת של החכם/מורה ההוראה של הזמן. להיפך — ככל שעושים יותר הלכות מפורטות, זה נעשה גרוע יותר, כי הרב נעשה "תקוע" ולא יכול לשנות לפי המציאות, כי הוא חייב לעקוב בדיוק אחרי מה שכתוב, בגלל "חוקה אחת יהיה לכם."
6. הרמב"ם הבין זאת — למרות שהוא אף פעם לא אומר זאת בפירוש. המקומות הברורים ביותר הם: הלכות ממרים, וההקדמה לפירוש המשניות. הרמב"ם סובר שעיקר חיובי ההלכה הוא רק באופן כללי — אפילו פרט שכתוב במשנה הוא רק לפי המציאות של אז, היום יכול להיות קצת אחרת.
7. הרמב"ם קובע בהלכות ממרים שעיקר "התפקיד" של חכמי הדורות הוא "עת לעשות לה' הפרו תורתך" — לדעת מתי צריך לאכוף הלכה ומתי לא. אין משנים את ההלכה חס ושלום, אבל לא אוכפים אותה כשזה לא לטובה במצב.
8. הערה לגבי "לא תוסיפו" ו"לא תגרעו": לכן מובן למה הרמב"ם כל כך עוסק ב"לא תוסיפו" ו"לא תגרעו" — כי זה תפקיד הרב (עת לעשות), צריך להיזהר מאוד בגבולות.
9. הרמב"ם אומר במפורש במורה נבוכים חלק ב' פרק מ"א-מ"ב שהטעם ל"לא תוסיפו/לא תגרעו" הוא: מכיוון שעיקר תפקיד חכמי הדורות הוא לומר "כאן כן, כאן לא," אנשים יחשבו שזה "פורים" (הפקר). לכן אומרים: "לא, החוק נשאר כחוקה אחת לנצח נצחים" — אבל היום, בזמן הזה, לפי הענין, אפשר לנהוג אחרת.
הוראת שעה — מחלוקת עם נפש החיים ותניא
10. הרמב"ם סובר שהוראת שעה אינה מוגבלת לנביאים או ל"צוות התורה" (כמו שנפש החיים ותניא אומרים). כל בית דין יכול לומר שיעברו על התורה — אבל צריך לומר שהתורה נצחית, רק "היום לא כדאי לקיים את המצווה" או "לשנות מעט." נפש החיים ותניא "טועים" בנקודה זו.
11. הענין העמוק יותר: בכך מקיימים את שני הצדדים — גם העולם לוקח ברצינות שיש חוק מהקב"ה, גם הצורך המעשי מסופק. חשוב שיהיה רעיון של חוק נצחי, אבל חשוב שלמעשה זה לא יהיה נצחי.
12. הערה לגבי הוראת שעה לעומת שינוי המציאות: אליהו בהר הכרמל (שהרמב"ם מזכיר בהוראת שעה) הוא דבר אחר לגמרי — שם ממש עבדו עבודה זרה. כאן מדברים על הבנה איך יוצאים ידי חובת דברי התורה כשהמציאות השתנתה — למשל, התורה לא רוצה בדיוק חמישים זוז, אלא שיספקו לאישה. אבל במובן רחב יותר אפשר להבין שגם במה של אליהו זה אותו עיקרון — התורה לא אומרת "לא לעשות במה" סתם, אלא כדי שתהיה עבודת ה'.
למה הרמב"ם כותב פרטים ולא רק כללים?
13. ביקורת ר' חסדאי קרשקש: הוא תקף את הרמב"ם על כך — למה הוא כותב את כל הפרטים במקום רק כללים? אי אפשר לבטל את הטענה של גדול כזה.
14. תירוץ: הלכה היא אומנות מעשית (practical art) — לא לומדים אותה מכללים בלבד, אלא מדוגמאות. כשהרמב"ם נותן "סיפור שלם" — בקיץ כך, בחורף כך — מקבלים הבנה טובה יותר מאשר מכלל לבדו, שאפשר לפרש אותו איך שרוצים. הפרטים של אז נותנים לדיין מבט לרקע (למשל כמה אדם הוציא בזמן המשנה), כדי שיוכל "לדמות מילתא למילתא" — שזה תלמוד — ולפסוק לפי המציאות של היום.
15. ספר הרמב"ם אינו "שמירת שבת כהלכתה" — כי ספר כזה עושה חוקים קבועים מדברים שלא צריכים להיות קבועים. מורה ההוראה צריך כל יום להסתכל ברמב"ם, לא לפסוק בדיוק מה שכתוב שם, אלא להבין את הרעיון, לדמות מילתא למילתא, ומזה לפסוק לפי המצב של היום.
שימוש חכמים כשיטת לימוד
16. הלכה היא אומנות מעשית — כמו שלומדים לבנות בית לא מכללים אלא מלראות דוגמאות מעשיות, כך לומדים הלכה דרך שימוש חכמים — רואים הרבה מקרים ומקבלים שיקול דעת.
17. כללים הם תמיד הפשטות — אי אפשר להעביר כללים יעילים, רק פרטים. הרמב"ם עצמו כמעט אף פעם לא נותן כללים מופשטים, אלא "אוסף פרטים" שביחד בונים הבנה. משל: המילה "כעס" כמושג מופשט היא הפשטה, אבל החכמה האמיתית טמונה רק בפרטים. משל אחר: שלום בית — ה"שיעור" העיקרי שאנשים עוקבים אחריו הוא מה שראו אצל אבא ואמא, לא כללים פורמליים.
18. נפקא מינה ללימוד שלנו: ללמוד משניות ורמב"ם הוא פחות משימוש אמיתי, אבל מקבלים "רעיונות מסוימים איך עובדים חיים, איך החכמים מסתכלים על מה חסר." זה לא בתור ראיות לשאלות של היום, אלא תחושה למערכת. דוגמה: האם בעל חייב לקנות "עגלת באגבו" (stroller) — אי אפשר לפסוק ישירות מהמשנה, אבל רואים שההלכה מדברת על דברים שהם "עגלת הבאגבו" של זמנם, ושעוקבים אחר מנהג המקום ומעמד המשפחה.
---
הלכה יב — כמה הכסות שהוא חייב ליתן לה
דברי הרמב"ם: "כמה הכסות שהוא חייב ליתן לה — בגדים של חמישים זוז משנה לשנה ממטבע אותן הימים, שנמצאו החמישים שישה דינרין ורביע דינר כסף. נותנן לה חדשים בימות הגשמים, ובלאיותיהן [לובשת] בימות החמה... והשחקים — והן מותר הכסות — הרי הן שלה... ונותן לה חגור למתניה, וכופח לראשה, ומנעל ממועד למועד."
פשט: התקציב השנתי לבגדים הוא חמישים זוז (= שישה דינרין ורביע דינר כסף). קונים בגדים חדשים לימות הגשמים, והבלויים לובשת בימות החמה. השחקים (השחוקים יותר) נשארים שלה. בנוסף מקבלת חגורה, כיסוי ראש (כופח), ונעליים חדשות ממועד למועד.
חידושים:
1. למה הרמב"ם מביא שיעורים היסטוריים שכבר מזמן לא רלוונטיים? הרמב"ם כותב "law book" — משנה תורה לכל הדורות. אבל החמישים זוז הוא שיעור מזמן המשנה, החישוב לדינרין הוא מזמן הגמרא, ובזמן הרמב"ם עצמו כבר היו מטבעות אחרים. למה ללמוד היסטוריה? — מה התועלת המעשית? (התשובה טמונה בהקדמה המתודולוגית למעלה — הרמב"ם מביא את כל הפרטים מהמשנה והגמרא כי זה חלק מספר החוקים הקנוני, וזה נותן לדיין מבט לרקע כדי לדמות מילתא למילתא.)
2. ההבדל בין כסות למחצית השקל: במחצית השקל הרמב"ם אומר במפורש שצריך לחשב את ערך הכסף הישן ולפחות לתת זאת — הלכה מינימלית. אבל בכסות אין הלכה כזו שצריך לחשב חמישים זוז מזמן המשנה בדולרים של היום. החיוב הוא תלוי במנהג המקום, לא בסכום קבוע.
3. גם בבית דין המספר לא מעשי: השיעור יכול להיות רלוונטי בבית דין — אם אישה טוענת שהיא לא מקבלת מספיק. אבל גם אז צריך להשוות למחירים של היום, ויכול להיות שהיום כביסה זולה יותר (דרך חברות גדולות), אז השיעור הישן אולי יוציא יותר ממה שנורמלי — ושום בית דין לא יחייב בעל לקנות כביסה יקרה יותר בגלל שיעור ישן.
4. מערכת הבגדים — חורף/קיץ: בגדי צמר של פעם היו כבדים ומלאים בחומר. עם הזמן חתיכות התקלפו והבד נעשה דק יותר. בקיץ כשרוצים בגדים דקים, אפשר ללבוש את אותם בגדים שכבר השתמשו בהם. לכן לא צריך לקנות שתי מערכות בשנה — רק פעם אחת.
5. שחקים לעומת בלאיות: "שחקים" הוא רמה גרועה יותר מבלאיות — מלשון "שוחקים יפה יפה" (לשפשף). אלה החתיכות השחוקות מאוד שנשארות אחרי הכל.
6. מותר הכסות — שלה: זה מתחבר להלכה הקודמת על מותר המזון. הטעם למה היא צריכה את הסמרטוטים הישנים — (א) לימי נידתה (כשהיו לובשים בגדים מיוחדים), (ב) לימות הקיץ. שני הדברים הם קולא לבעל — הוא לא צריך לקנות בגדי נידות נוספים ולא בגדי קיץ נוספים.
7. כופח: המילה "כופח" מופיעה גם ב"כופח תנור וכירים" (סוג של תנור), ויכול להיות שכיסוי הראש נראה דומה לצורה.
8. מנעל ממועד למועד — שלוש פעמים בשנה? בין פסח לשבועות בקושי יש זמן — האם מתכוונים לשלוש פעמים בשנה? שתי דרכים להבין: (א) נעליים נשחקות מהר, צריך שלוש פעמים בשנה, ונותנים לקראת יום טוב; (ב) זה דין של שמחת יום טוב. זה לא דין יום טוב כשלעצמו — אלא מכיוון שצריך כמה מערכות נעליים בשנה בכל מקרה, קונים כבר לכבוד יום טוב.
9. [דיגרסיה: חיוב לקנות בגדים ליום טוב]: בהלכות יום טוב הרמב"ם כותב כן שצריך לקנות בגד חדש לאישה. אבל אין זה חיוב נפרד של יום טוב לקנות בגדים חדשים. הרמב"ם בהלכות יום טוב מתכוון שאישה שמחה כשהיא מתלבשת יפה — הבעל צריך לוודא שיש לה בגדים יפים, אבל אם יש לה כבר מימות הגשמים מערכת בגדי שבת/יום טוב, זה מספיק. בהלכות יום טוב הרמב"ם מדבר על בגדי צבעונין — משהו כמו צעיף, מטפחת — לא ציוד שלם. סברא נוספת: נעליים ממועד למועד יכול להיות קשור לעלייה לרגל — היו עולים ברגל לירושלים, צריך נעליים חדשות. אבל נשים פטורות מעלייה לרגל (יראה כל זכורך), למרות שנשים צדקניות היו באות.
[דיגרסיה: ערך הכסף ומחצית השקל] — תמהו איך כסף היום כל כך זול בהשוואה לפעם (איך חצי שקל יכול לשלם עבור קרבנות שנה שלמה?). מחקר מראה שכסף אכן היה שווה הרבה יותר פעם.
---
הלכה יב (סוף) / הלכה יג — במה דברים אמורים: כסות לפי המקום והזמן
דברי הרמב"ם: "במה דברים אמורים — באותן הימים ובארץ ישראל. אבל בשאר זמנים ושאר מקומות אין הדמים עיקר... אלא העיקר שסומכין עליו שמחייבין אותו ליתן לה בגדים הראויים לימות הגשמים ולימות החמה, בפחות שלובשת כל אשה בעלת בית שם באותה המדינה."
פשט: השיעור של כסות שניתן במשנה הוא רק לארץ ישראל באותם זמנים. בזמנים ומקומות אחרים לא מסתכלים על סכום כסף ספציפי, אלא על הסטנדרט של "אשה בעלת בית" באותה עיר — המינימום שאישה בעלת בית לובשת שם.
חידושים:
1. מקור בגמרא: ההסתייגות של הרמב"ם "באותן הימים ובארץ ישראל" אינה חידוש של הרמב"ם עצמו — זה כבר מהגמרא. הגמרא בבבל כבר אמרה שאצלם זה אחרת — לא צריך כל כך הרבה נעליים, ולא בדיוק אותו סכום כסף.
2. שאלה: האם בעל יכול לטעון שהסטנדרטים של היום משוגעים? (נשים הולכות לקניות כל יום ראשון) והוא צריך לקנות רק פעם בשנה? המסקנה: הרמב"ם אומר "בפחות" — המינימום שהאישה העניה ביותר בעלת בית בעיר לובשת. אבל אם מנהג המדינה הוא שצריך לקנות יותר לעתים קרובות, צריך להתאים.
3. בגדי קיץ/חורף לפי מקום: בארץ ישראל יכלו להשתמש באותם בגדים לשני העונות. אבל במקום כמו אמריקה שבו החורף קר מאוד, אי אפשר להשתמש באותם בגדים — הבעל צריך לקנות נוספים לכל עונה. זו הכוונה של "לימות הגשמים ולימות החמה" — זה הולך לפי המקום.
---
הלכה יד — ובכלל הכסות: כלי בית ומדור
דברי הרמב"ם: "ובכלל הכסות שהוא חייב לה כלי בית ומדור שיושבת בו."
פשט: בקטגוריה של "כסות" מהתורה נכלל גם ציוד בית (כלי בית) ודירה (מדור).
חידושים:
1. למה מדור בכלל כסות? גג מעל הראש הוא כמו בגד גדול יותר — כסות מכסה את הגוף, ובית מכסה את האדם שלא יהיה חשוף. זה אותו עיקרון בקנה מידה גדול יותר.
2. קרית ספר (מהר"י בן חביב) מביא ראיה מהפסוק "אם בית אשה נדרה" — רואים שאישה גרה בבית הבעל, מה שמראה שהבעל חייב לספק בית.
3. שאלה: האם יש הווה אמינא שלא צריך לספק דירה? זה חייב להיות דאורייתא — לא יכול להיות שמדאורייתא הוא צריך רק לתת בגד והיא תגור בהרים.
4. שיטה אחרת — אחד המפרשים אמר ש"עונתה" מתכוון לבית (מלשון "מעונה"), אבל הרמב"ם לא קיבל זאת — הוא מכניס מדור תחת כסות.
5. לגבי הפסוק "שארה כסותה ועונתה": הפסוק מדבר בעצם רק על המקרה שבו הוא לוקח אישה שנייה על האמה — שלא יפחית מהראשונה. זה אומר שעיקר החיוב של שאר כסות ועונה לאישה רגילה הוא פשוט — הפסוק מחדש רק שאפילו לאישה עם סטנדרטים נמוכים יותר (אמה) צריך גם לתת. לא כל כך חשוב תחת איזו קטגו
ריה זה נופל — "כל הרשימה היא... התורה אומרת תן לה מה שאישה צריכה."
---
הלכה יד (המשך) — כלי הבית
דברי הרמב"ם: "ומה הן כלי הבית? מיטה מוצעת, ומפץ או מחצלת לישב עליה, וכלי אכילה ושתייה כגון קדירה וקערה וכוס ובקבוק וכיוצא בהן."
פשט: כלי הבית שהבעל חייב לספק: מיטה עם מצעים, מחצלת לשבת עליה, וכלי אכילה כמו סיר, צלחת, כוס, בקבוק.
חידושים:
1. "מיטה מוצעת" — יכול להתכוון למיטה עם מצעים, אבל באותם זמנים ישבו על מיטות בסעודה, אז "מיטה" יכולה גם להתכוון למקום שיושבים.
2. "מפץ או מחצלת" — מחצלת/מזרון לשבת עליו. הסדר היה שישבו על הרצפה על מחצלת כזו, לא ישירות על הארץ.
---
הלכה יד (המשך) — שיעור המדור
דברי הרמב"ם: "והמדור — ששוכר לה בית של ארבע אמות על ארבע אמות, ותהיה רחבה חוצה לו כדי להשתמש בה, ויהיה לו בית הכיסא חוץ ממנו."
פשט: הבעל חייב לשכור (או לקנות) חדר של מינימום 4×4 אמות, עם חצר בחוץ לשימוש, ובית כיסא מחוץ לבית.
חידושים:
1. למי הד' על ד' אמות? זה המינימום עבורה לבדה. אם הוא גר איתה, הבית צריך להיות גדול יותר. היסוד: ד' אמות הוא "מקומו של אדם" (כמו שלמדנו בהלכות שבת) — היא לא צריכה להיות דחוסה.
2. סברא חשובה על ההקשר של ההלכות: כל ההלכות כאן אולי ממוסגרות במצב שבו הבעל לא גר עם האישה — למשל יש לו כמה נשים (כמו יעקב עם רחל ולאה — לכל אחת היה אוהל משלה), או כמו המקור מהפסוק "אחרת יקח לו" שבו הוא גר עם האישה החדשה והאמה צריכה בית משלה. כשהוא גר איתה ביחד אין שאלה — הבית שלו חייב לכלול גם כל מה שהיא צריכה. "ואוכל עמה מלילי שבת" מתאים גם לזה — הוא בא לאכול איתה בליל שבת, מה שאומר שהוא לא גר שם תמיד.
3. חצר: באותם זמנים החצר היה מרחב החיים העיקרי — לא שהו בבית כל כך הרבה, אלא בחצר עשו את כל התשמישים.
4. בית הכיסא חוץ ממנו: הרמב"ם מדקדק שבית הכיסא יהיה מחוץ לבית (לא בפנים).
5. רחבה חוצה לו: ה"רחבה" היא חצר מול הבית, כי פעם עשו את רוב החיים – כביסה, אפייה, בישול – בחוץ בחצר. "חוץ ממנו" אצל בית הכיסא אומר שיהיה קרוב לבית אבל לא בפנים.
6. שאלה לגבי זמנים של היום: אם מישהו גר במרתף עם אשתו בלי רחבה – האם זו בעיה? התירוץ: היום עושים רוב העבודה בבית, ממילא "רחבה" אינה המנהג. "רחבה" אומר מקום "להשתמש בה" — היום הבית עצמו הוא המקום לתשמיש. גם: צריך לספק מקלחת/אמבטיה, כי זה לפחות חשוב כמו מרחץ.
---
הלכה יד (המשך) — תכשיטים
דברי הרמב"ם: "וכן מחייבין אותו ליתן לה תכשיט, כגון בגדי צבעונין להקיף על ראשה ופדחתה, ופוך ושרק וכיוצא בהן, כדי שלא תתגנה עליו."
פשט: הבעל חייב לתת תכשיטים – מטפחות צבעוניות יפות לראש, איפור (פוך ושרק), וכדומה – כדי שלא תהיה מאוסה בעיניו.
חידושים:
1. תכשיט נכנס תחת כסות — הרמב"ם מכניס זאת תחת כסות, לא כקטגוריה נפרדת. זו רמה שלישית: כסות היא בסיסי (בגדים), תכשיטים זה כבר מותרות, אבל כי זה "כדי שלא תתגנה עליו" זה נעשה הכרח לאישה עם בעל, ממילא זה נכנס לגדר כסות.
2. נפקא מינה חשובה: לנערה (בלי בעל) בגדי צבעונין היו מותרות, לא כסות. אבל לאשת איש, כי יש סיבה – שלא תתגנה עליו – זה נעשה חיוב בסיסי. זה אומר שגדר "כסות" אצל אישה רחב יותר מאשר אצל אדם סתם.
3. תכשיט לא אומר כאן יהלומים וזהב — למרות שבזמן הרמב"ם גם היו תכשיטי זהב, הרמב"ם מתכוון כאן לבגדי צבעונין, מטפחות יפות, איפור — לא דברים יקרים. אבל אצל עשיר נראה מיד שהוא צריך לתת דווקא זהב וכסף.
4. [הערה:] הפסוק "לא כחל ולא שרק ולא יעלת חן" ששרים לכלה — כלה לא צריכה איפור, אבל אישה צריכה כן.
---
הלכה יד (המשך) — במה דברים אמורים: הכל לפי עשרו
דברי הרמב"ם: "במה דברים אמורים בעני שבישראל, אבל בעשיר הכל לפי עשרו. אפילו היה ראוי לקנות לה כלי משי ורקמה וכלי זהב כופין אותו ונותן. וכן המדור לפי עשרו, והתכשיט וכלי הבית הכל לפי עשרו."
פשט: כל המינימומים שחושבו הם לעני שבישראל. בעל עשיר חייב לתת לפי עושרו – אפילו בגדי משי, רקמה, כלי זהב – אפשר לכפות אותו.
חידושים:
1. ה"במה דברים אמורים" חוזר על כל ההלכות מקודם – כסות, מדור, תכשיט, כלי בית – לא רק על דבר אחד.
2. כמו במזונות, המינימום חשוב מאוד כי זה חיוב גמור.
---
הלכה: ואם קצרה ידו — כופין אותו להוציא
דברי הרמב"ם: "ואם קצרה ידו ליתן לה ואפילו כעני שבישראל... כופין אותו להוציא, ותהיה הכתובה חוב עליו עד שיעשיר."
פשט: אם הוא לא יכול לתת אפילו את המינימום, כופים אותו לתת גט (אם היא רוצה). הכתובה נשארת חוב עד שיתעשר.
חידושים:
1. רמ"א (אבן העזר סי' ע"ג) מביא דעה (רבינו תם): "יש אומרים שאין כופין אותו להוציא מאחר שאין לו." זו קולא – מי שאין לו, אין לו, לא כופים אותו לגרש.
2. הסבר לקולא של הרמ"א: המציאות בגלות – יהודים באמת לא היה להם. המשניות כתובות למציאות שבה לכל יהודי יש נחלה בארץ ישראל (ד' אמות), יש לו מאיפה לקחת. שם השאלה רק האם הוא רשע שלא נותן. אבל בגלות, שבה אין לו באמת – מה עוזר כופין אותו להוציא? היא תישאר בלי בעל ובלי כסף.
3. שאלה: למה לא להשתמש במערכת הצדקה (קופה, תמחוי) במקום כופין אותו להוציא? תשובה: היא יכולה לומר שהיא לא רוצה מהקופה – היא רוצה שבעלה יספק. גם: שהקופה תיתן לו והוא ייתן לה. אבל נראה שזה לא הולך כך.
4. [דיגרסיה: רבי עקיבא ורחל:] ר' עקיבא השאיר את אשתו רחל בלי כסף, לא היה לה אפילו קש. זה ענין של מחילה – היא מחלה. הזוהר (פרשת בראשית) אומר על "על כן יעזב איש את אביו ואת אמו ודבק באשתו" שבת מלך שהתאהבה באדם פשוט לא צריכה דברים יפים כי היא רוצה את האדם. אבל זה "תורה יפה" – למעשה אדם צריך את הבסיס שלו.
---
הלכה: כסות ומדור לבנים ובנות קטנים
דברי הרמב"ם: "ולא האשה בלבד, אלא בניו ובנותיו הקטנים בני שש או פחות, חייב ליתן להן כסות המספקת להן, וכלי תשמיש, ומדור לשכון בו. ואינו נותן להן כפי עשרו אלא כפי צרכן בלבד."
פשט: לא רק האישה – גם ילדים קטנים (עד שש שנים) צריך לתת להם כסות, כלי תשמיש, ומקום לגור. אבל לילדים זה רק לפי צרכם, לא לפי עושרו.
חידושים:
1. הבדל בין אישה וילדים: אצל אישה יש דין "כפי עשרו" – בעל עשיר צריך לתת בגדי זהב. אצל ילדים – אפילו בעל עשיר צריך לתת רק "כפי צרכן בלבד," מה שהם צריכים, לא יותר.
2. שאלה: למה הרמב"ם לא מזכיר את תקנת חכמים (שלמדנו במזונות) שכופים גם אחרי בן שש? במזונות חכמים תיקנו שכופים גם אחרי שש שנים. בכסות הרמב"ם לא אומר כלום על כך. נראה שכסות "לא כל כך חשובה" במובן זה – אבל זה קשה, כי להיות ערום זה כמו להיות רעב. אולי מתכוונים רק שבגדים חדשים כל שנה לא כל כך דחוף. חלקת מחוקק ובית שמואל אומרים שכסות חלה גם על ילדים גדולים יותר, אבל ברמב"ם זה לא כתוב במפורש.
3. הערה מעשית: אדם רגיל מספק לילדיו גם לפי עושרו – אבל כאן מדברים כשכופים אותו, ושם החיוב רק כפי צרכן.
---
הלכה: זה הכלל — כל מי שיש לו עליו מזונות
דברי הרמב"ם: "זה הכלל: כל מי שיש לו עליו מזונות, בין בחייו בין אחר מותו... וכל שבית דין מוכרין למזונותיו – לכסותו וכלי ביתו ומדורו"
פשט: כל מי שיש עליו חיוב מזונות – בין בחייו בין אחרי מותו (כמו אלמנה מנכסי הבעל) – יש לו אותם דינים לכסות, כלי בית ומדור. גם דיני מכירת נכסים על ידי בית דין כשהבעל נסע, חלים באותו אופן על כסות, כלי בית ומדור.
---
הלכה: תכשיטים כשהבעל נסע / נשתטה / נתחרש
דברי הרמב"ם: "האשה שהלך בעלה ופסקו לה בית דין מזונות – אין פוסקין לה תכשיט, שהרי אין לה בעל שתתקשט לו." "אבל מי שנשתטה בעלה או נתחרש – פוסקין לה תכשיט."
פשט: כשהבעל נסע ובית דין פוסק מזונות, כסות, כלי בית ושכר מדור – לא פוסקים תכשיטים. הטעם: תכשיט הוא רק חלק מכסות בגלל "שלא תתגנה על בעלה" – כשהבעל אינו כאן, הטעם נופל. אבל כשהבעל נעשה שוטה או חרש, פוסקים כן תכשיט, כי בסופו של דבר יש בעל.
חידושים:
1. תכשיט אינו ממש חלק מהמילה "כסות." הוא נכנס לגדר כסות רק כשלפי המצב זה חסר – ספציפית שלא תתגנה על בעלה. אבל כשהבעל אינו כאן, תכשיט הוא "נוסף" – יותר ממה שצריך להיראות כמו אדם.
2. מה שאישה צריכה כדי לצאת או ללכת לשמחה – זה כסות. אבל איפור ודברים נוספים כאלה – זה תכשיט.
3. הערה הומוריסטית: כדי להבין באיפור לא צריך שכל או יכולת לדבר – הענין של שלא תתגנה על בעלה חל גם כשהבעל שוטה/חרש.
---
הלכה: דין טענות בכסות
דברי הרמב"ם: "ודין הבעל עם אשתו בטענת הכסות והכלים ושכר הבית – כדינם בטענת המזונות"
פשט: כל דיני הטענות (הוא אומר "נתתי", היא אומרת "לא נתת", מי נשבע, מי מוציא) – זהים בכסות, כלים ושכר הבית כמו במזונות.
---
הלכה: המדיר את אשתו מלהתקשט
דברי הרמב"ם: "המדיר את אשתו [שלא תתקשט] באחד מכל המינים – בעניות: שנה אחת יקיים, יתר על כן – או יתיר נדרו או יוציא ויתן כתובה. ובעשירות: [עד] שלשים יום... יתר על כן – או יתיר נדרו או יוציא ויתן כתובה"
פשט: אם בעל עושה נדר שאשתו לא תתקשט אפילו במין אחד של תכשיט: אצל עני – עד שנה; אצל עשיר – עד שלושים יום. אחר כך חייב להתיר נדר או לתת גט עם כתובה.
חידושים:
1. מנגנון הנדר: בעל לא יכול לעשות נדר ישירות על אשתו. הוא יכול רק לאסור על עצמו – למשל, לאסור תשמיש על עצמו אם היא מתקשטת, או לאסור את ביתו/דבריו עליה אם היא מתקשטת. זה מה ש"המדיר את אשתו" אומר.
2. למה ההבדל בין עני ועשיר: תירוץ ראשון: לעניה יש פחות תכשיטים מלכתחילה, אז לא להיות עם תכשיטים שנה שלמה זה פחות חמור. לעשירה יש הרבה תכשיטים, אז זה הבדל גדול יותר. תירוץ שני: אצל עני הוא עושה זאת מדוחק, אז נותנים לו יותר זמן למצוא עצה. טענה נגדית: דווקא להיפך, אצל עניה זה הדבר האחד שעוד יש לה, לוקחים ממנה, אז זה אולי עוד יותר חשוב לה.
3. למה צריך נדר? אם אין לו כסף, שיאמר סתם "אין לי" – למה הוא צריך לעשות נדר? תשובה: הוא עושה נדר כדי שהיא תפסיק להציק לו – במקום שהיא תמשיך לדרוש ממנו, הוא עושה נדר ו"זהו." נדר הוא "דתיות" – דרך דתית לשלוט.
4. [דיגרסיה: מקור לגדר זמן בשאלות גט]: בשאלות גיטין יש שאלה תמידית כמה זמן צד יכול לדרוש "תן לי עוד זמן, אני אעבוד על זה." ר' חיים פלאג'י אומר גדר של שנה. "שנה אחת יקיים" יכול להיות קצת מקור/אסמכתא – ששנה היא גדר כמה זמן אפשר להשאיר זוג לנסות. אבל אי אפשר לעשות כלל, כי בפירות (שלמדנו קודם) עמד שלושים יום, בתכשיטים יש הבדל עני/עשיר – זה תלוי בנושא.
5. למה זה עומד אצל כסות? הלכות נדרים יותר שייכות לכסות מאשר לדברים אחרים, כי כסות היא הדרך שבה היא נראית. נקודה רחבה יותר: לאישה יש זכות לתכשיטים, ובעל לא יכול לבוא עם "אני דתי, אני לא מאמין בתכשיטים" – יש לה זכות. נדר היה הדרך הדתית שבה אנשים ידעו לתמרן סביב זה. בזמנים של היום פוגשים תירוצים אחרים (למשל "הרב אומר שאסור"), אבל זו אותה הלכה.
6. טעם הגמרא: הגמרא אומרת שאולי הבעל לא רוצה "אשה נדרנית" – אבל כאן מדברים על נדר הבעל, לא שלה.
---
הלכה: הדירה שלא תלך למרחץ
דברי הרמב"ם: "הדירה שלא תלך למרחץ — בכרכין שבת אחת, בכפרים שתי שבתות. יתר על זה — או יתיר נדרו או יוציא ויתן כתובה."
פשט: אם הבעל עושה נדר שאשתו לא תלך למרחץ: בערים גדולות (כרכים) שבהן מרחצאות בכל מקום – שבוע אחד. בכפרים שבהם צריך לנסוע – שבועיים. יותר מזה – חייב להתיר או לתת גט עם כתובה.
---
הלכה: הדירה שלא תנעל מנעל
דברי הרמב"ם: "הדירה שלא תנעל מנעל — בכפרים שלשה ימים, בכרכין מעת לעת."
פשט: בכפרים אפשר להחזיק שלושה ימים בלי נעליים, כי אנשים מסתובבים לפעמים בלי נעליים. בערים גדולות – רק 24 שעות, כי שם זה נושא חברתי וגם אפשר להיפצע.
---
הלכה: הדירה שלא תשאיל ושלא תשאל
דברי הרמב"ם: "הדירה שלא תשאיל ושלא תשאל מכלי הבית שדרך כל השכנות לשאול אותן ולהשאילן, כגון נפה וכברה ריחיים ותנור וכיוצא בהן — או יתיר נדרו או יוציא ויתן כתובה, מפני שמשיאה שם רע בשכנותיה."
פשט: כשהבעל עושה נדר שהיא לא תשאיל או תשאל כלי בית קטנים (נפה, מטחנה, תנור) – חייב להתיר או לתת גט עם כתובה, כי הוא עושה לה שם רע אצל השכנות.
חידושים:
1. היבט חברתי לעומת זכות ממונית: לכאורה לבעל יש זכות ממונית — מה שקנתה אשה קנה בעלה — יש לו זכות הלכתית לא לתת להשאיל את כליו. אבל למעשה יש היבט חברתי שחזק יותר: השכנות יחשבו שהיא קמצנית או לא חלק מהקבוצה, וזו פגיעה בכבודה.
---
הלכה: וכן היא — כשהיא עושה נדר שפוגע בו
דברי הרמב"ם: "וכן היא שנדרה שלא תשאל ושלא תשאיל נפה וכברה ריחיים ותנור וכיוצא בהן, ושלא תארוג בגדים נאים לבנה במקום שדרכן לארוג אותן לבנים — תצא שלא בכתובה, מפני שמשיאתו שם רע בשכנותיו."
פשט: אם היא עושה נדר לא להשאיל/לשאול, או לא לעשות בגדים יפים לילדה (במקום שזה המנהג) – הוא יכול לשלחה בלי כתובה, כי היא נותנת לו שם רע – שהוא קמצן.
חידושים:
1. שאלה: למה הוא לא יכול להפר את נדרה? לבעל יש זכות הפרת נדרים אצל אשתו. תשובה (בשם שולחן ערוך): אולי הוא לא יכול להפר על דברים כאלה – כי הפרה הולכת רק על עינוי נפש או בינו לבינה, ואולי זה לא נופל בשום קטגוריה. עינוי נפש הוא דבר מוגבל – זה אומר ממש פיזית, לא בושה חברתית.
2. הבדל בין "אשה נדרנית" ו"תוכן הנדר": קודם (בהלכות קודמות) דיברנו על "אשה נדרנית" – אישה שעושה נדרים על עצמה (לא לאכול בשר וכו'), שבו הבעל יכול לומר "אי אפשי באשה נדרנית" אפילו אחרי ההפרה. כאן לא מדברים על בעיית ה"נדרנית", אלא על תוכן הנדר – תוכן הנדר פוגע בו חברתית. זו בעיה אחרת לגמרי.
3. **נדר לעומ
ת עצלות:** אם אישה סתם לא עושה בגדים לבנה (בלי נדר), האם גם יוציא? מה ההבדל? תשובה: אולי כשמישהו עצל זה דבר אחד, אבל כשלמישהו יש עקרונות (עושה נדר) זה הרבה יותר כואב – זה גרוע יותר, לא טוב יותר.
4. למה הוא מקבל שם רע כשהיא עושה את הנדר? כשהוא עושה את הנדר, מובן שהיא מקבלת שם רע. אבל כשהיא עושה את הנדר – למה "משיאתו שם רע בשכנותיו"? תשובה: כי השכנים יחשבו שהבעל גרם לזה. אבל באמת שניהם מקבלים שם רע, ושניהם יכולים להיות בעלי הטענה.
5. [דיגרסיה: הערה חברתית על נדרים בזמנים מודרניים]: אנשים משתמשים ב"קבלות" כתירוץ (למשל "יש לי קבלה שאני לא נוגע בסמארטפונים") – עיקרון הרמב"ם הוא שנדר שמפריע לאחרים עושה את זה גרוע יותר, לא טוב יותר. גם: אנשים שלא יכולים לומר "לא" משתמשים בנדרים ככלי, אבל זו מידה רעה – צריך לדעת לומר לא בלי נדר.
---
הלכה יא — רדיד (צעיף גדול) והזכות לצאת
דברי הרמב"ם: "מקומות שדרכן שלא תצא אשה בשוק בכופח שעל ראשה בלבד, עד שיהיה עליה רדיד החופה את כל גופה כמו טלית — נותן לה בכלל הכסות רדיד הפחות בכל הרדידים. ואם היה עשיר — נותן לפי עשרו, כדי שתצא בו לבית האבל או לבית המשתה."
פשט: במקומות שבהם המנהג הוא שנשים מכסות את עצמן בצעיף גדול (רדיד) כשיוצאות – הבעל חייב לקנות זאת. בעל רגיל נותן את המינימום; עשיר נותן לפי עושרו.
חידושים:
1. צניעות לעומת אנושיות: הרדיד יכול להיות נושא של צניעות (דת יהודית – אם המנהג כך והיא לא הולכת עם זה, זו עבירה), אבל זה יכול גם להיות נושא של אנושיות – אם המנהג ללבוש משהו ספציפי, הוא חייב לקנות זאת כדי שתוכל לתפקד נורמלית בחברה.
2. שאלה: למה הוא צריך לקנות "בגדי יציאה"? כל שאר הבגדים היא צריכה גם בבית, אבל רדיד הוא בהגדרה רק ליציאה לרשות הרבים. למה הוא לא יכול לומר "שבי בבית, כל כבודה בת מלך פנימה"?
3. תשובת הרמב"ם – הזכות לצאת: "לפי שכל אשה יש לה לצאת ולילך לבית אביה לבקרו, ולבית האבל ולבית המשתה, לגמול חסד לרעיותיה ולקרובותיה, כדי שיבואו הם לה." לכל אישה יש זכות לצאת – לבקר את אביה, ללכת לשבעה, ללכת לשמחה, ולעשות חסד עם חברותיה וקרובותיה. ממילא היא צריכה בגדים ליציאה.
4. "לגמול חסד" = אינטראקציה חברתית: "לגמול חסד לרעיותיה" לא אומר רק מצוות פורמליות (לוויה, שבעה, חתונה), אלא גם אינטראקציה חברתית סתם – "להסתובב" עם חברות. זה גמילות חסדים – אני מספקת לך מפגש נעים, את מספקת לי. "עולם חסד יבנה." לשון הרמב"ם "כדי שיבואו הם לה" מאשר זאת – זו מערכת יחסים הדדית.
5. חסד אינו דווקא חסר אנוכיות: הרבה אנשים חושבים שחסד אומר רק כשזה לא אנוכי. אבל כאן כתוב במפורש שעושים חסד לזולת כדי שהזולת יעשה בחזרה לך. חסד אומר מערכת יחסים בריאה – כשמישהו הולך לחתונה של מישהו כי יש לו מערכת יחסים איתו, לא כי הוא רחמנות. כשהולכים רק מרחמנות, לאף אחד אין הנאה מזה. גמילות אומר "להחזיר" חובות חברתיים.
6. "שאינה בבית הסוהר" – הבעל אינו סוהר: בעל לא יכול לכלוא את אשתו. אפילו סוהר מספק לאסיר ד' על ד' – אבל הבעל צריך לעשות יותר: הוא צריך לתת לה את האפשרות לצאת ולהיות בריאה חברתית. היו אנשים שחשבו שלפי הגמרא "שעה נועל בפני אשתו ויוצא" אפשר באמת לכלוא אישה – אבל הרמב"ם לא אומר כך.
---
הלכה יג — הגבלת תדירות יציאת האישה
דברי הרמב"ם: "אבל גנאי הוא לאשה שתהיה יוצאה תמיד פעם בחוץ פעם ברחובות. ויש לבעל למנוע אשתו מזה, ולא יניחנה לצאת אלא כמו פעם אחת בחודש או פעמיים בחודש כפי הצורך. שאין יופי לאשה אלא לישב בזוית ביתה, שכך כתוב כל כבודה בת מלך פנימה."
פשט: הרמב"ם מאזן: אישה צריכה כן לצאת, אבל לא יותר מדי. אישה שתמיד בחוץ היא "אשת רחוב" – זו גנאי. לבעל יש זכות להגביל זאת לבערך פעם או פעמיים בחודש, לפי הצורך.
חידושים:
1. "פעם בחוץ פעם ברחובות" – לשון ממשלי: הלשון מגיע מפסוק במשלי (משלי ז:יב בערך), שהרמב"ם מביא דווקא.
2. "כפי הצורך" לעומת "פעם אחת בחודש" – סתירה קלה: התירוץ: הרמב"ם נותן דוגמה – בזמנו זה היה הצורך הנורמלי. אבל זה תלוי במקום – למשל בוויליאמסבורג שבו יש חתונות כל לילה, ה"צורך" שונה.
3. ההבדל בין חיובים חברתיים ליציאה סתם: סביר שה"פעם אחת בחודש" מדבר כשאין לה שום מצווה ספציפית (בית אבל, בית המשתה, בית אביה). כשיש מצווה – תלך כמה פעמים שזה קורה. אבל סתם כדי להתאוורר, היא צריכה לצאת מינימום פעם-פעמיים בחודש. דעה אחרת: הרמב"ם מסתכל על הכל ביחד, כמה פעמים צריך ללכת לבקר את האב כולל, ואז ביקור היה אומר יום שלם, לא שלוש דקות.
4. "כל כבודה בת מלך פנימה" – פשט לעומת דרש: הרמב"ם מביא את הפסוק (תהלים מ"ה) כראיה. אבל הפשט של הפסוק שונה לגמרי: המזמור הוא שיר לחתונת מלך (אולי שלמה המלך). "כל כבודה בת מלך פנימה" אומר שמביאים את בת המלך אל המלך עם כל הדברים היפים – "ממשבצות זהב לבושה, לרקמות תובל למלך." "כבודה" אולי אומר "מטען/כבודה" (כמו כבודה = מטען), ו"פנימה" אומר שמביאים זאת פנימה אל המלך. אבל על פי דרש זה מתורגם שכבוד האישה הוא פנימה – בבית.
5. שאלה: למה הרמב"ם לא מביא את הפסוק "אשתך כגפן פוריה בירכתי ביתך" (תהלים קכ"ח) – שהוא ממש "בזוית ביתה"? זו הייתה ראיה טובה יותר. לא ניתנת תשובה.
6. "בזוית ביתה" – מה זה אומר "פינה"? אולי זה אומר שהיא לא צריכה לשבת ב"רחבה" (המקום הציבורי), אלא בפנים הבית.
7. "יצאנית" – הענין אינו סתם יציאה, אלא הסתובבות בין גברים: באזור החרדי זה בכלל לא רלוונטי – אישה יכולה לצאת עם חברותיה כל היום וכל הלילה, כי היא לא מסתובבת בין גברים.
8. מנהג המקום – צניעות לעומת כבוד: הכיסוי (רדיד, חיג'אב) אינו רק ענין צניעות, אלא גם ענין כבוד/מעמד – כמו שרב חשוב לא יוצא בלי מעיל. אישה צריכה לשמור על רמתה הגבוהה של מעמד.
9. [דיגרסיה: רבקה אמנו]: רבקה הלכה עם הכדים כל יום – היא הסתובבה עם הרועים, אבל לא עם גברים. זה מראה שנערה (לפני נישואין) התנהגה אחרת מאישה נשואה.
---
הלכה יד — המדיר את אשתו שלא תלך לבית אביה
דברי הרמב"ם: "המדיר את אשתו שלא תלך לבית אביה – בזמן שהן עמה בעיר, חודש אחד ממתינין לו, שנים – יוציא ויתן כתובה. ובזמן שהן בעיר אחרת, רגל אחד ממתינין לו, שנים – יוציא ויתן כתובה."
פשט: אם בעל מדיר את אשתו שלא תלך לאביה: כשהם גרים באותה עיר – חודש אחד ממתינים, חודשיים – חייב לגרש. כשהאב גר בעיר אחרת – רגל אחד (יום טוב) ממתינים, שני רגלים – חייב לגרש.
חידושים:
1. זכות מינימלית של אישה: מכאן לומדים שלאישה יש זכות מינימלית לבקר את אביה – לפחות פעם בחודש כשהם גרים באותה עיר, ולפחות פעם ברגל כשבעיר אחרת.
2. פסק הרמב"ם לעומת המשנה: במשנה כתוב "רגל אחד" ואחר כך "שלשה" (שלושה), ושם יש דעות שבשניים מתחילים לדון. הרמב"ם פוסק שבשניים כבר יוציא ויתן כתובה.
3. "רגל" – ליום טוב אישה רוצה ללכת לאביה: כשהאב בעיר אחרת, מחשבים לפי רגלים (ימים טובים), כי זה כשאישה רוצה לבקר את אביה.
---
הלכה: המדיר את אשתו שלא תלך לבית האבל או לבית המשתה
דברי הרמב"ם: "המדיר את אשתו שלא תלך לבית האבל ולבית המשתה — או יתיר נדרו או יוציא ויתן כתובה", כי "שזה כמי שאסרה בבית הסוהר ונעל בפניה".
פשט: אם בעל עושה נדר שאשתו לא תלך לבית אבל או בית משתה, חייב להתיר את הנדר או לתת לה גט עם כתובה, כי זה כמו לכלוא אותה בכלא.
חידושים:
1. "באותו בית האבל או בבית המשתה" – הוא יכול רק למנוע ממקום ספציפי שבו "הוחזקו שם פרוצין", לא איסור כללי על כל החתונות/שבעות. הוא לא יכול לומר "בכל המקומות יש פרוצים" – זו חייבת להיות טענה קונקרטית, מוכחת.
2. קושיית הגמרא: בית המשתה מובן למה היא רוצה ללכת, אבל בית האבל – אולי היא עצמה לא רוצה ללכת? עונה הגמרא: בית האבל אומר שבלוויה שלה עצמה אף אחד לא יבוא, כי היא לא הלכה ללוויות של אף אחד – תוצאה מעשית של בידוד חברתי.
3. [דיגרסיה: צוואת הגר"א]: הגר"א כתב שלא לתת לאישה ללכת לבית הכנסת אפילו ביום טוב כי מדברים לשון הרע – כדוגמה שהיו תקופות שבהן הגבילו מאוד את יציאת הנשים.
---
הלכה: משפחה באה לביתו / היא הולכת אליהם
דברי הרמב"ם: "האומר לאשתו אין רצוני שיבואו לביתי אביך ואמך אחיך ואחיותיך — שומעין לו. ותהיה היא הולכת להן כשיארע להן דבר... ותלך לבית אביה פעם בחודש ובכל רגל ורגל." אבל "לא ייכנסו הן לה אלא אם אירע לה דבר כגון חולי או לידה." למה? "שאין כופין את האדם שייכנסו אחרים לרשותו."
פשט: בעל יכול לומר שהוא לא רוצה שמשפחתה תבוא לביתו – שומעין לו. אבל היא זכאית לצאת אליהם: פעם בחודש, כל יום טוב, וכשיש אירוע. אם היא לא יכולה ללכת (חולי, לידה), הם כן חייבים לבוא אליה.
חידושים:
1. היסוד: "אין כופין את האדם שייכנסו אחרים לרשותו" – פרטיות האדם בביתו היא זכות חזקה. הוא לא רשע שהוא לא נותן לאביה להיכנס, אבל הוא כן רשע אם הוא לא נותן לה לצאת.
2. האיזון: הוא חייב לתת לה מערכת יחסים עם משפחתה – במקום שהם יבואו אליו, היא תלך אליהם. אבל כשהיא לא יכולה פיזית ללכת (לידה, חולי), הצורך במערכת יחסים גובר על זכותו לפרטיות.
3. "כשיארע להן דבר" הוא נוסף – שמחות או אירועים אחרים במשפחה, מלבד הפעם אחת בחודש / יום טוב הרגיל.
4. מה "שומעין לו" אומר למעשה? לא כתוב שהיא חייבת לציית לו. זה אומר: אם זה מגיע לבית דין, בית דין מקבל את טענתו. "שומעין לו" אומר שיש לו זכות להוציאה בלי כתובה אם היא מתעקשת. לבעל תמיד יש זכות לגרש את אשתו, רק בדרך כלל הוא צריך לתת כתובה. אבל כש"שומעין לו," הוא יכול להוציאה בלי כתובה. אבל הוא חייב ללכת לבית דין – הוא לא יכול סתם להחליט לבד.
---
הלכה: היא לא רוצה לגור עם משפחתו
דברי הרמב"ם: "וכן היא שאמרה אין רצוני שתיכנס אצלי אמך ואחותך, ואיני שוכנת עמהן בחצר אחת מפני שמרעין לי ומצרין לי — שומעין לה. שאין כופין את האדם שישבו אחרים עמו ברשותו."
פשט: גם היא יכולה לטעון שהיא לא רוצה שחמותה או גיסתה יבואו או יגורו איתה, כי הן מציקות לה. שומעין לה.
חידושים:
1. הרמב"ם מזכיר רק "אמך ואחותך" – לא אביך ואחיך. כי הגברים בכל מקרה לא באים אליה; הקונפליקט הוא עם הנשים (חמות, גיסה).
2. מחלוקת הראב"ד: הראב"ד מחלק – אם הם כבר גרו שם והיא באה אליהם ("באו היא בגבולן"), אי אפשר לזרוק אותם מביתם כי היא באה לגור שם. הראב"ד אומר: אפשר לבקש מהם שלא יציקו, אבל אי אפשר להגיד להם ללכת.
3. שיטת הרמב"ם (כפי שהבנו): הוא חייב לקנות לה דירה אחרת – הוא צריך לעבור. אבל זה לא כתוב במפורש; משמע שזורקים אותם.
4. המגיד משנה מסכים קצת עם הראב"ד – זה תלוי, בית דין צריך להעריך האם הם באמת מציקים כל כך.
5. תשובת הגאונים מביאה מקור: "כי היא היתה אם כל חי" – לחיים נתנה ולא לצער, אישה צריכה חיים, אי אפשר לצער אישה.
---
הלכה: מדור עם שכנים רעים
דברי הרמב"ם: "האיש שאמר איני דר במדור זה מפני שבני אדם רעים או פרוצים או גויים בשכונתי ואני מתיירא מהן — שומעין לו, אף על פי שלא הוחזקו בפריצות... שכך ציוו חכמים הרחק משכן רע."
פשט: בעל יכול לדרוש שהוא לא רוצה לגור במקום מסוים כי שם יש אנשים רעים, פרוצים, או גויים – אפילו אם הם לא הוחזקו בפריצות. שומעין לו.
חידושים:
1. "רעים" אומר מידות רעות סתם; "פרוצים" אומר ספציפית בעבירה, בפרט עריות. "מתיירא מהן" היא קטגוריה נפרדת – אפילו אם הם לא רעים או פרוצים, הוא פשוט מפחד מהם.
2. "מתיירא מהן" אצל הבעל אומר שהוא מפחד שהפרוצים יציקו לאשתו – זה החשש שלו לשלום בית.
3. "ואפילו היה המדור שלה" – אפילו כשזו הדירה שלה עצמה, הוא יכול לדרוש לעזוב. בלי טענה, כשהיא רוצה לגור שם, הוא חייב ללכת אחריה.
---
הלכה: כשהאישה טוענת על שכנים רעים
דברי הרמב"ם: "וכן היא שאמרה כן... אף על פי שהוא אומר אני איני מקפיד עליהן — שומעין לה, מפני שהיא אומרת אין רצוני שיצא עלי שם רע בשכונת אלו."
חידושים:
1. למה טענת האישה שונה מטענת הבעל? אצל הבעל הטעם הוא "הרחק משכן רע" – סכנה מעשית. אצלה הרמב"ם אומר דווקא "שם רע." התירוץ: לבעל יש פחד מעשי (פרוצים יציקו לאשתו). אבל כשהבעל אומר "אני לא מקפיד" – הוא סומך על אשתו – אין לה את הסכנה המעשית. הטענה שלה היא טענת שם רע: אנשים שופטים אדם לפי עם מי הוא מזדהה, והם יחשבו שהיא חלק מהשכנים הרעים.
2. הסבר שני: האישה יושבת בדרך כלל "בזוית ביתה" – אין לה כל כך קשר מעשי עם שכנים כמו הבעל שנכנס ויוצא. ממילא אצלה החשש העיקרי אינו מעשי אלא שם רע.
---
הלכה: ארצות, מדינות, כפרים — הגדרות
דברי הרמב"ם: "כל היישוב ארצות ארצות הוא, כגון ארץ כנען, מצרים, תימן, כוש, שנער וכיוצא בהן. בכל ארץ וארץ מדינות וכפרים. וערי ישראל שלש ארצות היו: יהודה, עבר הירדן, והגליל."
פשט: הרמב"ם מגדיר: "ארץ" היא מדינה, בכל ארץ יש "מדינות" (ערים) ו"כפרים" (כפרים), וארץ ישראל עצמה מחולקת לשלוש ארצות.
חידושים:
1. הרמב"ם כותב "ארץ כנען" במקום ארץ ישראל – ארץ כנען כבר לא הייתה אלף שנה בזמן הרמב"ם. הרמב"ם משתמש בשפת הפסוקים – הוא גם תמיד אומר "שנער" במקום "בבל," כי כך כתוב בפסוק.
---
הלכה: מארץ לארץ — זכות הבעל
דברי הרמב"ם: "איש שהיה מן הארצות ונשא אשה בארץ אחרת — כופין אותה ויוצאה עמו לארצו. או תצא בלא כתובה, שעל מנת כן נשאה, ואף על פי שלא פירש."
פשט: כשבעל בא מארץ אחת ולוקח אישה בארץ אחרת, הוא יכול לכפות אותה ללכת איתו לארצו, או שהיא תצא בלי כתובה.
חידושים:
1. היסוד הוא הנחה/אומדנא – כשאדם בא מארץ אחרת להתחתן, המן ה
סתם הוא שהוא חוזר הביתה איתה. זו סברא שכולם מבינים, ממילא זה "על מנת כן" אפילו בלי פירוש.
---
הלכה: באותה הארץ — ממדינה למדינה, מכפר לכפר
דברי הרמב"ם: "אבל הנושא אשה באחת מן הארצות והוא מאנשי אותה הארץ — אינו יכול להוציאה לארץ אחרת. אבל מוציאה ממדינה למדינה או מכפר לכפר באותה הארץ."
פשט: כששניהם מאותה ארץ, הוא לא יכול לקחת אותה לארץ אחרת, אבל הוא כן יכול להחליט איפה לגור בתוך הארץ.
חידושים:
1. לבעל אין זכות סתם לקחת את אשתו לאיזו ארץ שהוא רוצה – רק כשהוא משם. הטעם: היא לא קיבלה, היא לא חשבה על זה – כשהוא מאותה ארץ, אין אומדנא שהוא הולך לקחת אותה.
---
הלכה: לא להחליף ממדינה לכפר או להיפך
דברי הרמב"ם: "ואינו יכול להוציאה ממדינה לכפר ולא מכפר למדינה... שיש דברים שישיבת המדינה טובה להן, ויש דברים שישיבת הכפרים טובה להן."
פשט: אי אפשר להחליף את אורח החיים – מעיר לכפר או להיפך.
חידושים:
1. זה דומה מאוד להלכה של "על מנת שאני בת כפר / בן כפר" – זה הבדל יסודי באורח חיים.
2. לשון הרמב"ם: "מדינה" = עיר (כרך במשנה), "כפר" = כפר (עיר במשנה). הרמב"ם מתרגם את הטרמינולוגיה של המשנה לשפה שלו.
---
הלכה כ — נוה יפה / נוה רע
דברי הרמב"ם: "וכשמוציאה ממדינה למדינה או מכפר לכפר באותה הארץ — אינו מוציאה לא מנוה יפה לנוה רע, ולא מנוה רע לנוה יפה... מפני שהיא צריכה להיטפל... ולבדוק עצמה יפה בנוה היפה כדי שלא תהיה בו קלה וכעורה."
פשט: אפילו כשהבעל יכול לקחת אותה מעיר אחת לאחרת בתוך אותה ארץ, הוא לא יכול להחליף את ה"רמה" – לא מאזור יפה לאזור מכוער, ואפילו לא מאזור מכוער לאזור יפה.
חידושים:
1. למה לא מנוה רע לנוה יפה? כי באזור יפה ומפואר יותר הסטנדרטים גבוהים יותר – היא תצטרך לעבוד קשה יותר לקנות לעצמה בגדים ולהתלבש לפי הסטנדרט המקומי, כדי שלא תיראה "קלה וכעורה." חידוש מעניין: לא תמיד זו גדולה ללכת לאזור טוב יותר – אנשים טובים יותר אומר שצריך לספק יותר לעצמך.
---
הלכה כ (המשך) — ממקום שרובו ישראל / גויים
דברי הרמב"ם: "וכן לא יוציאנה ממקום שרובו ישראל למקום שרובו גויים. ובכל מקום מוציאין ממקום שרובו גויים למקום שרובו ישראל."
פשט: אסור לקחת אישה ממקום שרובו ישראל למקום שרובו גויים. אבל להיפך – ממקום שרובו גויים למקום שרובו ישראל – תמיד אפשר לדרוש.
---
הלכה כ (המשך) — חוץ לארץ לעומת ארץ ישראל
דברי הרמב"ם: "במה דברים אמורים? מחוצה לארץ לחוצה לארץ, או מארץ ישראל לארץ ישראל. אבל מחוצה לארץ לארץ ישראל — כופין לעלות, אפילו מנוה היפה לנוה הרע, ואפילו ממקום שרובו ישראל למקום שרובו גויים... ואין מוציאין מארץ ישראל לחוצה לארץ לעולם, אפילו מנוה רע שרובו גויים לנוה יפה שרובו ישראל."
פשט: כל ההלכות שהוזכרו למעלה (נוה יפה/רע, רובו ישראל/גויים) תקפות רק כששני המקומות בחו"ל, או שניהם בא"י. אבל מחו"ל לא"י – כופים לעלות, אפילו עם כל החסרונות. ומא"י לחו"ל – לעולם לא, אפילו עם כל המעלות.
חידושים:
1. ארץ ישראל גוברת על כל החידושים: הדין של א"י לעומת חו"ל גובר על כל השיקולים האחרים – נוה יפה/רע, רובו ישראל/גויים. א"י/חו"ל היא קטגוריה בפני עצמה שעומדת מעל כל הדינים האחרים.
2. הרמב"ם בספר המצוות: הרמב"ם לא פוסק בספר המצוות מצוות עשה של ישוב ארץ ישראל (בניגוד לרמב"ן). אבל כאן בהלכות אישות רואים שהוא סובר שיש מושג של חשיבות ארץ ישראל – אולי לא מצווה, אבל שיהודי שייך לארץ ישראל. גם בהלכות מלכים הרמב"ם אומר שצריך לגור בארץ ישראל – הוא רק לא אומר "מצוות עשה."
3. שיטת תוספות (רבינו חיים הכהן): תוספות מביאים שרבינו חיים הכהן סבר שבזמן הזה אין מצווה לדור בארץ ישראל, כי אי אפשר לקיים את המצוות התלויות בארץ. הטעם אינו שתרומות ומעשרות לא קיימים, אלא שהוא דימה שאי אפשר לקיים אותם – "בדיוק הוא צודק" (כלומר, היה קשה מעשית).
4. חידוש מתודולוגי חשוב: העובדה שהרמב"ם מביא דין בספרו אינה ראיה שהוא סובר כך להלכה למעשה בזמן הזה. ספר הרמב"ם בנוי על לומר מה שכתוב בגמרא – הוא לעולם לא יכול להשמיט גמרא. הרמב"ם לא יכול לומר "הגמרא היום לא רלוונטית" כמו שתוספות עושים – זו לא שיטת הרמב"ם בבניית ספרו. ממילא, העובדה שזה כתוב במשנה תורה עדיין אינה ראיה מה הרמב"ם סובר הלכה למעשה.
---
הלכה כא — אמר האיש לעלות / אמרה היא לעלות
דברי הרמב"ם: "אמר האיש לעלות לארץ ישראל והיא אינה רוצה — תצא שלא בכתובה. אמרה היא לעלות והוא אינו רוצה — יוציא ויתן לה כתובתה. והוא הדין לכל מקום מארץ ישראל עם ירושלים, שהכל מעלין לארץ ישראל ואין הכל מוציאין משם, והכל מעלין לירושלים ואין הכל מוציאין משם."
פשט: אם הבעל רוצה לעלות לא"י והיא לא רוצה – היא יוצאת בלי כתובה. אם היא רוצה לעלות והוא לא רוצה – הוא חייב לתת לה גט עם כתובה. אותם דינים תקפים לגבי ירושלים ביחס לשאר מקומות בא"י – בין הבעל בין האישה יכולים לדרוש ללכת לירושלים, ואף אחד לא יכול לדרוש לעזוב את ירושלים.
חידושים:
1. "הכל" אומר בין הבעל בין האישה – לשניהם יש זכות לדרוש ללכת לא"י (או לירושלים), ולשניהם אין זכות לדרוש לעזוב.
2. ירושלים ביחס לא"י = א"י ביחס לחו"ל: הרמב"ם יוצר הקבלה – לירושלים יש אותה חשיבות ביחס לשאר א"י כמו שלא"י יש ביחס לחו"ל.
3. ראיה שזה לא רק על מצווה, אלא על חשיבות המקום: מהעובדה שהרמב"ם משווה ירושלים לא"י, רואים שהיסוד אינו רק מצווה של ישוב א"י, אלא ענין של חשיבות המקום. כי לגבי ירושלים ביחס למקומות אחרים בא"י – בוודאי אין מצווה ספציפית של דירה בירושלים (באותו מובן כמו ישוב א"י), ובכל זאת חלים אותם דיני כפייה. זה מחזק את ההבנה שיסוד הרמב"ם הוא מושג רחב יותר של היכן יהודי שייך, לא רק מצווה טכנית.
תמלול מלא 📝
הלכות כסות — שיעור חמישים זוז והשאלה של שיעורים היסטוריים במשנה תורה
מבוא: מבנה החיובים בין איש ואישה
ר' יצחק: שנה טובה לכל היהודים היקרים. אנחנו נמצאים כאן בתוך התורה, עמוק בתוך ספר נשים.
ר' יואל אשר: עמוק בתוך ספר נשים.
ר' יצחק: אה, אנחנו נמצאים בסוגיא של אנחנו נמצאים
ר' יואל אשר: הלכות אישות בי"ג, פרק שלושה עשר של הלכות אישות. מחזיקים בתוך החיובים בין האיש והאישה. הרמב"ם כבר אמר שיש ארבעה עשר בסך הכל, ושלושה מהם הם דאורייתא, אז קודם הוא עומד על הדאורייתא. הקודם היה בעיקר על שאר, עם שאר באו עוד דברים, וזה על כסות, ועם כסות יבואו עוד דברים.
ר' יצחק: יפה מאוד. כלומר, כאילו, בואו ננסה לזכור את ההרחבה של כל דבר. כלומר, בתורה כתוב אה "שארה כסותה וענתה לא יגרע", נלך על הסדר של שלושת הדברים. למדנו שארה פירושו מזונות. הרמב"ם אמר פחות או יותר כמה מזונות זה, כאן אה הוסיף כלומר עם מזונות בא
ר' יואל אשר: בואו נאמר לילדים.
ר' יצחק: אה, לא, רגע, אבל זה בסדר, מזונות לבנים, נלמד שכאן יש גם כסות לבנים. אבל עוד דבר אחד בא למזונות, שמזונות לא אומר רק, לא, מזונות לא אומר רק, אני מנסה לזכור מזונות לא אומר רק אוכל, אלא גם שהוא צריך לתת לה כסף כיס. כסף כיס. מעניין שזה נקרא בכלל מזונות.
ר' יואל אשר: זה בגדר מזונות, מעניין.
ארבע השאלות העיקריות בכל חיוב
ר' יצחק: ועם זה למדנו אה כמו שאתה אומר, שתי הרחבות עיקריות שצריך לשלם גם עבור הילדים מזונות, לפי ההלכות, וגם הלכות של מתי אפשר לקחת מאדם שלא בפניו מזונות. אה אז, צריך לזכור ששתי השאלות יהיו לכאורה בכל הדברים, כלומר שאר, כסות, ועונה לא נוגע, בסוף יש כמה דברים שנראה יותר, אבל בשניהם אפשר לשאול את אותה שאלה, האם צריך לתת עבור הילדים, וגם מה קורה אם הוא לא נמצא, האם אפשר לתבוע שלא בפניו אה את הכסף,
ר' יואל אשר: וכו' נלמד את ההלכות של הכל.
ר' יצחק: אז בעצם, בואו נאמר בראש שלי מבנה. הדבר הראשון הוא, מה השיעור? כמה מזונות? כמה כסות? ולזה מצטרף כמו שיש תמיד עוד דברים שהם בכלל זה, מזונות לא אומר דווקא לחם ו
ר' יואל אשר: מה זה יכול לומר עוד.
ר' יצחק: אותו דבר כסות לא אומר רק אה חולצה,
ר' יואל אשר: זה יכול לומר עוד דברים, נלמד כלים ודברים.
ר' יצחק: ואחר כך יש שאלות של עבור מי עוד צריך לתת, ושאם צריך לתת עבור אה איך קוראים לזה אהה מה אם הוא לא נמצא, האם אפשר לתבוע, לתפוס כאילו.
דיון: כסות ומדור — הממד החברתי
ר' יואל אשר: ועוד משהו מצטרף, אני חושב שמאחר וכסות גם יש לו קצת השפעה על החברתי, שהיא הולכת לבושה יפה, יש ענין של בינה לבין חברותיה. מצטרף עוד כשבעל מפריע ליחסיה עם חברותיה,
ר' יצחק: שהיא תרגיש כמו אדם בין חברותיה. אני חושב שזה נכנס בעיקר כי אומרים שבכלל כסות זה מדור, וזה קשור יותר לאיפה היא גרה והאם היא יכולה לצאת.
ר' יואל אשר: מם. כמו שחשבתי ש, שכסות נכנס איך זה הסגנון, היא רוצה להיראות אנושית,
ר' יצחק: היא רוצה להיראות טוב בין חברותיה. בואו נראה ב... מי צודק. נגלה.
דרשה: שארה כסותה ועונתה לשכינה
ר' יואל אשר: אוקיי, יפה מאוד. אבל לפני שנלמד צריך להזכיר את הספונסרים, לא?
ר' יצחק: אתה מוסיף עונה של השיעור?
ר' יואל אשר: כן. כן, תורה אמור לחכמה אחותי את, ולא אחותי את, לאחות לא צריך לתת, אמור לחכמה אשתי את, מורשה קהילת יעקב. יש מישהו שעושה כסות לתורה, הוא מכסה את התורה עם תמיכה שאפשר יהיה...
ר' יצחק: יפה מאוד. הזוהר הקדוש אומר שמי שלומד, כל יהודי צריך לקיים לשכינה, שארה כסותה ועונתה לא יגרע. אני לא זוכר בדיוק את דרשותיו, אחד זה תורה, מצוות, ואני חושב שעונה אומר סתם צריך לתת זמן, לעשות התבודדות כמה פעמים בשנה, קורה להיפגש עם הקב"ה, זה גם חיוב למצוות זמניות, ובעצם הכל שארה כסותה ועונתה של... אה, עונתה יכול לומר כמו ימים טובים וזמנים כאלה.
ר' יואל אשר: כאילו דייט עם הקב"ה,
ר' יצחק: זמן יחוד. בכל אופן, רק תכניס. גם מאוד חשוב להזכיר שאפשר לממן שיעור. מי שרוצה לממן שיעור מסוים, נניח למשל הוא רב עם אשתו והוא רוצה לממן בדיוק את השיעור שמדבר מה ההלכה, הוא יכול להסתכל ב, במפתח הלכות אישות ולראות איזה שיעור, כמו בספר תורה, מוצאים איזו פרשה לממן. מאוד חשוב. ויש פרקים מיוחדים ששווים יותר כסף. בדרך כלל שיעור לממן עולה חמש מאות, אבל אם מוצאים פרק טוב, הפרק יהיה אלף.
ר' יואל אשר: בדיוק להיפך, אני חושב שאם מישהו צריך חיזוק בשלום בית שלו שיממן אחד מההלכות שמדברים על שלום בית, וגם הכסף יעזור, וגם פעם אחת שהוא שילם כסף, הוא בוודאי ישמע את השיעור, והוא ישמע את השיעור, ודברים ישתפרו.
ר' יצחק: מה אם זה אשמת אשתו,
ר' יואל אשר: שהיא תממן. אפילו אם זה אשמת אשתו, אם הוא ישמע את השיעור דברים ישתפרו.
ר' יצחק: אוקיי, הרבי אומר הבטחה. כן. מרוב...
הלכה: שיעור כסות — חמישים זוז משנה לשנה
ר' יואל אשר: אומר הרמב"ם כך:
ר' יצחק: יפה מאוד, בוא נלמד הלכות כסות.
ר' יואל אשר: כן, למדנו שצריך לתת לאישה. אחד הדברים הוא כסות, אז כמה? כל דבר בתורה יש אחר כך שיעור. "כמה הכסות שהוא חייב ליתן לה",
ר' יצחק: כמה הוא צריך לתת לה?
ר' יואל אשר: מם. אומר הרמב"ם, השיעור הוא, כך כתוב במשנה, את כל הדברים האלה הם משניות בכתובות, "בגדים של חמישים זוז משנה לשנה ממטבע אותן הימים" צריך לקנות בגדים בשווי של חמישים זוז. כלומר פעם אחת בשנה צריך להוציא חמישים זוז על בגדים. והחמישים זוז לא אומר שצריך לחשב כמה חמישים זוז היה בזמנים של ה
ר' יצחק: חכמים כמה זה יהיה היום. ממטבע אותן היום, זה אומר,
ר' יואל אשר: תשווה תשווה את המטבע של היום למטבע של אז חמישים זוז.
ר' יצחק: שנמצאו החמישים החמישים שישה
ר' יואל אשר: דינרין ורביע דינר כסף. אז חמישים זוז זה מטבע קטן יותר, ואם אתה עושה את זה במטבעות גדולים יותר זה נעשה דינרין,
דיון: למה הרמב"ם מביא שיעורים היסטוריים?
ר' יצחק: וזה גמרא. כלומר, זה מאוד מעניין, למדנו קודם שיש לנו את אותה שאלה על כל פרק ברמב"ם. כלומר לא כל פרק ברמב"ם, סוג כזה של פרקים שהם פרטים. מה לכאורה זה כך, בואו ננסה לחשוב: בתורה כתוב שארה כסותה ועונתה, כל אחד מבין את זה, לא צריך לתת פחות לא צריך לתת, לא להיות חיה שלא נותנת לאשתך מה שמגיע לה. כמה? לא כתוב בתורה. למה?
ר' יואל אשר: מה שמאוד קשה לומר,
ר' יצחק: מה שזה פשוט, הוא ישאל את בית הדין מה מגיע. אחר כך, רוצה מישהו כבר כן לומר כלל, יאמר ששארה כסותה ועונתה לפי מה שמקובל בארצו ומקומו וזמנו, כך היה נאמר. למעשה, במשניות אכן נכתבו בארץ מסוימת, זמן, ומקום, והמשניות עשו סנס. המשניות באו מבית הדין של רבי יהודה הנשיא או מי עוד לפני כן, וצריך לדעת מה המנהג, איך פוסקים בפועל שהוא מחויב. ולפעמים הגמרא באה, והגמרא אומרת: אה, במשנה היה כך, אבל היום אחרת, אז ההלכה אחרת.
עכשיו, אחר כך, אחרי אלף שנה אחר כך בא הרמב"ם והוא רוצה לעשות law book כמו ספר משנה תורה, כל ההלכות. אז מה הוא עושה? הוא היה הוא לא יכול הוא לא היה הוא היה יכול להישאר עם התורה. אוקיי, זה לא מספיק. היה היה הוא היה יכול להישאר עם הכלל שכל מקום לפי מה שמקובל באותו מקום. אבל הוא לא עושה את זה, הוא מביא עוד את הפרטים שלכאורה כבר מזמן לא נוגע, כלומר בזמן המשנה, אפילו כשבזמן הגמרא לא היה כבר נוגע, זה מאוד מוזר.
זה שהרמב"ם אומר כאן: "שנמצאו החמישים שישה דינרין", זה גמרא. זה לא פשט שהרמב"ם מחשב בזמנו, הרמב"ם מחשב מה שכתוב בגמרא. אפילו כשכתוב שינוי,
ר' יואל אשר: זה רק שינוי שכתוב בגמרא.
ר' יצחק: אפילו בזמן הרמב"ם כבר לא היה, בזמנו של הרמב"ם היה איזה כסף אחר, אף אחד לא יודע.
ר' יואל אשר: אז זה קצת מוזר. הרמב"ם נדד, כשהוא היה כותב את זה בספרד, היה צריך לכתוב מחדש כשהוא מגיע ל למצרים.
ר' יצחק: נכון, אז זו קצת שאלה, מה הוא עושה.
הנוגעות המעשית של השיעור
ר' יואל אשר: זו שאלה, אבל זה גם קצת מעניין, כי אחר כך נראה שבמה דברים אמורים, בעני, אצל עשיר הוא צריך לתת לפי כבודו. וכאן אפשר לשמוע שזה המינימום,
ר' יצחק: זה לא בעיה, זה שאתה, כלומר בואו נאמר המבנה של ההלכות נוגע בזמן הזה גם. בכל מקום תמיד יש מינימום ומקסימום ואם הוא גביר וכו'. אבל זה שבכלל ההלכות באריכות זה קצת קשה, נכון? ואני לא יודע בבירור איזו מצווה, כלומר מה לומדים מכל ההלכות האלה. זה קשה, לא נוגע?
ר' יואל אשר: זה יכול כן להיות נוגע, בואו נאמר כך, ש כש זה נעשה נוגע זה כשנעשה דין תורה. האישה אומרת: אתה לא נותן לי מספיק כסף לכביסה. הלכה לדין תורה, בדין תורה צריך לחשב שלפי כמה, צריך לחשב לא רק כמה חמישים זוז זה, אלא איך היו אז, כמה חמישים זוז היווה מהשכר השבועי. וכמה כביסה עלתה אז. אני חושב למשל שהיום עם החברות הגדולות כביסה רק נעשתה זולה יותר, היא לא נעשתה יקרה יותר, בחנויות הגדולות. אז, מאוד מעניין, כי בדין תורה לא יהיה גם תועלת מלדעת את המספר, כי את המספר יצטרכו להשוות לכמה זה היה בכסף של היום.
ר' יצחק: ואי אפשר אפילו,
ר' יואל אשר: אפילו את זה אני לא צריך לדעת,
ר' יצחק: כי זה באמת תלוי במנהג, זה לא תלוי, זה לא פשט, למשל בואו נחשוב, יש הלכה של מחצית השקל, נכון? אני יודע שלמדו, גם על זה לא כל כך ברור, אבל זה קצת יותר ברור. מחצית השקל כתוב בתורה כמה זה, עשרים גרה, והרמב"ם אומר שם הלכה שזה חייב להיות לפחות, צריך לחשב כמה הכסף היה אז, כבר שאלו אז קושיה שהיום איזה כסף הרבה יותר זול, אחי דוד שלח הודעה שזה לא נכון, כי אנחנו
ר' יואל אשר: תהינו איך כסף נעשה זול יותר ממה שהיה פעם?
ר' יצחק: כן, הרבה יותר זול ממה שהיה פעם. אז תהינו איך אפשר ממחצית שקל
ר' יואל אשר: לקנות קרבנות לשנה שלמה. הוא אמר ש
ר' יצחק: יש מחקר שמראה שזה היה באמת שווה הרבה יותר פעם הכסף. אז גם אני לא יודע, אבל בואו נאמר יש מינימום הלכתי שמאחר שבזמן התורה היה כך, כך אומר הרמב"ם בפירוש, נכון? צריך לתת לפחות כמה שזה, מחשבים, היום אולי אין שקלים, אוקיי, תחשב כמה הדולרים של היום שווים את השקלים של אז.
כאן בהלכה אין אפילו הלכה כזו, נכון? אין הלכה שהוא צריך לחשב חמישים זוז מזמן המשנה כמה זה שווה היום, ולפחות את זה לתת. אין דין כזה, הוא צריך לתת כמה שזה שווה היום. למה לומדים היסטוריה?
ר' יואל אשר: כן, נכון. וגם, פעם אחת בואו נאמר ששווי הכביסה ירד, ויוצאים עם... אחר כך יעמוד איזה מיני כביסה צריך לתת, צריך לתת בגד כזה ובגד כזה שאדם צריך להיות לו. אז בואו נאמר היום בעל נתן לאשתו זה נורמלי, מקובל, לבוש בעל בית, והיא מביאה אותו לתורה, והיא עושה חשבון ששישה דינרים, לפי כסף של אז ולפי ה זה, יוצא יותר. אני לא מאמין ש
ר' יצחק: בית הדין יחייב אותו לקנות כביסה יקרה יותר. בטוח שלא. בטוח שלא. אז, לא ברור מה, באמת, במובן מסוים כל ההלכות, הלכות שבת גם היה לנו בעיה דומה, שם אפשר לומר שלומדים כללים מסוימים מהציורים שכתוב בגמרא, הפוסקים נוהגים כך בהלכות שבת. אבל בהלכות, באבן העזר לא נוהגים אפילו כך. אז, לא ברור.
ר' יואל אשר: האמת שיש כאן, בזה יש כאן גם מחילה, אז קשה ל...
פרויקט הרמב"ם: ספר חוקים לכלל ישראל
ר' יצחק: אני רוצה לומר מה אני חושב על זה באופן זמני, כלומר מה שאני יודע על הנושא. אני חושב שאנחנו מדברים הרבה פעמים על השאלה, אולי פעם אחת נגיע לבהירות. אבל קודם כל כך, צריך להבין את הפרויקט של הרמב"ם קודם כל. אחר כך נראה, עם מה שאנחנו יכולים לחשוב.
הפרויקט של הרמב"ם הוא חידוש גדול. הוא רצה, כמו שהרמב"ם אומר במכתבו, שהאומה תהיה לה ספר חוקים, כמו שלכל אומה מתוקנת יש איזה חוק, צריך לדעת מה ההלכה. אז המבנה של הרמב"ם היה שמה שכתוב בגמרא, זה מחייב, חייבים כל ישראל ללכת בו. זה בעצמו חידוש של הרמב"ם וכו', אבל זו הייתה דרכו.
לא היה למעשה, הוא לא היה יכול לעשות אחרת, כי אם לא בוודאי לא היו סומכים עליו. כי הרמב"ם אומר, נשאל אותו. הוא אמר שהגמרא.
הפלא: הרמב"ם לא מתרגם במשנה תורה
עכשיו, הרמב"ם ידע שבגמרא דברים רבים השתנו. לא רק זה, הוא ידע שהרבה לשונות שכתוב במשנה, בגמרא, אנשים לא יודעים היום מה זה. איך אני יודע את זה? כי הוא כתב ספר פירוש המשנה, ובפירוש המשנה הרמב"ם מסביר כל דבר את הפירוש שלו. אם כתוב זוז, הוא אומר כמה זוז זה היום, ואם כתוב איזו מילה שהעולם לא יודע, הוא מתרגם אותה לערבית וכו'.
והפלא הוא שבמשנה תורה הוא לא עושה את זה, נכון? הרבה מילים שהרמב"ם ידע שאף אחד שילך לקרוא את זה ידע מה הוא מתכוון, כי זו מילה מהמשנה, ובזמנו לא יודעים. כך כתוב בהקדמה לפירוש המשנה שזה אחד הדברים שפירוש על המשנה צריך לעשות, לומר פירוש, והוא יודע שאף אחד לא יודע מה הוא מתכוון, והוא כותב את זה בכל זאת במשנה תורה. והוא לא כותב את הפירוש, בדרך כלל. קורה לפעמים שהוא כותב את הפירוש בזמנו, רוב הזמן הוא כותב את לשון המשנה, לשון הגמרא.
משנה תורה אינה ספר שמירת שבת כהלכתה
אז מה הוא עושה? אלא מאי, הרמב"ם לא סבר שספרו הוא ספר מעשי כמו שמירת שבת כהלכתה. אי אפשר ללמוד מזה הלכות, כי אתה אפילו לא יודע מה פירוש חגור, אני יודע מה כתוב כאן, כופח. קשה לומר,
ר' יואל אשר: אבל אני חושב שאתה אומר את זה לאחר שיש שמירת שבת כהלכתה. בזמנו של הרמב"ם לא היה שום ספר שהיה אפילו קרוב אליו. אז התירוץ הוא... אז מכל מה שהיה עד אז זה הכי קרוב למעשי.
ר' יצחק: אז זה היה כן,
ר' יואל אשר: זה היה על תחומים מסוימים. ועושים איך לבדוק חמץ, אבל happens to be שאיך לבדוק חמץ כבר עומד במשנה מסודר יפה מאוד.
ר' יצחק: לא, הגאונים היו כותבים כאלה הנחיות מעשיות הלכה למעשה.
ר' יואל אשר: יכול להיות.
השאלה הפילוסופית: מדוע כותבת התורה חוקים מפורטים?
ר' יצחק: אני אגיד לך את התירוץ. אני אגיד לך מה אני חושב, מה התירוץ האמיתי שאני חושב על זה, אני חושב שהתירוץ לזה הוא שהרמב"ם סבר שלא צריך לכתוב שמירת שבת כהלכתה. כי יש כאן בעיה.
אני אגיד בעיה, בואו נשאל בדרך אחרת את השאלה שלנו. שאלנו שאלה, למה לומדים את כל הדברים האלה על ההיסטוריה, הרי זה לא נוגע להלכה? ומה עם הכללים? את הכללים אפשר לכתוב בשלוש שניות, לא צריך ללמוד את כל הפרטים.
אז אני אגיד לך כך: שאלה גדולה יותר. כל מי שלמד, זו שאלה נפלאה, וצריך לדעת את התירוץ.
אפלטון ואריסטו: לא צריך לעשות חוקים מפורטים
כל מי שלמד פעם פילוסופיה של חוק, של משפט, של law, שהרמב"ם מבין שהתורה היא חוק, כן? זו שריעה. הרמב"ם קורא לתורה חוקים.
ר' יואל אשר: חקת משפט הרי הרמב"ם...
ר' יצחק: הרמב"ם בערבית כותב תמיד שריעה שלנו. שריעה כולם יודעים בערבית, זה לא אומר... שריעה פירושה הלכה בערבית פשוט, חוק.
ר' יואל אשר: חקת משפט למדנו אתמול.
ר' יצחק: כן, זה הלמד, חלק מזה. כל מי שיודע את הפילוסופיה של זה יודע, שאפלטון ואריסטו, שהרמב"ם היה fan גדול שלהם, כבר אמרו, והם צודקים, שאי אפשר לכתוב כללים, חוקים, שמכסים כל פרט.
למה? כי המציאות היא שהעולם מאוד מסובך. כל חתונה, אתה אומר כאן כללים של חתונה, כל אדם שונה, כל עיר שונה, כל ארץ שונה, כל מקום שונה, כל זמן שונה. וכשבאה שאלה לרב דין תורה, צריך תמיד שיקול דעת של החכם, מורה ההוראה של הזמן, לומר את ההלכה.
ולהיפך, ככל שעושים הלכות יותר מפורטות, זה נעשה יותר גרוע, כי נתקעים. הרב לא יכול לשנות, כי הוא חייב לעשות בדיוק מה שכתוב כאן, אחרת זה לא חוק, לא יכול להיות חוקה אחת יהיה לכם.
ועל זה אפלטון ממש, במקומות מסוימים שלו, וגם אריסטו, אמרו שלא צריך לעשות חוקים, צריך לעשות חוקים כלליים, לא תגנוב, אולי קצת יותר פרטים, אבל לא ברמה של particulars, של details, של פרטים, שאנחנו קוראים פרטים, מה עושים ביום כזה? אין חוקים כאלה, כי אי אפשר שיהיו חוקים כאלה. אפשר אבל זה יעשה יותר גרוע במקום יותר טוב.
השאלה על התורה שלנו
אז יש כאן שאלה: התורה שלנו, המשנה, הגמרא, מלאה בחוקים כאלה. כמעט אין חוקים כלליים, אני מתכוון שיש, אבל הרבה פעמים... להיפך, את הכללים לומדים בדרך כלל מהפרטים. נכון.
אבל כל מי שלומד את הסוגיא ולומד טעמי המצוות, את המושג של הרמב"ם על חוקים יהודיים, צריך לשאול את השאלה, ופלא לי כמעט שהרמב"ם לא... הוא מדבר על זה, הוא אומר איזה תירוץ, אבל מאוד מוזר לי שהוא לא מדבר ברור על השאלה. זו שאלה גדולה, כי כל מי שיודע, כל מי שהוא יהודי היום, נתקע עם הבעיה הזו. יש הרבה פרטים שלא מתאימים היום, לפי המציאות השתנה, ולא יודעים מה לעשות.
ועל זה דיבר אריסטו, שלכן חוק טוב, הוא לא חוק שנכנס לפרטים, חוק טוב מניח לחכמי הדורות להחליט מה צריך לעשות.
תירוץ הרמב"ם: עיקר חיובי ההלכה הוא רק באופן כללי
אז אני חושב שהתירוץ הוא, שהרמב"ם הבין באמת שזה אינהרנטי. הוא לא אומר את זה אף פעם בבירור. אז, בהלכות... מה זה אומר? הלכות ממרים, ובהקדמה לפירוש המשניות זה המקום הכי ברור שכתוב, לדעתי, מה שאני מבין.
אבל אני חושב שהרמב"ם באמת הבין שזה אינהרנטי. עיקר חיובי ההלכה הוא רק באופן כללי, ואפילו פרט שעומד במשנה הוא רק לפי אז, היום יכול להיות קצת אחרת.
עת לעשות לה' הפרו תורתך
ובוודאי, והרמב"ם אפילו הוא מניח בהלכות ממרים שעיקר התפקיד של רב, של חכמי הדורות, הוא לעשות "עת לעשות לה' הפרו תורתך". זה אומר לדעת מתי צריך לאכוף הלכה ומתי לא. אתה יכול לקרוא לזה הוא לא משנה את ההלכה חס ושלום, אבל לא אוכפים את ההלכה. למה? בדיוק כי יש חילוק, זה לא לטובה במצב.
ר' יואל אשר: ולכן מבינים למה הרמב"ם כל כך עסוק ב"לא תוסיפו" ו"לא תגרעו", כי זה התפקיד של רב, "עת לעשות לה'", צריך להיזהר מאוד ב"לא תוסיפו" ו"לא תגרעו".
ר' יצחק: זה הוא אומר בפירוש בחלק ב' פרק מ"א מ"ב לערך, בפירוש, שאתה קורא... למה יש "לא תוסיפו" ו"לא תגרעו"? מפני שעיקר התפקיד של חכמי הדורות הוא לומר כאן כן כאן לא, אנשים יחשבו שזה פורים. ממילא אומרים תמיד: "לא, החוק נשאר כחוקה אחת לנצח נצחים". היום, בזמן הזה, לפי הענין, להיפך.
הוראת שעה: מחלוקת עם נפש החיים ותניא
אתה יכול להבין מאוד טוב את ההלכה שהרמב"ם אומר שהוראת שעה... ואני חושב שהרמב"ם סובר, אני חושב שההלכה היא כך, הוראת שעה בנפש החיים אני יודע כתוב אחרת, אבל אני חושב שהוא טועה. אני עושה פוליטיקה עם הליטאים כאן. גם בתניא כתוב אחרת והוא גם טועה.
והאחרונים אומרים שהוראת שעה היתה רק נוגעת כשהיתה נבואה או לסנהדרין, התורה עושה כן חוקים. אני חושב שזה לא נכון. יש הלכה של הוראת שעה. בית דין, לא צריך נביא על זה. נביא יכול גם לעשות את זה, אבל בית דין יכול לעשות את זה.
כל בית דין יכול לומר לעבור על התורה, אבל, אומר הרמב"ם, אסור לומר שזה חוק נצחי, אתה חייב לומר שהתורה נצחית, רק אני אומר שהיום לא כדאי לקיים את המצווה או לעשות את העבירה או לשנות קצת וכו'.
למה? איך הוא יכול לומר את זה? קודם כל, כך נשמע, אתה מקיים שניהם, כן? גם העולם לוקח ברצינות שיש חוק, הקב"ה נתן אותו, וזה... וגם הדבר הספציפי.
אבל אתה יכול להבין יותר עמוק, כי בזה מקיימים גם את הענין שלא טוב להיות חוק נצחי. תדמיין, עושים תקנה ואומרים שצריך להיות כך, מחר לא יצטרך להיות כך. אז, זה לא נכון. חשוב שיהיה רעיון של חוק נצחי, אבל חשוב שלא יהיה למעשה החוק.
דיון: הוראת שעה לעומת שינוי המציאות
ר' יואל אשר: אני חושב כשהרמב"ם מדבר על הוראת שעה, ולכן בא נפש החיים, הוא מזכיר שם אליהו בהר הכרמל, שמותר, שבמקרה כזה מותר כן לעבוד עבודה זרה. כאן זה מאוד דבר אחר. כאן זה להבין, כשהתורה מדברת על משהו, לפי המציאות של היום, איך אנחנו יוצאים ידי חובה של דברי התורה? כי התורה לא רוצה שתיתן חמישים זוז. התורה רוצה שתעשה אותה מרוצה עם הכסף שלה.
ר' יצחק: נכון, אבל במובן הרחב יותר, אתה יכול להבין שאליהו בהר הכרמל מבין שהתורה לא אומרת שלא לעשות במה, אלא כדי שיהיה עבודת ה'.
ר' יואל אשר: אם זה הולך לעשות את המשהו, יש גם איזו סברא מסוימת בזה.
איך משתמשים בספר הרמב"ם?
ר' יואל אשר: אוקיי, אז אתה אומר שספר הרמב"ם נעשה כדי שכל היהודים ידעו את כל מה שכתוב בתורה שבעל פה, אבל גם זה נעשה כדי שהדיין יוכל לפסוק ליהודים, כי היהודי עצמו לא יוכל מכאן לקחת הנהגה.
ר' יצחק: אני חושב שכל יהודי צריך גם להיות קצת דיין, זה לא נוגע,
ר' יואל אשר: יהודים שואלים כל שאלה ב
ר' יצחק: הלכות שבת לרב.
ר' יואל אשר: אמת. אני מתכוון, אבל לפעמים... ישאלו, וזה גם חשוב לדיין, כי הדיין יידע עכשיו מאיפה מגיעים לאן. הוא יידע את, למשל, דיין יכול כאן לעשות חשבון שאפילו אם יוצא הרבה כסף זה עדיין לא פוטר, כי הוא יחשב כמה חמישים זוז זה, דבר כזה.
למה הרמב"ם כותב פרטים ולא רק כללים?
ר' יצחק: אז, זה עדיין נשאר שאלה. חשבתי קצת תירוץ לאחרונה, היום. זה עדיין נשאר שאלה, שאם אני אומר שלא פוסקים מילה במילה מהרמב"ם, משתמשים בזה רק, קודם כל זה לא רק, דרך אגב, הלכות אישות הוא רק לדיינים שדיברנו בספר נשים, אבל הלכות שבת הוא לכל יהודי שילמד רמב"ם, אבל שואלים, נשאר עדיין שאלה, למה הרמב"ם לא אומר רק את הלמדות? למה הוא אומר את הפרטים?
זו שאלה טובה באמת. ר' חסדאי קרשקש תקף את הרמב"ם על זה, ויש לו נקודה. אי אפשר להתעלם מגדולי אחרוני הראשונים שבאמת היתה להם הטענה הזו על הרמב"ם.
הלכה היא אמנות מעשית: לומדים מדוגמאות
אבל אני חושב שהסברא היא כך: איך מגיעים להכרעה מסוימת כמה כסף צריך לתת היום לאישה? אז אני חושב שמלתת סיפור שלם, תראה, בקיץ כך, בחורף כך, מקבלים רעיון יותר טוב מאשר לומר כלל. כלל אפשר לפרש איך שרוצים. כשאני נותן לך מעשה, זה באמת לא מעשה בזמן הזה, מעשה שהיה אז, אבל אתה מקבל מבט יותר טוב.
ר' יואל אשר: אם אתה נותן את הרקע שתבין בערך כמה אדם הוציא בזמן המשנה וכדומה.
ר' יצחק: משהו, אני צריך למצוא מילה יותר טובה למה שאני מנסה לומר. מה שאני מתכוון לומר הוא שמאחר שהלכה היא אמנות מעשית, לומדים כמו כל אמנות מעשית. איך לומדים, בואו נגיד, למשל אני רוצה ללמוד, אני יודע? לבנות בית, כן? איך לומדים? כצעיר, יש כמה כללים שצריך לדעת, אבל מלדעת את הכללים כמעט לא תדע כלום, צריך לתרגל, צריך לראות כמה בתים איך בונים, אפילו בתים ישנים שלא נוגעים היום.
שימוש חכמים: ללמוד הלכה דרך פרטים — הלכות אישות פרק יב הלכות יב-יג
שימוש חכמים: איך לומדים הלכה?
ר' יואל אשר: לתת לא קצת לתת לא רקע שתבין מתי, בערך כמה אדם הוציא בזמן המשנה וכדומה.
ר' יצחק: משהו... אני חושב למצוא מילה יותר טובה למה שאני מנסה לומר. מה שאני מתכוון לומר הוא, שמאחר שהלכה היא אמנות מעשית, לומדים כמו כל אמנות מעשית. איך לומדים בואו נגיד אה אני למשל אני רוצה ללמוד, אני יודע, לבנות בית, כן? איך לומדים? זה אומר יש כמה כללים שצריך לדעת, אבל מלדעת את הכללים כמעט לא תדע כלום. צריך לתרגל, צריך לראות כמה בתים איך בונים, אפילו בתים ישנים שזה לא נוגע היום, תלמד את הטכניקה, ולימוד מעשי לומדים ממעשי.
מאחר שהלכה היא דבר מעשי, אי אפשר ללמוד את זה מהכללים. הכללים זה טוב ללומדים בישיבה לומר שיעורים. רב, איך שימוש, זה אומר שימוש, כן? אז שימוש פירושו רואים הרבה מקרים, ולפי זה מקבלים, איך אומרים, תחושה, שיקול דעת איך לעשות. אז אנחנו עושים עכשיו שימוש חכמים. לומדים מה החכמים עשו.
ר' יואל אשר: טוב מאוד, אז אני רוצה אולי אני רוצה אני סובר שזה טוב מאוד, כי, כי כללים זה תמיד הפשטה,
ר' יצחק: כן?
למה כללים לא עובדים: הצורך בפרטים
ר' יואל אשר: אהמ אני כבר עכשיו בגיל שאני נותן עצות לאנשים צעירים יותר, כן? ורוב הפעמים זה לא עובד, כי אני עשיתי טעויות, האחר צריך גם לעשות את הטעויות, כי הוא לא רואה את הכללים. הוא רק יראה את הכללים מאיפה שהוא עושה את הפרטים. הוא הולך לחיות והוא הולך לעשות טעויות. הולך הוא לראות אהה, עשיתי אה כל כך וכל כך פעמים עשיתי דברים ובואו נגיד זה הרגיז אנשים, אלך אני עכשיו לדעת שכשעושים כך וכך צריך להיות יותר זהיר.
מה מה אני רוצה לומר כאן? במיוחד הרמב"ם, שהרמב"ם כמעט אף פעם לא אומר את הכללים הלמדיים המופשטים. הרמב"ם נותן הרי חבורה של פרטים, וכל הפרטים ביחד יוצא... נכון. כן, אמת. כעס הרי לא, הרי אין דבר כזה שנקרא כעס. כל אדם יש לו סוג אחר של כעס. אז, כעס זה תמיד קורה רק בפרטים. המילה כעס כמושג מופשט שכל האנשים יש להם אותו דבר שנקרא כעס, זו הפשטה, שאחרי התבוננות באנשים רבים ובמצבים רבים אנחנו יודעים לזהות זה כעס. אבל החכמה האמיתית מזה נמצאת רק בפרטים, וקשה מאוד להעביר את הכללים. הכללים האדם שמעביר את הכללים תמיד משוכנע שכולם תופסים את זה, אבל מסיבה כלשהי זה לא עובד. הוא לא יכול להעביר כללים, הוא יכול להעביר פרטים. אז,
משל משלום בית: ללמוד מאבא ואמא
ר' יצחק: אז שימוש חכמים פירושו... למעשה אצל למשל שלום בית. האנשים היום יש נושא כזה של לעשות שיעורים על שלום בית. השיעור האמיתי על שלום בית שרוב האנשים עוקבים, הוא שהם גדלו אצל אבא ואמא, ופחות או יותר הם עושים אחרי מה שאבא ואמא שלהם עשו.
ר' יואל אשר: מה זה אומר? עושים דווקא להיפך, עושים לא טוב. אני מתכוון לומר, רחמנא ליצלן, לא חייבים לעשות כמו אבא.
ר' יצחק: לא, דרך אגב, יוצא בערך מה שאבא שלך עשה בכל מקרה. כי זו התמונה. עכשיו, תשאל אילו כללים למדת מאבא שלך? אין לי מושג. אבל ראית איך חיים חיים. רבים, נותנים עצה, עוזרים אחד לשני, מה שזה לא יהיה, עם הדפוסים, כן? זו כן הפשטה שלומדים, זה לא פרט שלומדים. אבל הדרך שלומדים את הכלל, כן? כי החיים שלי לא בדיוק אותו דבר כמו אבא שלי. אני חי בדור קצת אחר, במציאות אחרת. אבל מה שאני לומד זו מידה, אפשר לומר, נכון? דבר מופשט מסוים. אבל לא אפשר ללמוד דבר מופשט ישירות, ולא אפשר ללמוד את המעשיות כל מעשה, נכון? אבל מהמעשיות, מלחיות חיים, תופסים את זה.
נפקא מינה: ללמוד משניות ורמב"ם
אז אני חושב שלומדים משניות, רמב"ם, מה שמקבלים זה הרבה פחות מאשר שימוש ממשי, כן? זה עדיין רק מילים על דף. אבל מקבלים רעיונות מסוימים איך עובדים חיים, ואיך החכמים מסתכלים על מה חשוב, כמה בעל חייב לאישה. מזה מקבלים רעיון מסוים, לא בתור ראיות.
דוגמה: באגי קריאג' — איך ההלכה מסתכלת על סטטוס
אני מתכוון למישהו אומר מישהו שואל היום שאלה, אני מתכוון אני זוכר אנחנו למדנו בכולל את ההלכות, דיברנו כאילו שאלות למעשה, כן? בעל חייב לקנות לאשתו באגי קריאג' או לא?
ר' יואל אשר: עם הרכוש שיש,
ר' יצחק: עם המעמד. אנחנו הולכים ללמוד בפרק עם שייכות למגורים. כתוב שאם המנהג במקומו הוא שעושים כך הוא חייב. עכשיו, מישהו יכול לומר: מה זה אומר? זה מותרות גדולה, זה בדיוק טוב הקריאג' הפשוט שעולה רבע כסף? אה ליהודים בעלי בתים יש את זה, אז מה? נכון?
מצד שני, איך לא יודע, אני לא אומר עכשיו הכרעה למעשה, אבל אני אומר שכאשר אתה מסתכל בהלכה אתה רואה שההלכה מדברת בערך על דברים שהם בערך קורג' של זמנם. וכתוב שאם משפחתך היא משפחה בעלת-בתית אתה מחויב, היא יכולה לקרוא אותך לדין תורה לומר, היא לא הולכת לקרוא דין תורה, אבל זה אומר שהסטטוס שלך הוא להיות בחור בעל-בתי, אתה צריך לשלם מה שבחור בעל-בתי משלם. אתה לא יכול לומר שזה לוקסוס, אנחנו מסתכלים זה, הרבנים אומרים דרשות נגד זה. אתה יודע מה? תעשה שאדם לא יהיה בעל-בתי, אני שומע. אבל כל עוד הם כן כך, אתה חייב. כאן מתנהגים שקונים מכונית, אתה צריך לקנות מכונית.
עכשיו, ודאי על זה יכול גם להיות שיקול דעת איך ואיך, אבל מתי לא שכתוב במשנה מקרים כאלה של בדיוק מה אתה צריך לעשות שלא יכלו באמת אפילו להיות להם מושג איך לפסוק, אבל זה לא אומר שיש לי ראיה, אם כתוב במשנה שצריך לשלם עבורה כך וכך דבר, יוצא שצריך לקנות קרג'. זו לא ראיה, זה יותר כמו...
דיון: האם אפשר לחשב כמה הם חמישים זוז?
ר' יואל אשר: כן, אוקיי, למעשה בוא נלמד. במקרה שלנו, היית אומר שאם אדם רוצה לדעת כמה הוא צריך להוציא, הוא יכול לעשות חשבון של כמה זה חמישים זוז, והוא יהיה לו מזה משהו מושג. אז אם חמישים זוז זה אקסטרימלי הרבה או אקסטרימלי מעט, אולי אתה צודק. אבל אפילו אז הרי צריך לחשב כמה זה היה קומפרד למה שעשו בחודש.
ר' יצחק: כמו שאמרת מאוד יפה. היום, לדעתי, בגדים הרבה יותר זולים ממה שהיה פעם, אז זה באמת לא שייך.
ר' יואל אשר: אז כן, המהפכה התעשייתית גרמה לדברים להיות אחרת. שירותים עולים יותר, וחפצים פחות.
ר' יצחק: אוקיי, וכלכלה זה... אי אפשר ללמוד את זה, מילא. בוא נלמד תורה. אוקיי, נו,
הלכה יב: כמה הכסות שהוא חייב ליתן לה
ר' יואל אשר: אז ככה כתוב. "כמה הכסות שהוא חייב ליתן לה", כמה הוא צריך להוציא לה על בגדים? הוא צריך לתת "בגדים של חמישים זוז", פעם אחת ב... תקציב השנה לבגדים יהיה חמישים זוז, "שנמצאו החמישים שישה דינרין ורביע דינר כסף".
המערכת של בגדים: חורף וקיץ
אומר עכשיו הרמב"ם כך, איך עובדת המערכת? נותנים פעם אחת בשנה, אבל זה לא אומר שפעם אחת בשנה זה מספיק לבגדים, כי הרי יש גם חורף וקיץ, והאישה יכולה לדרוש אני רוצה ללכת... גברים יש להם חלוק אחד כן? הרבה גברים לפחות. יש חלוק, אבל נשים הא, כל עונה צריך להיות בגדים. אבל זה לא אומר ארבע עונות בשנה, אלא שתי עונות בשנה.
ר' יצחק: הסדר שהיה אז הוא כך:
ר' יואל אשר: נכון, "נותנן לה חדשים", הסדר היה כך, קנו בגדים חדשים, זה היה הווי, היה מלא סחורה, נאמר בגדי צמר, כן? זה מלא זה הווי. ועם הזמן, ככל שלובשים אותם, זה נעשה יותר ויותר... קורעים ממנו חתיכות, זה נעשה דק יותר ודק יותר. בקיץ כשרוצים ללכת בבגדים דקים, אפשר ללכת באותם בגדים, כי זה כבר נעשה דק, שחוק.
אז "נותנן לה חדשים בימות הגשמים", קונים בגדים חדשים בימות הגשמים, כי אז צריך חם, ו"בלאיותיהן", השאריות מהם, מה שנשאר מהם,
ר' יצחק: לובשים בימות החמה. אותם?
ר' יואל אשר: בסדר. כן, אותם. הוא מתכוון לומר שלא צריך לקנות בגדים חדשים לימות החמה. זה כן מספיק שקונים פעם אחת בשנה.
שחקים — מותר הכסות
ר' יצחק: והשחקים,
ר' יואל אשר: זה נשאר, שחוק.
ר' יצחק: זו רמה אחרי בלאיות. זה נקרא שחקים.
ר' יואל אשר: שחקים הוא מלשון שחיקה, לא? שוחקים יפה יפה. הבגדים השחוקים אחרי הכל, כן. "והן מותר הכסות". על זה הוא אמר, כי אתמול הרמב"ם אמר, מה קורה עם מותר המזון שקנו אוכל? נכון.
ר' יצחק: זה מותר הכסות. שלו. אבל מותר הכסות,
ר' יואל אשר: מותר הכסות הוא "הרי הן שלה". יש גם טעם לזה, למה היא צריכה סחבות? כי יש גם זמנים שהולכים לבושים בבגדים באיכות חלשה יותר. זה "בימי נידתה". כך כתוב בהלכות נידה שיש דבר כזה שהיו בגדים מיוחדים בימי נידתה. אבל בעיקרון, שני הדברים הם קולא, שהבעל לא צריך לקנות בגדי נידות נוספים ובגדי ימות הקיץ נוספים.
ר' יצחק: כן, לא זה הסדר משהו. כן. סתם, זה היה הסדר, הלכו בישנים, למה צריך לקנות שמלה נוספת? הולכים בשמלה ישנה שכבר קצת...
נוסף על בגדים: חגור, כופח, מנעל
ר' יואל אשר: זה הבגדים הרגילים שמכסים את הגוף, אבל מלבד זה, "ונותן לה חגור למתניה", חגורה, חגורה, "וכופח לראשה". כופח, היו, יש כופח תנור וכירים, כן? כופח הוא לשון של סוג תנור. יכול להיות שזה נראה דומה, או שאני לא יודע מה הקשר.
ר' יצחק: כופח זה משהו כובע,
ר' יואל אשר: משהו שטריימל, משהו יו נואו, משהו קאלפיק. ו"מנעל", ונעליים קונים "ממועד למועד". כל יום טוב קונים נעליים חדשות. נכון. זה אומר שנעליים קונים יותר לעתים קרובות מבגדים. נראה שנעליים או פעם היו נשחקות יותר, יותר לעתים קרובות נשחקות, ונעליים קונים כן יותר, כמה פעמים בשנה. זה מעניין, כי בין פסח לשבועות זה בקושי זמן. האם מתכוונים שלוש פעמים בשנה?
דיון: מה זה אומר "ממועד למועד"?
ר' יצחק: מתכוונים לכל יום טוב? אני חושב שממועד למועד שזו בעיה, כי זה לכאורה אומר כמו שאתה אומר. הוא אומר שאפשר להבין קצת אחרת, אפשר להבין שכאילו, הגמרא אומרת שזה מדבר שזה נשחק מהר. אבל אפשר להבין שכאילו הוא צריך לתת לה שלוש פעמים בשנה, וכבר נותנים שלוש פעמים בשנה, נותנים לפני יום טוב. זה לא דין בהלכות יום טוב, נכון?
ר' יואל אשר: אז למעלה אמרת שמדברים כאן בהלכות כתובות, אז איך נכנס כאן יום טוב? אבל כמו אוכל עמה מליל שבת לליל שבת אמרת שיש ענין של כבוד שבת.
ר' יצחק: יש שניים, כל הדברים האלה יש כפול, תופסים כבר את שניהם ביחד.
ר' יואל אשר: הרי יש מצווה לקנות בגד חדש לאישה. אבל זה לא נכון, כי בהלכות יום טוב הרמב"ם כן אמר שצריך לקנות בגד חדש לאישה.
ר' יצחק: כן,
ר' יואל אשר: לכן אני אומר שזה אומר בגדי צבעונין.
דיון: האם יש חיוב יום טוב לקנות בגדים חדשים?
ר' יצחק: זה לא יכול להיות, איך יכול להיות? יש גם חוץ מהלכות כתובות יש גם הלכות... הוא צריך לתת לה עוד יותר? אני לא מסכים, כבר אמרתי שם, המילה שלך היא,
ר' יואל אשר: אתה מתכוון שצריך להלביש מכף רגל ועד ראש. בגד צבעוני חדש זה משהו צעיף חדש, מטפחת חדשה,
ר' יצחק: משהו חתיכה על הבגד. אני חושב שמה שכתוב שם לא אומר שהוא צריך לקנות לה ליום טוב, היא צריכה להיות לה. אני בכלל חולק על ההלכה שצריך לקנות לאישה מתנת יום טוב. אישה, גבר שמח ביום טוב בכך שיש לו בשר. דווקא בשר נגמר, צריך לקנות תמיד ערב יום טוב חדש. אישה שמחה שהיא מתלבשת יפה, צריך לוודא שיש לה. אם היא צריכה לקנות בימות הגשמים, כנראה מגיע סט בגדי שבת, בגדי יום טוב, ווטאבר, יש לה כבר את זה. זו הנקודה.
הנעליים כתוב שמכיוון שצריך כמה סטים של נעליים בשנה, קונים כבר לכבוד יום טוב, זה יהיה שמחת יום טוב, אבל זה לא חיוב יום טוב לבגדים חדשים.
ר' יואל אשר: יכול להיות שהיו עולי רגל, עלו ברגל, אז זה באמת ענין של שמחת יום טוב, כי כל פעם לפני שעולים קונים נעליים חדשות, עם הנעליים החדשות הקדושות לעלות לירושלים.
ר' יצחק: אבל נשים פטורות, זה רק יראה כל זכורך. יכול להיות שהיא הולכת בכל מקרה, אבל, אוקיי.
ר' יואל אשר: נשים צדקניות היו באות, כן, לקחו את נשותיהם,
הלכה יג: במה דברים אמורים — באותן הימים ובארץ ישראל
ר' יצחק: כן. אוקיי, במה דברים אמורים? מתי השיעור? אומר הרמב"ם,
ר' יואל אשר: השיעור שאמרתי לך מכל הדברים האלה,
ר' יצחק: כמה כסף, כמה בגדים, כמה...
ר' יואל אשר: זה באותן הימים, אותם ימים, הוא מתכוון לומר הימים של המשנה, ובארץ ישראל. מעניין,
הסייג של הרמב"ם בא מהגמרא
ר' יצחק: כי הרמב"ם... זה גם כבר גמרא, זה אני אומר לך. מה שהרמב"ם אומר באותן הימים זה כבר גם קצת גמרא, הרמב"ם לא אומר מעצמו כאן. אה, מעניין. הרמב"ם אומר עוד מהגמרא.
ר' יואל אשר: הגמרא אומרת את המילים באותן הימים ובארץ ישראל?
ר' יצחק: לא השפה, אבל כן. אה כל הגמרא כבר הייתה בבבל, והגמרא אומרת שאצלנו זה אחרת, לא צריך כל כך נעליים, ולא צריך בדיוק את הכמות של כסף וכדומה.
ר' יואל אשר: אומר הרמב"ם, מה שנתתי לך את השיעור זה שיעור שהוא לזמן המשנה. אבל בשאר זמנים
הלכות אישות פרק יב: שיעור כסות לפי מקום וזמן, כלי בית ומדור
הלכה יג (המשך) — כסות לפי המקום והזמן
ר' יואל אשר: מעניין, כי הרמב"ם זה
ר' יצחק: זה גם כבר גמרא זה אני אומר לך, מה שהרמב"ם אומר באותן הימים זה גם קצת גמרא. הרמב"ם לא אומר מעצמו כאן. אה מעניין. הרמב"ם אומר עוד מהגמרא.
ר' יואל אשר: הגמרא אומרת את המילים באותן הימים ובארץ ישראל?
ר' יצחק: לא השפה, אבל כן. אה כל הגמרא כבר הייתה בבבל, הגמרא אומרת שאצלנו זה אחרת, לא צריך נעליים, ולא צריך בדיוק את הכמות של כסף וכדומה.
ר' יואל אשר: כי הרמב"ם, זה מה שנתתי לך את השיעור זה שיעור שנאמר בזמן המשנה. "אבל בשאר זמנים ושאר מקומות" "אין הדמים עיקר" לא מסתכלים על הכסף, אי אפשר לתת סכום מסוים כמה צריך להוציא, אלא תפוס את העיקר, תפוס את העיקרון של זה, שמה? והוא אומר "יש מקומות שיהיו הבגדים שם ביוקר הרבה", יש מקומות שבגדים יקרים, "או בזול הרבה", שבגדים מאוד זולים. "אלא העיקר שסומכין עליו" העיקר שעל זה צריך להישען, זה אומר שעל זה צריך לנהוג, כך צריך לפסוק הוא שמה? "שמחייבין אותו ליתן לה בגדים הראויים
ר' יצחק: לימות הגשמים ולימות החמה.
ר' יואל אשר: בפחות" לכל הפחות, לפחות לא פחות, "שלובשת כל אשה בעלת בית שם באותה המדינה". כך כמה שאישה בעלת בית מוציאה באותה ארץ.
נראה כאן שעל בנות לא הוציאו כל כך על בגדים. פעם אחת אישה היא גבירה, גבירת הבית, בעלת הבית,
ר' יצחק: בעלת בית קנו בגדים טובים יותר,
ר' יואל אשר: אז לפי מה שהסטנדרט של בעלות בית צריכות להיות צריך לספק כך. בסדר,
דיון: האם אפשר לומר שהסטנדרטים של היום משוגעים?
ר' יצחק: טוב. אומר הרמב"ם, היית חושב שכסות אומר רק בגדים? לא, כשכתוב כסות זה אומר עוד יותר.
ר' יואל אשר: אני אומר פשט אני עדיין מעט אחרי מה שהרמב"ם אמר את זה אני חושב, אחרי זה אפשר עוד עכשיו ללכת אחורה ולראות כמה זה היה במשנה. כי למשל, יבוא בעל ויאמר שהיום זה משוגע הסטנדרטים, נשים הולכות כל יום ראשון לקניות, אוקיי, זה שצריך רק פעם אחת בשנה נשאר עדיין ההלכה. ההלכה לא משתנה שצריך לקנות כל כמה שבועות בגדים חדשים כי זה הסטנדרט בעיר.
ר' יצחק: לא, בפחות, אם האישה העניה ביותר בעיר. כאן מדברים בעניות, מיד נדבר בעשיר נכון? אבל אם למישהו אין כסף עודף ויש
ר' יואל אשר: אין סטנדרט גבוה יותר באופן אישי,
ר' יצחק: הזול ביותר של העיר. אוקיי. באותה המדינה, מדינה זה אומר עיר.
ר' יואל אשר: לא, אני אומר, שקונים את זה פעם אחת בשנה, אולי זה כן סטנדרט לתמיד?
ר' יצחק: אתה יודע? לא. לא, להיפך. הרמב"ם אומר ש, אתה רואה מההלכה בסך הכל שצריך להיות, להיפך, כמו שאמרת טוב קודם, אני חושב שאמרת קודם הקדמה, אחר כך תפסת שאתה לא צודק, אני חושב שאתה כן צודק. אמרת שנשים צריכות כל עונה בגדים, אבל לא צריך, מסתבר להיפך. בארץ ישראל המנהג היה שצריך בגדי קיץ בגדי חורף, אבל אפשר להשתמש באותם. אם באמריקה צריך חורף וקיץ, אבל אי אפשר להשתמש בבלאיות,
ר' יואל אשר: צריך כן לקנות נוספים לכל עונה. אה, אה, נכון, שכחתי. נכון. הגיוני, כי למשל, חורף בארץ ישראל לא כל כך קר, אז צריך קצת יותר חם, אבל צריך להיות מעיל, אי אפשר ללכת בשבת עם מעיל שחוק,
ר' יצחק: ואין בגדי קיץ.
ר' יואל אשר: כן? אוקיי. נכון. בדיוק.
הלכה יד — ובכלל הכסות: כלי בית ומדור
ר' יואל אשר: יפה, אומר הרמב"ם הלאה: זה כסות שאומר בגדים. אבל ובכלל הכסות יש עוד דברים שזה אומר לא בגדים, אבל זה בגדר כסות. שהוא חייב לה. מה זה? מה זה? כלי בית, כלי בית, מכשירי חשמל, דברים כאלה, כלי בית. ומדור שיושבת בו, והבית שהיא גרה בו.
ר' יצחק: כלי בית, זה אומר. והבית עצמו. כן. אולי מדור אומר חדר,
ר' יואל אשר: או בית שלם? כן, הוא הולך לומר. צריך לשכור דירה, אפילו לא לקנות דירה, אלא לשכור מקום לגור.
מעניין, כי מדור הוא כנראה הרבה יותר יקר, לפחות בהשגות שלנו, מדור הרבה יותר יקר מהכסות, אבל כסות צריך... אוקיי, אין הבדל, נו.
מהם כלי הבית?
ר' יואל אשר: אוקיי, אז ומה הן כלי הבית? אילו כלי בית צריך הבעל לספק לאישה? מיטה מוצעת, מיטה שמכוסה. זה אומר, לא מיטה יבשה, אלא מיטה עם מצעים,
ר' יצחק: כן? לכאורה. מיטה אולי אומר שעליה יושבים, היו יושבים אז עליה,
ר' יואל אשר: כן? אוקיי, ומפץ, מממ. או מחצלת, אומר זה עוד כלי המיטה, נאמר מזרון, דבר שיושבים עליו. דבר שיושבים עליו. לישב עליה, כן. כן. מממ. הלאה,
ר' יצחק: מה עוד? זה אומר, היו יושבים או על מיטה בסעודה, או על הרצפה. אבל על הרצפה לא יושבים ישירות על הרצפה, יושבים על מפץ מחצלת, סוגים שונים על מחצלת כזאת, יושבים על. כן מחצלת, בדיוק, כן. חוץ מזה, כן?
ר' יואל אשר: וכלי, וכלי אכילה ושתייה, מממ. כן. כגון קדירה, סיר לבשל, וקערה וכוס ובקבוק, כלי אוכל. "בקבוק" ו"בקבוקים", "וכיוצא בהן", דברים שצריך להיות בבית.
ר' יצחק: זה כלי הבית, כן? "והמדור".
דיון: מאיפה יודעים שצריך לספק מדור?
ר' יואל אשר: כן, מאיפה יודעים את זה שצריך גם לקנות מדור? זה אומר שהוא מכניס את זה תחת גדר כסות, שכאשר התורה אמרה "כסות" היא התכוונה גם לגג מעל הראש. יכול להיות שגג הוא כמו בגד גדול יותר. יש את הבגד על הגוף, וגג מעל הראש זה גם לכסות את האדם, שלא יהיה,
ר' יצחק: לא להיות חשוף. הוא מביא מהקרית ספר, המהר"י בן חביב, שכתוב פסוק "אם בית אשה נדרה", אם היא עשתה נדר ב"בית אשה", נראה שאישה גרה בבית הבעל, פסוק מפורש, הוא צריך לשלם על זה, זה אומר שיש לה בית.
אבל ברצינות, יש לך הווה אמינא שלא צריך לספק איפה לגור? אה, טוב, אבל... למה דווקא בכלל כסות? זה הדבר הכי קרוב לכסות. זה חייב להיות דאורייתא. זה לא יכול להיות שמדאורייתא הוא צריך רק לתת בגד והיא תגור בהרים. אני אומר מה... באמת מעניין.
ר' יואל אשר: וצריך לחשוב, למשל, אם יש לו בית, הוא לא צריך לספק בית נוסף, הוא גר בביתו.
ר' יצחק: מדברים כאן למשל אפילו לא...
ר' יואל אשר: אפילו אם לא. כן.
ר' יצחק: אוקיי. לא ברור.
ר' יואל אשר: אני אומר שאחד המפרשים אמר ש"עונה" אומר בית, לא? "מעונה", לא?
ר' יצחק: כן, היה אולי פירוש כזה. אוקיי, הוא בנוי על הפירוש.
ר' יואל אשר: והרמב"ם לא קיבל כך, הרמב"ם אמר "בכלל הכסות".
דיון: המקור של שאר כסות ועונה בתורה
ר' יצחק: אבל זכור ש... אוקיי, אני לא יודע אם זה רלוונטי, אבל זכור שבתורה לא כתוב ממש שצריך לתת "שארה כסותה ועונתה" לאישה. בתורה כתוב שאפילו כשלוקחים אישה שנייה על האמה, שלא
ר' יואל אשר: ישכחו לתת פחות ממה שנותנים לכל אישה.
ר' יצחק: אז הרי פשוט שזה שצריך לתת "שארה כסותה ועונתה" לכתחילה, זה ידעו מקודם...
ר' יואל אשר: זה פשוט. אפילו לאישה שאתה חושב שיש לה סטנדרטים נמוכים יותר, גם לה תיתן.
ר' יצחק: זה מגיע לאישה רגילה. כן. על כל פנים, יכול להיות שזה פשוט, שזה אומר שהוא צריך לתת את הדברים הרגילים שאישה צריכה.
דרך אגב, מה ההבדל אם זה "שאר" או "כסות" או "עונה"?
ר' יואל אשר: זה לא אומר שום הבדל על
ר' יצחק: איזו קריירה שזה עומד. כל הרשימה היא... זה לא שהתורה אומרת שזה שונה מזה. התורה אומרת, תן לה מה שאישה צריכה. אוקיי. "והמדור", מה השיעור מדור? כן?
שלוש קטגוריות: שאר, כסות, עונה
ר' יואל אשר: יכול להיות שיש שלוש קטגוריות של דברים: שאר צריך לקנות כל יום אוכל חדש, אוכל נגמר. אי אפשר לקנות, אי אפשר לאכול על השנה, אוכל הוא על היום.
ר' יצחק: לשלושה חודשים למדנו אחד שיש לו מניח ביתא ריקן.
ר' יואל אשר: אוקיי. אז אחר כך, כסות זה כל הדברים שקונים פעם אחת עד שנהיה... עד שנשחק, ועונה זה כבר דבר פיזי בין האיש והאישה. אוקיי. אז איך מכניסים את כל הדברים תחת כסות, מה כן הכניסו תחת שאר?
ר' יצחק: מגדל ארוך של רהיטים,
ר' יואל אשר: כן, קונים פעם אחת עד שנשבר.
ר' יצחק: ושאר הכניסו דווקא את כסף הכיס שהיא צריכה ללכת למרחץ.
ר' יואל אשר: אה, כסף הכיס זה גם משהו שמתבזבז. אז שאר זה משהו שהאיש צריך כל יום לשאול את אשתו, יש לך שאר? או כל שבוע נאמר. משבת לשבת. וכסות זה כשנשבר הסיר צריך לקנות סיר חדש, אבל זה הוצאות יותר חד-פעמיות, או פעם אחת בזמן ארוך יותר הוצאות.
שיעור המדור
ר' יואל אשר: אוקיי. ומה המדור? ששוכר לה, הוא צריך לשכור לה. סתם לפחות לשכור, זה אומר אם קונה הוא בוודאי טוב. אבל הוא צריך לפחות לשכור לה "בית של ארבעה אמות על ארבעה אמות" חדר של ארבע אמות על ארבע אמות.
אני מתכוון לה. זה אומר אם הם גרים ביחד, הוא צריך להיות לו ארבע אמות והיא צריכה להיות לה ארבע אמות. היא צריכה להיות לה ארבע אמות משלה. כי הרי למדנו כך, בהלכות שבת, ארבע אמות זה מקומו של אדם, היא צריכה להיות לה מקום נוח, היא לא צריכה להיות דחוסה איתו כל הזמן. היא צריכה להיות לה משלה. אם קונה הוא בית, יהיה לכל אחד מהם ד' אמות.
ר' יצחק: הרי לא רואים כך את המנהג.
ר' יואל אשר: כי הבתים שלנו גדולים יותר מד' על ד' אמות.
ר' יצחק: לא, אבל אם אין לה חדר שינה נוסף עם... היא ישנה באותן ד' על ד' אמות שלו.
ר' יואל אשר: כי זה יותר מד' על ד' אמות. זה נראה כמו מינימום. נאמר שהוא עני,
ר' יצחק: הוא גר ביערות,
ר' יואל אשר: אם יש לו רק בית קטן של ד' על ד' אמות, הוא לא יכול לכפות עליה להידחס לאותו בית. הוא צריך לשכור לה בית של ד' על ד' אמות.
ר' יצחק: אני לא יודע אם כתוב זה, אולי סתם זה לשניהם בית.
ר' יואל אשר: כן, אבל אפילו פחות מאיך קוראים דירה סרוחה. בקיצור, זה צריך להיות דירה ראויה. אני מתכוון כן מגיע לה, ששוכר לה, יש לה רשות להיות לה ד' על ד' משלה. נראה כבר שצריכה להיות לה בית כיסא משלה. כן, משלה? לא, הרי יש בית כיסא בפינת העיירה.
דיון: ההקשר של ההלכות - כשהאיש לא גר עם האישה
ר' יצחק: לא, כתוב משלו, אבל אני חושב שההלכה
ר' יואל אשר: מדברת כשאחד
ר' יצחק: אדם יש לו כמה נשים למשל,
ר' יואל אשר: או נכנס אפילו אחד
ר' יצחק: אדם גר ביחד עם אישה: אני לא רוצה ללכת. הלכות. תראה כאן, כל ההלכות האלה זה משהו שממוסגר במצב שיש לו אישה, הוא בא פעם בשבוע, מי יודע איפה הוא גר,
ר' יואל אשר: הוא גר אצל האישה האחרת,
ר' יצחק: אז, כמו יעקב שהיה לו אוהל אוהל לרחל אוהל ללאה ו. כן. או כמו המקור של כסות ועונה. הוא גר עם אה עם האישה החדשה, אחרת יקח לו, יש לו את האמה המסכנה. אז היא צריכה להיות לה בית. היא לא גרה בביתו.
אם היא גרה בביתו, בוודאי הבית שלו צריך גם לכלול, אני מסכים שהבית שלו צריך להיות לו בית כיסא וכו', כי זה חלק שהוא צריך לספק לאשתו, אבל הוא גם רשאי לגור שם, לא כך? בדרך כלל אישה גרה, אישה רגילה גרה ביחד עם בעלה. אולי לא? אולי הסדר היה אז ש?
ר' יואל אשר: נכון, כל ההלכות האלה זה גם ואוכל עמה מלילי שבת, יכול גם להתכוון לזה,
ר' יצחק: שכשאדם גר בבית, הוא שם תמיד,
ר' יואל אשר: אבל, אפילו באופן שיש לו אישה צריך, אני חושב שזה פשוט, כי אם באופן שהוא גר איתה הרי אין שאלה.
זה הגיוני מאוד, כי לא מדברים כאן על אדם שצריך לתקצב כמה הוא מוציא על חיים. זה הרי, זה הרי פשוט, אלא מדברים כאן כמה הוא צריך לספק לאישה. כשהוא לא גר באותו בית והוא מספק לה, הוא צריך לשכור לה בית של ארבע אמות על ארבע אמות.
חצר ובית הכיסא
ר' יואל אשר: ובאמת בעל בית, ותהיה רחבה חוצה לו, הוא צריך גם לספק לה קצת חצר מול הבית, מרפסת, חצר, כדי להשתמש בה, כדי שתוכל להשתמש.
ר' יצחק: כן, פעם הסדר היה שלא ישבו בבית,
ר' יואל אשר: החפצים, רוב החיים והתשמישים היו בחצר. מהמ. ויהיה לו בית הכיסא חוץ ממנו. בחוץ מהבית יהיה בית כיסא. מהמ. כן? חוץ ממנו זה אומר? שיהיה בחוץ מהבית?
ר' יצחק: כן.
ר' יואל אשר: לא בפנים? למה הוא מדקדק
הלכות אישות - מדור, תכשיטים, הכל לפי עושרו, וכסות לקטנים
מדור - רחבה חוצה לו ובית הכיסא
ר' יואל אשר: ותהיה רחבה חוצה לו, הוא צריך גם לספק לה קצת חצר מול הבית, מרפסת, חצר, כדי להשתמש בה, כדי שתוכל להשתמש.
ר' יצחק: כן, פעם הסדר היה שלא ישבו בבית,
ר' יואל אשר: החפצים, רוב החיים והתשמישים היו בחצר. ויהיה לו בית הכיסא חוץ ממנו. בחוץ מהבית יהיה בית כיסא. כן? חוץ ממנו זה אומר, שיהיה בחוץ מהבית?
ר' יצחק: כן.
ר' יואל אשר: לא בפנים. למה הוא מדקדק על המילה חוץ ממנו?
ר' יצחק: אני חושב שכמו שאתה אומר, שיהיה שם קרוב, לא רחוק מדי, וגם לא בפנים. בית הכיסא בחצר.
ר' יואל אשר: סמוך לשולחנו זה מותרות, אבל לפחות ליד הבית משהו יהיה... אוקיי.
שאלה: מי שגר במרתף בלי רחבה
ר' יואל אשר: אז מי שגר במרתף עם אשתו ואין לו רחבה חוצה לו?
ר' יצחק: לא, בזמנים של היום לא המנהג להיות רחבה בכלל. בזמנים של היום עושים רוב העבודה בבית. אז רחבה שם שטפו כביסה,
ר' יואל אשר: שם אפו, בישלו. אבל כל אחד נהנה להיות לו קצת מרפסת או משהו קצת חצר אחורית.
ר' יצחק: כן, אבל לא זאת ההלכה. רחבה זה אומר להשתמש בה. כך אני חושב.
ר' יואל אשר: כן.
תכשיטים - תחת הקטגוריה כסות
ר' יואל אשר: טוב, אומר הרמב"ם הלאה: וכן,
ר' יצחק: עד כאן הלכות כסות. עכשיו, חוץ מכסות,
ר' יואל אשר: מגיע, לא, עכשיו עוד בכסות. כן,
ר' יצחק: כסות זה אומר בגדים, אבל... כסות, מדור, ודבר שלישי,
ר' יואל אשר: זה רמה שלישית. כסות זה בסיסי, אדם שצריך הרי להיות לו בגדים. תכשיטים זה כבר... זה כבר... מותרות. זה נכנס תחת כסות. וכן מחייבין אותו ליתן לה תכשיט, אנחנו מכניסים, כן, כמו שהרמב"ם מכניס תחת כסות.
ר' יצחק: כגון, מה זה אומר תכשיט? כגון בגדי צבעונין להקיף על ראשה ופדחתה,
ר' יואל אשר: מטפחות יפות לשים על ראשה. ופוך ושרק זה אני חושב סוגי איפור. שרק, כן, שרק, כן. כלה נאה וחסודה, כמו שכתוב שם,
ר' יצחק: לא כחול ולא שרק ולא יעלת חן. שרים לכלה שהיא לא צריכה איפור, אתה חושב שהיא כן צריכה. אומרים לה כך.
ר' יואל אשר: כשהיא כלה לא צריכה, מה עוד החן? והוא צריך לספק לה איפור, זה גם בגדר תכשיטים. למה?
ר' יצחק: וכיוצא בהן כדי שלא תתגנה עליו. הוא צריך לוודא שהיא נראית יפה בשבילו. ומי צריך לשלם על זה?
ר' יואל אשר: הוא. הוא. אבל מה... שוב, אני רוצה להבין, אם זה בגדר כסות, אדם בגלל זה נקרא בגדר כסות. זה אומר, כסות זה אומר שאדם צריך להיראות נורמלי, אבל לאישה שיש לה בעל, תחת גדר כסות יותר מזה. דברים שהם מותרות. למה?
ר' יצחק: כי יש לה הרי בעל, שלא תתגנה עליו. הממ.
חידוש: תכשיטים נעשים כסות כי יש סיבה
ר' יואל אשר: הצורך לזה, נראה כבר נפקא מינה לעניין שזה שזה נכנס בגדר כסות זה רק כי יש סיבה כדי שלא תתגנה עליו. ממילא זה נעשה כסות בסיסית. זה אומר אם ילדה רוצה להיות לה בגדי צבעונין זה לא ייכנס בגדר כסות. זה לא רלוונטי כי אין הלכות כסות אבל זה לא ייקרא כסות כי בשבילך זה מותרות, מה שאין כן לאישה שיש סיבה שזה
ר' יצחק: הכרח זה כבר נקרא כסות.
ר' יואל אשר: הממ. כן.
ר' יצחק: כל השיעורים שלמדנו עכשיו,
ר' יואל אשר: מעניין שהרמב"ם אומר תכשיט אומר הוא את הדברים, בזמן הרמב"ם היו גם תכשיטים יהלומים וזהב וכסף, אבל נראה שזה דברים יקרים, זה לא בגדר חיוב גמור.
ר' יצחק: תכשיט זה אומר כמו בגד,
ר' יואל אשר: עוד קצת בגד, בגדי צבעונין זה אומר בגד יותר מפואר, מטפחת יפה, צעיף יפה,
ר' יצחק: כן. אבל מיד נראה, אצל עשיר הוא צריך דווקא לתת זהב וכסף, אצל עני הוא צריך לתת זה. אה,
ר' יואל אשר: במה דברים אמורים עולה על כל ההלכות מקודם? כן,
ר' יצחק: על כל ההלכות עד עכשיו. זה אומר פשוט תכשיט זה אומר היא לא צריכה רק להיות לה כמו בגד כסותה, היא צריכה להיות לה בגד שהוא אנושי, מגיע כן.
במה דברים אמורים - הכל לפי עושרו
ר' יואל אשר: כל הדברים האלה, במה דברים אמורים, כל ההלכות האלה המינימומים, בעני שבישראל, אצל העניים מהעם היהודי צריך לתת לפחות את הדברים האלה. אבל בעשיר, אם הוא אדם עשיר, הכל לפי עושרו, החיוב של כסות יהיה לפי עושרו. אפילו היה ראוי, אם הוא סוג כזה של אדם שהסטנדרט שלו הוא לקנות לה כלי משי, משי, ורקמה, רקומים דברים יפים, וכלי זהב, אז כופין אותו ונותן. אפשר לכפות עליו אם היא דורשת לכאורה והוא צריך לתת לה כי זה הסטנדרט שלו. אותו דבר, וכן המדור, הבית, לפי עושרו, לפי העושר, אותו דבר, והתכשיט וכלי הבית הכל לפי עושרו. אז כל ההלכות שלמדנו זה המינימום, אבל אחר כך לפי כמה כסף יש לו.
ר' יצחק: וכמו שלמדנו במזונות, המינימום מאוד חשוב.
ר' יואל אשר: כן, המינימום זה חיוב גמור.
ואם קצרה ידו - כופין אותו להוציא
ר' יואל אשר: ואם קצרה ידו ליתן לה ואפילו כעני שבישראל, אם ידו קצרה, אין לו ידיים ארוכות, אין לו יד רחבה, כן, אין לו כסף לזה, ואפילו כעני שבישראל הוא לא יכול לתת לה הוא
ר' יצחק: לא יכול לתת לה הוא
ר' יואל אשר: לא יכול אפילו לתת לה את הבסיס.
ר' יצחק: אהה אז מה? אז כופין אז כופין אותו להוציא.
ר' יואל אשר: צריך לכפות עליו ש, שיתן לה גט אם היא רוצה. ואם הוא עני אין לו כסף לקנות שמלה, בוודאי לא יהיה לו מאתיים, מנה מאתיים, אז אין לו טענות ותהיה הכתובה חוב עליו עד שיעשיר, הוא יחזיק את הכתובה כחוב עד שיתעשר. אז הוא יוכל להיות מחזיר גרושתו, אם היא עוד תרצה, אם היא עוד תהיה זמינה, או שהוא יצטרך לשלם את הכתובה.
ר' יצחק: אוקיי מאוד טוב.
דיון: שיטת הרמ"א - יש אומרים שאין כופין אותו להוציא
ר' יואל אשר: עד כאן מה שהוא צריך לתת לאשתו. עכשיו נלמד שהוא צריך לתת לילדיו גם.
ר' יואל אשר: כן כן? כן. זה מעניין כל הזמן ש האיש האיש, האיש העני מה הוא יעשה? הוא יתחיל להשתמש בשפה הרומנטית: "אין לך ממש כלום,
ר' יצחק: אבל יש לך אותי". הזוהר בפרשת
ר' יואל אשר: בראשית אומר שם שש הוא מדבר שם על על כן יעזב איש את אביו ואת אמו ודבק באשתו, שאישה לא צריכה דברים יפים כמו בת מלך, היא צריכה בעיקר את מה שהיא רגילה מהאבא, לא זוכר, להיפך לא בת מלך שהתאהבה באדם פשוט לא צריכה דברים יפים כי היא רוצה את האדם. אבל זה תורה יפה, אבל למעשה אדם צריך להיות לו הבסיס שלו.
ר' יצחק: דרך אגב, קודם כל הה הרמ"א, כן, הרמ"א הקדוש אומר כבר, נראה אם אפשר למצוא כאן מהר. הרמ"א הקדוש באבן העזר סימן ע"ג כתוב כך: אם, זה הטור, אוי אני צריך את השולחן ערוך, שולחן ערוך אבן העזר כתוב כך: ומי הוא עני ביותר כופין אותו. ויש אומרים שאין כופין אותו להוציא מאחר שאין לו. רבינו תם. מאוד מעניין, כמו שכבר מבינים, הרמ"א נותן קולא שמי שאין לו, אין לו. בוודאי שהקולא באה מהמציאות. שמה שהמשנה כתובה, מדברת כמו שאומרים המשניות כתובות לעשירים. בכלל יהדות עשויה לעשירים, שיש לכל אחד יש משהו נחלה איפשהו בארץ ישראל, הרי יש דין כל יהודי יש לו ארבע אמות בארץ ישראל ויש לו מאיפה לקחת. השאלה היא אם הוא רשע, הוא לא נותן לאשתו, נותן כן. מי שאין לו ממש, שולחן ערוך עשוי ליהודים בגלות שאין להם ממש, הלוא מה תכפה אותו להוציא, מה יהיה לה מזה שהוא יישאר עני עוד יותר?
ר' יואל אשר: כן, אבל היא, היא יכולה הרי למצוא גברים טובים יותר שכן מוכנים לתת.
ר' יצחק: נו, אם היא יכולה למצוא, היא יכולה למצוא.
ר' יואל אשר: לא, אין כופין אותו להוציא זה אומר גם שהיא לא יכולה לדרוש גט.
ר' יצחק: אני מבין,
ר' יואל אשר: אני לא יודע, הרמ"א מתכוון אולי לומר שבית הדין יתערב ויגיד לו לגרש, אבל יש לה כן את הזכות, אם נאמר את הרמ"א, אם היא באה, היא אומרת "אני לא רוצה לקבל כמו הרמ"א, קים לי כמו הרמב"ם" היא לא תוכל לדרוש גט?
ר' יצחק: רק להבין את הרמ"א. קים לי עובד אחרת בדרך כלל. על זה מדבר הרמ"א, בדיוק,
ר' יואל אשר: ירדפו אותו אוקיי, זה בוודאי, הרמב"ם לא מביא כאן, הרי יש גם הלכות צדקה, בכל עיר היה קופה עם תמחוי, ובמקום כופין אותו להוציא,
ר' יצחק: הרב ילך לראות, לוודא שהיא מקבלת. לא, היא יכולה לומר שהיא לא רוצה מהקופה, זאת הרי הנקודה לכאורה.
ר' יואל אשר: הקופה תיתן לו, שהוא ייתן לה. יש הרי גם צדקה, יש עולם של צדקה.
ר' יצחק: נראה שזה לא הולך כך, אבל הנקודה היא שנראה לי איך קוראים לזה? שיש מי שאומרים אין כופין להוציא, ובאמת לא החזיקו מעמד בזה.
תרגום לעברית
ר' יואל אשר: אוקיי, צריך לדעת, לכאורה יש לזה קשר למציאות, הרמ"א כנראה דיבר על מציאות שכרגע אפילו אוכל לא יהיה לה, וגם לא יהיה לה בעל, עכשיו לפחות יתחזקו שני עניים ביחד, אוקיי, צריך לדעת את המצב. וגם חשבתי על המעשה של רבי עקיבא שעזב את אשתו והיא לא הייתה לה תבן, הוא רואה שזה ענין של מחילה.
ר' יצחק: מה? זה כתוב במה שנלמד מאוחר יותר. כן, אוקיי. אולי אסור, אולי מותר,
ר' יואל אשר: אני לא יודע. האם הרמב"ם אומר כמו שלמדנו אתמול שמה שרחל,
ר' יצחק: כסף לא היה לו בכל מקרה, מה שהוא השאיר לה זה בעצמו בעיה.
ר' יואל אשר: זו שאלה איך הוא יכול היה לוותר על הכל כמו עונה וכדומה, אבל כתוב שם גם שהיא הייתה עניה מאוד, ובא עני לבקש תבן, והיא התחזקה
ר' יצחק: שיש עניים יותר ממנה. כן, כן, אבל גם קודם לכן לא היה להם, נכון? אוקיי. שוב, זה ברור שההלכה היא כשהיא רוצה, אם היא לא רוצה לא מתחילה השאלה, אני מתכוון שהרמ"א אומר אפילו כשהיא רוצה אומרים לה "בואי לכאן, זה לא כל כך פשוט".
ר' יואל אשר: אוקיי.
כסות ומדור לבנים ובנות קטנים
ר' יואל אשר: אה, מה קורה עם הילדים? למדנו אתמול שהילדים שהם סמוכים על שולחן ה, כן, אם, הילדים שהאם דואגת להם תמיד, זה חלק מהאם לא שמחה כל עוד ילדיה רעבים. אותו דבר לגבי כסות, ולא האשה בלבד, אלא בניו ובנותיו הקטנים בני שש או פחות, גם כן! חייב ליתן להן כסות המספקת להן, כמה שחסר,
ר' יצחק: כלי תשמיש לא הוקבע שיעור של זוז,
ר' יואל אשר: כמה שצריך, כמה שזה. הא? כלי תשמיש שהם צריכים,
ר' יצחק: ומדור לשכון בו.
ר' יואל אשר: מhm. ארבע אמות נוספות לילדים. או כמה שצריך, מקום לילדים. כן כן.
ר' יצחק: לא. כן. שיהיה מקום להם.
חילוק: אצל ילדים לא כפי עושרו אלא כפי צרכם
ר' יואל אשר: אומר הרמב"ם, אבל לילדים אין חיוב לעשות לפי עושרו, ואינו נותן להן כפי עשרו אלא כפי צרכן בלבד, רק כמה שחסר להם. מhm. אם, כן.
ר' יצחק: אין את ההלכה, כלומר אצל אישה, זו ההלכה שהוזכרה אתמול. אצל אישה יש הלכה שלפי עושרו צריך לתת. אם הוא יהודי בעל בית, יהודי בעל בית צריך לתת לאשתו בגדי זהב. לילדיו, אפילו יהודי בעל בית, לא צריך לתת בגדי זהב. צריך לתת מה שצריך. לא. אוקיי, זה הכלל כן.
ר' יואל אשר: אם וכאן לא נכנסת תקנת חכמים לתת אפילו אחרי בן שש. נראה שבגדים זה לא כל כך חשוב.
ר' יצחק: אני לא יודע. מעניין. הוא לא אומר. באמת שאלה טובה. הוא לא אומר. הוא לא אומר.
ר' יואל אשר: אני לא יודע. טוב לדעת. צריך לחשוב. אני מתכוון, אם ממש אין להם מה ללבוש, להיות ערום זה כמו להיות רעב. אולי הדבר שצריך כל שנה בגדים חדשים, אולי זה רק נוגע.
ר' יצחק: הוא ערב. אוקיי, בוא, מדברים, שוב. אדם נורמלי מספק לילדיו גם לפי עושרו.
ר' יואל אשר: עכשיו מדברים כשכופים אותו. כן באמת, אבל בדיוק כמו לגבי אוכל כן עמדו חכמים להתערב.
הלכות כסות, כלי בית ומדור – המשך
הלכה: כלל בנוגע כסות, כלי בית ומדור
ר' יצחק: באמת אין לי את השאלה. הוא לא אומר. הוא לא אומר. אני לא יודע.
ר' יואל אשר: צריך לדעת. צריך לחשוב. אני מתכוון, אם ממש אין להם מה ללבוש, להיות ערום זה כמו להיות רעב. אולי הדברים, צריך כל שנה בגדים חדשים.
ר' יצחק: אולי זה רק נוגע. הוא ערב. אוקיי, בוא שוב. אדם נורמלי מספק לילדיו גם לפי עושרו.
ר' יואל אשר: עכשיו, אבל אני אומר, לגבי אוכל כן עמדו, חכמים להתערב ולתת אפילו לילדים גדולים יותר.
ר' יצחק: כסות לא ברור. הוא אומר שהחלקת מחוקק והבית שמואל אומרים את החידוש שיש את אותו דבר בכסות, אבל ברמב"ם זה לא כתוב. אני לא יודע אם אפשר לדייק שאין. צריך לדעת.
ר' יואל אשר: כן, אוקיי. אוקיי. כן. אומר הרמב"ם הלאה: "זה הכלל: כל מי שיש לו עליו מזונות" – כל אחד שהאב חייב בזה,
ר' יצחק: כל אחד שהאב,
ר' יואל אשר: שה, כל אחד שהאדם חייב על כל אחד שיש את זה, החובה לספק לו מזונות, "בין בחייו בין אחר מותו" – כמו שלמדנו אתמול שהאלמנה יש לה גם אוכל מנכסי הבעל אפילו אחרי מותו, אז אותן הלכות כמו מזונות זה כסות וכלי בית ומדור, כל הפיזי, פיננסי,
ר' יצחק: פיזי, כן, הכסות, אותו דבר כמו
ר' יואל אשר: "וכל שבית דין מוכרין למזונותיו" – כל הדברים שלמדנו אתמול אם הוא נסע ולא השאיר אוכל, זה גם אותו דבר, ימכרו לבגדיה, "לכסותו וכלי ביתו ומדורו". כל הדברים זה אותן הלכות ש... נכנס טוב. כן.
הלכה: תכשיטים כשהבעל נסע
ר' יצחק: עד כאן הלכות אבל נלמד שיש כן חילוק, תכשיטים לא, כן?
ר' יואל אשר: כן, אומר הרמב"ם: עכשיו למדנו שחלק ממדור זה גם תכשיטים. אומר הרמב"ם: אבל יש חילוק בין אישה שהיא עם בעל לבעל שנסע. "האשה שהלך בעלה" – בעלה נסע, "ופסקו לה בית דין מזונות" – ובית דין, היא הלכה לבית דין לטעון שהבעל לא השאיר לה כסף, עשו את אותו דבר שבית דין פסק מזונות וכסות וכלי בית ושכר מדור, תחשוב שעם זה באים גם תכשיטים, כי כך למדנו. אבל בתכשיט למדנו שהסיבה למה חסר זה שלא תתגנה על בעלה. כי זה לא ממש חלק מהמילה כסות. אלא כשלפי המצב חסר, זה ייכנס בגדר כסות. אבל במקרה שאין לה בעל, "אין פוסקין לה תכשיט, שהרי אין לה בעל שתתקשט לו". אין לה בעל למי להתקשט. אז נראה שתכשיט זה נוסף, זה לא רק שתיראה כמו אדם. כל מה שהיא צריכה להיראות כמו אדם, כשהיא צריכה לצאת, או הולכים לשמחה, זה כסות. אבל מה שהוא נוסף,
ר' יצחק: תכשיט זה אומר איפור, כך למדנו, דברים כאלה. כן.
ר' יואל אשר: אין לה בעל שתתקשט לו.
הלכה: נשתטה בעלה או נתחרש
ר' יצחק: נכון. "אבל", נו,
ר' יואל אשר: עכשיו אני מבין למה הוא נסע בכלל. "אבל מי שנשתטה בעלה או נתחרש",
ר' יצחק: הקישוט הוא לא תתגנה על בעלה. סתם לאחר לא צריכה תכשיט. היא יכולה ללכת, אני לא יודע אם זו עבירה, אבל זה לא חסר. "אבל",
ר' יואל אשר: "אבל מי שנשתטה בעלה או נתחרש" – מי שבעלה נעשה שוטה או חרש, אפשר גם לומר כאילו זה סוג של אין לה בעל. אבל לא, כן "פוסקין לה תכשיט", כי בסופו של דבר יש כאן בעל
ר' יצחק: שצריכה להתגנות נכון.
ר' יואל אשר: להיות מבין באיפור לא צריך שכל או יכולת לדבר. לדעתי. "פוסקין לה תכשיט". אומר הרמב"ם: "ודין הבעל עם אשתו בטענת הכסות והכלים ושכר הבית" – זה אותו דבר, "כדינם בטענת המזונות".
דין טענות בכסות
ר' יצחק: אם הוא אומר,
ר' יואל אשר: כמו שלמדנו אתמול הרבה הלכות של טענות, 25 דקות בבית. כן, אני זוכר את השיעורים. כן, באו שאלות האם הוא צריך להישבע, האם היא צריכה להישבע, וכן הלאה. אז כל הטענות האלה גם לגבי כסות, כלים ושכר הבית, זה אותו דבר כמו טענת המזונות, שאם הם טוענים: "נתתי", והיא אומרת: "לא נתתה", זה יתברר מתי, מי הוא המוציא, מי צריך להישבע, וכן הלאה. הדינים כאן יהיו אותן הלכות כמו באוכל.
ר' יצחק: עד כאן.
הלכה: המדיר את אשתו מלהתקשט
ר' יצחק: אז עד כאן בפרק הזה למדנו מה הן ההלכות כמה כסות, ומה בכלל כסות, ומתי אפשר לתבוע את זה. עכשיו באה הלכה חדשה שהיא קצת קשורה לזה, שלכאורה כבר לא ישירות הלכות כסות, אפשר לומר מאחר והוא חייב לתת לה תכשיט, אסור לו למנוע ממנה, אבל זה קצת יותר רחב גם. יש עוד דברים שזה לא ממש תכשיט, ונלמד האם לאדם יש זכות למנוע מאשתו על ידי שהוא עושה לה נדר איכשהו, שהוא אוסר את תכשיטיו עליה או משהו, שהיא לא יכולה להתקשט. למדנו אתמול גם הלכות דומות לגבי מדורן. לגבי, איך קוראים לזה? לגבי שאר, אותו דבר דומה לגבי כסות.
ר' יואל אשר: למדתי על לא לאכול אוכלים מסוימים, עושים נדר על אוכלים מסוימים.
ר' יצחק: בוא נלמד לגבי דברים אחרים אם עושים נדר עליה.
דיון: מנגנון של נדר על האישה
ר' יואל אשר: "המדיר את אשתו", אבל כשאומרים עושים נדר עליה, בעל לא יכול לעשות נדר על האישה. הוא יכול לעשות נדר שאם תתקשטי, אהיה אסור עליך. בעל יכול רק לאסור את עצמו על האישה. אז התכשיטים יהיו התנאי. אם מישהו אוסר את עצמו על האישה, או אוסר את ביתו למשל על האישה, אם היא הולכת להתקשט. כי זה מה שזה אומר.
ר' יצחק: "המדיר את אשתו" לא כתוב כאן, אבל יכול להיות שצריך ללמוד. הרמב"ם לא אומר, כי נראה שאפשר
ר' יואל אשר: ללמוד בהלכות נדרים.
ר' יצחק: אבל או הוא אומר שתשמישו אסור עליך אם תעשי כך, או אולי יש אופנים אחרים.
פשט ההלכה: חילוק בין עני לעשיר
ר' יואל אשר: אוקיי. "המדיר את אשתו" – אם הוא עושה נדר על אשתך, שהנדר גורם שהיא תהיה אסורה להתקשט "באחד מכל המינים"
ר' יצחק: שמנינו קודם.
ר' יואל אשר: זה אומר אפילו רק אחד מהם, כמו שלמדנו לגבי אפילו פרי אחד. הוא אומר, רק אתה לא יכול לאכול כחול. "שנה אחת" אם אגב "בעניות",
ר' יצחק: אם הוא עני, הוא עני,
ר' יואל אשר: אז "שנה אחת יקיים" – עד שנה אחת ישאירו אותו. אה, הולך לחסוך חמישה דולר בשנה,
ר' יצחק: אין לו כל כך הרבה קישוטים בכל מקרה. כן.
ר' יואל אשר: שנה אחת הוא יכול להחזיק אותה. שנה אחת לא דורשים ממנו לתת גט. כי נראה ששנה אחת, הוא רוצה לחסוך כסף שנה אחת, הוא חושב שזה יעזור לו
ר' יצחק: לצאת מהבור, משהו,
ר' יואל אשר: נותנים לו הזדמנות. כן, זה חלק מעניות, לא, אין בגלל זה, אם זה מרשעות, אין חילוק עני או עשיר.
ר' יצחק: לא, לא, לא.
ר' יואל אשר: האישה מנצלת אותו את כל כספיו, אין לו, הוא עני.
ר' יצחק: לא, הרי תרגמתי, כי עני יש לו לכתחילה פחות תכשיטים, אז לא ללכת עם תכשיטים שנה שלמה זה עניין קטן יותר, זה לא עניין גדול. עשיר, עשירה יש לה הרבה תכשיטים, אז זה כבר חילוק גדול. כך הכוונה.
ר' יואל אשר: אני לא מתכוון כך. אני מתכוון שהמילה היא שאם אתה עושה את זה מתוך דוחק, נותנים עוד זמן, נותנים עוד זמן והוא ימצא עצה.
דיון: למה צריך נדר?
ר' יצחק: "המדיר את אשתו" נותנים שנה. אז כי אין לו כסף, הוא לא יכול סתם לא לתת, ויקראו לו בתורה שהוא לא נותן, למה הוא צריך לעשות נדר? נדר עושים אנשים בגלל אנשים דתיים, אני לא יודע למה, סיבות אחרות. למה צריך לעשות נדר?
ר' יואל אשר: מה שאתה אומר זה חידוש יפה, שעני, אבל לכאורה לאו דווקא, כי יש לה פחות, אבל זה חשוב לה. בדיוק להיפך, הדבר האחד שיש לה עוד כן אתה לוקח ממנה,
ר' יצחק: למה לתת יותר זמן? לא לקחתי את זה בפשטות, כבר חשבתי על אחד שהוא מביא לה. אבל אני אומר את הסיבות למה זה לא הגיוני... אני חושב כך: שכי, שלא בא נדר. אתה יכול אולי לומר: אין לי, אין לך, זה נושא אחר.
ר' יואל אשר: אתה צריך לעשות נדר. במקום שהיא תטרטר אותו: תן לי את התכשיטים שלי, תן לי את התכשיטים שלי, הוא אמר: אני הולך לעשות נדר, וזהו, אני לא שומע יותר ממך.
ר' יצחק: בדרך כלל נדר זה משהו כזה זה משהו כזה
ר' יואל אשר: סתם הוא שולט בה. לא שאין לו. אוקיי, אני שומע.
ר' יצחק: זו דתיות.
המשך ההלכה: יתר על כן
ר' יואל אשר: אז בעניות אומר ר' יצחק שכי לעני יש בכל מקרה, מה יש לה מסכנה? קצת האיפור שהוא בכל מקרה איכות ירודה, היא יכולה לשרוד שנה בלי זה. אבל "יתר על כן" – אי אפשר לדרוש מאישה שתהיה יותר משנה במצב של דוחק, נכון? יתר על כן, או יתן נדרי או יוציא ויתן כתובה. זה מאוד מעניין, אני חושב מכאן איזה מקור להלכה. אני לא רוצה לקפוץ, בוא נסיים את ההלכה ובוא נראה. ובעשירות – אם הוא אבל עשיר, אז שלשים יום. עד שלושים יום יש לה רק חג אחד. אבל יתר על כן, אי אפשר להחזיק, יש לך כסף והיא צריכה את זה גם יותר חשוב, לא נותנים לו הזדמנות יותר משלושים יום. יתר על כן, או יתיר נדרו – או שיתיר את נדרו, כן, בעל יכול למצוא פתח חרטה וכדומה. או יוציא ויתן כתובה – או שהוא צריך לתת לה גט ולתת את הכתובה?
דיגרסיה: מקור לגדר של זמן בשאלות גט
יש הלכה, יש שאלה תמיד בגיטין: כמה זמן אדם יכול לדרוש, תן לי עוד זמן, אני הולך לעבוד על זה וכדומה, אני עדיין לא אתן גט, אני אבין את זה? כי זו, דווקא למעשה שאלה תכופה, אנשים באים לבית הדין, היא רוצה גט או הוא רוצה גט, והשני אומר: עוד לא ניסינו מספיק, בוא, בוא נעבוד עוד יותר. וזו שאלה גדולה. מי שאוהבים מאוד לקפוץ ולומר מעגן יאמר אחרי חמש דקות הוא כבר מעגן, ואחר כך הבעל יכול עשר שנים לא לתת גט ולומר: אני מנסה, אני מנסה. מה הגדר? אז האחרונים מנסים לעשות גדר. ר' חיים פלאג'י אומר נותנים גדר של שנה. אני מתכוון שאולי כאן יש קצת מקור: שנה אחת יקיים, כן? יש להם קושי. עד שנה זוג יכול לומר אנחנו מנסים לעבוד על זה, יש לו את השגעון שלו למה הוא לא רוצה שהיא תתקשט. אני חושב שמכאן יש איזו אסמכתא, ששנה זה...
ר' יצחק: זה תלוי בכל דבר בודד, כי כאן התכשיט, בדברים אחרים יש הלכות אחרות.
ר' יואל אשר: היה להם גם, אם, שנה אחת היה להם על עוד משהו אתמול,
ר' יצחק: הא? אתמול היה לנו אותה הלכה,
ר' יואל אשר: אמת? בפירות,
ר' יצחק: היה שלא תאכל פירות.
ר' יואל אשר: מה היה כתוב שם? גם עני זה שנה, ועשיר זה שלושים יום.
ר' יצחק: רגע, כך היה כתוב שם?
ר' יואל אשר: נדמה לי. לא?
ר' יצחק: לא, היה כתוב שלושים יום לכל אחד.
ר' יואל אשר: אה, כן. בעושר עד שלושים יום?
ר' יצחק: לא, היה כתוב שלושים יום לכולם, רק תכשיטים יש חילוק של עני ועשיר.
ר' יואל אשר: אה.
ר' יצחק: אז לא, זה תלוי בנושא, אתה לא יכול לעשות כלל. גם כל השאלה ההיא היא שאלה מצחיקה,
ר' יואל אשר: לא ניכנס עכשיו. אוקיי,
למה זה כתוב בכסות?
ר' יצחק: הלאה כבר. ומדברים כבר על נדר, עושים עוד הלכות על, אולי גם, כי הדברים האלה יותר שייכים לכסות מאשר לדברים אחרים. כן, כי כסות זה הדרך איך
ר' יואל אשר: היא נראית לבושה.
ר' יצחק: אני סבור שנדר הוא דבר חמור, ולפעמים הדרך היחידה שאנשים ידעו איך לגרום לאשתם שלא לעשות דבר מסוים, איזה תענוג גופני רגיל כמו כל דבר, היה לעשות נדר. בימינו אדם מצא תירוץ אחר, הוא יאמר, הרב אומר שאסור ללכת עם התכשיטים, וזו אותה הלכה בעצם.
ר' יואל אשר: נכון. כי באמת הגמרא כאן אומרת שאולי למדנו זאת, כי הוא לא רוצה להיות לו אשה נדרנית. הוא לא רוצה אישה שעושה נדרים. עכשיו מדברים על הבעל. הוא לא רוצה אישה שעושה אה זה מה שהוא עושה,
ר' יצחק: בסדר. הוא עושה עליה נדר.
ר' יואל אשר: אבל אותו דבר להיפך. שנאמר שנדר הוא יותר גרוע מסתם לא לתת לזולת.
ר' יצחק: לאישה יש זכות לקבל תכשיטים, ואתה לא יכול לבוא: "אני חרד, אני לא מחזיק בתכשיטים". יש לה זכות לתכשיטים. מבין?
ר' יואל אשר: נכון. מה קורה במקרה כזה? הדירה, עשה עליה נדר,
נדרים המפריעים לחיים החברתיים של האישה, והזכות לצאת
הלכה י' (המשך) — נדרים שהבעל עושה על אשתו
הדירה שלא תלך למרחץ — נדר שלא תלך למרחץ
ר' יואל אשר: הוא לא רוצה אישה שעושה נדרים. רגע, עכשיו מדברים על הבעל.
ר' יצחק: הוא עושה עליה נדר.
ר' יואל אשר: אה, אתה מתכוון שהוא עושה, בסדר. אבל אותו דבר להיפך. אומרים שנדר הוא יותר גרוע מסתם לא לתת לזולת.
ר' יצחק: לאישה יש זכות לקבל תכשיטים ואתה לא יכול לבוא: "אני חרד, אני לא מחזיק בתכשיטים", יש לה זכות לתכשיטים, מבין? נכון.
ר' יואל אשר: בסדר. מה קורה במקרה כזה: הדירה, עשה עליה נדר שלא תלך למרחץ, אהמ שלא תלך להתרחץ, שלא תלך למרחץ, זה כך: בכרכין, בערים הגדולות, שבת אחת, אפילו שבוע אחד, כי שם זה הסדר, בכל פינה יש מרחץ, זה חלק מהתרבות. בכפרים, בכפרים שצריך לנסוע למרחץ, הולכים קצת פחות לעתים קרובות,
ר' יצחק: אז שתי שבתות, זה שבועיים.
ר' יואל אשר: אהמ כן. כאן רואים שבהלכה כתוב רק בית הכסא, אבל צריך גם לספק מקלחת,
ר' יצחק: כי זה לכל הפחות כמו מרחץ. בסדר,
הדירה שלא תנעל מנעל — נדר שלא תנעל נעליים
ר' יואל אשר: אם הוא עושה נדר שלא תנעל מנעל, שלא תלך עם נעליים, שתלך יחפה. אהמ. אז בכפרים שלשה ימים, שלושה ימים אפשר עדיין לשרוד. בכרכין, בערים הגדולות שזה יותר חשוב, אני יודע,
ר' יצחק: או שזה עניין חברתי,
ר' יואל אשר: או כי יידקרו, אני לא יודע מה, אז מעת לעת, נותנים לו עשרים וארבע שעות.
ר' יצחק: כן, בכפרים אנשים מסתובבים לפעמים בלי נעליים, בכרך לא הולכים כך.
ר' יואל אשר: יתר על זה, יותר מזמן זה, יש לו הברירה, או יתיר נדרו או יוציא ויתן כתובה, או שיצטרך לתת לה גט ולתת כתובה.
הדירה שלא תשאיל ושלא תשאל — נדר שלא תשאיל ל/מהשכנים
ר' יואל אשר: עוד נדרים: הדירה, כאן הולכים לדבר, לדעתי, על דברים חברתיים כאלה. הדירה, אולי עד עכשיו גם היה,
ר' יצחק: אני מתכוון שיש גם סבל מסוים.
ר' יואל אשר: מרחץ הוא אולי פשוט דבר גופני, השאלה היא: לריח טוב זה כי אני אהנה מאיך שאני מריח, או שהאחר? כן, זה שניהם. בסדר. הדירה, אם אדם עשה נדר על אשתו, שלא תשאיל לשכנים. שכנים באים לפעמים לשאול דבר קטן, שלא תשאיל להם. או שהיא לא תשאל משכנים אחרים, "מכלי הבית שדרך כל השכנות לשאול אותן ולהשאילן" "כגון" "כגון נפה וכברה" מסננת לסנן את הקמח, או "ריחיים ותנור וכיוצא בהן", זה גם אותו דבר, או "יתיר נדרו או יוציא ויתן כתובה". למה? "פני שמשיאה שם רע בשכנותיה". הוא גורם לה שיהיה לה שם רע אצל השכנות, שהיא קמצנית, או שהיא לא חלק מהקבוצה, מהשכונה.
אז זה דבר חברתי, שבעל צריך לתת לאשתו להיות נורמלית עם הנשים המקומיות, ואם הוא מונע ממנה הוא מבייש אותה כלומר. אף על פי שלכאורה "לא תשאיל", יש לו חובה ממונית, זה דווקא, כשהוא קונה לה סיר, זה בעצם שלו, נכון? מה שקנה אשה קנה הוא. כן, הוא יכול... יש לו בעצם את הזכות ההלכתית. ו, אבל למעשה יש כאן גם היבט חברתי, שהנשים ידעו שהיא משוגעת, היא קמצנית, או מה שזה לא יהיה,
ר' יצחק: משיאה שם רע בשכנותיה, אסור.
וכן היא — כשהיא עושה נדר שפוגע בו
ר' יואל אשר: "וכן היא", שהדבר יכול ללכת לשני הכיוונים. אם היא מפריעה לו, "שנדרה", היא עשתה נדר, למשל שאהיה אסורה עליך אם "שלא"... אפשר ממש לעשות נדר שהדבר אסור עלי. לעשות נדר על זולת זו בעיה,
ר' יצחק: על עצמו מותר לעשות נדר. אה, "שלא תשאל ושלא תשאיל",
ר' יואל אשר: היא לא תשאל או תשאיל, "נפה וכברה ריחיים ותנור וכיוצא בהן", או "ושלא תארוג בגדים נאים לבנה", היא לא תעשה בגדים יפים לילד, "במקום שדרכן לארוג אותן לבנים", במקום שזה הסגנון, האמהות עושות בגדים יפים לילדים, זה גם אותו דבר, כאן "תצא שלא בכתובה", יכול לגרש אותה בלי כתובה. למה? "מפני שמשיאתו שם רע בשכנותיו". יפה.
ר' יצחק: היא עושה לו מראה רע,
ר' יואל אשר: מילה מקומית, "שהוא כילי" שהוא קמצן.
ר' יצחק: כן. אם הוא אומר שיש לו תקנות? זה אותו דבר. לא עוזר שעושים תקנות.
דיון: למה הוא לא יכול להפר את נדרה?
ר' יואל אשר: אני תוהה אבל, שכשהיא עושה נדר הוא יכול להפר את נדרה כשזה קשור אליו.
ר' יצחק: הכי נמי, אבל אולי...
ר' יואל אשר: אז למה תצא שלא בכתובה? שיתיר את הנדר. הוא חסין-נדרים, נכון? בעל הוא חסין-נדרים,
ר' יצחק: הוא יכול להתיר את זה מיד. אולי הוא באמת יכול...
ר' יואל אשר: אולי יש איזה מקרה שהיא עשתה נדר שהוא לא יכול להפר.
ר' יצחק: כבר דיברת על זה קודם,
ר' יואל אשר: אמת? אמת,
ר' יצחק: כן. אהמ אני לא יודע. אה, הוא הוא אומר שהשולחן ערוך אומר שחס ושלום, זה לא, אולי הוא לא יכול להפר על דברים כאלה.
ר' יואל אשר: מעניין, כי אם אם יש לו בושה מזה האם זה לא עינוי נפש? זה עצמו, מה שהוא אומר כאן שהוא מקבל שם רע, אולי זה, אמת. מעניין. כן, ועינוי נפש הוא דבר מוגבל יותר. זה אומר ממש לא פיזית.
דיון: הבדל בין "אשה נדרנית" ל"תוכן הנדר"
ר' יצחק: מה למדנו קודם בהלכות של זה שאם היא עושה נדר, אם זה דברים, זוכר, אם זה דברים שזה נורמלי, כמו לא לאכול בשר, הוא יכול להפר לה, אפילו אם לא אה ואחר כך הוא שינה את דעתו, יכול הוא אז בוודאי אפשי באשה נדרנית. אפילו אחרי ההפרה הוא יכול לומר זאת. אבל כאן לא כתובה אותה הלכה, גם כאן כתוב רק דברים שמפריעים לו וגם לא כתוב בעיית אשה נדרנית, כי אשה נדרנית פירושה חרדית שלא אוכלת בשר, אשה נדרנית שיש לה שיגעון להיות לא משאילה לשכנות זו בעיה אחרת, זו בעיה של תוכן הנדר לא של בעיית אשה נדרנית.
ר' יואל אשר: אממ לא כל כך פשוט, כי למשל, שלא תארוג בגדים נאים לבנה, לא כתוב אישה שלא עושה בגדים לבנה לא כתוב יוציא שלא בכתובה? כתוב כן. אז אישה עצלה שלא עושה בגדים. שוב יוציא. נראה שזה חלק מהנדר, לא? כי היא עשתה את זה כשהיא עשתה את זה
ר' יצחק: עשתה זאת בצורה של נדר.
ר' יואל אשר: לא יודע. אולי שוב אולי כשמישהו עצל זה דבר אחד, אבל כשלמישהו יש עקרונות זה כואב הרבה יותר.
ר' יצחק: אני באמת לא יודע. אני לא יודע. כל ההדירה הללו זה פשט שזו הדרך היחידה למנוע ממנה. שהוא שואל אותה: "למה את לא עושה בגדים"? "אה, עשיתי נדר, עשיתי קבלה". יודע שהיום זה הולך כך? "עשה לי טובה, עשה שיחת טלפון". "אה, עשיתי קבלה שאני לא נוגע בסמארטפונים". תצא שלא בכתובה. הלו, מי נתן לך לעשות נדר? זה עושה את זה יותר גרוע, לא טוב יותר.
ר' יואל אשר: מבין?
ר' יצחק: לא זה להלכה ולא למעשה.
ר' יואל אשר: מפריע לאדם אחר עם הנדר שלך. כן,
ר' יצחק: זה אמת, הרבה אנשים, זה גרוע יותר המצב, לא טוב יותר המצב.
ר' יואל אשר: הרבה אנשים הם רשעים ב ב בעקרון, יש להם עיקרון שהם אומרים הרבה פעמים לא, כי הם הלכו לאיזה קורס עזרה עצמית, שאומרים שהם חייבים לדעת לענות לא, כי מי שלא יכול לומר כן לא יכול, איזו תורה, בסדר.
ר' יצחק: זה אמת שצריך לומר לא לפעמים אבל יש רשעות מסוימת, לפעמים צריך להיות רשע, יש דרך האמצע בכל דבר. זה לא דברים שבסדר, בכל מקרה, בוודאי גם כאן לא כל פעם שמשאילים. מדברים דווקא שדרכן, כמו שהוא אומר. אין בעיה, להיפך. את הנדר עושים האנשים שהם לא יכולים לומר לא, נכון? כי הוא אומר, "היום אני לא רוצה להשאיל, אני במצב רוח רע, בסדר, אני אתנצל." "יש לי נדר, אני לא יכול לדבר איתך." בסדר, למה אנחנו עושים את כל ההערות החברתיות. נלמד עוד קצת.
דיון: למה הוא מקבל שם רע כשהיא עושה את הנדר?
ר' יואל אשר: זה גם מעניין, למה כששנדרה לא להשאיל השכנים חושבים שהוא קמצן? לא. כן. קודם הוא עושה לה שם רע, היא לא תשאיל. וכאן, כשהיא עושה נדר
ר' יצחק: אולי כי הם יחשבו שהבעל עשה את זה.
ר' יואל אשר: ולמה קודם, משיאה שם רע בשכנותיה? שניהם. שם היא תאמר
ר' יצחק: שהיא לא רוצה,
ר' יואל אשר: והבעל לא נותן. אז משיאה שם רע בשכנותיה.
ר' יצחק: בסדר. אין הבדל, העניין הוא, לשניהם זה רע, ואין סתירה. אין סתירה. באמת לשניהם יש שם רע. העניין הוא, ההלכה היא ששניהם יכולים להיות בעלי הטענה.
הלכה י"א — רדיד (צעיף גדול) והזכות לצאת
ר' יצחק: בסדר, עכשיו נלמד עוד דברים, אני לא יודע בדיוק איך ההלכה, איך ממסגרים את ההלכה. הלכה י"א, שלפעמים הוא צריך לתת לה עוד דברים. יש מקומות שהמנהג הוא שיוצאים החוצה רק עם כיסוי נוסף, צריך לקנות גם את זה.
ר' יואל אשר: אומר הרמב"ם: "מקומות", במקומות, "שדרכן", אני מתכוון מקומות ערביים, נכון? כך כתוב שעטיפת ישמעאלים. מקומות ערביים שנשים יש להן צעיף גדול כזה על כל הגוף, "שלא תצא אשה בשוק בכופח שעל ראשה בלבד, עד שיהיה עליה רדיד החופה את כל גופה כמו טלית",
ר' יצחק: צעיף גדול נקרא זה עכשיו,
ר' יואל אשר: צריך לתת גם את זה. "נותן לה בכלל הכסות רדיד הפחות בכל הרדידים". המינימום, הוא לא צריך לתת את הצעיפים היפים ביותר.
ר' יצחק: "ואם היה עשיר", כבר עכשיו נלמד.
ר' יואל אשר: "ואם היה עשיר". "ואם היה עשיר, נותן לפי עשרו, כדי שתצא בו לבית האבל או לבית המשתה". מאוד טוב. למה זה כל כך חשוב?
דיון: צניעות מול אנושיות — למה הוא צריך לקנות "בגדי יציאה"?
ר' יצחק: אבל אני מתכוון שלא צריך להגיע. כלומר, הוא מביא שאחר כך יוצא שזה נושא של צניעות, שאם המנהג כך, והיא לא הולכת עם זה, זה אומר עבירה, זה דת יהודית. אבל זה יכול להיות גם נושא של אנושיות. לא צריך צניעות, אם כאן הולכים עם מעיל, אני יודע, איזה מקבילה נשית למעיל, צריך לקנות את זה, כדי שתוכל ללכת
ר' יואל אשר: לחתונה ולהיראות אנושית.
ר' יצחק: אומר הרמב"ם: היית שואל קושיה, מה עניין אישה לצאת החוצה, שהאישה תשב בבית, כל כבודה בת מלך פנימה? אומר הרמב"ם בוא,
ר' יואל אשר: וכאן יש שיעור.
ר' יצחק: הרמב"ם אומר... כן, הרמב"ם אומר שני דברים, הוא אומר עם בעל. אני מתכוון אבל... אני מתכוון אבל שהוא מתחיל לפי...
ר' יואל אשר: כאן יש הסבר, למה היא יכולה לדרוש שהוא חייב לקנות לה בגדים שנעשו רק לצאת החוצה? כל שאר הבגדים היא צריכה גם בבית, אבל זה דווקא בהגדרה משהו שמתכסים בו כשיוצאים לרשות הרבים. אהמ. יכול להיות שזה באמת משהו רק בשוק. כן, ב... בכפר אולי זה בכלל לא כל כך חשוב. מדברים על מקום ציבורי גדול. לבית האבל. אהמ. למה... למה הוא צריך לתת משהו? שיאמר, שבי בבית, אל תלכי, אל תלכי. אהמ. אתה אומר שזה חלק מכסות כי אני צריכה לצאת. מי אומר?
תשובת הרמב"ם — הזכות לצאת
אומר הרמב"ם: לא, לא כך, לפי שכל אשה, כל אישה, יש לה, יש לה זכות, יש לה זכות, לצאת ולילך לבית אביה לבקרו, היא יכולה לדרוש שהיא רוצה ללכת לבקר את אביה, לבית האבל... ממילא היא צריכה לצאת לשוק. ולבית האבל.
ר' יצחק: לא לשוק, איפה כתוב לשוק?
ר' יואל אשר: לא, אני אומר,
ר' יצחק: צריך... כתוב שוק.
ר' יואל אשר: שוק פירושו בציבור, בציבור. אתה אומר דווקא שלילך לבית אביה היא צריכה לצאת. היא צריכה דווקא לעבור, לצאת. כן, כן. החוצה. ולבית האבל ולבית המשתה, והיא צריכה... והיא צריכה להיות לה הזכות לצאת לגמול חסד לרעיותיה ולקרובותיה, לעשות... לעשות טוב עם... עם חברותיה, ללכת לשמחות.
ר' יצחק: לגמול חסד פירושו לבלות. כי חוץ ממה שמצווה ללכת לחתונה, להלוויה, לשבעה, צריך דווקא ללכת סתם, היא צריכה להיות לה חברות.
ר' יואל אשר: רואים, כדי שיבואו הם לה.
ר' יצחק: איזו מצווה היא... דרך אגב, איזו מצווה היא לבלות עם חבר? גמילות חסדים. זה הפירוש. אני... אני מזמין אותך לפארברענג נעים, ואתה מזמין אותי,
ר' יואל אשר: זה הולך ביחד. עולם חסד יבנה וכו'.
ר' יצחק: כן, זה... זה אחד. כן, כדי שיבואו הם לה.
ר' יואל אשר: לגמול, אני מתכוון לגמול פירושו לשלם,
ר' יצחק: פירושו לשלם מה שצריך לשלם.
גמילות חסדים, צרכים חברתיים, וזכות האישה לצאת
גמילות חסדים כהדדיות חברתית
ר' יצחק: כי חוץ ממה שזו מצווה ללכת לחתונה, להלוויה, לשבעה, צריך דווקא ללכת סתם,
ר' יואל אשר: צריך להיות לך חברות, כדי שיבואו הם לה.
ר' יצחק: איזו מצווה היא דרך אגב, איזו מצווה היא לבלות עם חבר? גמילות חסדים. זה הפירוש, אני אני מזמין אותך לפארברענג נעים, ואתה מזמין אותי, כך זה הולך.
ר' יואל אשר: עולם חסד יבנה וכו'.
ר' יצחק: כן, שאינה, כן, כדי שיבואו הם לה.
פירוש "לגמול" – להחזיר חובות חברתיות
ר' יואל אשר: לגמול, אני מתכוון לגמול פירושו לשלם, פירושו לשלם מה שזה לא יהיה, להחזיר את המעשים החברתיים,
ר' יצחק: חובות חברתיות, אנושיות חברתית. אנשים חושבים שלבלות עם חברים זה איזה דבר... איזה דבר סתם. כשכתוב בגמרא גמילות חסדים, זה אומר את זה. ויש גמילות חסדים, גמילות חסדים לא אומר לעזור לזולת. לעזור לזולת זה חסד, לא גמילות. אני לא יודע אם הדיוק שלי נכון, אבל בטוח יש הרבה פעמים שכתוב גמילות חסדים שאין את כל אלה בשיעור, זה אומר דבר טוב, זו מצווה
ר' יואל אשר: להיות אדם חברתי.
ר' יצחק: לבלות באהבת חברים, בדיוק, זה פירוש גמילות חסדים,
חסד אינו דווקא חסר אנוכיות
ר' יואל אשר: והגמרא קוראת לזה גמילות חסדים. כן, ה ה ה ה הדיוק שלי היה, לגמול חסד אדם היה חושב ש... שהרבה מאוד אנשים יש להם את הרעיון שחסד פירושו כשזה לא אנוכי,
ר' יצחק: כשאתה מתכוון לזולת.
ר' יואל אשר: אבל כאן כתוב לעשות חסד לזולת כדי שיעשו לך בחזרה, הולכים לחתונה של זולת כדי שיעשו בחזרה, זו ראיה שזה לא אנוכי. כשמישהו הולך לחתונה של זולת כי זולת רחמנות, זה איזה סוג אחר של גיהוק, אף אחד לא נהנה מהגיהוק. כשהולכים כי אני רוצה שזולת יחזור, פשט שיש יחסים בריאים.
ר' יצחק: יש לי יחסים עם זולת, כך זה הולך, שאני הולך לחתונה שלו, יש חיוב,
חיוב הבעל לספק בגדים לצרכים חברתיים
ר' יואל אשר: זה מצוות גמילות חסדים. הוא אומר, למה צריך גבר לספק לאישה גם בגדים שהם יותר צורך חברתי? כי אישה יכולה להיות חברתית, היא צריכה להיות חברתית כדי ללכת לבית אביה, ללכת לשמחות, ולשמור על המעגלים שלה, המעגלים החברתיים שלה, כדי שיבואו אליה. למה? שאינה בבית הסוהר עד שלא תצא ולא תבוא. אי אפשר לכלוא אישה בכלא. הבעל אינו הסוהר של האישה. שתראה, סיפקתי לך ארבע על ארבע, שבי כאן! לא, זה לא מספיק. סוהר גם מספק לאסיר ארבע על ארבע. אבל אתה צריך גם לתת לה שתוכל להיות בריאה ולצאת ו...
ר' יצחק: היו אנשים שחשבו כמו שכתוב בגמרא, שנועל בפני אשתו ויוצא,
איזון בין יציאה לצניעות
האיזון של הרמב"ם
ר' יואל אשר: לא כך. אומר הרמב"ם, אבל עכשיו רוצה הרמב"ם לאזן. כל הליברלים קפצו עכשיו, אה רואה? הרמב"ם נותן לאישה לצאת. לא לא לא, אבל לא יותר מדי. אבל גנאי הוא לאשה שתהיה יוצאה תמיד פעם בחוץ פעם ברחובות. זה גנאי לאישה שהיא תמיד בחוץ, היא אישה של רחוב. ויש לבעל פעם בחוץ פעם ברחובות זה לשון מנפתלי? משלי. אה, משלי. כן, כן, כן. כלומר, הרמב"ם דווקא, צריך לבדוק מה כתוב שם בפסוק, הוא מביא זה אומר שהן פשוט הולכות ברחוב, כמו שאתה אומר, היא מסתובבת ברחובות. אני מבין שבמתן תורה נשים נהגו כך. לא, אני לא יודע. בסדר. ויש לבעל למנוע אשתו מזה, לבעל יש זכות, או אולי ענין, שימנע את אשתו מזה, ולא יניחנה לצאת, שלא יתן לה לצאת כל כך הרבה, אלא כמו פעם אחת בחודש או פעמיים בחודש כפי הצורך. יתן לה לצאת כמה שצריך. הרמב"ם נותן משקל, מעניין כי כפי הצורך זה קצת סתירה עם פעם אחת בחודש או פעמיים. אבל הרמב"ם אומר את הדוגמה שלו. כלומר לא עושים... תלוי איפה חיים. בוויליאמסבורג כל לילה זה עסק החתונות. ואם זה החיים החברתיים שלה...
ר' יצחק: חתונה של קרוביך?
ר' יואל אשר: שוב, הרמב"ם מתכוון כאן להגביל כמה, מה החיים החברתיים... אישה שהיא מאוד פופולרית, אתה יודע, אישה שהיא רבנית ויש לה הרבה מאוד ידידות.
ר' יצחק: הוא אומר מה הוא רואה כנורמלי.
ר' יואל אשר: כן, מה שבזמנו של הרמב"ם היה אומר פעם אחת בחודש או פעמיים בחודש כפי הצורך, יתן לה לצאת.
"כל כבודה בת מלך פנימה" – פשט ודרש
ר' יואל אשר: אומר הרמב"ם, שאין יופי לאשה אלא לישב בזוית ביתה. הדבר היפה ביותר לאישה הוא כשהיא יושבת בבית, שכך כתוב כל כבודה בת מלך פנימה. הכבוד של אישה, של בת מלך, הוא... את כבודה היא מראה פנימה,
ר' יצחק: בבית. בסדר, זה לא הפירוש של הפסוק, אבל על כל פנים על פי דרש.
ר' יואל אשר: מה הפשט הפשוט של הפסוק כל כבודה בת מלך?
הפשט של הפסוק בתהלים מ"ה
ר' יצחק: הפסוק מדבר על הבאת ה...
ר' יואל אשר: בסדר,
ר' יצחק: כבודה פירושו מטען, טעינה. כבודה פירושו הדברים, המטען. כלומר, הוא מדבר על כך שהמלך, שבאות אליו כל הנשים היפות, כמו שכתוב כאן בפסוק, כן? עושים כמו שכתוב בכל הפסוק. זה כולו פסוק שאומר אומר אני מעשי למלך, זה שיר למלך, והשיר מתאר איך בנות מלכים ביקרותיך, באות בנות מלך. והוא מספר, כן, זה פסוק מהסדרה השבועית, פרשת לך לך, שמעי בת וראי והטי אזנך. כלומר יש מי שאומרים שהמזמור, שתהלים מ"ה נכתב לחתונה של שלמה המלך, או איזה מלך, אני לא יודע מי, דוד. כלומר כשיש לו חתונה, באה, פעם יש לו חתונה עם אישה מרחוק. אומרים לבת, שכחי מאיפה באת, בואי, ויתאו המלך יפיך כי הוא אדוניך והשתחוי לו. והפסוק מתאר, באים מצור עם מנחות. כלומר, טכנית בנות באות מצור למלך, וגוררים הכל פנימה. "כל כבודה בת מלך פנימה" מביאים את הכל פנימה "לרקמות תובל למלך בתולות אחריה רעותיה מובאות לך" מביאים גם את חברותיה. בקיצור, לא כתוב כאן שהיא יושבת בבית, כתוב שהיא נכנסת, בת המלך, אל המלך, מביאים אותה ממשבצי זהב, עם כל מיני דברים יפים, אולי אפשר אפילו לתרגם כבודה מלשון כבוד, אבל העניין הוא, ההקשר כאן הוא לא שהיא יושבת בבית, ההקשר הוא כשמביאים אותה אל המלך, אל, מי שהוא המלך.
דיון: למה הרמב"ם לא מביא "אשתך כגפן פוריה"?
ר' יואל אשר: בסדר, אבל מן הסתם יש כאן איזה דרש בזה, יש איזה מדרש, על מה? שאישה צריכה להיות בצניעות,
ר' יצחק: לשבת בבית? כן,
ר' יואל אשר: זה לא, למה הוא לא מביא "אשתך כגפן פוריה בירכתי ביתך", זה ממש בזוית ביתה,
ר' יצחק: כן? בסדר, אולי, אולי יש מישהו אחר שמביא את אותו פסוק. אני לא יודע.
ר' יואל אשר: אולי אפשר כן ללמוד בפסוק הזה קצת,
ר' יצחק: הרי כתובה המילה פנימה, כאילו,
ר' יואל אשר: יכול להיות שזוית ביתה פירושו שהיא גם לא יושבת הרבה ברחבה. הרחבה היא כשצריך. בדרך כלל היא יושבת על הספה בחדר האוכל, אני לא יודע.
ר' יצחק: אני לא יודע. זווית? בפינה? דווקא בפינה? ואם היא יושבת
צניעות, עסקים ומנהג המקום
ר' יואל אשר: באמצע, אני יודע, האם בימים ההם לא היה דבר כזה נשים שבחוץ כי הן אופות? כלומר, היו נשים אופות או נשים עסקים. חייטות או אופות עשו את זה בבית?
ר' יצחק: עשו את זה בבית? אולי זה בארץ ש, לא, יכול להיות נשים היו להן עסק, זה יכול להיעשות בצורה צנועה. היצאנית פירושה משהו שהיא מסתובבת בין הגברים, כן? זה הרי הפירוש. היום בכלל, באזורים החרדיים הרי זה לא נוגע, היא יכולה לצאת עם חברותיה כל היום וכל הלילה. היא בכלל לא מסתובבת בין גברים. יצאנית פירושה שהיא מסתובבת אצל, כמו המקומות, איפה שהבחורים מסתובבים.
דיון: מה פירוש "פעם אחת בחודש או פעמיים"?
ר' יואל אשר: אני חושב אולי ש"ולא יניחה לצאת אלא כמו פעם אחת בחודש" פירושו כשאין לה, כשהיא צריכה ללכת לבית אביה או לבית האבל, בית המשתה זה כמה שקורה. אם יש לה חברים שמתים, שצריך כל הזמן לנחם אבלים, שתלך. כשצריך, זו הרי מצווה. אבל אם לא, סתם בשבילה להתאוורר, היא חייבת לצאת לפחות פעם, פעמיים בחודש, כי היא כבר יושבת יותר מדי זמן בבית.
ר' יצחק: אני חושב שזה דוחק. נראה שהרמב"ם מסתכל, כמה, כמה פעמים צריכה ללכת לבקר את אביך? צריך לזכור, היום ביקור פירושו הולכים לשלוש דקות. אז זה היה אומר הולכים ליום. אני לא יודע.
ר' יואל אשר: זה לא, יכול להיות שכל מה שהוא מתחיל עם "מקומות שדרכן" עולה עד סוף הלכה י"ב. יש את המקומות שבהם מכסים את הנשים, ואם הולכים אחרת מהסטנדרטים זה מודנה. אבל במקומות שלא מכסים ושלא יושבים בבית, גם אין את "כל כבודה בת מלך פנימה" באופן הזה. נכון מה שאני אומר?
ר' יצחק: זה קרס, זה קפא, פירוש שמשהו כאן קופא, אני לא יודע למה. בכל מקרה, זה נכון אבל זה לא אמת. יש, הרמב"ם במקום אחר מביא, שיש מקומות שהנשים מסתובבות ברחובות ומקומות שהן לא מסתובבות. אני זוכר, למה אף אחד לא מציין את זה כאן אני לא יודע. אבל אני זוכר שיש מקום אחר שהוא מדבר על זה בפירוש. כי זה גם תלוי. זה בטוח שמדברים על מנהג המקום, מה אפשר לעשות, אבל יש מקומות שלא יוצאים עם רדיד. שם באותם מקומות גם יש "כל כבודה בת מלך פנימה", אבל אני לא יודע. יש מקום אחר, אני לא זוכר, הם לא מביאים את זה כאן, נגיע לזה מאוחר יותר.
סטייה: רבקה אמנו וחיי החברה של נשים
ר' יואל אשר: אפילו אנחנו לומדים כן, בשבוע הבא, רבקה הלכה עם הכדים, כן. אולי רק אישה נשואה, בחורה כן הסתובבה. היא הלכה עם הכדים, פירושו כל יום היא יצאה עם הכדים, היא הסתובבה עם הרועים כן, אבל לא עם הגברים. עם הרועים היא הסתובבה,
ר' יצחק: שם לתת לשתות ל. לא כל היום, היא הסתובבה לבד, אני לא יודע. שוב, כל דבר לפי המציאות החברתית. לא כל מציאות חברתית מתקבלת, אבל זה כבר נושא אחר. מדברים הרי שהיא לא תהיה מהיצאניות יותר.
צניעות ככבוד ומעמד
ר' יואל אשר: אבל זה מעניין, ואפילו הפעם אחת בשבועיים שהיא תלך מכוסה לגמרי. כן, לפי המנהג.
ר' יצחק: כי לא יוצאים החוצה בלי מעיל,
ר' יואל אשר: זה יותר ממעיל, זה הרי מכוסה, מדברים כאן על חיג'אב לא על מעיל.
ר' יצחק: נו אצלנו בלייקווד מקובל על פי רוב שהגברים יוצאים רק עם כובע והנשים לא נוהגות, אז הגברים יותר צנועים. אני לא יודע מה זה קשור, זה מצחיק, זה היה צריך להיות הפוך. אולי גם, אולי לא הפוך, אני לא יודע. אני רק אומר, אתה מסתכל על זה כנושא של צניעות. זה גם נושא של אנושיות. לא יוצאים החוצה, כמו שרב חשוב לא יוצא בלי מעיל.
ר' יואל אשר: אישה תשמור על הרמה הגבוהה שלה של מעמד. זו באמת אישה ש
ר' יצחק: אתה רואה אותה כל הזמן היא לא ה זה מעמד, זה כל הדברים. בסדר, זו שיחה אחרת. בסדר, אנחנו לא לומדים הלכות צניעות, בואו נמשיך.
הלכה י"ד: המדיר את אשתו שלא תלך לבית אביה
כשהאב גר באותה עיר
ר' יואל אשר: "המדיר את אשתו", עכשיו, אחרי שלמדנו שלאישה יש זכות לצאת לבית אביה מפעם לפעם, מה אם הבעל לא נותן?
ר' יואל אשר: המדיר את אשתו שלא תלך לבית אביה, שלא תלך לאביה, בזמן שהן עמה בעיר, כשהם גרים באותה עיר.
ר' יצחק: האב עם ה... האב עם הבת.
ר' יואל אשר: חודש אחד ממתינין לו. עד חודש אחד נותנים לו, בסדר, חודש אחד, יש לו בעיה עם חותנו, שיתגברו. אבל שנים, פעם אחת שכבר חודשיים, יוציא ויתן כתובה, כי חודשיים פירושו כבר... כן.
ר' יצחק: כלומר, לאישה יש זכות כאילו מינימום ללכת פעם בחודש לאביה. זה כשהם גרים ב...
כשהאב גר בעיר אחרת
ר' יואל אשר: אני חושב שהרמב"ם פסק כאן, כי במשנה כתוב רגל אחד ואחר כך כתוב שלושה. ושם יש מי שאומרים שבשניים מתחילים לדון.
ר' יצחק: הרמב"ם מדבר כאן, אבל אתה מדבר באמת הרי,
ר' יואל אשר: אתה מדבר על הבאה, ובזמן שהן בעיר אחרת. בזמן שהן בעיר אחרת. רגל אחד ממתינין לו, יום טוב אחד. כי ביום טוב כן אישה רוצה ללכת לאביה. אולי בשביל זה היא צריכה נעליים חדשות. שנים, אם הוא מעכב אותה שני ימים טובים מללכת לאב, יוציא ויתן כתובה.
ר' יצחק: טוב מאוד. וכאן לומדים שהבעל צריך לתת לאישה ללכת לאב ליום טוב.
דיון: האם פירושו שהבעל צריך ללכת איתה?
ר' יואל אשר: לא לתת,
ר' יצחק: הוא צריך ללכת איתה. לא, לא כתוב כאן. אם הוא לא רוצה לתת לה לבד, זה נושא אחר. הוא צריך לתת לה. בסדר. אני לא יודע מה היה אז הסדר. אולי פירושו ללכת לבקר לסעודה לאחר הצהריים?
ר' יואל אשר: לא, בעיר אחרת פירושו לכאורה לנסוע הביתה, אין שאלה. הסדר הוא שהיא נוסעת
ר' יצחק: ליום אחד לאבא בחול המועד, זה לא אומר שהם נוסעים ליום טוב, זה, זה תלוי הרי לפי ה... שוב, זה כבר המנהג.
ר' יואל אשר: לפי המעשה, אבל אדם לא יכול לכלוא את אשתו.
ר' יצחק: נכון. כלומר, לכלוא בכלל הוא לא יכול, כמו שדיברנו.
דיני מדור והתנהגות בין איש לאשתו – חלק ג׳
הלכה: נדר שלא תלך לבית האבל או לבית המשתה
ר' יואל אשר: הלאה. "המדיר את אשתו שלא תלך לבית האבל ולבית המשתה",
ר' יצחק: כן? שהיא לעולם לא תלך לחתונות או לשבעות.
ר' יואל אשר: הוא לא אמר את זה עדיין? לא, קודם הוא אמר ש... שלבעל הייתה זכות. כן, ממילא מה יוצא מזה עכשיו? הוא עושה נדר שהיא לא תלך לבית האבל או לבית המשתה, נותנים לו את האפשרות "או יתיר נדרו או יוציא ויתן כתובה". למה? כי הרמב"ם אמר קודם שבעל אינו הסוהר של האישה, בעל לא יכול לכלוא אישה במאסר, "שזה כמי שאסרה בבית הסוהר", נכון? "ונעל בפניה". זה כאילו הוא כולא אותה ב... בכלא אי אפשר ללכת לחתונות,
ר' יצחק: בבית אפשר ללכת.
ההבדל בין נדר כללי לנדר ספציפי
ר' יואל אשר: אבל "ואם", אבל אם יש לו טענה לגיטימית למה הוא לא רוצה שהיא תלך לבית משתה מסוים, "מפני בני אדם פרוצין שיש באותו", אני חושב שהמילה באותו חשובה, "שיש באותו בית האבל או בבית המשתה, והוחזקו שם פרוצין", זה באמת נכון, "והוחזקו שם פרוצין, שומעין לו".
חשוב מאוד, כי הלשון שהרמב"ם אומר את זה, אני חושב אולי אחרת מלשון המשנה, זה לא סתם, הוא לא יכול לומר "אני לא נותן לך ללכת לבתי אבל כי בכל המקומות יש פרוצים". כמו נניח היום אם בעל היה מדקדק כרשע שלא נותן לאשתו לצאת, אם יש אדם כזה.
ר' יצחק: זה באזור הזה, בחתונה הזו,
ר' יואל אשר: זו המשפחה. אבל ספציפית, הוא יודע, וזה באמת הוחזקו שם פרוצין, אז כן שומעין לו.
אני זוכר שב, שהיו תקופות שממש מעט מאוד הוציאו את האישה, כן? הצוואה של הגר"א שלא ללכת לבית הכנסת אפילו ביום טוב כי מדברים לשון הרע. היה, it was a thing.
הסבר הגמרא על בית האבל
ר' יצחק: בסדר. נכון. כאן כתוב... כן, אומר הרמב"ם... אגב הרמב"ם מביא את הענין לשון בית הסוהר, זו משנה. המשנה כתובה למה יוציא? כי מפני שנעל בפניה. מפני שנעל בפניה. כך כתוב במשנה הקדושה.
ו, ואיך זה? והגמרא אומרת שבית המשתה הוא מבין. אבל מה זה בית האבל? אולי היא לא רוצה ללכת? אומרת הגמרא שבית האבל פירושו שבהלוויה שלה אף אחד לא יבוא. יהיה נעילה, בהלוויה שלה אף אחד לא יבוא, כי היא לא הולכת להלוויות של אף אחד.
ר' יואל אשר: בעצם, אנחנו כבר יודעים את כל הדברים האלה מהדבר "שמשיאה שם רע בשכנותיה". כל דבר שהוא כופה עליה, שהיא תיראה מוזר אצל השכנים, יש לה את הטענה. בעצם,
ר' יצחק: זה אותו דבר. כאן, לא. ההוא סתם, כאן זכות. לאדם יש זכות ללכת לחתונות, ולא, זה במאסר. כן. טוב מאוד. בסדר,
ר' יואל אשר: זה חטיפה כזו.
ר' יצחק: כן.
הלכה: אין רצוני שיבואו לביתי משפחתה
עכשיו, מה הפוך? אם מישהו אומר שאביה לא יבוא אליה,
ר' יואל אשר: לא השאלה היא אם היא תצא, אלא השאלה היא אם יכולים לבוא לביתה. היא אומרת "זה גם הבית שלי? אני יכולה לקבל אורחים". האומר לאשתו "אין רצוני שיבואו לביתי אביך ואמך, אחיך ואחיותיך", אני לא רוצה שהמשפחה המורחבת שלך תבוא לביתי. אז אז כן שומעין לו, כל כך זכות יש לו כן על ביתו שהם לא יבואו לביתו.
ר' יצחק: אתה רואה שהיא כן גרה בביתו?
ר' יואל אשר: אולי באמת מדברים באופן...
ר' יצחק: ותהיה...
היא הולכת להן כשיארע להן דבר
ר' יואל אשר: אם יש לה רק ד' על ד', היא לא יכולה לקבל, היא באה לביתו. שומעין לו. מה כן? אבל הוא לא יכול לאסור עליה ללכת, כמו שלמדנו. **ותהיה היא הולכת להן כשיארע להן דבר**, כשיש סיבה, כשיש איזה מאורע, היא תלך לשם. במקום שהם יבואו אליו, ומה הגדר? כבר למדנו שזה פעם אחת בחודש. **ותלך לבית אביה פעם בחודש ובכל רגל ורגל**.
ר' יצחק: חוץ מהיארע לה דבר. אה, כאן אתה רואה כן שזה אקסטרה. אם יהיה איזו שמחה במשפחה היא תלך בוודאי, וחוץ מזה היא יכולה ללכת כל חודש או כל יום טוב.
ר' יואל אשר: אבל לא ייכנסו הן לה,
ר' יצחק: אבל הם לא ייכנסו אליה.
אלא אם אירע לה דבר
ר' יואל אשר: אלא אם אירע לה דבר כגון חולי או לידה, אם קרה לה מחלה או לידה,
ר' יצחק: הם צריכים לבוא אליה, זה לא דבר שהיא יכולה ללכת. היא עכשיו ילדה ילד, אז הוא גם לא יכול...
ר' יואל אשר: נכון, אז זה טאף. אז יש לה זכות. למה? "אין כופין את האדם שייכנסו אחרים לרשותו", אי אפשר לכפות על אדם שיכנסו לרשותו, כלומר, הוא רשע אם הוא לא נותן לאשתו ללכת לאביה, אבל הוא לא רשע אם הוא לא נותן לאביה להיכנס לביתו, כי זה הפרטיות שלו, הוא לא רוצה שהוא יבוא לביתו וישפטו אותו, אה, יש לך את הספר הזה, היתכן? מה שלא יהיה, אדם נכנס לבית של מישהו ויכול, יכול לשמוע למה הוא לא צריך לתת ל
ר' יצחק: חותן להסתובב תחת הרגליים. אם אין לה דרך אחרת, כי הוא צריך לתת לה קשר עם המשפחה שלה, נורמלי במקום שילכו אליו, שהיא תלך אליהם, נו פראבלעם. אם היא ילדה תינוק, היא לא יכולה ללכת אליהם, הוא חייב לתת לה, כי אז זה שהיא חייבת להיות לה קשר גובר על זה שזה הבית שלו.
דיון: האם זה נדר או סתם אמירה?
ר' יואל אשר: אבל אני רוצה להבין, כאן לא מדברים על נדרים, כאן אומרים סתם "האומר לאשתו". אז, אז, אז ככה, הוא לא צריך לעשות נדר,
ר' יצחק: הוא יכול סתם כך לבקש.
ר' יואל אשר: אה, המילה היא כך, אם האישה טוענת, אני לא יכולה תמיד ללכת אליהם, אני צריכה פעם שהם יבואו אלי. אז הוא יכול לטעון כך: את לא צריכה ללכת יותר מפעם אחת בחודש. הפעם אחת בחודש תלכי אליהם. אבל אני לא מתכוון לומר שהוא יכול, הוא יכול לעכב אותה. כלומר היא חייבת לציית לו כשהוא אומר אני רוצה שתצאי רק פעם אחת בחודש, מה החיוב, מה החיוב של כבד את בעלך, כן?
ר' יצחק: לא, אבל יש לו זכות להיות, להיות... הוא נועל את הדלת, זה הבית שלו, הוא נועל את הדלת, הוא לא נותן.
ר' יואל אשר: לא, לא, אני מדבר על היציאה שלה, "ותלך לבית אביה פעם בחודש". לא, "ותלך לבית אביה" כבר כשהיא רוצה, הוא לא יכול, קודם למדנו שם שהוא לא יכול לנעול אותה.
ר' יצחק: לא, הרמב"ם אומר שכך יש לה זכות, יש לה זכות ללכת פעם
ר' יואל אשר: בחודש ל...
ר' יצחק: כן.
ר' יואל אשר: או מה שהסדר הנורמלי.
הלכה: היא שאמרה אין רצוני שתיכנס אצלי משפחתו
"וכן", אותו דבר ל"היא שאמרה", כאן יש חידוש גדול יותר. זה לא רק כי הוא בעל הבית של הבית, אלא היא יכולה גם לומר "אין רצוני שתיכנס אצלי אמך ואחותך", אני לא רוצה את אחותך או את אמך, מעניין, כאן הוא השמיט אביך ואחיך. אלה הנשים שיש לה בעיה,
ר' יצחק: יש לה בעיה עם ה, הגברים לא באים אליה בכלל.
ר' יואל אשר: אני לא רוצה שהם יבואו "ואיני שוכנת עמהן בחצר אחת", אני לא רוצה להיות איתם, "מפני שמרעין לי ומצרין לי", הם מציקים לי. אז שומעין לה, למה? שאין כופין את האדם, שישבו אחרים עמו ברשותו. אי אפשר לכפות על אדם שאחרים ישבו איתו ברשות. יפה מאוד.
תשובת הגאונים: לחיים נתנה ולא לצער
ר' יצחק: במילים אחרות, הוא חייב, הוא חייב לקנות לה דירה אחרת, הוא חייב, הם חייבים לעבור, כי אי אפשר לכפות על אישה לגור ליד המשפחה שלו אם הם לא, הם לא מסתדרים. הוא אומר כאן תשובת הגאונים שאומרת על זה מקור, שכתוב כי היא היתה אם כל חי, שלחיים נתנה ולא לצער. אישה צריכה לסבול? לא, צריכה לחיות, אי אפשר להיות, לצער אישה. מעניין.
הראב"ד: חילוק בין באו היא בגבולן לבין הם באו לה
האבי... ה ה הראב"ד מחלק, כן? מה נכון? הראב"ד מחלק?
ר' יואל אשר: זה מח... מעניין. גם קודם כשכתוב ויש לבעל למנוע. מה זה אומר? יש לו זכות לעכב אותה. כלומר, פיזית, ואם היא מתנגדת... לא כתוב כאן שהיא חייבת לציית לו.
ר' יצחק: שהיא תציית לו.
ר' יואל אשר: כלומר, אם זה מגיע לבית דין, שבית הדין יאמר שיש לו טענה.
ר' יצחק: שעוקבים אחרי הבעל, שעוקבים אחרי הבעל. מה השאלה? על זה לא צריך ראיה.
ר' יואל אשר: לא, כי היו לנו כאלה, היו לנו זכויות שיש לו, כלומר שהוא יספק להם דירה או נדר שהוא עשה. אבל כאן כבר שומעין לו, כאילו היא צריכה לציית לו.
ר' יצחק: עדיין אין ראיה שצריך לציית לבעל. היא באה לתורה לשאול אם יש לו זכות, כן, הוא אומר את הדבר. אה זו השאלה, דברים שאין לו זכות, אומר בית הדין, לא, דוחים.
הראב"ד אבל לא מסכים על זה. הראב"ד אומר שזה שאפשר, היא יכולה לטעון שהיא לא רוצה לגור עם עם אחותו, זה רק אם הם באים אליו. אה אני שומע כבר. אם הם הלכו לכתחילה לגור אצלם, אה אם באו היא בגבולן, מה לעשות? לשלוח אותם מהבית שלהם כי היא באה לגור שם? חשבתי שזה אומר שהוא צריך ללכת לקנות במקום אחר.
ר' יואל אשר: עם ה עם המדור, כל עוד היא מרוצה עם החותנת, יכול לומר זה המדור שלך, אבל אם היא לא מרוצה עם המדור, עם לשבת עם החותנת...
ר' יצחק: מה רוצה הראב"ד?
ר' יואל אשר: משהו רוצה הראב"ד הקדוש.
ר' יצחק: לא כתוב ממש. משמע, כלומר, אנחנו הכנסנו לרמב"ם הזה שהוא צריך לקנות לה דירה אחרת. אבל זה לא כתוב ברמב"ם. כתוב ברמב"ם כאילו שמוציאים אותם. על זה לא מסכים, הראב"ד לא מסכים.
ר' יואל אשר: אומר הראב"ד, זה דווקא כשזה הבית שלו, היא יכולה לדרוש לא להכניס אנשים אחרים חוץ ממני.
ר' יצחק: לא, הראב"ד אומר אפילו כשזה הבית שלו, אבל הוא כן רוצה את אחותו כאן. אשתו לא רוצה. אז היא לא יכולה. הראב"ד אומר, אתה יכול לבקש מהם שלא יציקו. אבל אתה לא יכול להגיד להם ללכת. כך אומר הראב"ד.
דיון: האם זה חלק מדין מדור?
ר' יואל אשר: למה לא יהיה זה חלק מדין מדור שהוא יספק לה בית שהיא מרוצה?
ר' יצחק: אולי. חשבתי, אני לא יודע. שזו לא טענה.
ר' יואל אשר: מה אומר למשל המגיד משנה על הראב"ד?
ר' יצחק: זה אולי מה שהראב"ד חשב, שזו לא טענה. הרמב"ם, אולי דווקא בגלל זה הרמב"ם סובר שכן. הראב"ד אומר שאין דרך. אני לא יודע.
ר' יואל אשר: לא ברור. יפה כוחם,
ר' יצחק: כל אחד אומר סברות. אני לא רואה. אהמ. המגיד משנה קצת מסכים עם הראב"ד. אומר שזה תלוי. בית הדין צריך לראות אם הם מציקים ממש כל כך חזק או לא. I don't know.
שאלה מעשית: חותנת אלמנה שעושה פאניק
ר' יואל אשר: זה בעצם שאלות שמישהו התקשר אלי אתמול לשאול, בתור כיבוד אב, כיבוד אם, מה שלא יהיה, החותנת אלמנה, כל פעם שהיא באה היא עושה פאניק לו, היא מבקרת. אמרתי לה את הרמב"ם שאדם יכול שהיא יכולה להיות לה טענה או הוא יכול להיות לו טענה. צריך לדעת, צריך להיות עדין עם זה. זה לא פשוט.
ר' יצחק: נו.
התחלת דיון: קונפליקט איפה לגור
אוקיי, עכשיו למדנו שצריך לקנות דירה לאישה. בואו נלמד קבוצה של הלכות, כן? שאר הפרק, שכשיש קונפליקט איפה לגור. מי צודק? כל השומעין לו כאן לכאורה אומר שבית הדין יפסוק שהם...
ר' יואל אשר: שומעין לו אומר שבית הדין
ר' יצחק: שומע את הטענה שלו, בית הדין מקבל את הטענה שלו.
שאלה: מה זה אומר "שומעין לו" למעשה?
לא, צריך ממש לשאול את ה... להבין כאן יותר טוב, כי דיברנו קודם למשל שיש דבר כזה שהאנשים הולכים לבית דין שהם צריכים לתת גט, או שהם בשלום בית. כלומר, רוב ההלכות זה אם הוא יכול להוציא בלי כתובה, או... כן? כלומר, לאדם תמיד יש זכות לגרש את אשתו, סך הכל צריך לתת כתובה. כן? עכשיו, כאן בכל השומעין לו, לא כתוב... והוא אומר כאן אם לא, מה קורה?
הלכות אישות: שומעין לו, מדור, וארצות
הלכה: פירוש "שומעין לו" — מוציא בלא כתובה
ר' יצחק: לא, צריך ממש לשאול את זה, להבין כאן יותר טוב, כי דיברנו קודם למשל שיש דבר כזה שהאנשים הולכים לבית דין שהם צריכים לתת גט, או שלום בית. כלומר, רוב ההלכות זה אם הוא יכול להוציא בלי כתובה, או... כן? כלומר לאדם תמיד יש זכות לגרש את אשתו, סך הכל, צריך לתת כתובה. כן?
עכשיו כאן כשכל השומעין לו, לא כתוב והוא אומר אם לא, מה קורה? הוא יכול להוציא אותה בלי כתובה. זו לכאורה המשמעות של כל שומעין לו כאן אומר, שהוא צודק, ממילא הוא אומר, אם היא מתעקשת, היא מקבלת גט בלי כתובה. זו המשמעות שומעין לו, נכון? הוא יכול לאיים בזה, כלומר הוא יכול לעשות את זה.
כך אני מבין, לא? זה סתם... זה לא, זה לא מוחזק במחשבה, אין בשולחן ערוך בהלכות כראוי מקרה, שבית הדין הולך לצוות על האישה, אני מתכוון לזה בתור עצה טובה, אבל שומעין לו אומר תמיד שבגלל זה יש לו זכות להוציא אותה.
ר' יואל אשר: זה חייב להיות כך, כי שומעין לו אומר, כשלא היה כתוב שומעין לו, היה כתוב אז הוא צודק. שומעין לו אומר, צריך ללכת לבית הדין וצריך לומר את זה, והוא יאמר
ר' יצחק: קבל את זה ו
ר' יואל אשר: הוא לא יוכל לגרש.
ר' יצחק: נכון, כך אני מבין. נכון.
הלכה: האיש שאמר איני דר במדור זה — שכנים רעים או פרוצים
ר' יואל אשר: האיש שאמר איני דר במדור זה מפני שבני אדם רעים או פרוצים או גויים בשכונתי. אני לא רוצה לגור שם, כי אני אגור בבניין דירות אחד או באזור אחד, במקום אחד עם אנשים רעים. אנשים רעים אומר סתם מידות רעות, כן, או גויים.
ר' יצחק: פרוצים בדרך כלל אומר בעבירה, כן?
ר' יואל אשר: כן, כן, ערווה, דברים כאלה, עריות. או גויים בשכונתי, ואני מתיירא מהן. אני פשוט מפחד מהם.
ר' יצחק: כן, אני מפחד מהפרוצים,
ר' יואל אשר: שאני אהיה כמוהם. לא, ואני מתיירא מהן אומר אפילו אם הם לא רעים או פרוצים, אני מפחד מהאנשים מאיזו סיבה. שומעין לו, אומר הרמב"ם, אף על פי שלא הוחזקו בפריצות. אה, מעניין, כי קודם הוא אמר שלעכב אישה מללכת לבית האבל זה רק כשהוחזקו בפריצות. אבל במקרה כזה אדם יכול לדרוש שאני לא רוצה ללכת לגור שם, שכך ציוו חכמים הרחק משכן רע.
דיון: מה הנושא כאן?
ר' יואל אשר: על מה מדברים כאן בכלל שוב? הבעל חייב לספק לאישה מדור, כן? מה הנושא כאן? כאן מדברים שכשיש ויכוח, היא אומרת, "בוא לגור בבית שלי."
ר' יצחק: תראה, "ואפילו היה המדור שלה",
ר' יואל אשר: אפילו היה המדור שלה, אפילו זו הדירה שלה, והיא רוצה לגור שם.
ר' יצחק: הוא לא רוצה לגור אומר שהוא גם אומר לה לגור, והיא אומרת, "אני כן רוצה לגור כאן".
ר' יואל אשר: אה, הוא התחתן איתה, היא אומרת, "אני מאוד נוח בדירה שלי, אתה יכול לבוא לגור כאן איתי". אבל יש לו זכות ש, "התחתנתי איתך, את צריכה לבוא אלי". כלומר, כשאין לו סיבה אמיתית.
ר' יצחק: אם יש לו טענה.
ר' יואל אשר: אם אין לו טענה אמיתית, התחתנת איתה, אבל הוא מתווכח איתה, היא רוצה לגור כאן. אבל אם יש לו טענה של פריצות וכדומה, אז שומעין לו, והיא צריכה ללכת אחריו.
דיון: למה אין צורך בחזקה?
ר' יצחק: אין ראיה, אין חזקה, לא כולם מסכימים שהם אנשים רעים. הוא סובר שהם אנשים רעים,
ר' יואל אשר: נו, זה מספיק. "מוציאה ממנו", יש לו זכות להוציא אותה, לחייב שהוא יעבור, "וילך לגור אצל בני אדם כשרים."
הלכה: וכן היא שאמרה כן — טענת האישה
ר' יואל אשר: "וכן היא שאמרה כן". אומר להיפך, הוא עשה כסות, סליחה, מדור במקום מסוים. אומרת היא, "אני לא רוצה ללכת לשם, כי שם יש אנשים רעים." "אף על פי שהוא אומר, אני איני מקפיד עליהן", אצלי הם נראים כמו אנשים טובים, אנחנו לא נראים
ר' יצחק: כמו אנשים רעים.
ר' יואל אשר: "שומעין לה, מפני שהיא אומרת, אין רצוני שיצא עלי שם רע בשכונת אלו." אנשים שופטים אנשים לפי, איך אומרים את זה? ב, שופטים אנשים לפי עם מי מזדהים, עם מי קרובים, ואנשים יחשבו שאני חלק מהבאמס שגרים באותה עיר. זה כמו קודם, ששם רע שלה, הזהות שלה חשובה.
דיון: למה אצלה הטעם שם רע ולא הרחק משכן רע?
ר' יצחק: מעניין. למה כשהוא אומר, אומרים הרחק משכן רע, והיא לא אכפת לה מזה, היא אכפת לה רק ממה שיגידו עליה. מעניין. כלומר, אפילו אם זה לא ממש משהו כזה?
ר' יואל אשר: לא, כלומר כך, היא לא מספקת את אותו מדור. שאלה טובה, למה לא אומרת היא
ר' יצחק: גם הרחק משכן רע? למה היא צריכה לומר שם רע? שואלים כבר את הקושיא האנשים. אני חושב שיש סיבה, אני חושב שהרחק משכן רע, פרוצים בדרך כלל אומר שהם הולכים הם הולכים להציק לאשתו. אז זה מפריע לבעל, יש לו זכות כולי מצד שלום הבית שלו, הוא לא רוצה שהם יסתובבו עם ה עם הגברים שהולכים להציק לה.
אבל אצלה אין כל כך את הבעיה, כלומר, הוא אומר זה לא מעניין אותי, אין לי פחד מהם, אומרת היא, אבל יגידו עלי. שם רע בדרך כלל אומר גם בעריות, נכון? יגידו שאני גרה באזור שבו אנשים מפלרטטים כל הזמן עם נשים אחרות,
ר' יואל אשר: מבין? אוקיי, אני חושב אולי אחרת, שהאישה יושבת בדרך כלל בזוית ביתה, אז אומרת היא אני לא מקפיד,
ר' יצחק: אני... הוא אומר, הוא אומר אני לא מקפיד.
ר' יואל אשר: לא, אני אומר כך. הבעל נכנס ויוצא, כן? הבעל לא נעול בבית. הוא נכנס ונתקל בשכנים, וזה רע לו. האישה יכולה לומר איפה אני יושבת בכל מקרה בזוית ביתה, אבל מה כן?
ר' יצחק: שם רע, ידעו שאני גרה שם. לא, לא, אני חושב שמתיירא מהן אומר בדיוק את זה, שהוא מפחד שהם הולכים להציק לאשתו, זה המתיירא מהן. מה שאחרים שאלו קודם מה זה אומר שהוא מפחד, והתירוץ הוא שזה חשש.
תרגום לעברית
אבל אם הוא אומר זה לא נוגע לי, אין לי... במילים אחרות אין לי פחד מהם, אני יודע שאשתי היא... אני סומך עליך, אני יודע מה, את מספיק צנועה, אין לי שום חשש שאת תשוחחי עם אותם גברים. אבל היא אומרת אני לא רוצה. למה אני לא רוצה? שואלים אותה מה זאת אומרת, את חושבת שאת פרוצה? את לא פרוצה, את ילדה טובה, לא תסתובבי, את אישה טובה, לא תסתובבי איתם. אבל יאמרו עלי שאני מסתובבת עם האיש הזה, זו בעצמה טענה. אין לה חשש שהיא... כלומר, נניח שהיא באמת היא ישרה, היא לא תימשך אחריהם, משהו כזה.
מעניין, אבל כך אני מבין את הפירוש. אוקיי, זו באופן כללי ההלכה שאפשר אם יש טענה, כן, אם טוענים שיש שם אנשים רעים אפשר ללכת, שניהם, גם הבעל וגם האישה יכולים לטעון בואו נלך לגור במקום שמסתובבים שם אנשים טובים יותר.
הלכה: כל היישוב ארצות ארצות הוא — הגדרות של ארצות, מדינות, כפרים
ר' יואל אשר: עכשיו נלמד באיזו ארץ לגור. הרמב"ם אומר כך: "כל היישוב ארצות ארצות הוא", מה ההקדמה? חידוש גדול! בכל מקום, כל היישוב, בכל מקום שאנשים גרים זה מחולק לארצות שונות. מסיבה כלשהי עדיין לא הצליחו ליצור משפחה גדולה אחת מאושרת, קהילה בינלאומית.
ר' יצחק: הרמב"ם מסביר מה פירוש ארץ ומדינה, כן?
ר' יואל אשר: זה... "כגון ארץ כנען" ארץ כנען? ארץ כנען, פשש, מעניין.
ר' יצחק: ארץ כנען בימי הרמב"ם
ר' יואל אשר: כבר לא הייתה ארץ כנען אלף שנה.
ר' יצחק: אתה מבין למה הוא מתכוון. אנחנו הולכים עכשיו להשתמש במושגים שיש דבר שנקרא ארצות וערים, או מה שהרמב"ם קורא בדרך כלל מדינות, כן, מדינה היא עיר. הוא רוצה לתת לכם בהירות שתבינו כשהוא הולך לומר מארץ לארץ, או ממדינה למדינה באותה ארץ, או ממדינה לכפר באותה ארץ וכו'. אז קודם כל יש דבר כזה שנקרא ארצות. והוא נותן דוגמה, שתתפסו מה הכוונה במילה ארצות, כי כשהרמב"ם אומר מדינה בדרך כלל הוא מתכוון לעיר.
אז לומר ארץ, זה למשל כנען, מצרים, תימן, כוש. שנער וכיוצא בהן. במיוחד כי הרמב"ם משתמש תמיד בפסוקים. הרמב"ם אף פעם לא אומר בבל,
ר' יואל אשר: הוא תמיד אומר שנער, כי בפסוק כתוב כך. אכן. כן. כן. בכל ארץ וארץ בכל ארץ וארץ יש עוד מדינות וכפרים,
ר' יצחק: יש ערים וכפרים.
ר' יואל אשר: וערי ישראל, מהן הערים בארץ ישראל לענין נישואין? כן. אז לענין נישואין מחלקים אותה לשלוש:
ר' יצחק: שלש ארצות היו יהודה,
ר' יואל אשר: היו זה היה פעם, כן. היו יהודה, אזור ירושלים וסביבותיה,
ר' יצחק: עבר הירדן, כן, ירדן, והגליל. הגליל. הנקרא בהיום צפון. כן.
ר' יואל אשר: כן. עדיין קוראים לזה גליל, כן. עכשיו כך.
הלכה: איש שהיה מן הארצות — מארץ לארץ
ר' יצחק: אז כך,
ר' יואל אשר: איש שהיה מארץ מן הארצות, מישהו שבא מאחת הערים, והוא חיפש את מזלו בעיר אחרת, ונשא אשה בארץ אחרת, כופין אותה, יכול לכפות עליה, ויוצאה עמו לארצו, הוא יכול לומר, כמו בפרשה השבועית, בואי לגור אצלי, כן, הוא הולך לחפש את רבקה, והוא מביא אותה חזרה למקום הבעל, ויוצאה עמו לארצו. ואם היא לא רוצה, הוא יכול לומר לה אם את לא רוצה לבוא לגור אצלי, או תצא בלא כתובה, שעל מנת כן נשאה. כשבעל נושא אישה, זה בהנחה שהוא יהיה בעל...
ר' יצחק: סתם, הולכים לגור אצלו.
ר' יואל אשר: סתם, שהוא יוכל לקבל את הזכות באיזו ארץ לגור,
ר' יצחק: ואף על פי שלא פירש.
ר' יואל אשר: אפילו הוא לא פירש זאת מראש, אם כן זה ברור.
הלכה: אבל הנושא אשה באחת מן הארצות — לא מארץ לארץ
ר' יצחק: אבל מה זה אותה ארץ?
ר' יואל אשר: אבל הנושא אשה באחת מן הארצות, והוא מאנשי אותה הארץ.
ר' יצחק: הוא אורח מאותו מקום.
ר' יואל אשר: אדם לא יכול סתם להחליט, אני רוצה, אזור אחר מוצא חן בעיני לגור, כשהוא עדיין לא גר, והוא, אשתו עדיין לא גרה,
ר' יצחק: והוא רוצה עכשיו ללכת לשם.
ר' יואל אשר: אינו יכול להוציאה לארץ אחרת.
ר' יצחק: למה? כי היא לא קיבלה, היא לא חשבה על זה.
ר' יואל אשר: אבל העניין הוא כי היא הייתה צריכה לחשוב שכשהוא בוחר, כשהוא... שמן הסתם הוא ייקח אותה לאזור שלו.
ר' יצחק: הנחה, כשאדם בא מארץ אחרת, להתחתן, בדרך כלל הוא חוזר הביתה איתה לארצו. אבל אדם לא יכול סתם ככה, לבעל אין זכות לקחת את אשתו לאיזו ארץ שהוא רוצה. זה העניין. כן? כן. ממילא הוא לא יכול. אבל, מה הוא כן יכול? אבל,
הלכה: אבל מוציאה ממדינה למדינה או מכפר לכפר באותה הארץ
ר' יואל אשר: אבל מוציאה, הוא כן יכול להוציא ממדינה למדינה, או מכפר לכפר באותה הארץ. הוא כן יכול להחליט איפה לגור בתוך הארץ.
ר' יצחק: כל עוד שניהם מדינה או שניהם כפר. נכון? ואינו יכול,
ר' יואל אשר: מה הוא לא יכול? אה, כלומר, הוא נשאר עם אותו אורח חיים. יש סוג של אורח חיים של מדינה וסוג של אורח חיים של כפר. אבל ואינו יכול להוציאה, הוא לא יכול לעשות את השינוי הגדול, להוציא אותה מעיר לכפר, או להיפך. למה? דומה מאוד למה שלמדנו על מנת שאני בת כפר,
ר' יצחק: בן כפר או מעיר...
ר' יואל אשר: שיש דברים שישיבת המדינה טובה להן, יש דברים מסוימים שטוב לגור בעיר, אתה יודע, זה, יש שם כל מיני חנויות, ויש דברים שישיבת הכפרים טובה להן,
ר' יצחק: יש יותר שטח וכדומה. ממילא, היא יכולה, היא יכולה, הוא יכול לקחת אותה בתוך אותה ארץ לכל עיר אחרת או לכל כפר אחר, אבל לא להחליף. כלומר,
ר' יואל אשר: כשהיא לא מסכימה, כן? עכשיו רואים שבמשנה כתוב כרך ועיר. הרמב"ם מפרש כרך הוא קורא מדינה,
ר' יצחק: ועיר הוא קורא כפר. מה הוא לא יכול? אה, סליחה, מה עוד הוא לא יכול? כלומר, דיברנו שאפשר, זה הוא כן יכול
דינים של הוצאה ממדינה למדינה — ארץ ישראל לעומת חוץ לארץ
הלכה כ (המשך) — דינים של נוה יפה לנוה רע
ר' יצחק: אז ממילא הוא יכול לקחת אותה בתוך אותה ארץ לכל עיר אחרת או לכל כפר אחר, אבל לא להחליף. היא לא תסכים.
ר' יואל אשר: כן? נכון. כן, במשנה כתוב כרך ועיר. הרמב"ם מפרש, כרך הוא קורא מדינה.
ר' יצחק: ועיר הוא קורא כפר. מה הוא לא יכול? סליחה. מה עוד הוא לא יכול? כלומר דיברנו שאפשר, זה הוא כן יכול, אבל אפילו אז הוא לא יכול להחליף את הרמה.
ר' יואל אשר: נכון? כן, מצוין. אומר הרמב"ם: "וכשמוציאה ממדינה למדינה או מכפר לכפר באותה הארץ", שם שהוא כן יכול,
ר' יצחק: הוא יכול לקחת אותה בתוך
ר' יואל אשר: אותה ארץ
ר' יצחק: לכל מדינה אחרת
ר' יואל אשר: או לכל כפר אחר, אבל "אינו מוציאה לא מנוה יפה לנוה רע", הוא לא יכול לקחת אותה ממקום יפה למקום מגונה, אפילו לא ממקום מגונה למקום יפה.
למה? למה לא ממגונה ליפה? כי יפה זה רמה גבוהה יותר, היא תצטרך לעבוד קשה לקנות לעצמה בגדים לפי איך הולכים בעיר המפוארת. "מפני שהיא צריכה להיטפל" להתעסק בזה, "ולבדוק עצמה יפה בנוה היפה, כדי שלא תהיה בו קלה וכעורה." שלא תיראה בבושה, שלא תיראה מגונה, או קלה פירושו כמו זולה.
כי הסטנדרטים גבוהים יותר, היא יכולה לומר אני לא רוצה ללכת לסטנדרט גבוה יותר, זה ישים עלי יותר לחץ. מאוד מעניין, טוב לדעת. לא תמיד זו גדולה כל כך ללכת לאזור שיש שם אנשים טובים יותר.
ר' יצחק: אנשים טובים יותר צריך להתאמץ יותר בשבילם.
ר' יואל אשר: וכן, כן, להיפך. כן. "וכן לא יוציאנה ממקום שרובו ישראל למקום שרובו גויים."
ר' יצחק: גם כי זה יותר גרוע.
ר' יואל אשר: סתם כך. אבל להיפך הוא תמיד יכול לדרוש: "ובכל מקום מוציאין ממקום שרובו גויים" אפילו ממדינה לכפר או משהו כזה? כן.
ר' יצחק: "ובכל מקום מוציאין ממקום שרובו גויים" אה לא, השאלה אם הכוונה כן, אם בתוך אותה מדינה. "ממקום שרובו גויים למקום שרובו ישראל." נכון. אומר הרמב"ם, כל ההלכות האלה שיש, שאי אפשר לקחת לארץ אחרת וכדומה,
ר' יואל אשר: זה דווקא "במה דברים אמורים? מחוצה לארץ לחוצה לארץ". ושתיהן, שתי הארצות, שתי הערים נמצאות בחוץ לארץ, אז אז אומרים כל ההלכות האלה שאפשר לדרוש ממנה להישאר, אי אפשר לדרוש לעבור או בכלל לארץ אחרת וכדומה. או מארץ ישראל לארץ ישראל אם שתיהן בארץ ישראל זו ההלכה מה אפשר ומה אי אפשר. אבל מחוץ לארץ לארץ ישראל אם
ר' יצחק: הוא לוקח
ר' יואל אשר: אישה מחוץ לארץ והוא מחליט שהוא רוצה ללכת לארץ ישראל אז הוא לא יכול, היא לא יכולה לטעון איך זה נוח לי. כופין, כופים לעלות, אפילו מנוה יפה לנוה רע, אפילו היא הולכת ללכת ממקום יפה, אני יודע מחוול למאה שערים לנוה רע. או אפילו ממקום שרובו ישראל, אפילו אם עכשיו יש תקופה שבחוץ לארץ גר העולם, אני יודע, בבל נהייתה עיר יהודית גדולה, ומה שאין כן ארץ ישראל היא עכשיו אחרי החורבן שגרים שם הרבה מאוד גויים, אפילו מכל מקום, ממקום שרובו ישראל למקום שרובו גויים, אבל זה, אבל זה מחוץ לארץ לארץ ישראל, מעלין צריך כן לציית לו, ויש לו כן את הזכות לקרוא לה לגור שם. זה בגלל כל השבח, או המצווה, או העניין הגדול של לגור בארץ ישראל הוא יכול לדרוש. יש חסרונות, אבל אני רוצה לגור בארץ ישראל, והיא לא יכולה לעצור אותו.
ר' יצחק: ואין מוציאין,
ר' יואל אשר: אבל מה לא עושים? להיפך,
ר' יצחק: אומר הרמב"ם, אסור לעולם, לא אסור,
ר' יואל אשר: אין לו זכות, אין לו זכות, אם יהודי מארץ ישראל נושא אישה מארץ ישראל,
ר' יצחק: הוא לא יכול, או אפילו מחוץ לארץ, אין הבדל, לעולם לא. ארץ ישראל חוץ לארץ גובר על כל החידושים שלמדנו.
ר' יואל אשר: אוקיי. אבל אדם לא יכול לדרוש להוציא את אשתו מארץ ישראל לחוץ לארץ. אפילו מנוה רע שרובו גויים, אפילו מדירה גרועה וגרים בין גויים לנוה יפה למקום יפה
ר' יצחק: שרובו ישראל גם לא אפשר. זו הלכה חשובה. נלמד את זה הלאה. אני חושב שזה המשך של אותה הלכה, אני לא מבין בדיוק למה זה צריך להיכתב פעמיים.
דיון: הרמב"ם וישוב ארץ ישראל
ר' יואל אשר: אמר האיש, אומרת שם הגמרא, כי מי שדר בחוץ לארץ הראהו כאילו אין לו אלוה, כאילו עובד עבודה זרה. הרמב"ם לא מביא את זה, אבל זה ה...
ר' יצחק: אמר האיש,
ר' יואל אשר: כן. אה הרמב"ם לא פוסק אה בספר המצוות שלו את מצוות ישוב ארץ ישראל. אבל כאן לכאורה הוא כן לפחות פסק את זה. וכאן רואים שהרמב"ם גם סובר שיש מושג כזה. אולי זו לא מצווה, אבל שיהודי
ר' יצחק: שייך לארץ ישראל. גם בהלכות מלכים הרמב"ם אומר שצריך לגור בארץ ישראל. אה כן? אה כן, הוא רק לא אומר מצוות עשה, אבל כתוב בהלכות
ר' יואל אשר: מלכים שצריך
ר' יצחק: לגור בארץ ישראל. אז, זה לא בדיוק שלא כתוב את זה.
ר' יואל אשר: לא, אני חושב שהעיקר הוא שיש את אלה שלא מביאים את ההלכה כי הם אומרים שהדברים מהגמרא הם בזמן הבית, או הדברים מהמשנה הם בזמן הבית. בזמן הבית? בזמן הזה, לא, תוספות אומרים רבינו חיים שעכשיו אין מצווה לדור בארץ ישראל, כי כבר אין מצוות התלויות בארץ.
ר' יצחק: יכול להיות שבזמן המשנה עדיין היו תרומות ומעשרות. רבי חיים סבר מטעם כי אי אפשר. לא כי אין, תרומות ומעשרות כן יש. רבי חיים הכהן דימה שזה לא אפשרי לקיים. בדיוק הוא צודק, אבל אני לא רוצה להיכנס לזה. אממ וממילא הוא חשב שאין מצווה.
ר' יואל אשר: אבל ברמב"ם רואים שהוא סבר שעדיין כן יש מצווה כזו.
ר' יצחק: כמו שדיברנו בתחילת השיעור, לא ראיה,
ר' יואל אשר: כי הרמב"ם אומר
ר' יצחק: מה שכתוב בגמרא.
ר' יואל אשר: מה מעשי,
ר' יצחק: צריך לשאול מעשית. הרמב"ם מביא את זה, הרמב"ם מביא את זה להלכה. לא ראיה. הרמב"ם לא יכול להשמיט אף גמרא אחת כי הוא סובר שהרמב"ם לא עושה את זה. אבל הרמב"ם לא סובר כגמרא, כשהוא לא היה פוסק כמו הגמרא האם הוא אולי לא היה מביא את זה? לא נכון, אלא אם יש מחלוקת בתוך הגמרא. הרמב"ם לעולם לא יכול לומר שהגמרא היום לא רלוונטית כי יש לו איזה חילוק. זה תוספות עושים את זה, אבל הספר של הרמב"ם לא בנוי על זה. הספר של הרמב"ם בנוי על לומר מה כתוב בגמרא. הלכה למעשה עדיין לא ראיה מה הרמב"ם סובר.
הלכה כא — אמר האיש לעלות / אמרה היא לעלות
ר' יואל אשר: הלאה אומר הרמב"ם: "אמר האיש לעלות לארץ ישראל והיא אינה רוצה", היא לא רוצה, עכשיו הוא יכול לתת לה גט והוא לא צריך לתת לה כתובה, את יכולה לבוא איתי לארץ ישראל, "תצא שלא בכתובה".
להיפך. להיפך: "אמרה היא לעלות", היא רוצה לעלות לארץ ישראל אבל הוא לא רוצה, אז היא צודקת. אז היא צודקת.
ר' יצחק: הוא צריך לתת לה, הוא צריך לתת לה את הכתובה. "יוציא ויתן לה כתובתה", היא תלך לבד לארץ ישראל,
ר' יואל אשר: זו מצווה ללכת לבד גם. אומר הרמב"ם: "והוא הדין לכל" גם בארץ ישראל יש חשוב יותר ופחות חשוב, "והוא הדין לכל מקום מארץ ישראל עם ירושלים". ארץ ישראל לעומת חוץ לארץ זה אותו דבר כמו ירושלים לעומת ערים אחרות. "שהכל מעלין לארץ ישראל",
ר' יצחק: כל אחד אממ הכל פירושו גם הבעל,
ר' יואל אשר: גם האישה. נכון, גם הבעל, גם האישה יכולים לדרוש ללכת לארץ ישראל, "ואין הכל מוציאין משם", לשניהם אין זכות לומר אני רוצה לעזוב את ארץ ישראל. ואותו דבר לגבי ירושלים, שמכל מקום בארץ ישראל כל אחד יכול לדרוש אני רוצה ללכת לירושלים, כי ירושלים חשובה יותר, "ואין הכל מוציאין משם".
כאן רואים ממש שלאו דווקא יש קשר למצווה, אלא יש קשר לחשיבות, כי בוודאי אין
ר' יצחק: אמר האיש לעלות לארץ ישראל והיא אינה רוצה
ר' יואל אשר: תצא שלא בכתובה אמרה היא לעלות והוא אינו רוצה יוציא ויתן לה כתובתה והוא הדין לכל מקום מארץ ישראל עם ירושלים שהכל מעלין לארץ ישראל ואין הכל מוציאין משם והכל מעלין לירושלים ואין הכל מוציאין משם
EN English ›
📋 Shiur Overview
Summary of the Chavrusa Study: Laws of Marriage Chapter 13 — The Obligation of Clothing
---
General Introduction: Structure of the Chapter
The chapter deals with the obligations between husband and wife. The Rambam previously enumerated fourteen obligations, three of which are from the Torah: she'arah, kesusah, ve'onasah. Until now we have studied she'ar (sustenance), and now we are entering into kesus (clothing).
For each of the three obligations (she'ar, kesus, onah) there is an order:
1. What is the measure? — How much sustenance/clothing is required?
2. What else is included? — Sustenance doesn't mean only food (also "pocket money"), clothing doesn't mean only a garment (also household items, dwelling/residence, jewelry, etc.)
3. For whom else? — Whether one must also provide for children
4. What if he is not present? — Whether one can claim/seize in his absence
Kesus also has a social dimension — how she looks among her friends, where she lives, whether she may go out — this comes primarily through madir (dwelling) which is included in kesus.
Three categories of she'ar, kesus, onah:
- She'ar = things that are used up quickly and must constantly be replaced (food, pocket money for bathhouse) — the husband must ask every week/day.
- Kesus = things that are purchased once and last for a longer time until they break (clothes, household items, dwelling).
- Onah = a physical matter between husband and wife.
---
Methodological Introduction: The Rambam's Project — Mishneh Torah as a Book of Laws
The Rambam's Goal
The Rambam wanted, as he writes in his letters, that Klal Yisrael should have a "book of laws" — just as every civilized nation has its laws. His structure: what stands in the Gemara is "obligatory for all Israel to follow."
Innovations:
1. The Rambam's basing himself on the Gemara is itself an innovation — but in practice he couldn't do otherwise, because if he hadn't based himself on the Gemara, people wouldn't have trusted him.
2. The Rambam knew that many terms from the Mishnah/Gemara were unknown in his time — this is seen from his Perush HaMishnah, where he explains every word (like "zuz" — how much it's worth, unfamiliar words he translates into Arabic). In the introduction to Perush HaMishnah he writes explicitly that this is one of the functions of a commentary — to explain translations.
3. The wonder: In Mishneh Torah he doesn't do this — he writes words like "kufach" or "chagor" without explanation, even though he knows the reader won't understand. Most of the time he copies the language of the Mishnah/Gemara without translation. This proves that the Rambam didn't hold that Mishneh Torah is a practical "Shemiras Shabbos K'Hilchasah" — one cannot simply learn practical halachah from it if one doesn't even know what the words mean.
4. Counter-point: In the Rambam's time there was no book that was even close to his in practicality — of everything that existed, this is the closest to practical. But the answer is that the Geonim used to write practical halachah l'ma'aseh works.
The Rambam's Method: One Should Not Write a "Shemiras Shabbos K'Hilchasah"
5. A philosophical question on the Torah's detailed laws — Plato and Aristotle (of whom the Rambam was a great follower) already said that it's not possible to write rules/laws that cover every detail. Reality is too complicated — every wedding is different, every city, every time, every person. When a question comes before a rabbi/beis din, one always needs the judgment of the chacham/moreh hora'ah of the time. On the contrary — the more detailed halachos one makes, the worse it becomes, because the rabbi becomes "stuck" and cannot change according to reality, because he must follow exactly what is written, due to "chukah achas yihyeh lachem."
6. The Rambam understood this — although he never says it clearly. The clearest places are: Hilchos Mamrim, and the introduction to Perush HaMishnayos. The Rambam holds that the essence of halachic obligations is only in a general way — even a detail that stands in the Mishnah is only according to that time's reality, today it can be slightly different.
7. The Rambam lays down in Hilchos Mamrim that the main "job" of the sages of the generations is "eis la'asos laHashem heferu Torasecha" — to know when one must enforce a halachah and when not. One doesn't change the halachah, God forbid, but one doesn't enforce it when it's not beneficial in the situation.
8. Note regarding "lo tosifu" and "lo tigre'u": Therefore one understands why the Rambam is so preoccupied with "lo tosifu" and "lo tigre'u" — because this is the job of a rabbi (eis la'asos), one must pay very careful attention to the boundaries.
9. The Rambam says explicitly in Moreh Nevuchim Part 2 Chapters 41-42 that the reason for "lo tosifu/lo tigre'u" is: since the main function of the sages of the generations is to say "here yes, here no," people will think it's "Purim" (hefker). Therefore one says: "No, the law remains as an eternal statute forever" — but today, at this time, according to the matter, one can act differently.
Hora'as Sha'ah — A Dispute with Nefesh HaChaim and Tanya
10. The Rambam holds that hora'as sha'ah is not limited to prophets or to the "Torah squad" (as Nefesh HaChaim and Tanya say). Every beis din can say one should transgress the Torah — but one must say that the Torah is eternal, only "today it's not worthwhile to fulfill the mitzvah" or "to change slightly." Nefesh HaChaim and Tanya are "wrong" on this point.
11. The deeper matter: With this one fulfills both sides — both the people take seriously that there is a law from the Almighty, and the practical need is satisfied. It's important that there should be an idea of an eternal law, but it's important that in practice it shouldn't be eternal.
12. Note regarding hora'as sha'ah vs. change in reality: Eliyahu at Mount Carmel (which the Rambam mentions by hora'as sha'ah) is a completely different thing — there they actually worshiped idolatry. Here we're talking about understanding how one fulfills the words of the Torah when reality has changed — for example, the Torah doesn't want exactly fifty zuz, but that one should satisfy the wife. But in a broader sense one can understand that Eliyahu's bamah is also the same principle — the Torah doesn't say "don't make a bamah" simply, but so that it should be avodas Hashem.
Why Does the Rambam Write Details and Not Just Principles?
13. R' Chasdai Crescas's critique: He attacked the Rambam for this — why does he write all the details instead of just principles? One cannot dismiss the point of such a gadol.
14. Answer: Halachah is a practical art — one doesn't learn it from principles alone, but from examples. When the Rambam gives a "whole story" — in summer this way, in winter this way — one gets a better idea than from a principle alone, which one can interpret as one wishes. The details from then give the judge a glimpse into the background (for example how much a person spent in the time of the Mishnah), so that he can "medameh milsa l'milsa" — which is what Talmud means — and rule according to today's reality.
15. The Rambam's book is not a "Shemiras Shabbos K'Hilchasah" — because such a book makes fixed laws out of things that shouldn't be fixed. The moreh hora'ah must look in the Rambam every day, not rule exactly what stands there, but understand the idea, be medameh milsa l'milsa, and from that rule according to today's situation.
Shimush Chachamim as a Learning Method
16. Halachah is a practical art — just as one learns to build a house not from principles but from seeing practical examples, so one learns halachah through shimush chachamim — one sees many cases and acquires judgment.
17. Principles are always abstractions — one cannot convey effective principles, only details. The Rambam himself almost never gives abstract principles, but a "bunch of details" that together build understanding. Example: the word "anger" as an abstract concept is an abstraction, but the true wisdom lies only in the details. Another example: shalom bayis — the main "shiur" that people follow is what they saw by father and mother, not formal principles.
18. Practical application for our study: Learning Mishnayos and Rambam is less than actual shimush, but one gets "certain ideas how a life works, how the sages view what's missing." This is not as proofs for today's questions, but a feeling for the system. Example: whether a husband is obligated to buy a "bugaboo carriage" (stroller) — one cannot directly rule from the Mishnah, but one sees that the halachah speaks of things that are the "bugaboo carriage" of their time, and that one follows the local custom and the status of the family.
---
Halachah 12 — How Much Clothing Must He Give Her
The Rambam's words: "How much clothing must he give her — garments worth fifty zuz from year to year from the currency of those days, which comes out to six dinars and a quarter dinar of silver. He gives them to her new in the rainy season, and with their worn state [she wears them] in the summer season... and the worn-out ones — which are the remainder of the clothing — behold they are hers... and he gives her a belt for her waist, and a kufach for her head, and shoes from festival to festival."
Explanation: The annual budget for clothing is fifty zuz (= six dinars and a quarter dinar of silver). One buys new clothes for the rainy season, and the worn ones (bela'os) she wears in the summer. The worn-out ones (shechaqim) remain hers. Additionally she receives a belt, a head covering (kufach), and new shoes from festival to festival.
Innovations:
1. Why does the Rambam bring historical measures that are no longer relevant? The Rambam writes a "law book" — a Mishneh Torah for all generations. But the fifty zuz is a measure from the time of the Mishnah, the conversion to dinars is from the time of the Gemara, and in the Rambam's time itself there were already other currencies. Why learn history? — What is the practical benefit? (The answer lies in the methodological introduction above — the Rambam brings all the details from Mishnah and Gemara because this is part of the canonical book of laws, and it gives the judge a glimpse into the background in order to be medameh milsa l'milsa.)
2. The difference between kesus and machatzis hashekel: By machatzis hashekel the Rambam says explicitly that one must calculate the value of the original silver and give at least that — a minimum halachah. But by kesus there is no such halachah that one should calculate fifty zuz from the time of the Mishnah in today's dollars. The obligation is dependent on the local custom, not on a fixed sum.
3. In beis din the number is also not practical: The measure can be relevant in a beis din — if a wife claims she doesn't receive enough. But even then one must compare to today's prices, and it may be that today laundry has become cheaper (through large companies), so the old measure would perhaps give more than what is normal — and no beis din will obligate a husband to buy more expensive laundry because of an old measure.
4. The system of clothing — winter/summer: Old woolen garments were heavy and full of material. Over time pieces tore off and the fabric became thinner. In summer when one wants thin clothing, one can wear the same garments that are already worn out. Therefore one doesn't need to buy two sets a year — only once.
5. Shechaqim vs. bela'os: "Shechaqim" is an even worse level than bela'os — from the language "shochaqim yafeh yafeh" (rubbing/wearing down). These are the very worn-out pieces that remain after everything.
6. Mosar hakesus — hers: This connects with the previous halachah about mosar hamazon. The reason why she needs the old rags — (a) for her days of niddah (when people used to wear special clothing), (b) for summer days. Both things are a leniency for the husband — he doesn't need to buy extra niddah clothing and not extra summer clothing.
7. Kufach: The word "kufach" also appears by "kufach tanur v'kirayim" (a type of oven), and it may be that the head covering looks similar to that form.
8. Shoes from festival to festival — three times a year? Between Pesach and Shavuos is barely time — does it mean three times a year? Two ways to understand: (a) Shoes wear out quickly, one needs three times a year, and one gives them before yom tov; (b) It's a law of simchas yom tov. It's not a law of yom tov per se — but since one needs several pairs of shoes a year anyway, one already buys them in honor of yom tov.
9. [Digression: obligation to buy clothing for yom tov]: In Hilchos Yom Tov the Rambam does say that one should buy a new garment for the wife. But it's not a separate yom tov obligation to buy new clothing. The Rambam in Hilchos Yom Tov means that a wife rejoices when she dresses beautifully — the husband must make sure she has nice clothing, but if she already has from the rainy season a set of Shabbos/yom tov clothing, that's enough. In Hilchos Yom Tov the Rambam speaks of colorful garments — something like a shawl, a kerchief — not a whole outfit. Another reasoning: shoes from festival to festival can be connected with aliyah l'regel — one went up on foot to Jerusalem, one needs new shoes. But women are exempt from aliyah l'regel (yera'eh kol zechurcha), although pious women used to come along.
[Digression: silver value and machatzis hashekel] — One wondered how silver is so cheap today compared to then (how can half a shekel pay for sacrifices for a whole year?). Research shows that silver was indeed worth much more then.
---
Halachah 12 (end) / Halachah 13 — In What Case: Clothing According to Place and Time
The Rambam's words: "In what case are these words said — in those days and in the Land of Israel. But in other times and other places the money is not the main thing... rather the main thing we rely on is that we obligate him to give her garments suitable for the rainy season and for the summer season, at the minimum that every housewife wears there in that country."
Explanation: The measure of clothing given in the Mishnah is only for the Land of Israel in those times. In other times and places one doesn't look at a specific sum of money, but at the standard of an "ishah ba'alas bayis" in that city — the minimum that a respectable woman wears there.
Innovations:
1. Source in the Gemara: The Rambam's qualification "in those days and in the Land of Israel" is not the Rambam's own innovation — it already comes from the Gemara. The Gemara in Babylonia already said that by them it's different — one doesn't need so many shoes, and not exactly the same sum of money.
2. Question: Can a husband claim that today's standards are crazy? (women go shopping every Sunday) and he only needs to buy once a year? The conclusion: The Rambam says "at minimum" — the minimum that the poorest respectable woman in the city wears. But if the local custom is that one must buy more often, one must adapt.
3. Summer/winter clothes according to place: In the Land of Israel one could use the same clothes for both seasons. But in a place like America where winter is very cold, one cannot use the same clothes — the husband must buy extra for each season. This is the intent of "for the rainy season and for the summer season" — it goes according to the place.
---
Halachah 14 — And Included in Clothing: Household Items and Dwelling
The Rambam's words: "And included in the clothing that he owes her are household items and a dwelling in which she sits."
Explanation: Under the category of "kesus" from the Torah is also included household items (kelei bayis) and a dwelling (madir).
Innovations:
1. Why is madir included in kesus? A roof over the head is like a larger garment — kesus covers the body, and a house covers the person so they won't be exposed. It's the same principle on a larger scale.
2. Kiryas Sefer (Maharik ben Chaviv) brings a proof from the verse "im beis ishah nadrah" — one sees that a wife lives in the husband's house, which shows that the husband must provide a house.
3. Question: Is there then a hava amina that one doesn't need to provide a dwelling? It must be from the Torah — it can't be that from the Torah he only needs to give a garment and she should live in the mountains.
4. Another approach — one of the commentators said that "onasah" means a house (from the language "me'onah"), but the Rambam didn't accept this — he puts madir under kesus.
5. About the verse "she'arah kesusah ve'onasah": The verse actually only speaks about the case when he takes a second wife upon the maidservant — he shouldn't diminish from the first. This means that the main obligation of she'ar kesus ve'onah for a normal wife is simple — the verse innovates only that even for a wife with lower standards (maidservant) one must also give. It's not so important under which category it falls — "the whole list is... the Torah says give her what a wife needs."
---
Halachah 14 (continued) — Household Items
The Rambam's words: "And what are household items? A made bed, and a mat or reed mat to sit on, and eating and drinking utensils like a pot and a bowl and a cup and a bottle and the like."
Explanation: The household items that the husband must provide: a bed with bedding, a mat to sit on, and dishes like a pot, plate, glasses, bottles.
Innovations:
1. "Mitah mutzaas" — can mean a bed with bedding, but in those times people sat on beds at the meal, so "mitah" can also mean where one sits.
2. "Mafatz o machtzeles" — a mat/mattress to sit on. The order was that one sat on the floor on such a mat, not directly on the ground.
---
Halachah 14 (continued) — The Measure of the Dwelling
The Rambam's words: "And the dwelling — that he rents for her a room of four amos by four amos, and it should have a courtyard outside it for use, and it should have a bathroom outside of it."
Explanation: The husband must rent (or buy) a room of minimum 4×4 amos, with a courtyard outside for use, and a bathroom outside the house.
Innovations:
1. For whom is the 4×4 amos? This is the minimum for her alone. If he lives with her, the house must be larger. The foundation: four amos is "mekomo shel adam" (as we learned in Hilchos Shabbos) — she shouldn't be cramped.
2. An important reasoning about the context of these halachos: All the halachos here are perhaps framed in a situation where the husband doesn't live with the wife — for example he has multiple wives (like Yaakov with Rachel and Leah — each had her own tent), or like the source of the verse "acheres yikach lo" where he lives with the new wife and the maidservant needs her own house. When he lives with her together there's no question — his house must also include everything she needs. "Ve'ochel imah mileylei Shabbos" also fits with this — he comes to eat with her Friday night, which means he doesn't live there constantly.
3. Chatzer: In those times the courtyard was the main living space — one didn't stay indoors so much, but in the courtyard one did all activities.
4. Beis hakisei chutz mimenu: The Rambam is precise that the bathroom should be outside the house (not inside).
5. Rechavah chutzah lo: The "rechavah" is a courtyard in front of the house, because then one did most of life – washing laundry, baking, cooking – outside in the courtyard. "Chutz mimenu" by beis hakisei means it should be close to the house but not inside.
6. Question about today's times: If someone lives in a basement with his wife without a rechavah – is that a problem? The answer: Today one does most work indoors, so "rechavah" is not the custom. "Rechavah" means a place "for use" – today the house itself is the place for use. Also: one must provide a shower/bath, because it's at least as important as a bathhouse.
---
Halachah 14 (continued) — Jewelry
The Rambam's words: "And likewise we obligate him to give her jewelry, like colorful garments to wrap around her head and her forehead, and makeup and rouge and the like, so that she won't become repulsive to him."
Explanation: The husband is obligated to give jewelry – beautiful colored kerchiefs for the head, makeup (puch v'sarok), and the like – so that she won't become repulsive in his eyes.
Innovations:
1. Jewelry is included under kesus – the Rambam puts it under kesus, not as a separate category. This is a third level: kesus is basic (laundry), jewelry is already a luxury, but because it's "so she won't become repulsive to him" it becomes a necessity for a wife with a husband, so it enters into the category of kesus.
2. Important practical application: For a girl (without a husband) colorful garments would be a luxury, not kesus. But for a married woman, because here there's a reason – so she won't become repulsive to him – it becomes a basic obligation. This means that the category of "kesus" for a wife is broader than for a regular person.
3. Jewelry here doesn't mean diamonds and gold – although in the Rambam's time there were also golden jewelry, the Rambam here means colorful garments, beautiful kerchiefs, makeup – not expensive things. But by a wealthy person we'll soon see that he must indeed give gold and silver.
4. [Note:] The verse "lo chachol v'lo sarok v'lo ya'alas chen" that one sings for a bride — a bride doesn't need makeup, but a wife does need it.
---
Halachah 14 (continued) — In What Case: Everything According to His Wealth
The Rambam's words: "In what case are these words said? For the poor of Israel, but for the wealthy everything is according to his wealth. Even if it was fitting to buy her silk and embroidered items and golden vessels, we force him and he gives. And likewise the dwelling according to his wealth, and the jewelry and household items, everything according to his wealth."
Explanation: All the minimums that are calculated are for the poorest Jew. A wealthy husband must give according to his wealth – even silk clothes, embroidered things, golden vessels – we can force him.
Innovations:
1. The "in what case" goes back to all the halachos from before – kesus, madir, jewelry, household items – not just one thing.
2. Just as by sustenance, the minimum is very important because it's a complete obligation.
---
Halachah: And If His Hand Is Short — We Force Him to Divorce
The Rambam's words: "And if his hand is short to give her even like the poor of Israel... we force him to divorce, and the kesubah will be a debt upon him until he becomes wealthy."
Explanation: If he cannot give even the minimum, we force him to give a get (if she wants). The kesubah remains a debt until he becomes wealthy.
Innovations:
1. Rema (Even HaEzer 73) brings an opinion (Rabbeinu Tam): "Some say we don't force him to divorce since he doesn't have." This is a leniency – whoever doesn't have, doesn't have, we don't force him to divorce.
2. Explanation for the Rema's leniency: The reality in exile – Jews really didn't have. The Mishnayos are written for a reality where every Jew has an inheritance in the Land of Israel (four amos), he has from where to take. There the question is only whether he's a wicked person who doesn't give. But in exile, where he really doesn't have – what does forcing him to divorce help? She'll remain without a husband and without money.
3. Question: Why not use the charity system (kupah, tamchui) instead of forcing him to divorce? Answer: She can say she doesn't want from the kupah – she wants her husband to provide. Also: let the kupah give him and he should give it to her. But it seems this doesn't work that way.
4. [Digression: Rabbi Akiva and Rachel:] Rabbi Akiva left his wife Rachel without money, she didn't have any straw. This is a matter of mechilah – she forgave. The Zohar (Parshas Bereishis) says on "al ken ya'azov ish es aviv v'es imo v'davak b'ishto" that a princess who fell in love with a simple man doesn't need beautiful things because she wants the man. But this is "nice Torah thoughts" – in practice a person needs their basics.
---
Halachah: Clothing and Dwelling for Young Sons and Daughters
The Rambam's words: "And not only the wife, but his sons and daughters who are minors of six years or less, he is obligated to give them sufficient clothing, and utensils for use, and a dwelling to live in. And he doesn't give them according to his wealth but according to their need only."
Explanation: Not only the wife – also small children (up to six years) he must give kesus, household items, and a place to live. But for children it's only according to their need, not according to his wealth.
Innovations:
1. Difference between wife and children: By a wife there's a law of "according to his wealth" – a wealthy husband must give golden clothes. By children – even a wealthy husband only needs to give "according to their need only," what they need, not more.
2. Question: Why doesn't the Rambam mention the enactment of the sages (which we learned by sustenance) that we force even after six years? By sustenance the sages enacted that we force even after six years. By kesus the Rambam says nothing about it. It seems that kesus is "not as important" in this regard – but this is difficult, because being naked is like being hungry. Perhaps it means only that new laundry every year is not so urgent. The Chelkas Mechokek and Beis Shmuel say that kesus also applies to older children, but in the Rambam it doesn't stand explicitly.
3. Practical note: A normal person provides for his children also according to his wealth – but here we're talking about when we force him, and there the obligation is only according to their need.
---
Halachah: This is the Rule — Whoever Has Sustenance Obligations Upon Him
The Rambam's words: "This is the rule: whoever has sustenance obligations upon him, whether in his lifetime or after his death... and whoever beis din sells for his sustenance – for his clothing and household items and dwelling"
Explanation: Everyone who has a sustenance obligation – whether in his lifetime or after his death (like a widow from the husband's estate) – has the same laws for kesus, household items and dwelling. Also the laws of beis din selling assets when the husband has gone away apply equally for kesus, household items and dwelling.
---
Halachah: Jewelry When the Husband Has Gone Away / Became Insane / Became Deaf
The Rambam's words: "The wife whose husband went away and beis din assessed sustenance for her – they don't assess jewelry for her, since she has no husband to adorn herself for." "But one whose husband became insane or deaf – they assess jewelry for her."
Explanation: When the husband has gone away and beis din assesses sustenance, kesus, household items and dwelling rent – jewelry doesn't come with it. The reason: jewelry is only part of kesus because "so she won't become repulsive to her husband" – when the husband isn't there, the reason falls away. But when the husband became a shoteh or deaf, they do assess jewelry, because after all there is a husband.
Innovations:
1. Jewelry is not literally part of the word "kesus." It enters into the category of kesus only when according to the situation it's missing – specifically so she won't become repulsive to her husband. But when the husband isn't there, jewelry is "extra" – more than what one needs to look like a person.
2. What a wife needs to go out or go to a simchah – that is kesus. But makeup and such extra things – that is jewelry.
3. A humorous observation: To be an expert on makeup one doesn't need to have intelligence or be able to speak – the matter of so she won't become repulsive to her husband also applies when the husband is a shoteh/deaf person.
---
Halachah: The Law of Claims Regarding Clothing
The Rambam's words: "And the law of the husband with his wife regarding claims of clothing and vessels and house rent – is like their law regarding claims of sustenance"
Explanation: All the laws of claims (he says "I gave," she says "you didn't give," who swears, who is motzi) – are the same by kesus, vessels and house rent as by sustenance.
---
Halachah: One Who Makes a Vow Against His Wife From Adorning Herself
The Rambam's words: "One who makes a vow against his wife [that she not adorn herself] with one of all the types – in poverty: one year he maintains it, more than that – either he annuls his vow or divorces and gives the kesubah. And in wealth: [up to] thirty days... more than that – either he annuls his vow or divorces and gives the kesubah"
Explanation: If a husband makes a vow that his wife should not adorn herself even with one type of jewelry: by a poor person – up to a year; by a wealthy person – up to thirty days. After that he must annul the vow or give a get with kesubah.
Innovations:
1. Mechanism of the vow: A husband cannot directly make a vow on his wife. He can only forbid himself – for example, forbid relations on himself if she adorns herself, or forbid his house/things to her if she adorns herself. This is what "one who makes a vow against his wife" means.
2. Why the difference between poor and wealthy: First explanation: A poor woman has fewer jewelry to begin with, so not having jewelry for a whole year is a smaller deal. A wealthy woman has a lot of jewelry, so it's a bigger difference. Second explanation: By a poor person he does it out of poverty, so we give him more time to figure out a solution. Counter-point: On the contrary, by a poor woman this is the one thing she
still has, if you take it away from her, so it's perhaps even more important for her.
3. Why does one need a vow? If he doesn't have money, let him simply say "I don't have" – why does he need to make a vow? Answer: He makes a vow so she'll stop nagging him – instead of her constantly demanding from him, he makes a vow and "end that's it." A vow is a "piety" – a pious way to control.
4. [Digression: source for the boundary of time in divorce questions]: In divorce questions there's a constant question how long a side can demand "give me more time, I'll work it out." R' Chaim Palaggi says a boundary of a year. "One year he maintains it" can be a bit of a source/asmachta – that a year is a boundary for how long one can let a couple try. But one cannot make a rule, because by fruits (learned earlier) it said thirty days, by jewelry there's a difference between poor/wealthy – it depends on the subject.
5. Why does this stand by kesus? Vow-laws are more relevant to kesus than to other things, because kesus is the way she looks. A broader point: a wife has a right to jewelry, and a husband cannot come with "I'm pious, I don't hold of jewelry" – she has a right. A vow was the pious way how people used to know how to maneuver around this. In today's times one finds other excuses (for example "the rabbi says one may not"), but it's the same halachah.
6. The Gemara's reason: The Gemara says that perhaps the husband doesn't want to have an "ishah nidrenis" – but here we're talking about the husband's vow, not hers.
---
Halachah: One Who Made a Vow That She Not Go to the Bathhouse
The Rambam's words: "One who made a vow that she not go to the bathhouse — in cities one week, in villages two weeks. More than this — either he annuls his vow or divorces and gives the kesubah."
Explanation: If the husband makes a vow that his wife should not go to the bathhouse: in large cities (kerachim) where bathhouses are everywhere – one week. In villages (kefarim) where one must travel in – two weeks. More than that – he must annul or give a get with kesubah.
---
Halachah: One Who Made a Vow That She Not Wear Shoes
The Rambam's words: "One who made a vow that she not wear shoes — in villages three days, in cities from time to time."
Explanation: In villages one can hold out three days without shoes, because people sometimes go around without shoes. In large cities – only 24 hours, because there it's a social issue and one can also get hurt.
---
Halachah: One Who Made a Vow That She Not Lend or Borrow
The Rambam's words: "One who made a vow that she not lend or borrow from household items that it's customary for all neighbors to borrow and lend, like a sieve and a sifter, a mill and an oven and the like — either he annuls his vow or divorces and gives the kesubah, because he gives her a bad name among her neighbors."
Explanation: When the husband makes a vow that she should not borrow or lend small household items (sieves, mills, ovens) – he must annul or give a get with kesubah, because he gives her a bad name among the neighbors.
Innovations:
1. Social aspect vs. monetary right: Seemingly the husband has a monetary right — mah shekanasah ishah kanah ba'alah — he has the halachic right not to let his vessels be borrowed. But in practice there's a social aspect that's stronger: the neighbors will think she's stingy or not part of the group, and this is an affront to her honor.
---
Halachah: And Likewise She — When She Makes a Vow That Harms Him
The Rambam's words: "And likewise she who vowed that she not lend or borrow a sieve and sifter, a mill and an oven and the like, and that she not weave nice garments for her son in a place where it's customary to weave them for sons — she goes out without a kesubah, because she gives him a bad name among his neighbors."
Explanation: If she makes a vow not to borrow/lend, or not to make nice clothes for her child (in a place where that's the custom) – he can send her out without a kesubah, because she gives him a bad name – that he's a miser.
Innovations:
1. Question: Why can't he annul her vow? A husband has the right of annulling vows by his wife. Answer (in the name of Shulchan Aruch): Perhaps he cannot annul such things – because annulment only goes on inui nefesh or beino l'veinah, and perhaps this doesn't fall into any category. Inui nefesh is a limited thing – it means actually physical, not social shame.
2. Difference between "ishah nidrenis" and "content of the vow": Earlier (in previous halachos) we spoke of "ishah nidrenis" – a wife who makes vows on herself (not to eat meat etc.), where the husband can say "I cannot tolerate an ishah nidrenis" even after annulling. Here we're not talking about the "nidrenis" problem, but about the content of the vow – the content of the vow harms him socially. This is a completely different problem.
3. Vow vs. laziness: If a wife simply doesn't make clothes for her son (without a vow), wouldn't he also divorce? What's the difference? Answer: Perhaps when someone is lazy is one thing, but when someone has principles (makes a vow) it hurts much more – it's worse, not better.
4. Why does he get a bad name when she makes the vow? When he makes the vow, one understands that she gets a bad name. But when she makes the vow – why "she gives him a bad name among his neighbors"? Answer: Because the neighbors will think the husband made it. But in truth both get a bad name, and both can have the claim.
5. [Digression: social commentary on vows in modern times]: People use "kabbalos" as an excuse (for example "I have a kabbalah I don't touch smartphones") – the Rambam's principle is that a vow that disturbs others makes it worse, not better. Also: people who cannot say "no" use vows as a tool, but this is a bad trait – one must be able to say no without a vow.
---
Halachah 11 — Radid (Large Shawl) and the Right to Go Out
The Rambam's words: "Places where their custom is that a wife not go out in the market with only the kufach on her head, until there is upon her a radid that covers her whole body like a garment — he gives her as part of the clothing the least of all the radids. And if he was wealthy — he gives according to his wealth, so that she can go out in it to the house of mourning or to the house of celebration."
Explanation: In places where the custom is that women cover themselves with a large shawl (radid) when they go out – the husband must buy this. A regular man gives the minimum; a wealthy man gives according to his wealth.
Innovations:
1. Modesty vs. humanity: The radid can be a matter of modesty (das Yehudis – if the custom is so and she doesn't go with it, it's a transgression), but it can also be a matter of humanity – if the custom is to wear something specific, he must buy it so she can function normally in society.
2. Question: Why must he buy "going-out clothes"? All other garments she also needs at home, but a radid is by definition only for going out in the public domain. Why shouldn't he be able to say "sit at home, kol kevudah bas melech penimah"?
3. The Rambam's answer – the right to go out: "Because every wife has the right to go out and go to her father's house to visit him, and to the house of mourning and to the house of celebration, to do kindness with her friends and relatives, so that they will come to her." Every wife has the right to go out – to visit her father, go to a shivah, go to a simchah, and do kindness with her friends and relatives. Therefore she needs clothes for going out.
4. "To do kindness" = social interaction: "To do kindness with her friends" doesn't mean only formal mitzvos (funeral, shivah, wedding), but also just social interaction – "hanging out" with friends. This is gemilus chasadim – I provide you a nice gathering, you provide me. "Olam chesed yibaneh." The Rambam's language "so that they will come to her" confirms this – it's a reciprocal relationship.
5. Chesed is not necessarily selfless: Many people think that chesed means only when it's not selfish. But here it stands explicitly that one does chesed for the other so that the other will do it back for you. Chesed means a healthy relationship – when one goes to the other's wedding because he has a relationship with him, not because the other is pitiful. When one goes only out of pity, no one has pleasure from it. Gemilus means "repaying" social debts.
6. "She'einah b'veis hasohar" – the husband is not a jailer: A husband cannot imprison his wife. Even a jailer provides for the prisoner four by four – but the husband must do more: he must give her the ability to go out and be socially healthy. There were people who thought that according to the Gemara "sha'ah no'el bifnei ishto v'yotzei" one may indeed imprison a wife – but the Rambam doesn't say so.
---
Halachah 13 — Limiting How Often a Wife Goes Out
The Rambam's words: "But it is a disgrace for a wife to be going out constantly, sometimes outside, sometimes in the streets. And the husband may prevent his wife from this, and not let her go out except about once a month or twice a month according to the need. For there is no beauty for a wife except to sit in the corner of her house, as it is written 'all the glory of the king's daughter is inward.'"
Explanation: The Rambam balances: a wife must indeed be able to go out, but not too much. A wife who is constantly outside is a "street woman" – this is a disgrace. The husband has a right to limit it to about once or twice a month, according to the need.
Innovations:
1. "Sometimes outside, sometimes in the streets" – language from Mishlei: The language comes from a verse in Mishlei (Mishlei 7:12 approximately), which the Rambam brings specifically.
2. "According to the need" vs. "once a month" – a bit of a contradiction: The answer: The Rambam gives an example – in his time that was the normal need. But it depends on the place – for example in Williamsburg where there are weddings every night, the "need" is different.
3. The difference between social obligations and just going out: It's reasonable that the "once a month" speaks when she has no specific mitzvah (beis avel, beis hamishteh, beis aviha). When a mitzvah is needed – let her go as often as it happens. But just for herself to get air, she must go out minimum once-twice a month. Another opinion: The Rambam looks at everything together, how often one needs to go visit the father included, and then a visit meant a whole day, not three minutes.
4. "Kol kevudah bas melech penimah" – literal vs. homiletical: The Rambam brings this verse (Tehillim 45) as a proof. But the literal meaning of the verse is completely different: The psalm is a song for a king's wedding (perhaps King Solomon). "Kol kevudah bas melech penimah" means that they bring in the princess to the king with all the beautiful things – "mimishbetzos zahav levushah, l'rekamos tuval lamelech." "Kevudah" perhaps means "baggage/cargo" (like kevudah = baggage), and "penimah" means that one brings it in to the king. But according to the homiletical interpretation it's translated that a woman's honor is inward – at home.
5. Question: Why doesn't the Rambam bring the verse "ishtecha k'gefen poriyah b'yarksei veisecha" (Tehillim 128) – which is literally "in the corner of your house"? That would have been a better proof. No answer is given.
6. "Bizvis beishah" – what does "corner" mean? Perhaps it means she shouldn't sit on the "rechavah" (the public space), but inside the house.
7. "Yatzanis" – the matter is not just going out, but mingling among men: In the heimish community this is not relevant at all – a wife can go out with her friends all day and all night, because she doesn't mingle among men.
8. Local custom – modesty vs. honor: The covered going (radid, hijab) is not only a modesty matter, but also an honor/class matter – just as an important rabbi doesn't go out without a coat. A wife should maintain her high level of class.
9. [Digression: Rivkah Imeinu]: Rivkah went with the pitchers every day – she mingled with the shepherds, but not with men. This shows that a girl (before marriage) conducted herself differently than a married woman.
---
Halachah 14 — One Who Makes a Vow Against His Wife That She Not Go to Her Father's House
The Rambam's words: "One who makes a vow against his wife that she not go to her father's house – when they are with her in the city, one month we wait for him, two – he divorces and gives the kesubah. And when they are in another city, one festival we wait for him, two – he divorces and gives the kesubah."
Explanation: If a husband makes his wife vow that she should not go to her father: when they live in one city – one month we wait, two months – he must divorce. When the father lives in another city – one festival (yom tov) we wait, two festivals – he must divorce.
Innovations:
1. Minimum right of a wife: From here we learn that a wife has a minimum right to visit her father – at least once a month when they live in one city, and at least once a festival when in another city.
2. The Rambam's ruling vs. the Mishnah: In the Mishnah it says "one festival" and then "three," and there are opinions that at two one begins to judge. The Rambam rules that at two it's already divorce and give kesubah.
3. "Regel" – for yom tov a wife wants to go to her father: When the father is in another city, one counts according to regalim (festivals), because that's when a wife wants to visit her father.
---
Halachah: One Who Makes a Vow Against His Wife That She Not Go to the House of Mourning or House of Celebration
The Rambam's words: "One who makes a vow against his wife that she not go to the house of mourning and the house of celebration — either he annuls his vow or divorces and gives the kesubah", because "this is like one who imprisoned her in jail and locked before her."
Explanation: If a husband makes a vow that his wife should not go to beis avel or beis hamishteh, he must annul the vow or give her a get with kesubah, because this is like imprisoning her in captivity.
Innovations:
1. "In that house of mourning or house of celebration" – he can only prevent from a specific place where "pritzim were established there," not a general prohibition on all weddings/shivas. He cannot say "in all places there are pritzim" – this must be a concrete, proven claim.
2. The Gemara's question: Beis hamishteh one understands why she wants to go, but beis avel – perhaps she herself doesn't want to go? The Gemara answers: Beis avel means that at her own funeral no one will come, because she didn't go to anyone's funerals – a practical consequence of social isolation.
3. [Digression: will of the Gra]: The Gra wrote that one shouldn't let the wife go to shul even on yom tov because people speak lashon hara – as an example that there were times when they very much limited the going out of women.
---
Halachah: Family Coming to His House / She Goes to Them
The Rambam's words: "One who says to his wife 'I don't want your father and mother, brothers and sisters to come to my house' — we listen to him. And she should be going to them when something happens to them... and she goes to her father's house once a month and on every festival." But "they don't enter to her except if something happens to her like illness or childbirth." Why? "Because we don't force a person that others should enter his domain."
Explanation: A husband can say he doesn't want her family to come to his house – we listen to him. But she has a right to go out to them: once a month, every yom tov, and when there's an event. If she cannot go (illness, childbirth), they must indeed come to her.
Innovations:
1. The foundation: "We don't force a person that others should enter his domain" – a person's privacy in his house is a strong right. He's not a wicked person if he doesn't let her father come in, but he is a wicked person if he doesn't let her go out.
2. The balance: He must let her have a relationship with her family – instead of them coming to him, let her go to them. But when she physically cannot go (childbirth, illness), the need for a relationship overcomes his right to privacy.
3. "When something happens to them" is extra – celebrations or other events in the family, besides the regular once a month / yom tov.
4. What does "we listen to him" mean practically? It doesn't say that she must obey him. It means: if it comes to beis din, beis din accepts his claim. "We listen to him" means that he has a right to divorce her without a kesubah if she insists. A husband always has a right to divorce his wife, only usually he must give a kesubah. But when "we listen to him," he can divorce her without a kesubah. But he must go to beis din – he cannot simply decide on his own.
---
Halachah: She Doesn't Want to Live With His Family
The Rambam's words: "And likewise she who said 'I don't want your mother and sister to enter to me, and I won't dwell with them in one courtyard because they harm me and trouble me' — we listen to her. For we don't force a person that others should dwell with him in his domain."
Explanation: She too can claim that she doesn't want her mother-in-law or sister-in-law to come or live with her, because they bother her. We listen to her.
Innovations:
1. The Rambam only mentions "your mother and your sister" – not your father and your brothers. Because the men don't come to her anyway; the conflict is with the women (mother-in-law, sister-in-law).
2. The Raavad's dispute: The Raavad distinguishes – if they already lived there and she came to them ("they came into their territory"), one cannot throw them out of their house because she came to live there. The Raavad says: One can ask them not to bother, but one cannot tell them to leave.
3. The Rambam's approach (as we've learned): He must buy her another apartment – he must move. But it doesn't stand explicitly; it's implied that we throw them out.
4. The Maggid Mishneh agrees somewhat with the Raavad – it depends, beis din must assess whether they really bother so much.
5. Teshuvos HaGeonim brings a source: "For she was the mother of all living" – l'chaim nitna v'lo l'tza'ar, a wife must have life, one cannot cause pain to a wife.
---
Halachah: Dwelling With Bad Neighbors
The Rambam's words: "The man who said 'I won't dwell in this dwelling because bad people or pritzim or non-Jews are in my neighborhood and I fear them' — we listen to him, even though they weren't established in pritzus... for thus the sages commanded: distance yourself from a bad neighbor."
Explanation: A husband can demand that he doesn't want to live in a certain place because there are bad people, pritzim, or non-Jews – even if they're not established in pritzus. We listen to him.
Innovations:
1. "Ra'im" means bad character traits in general; "pritzim" means specifically in transgression, particularly arayos. "I fear them" is a separate category – even if they're not bad or pritzim, he's simply afraid of them.
2. "I fear them" by the husband means he's afraid that the pritzim will bother his wife – this is his concern for shalom bayis.
3. "And even if the dwelling was hers" – even when this is her own dwelling, he can demand to move out. Without a claim though, when she wants to live there, he must follow.
---
Halachah: When the Wife Claims About Bad Neighbors
The Rambam's words: "And likewise she who said so... even though he says 'I'm not particular about them' — we listen to her, because she says 'I don't want a bad name to go out about me in the neighborhood of these.'"
Innovations:
1. Why is the wife's claim different from the husband's? By the husband the reason is "distance yourself from a bad neighbor" – a practical danger. By her the Rambam says specifically "bad name." The answer: The husband has a practical fear (pritzim will bother his wife). But when the husband says "I'm not particular" – he trusts his wife – by her there isn't the practical danger. Her claim is a bad name claim: People judge a person according to whom one identifies with, and they'll think she's part of the bad neighbors.
2. Second explanation: The wife usually sits "in the corner of her house" – she doesn't have as much practical contact with neighbors as the husband who goes in and out. Therefore by her the main concern is not practical but bad name.
---
Halachah: Lands, Countries, Villages — Definitions
The Rambam's words: "All settlement is lands upon lands, like the land of Canaan, Egypt, Yemen, Cush, Shinar and the like. In every land there are countries and villages. And the cities of Israel were three lands: Judah, Transjordan, and the Galilee."
Explanation: The Rambam sets up definitions: "land" is a country, in every land there are "countries" (cities) and "villages," and the Land of Israel itself is divided into three lands.
Innovations:
1. The Rambam writes "land of Canaan" instead of Land of Israel – the land of Canaan hadn't existed for a thousand years in the Rambam's time. The Rambam uses biblical language – he also always says "Shinar" instead of "Babylonia," because that's how it says in the verse.
---
Halachah: From Land to Land — The Husband's Right
The Rambam's words: "A man who was from the lands and married a wife in another land — we force her and she goes out with him to his land. Or she goes out without a kesubah, for on this condition she married him, even though he didn't specify."
Explanation: When a husband comes from one land and takes a wife in another land, he can force her to go with him to his land, or she goes without a kesubah.
Innovations:
1. The foundation is an assumption/umdena – when a person comes from another land to marry, the assumption is that he's going home with her. This is a reasoning that everyone understands, therefore it's "on this condition" even without specification.
---
Halachah: In That Land — From Country to Country, From Village to Village
The Rambam's words: "But one who marries a wife in one of the lands and he is from the people of that land — he cannot take her out to another land. But he takes her out from country to country or from village to village in that land."
Explanation: When both are from the same land, he cannot take her to another land, but he can indeed decide where to live within the land.
Innovations:
1. The husband doesn't have a simple right to take his wife to whichever land he wants – only when he's from there. The reason: She didn't accept, she didn't think of this – when he's from the same land, there's no umdena that he's going to take her away.
---
Halachah: Not Switching From Country to Village or Vice Versa
The Rambam's words: "And he cannot take her out from country to village or from village to country... for there are things that dwelling in the country is good for them, and there are things that dwelling in villages is good for them."
Explanation: One cannot switch the lifestyle – from city to village or vice versa.
Innovations:
1. This is very similar to the halachah of "on condition that I am a village daughter / village son" – it's a fundamental difference in lifestyle.
2. The Rambam's language: "Medinah" = city (kerach in the Mishnah), "kefar" = village (ir in the Mishnah). The Rambam translates the Mishnah's terminology into his own language.
---
Halachah 20 — Beautiful Dwelling / Ugly Dwelling
The Rambam's words: "And when he takes her out from country to country or from village to village in that land — he doesn't take her out neither from a beautiful dwelling to an ugly dwelling, nor from an ugly dwelling to a beautiful dwelling... because she needs to take care... and examine herself well in the beautiful dwelling so that she won't be light and ugly there."
Explanation: Even when the husband can indeed take her from one city to another within the same land, he cannot change the "level" – not from a nice area to an ugly one, and not even from an ugly one to a nice one.
Innovations:
1. Why not from ugly dwelling to beautiful dwelling? Because in a nicer, fancier area the standards are higher – she'll have to work harder to buy clothes and dress herself according to the local standard, so she won't look "light and ugly." An interesting innovation: It's not always a greatness to go to a better area – better people means one must provide more for oneself.
---
Halachah 20 (continued) — From a Place Where Most Are Jews / Non-Jews
The Rambam's words: "And likewise he doesn't take her out from a place where most are Jews to a place where most are non-Jews. And in every place we take out from a place where most are non-Jews to a place where most are Jews."
Explanation: One may not take a wife from a place where most are Jews to a place where most are non-Jews. But the reverse – from a place where most are non-Jews to a place where most are Jews – one can always demand.
---
Halachah 20 (continued) — Outside the Land vs. Land of Israel
The Rambam's words: "In what case are these words said? From outside the Land to outside the Land, or from the Land of Israel to the Land of Israel. But from outside the Land to the Land of Israel — we force to go up, even from a beautiful dwelling to an ugly dwelling, and even from a place where most are Jews to a place where most are non-Jews... and we never take out from the Land of Israel to outside the Land, even from an ugly dwelling where most are non-Jews to a beautiful dwelling where most are Jews."
Explanation: All the above-mentioned halachos (beautiful/ugly dwelling, mostly Jews/non-Jews) only apply when both places are in chutz la'aretz, or both in Eretz Yisrael. But from chutz la'aretz to Eretz Yisrael – we force to go up, even with all the disadvantages. And from Eretz Yisrael to chutz la'aretz – never, even with all the advantages.
Innovations:
1. Eretz Yisrael overcomes all innovations: The law of Eretz Yisrael vs. chutz la'aretz overcomes all other considerations – beautiful/ugly dwelling, mostly Jews/non-Jews. Eretz Yisrael/chutz la'aretz is a category in itself that stands higher than all other laws.
2. The Rambam in Sefer HaMitzvos: The Rambam doesn't rule in Sefer HaMitzvos a positive commandment of settling Eretz Yisrael (unlike the Ramban). But here in Hilchos Ishus we see that he holds that there is a concept of the importance of Eretz Yisrael – perhaps not a mitzvah, but that a Jew belongs in Eretz Yisrael. Also in Hilchos Melachim the Rambam says one should live in Eretz Yisrael – he just doesn't say "positive commandment."
3. The opinion of Tosafos (Rabbeinu Chaim HaKohen): Tosafos bring that Rabbeinu Chaim HaKohen held that nowadays there's no mitzvah to dwell in Eretz Yisrael, because one cannot fulfill the mitzvos dependent on the Land. The reason is not that terumos and ma'asros don't exist, but that he imagined it's not possible to fulfill them – "he was just right" (meaning, it was difficult practically).
4. Important methodological innovation: That the Rambam brings a law in his book is not a proof that he holds it as halachah l'ma'aseh nowadays. The Rambam's book is built on saying what stands in the Gemara – he can never leave out a Gemara. The Rambam cannot say "the Gemara is not relevant today" as Tosafos does – that's not the Rambam's method in building his book. Therefore, that it stands in Mishneh Torah is still not a proof what the Rambam holds halachah l'ma'aseh.
---
Halachah 21 — The Man Said to Go Up / She Said to Go Up
The Rambam's words: "The man said to go up to the Land of Israel and she doesn't want — she goes out without a kesubah. She said to go up and he doesn't want — he divorces and gives her her kesubah. And the same law for every place from the Land of Israel with Jerusalem, for everyone goes up to the Land of Israel and not everyone takes out from there, and everyone goes up to Jerusalem and not everyone takes out from there."
Explanation: If the husband wants to go up to Eretz Yisrael and she doesn't want – she goes out without a kesubah. If she wants to go up and he doesn't want – he must give her a get with kesubah. The same laws apply regarding Jerusalem vis-à-vis other places in Eretz Yisrael – either the husband or the wife can demand to go to Jerusalem, and neither can demand to leave Jerusalem.
Innovations:
1. "Everyone" means either the husband or the wife – both have the right to demand to go to Eretz Yisrael (or to Jerusalem), and both don't have the right to demand to leave.
2. Jerusalem vis-à-vis Eretz Yisrael = Eretz Yisrael vis-à-vis chutz la'aretz: The Rambam sets up a parallel – Jerusalem has the same importance vis-à-vis the rest of Eretz Yisrael as Eretz Yisrael has vis-à-vis chutz la'aretz.
3. **
Proof that it's not only about a mitzvah, but about the importance of the place: From the fact that the Rambam equates Jerusalem vis-à-vis Eretz Yisrael, we see that the foundation is not only a mitzvah of settling Eretz Yisrael, but a matter of the importance of the place**. Because regarding Jerusalem vis-à-vis other places in Eretz Yisrael – there's certainly no specific mitzvah of dwelling in Jerusalem (in the same sense as settling Eretz Yisrael), and yet the same laws of coercion apply. This strengthens the understanding that the Rambam's foundation is a broader concept of where a Jew belongs, not just a technical mitzvah.
📝 Full Transcript
Laws of Clothing — The Measure of Fifty Zuz and the Question of Historical Measures in the Mishneh Torah
Introduction: Structure of the Obligations Between Husband and Wife
R' Yitzchak: A good year to all dear Jews. We are holding here in the middle of the Torah, deep in the middle of Sefer Nashim.
R' Yoel Asher: Deep in the middle of Sefer Nashim.
R' Yitzchak: Ah, we are holding by the sugya of, we are holding
R' Yoel Asher: Hilchos Ishus by thirteen, the thirteenth chapter of Hilchos Ishus. We're holding in the middle of the obligations between the husband and the wife. The Rambam has already said that there are fourteen in total, and three of them are the d'Oraisa ones, so first he addresses the d'Oraisa ones. The previous one was mainly about she'er, with she'er came other things, and this is about kesus, and with kesus will come other things.
R' Yitzchak: Very good. That is, as if, let's try to remember the expansion of each thing. That is, in the Torah it says "she'arah kesusah v'onasah lo yigra," we'll go in the order of the three things. We learned that she'arah means mezonos (sustenance). The Rambam said more or less how much mezonos is, here ah added to, that is with mezonos comes
R' Yoel Asher: To, let's say for the children.
R' Yitzchak: Ah, no, wait, but that is, okay, mezonos labanim, we're going to learn that here there is also kesus labanim. But another thing that came with mezonos, that mezonos doesn't only mean, no, mezonos doesn't only mean, I'm trying to remember, mezonos doesn't only mean food, but also that he must give her pocket money. Pocket money. Interesting that this is called mezonos at all.
R' Yoel Asher: This is within the category of mezonos, interesting.
The Four Main Questions for Each Obligation
R' Yitzchak: And with this we learned, ah as you say, two main expansions that one must also pay for the children's mezonos, according to the laws, and also laws of when one can take from a person shelo befanav (in his absence) for mezonos. Ah so, one must remember that these two questions will apparently be for all things, that is she'er, kesus, and onah is not relevant, in the end there are a few things that we'll see later, but for both of them one can ask the same question, whether one must give for the children, and also what happens if he's not there, whether one can claim shelo befanav ah the money,
R' Yoel Asher: Etc., we're going to learn the laws of everything.
R' Yitzchak: So basically, let's say in my head a structure. The first thing is, what is the measure? How much mezonos? How much kesus? And to this comes, as there are always other things that are included in this, mezonos doesn't necessarily mean bread and
R' Yoel Asher: What else it can mean.
R' Yitzchak: The same thing, kesus doesn't only mean ah a shirt,
R' Yoel Asher: It can mean other things, we're going to learn about vessels and things.
R' Yitzchak: And after that there are questions of for whom else one must give, and if one must give for ah how is it called ahh what is if he's not there, whether one can claim, seize as it were.
Discussion: Kesus and Dwelling — The Social Dimension
R' Yoel Asher: And something else comes in, I mean since kesus also has a bit of influence on the social, that she goes dressed well, is a matter of between her friends.
R' Yitzchak: That she should feel like a person among her friends. I mean that this comes in mainly because we say that kesus includes dwelling, and this has more to do with where she lives and whether she may go out.
R' Yoel Asher: Mm. As I thought that, that kesus comes in how the style is, she wants to look presentable,
R' Yitzchak: She wants to look good among her friends. Let's see in the... who is right. We'll find out.
Derasha: She'arah Kesusah V'onasah for the Shechinah
R' Yoel Asher: Okay, very good. But before we learn we must mention the sponsors, no?
R' Yitzchak: Are you adding onah to the shiur?
R' Yoel Asher: Yes. Yes, "emor lechochmah achosi at," and not achosi at, for the sister one doesn't need to give, "emor lechochmah ishti at, morashah kehilas Yaakov." There is someone who does kesus for the Torah, he covers the Torah with support so that one can...
R' Yitzchak: Very good. The holy Zohar says that whoever learns, every Jew must fulfill for the Shechinah, "she'arah kesusah v'onasah lo yigra." I don't remember exactly his drashos, one is Torah, mitzvos, and I think onah means simply that one must give time, do hisbodedus a few times a year, it happens to meet with the Almighty, it's also an obligation for the time-bound mitzvos, and basically all she'arah kesusah v'onasah of the... ah, onah can mean like Yom Tov and such times.
R' Yoel Asher: Like a date with the Almighty,
R' Yitzchak: A time of yichud (union). Anyway, you should just put it in. Also very important to mention that one can sponsor a shiur. Whoever wants to sponsor a particular shiur, for example if he's fighting with his wife and he wants to sponsor exactly the shiur that talks about what the halacha is, he can look in the, in the mafteach Hilchos Ishus and see which shiur, like by the Sefer Torah, one finds which parsha to sponsor. Very important. And there are special chapters that are worth more money. Usually to sponsor a shiur costs five hundred, but if one finds a good chapter, the chapter will be a thousand.
R' Yoel Asher: Just the opposite, I mean if someone needs chizuk in his shalom bayis he should sponsor one of the halachos where we talk about shalom bayis, and both the money will help, and also once he's paid money, he'll probably listen to the shiur, and he'll listen to the shiur, and things will get better.
R' Yitzchak: What if it's his wife's fault,
R' Yoel Asher: She should sponsor. Even if it's his wife's fault, if he listens to the shiur things will get better.
R' Yitzchak: Okay, the Rebbe is giving a promise. Yes. From much...
Halacha: The Measure of Kesus — Fifty Zuz Per Year
R' Yoel Asher: The Rambam says thus:
R' Yitzchak: Very good, let's learn Hilchos Kesus.
R' Yoel Asher: Yes, we learned that one must give for the wife. One of the things is kesus, so how much? Every thing in the Torah has a measure afterwards. "Kamah hakesus shehu chayav litein lah,"
R' Yitzchak: How much must he give her?
R' Yoel Asher: Mm. Says the Rambam, the measure is, as it says in the Mishnah, all these things are Mishnayos in Kesubos, "begadim shel chamishim zuz mishanah leshanah mimatbei'a oson hayamim" one must buy clothing worth fifty zuz. Ay ay once a year one must spend fifty zuz on clothing. And the fifty zuz doesn't mean to say that one must calculate how much fifty zuz was in the times of the
R' Yitzchak: Chachamim how much it will come out today. Matbei'a oson hayom, it means,
R' Yoel Asher: You should compare, you should compare today's currency to the fifty zuz of then.
R' Yitzchak: "Shenimtze'u hachamishim hachamishim shishah"
R' Yoel Asher: "Dinarin urevi'a dinar kesef." That fifty zuz is a smaller currency, and if you make it into larger currencies it becomes dinarin,
Discussion: Why Does the Rambam Bring Historical Measures?
R' Yitzchak: And this is a Gemara. That is, it's very interesting, we learned earlier that we, we have the same question on every chapter of the Rambam. That is not every chapter of the Rambam, such sorts of chapters that are details. Which apparently is like this, let's try to think: In the Torah it says "she'arah kesusah v'onasah," everyone understands it, one shouldn't give less, one shouldn't give, don't be an animal that doesn't give for your wife what she deserves. How much? It doesn't say in the Torah. Why?
R' Yoel Asher: What is very hard to say,
R' Yitzchak: What is simple, he'll ask the beis din what is appropriate. Afterwards, if someone wants to say a rule, he'll say that she'arah kesusah v'onasah according to what is accepted in his land and place and time, so it would be said. In practice, in the Mishnayos were actually written in a certain land, time, and place, and the Mishnayos made sense. The Mishnayos came from the beis din of Rabbi Yehudah HaNasi or whoever before him, and one must know what the custom is, how one actually rules that one is obligated. And sometimes the Gemara comes, and the Gemara says: ah, in the Mishnah it was so, but today is different, so the halacha is different.
Now, later, a thousand years later comes the Rambam and he wants to make a law book like a Sefer Mishneh Torah, all the halachos. So what does he do? He could, he couldn't, he wouldn't, he could have stayed with the Torah. Okay, that's not enough. He could have stayed with the principle that every place according to what is accepted in that place. But he doesn't do that, he brings the details that apparently are long no longer relevant, that is in the time of the Mishnah, even when in the time of the Gemara it was no longer relevant, it's very strange.
What the Rambam says here: "shenimtze'u hachamishim shishah dinarin," this is a Gemara. It's not simple that the Rambam calculates in his time, the Rambam calculates what it says in the Gemara. Even when there's a change,
R' Yoel Asher: It's only a change that's in the Gemara.
R' Yitzchak: Even in the Rambam's time it was no longer, the Rambam's times had some other money, nobody knows.
R' Yoel Asher: So it's a bit strange. The Rambam wandered, when he would have written it in Spain, he would have had to rewrite it when he arrives in Egypt.
R' Yitzchak: Right, so it's a bit of a question, what he does.
The Practical Relevance of the Measure
R' Yoel Asher: It's a question, but it's also a bit interesting, because later we're going to see that bameh devarim amurim, by a poor person, by a rich person he must give according to his honor. And here one can hear that this is the minimum,
R' Yitzchak: That's not a problem, what you, that is let's say the structure of the halachos is relevant nowadays also. Every place there's always a minimum and a maximum and if he's a wealthy person etc. But that in general the halachos at length is a bit difficult, right? And I don't know clearly which mitzvah, that is what one learns from all these halachos. It's difficult, not relevant?
R' Yoel Asher: It can yes be relevant, let's say like this, that when, when it becomes relevant is when it becomes a din Torah. The wife says: you don't give me enough money for laundry. It went to come to din Torah, by din Torah one must calculate that according to how much, one must calculate not only how much fifty zuz is, but how one used to then, how much fifty zuz made up of the weekly wages. And how much laundry cost then. I mean for example that today with the big companies laundry has only become cheaper, it hasn't become more expensive, in the big stores. So, very interesting, because by din Torah one will also have nothing from knowing the number, because the number one will need to compare how much it would have been in today's money.
R' Yitzchak: And one can't even,
R' Yoel Asher: Even that I don't need to be sure,
R' Yitzchak: Because it's truly dependent on custom, it's not dependent, it's not simple, for example let's think, there's a halacha of machatzis hashekel, right? I know we learned, about that it's also not so clear, but it's a bit clearer. Machatzis hashekel says in the Torah how much it is, esrim gerah, and the Rambam says there a halacha that it must be at least, one must calculate how much the silver was then, one already asked then a question that today some silver is much cheaper, my brother David sent a message that it's not correct, because we
R' Yoel Asher: Wondered how silver became cheaper than it was once?
R' Yitzchak: Yes, much cheaper than it once was. So we wondered how from a half shekel
R' Yoel Asher: One can buy sacrifices for a whole year. He said that
R' Yitzchak: There's research that shows that silver was actually worth much more then. So I also don't know, but let's say there's a halachic minimum that since in the time of the Torah it was so, so says the Rambam explicitly, right? One must give at least how much it is, one calculates, today perhaps there are no shekalim, okay, figure out how much today's dollars are worth the shekalim of then.
Here in this halacha there isn't even such a halacha, right? There's no halacha that he must calculate fifty zuz from the time of the Mishnah how much it's worth today, and at least give that. There's no such law, he must give how much it's worth today. Why are they learning history?
R' Yoel Asher: Yes, right. And also, once let's say that the value of laundry has fallen, and one fulfills with... Later it will say which types of laundry to give, one should give such a garment and such a garment that a person needs to have. So let's say today a man gave for his wife what is normal, accepted, respectable dress, and she brings him to Torah, and she makes a calculation that six dinarin, according to the money of then and according to that, comes out more. I don't believe that
R' Yitzchak: The beis din will obligate him to buy more expensive laundry. Certainly not. Certainly not. So, it's not clear what, truly, in a certain sense all halachos, Hilchos Shabbos also we had a similar problem, there one can say that one learns certain principles from the scenarios that are in the Gemara, the poskim conduct themselves so in Hilchos Shabbos. But in halachos, Even HaEzer one doesn't even conduct oneself so. So, it's not clear.
R' Yoel Asher: The truth is that there is, by this there is also mechilah (forgiveness), so it's hard to...
The Rambam's Project: A Book of Laws for Klal Yisrael
R' Yitzchak: I want to say what I think about this provisionally, that is what I know about this topic. I mean we talk many times about this question, perhaps once we'll arrive at clarity. First of all like this, one must understand the Rambam's project first of all. Afterwards we'll see, um what we can think.
The Rambam's project is a great innovation. He wanted, as the Rambam says in his letter, that the nation should have a book of laws, like every civilized nation has some law, one must know what halacha is. So the Rambam's structure was that what's in the Gemara, that is obligatory, all of Israel is obligated to follow it. It's itself an innovation of the Rambam etc., but that was his way. The Mechaber
The Rambam's Project: Why Does He Write Details Without Translation?
The Rambam's Goal: A Book of Laws for Klal Yisrael
R' Yitzchak: So, it's not clear why... truly in a certain sense all halachos, Hilchos Shabbos also had a similar problem. There one can say that one learns certain principles from the scenarios that are in the Gemara, the poskim conduct themselves so in Hilchos Shabbos. But in halachos of Even HaEzer one doesn't even conduct oneself so. So,
R' Yoel Asher: It's not clear. The truth is that here by this there is also mechilah, so it's hard to...
R' Yitzchak: I'll say what I think about this provisionally, that is, what I know about this topic. I mean, we talk many times about this question, once we'll arrive at clarity. But first of all like this, one must understand the Rambam's project, first of all, afterwards we'll see, um what we can think.
The Rambam's project is a great innovation. Yes, he wanted, as the Rambam says in his letter, that the nation should have a book of laws, like every civilized nation has its laws, one must know what halacha is. So the Rambam's structure was that what's in the Gemara, that is obligatory, all of Israel is obligated to follow it. It's itself an innovation of the Rambam etc., but that was his way.
He didn't have in practice, he couldn't have done otherwise, because if not one certainly wouldn't have trusted him. Because the Rambam says, he's asked. He said that the Gemara.
The Wonder: The Rambam Doesn't Translate in Mishneh Torah
Now, the Rambam knew that in the Gemara many things changed. Not only that, he knew that many terms that are in the Mishnah, in the Gemara, people today don't know what they are. How do I know this? Because he wrote a book Perush HaMishnah, and in Perush HaMishnah the Rambam explains every thing its meaning. If it says zuz, he says how much zuz is today, and if there's some word that people don't know, he translates it into Arabic etc.
And the wonder is that in the Mishneh Torah he doesn't do this, right? Many words that the Rambam knew that no one who will read it will know what he means, because it's a word from the Mishnah, and in his time one doesn't know. So it says in the introduction to Perush HaMishnah that this is one of the things that a commentary on the Mishnah must do, say the translation, and he knows that no one knows what he means, and he writes it anyway in the Mishneh Torah. And he doesn't write the translation, usually. Sometimes it happens that he writes the translation in his time, most times he writes over the language of the Mishnah, the language of the Gemara.
The Mishneh Torah is Not a Shemiras Shabbos K'Hilchasa
So what does he do? Rather what, the Rambam didn't hold that his book is a practical Shemiras Shabbos K'Hilchasa. You can't learn from it practical halachos, because you don't even know what a chagur means, I know what's written here, a kufach. It's hard to say,
R' Yoel Asher: But I think you're saying this after there exists a Shemiras Shabbos K'Hilchasa. In the times of the Rambam there wasn't any book that was even close to him. So the answer is... So of everything that existed until then, this is the closest to practical.
R' Yitzchak: So it was so yes,
R' Yoel Asher: It was on certain subjects. And how to be bodek chametz, but it happens to be that how to be bodek chametz is already written in the Mishnah very nicely organized.
R' Yitzchak: No, the Geonim used to write such things, practical halacha l'maaseh.
R' Yoel Asher: It could be.
The Philosophical Question: Why Does the Torah Write Detailed Laws?
R' Yitzchak: I'll tell you the answer. I'll tell you what I think, what is the real answer that I think about this, I think the answer for this is that the Rambam held that one shouldn't write a Shemiras Shabbos K'Hilchasa. Because there is a problem.
I'll say a problem, let's ask our question another way. We asked a question, why do we learn all these things about the history, it's not relevant to halacha? And what about the principles? The principles can be written in three seconds, you don't need to learn all the details.
So I'll tell you like this: a bigger question. Anyone who has learned, it's a wonderful question, and one must know the answer.
Plato and Aristotle: One Shouldn't Make Detailed Laws
Anyone who has ever studied philosophy of law, of jurisprudence, of law, which the Rambam understands that the Torah is a law, yes? It's sharia. The Rambam calls the Torah chukim.
R' Yoel Asher: Chukas mishpat the Rambam has...
R' Yitzchak: The Rambam in Arabic always writes sharia shelanu. Sharia everyone knows in Arabic, it doesn't mean... Sharia simply means a halacha in Arabic, a law.
R' Yoel Asher: Chukas mishpat we learned last night.
R' Yitzchak: Yes, that's the law, a part of it. Anyone who knows the philosophy of this knows, that Plato and Aristotle, whom the Rambam was a great fan of, already said, and they're right, that it's not appropriate to write rules, laws, that cover every detail.
Why? Because the reality is that the world is very complicated. Every wedding, you say here rules of weddings, every person is different, every city is different, every country is different, every place is different, every time is different. And when a question comes before a rav, a din Torah, one always needs the shikul hadaas of the chacham, the moreh hora'ah of the time, to say the halacha.
And on the contrary, the more detailed halachos one makes, it becomes worse, because one gets stuck. The rav can't change, because he must do exactly what's written here, otherwise it becomes lawlessness, it can't be chukah achas yiheyeh lachem.
And about this Plato explicitly, in certain of his places, and Aristotle also, said that one shouldn't make any laws, one should make general laws, lo signov, perhaps a bit more details, but not the level of particulars, of details, of p'ratim, what we call p'ratim, what does one do on such a day? There aren't such laws, because it's not possible there should be such laws. It's possible but it will make worse instead of better.
The Question on Our Torah
So here there's a question: our Torah, the Mishnah, the Gemara, is full of such laws. There are almost no general laws, I mean there are, but it's often... On the contrary, the principles are usually learned from the details. Right.
But anyone who learns the sugya and learns taamei hamitzvos, the Rambam's concept of Jewish law, must ask this question, and it's a wonder to me that the Rambam is never... He speaks about this, he says some answer, but it's very strange to me that he doesn't speak clearly about the question. It's a great question, because anyone who knows, anyone who is a Jew today, gets stuck with this problem. There are many details that don't fit today, according to the reality things have changed, and one doesn't know what to do.
And about this Aristotle spoke, that therefore a good law, is not a law that goes into the details, a good law leaves for the chachmei hadoros to decide what must be done.
The Rambam's Answer: The Essential Obligation of Halacha is Only in a General Way
So I think the answer is, that the Rambam truly understood that it's inherent. He never says it clearly. So, in Hilchos... What does it mean? Hilchos Mamrim, and in the introduction to Peirush HaMishnayos is the clearest place where it says, in my opinion, what I understand.
But I think the Rambam indeed understood that it's inherent. The essential obligation of halacha is only in a general way, and even a detail that's written in the Mishnah is only according to then, today it can be a bit different.
Eis Laasos LaHashem Heiferu Torasecha
And certainly, and the Rambam even lays down in Hilchos Mamrim that the essential job of a rav, of the chachmei hadoros, is to do "eis laasos LaHashem heiferu Torasecha". That means to know when one must enforce a halacha and when not. You can call it he doesn't change the halacha chas v'shalom, but one doesn't enforce the halacha. Why? Precisely because there's a difference, it's not beneficial in the situation.
R' Yoel Asher: And therefore one understands why the Rambam is so busy with "lo sosifu" and "lo sigra'u", because that's the job of a rav, "eis laasos LaHashem", you must be very careful about "lo sosifu" and "lo sigra'u".
R' Yitzchak: He says this explicitly in Part 2 Chapter 41-42 I think, that explicitly, that you call... Why is there "lo sosifu" and "lo sigra'u"? Because the essential function of the chachmei hadoros is to say here yes here no, people will think it's Purim. Therefore one always says: "No, the law remains k'chukah achas l'netzach netzachim". Today, at this time, according to the matter, on the contrary.
Hora'as Sha'ah: A Dispute with Nefesh HaChaim and Tanya
You can very well understand the halacha that the Rambam says that a hora'as sha'ah... and I think the Rambam holds, I think the halacha is so, hora'as sha'ah in Nefesh HaChaim I know it says differently, but I think he's wrong. I'm making politics with the Litvaks here. Also in Tanya it says differently and he's also wrong.
And the Acharonim say that hora'as sha'ah was only relevant when there was prophecy or for the giving of the Torah, the Torah makes laws. I think it's not correct. There's a halacha of hora'as sha'ah. A beis din, you don't need a prophet for this. A prophet can also do it, but a beis din can do it.
Every beis din can say one should transgress the Torah, but, says the Rambam, you may not say it's an eternal law, you must say that the Torah is eternal, only I'm saying that today it's not worthwhile to fulfill the mitzvah or to do the sin or to change a bit etc.
Why? How can he say this? First of all, this way, you're fulfilling both, yes? Both the world takes seriously that there's a law, Hashem gave it, and it's... and also the particular thing.
But you can understand deeper, because with this one also fulfills the matter that it's not good to have an eternal law. Imagine, one makes a takanah and one says it must be so, tomorrow it won't have to be so. So, it's not correct. It's important that there should be an idea of an eternal law, but it's important there shouldn't be in practice the law.
Discussion: Hora'as Sha'ah vs. Change in Reality
R' Yoel Asher: I think when the Rambam speaks of hora'as sha'ah, and therefore comes the Nefesh HaChaim, he mentions there Eliyahu on Har HaCarmel, that one may, that in such a case one may serve idolatry. Here it's a very different kind of thing. Here is understanding, when the Torah speaks of something, according to today's reality, how do we fulfill the words of the Torah? Because the Torah doesn't want you to give fifty zuz. The Torah wants you to satisfy her with her pain.
R' Yitzchak: Right, but in the broader sense, you can understand that Eliyahu on Har HaCarmel understands that the Torah doesn't say one shouldn't make a bamah, only so that it should be avodas Hashem.
R' Yoel Asher: If that's going to accomplish something, there's also a certain logic in it.
How Does One Use the Rambam's Book?
R' Yoel Asher: Okay, so you're saying that the Rambam's book was made for all Jews to know everything that's in Torah she'b'al peh, but also it was made so the dayan should be able to pasken for Jews, because the Jew himself won't be able to take guidance from here.
R' Yitzchak: I think every Jew must also be a bit of a dayan, it's not relevant,
R' Yoel Asher: Jews ask every question in
R' Yitzchak: Hilchos Shabbos to the rav.
R' Yoel Asher: True. I mean, but sometimes... will ask, it's also important for the dayan, because the dayan should now know from where one arrives at such. He should know the, for example, a dayan can here make a calculation that even if it comes out a lot of money that doesn't exempt yet, because he'll calculate how much fifty zuz is, such a thing.
Why Does the Rambam Write Details and Not Just Principles?
R' Yitzchak: So, it still remains a question. I thought a bit of an answer recently, today. It still remains a question, that if I say one doesn't pasken word for word from the Rambam, one only uses it, first of all it's not only a, by the way, Hilchos Ishus is only for dayanim which was discussed in Sefer Nashim, but Hilchos Shabbos is for every Jew to learn Rambam, but you ask, it still remains a question, why doesn't the Rambam just say the principles? Why does he say the details?
This is a good question truly. R' Chasdai Crescas attacked the Rambam for this, and he has a point. One can't dismiss the great Acharonei HaRishonim who indeed had this complaint against the Rambam.
Halacha is a Practical Art: One Learns from Examples
But I think the reasoning is like this: How does one arrive at a certain decision how much money one must give today for a wife? So I think from giving a whole story, look, in the summer so, in the winter so, you get a better idea than to say a principle. A principle can be interpreted however one wants. When I give you a case, it's indeed not a case nowadays, a case that was then, but you get a better view.
R' Yoel Asher: If you give the background so you should understand approximately how much a person spent in the time of the Mishnah and the like.
R' Yitzchak: Something, I need to find a better word for what I'm trying to say. What I mean to say is that because halacha is a practical art, one learns like every practical art. How does one learn, let's say, for example I want to learn to, I don't know? To build a house, yes? How does one learn? As a youngster, there are a few principles that one must know, but from knowing the principles you'll know almost nothing, you must practice, you must see a few houses how one builds, even old houses that aren't relevant today.
Shimush Chachamim: Learning Halacha Through Details — Hilchos Ishus Chapter 12 Halachos 12-13
Shimush Chachamim: How Does One Learn Halacha?
R' Yoel Asher: Give not a bit give not to background you should understand when, approximately how much a person spent in the time of the Mishnah and the like.
R' Yitzchak: Something... I'm thinking to find a better word for what I'm trying to say. What I mean to say is, that because halacha is a practical art, one learns like every practical art. How does one learn let's say ah I for example I want to learn to, I don't know, to build a house, yes? How does one learn? It says there are a few principles that one must know, but from knowing the principles you'll know almost nothing. You must practice, you must see a few houses how one builds, even old houses that aren't relevant today, you'll learn the technique, and practical learning one learns from practical.
Because halacha is a practical thing, one can't learn it from the principles. The principles are good for the learners in yeshiva to say shiurim. A rav, how shimush, that means shimush, yes? So shimush means one sees many cases, and according to that you get a, how do you say, a feeling, a shikul hadaas how to do. So we're now doing shimush chachamim. One learns what the chachamim did.
R' Yoel Asher: Very good, so I want to perhaps I want I hold that this is very good, because, because principles are always abstractions,
R' Yitzchak: Yes?
Why Principles Don't Work: The Necessity of Details
R' Yoel Asher: Uhm I'm already now the age where I already give advice to younger people, yes? And most of the time it doesn't work, because I made mistakes, that person must also make the mistakes, because he doesn't see the principles. He'll only see the principles from where he does the details. He'll live and he'll make mistakes. He'll see ahh, I did ah so much and so many times I did things and let's say it upset people, I'll now know that when one does such and such a thing ah one must be more careful.
What what do I want to say here? Especially the Rambam, that the Rambam almost never says the abstract learning principles. The Rambam gives a bunch of details, and all the details together comes out... Right. Yes, true. Anger isn't, there isn't such a thing called anger. Every person has a different kind of anger. So, anger always happens only in the details. The word anger as an abstract concept that all people have the same kind of thing called anger, is an abstraction, which after observing many people and many situations we know to pinpoint this is anger. But the true wisdom of it lies only in the details, and it's very hard to transmit the principles. The principles the person who transmits the principles is always convinced that everyone grasps it, but for some reason it doesn't work. He can't transmit principles, he can transmit details. So,
Parable of Shalom Bayis: Learning from Father and Mother
R' Yitzchak: So shimush chachamim means... In fact by for example shalom bayis. People today there's such a topic of making shiurim on shalom bayis. The actual shiur on shalom bayis that most people follow, is they grew up by father and mother, and more or less they do what their father and mother did.
R' Yoel Asher: What does that mean? Does one specifically do the opposite, doesn't one do well. I mean to say, rachmana litzlan, one mustn't do like a father.
R' Yitzchak: No, by the way, it comes out approximately what your father did anyway. Because that's the image. Now, you'll ask what principles did you learn from your father? I have no idea. But you saw how one lives a life. One fights, one gives each other advice, one helps each other, whatever it is, with the patterns, yes? It's yes an abstraction that one learns, it's not a detail that one learns. But the way one learns the principle, yes? Because my life isn't exactly the same as my father. I live in a bit of a different generation, a different reality. But what I learn is a middah, you can say, right? A certain abstract thing. But not one can learn an abstract thing directly, and not one can learn the stories each story, right? But from the stories, from living a life, one grasps that.
Practical Application: Learning Mishnayos and Rambam
So I think one learns Mishnayos, Rambam, what you get is much less than actual shimush, yes? It's still only words on a page. But you get certain ideas how a life works, and how the chachamim look at what's appropriate, how much a man owes to a wife. From this one gets a certain idea, not as proofs.
Example: Bugaboo Carriage — How Halacha Views Status
I mean one say one asks today a question, I mean I remember we learned in kollel the halachos, we spoke as if practical questions, yes? Is a man obligated to buy for his wife a Bugaboo carriage or not?
R' Yoel Asher: With the property that one has,
R' Yitzchak: With the means. We're going to learn in the chapter with a connection to dwelling. It says that if the custom in his place is one does so he's obligated. Now, one can say: What does it mean? This is a great luxury, isn't the simple carriage that costs a quarter of the money just fine? Eh the wealthy Jews have that, so what? Right?
Laws of Marriage Chapter 12: The Amount of Clothing According to Place and Time, Household Items and Dwelling
On the other hand, I don't know, I'm not saying now a practical ruling, but I'm saying that when you look in halacha you see that the halacha speaks roughly about things that are customary in their time. And it says that if your family is a well-to-do family, you are obligated, she can call you to a din Torah and say, she won't call a din Torah, but it means to say your status is to be a well-to-do young man, you must pay what the well-to-do young man pays. You can't say it's a luxury, we look at it as, the rabbis give drashos against this. You know what? Make it so a person shouldn't be well-to-do, I hear. But as long as they are indeed so, you must. Here people conduct themselves, one buys a car, you must buy a car.
Now, certainly on this there can also be discretion how and what, but when it's not that it says in the Mishna such cases of exactly what you must do that you couldn't really even have an idea of how to rule, but it doesn't mean that I have a proof, if it says in the Mishna that one must pay for her such and such a thing, it comes out that one must buy a carriage. It's not a proof, it's more like a...
Discussion: Can One Calculate How Much Fifty Zuz Is?
R' Yoel Asher: Yes, okay, practically let's learn it. In our case, would you say that if a person wants to know how much he must spend, he can make a calculation of how much this fifty zuz is, and he will have from this some idea. So if fifty zuz is extremely much or is extremely little, perhaps you're right. But even then one will still need to calculate how much it was compared to the overall what one made a month.
R' Yitzchak: As you said very well. Today is, I mean, clothing is much cheaper than it was once, so it's really not relevant.
R' Yoel Asher: So yes, the industrial revolution made things be different. Services cost more, and objects less.
R' Yitzchak: Okay, and economy is a... one can't learn it, fine. Let's learn Torah. Okay, so,
Halacha 12: How Much Clothing He Is Obligated to Give Her
R' Yoel Asher: So it says. "How much clothing is he obligated to give her", how much must he spend for her on clothing? He must give "clothing of fifty zuz", once a... the yearly budget for clothing should be fifty zuz, "which turns out to be fifty, six dinars and a quarter dinar of silver".
The System of Clothing: Winter and Summer
Now the Rambam says thus, how does the system work? One gives it once a year, but it doesn't mean that once a year is enough for clothing, because there is also winter and summer, and ah the wife can demand I want to go ah... men have one coat yes? Many men at least. One has a coat, but women ha, every season one must have clothing. But it doesn't mean four seasons a year, rather two seasons a year.
R' Yitzchak: The order that was then is thus:
R' Yoel Asher: Right, "he gives them to her new", the order was thus, one bought new clothing, it was heavy, it was full of material, let's say woolen garments, yes? It's full of it's ah heavy. And with time, the more one wears it, it becomes more and more worn... pieces tear off from it, it becomes thinner and thinner. In summer when one wants to go thinner clothing, one can wear the same clothing, because it has already become worn out, thinned out.
So "he gives them to her new in the rainy season", one buys new clothing in the rainy season, because then one needs warm, and "their worn ones", the remnants of them, what is still left of them,
R' Yitzchak: One wears in the hot season. The same?
R' Yoel Asher: Fine. Yes, the same. He means to say here that one doesn't need to buy new clothing for the hot season. It is indeed enough that one buys once a year.
Shechaqim — The Remainder of the Clothing
R' Yitzchak: And the shechaqim,
R' Yoel Asher: That remains over, worn out.
R' Yitzchak: That is a level after worn. That is called shechaqim.
R' Yoel Asher: Shechaqim is from the language of rubbing, no? Shochaqim yafeh yafeh. The rubbed-out clothing after everything, yes. "And they are the remainder of the clothing". On this he said, because yesterday the Rambam said, what happens with the remainder of the food that one bought to eat? Right.
R' Yitzchak: That is the remainder of the clothing. Hers. But the remainder of the clothing,
R' Yoel Asher: The remainder of the clothing is "they are hers". There is also a reason for this, why does she need rags? Because there are also times when one wears weaker quality clothing. That is "in her days of niddah". So it says in the laws of niddah that there is such a thing that one used to have special garments in the days of niddah. But basically, both things are a leniency, that the husband doesn't need to buy extra garments for niddah and extra garments for summer.
R' Yitzchak: Yes, not that is the order somewhat. Yes. Simply, that was the order, one wore old, why should one buy an extra dress? One wears an old dress that is already a bit...
In Addition to Clothing: Belt, Head Covering, Shoe
R' Yoel Asher: That is the regular clothes that cover the body, but besides that, "and he gives her a belt for her waist", a gartel, a belt, "and a head covering for her head". Head covering, as one had, there is a covering for an oven and stoves, yes? Covering is indeed a language of a sort of oven. It could be that it looks similar, or I don't know what the connection is.
R' Yitzchak: Head covering means some kind of hat,
R' Yoel Asher: Some kind of shtreimel, some kind of you know, some kind of hat. And "a shoe", and shoes one buys "from festival to festival". Every yom tov one buys a new shoe. Right. It means that shoes one buys more often than clothing. It seems that shoes or once they used to become more worn out, more often worn out, and shoes one buys indeed more, a few times a year. It's interesting, because between Pesach and Shavuos is barely time. Does one mean three times a year?
Discussion: What Does "From Festival to Festival" Mean?
R' Yitzchak: Does one mean every yom tov? I mean that from festival to festival that it's a problem, because it means apparently as you say. He says that one can understand a bit differently, one can understand that as if, the Gemara says that this speaks that it becomes worn out quickly. But one can understand it that as if he must give her three times a year, and one already gives three times a year, one gives before yom tov. It's not a law in the laws of yom tov, right?
R' Yoel Asher: So above you said we're speaking here about the laws of kesubos, so how does yom tov come in here? But just as eating with her from Shabbos night to Shabbos night you said that it's a matter of honor of Shabbos.
R' Yitzchak: There are two, all these things there is a double, one catches both in.
R' Yoel Asher: There is indeed a mitzvah of buying a new garment for the wife. But it's not right, because in the laws of yom tov the Rambam did indeed say one should buy a new garment for the wife.
R' Yitzchak: Yes,
R' Yoel Asher: Therefore I say it means colored garments.
Discussion: Is There an Obligation of Yom Tov to Buy New Clothing?
R' Yitzchak: It can't be, how can it be? It's also outside of the laws of kesubos there are also laws... must he give her even more? I don't agree, I already said there, the word you is,
R' Yoel Asher: You mean one must outfit from head to toe. A new colored garment means some kind of new shawl, a new kerchief,
R' Yitzchak: Some kind of piece, a piece on the garment. I mean that what it says there doesn't mean that he must buy for her for yom tov, she must have. I am generally a dissenter on the halacha that one must buy for the wife a gift for yom tov. A wife, a man rejoices on yom tov with that he has meat. Specifically meat gets used up, he must buy always before yom tov new. A wife rejoices that she dresses nicely, he must make sure that she has. If she has to buy in the rainy season, presumably comes a set of Shabbos clothes, yom tov clothes, whatever, she already has that. That is indeed the point.
The shoes it says that since one needs several sets ah shoes a year, one already buys in honor of yom tov, it will already be a joy of yom tov, but it's not an obligation of yom tov for new clothing.
R' Yoel Asher: It could be that one was indeed going up for the pilgrimage, one went up with the feet, so it is indeed a matter of the joy of yom tov, because every time before one goes up one buys new shoes, with the holy new shoes to go up to Jerusalem.
R' Yitzchak: But women are exempt, it's only the appearance of all your males. It could be that she goes anyway, but, okay.
R' Yoel Asher: Pious women used to come along, yes, one took along one's wives,
Halacha 13: When Are These Things Said — In Those Days and in the Land of Israel
R' Yitzchak: Yes. Okay, when are these things said? When is the measure? Says the Rambam,
R' Yoel Asher: The measure that I told you of all these things,
R' Yitzchak: How much money, how much clothing, how much...
R' Yoel Asher: Is in those days, those days, he means to say the days of the Mishna, and in the Land of Israel. Interesting,
The Rambam's Qualification Comes from the Gemara
R' Yitzchak: Because the Rambam... This is also already a Gemara, this I tell you. What the Rambam says in those days is already also a piece of Gemara, the Rambam doesn't say this on his own. Ah, interesting. The Rambam says still from the Gemara.
R' Yoel Asher: The Gemara says the words in those days and in the Land of Israel?
R' Yitzchak: Not the language, but yes. Ah after all the Gemara was already in Babylonia, and the Gemara says that by us it's different, one doesn't need so many shoes, and one doesn't need exactly the amount of money and so forth.
R' Yoel Asher: Says the Rambam, what I gave you the measure is a measure that is for the time of the Mishna. But in other times
Laws of Marriage Chapter 12: The Measure of Clothing According to Place and Time, Household Items and Dwelling
Halacha 13 (Continued) — Clothing According to Place and Time
R' Yoel Asher: Interesting, because the Rambam this
R' Yitzchak: Is also already a Gemara this I tell you, what the Rambam says in those days is also a piece of Gemara. The Rambam doesn't say this on his own. Ah interesting. The Rambam says still from the Gemara.
R' Yoel Asher: The Gemara says the words in those days and in the Land of Israel?
R' Yitzchak: Not the language, but yes. Ah after all a Gemara was already in Babylonia, the Gemara says that by us it's different, one doesn't need clothing, and one doesn't need exactly the amount of money and the like.
R' Yoel Asher: Because the Rambam, that the what I gave you the measure is a measure that applies in the time of the Mishna. "But in other times and other places" is "the money is not the main thing" one doesn't look at the money, one can't give you a certain sum how much one must spend, rather grasp the main thing, grasp the principle of this, that what? And he says "there are places where the clothing there is very expensive", there are places where clothing is expensive, "or very cheap", where clothing is very cheap. "Rather the main thing that we rely on" the main thing that what on this one must rely, it means from this one must conduct oneself, so one must rule is that what? "That we obligate him to give her appropriate clothing"
R' Yitzchak: "for the rainy season and for the hot season."
R' Yoel Asher: "at least" by the least, at minimum not not less, "that every housewife wears there in that country." So so how much a housewife spends in that land.
It seems here that for girls one didn't spend so much on clothing. Once a woman is a ah lady, lady of the house, housewife,
R' Yitzchak: A homemaker one bought better clothing,
R' Yoel Asher: So according to what the standard all homemakers must have so much one provides. Alright,
Discussion: Can One Say That Today's Standards Are Crazy?
R' Yitzchak: Good. Says the Rambam, would you have thought that clothing means only clothes? No, when it says clothing it means even more.
R' Yoel Asher: I say simply I still hold a bit after what the Rambam said this I think, after this one can still now go backwards and they look how much it was in the Mishna. Because for example, there will come a husband and say that today is crazy the standards, women go every Sunday shopping, ah okay, that that that one must only once a year remains still the halacha. The halacha won't change that one must buy every few weeks new clothing because because that is the standard in the city.
R' Yitzchak: No, at least, if the way if the poorest woman in the city. Here we speak by poor women, soon we'll speak by wealthy right? But if one doesn't have ah extra money ah has
R' Yoel Asher: Not any higher standard personally,
R' Yitzchak: The cheapest of the city. Okay. In that country, country means a city.
R' Yoel Asher: No, I say, that that one buys it once a year, perhaps that is indeed a standard forever?
R' Yitzchak: You should know? No. No, on the contrary. The Rambam says that, you see from the halacha in total that one must have, on the contrary, as you said well earlier, I mean that you said before an introduction, after that you caught that you're not right, I mean that you are indeed right. You said that women need every season clothing, but one doesn't need, it turns out on the contrary. In the Land of Israel the custom was that one needs summer clothing winter clothing, but one can use the same. If in America one needs winter and summer, but one can't use the worn ones,
R' Yoel Asher: He must indeed buy extra for each season. Ah, ah, right, forgot. Right. Makes sense, because for example, winter in the Land of Israel is not so cold, so one needs a bit warmer, but one needs to have a coat, can't go on Shabbos with a worn-out coat,
R' Yitzchak: And there are no summer garments.
R' Yoel Asher: Yes? Okay. Right. Exactly.
Halacha 14 — And Included in Clothing: Household Items and Dwelling
R' Yoel Asher: Nice, says the Rambam further: This is clothing which means clothing. But and included in clothing there are still things which means not clothing, but it's in the category of clothing. that he is obligated to her. What is that? What is that? Household items, household utensils, appliances, such things, household utensils. and a dwelling that she sits in, and the house where she lives.
R' Yitzchak: Household items, it's called. And the house itself. Yes. Perhaps dwelling means a room,
R' Yoel Asher: Or a whole house? Yes, he will already say. One must rent an apartment, even not buy an apartment, rather rent a place to live.
Interesting, because dwelling is presumably much more expensive, at least in our perceptions, dwelling is much more expensive than the clothing, but ah clothing one must... Okay, no difference, already.
What Are the Household Items?
R' Yoel Asher: Okay, so and what are the household items? Which household items must the husband provide for the wife? A made bed, a bed that is covered. That is, not a bare bed, rather a bed with bed linens,
R' Yitzchak: Yes? Apparently. Bed perhaps means where one sits, one used to sit then on it,
R' Yoel Asher: Yes? Okay, and a mat, mmm. or a reed mat, means it's still bed items, let's say a mattress, a thing that one sits on. A thing that one sits on. to sit on it, yes. Yes. Mmm. Further,
R' Yitzchak: What else? That is, one used to sit either on a bed at the meal, or on the floor. But on the floor one doesn't sit directly on the floor, one sits on such a mat a reed mat, different sorts on such a mat, one sits on. Such a mat, exactly, yes. Besides that, yes?
R' Yoel Asher: And utensils, and eating and drinking utensils, mmm. Yes. such as a pot, a pot to cook, and a bowl and a cup and a bottle, dishes. "Bottle" and "little bottles", "and the like", things that one must have in the house.
R' Yitzchak: That is the household items, yes? "And the dwelling."
Discussion: From Where Do We Know That One Must Provide a Dwelling?
R' Yoel Asher: Yes, from where does one know this that one must also buy a dwelling? It means he puts it in under the category of clothing, that when the Torah said "clothing" it meant also a roof over the head. It could be that a roof is like a larger garment. There is the garment on the body, and a roof over the head is also to cover the person, so he shouldn't be,
R' Yitzchak: Not be exposed. He brings from the Kesef Mishneh, the Mahari ben Chaviv, that it says a verse "if a woman vowed in the house of her husband", if she made a vow in the "house of her husband", it seems that a woman lives in the husband's house, an explicit verse, he must pay for it, that is that she has a house.
But seriously, you have a hava amina one doesn't need to provide where to live? Ah, good, but... why specifically included in clothing? It's the closest thing to clothing. It must be from the Torah. It can't be that from the Torah he only needs to give a garment and she should live in the mountains. I mean what... really interesting.
R' Yoel Asher: And one must think, for example, if he has a house, he doesn't indeed need to provide an extra house, he lives in his house.
R' Yitzchak: We're speaking here for example even not...
R' Yoel Asher: Even if not. Yes.
R' Yitzchak: Okay. Not clear.
R' Yoel Asher: I mean one of the commentators said that "onah" means a house, no? "Me'onah", no?
R' Yitzchak: Yes, there was perhaps such an interpretation. Okay, he is built on the interpretation.
R' Yoel Asher: And the Rambam didn't indeed accept so, the Rambam said "included in clothing".
Discussion: The Source of She'er Kesus Ve'onah in the Torah
Laws of Marriage – Dwelling, Jewelry, Everything According to His Wealth, and Clothing for Children
R' Yitzchak: But do you remember that... okay, I don't know if this is relevant, but do you remember that in the Torah it doesn't actually say that one must give "she'erah, kesusah, ve'onasah" to a wife. In the Torah it says that even when one takes a second wife upon the maidservant, one should also not
R' Yoel Asher: Forget less than you eat for each wife.
R' Yitzchak: So it's obvious that the requirement to give "she'erah, kesusah, ve'onasah" lechatchilah (from the outset), this was known before...
R' Yoel Asher: That's simple. Even for a wife whom you think has lower standards, you should also give.
R' Yitzchak: This applies to a normal wife. Yes. In any case, it could be that this is simple, that it means he must give the normal things that a wife needs.
By the way, what's the difference whether it's "she'erah" or "kesusah" or "onasah"?
R' Yoel Asher: It doesn't mean any difference in
R' Yitzchak: Which career it says. The whole list is a... It's not that the Torah says this is different from that. The Torah says, give her what a wife needs. Okay. "And the dwelling", what is the measure of dwelling? Yes?
Three Categories: She'ar, Kesus, Onah
R' Yoel Asher: It could be that there are three categories of things: she'ar one must buy every day new food, food gets used up. One can't buy, one can't eat for the year, food is for the day.
R' Yitzchak: For three months we learned it one has a maniach beisa reikan.
R' Yoel Asher: Okay. So then, kesus is all the things that one buys once until it becomes worn out... until it becomes used up, and onah is already a physical thing between the man and the wife. Okay. So how does one put all the things under kesus, what did one indeed put under she'ar?
R' Yitzchak: A long list of items,
R' Yoel Asher: Yes, one buys once until it becomes broken.
R' Yitzchak: And she'ar one indeed put in the pocket money that she needs to go to the bathhouse.
R' Yoel Asher: Ah, the pocket money is also something that gets used up. So she'ar is something that the man must ask his wife every day, do you have she'ar? Or every week let's say. Shabbos to Shabbos. And kesus is when the pot breaks one must buy a new pot, but it's a more one-time expense, or once in a longer time expense.
Shiur HaMadur (Measure of Dwelling)
R' Yoel Asher: Okay. And what is the madur? "She'shokher lah", he must rent for her. Simply at least rent, it means if he buys it's certainly good. But he must at least rent for her "a house of four amos by four amos" a room of four amos by four amos.
I mean for her. It means if they live together, he must have four amos and she must have four amos. She should have her own four amos. Because we learned this way, in the laws of Shabbos, four amos is mekomo shel adam (a person's place), she should have a comfortable place, she shouldn't be squeezed together with him all the time. She should have her own. If he buys a house, there should be for each one of them four amos.
R' Yitzchak: You don't see the custom that way.
R' Yoel Asher: Because our houses are bigger than four by four amos.
R' Yitzchak: No, but if she doesn't have an extra bedroom with an extra... she sleeps in the same four by four amos as him.
R' Yoel Asher: Because it's more than four by four amos. This looks like a minimum. Let's say he's a poor man,
R' Yitzchak: He lives in the forests,
R' Yoel Asher: If he only has a tiny house of four by four amos, he can't force her to squeeze into the same house. He must rent for her a house of four by four amos.
R' Yitzchak: I don't know if it says that, perhaps simply it's for both a house.
R' Yoel Asher: Yes, but even less than that is called a dirah serucha (filthy dwelling). In short, it must be a dirah re'uyah (proper dwelling). I mean yes it's coming to her, she'shokher lah, she has the right to have her own four by four. One will already see that she should have her own beis hakisei (bathroom). Yes, her own? No, there is a beis hakisei at the corner of the town.
Discussion: The Context of the Laws – When the Man Doesn't Live with the Wife
R' Yitzchak: No, it says his own, but I mean that the halacha
R' Yoel Asher: Is speaking when a
R' Yitzchak: Person has a few wives for example,
R' Yoel Asher: Or it goes in even a
R' Yitzchak: Person lives together with a wife: I don't want to go. Laws. I think here, all these laws are something framed in a situation where he has a wife, he goes to come once a week, who knows where he lives,
R' Yoel Asher: He lives at the other wife,
R' Yitzchak: So, like Yaakov had an ohel (tent) for Rachel, an ohel for Leah and. Yes. Or like the source of kesus ve'onah. He lives with ah with the new wife, acheres yikach lo, he has the maidservant poor thing. So she must have a house. She doesn't live in his house.
If she lives in his house, certainly his house must also include, I agree that his house must have a beis hakisei etc., because that's a part that he must provide for his wife, but he may also live there, no? Usually a wife lives, a normal wife lives together with her husband. Perhaps not? Perhaps the order was then that?
R' Yoel Asher: Right, all these laws is also the ve'ochel imah mileilei Shabbos, can also mean that,
R' Yitzchak: That when a person lives in a house, he's there always,
R' Yoel Asher: But, even in a manner when he has a wife must, I mean that it's simple, because if a manner that he lives with her there's no question.
Makes a lot of sense, because we're not talking here about a person should budget how much he spends for living. That's, that's simple, rather we're talking here about how much he should provide for the wife. When he doesn't live in that house and he provides for her, he must rent for her a house of four amos by four amos.
Chatzer and Beis Hakisei
R' Yoel Asher: And quite properly, "ve'tehei rechavah chutzah lo", he must also provide for her a bit of a courtyard in front of the house, a porch, a courtyard, "kedei lehishtamesh bah", in order to be able to use it.
R' Yitzchak: Yes, once the order was that one didn't sit at home,
R' Yoel Asher: The courtyard was called the life in all matters, and activities were in the courtyard. Mhm. "Veyihyeh lo beis hakisei chutz mimenu." Outside from the room there should be a beis hakisei. Mhm. Yes? Chutz mimenu means that? It should be outside from the room?
R' Yitzchak: Yes.
R' Yoel Asher: Not inside? Why is he precise
Laws of Marriage – Dwelling, Jewelry, Everything According to His Wealth, and Clothing for Children
Dwelling – Rechavah Chutzah Lo and Beis Hakisei
R' Yoel Asher: Ve'tehei rechavah chutzah lo, he must also provide for her a bit of a courtyard in front of the house, a porch, a courtyard, kedei lehishtamesh bo, in order to be able to use it.
R' Yitzchak: Yes, once the order was that one didn't sit at home,
R' Yoel Asher: The items, most of life and activities were in the courtyard. Veyihyeh lo beis hakisei chutz mimenu. Outside from the room there should be a beis hakisei. Yes? Chutz mimenu means that, it should be outside from the room?
R' Yitzchak: Yes.
R' Yoel Asher: Not inside. Why is he precise on the word chutz mimenu?
R' Yitzchak: I mean as you say, it should be there nearby, not too far, and also not inside. The beis hakisei is in the courtyard.
R' Yoel Asher: Samuch leshulchano (next to his table) is a luxury, but at least near the house somewhere there should be a... Okay.
Question: Someone Who Lives in a Basement Without a Rechavah
R' Yoel Asher: So someone who lives in a basement with his wife and doesn't have any rechavah chutzah lo?
R' Yitzchak: No, nowadays it's not the custom to have a rechavah at all. Nowadays one does most work at home. Then in a rechavah there one washed the laundry,
R' Yoel Asher: There one baked, cooked. But everyone enjoys having a bit of a porch or something a bit of a backyard.
R' Yitzchak: Yes, but that's not the halacha. Rechavah means lehishtamesh bah. That's what I mean.
R' Yoel Asher: Yes.
Jewelry – Under the Category of Kesus
R' Yoel Asher: Now, the Rambam says further: And likewise,
R' Yitzchak: Until here laws of kesus. Now, besides kesus,
R' Yoel Asher: Comes to, no, now is still in kesus. Yes,
R' Yitzchak: Kesus means clothing, but... Kesus, madur, and a third thing,
R' Yoel Asher: It's a third level. Kesus is basic, a person who must have clothing. Jewelry is already a... is already a... luxury. It goes under kesus. "Vechen mechayvin oso litein lah tachshit", we put, yes, as the Rambam puts it under kesus.
R' Yitzchak: "Kegon", what does tachshit mean? "Kegon bigdei tziv'onin lehakif al roshah upadachtah",
R' Yoel Asher: Beautiful head coverings to put on her head. "Ufoch vesarok" is I think types of makeup. Sarok, yes, sarok, yes. Kallah na'ah vechasudah, as it says there,
R' Yitzchak: Lo kachol velo sarok velo ya'alas chen. One sings to the bride that she doesn't need any makeup, you mean that she does need. One tells her that way.
R' Yoel Asher: When she's a bride she doesn't need, what is still the chen? And he must provide her makeup, that's also in the category of jewelry. Why?
R' Yitzchak: "Vechayotza bahen kedei shelo tisgane alav". He must make sure that she looks beautiful for him. And who must pay for that?
R' Yoel Asher: He. He. But what... Again, I want to understand, if it's in the category of kesus, a person because of that it's called in the category of kesus. Meaning, kesus means that a person should look normal, but for a wife who has a husband, under the category of kesus is more than that. Things that are luxury. Why?
R' Yitzchak: Because she has a husband, shelo tisgane alav. Hmm.
Innovation: Jewelry Becomes Kesus Because There's a Reason
R' Yoel Asher: The need for this, one will already see a practical difference for the story that this that it goes into the category of kesus is only because there's a reason kedei shelo tisgane alav. Therefore this becomes a basic kesus. Meaning if a girl wants to have bigdei tziv'onin it won't go into the category of kesus. It's not relevant because there are no laws of kesus but it won't be called kesus because for you it's a luxury, which is not so for a wife where there's a reason that it's a
R' Yitzchak: Necessity it's already called kesus.
R' Yoel Asher: Hmm. Yes.
R' Yitzchak: All these measures that we've now learned,
R' Yoel Asher: Interesting that the Rambam says tachshit he says these things, in the Rambam's times there were also jewelry diamonds and gold and silver, but it looks like those are expensive things, it's not a complete obligation.
R' Yitzchak: Tachshit means like clothing,
R' Yoel Asher: Another bit of clothing, bigdei tziv'onin means fancier clothing, a beautiful head covering, a beautiful shawl,
R' Yitzchak: Yes. But soon one will see, by a wealthy person he must indeed give gold and silver, by a poor person he must give this. Ah,
R' Yoel Asher: The bameh devarim amurim (in what case is this said) goes back to all the previous laws? Yes,
R' Yitzchak: To all the laws until now. It means simply tachshit means she shouldn't only have like a garment kesusah, she must have a garment that is decent, that comes yes.
Bameh Devarim Amurim – Everything According to His Wealth
R' Yoel Asher: All these things, "bameh devarim amurim", all these laws the minimums, "be'ani shebe'Yisrael", by the poorest folk of the Jews one must give at least these things. "Aval be'ashir", but if he's a wealthy person, "hakol lefi ashro", the obligation of kesus will be according to his wealth. "Afilu hayah ra'ui", if he's such a type of person that his standard is "liknos lah klei meshi", silk, "verikma", embroidered beautiful things, "uchlei zahav", then "kofin oso venosen". One can force him if she demands supposedly and he must give it to her because that's his standard. Same thing, "vechen hamadur", the house, "lefi ashro", according to the wealth, same thing, "vehatachshit uchlei habayis hakol lefi ashro". So all these laws that we've learned are the minimum, but then according to how much money he has.
R' Yitzchak: And as we learned by mezonos (sustenance), the minimum is very important.
R' Yoel Asher: Yes, the minimum is a complete obligation.
Ve'im Katzrah Yado – Kofin Oso Lehotzi
R' Yoel Asher: "Ve'im katzrah yado litein lah va'afilu ke'ani shebe'Yisrael", if his hand is too short, he doesn't have the long hands, he doesn't have a generous hand, yes, he doesn't have the money for this, va'afilu ke'ani shebe'Yisrael he can't give her
R' Yitzchak: He can't give her
R' Yoel Asher: He can't even give her the basics.
R' Yitzchak: Ahh so what? So "kofin" so "kofin oso lehotzi".
R' Yoel Asher: One must force him that he should, he should give her a get if she wants it. And if he's a poor person he doesn't have money to buy a dress, he certainly won't have any two hundred, any maneh two hundred, so he doesn't have claims "utehei hakesubah chov alav ad she'ya'ashir", he will hold the kesubah as a debt until he becomes wealthy. Then he will either be able to be machzir gerusho (take back his divorcee), if she will still want, if she will still be available, or he will have to pay the kesubah.
R' Yitzchak: Okay very good.
Discussion: The Rama's Position – Yesh Omrim She'ein Kofin Oso Lehotzi
R' Yoel Asher: Until here is what he must give for his wife. Now we'll learn that he must give for his children also.
R' Yoel Asher: Yes yes? Yes. It's interesting the whole time that one the the man the man, the poor man what will he do? He'll start using the romantic language: "You truly have nothing,
R' Yitzchak: But you have me". The Zohar in Parshas
R' Yoel Asher: Bereishis says there that that he speaks there about al kein ya'azov ish es aviv ve'es imo vedavak be'ishto, that a wife doesn't need beautiful things like a bas melech (princess), she mainly needs what she's accustomed to from her father, I don't remember, on the contrary no a bas melech who fell in love with a simple person doesn't need beautiful things because she wants the person. But that's nice Torah thoughts, but practically a person must have his basics.
R' Yitzchak: By the way, first of all the the Rama, yes, the holy Rama already says, let's see if we can find here quickly. The holy Rama in Even HaEzer siman ayin gimmel says thus: If, this is the Tur, oh I need to have the Shulchan Aruch, Shulchan Aruch Even HaEzer says thus: "Umi hu ani beyoser kofin oso. Veyesh omrim she'ein kofin oso lehotzi me'achar she'ein lo". Rabbeinu Tam. Very interesting, as one already understands, the Rama gives a leniency that whoever doesn't have, doesn't have. It's certain that the leniency came from the reality. That what the Mishnah says, speaks as one says the Mishnayos are written for wealthy people. In general Judaism is made for wealthy people, where everyone has some inheritance somewhere in Eretz Yisrael, there's a law every Jew has four amos in Eretz Yisrael and he has from where to take. The question is whether he's a wicked person, he doesn't give for his wife, give yes. Someone who truly doesn't have, Shulchan Aruch made for the Jews in exile who truly don't have, behold what will you kofin oso lehotzi, what will she have from this that he'll remain a poor person even more?
R' Yoel Asher: Yes, but she, she can find better men who are indeed ready to give.
R' Yitzchak: Well, if she can find, she can find.
R' Yoel Asher: No, in kofin oso lehotzi also means that she can't demand a get.
R' Yitzchak: I understand,
R' Yoel Asher: I don't know, the Rama perhaps means to say that the beis din should interfere and tell him to give a get, but she does have the right, if one will say the Rama, if she comes, she says "I don't want to accept like the Rama, kim li (I hold) like the Rambam" won't she be able to demand a get?
R' Yitzchak: Rather understand that Rama. Kim li works the other way, usually. That's what the Rama is talking about, exactly,
R' Yoel Asher: They'll pressure him okay, that's certainly, the Rambam doesn't bring in here, there are also laws of tzedakah (charity), in every city there was a kupah (fund) with a tamchui (soup kitchen), and instead of kofin oso lehotzi,
R' Yitzchak: The rabbi should go look, make sure that she receives. No, she can say that she doesn't want from the kupah, that's the point supposedly.
R' Yoel Asher: The kupah should give it to him, that he should give it to her. There's also tzedakah, there's a world of tzedakah.
R' Yitzchak: It looks like it doesn't go that way, but the point is that it seems to me how do you say? That there are those who say ein kofin lehotzi, and indeed because it's not not maintained that.
Translation
R' Yoel Asher: Okay, one needs to know, apparently it has to do with the reality, the Rema presumably spoke about a reality where now she won't even have food to eat, and she also won't have a husband, now at least they'll strengthen themselves two poor people together, okay, one needs to know the situation. And I also thought about the story of Rabbi Akiva who left his wife and she didn't have any straw, he sees that it's a matter of forgiveness.
R' Yitzchak: What? It says that which we'll learn later. Yes, okay. Perhaps one may not, perhaps one may,
R' Yoel Asher: I don't know. Does the Rambam say like we learned yesterday that what Rachel,
R' Yitzchak: Money he didn't have anyway, what he left her is itself a problem.
R' Yoel Asher: That's a question how could he leave everything like onah and so forth, but it says there also that she was very poor, and a poor person came begging for straw, so she strengthened herself
R' Yitzchak: That there are poorer people than her. Yes, yes, but they didn't have that beforehand either, right? Okay. Again, it's clear that the law is when she wants, if she doesn't want the question doesn't begin, I mean that the Rema says even when she wants one tells her "come here, it's not so simple".
R' Yoel Asher: Okay.
Clothing and Dwelling for Young Sons and Daughters
R' Yoel Asher: Ah, what happens with the children? Did we learn yesterday that the children who are dependent on the father's table, yes, um, the children that the mother always cares for them, is a part of the mother is not happy when her children are hungry. Same thing regarding clothing, "and not only the woman, but his sons and daughters who are minors of six years or less", also! "he is obligated to give them sufficient clothing", whatever is needed,
R' Yitzchak: Household items don't have a measure of a zuz,
R' Yoel Asher: Whatever, however much it is. Huh? Household items that they need,
R' Yitzchak: "and a dwelling to live in".
R' Yoel Asher: Mhm. Extra four amos for the children. Or whatever, space for the children. Yes yes.
R' Yitzchak: No. Yes. There should be space for them.
Distinction: For Children Not According to His Wealth But According to Their Need
R' Yoel Asher: Says the Rambam, but for the children there is no obligation to do according to his wealth, "and he doesn't give them according to his wealth but only according to their need", only what is needed for them. Mhm. Um, yes.
R' Yitzchak: There isn't the law, that means by a wife, that's the law that was mentioned yesterday. By a wife there is a law according to his wealth he must give. If he is a wealthy Jew, a wealthy Jew must give his wife golden garments. For his children, even a wealthy Jew, doesn't need to give any golden garments. He must give what is needed. No. Okay, "this is the rule" yes.
R' Yoel Asher: Um and here doesn't come in the enactment of the Sages to give even after age six. It seems that clothing is not so important.
R' Yitzchak: I don't know. Interesting. He doesn't say. Actually a good question. He doesn't say. He doesn't say.
R' Yoel Asher: I don't know. Good to know. One needs to think. I mean, if they literally don't have what to wear, being naked is like being hungry. Perhaps the thing that one needs new clothing every year, perhaps that is only relevant.
R' Yitzchak: Is a guarantor. Okay, come on, we're talking, again. A normal person provides for his children also according to his wealth.
R' Yoel Asher: Now we're talking when one forces him. Yes indeed, but just like regarding food yes the Sages stood up and got involved.
Laws of Clothing, Household Items and Dwelling – Continued
Law: General Rule Regarding Clothing, Household Items and Dwelling
R' Yitzchak: Actually I don't have the question. He doesn't say. He doesn't say. I don't know.
R' Yoel Asher: One needs to know. One needs to think. I mean, if they literally don't have what to wear, being naked is like being hungry. Perhaps these things, one needs new clothing every year.
R' Yitzchak: Perhaps that is only relevant. He is a guarantor. Okay, come on again. A normal person provides for his children also according to his wealth.
R' Yoel Asher: Now, but I'm saying, regarding food yes the Sages stood up, get involved and give even for older children.
R' Yitzchak: Clothing is not clear. He says that the Chelkas Mechokek and the Beis Shmuel say the novelty that there is the same thing by clothing, but in the Rambam it doesn't say. I don't know if one can deduce that it doesn't exist. One needs to know.
R' Yoel Asher: Yes, okay. Okay. Yes. Says the Rambam further: "This is the rule: anyone for whom he has an obligation of support" – anyone that the father is called that,
R' Yitzchak: Anyone that the father,
R' Yoel Asher: That the, anyone that the person has on anyone who has that, the obligation to provide that one with support, "whether during his lifetime or after his death" – as we learned yesterday that the widow also has food from the husband's property even after his death, so the same laws as support is clothing and household items and dwelling, all physical, financial,
R' Yitzchak: Physical, yes, the clothing, the same thing as
R' Yoel Asher: "And all that the court sells for his support" – all these things that we learned yesterday if he went away and didn't leave any food, so also the same thing, they will sell for her clothing, "for her clothing and household items and dwelling". All these things are the same laws that... good. Yes.
Law: Jewelry When the Husband Has Gone Away
R' Yitzchak: Until here the laws but we're going to learn that there is yes a distinction, jewelry no, yes?
R' Yoel Asher: Yes, says the Rambam: now we learned that a part of dwelling is also jewelry. Says the Rambam: but there is a distinction between a wife who is with a husband and a husband who has gone away. "A woman whose husband has gone" – her husband has gone away, "and the court assessed support for her" – and the court, she went to court claiming that the husband didn't leave her any money, so they did the same thing that the court assessed support and clothing and household items and rent for dwelling, you would think that with this also comes jewelry, because that's how we learned. But by jewelry we learned that the reason why it's needed is so that she not be repulsive to her husband. Because it's not literally a part of the word clothing. But when according to the situation it's needed, it will enter into the category of clothing. But in a case when she doesn't have a husband, "they don't assess jewelry for her, since she has no husband to adorn herself for". She doesn't have a husband for whom to adorn herself. So it seems that jewelry is extra, is not only to look like a person. Whatever she needs to have to look like a person, when she needs to go out, or one goes to a celebration, is clothing. But that which is extra,
R' Yitzchak: Jewelry means make-up, that's what we learned, such things. Yes.
R' Yoel Asher: She has no husband to adorn herself for.
Law: If Her Husband Became Insane or Deaf
R' Yitzchak: Right. "But", nu,
R' Yoel Asher: Now I understand why he went away at all. "But one whose husband became insane or deaf",
R' Yitzchak: The adornment is so she not be repulsive to her husband. Just for another she doesn't need any jewelry. She can go, I don't know if it's a sin, but it's not needed. "But",
R' Yoel Asher: "But one whose husband became insane or deaf" – one whose husband became a shoteh or deaf, one could also say it's like a kind of she has no husband. But no, yes "they assess jewelry for her", because after all there is a husband
R' Yitzchak: Who needs not to be repulsive right.
R' Yoel Asher: To be an expert on make-up one doesn't need to have any intelligence or be able to speak. Mine. "They assess jewelry for her". Says the Rambam: "And the law of the husband with his wife in claims of clothing and items and rent for the house" – is the same thing, "like their law in claims of support".
Law of Claims Regarding Clothing
R' Yitzchak: If he says,
R' Yoel Asher: Just as we learned yesterday many laws about claims, 25 minutes at home. Yes, I remember the shiurim. Yes, questions came up whether he needs to swear, whether she needs to swear, and so forth. So all these claims also regarding clothing, items and rent for the house, is the same as claims of support, that if they claim: "I gave", and she says: "You didn't give", it will turn when, who is the one removing from the other's possession, who needs to swear, and so forth. The laws here will be the same laws as by food.
R' Yitzchak: Until here.
Law: One Who Makes a Vow Against His Wife From Adorning Herself
R' Yitzchak: So until here in this chapter one learned what are the laws of how much clothing, and what is included in clothing, and when one can claim it. Now comes a new law which is a bit connected to this, that apparently so as more not directly laws of clothing, you could say since he is obligated to give her jewelry, he may not prevent her from it, but it's a bit broader also. There are other things which are not exactly jewelry, and we're going to learn whether a person has a right to prevent his wife through making a vow on her somehow, that he forbids his jewelry to her or whatever, that she can't adorn herself. We learned yesterday also similar laws regarding dwelling. Regarding, what's it called? Regarding intimacy, the same similar thing regarding clothing.
R' Yoel Asher: I learned about not eating certain foods, making a vow on certain foods.
R' Yitzchak: Let's learn regarding other things if one makes a vow for her.
Discussion: Mechanism of a Vow on the Wife
R' Yoel Asher: "One who makes a vow against his wife", but when one says one makes a vow for her, a husband cannot make a vow for the wife. He can make a vow that if you adorn yourself, I will be forbidden to you. A husband can only forbid himself to the wife. So the jewelry will be the condition. If one forbids himself to the wife, or forbids his house for example to the wife, if she goes to adorn herself. Because that's what it means.
R' Yitzchak: "One who makes a vow against his wife" it doesn't say here, but it could be that one needs to learn. The Rambam doesn't say, because it seems this can
R' Yoel Asher: Be learned in the laws of vows.
R' Yitzchak: But or he says that his use is forbidden to you if you do so, or perhaps there are other ways.
Simple Meaning of the Law: Distinction Between Poor and Rich
R' Yoel Asher: Okay. "One who makes a vow against his wife" – if he makes a vow on your wife, that the vow brings that she should be forbidden to adorn herself "with any one of all the types"
R' Yitzchak: That were previously enumerated.
R' Yoel Asher: It means even only one of them, as they learned regarding even one fruit. He says, only you may not have kohl. "One year" if by the way "in poverty",
R' Yitzchak: If he is a poor man, he is poor,
R' Yoel Asher: So "one year he may maintain" – until one year they will let him. Ah, go save yourself five dollars a year,
R' Yitzchak: Doesn't have so many adornments anyway. Yes.
R' Yoel Asher: One year he can hold her. One year one doesn't demand from him to give a get. Because it seems one year, he wants to save himself money for one year, he thinks that will help him
R' Yitzchak: Get out of the hole, whatever,
R' Yoel Asher: They give him a chance. Yes, it's a part of poverty, no, one doesn't have therefore, if it's from wickedness, there's no difference between poor or rich.
R' Yitzchak: No, no, no.
R' Yoel Asher: The wife uses up all his money, he doesn't have, he is a poor man.
R' Yitzchak: No, I explained, because a poor person has from the outset less jewelry, so not having jewelry for a whole year is a smaller deal, it's not a big deal. A rich person, a wealthy woman has a lot of jewelry, so it's already a big difference. That's what it means.
R' Yoel Asher: I don't mean so. I mean the point is that if you do it out of distress, they give more time, they give more time and he will find a solution.
Discussion: Why Does One Need a Vow?
R' Yitzchak: "One who makes a vow against his wife" they give a year. So because he doesn't have money, he simply can't give, and they will call him in the Torah that he doesn't give, why does he need to make a vow? Vows people make for pious reasons, I don't know why, other reasons. Why does one need to make a vow?
R' Yoel Asher: What you're saying is a nice novelty, that a poor person, but apparently not necessarily, because she has less, but that's important to her. On the contrary, the one thing she still has yes you take away from her,
R' Yitzchak: Why should one give more time? I didn't take it simply, I already figured out one that he brings her. But I'm saying the reasons why it doesn't make any... I think so: that because, that not doesn't come in a vow. You could perhaps say to her: I don't have, you don't have, it's a different topic.
R' Yoel Asher: You need to make a vow. Instead of her holding him in one nagging: give me my jewelry, give me my jewelry, he said: I'm going to make a vow, and that's it, I don't hear anymore from you.
R' Yitzchak: Usually a vow is something such is something such a
R' Yoel Asher: Simply he controls her. Not that he doesn't have. Okay, I hear.
R' Yitzchak: It's a piety.
Continuation of the Law: More Than That
R' Yoel Asher: So in poverty says R' Yitzchak that because a poor person has anyway, what does she have poor thing? The bit of makeup which is anyway that quality, she can survive a year without it. But "more than that" – one cannot demand from a wife that she should be more than a year in a state of distress, right? More than that, "or he annuls his vow or he goes out and gives the kesuvah". It's very interesting, I think from here something a source for a law. I don't want to digress, let's finish the law and let's see. "And in wealth" – if he is however wealthy, so "thirty days". Until thirty days she only has one holiday. But "more than that", you can't hold, you have money and she needs it also more importantly, they don't give him a chance more than thirty days. "More than that, or he annuls his vow" – or he should annul the vow, yes, a husband can find an opening for regret or the like. "Or he goes out and gives the kesuvah" – or he must give her a get and give the kesuvah?
Digression: Source for the Parameter of Time in Get Questions
There is a law, there is always a question in gittin: how long can a person demand, give me more time, I'm going to make it work and so forth, I'm not going to give a get yet, I'm going to figure it out? Because it's a, actually actually a frequent question, people come to the beis din, she wants a get or he wants a get, and the other says: we haven't tried enough yet, let's, let's work more further. And it's a big question. Those who love to jump and say a refuser will say after five minutes he's already a refuser, and then the husband can not give a get for ten years and say: I'm trying, I'm trying. What is the parameter? So the Acharonim try to make a parameter. R' Chaim Palagi says one gives a parameter of a year. I mean that perhaps here is a bit of a source: one year he may maintain, yes? They have a hard time. Until a year a couple can say we're trying to make it work, he has his craziness why he doesn't want her to adorn herself. I think that from here is something a bit of a support, that a year is a...
R' Yitzchak: It depends on every single thing, because here the jewelry, by other things there are other laws.
R' Yoel Asher: They also had, um, one year they had on something else yesterday,
R' Yitzchak: Huh? Yesterday we had the same law,
R' Yoel Asher: True? By fruits,
R' Yitzchak: Had that she shouldn't eat any fruits.
R' Yoel Asher: What did it say there? Also a poor person is a year, and a rich person is thirty days.
R' Yitzchak: Wait, did it say that there?
R' Yoel Asher: I think so. No?
R' Yitzchak: No, it said thirty days for everyone.
R' Yoel Asher: Ah, yes. In wealth until thirty days?
R' Yitzchak: No, it said thirty days for everyone, only jewelry there is a distinction between a poor person and a rich person.
R' Yoel Asher: Ah.
R' Yitzchak: So no, it depends on the topic, you can't make a rule. Also that whole question is a funny sort of question,
R' Yoel Asher: We're not going into it now. Okay,
Why Does This Stand By Clothing?
R' Yitzchak: Further already. And we're talking already about vows, we're making more laws about, perhaps also, because these things are more related to clothing than to other things. Yes, because clothing is the way how
R' Yoel Asher: She looks dressed.
R' Yitzchak: I hold that a neder (vow) is a religious thing, and sometimes the only way that people knew how to make their wife not do something, something a normal ta'anug haguf (physical pleasure) like any other thing, was to make a neder. In modern times a person has found another excuse, he'll say, the Rav says that one may not wear jewelry, and it's the same halacha though.
R' Yoel Asher: Right. Because in truth the Gemara here says that perhaps we learned it, because he doesn't want to have an isha nadronis (a woman who makes vows). He doesn't want to have a wife who makes nedarim (vows). Now we're talking about the husband. He doesn't want a wife who makes - that's what he does,
R' Yitzchak: Okay. He makes a neder on her.
R' Yoel Asher: But the same thing in reverse. One should say that a neder is worse than simply not giving to the other person.
R' Yitzchak: A wife has a right to receive tachshitim (jewelry), and you can't come: "I'm a frum person, I don't hold of jewelry". She has a right to jewelry. Understand?
R' Yoel Asher: Right. What happens in such a case? Hidirah (he made a vow upon her),
Nedarim That Interfere with the Wife's Social Life, and the Right to Go Out
Halacha 10 (continued) — Nedarim That the Husband Makes Upon His Wife
Hidirah Shelo Teilech L'merchatz — A Vow That She Should Not Go to the Bathhouse
R' Yoel Asher: He doesn't want to have a wife who makes nedarim. Wait a minute, now we're talking about the husband.
R' Yitzchak: He makes a neder on her.
R' Yoel Asher: Ah, you mean he makes, okay. But the same thing in reverse. One says a neder is worse than simply not giving to the other person.
R' Yitzchak: A wife has a right to receive tachshitim and you can't come: "I'm a frum person, I don't hold of jewelry", she has the right to jewelry, understand? Right.
R' Yoel Asher: Okay. What happens in such a case: Hidirah, he made a neder on her shelo teilech l'merchatz, that she should not go wash herself, should not go to the bathhouse, it is as follows: B'krachin, in the large cities, shabbos achas, even one week, because there the custom is, at every corner there's a bathhouse, it's part of the culture. B'kfarim, in the villages where one must travel to the bathhouse, one goes a bit less often,
R' Yitzchak: So shtei shabbosos, it's two weeks.
R' Yoel Asher: Yes. Here we see that in the halacha it only says beis hakisei (bathroom), but one must also provide a shower,
R' Yitzchak: Because it's at least like a bathhouse. Okay,
Hidirah Shelo Tin'ol Min'al — A Vow That She Should Not Wear Shoes
R' Yoel Asher: If he makes a vow shelo tin'ol min'al, that she should not wear shoes, that she should go barefoot. Um. So b'kfarim shelosha yamim, three days one can still survive. B'krachin, in the large cities where it's more important, I don't know,
R' Yitzchak: Or it's a social issue,
R' Yoel Asher: Or because one will get poked, I don't know what, so mei'es l'es, we give him twenty-four hours.
R' Yitzchak: Yes, in the villages people sometimes walk around without shoes, in a city one doesn't go like that.
R' Yoel Asher: Yeser al zeh, more than this time, he has the choice, o yasir nidro o yotzi v'yitein kesubah, either he will have to remove his vow or give her a get (divorce) and give the kesubah (marriage settlement).
Hidirah Shelo Tash'il U'shelo Tish'al — A Vow That She Should Not Lend To/From Neighbors
R' Yoel Asher: More nedarim: Hidirah, here we're going to talk, I think, about such social things. Hidirah, perhaps until now it was also,
R' Yitzchak: I mean there's also a certain pain.
R' Yoel Asher: Bathhouse is perhaps simply a physical thing, the question is: smelling good is because I should have pleasure from how I smell, or so the other person? Yes, it's both. Okay. Hidirah, if a person made a vow upon his wife, that she should not lend to the neighbors. Neighbors sometimes come to borrow a small thing, he shouldn't lend to them. Or that she should not borrow from other neighbors, "mikelei habayis shedarech kol hashechenos lish'ol osan u'leha'shilan" "kegon" "kegon nafah u'chvarah" a sieve to sift the flour, or "reichayim v'sanur v'chayotza bahen", it's also the same thing, or "yasir nidro o yotzi v'yitein kesubah". Why? "Mipnei shemasi'ah shem ra bishchenosehah". He makes her have a bad name among the neighbors, that she's stingy, or that she's not part of the group, of the neighborhood.
So this is a social thing, that a husband must let his wife be normal with the local women, and if he restricts her he embarrasses her, meaning. Although seemingly "lo sash'il", he has a monetary obligation, it's after all, when he buys her a pot, it's essentially his, yes? Mah shekanah ishah kanah hu (what a wife acquires, her husband acquires). Yes, he may... he essentially has the halachic right. And, but in practice there is to this a social aspect, that the women will know that she's crazy, she's stingy, or whatever it is,
R' Yitzchak: Masi'ah shem ra bishchenosehah (gives her a bad name among her neighbors), one may not.
V'chein Hi — When She Makes a Vow That Harms Him
R' Yoel Asher: "V'chein hi", that the thing can go both ways. If she interferes with him, "shenodrah", she made a vow, for example that I will be forbidden to you if "shelo"... you can simply make a vow that the thing is forbidden to me. To make a vow upon another person is a problem,
R' Yitzchak: Upon oneself one may make a vow. Ah, "shelo tish'al u'shelo sash'il",
R' Yoel Asher: She won't borrow or lend, "nafah u'chvarah reichayim v'sanur v'chayotza bahen", or "u'shelo se'erog begadim na'im livenah", she won't make nice clothes for the child, "b'makom shedarkan le'erog osan labanim", in a place where that's the style, the mothers make nice clothing for the children, it's also the same thing, here it's "teitzei shelo bichsubah", he can expel her without a kesubah. Why? "Mipnei shemasi'aso shem ra bishchenosav". Nice.
R' Yitzchak: She makes him look bad,
R' Yoel Asher: A local word, "shehu kilai" that he's stingy.
R' Yitzchak: Yes. And he says that he has takanos (religious restrictions)? It's the same thing. It doesn't help that one makes takanos.
Discussion: Why Can't He Be Meifer (Annul) Her Vow?
R' Yoel Asher: I wonder though, that when she makes a vow he can be meifer (annul) her vow when it's about him.
R' Yitzchak: Indeed, but perhaps...
R' Yoel Asher: Then why teitzei shelo bichsubah? Let him be matir (permit) the vow. He's neder-proof, yes? A husband is neder-proof,
R' Yitzchak: He can immediately be matir it. Perhaps he can actually...
R' Yoel Asher: Perhaps there's some case when she made a vow that he can't be meifer.
R' Yitzchak: You already spoke about this earlier,
R' Yoel Asher: True? True,
R' Yitzchak: Yes. Um I don't know. Ah, he says that the Shulchan Aruch says that gevald, it's not, perhaps he can't be meifer on such things.
R' Yoel Asher: Interesting, because if he has embarrassment from it isn't it inui nefesh (self-affliction)? That itself, what he says here that he gets a bad name, perhaps that, true. Interesting. Yes, and inui nefesh is a more limited thing. It means really not physical.
Discussion: The Difference Between "Isha Nadronis" and "Tochen Haneder"
R' Yitzchak: What did we - they learned earlier in the halachos about this that if she makes a vow, if it's things, remember, if it's things that are normal, like not eating meat, he can be meifer, even if not - and later he changed his mind, he can - we give him then definitely I don't want an isha nadronis. Even after being meifer he can say that. But here that halacha isn't stated, both here it only says things that disturb him and also it doesn't say the isha nadronis problem, because isha nadronis means a religious fanatic who doesn't eat meat, an isha nadronis who has a craziness to not lend to the neighbors is a different problem, it's a problem for the tochen haneder (content of the vow) not for the isha nadronis problem.
R' Yoel Asher: Um not so simple, because for example, shelo se'erog begadim na'im livenah, doesn't it say a woman who doesn't make clothes for her son doesn't it say yotzi shelo bichsubah? It says yes. So a lazy wife who doesn't make clothes. Again yotzi. It seems that it's part of the vow, no? Because she did it when she
R' Yitzchak: Made it in the form of a vow.
R' Yoel Asher: Don't know. Perhaps again perhaps when someone is lazy is one thing, but when someone has principles that hurts much more.
R' Yitzchak: I really don't know. I don't know. All these hidirah is after all the simple meaning that this is the only way to prevent her. So he asks her: "Why aren't you making clothes"? "Ah, I made a vow, I made a kabalah (commitment)". You know how it goes today? "Do me a favor, make a phone call". "Ah, I made a kabalah I don't touch smartphones". Teitzei shelo bichsubah. Hello, who let you make a vow? It makes it worse, it doesn't make it better.
R' Yoel Asher: Understand?
R' Yitzchak: Not it's halacha but not practical application.
R' Yoel Asher: You're disturbing another person with your vow. Yes,
R' Yitzchak: It's true, many people, it makes the situation worse, not better.
R' Yoel Asher: Many people are wicked in principle, they have a principle that they say no many times, because they went to some self-help course, that says they must be able to answer no, because someone who can't say yes can't, some little teaching, okay.
R' Yitzchak: It's true that one must say no sometimes but there's a certain wickedness, sometimes one must be wicked, there's after all a derech hamitzvah (middle path) in everything. It's not things that okay, anyway, certainly here also not every time one lends. We're talking after all shedarkan (that is their way), as he says. No problem, on the contrary. The vow is made by people who can't say no, yes? Because he says, "today I don't want to lend, I'm in a bad mood, okay, I'll apologize." "I have a vow, I can't talk to you." Okay, why do we all make social commentaries. Let's learn a bit more.
Discussion: Why Does He Get a Bad Name When She Makes This Vow?
R' Yoel Asher: It's also interesting, why when she vowed not to lend will the neighbors think that he's stingy? No. Yes. Earlier he gives her a bad name, she won't lend. And here, when she makes a vow
R' Yitzchak: Perhaps because they'll think that the husband did it.
R' Yoel Asher: And why earlier, masi'ah shem ra bishchenosehah? Both. There she'll say
R' Yitzchak: That she doesn't want to,
R' Yoel Asher: And the husband doesn't let. So masi'ah shem ra bishchenosehah.
R' Yitzchak: Okay. No difference, the point is, for both it's bad, and there's no contradiction. There's no contradiction. In truth both got a bad name. The point is, the halacha is that both can have the claim.
Halacha 11 — Radid (Large Shawl) and the Right to Go Out
R' Yitzchak: Okay, now we're going to learn more things, I don't know exactly how the halacha, how one frames the halacha. Halacha 11, that sometimes he must give her more things. There are places where the custom is that one only goes outside with some extra covering, he must buy that too.
R' Yoel Asher: Says the Rambam: "Mekomos", in the places, "shedarkan", I mean Arab places, yes? So it says atifas Yishma'elim (Arab covering). Arab places where women have such a large shawl over the entire body, "shelo teitzei ishah bashuk b'chufach she'al roshah bilvad, ad sheyihiyeh aleha radid hachofeh es kol gufah kemo talis",
R' Yitzchak: A large shawl is what it's called now,
R' Yoel Asher: He must also give this. "Nosein lah bichilal hakesus radid hapachos b'chol haradidim". The minimum, he doesn't have to give the nicest radidim.
R' Yitzchak: "V'im hayah ashir", now we're learning.
R' Yoel Asher: "V'im hayah ashir". "V'im hayah ashir, nosein lefi ashro, kedei shetzeitzei bo l'veis ha'eivel o l'veis hamishteh". Very good. Why is it so important?
Discussion: Tznius vs. Mentshlichkeit — Why Must He Buy "Going-Out Clothes"?
R' Yitzchak: But I mean one doesn't have to arrive. That is, he brings that later it comes out that this is a topic of tznius (modesty), that if the custom is so, and she doesn't go with this, it means a sin, it's das Yehudis (Jewish law). But it can also be a topic of mentshlichkeit (decency). One doesn't need tznius, if here one wears a raincoat, I don't know, some female equivalent of a raincoat, he must buy that, so she can go
R' Yoel Asher: To a wedding and look decent.
R' Yitzchak: Says the Rambam: Would you have asked a question, what does a woman going outside have to do with it, let the wife sit at home, kol kevudah bas melech penimah (the honor of a princess is within)? Says the Rambam coming,
R' Yoel Asher: And here there's a shiur (lesson).
R' Yitzchak: The Rambam says... yes, the Rambam says both things, he says with a husband. I mean but... I mean but that he begins according to...
R' Yoel Asher: Here is an explanation, why can she demand that he must buy her clothes that are made only to go out outside? All other clothes she also needs at home, but this is after all by definition something that one covers oneself with when one goes in a reshus harabim (public domain). Um. It could be that it's actually something only in the market. Yes, in a... in a village perhaps it's not so important at all. We're talking about a large public place. L'veis ha'eivel (to a house of mourning). Um. Why... why should he have to give something? Let him say, sit at home, don't go, don't go. Um. You say that it's part of kesus (clothing) because I must go out. Who says?
The Rambam's Answer — The Right to Go Out
Says the Rambam: No, not so, lifi shekol ishah, every woman, yesh lah, has the right, has the privilege, latzeis v'leilech l'veis aviha levakro, she can demand that she wants to go visit her father, l'veis ha'eivel... so she must go out to the market. U'l'veis ha'eivel.
R' Yitzchak: Not to the market, where does it say market?
R' Yoel Asher: No, I'm saying,
R' Yitzchak: Must... it says market.
R' Yoel Asher: Market means in public, in public. You're saying after all that leilech l'veis aviha she must go out. She must after all pass through, go out. Yes, yes. Outside. U'l'veis ha'eivel u'l'veis hamishteh, and she must... and she must have the right to go out ligmol chesed lire'osehah v'likrovosehah, to do... to do good with her... with her friends, go to celebrations.
R' Yitzchak: Ligmol chesed means hanging out. Because besides the fact that it's a mitzvah to go to a wedding, to a funeral, to a shiva, you must after all go just like that, she must have girlfriends.
R' Yoel Asher: See, kedei sheyavo'u heim lah.
R' Yitzchak: Which mitzvah is... by the way, which mitzvah is spending time with a friend? Gemilas chasadim (acts of kindness). That's the meaning. I... I provide you with a pleasant gathering, and you provide me,
R' Yoel Asher: It goes together. Olam chesed yibaneh (the world is built on kindness) and so on.
R' Yitzchak: Yes, that... it's one. Yes, kedei sheyavo'u heim lah.
R' Yoel Asher: Ligmol, I mean ligmol means to pay,
R' Yitzchak: Means whatever paying.
Gemilas Chasadim, Social Needs, and the Right of a Wife to Go Out
Gemilas Chasadim as Social Reciprocity
R' Yitzchak: Because besides the fact that it's a mitzvah to go to a wedding, to a funeral, to a shiva, you must after all go just like that,
R' Yoel Asher: Must have girlfriends, kedei sheyavo'u heim lah.
R' Yitzchak: Which mitzvah is it by the way, which mitzvah is spending time with a friend? Gemilas chasadim. That's the meaning, I I provide you with a pleasant gathering, and you provide me, that's how it goes.
R' Yoel Asher: Olam chesed yibaneh and so on.
R' Yitzchak: Yes, she isn't, yes, kedei sheyavo'u heim lah.
The Meaning of "Ligmol" – Repaying Social Debts
R' Yoel Asher: Ligmol, I mean ligmol means to pay, means whatever paying whatever it is, returning the social deeds,
R' Yitzchak: Social obligations, social decency. People think that spending time with friends is something a thing... just some random thing. When it says in the Gemara gemilas chasadim, it means that. And there is gemilas chasadim, gemilas chasadim doesn't mean helping another person. Helping another person is chesed, not gemilas. I don't know if my inference is correct, but there are certainly many times when it says gemilas chasadim where not all in a shiur, it means a good thing, it's a mitzvah to
R' Yoel Asher: Be a social person.
R' Yitzchak: Spend time with ahavas chaverim (love of friends), exactly, that's the meaning of gemilas chasadim,
Chesed Is Not Necessarily Selfless
R' Yoel Asher: And the Gemara calls this gemilas chasadim. Yes, my my my my inference was, ligmol chesed a person would think that... that that very many people have the idea that chesed means when it's not selfish,
R' Yitzchak: When you mean the other person.
R' Yoel Asher: But here it says do chesed for the other person so that they'll do it back for you, one goes to the other person's wedding so they'll do it back, it's a proof that it's not selfish. When someone goes to the other person's wedding because the other person is pitiful, it's some other kind of yelling, no one has pleasure from the yelling. When one goes because I want the other person to come back, the simple meaning is that there's a healthy relationship.
R' Yitzchak: I have a relationship with the other person, that's how it goes, that I go to his wedding, there's an obligation,
The Husband's Obligation to Provide Clothes for Social Needs
R' Yoel Asher: It's a mitzvah of gemilut chasadim. He says, why must a man provide for his wife also clothing that is more social in nature? Because a woman may be social, she needs to be social to go to her father, to go to simchas, and to maintain her circles, her social circles, so that they will come to her. Why? "She'einah b'veit hasohar ad shelo teitzei v'lo tavo." You can't lock up a woman in a jail. The husband is not the wife's jailer. That look, I've provided you with four walls, sit here! No, it's not enough. A jailer also provides for the prisoner four walls. But you must also give her that she should be able to be healthy and go out and...
R' Yitzchak: There were people who thought like it says in the Gemara, "she'hu no'el bifnei ishto v'yotzei,"
Balancing Between Going Out and Tzniut
The Rambam's Balance
R' Yoel Asher: Not so. Says the Rambam, but now the Rambam wants to balance. All the liberals have now jumped up, ah you see? The Rambam lets a woman go out. No no no, but not too much. "Aval genai hu l'isha shetehei yotzet tamid pa'am bachutz pa'am birchavot." It's a disgrace for a woman that she's always outside, she's a street woman. "V'yeish laba'al" "pa'am bachutz pa'am birchavot" is a language from from Naftali? Mishlei. Ah, Mishlei. Yes, yes, yes. That is, the Rambam specifically, one must look up what it says there in that verse, he brings this means simply they go in the street, as you say, she wanders in the streets. I understand by Matan Torah women used to do that. No, I don't know. Okay. "V'yeish laba'al limno'a ishto mizeh," the husband has a right, or perhaps an obligation, he should prevent his wife from this, "v'lo yanicha latzet," he should not let her go out so much, "ela kmo pa'am achat bachodesh o pa'amayim bachodesh k'fi hatzorech." He should let her go out as often as is necessary. The Rambam gives a range, interesting because "k'fi hatzorech" is somewhat a contradiction with "pa'am achat bachodesh o pa'amayim." But the Rambam says his example. That is, one doesn't make... it depends where one lives. In Williamsburg every night is the wedding business. And if that's her social...
R' Yitzchak: A wedding of your relatives?
R' Yoel Asher: Again, the the the Rambam means here to limit how much, what the social... a woman who is very popular, you know, a woman who is a rebbetzin and she has very many friendships.
R' Yitzchak: He says what he considers normal.
R' Yoel Asher: Yes, what in the Rambam's times meant "pa'am achat bachodesh o pa'amayim bachodesh k'fi hatzorech," he should let her go out.
"Kol Kevudah Bat Melech Penimah" – Peshat and Derash
R' Yoel Asher: Says the Rambam, "she'ein yofi l'isha ela leishev bizavit beitah." The most beautiful thing for a woman is when she sits at home, "shekach katuv kol kevudah bat melech penimah." The honor of a woman, of a bat melech, is... her honor she shows inside,
R' Yitzchak: At home. Okay, it's not the translation of that verse, but in any case al pi derash.
R' Yoel Asher: What is the simple peshat of the verse "kol kevudah bat melech"?
The Peshat of the Verse in Tehillim 45
R' Yitzchak: The verse speaks of bringing the...
R' Yoel Asher: Okay,
R' Yitzchak: "Kevudah" means baggage, cargo. "Kevudah" means the things, the baggage. That is, he speaks he speaks of the king, that there come to him all beautiful women, as it says here in this verse, yes? One does as it says in the entire verse. It's all a verse that says "omar ani ma'asei lamelech," it's a song for the king, and the song describes how "bnot melachim bikiroteich," there come daughters of kings. And he tells, yes, this is a verse from the weekly series, Parshat Lech Lecha, "shim'i vat ur'i v'hati oznech." That is the there are those who say that the mizmor, that Tehillim 45 was written for the wedding of Shlomo HaMelech, or some king, I don't know whom, David. That is when he has a wedding, there comes, sometimes he has a wedding with a woman from afar. They say to the girl, forget from where you came, come, "v'yit'av hamelech yofyech ki hu adonayich v'hishtachavi lo." And the verse describes, there come from Tzor with gifts. That is, technically girls come from Tzor for the king, and they bring everything in. "Kol kevudah bat melech penimah" they bring it all in "lirkamot tuval lamelech betulot achareha re'uteha muva'ot lach" they bring also her friends. In short, it doesn't say here that she sits at home, it says that she comes in, the bat melech, to the king, they bring her "mimishb'tzot zahav," with all kinds of beautiful things, perhaps you can even translate "kevudah" in the sense of honor, but the point is, the context here is not that she sits at home, the context is when they bring her to the king, to the, whoever the king is.
Discussion: Why Doesn't the Rambam Bring "Ishtecha K'gefen Poriyah"?
R' Yoel Asher: Okay, but presumably there is some derash in this, there is some midrash, to what? That a woman must be b'tzniut,
R' Yitzchak: Sit at home? Yes,
R' Yoel Asher: It's not why doesn't he bring "ishtecha k'gefen poriyah b'yarketei veitecha," that is literally "bizavit beitah,"
R' Yitzchak: Yes? Okay, perhaps, perhaps there is someone else who brings that verse. I don't know.
R' Yoel Asher: Perhaps one can learn it a bit in this verse,
R' Yitzchak: The word "penimah" stands there, as if,
R' Yoel Asher: It could be that "zavit beitah" means that she also doesn't sit much on the porch. The porch is when necessary. Normally she sits on the couch in the dining room, I don't know.
R' Yitzchak: I don't know. A corner? In a corner? Specifically in a corner? And if she sits
Tzniut, Business, and Minhag HaMakom
R' Yoel Asher: In the middle I want to know, in the in the olden times wasn't there such a thing as women who are outside because they bake? I mean, there were women bakers or women business. Tailors or bakers did they do this at home?
R' Yitzchak: Did they do this at home? Perhaps this is in a land that is, no, it can be set up it can be women had a business, it can be set up in a modest way. The "yatzanit" means something she wanders among the men, yes? That's the meaning. Today in general, in the heimish areas it's not relevant, she can go out with her friends a whole day and a whole night. She doesn't wander among men at all. "Yatzanit" means that she wanders by the, like the hangouts, like the young men wander.
Discussion: What Does "Pa'am Achat Bachodesh O Pa'amayim" Mean?
R' Yoel Asher: I think perhaps that the "v'lo yanicha latzet ela kmo pa'am achat bachodesh" means when she doesn't have any, when she needs to go to her father's house or to a house of mourning, a house of celebration is how often it happens. If she has friends' deaths, where one must constantly be menachem avel, let her go. When necessary, it's a mitzvah. But if not, just for her to get some air, she must go out at least once, twice a month, because she's sitting too long at home.
R' Yitzchak: I think that's a stretch. It seems that the Rambam considers, like many, how often do you need to go visit your father? You must remember, today a visit means one goes for three minutes. Then it meant one goes for a day. I don't know.
R' Yoel Asher: It's not a it could be that the whole what he begins with "mekomot shedarchan" goes up until the end of halacha 12. There are the places where they cover the women, and if one goes differently than the standards it's strange. But in places where they don't cover and where they don't sit at home, there also isn't the "kol kevudah bat melech penimah" in that way. Is what I'm saying correct?
R' Yitzchak: It crashed, it froze, means something here is freezing, I don't know why. Anyway, it's correct but it's not true. There is, the Rambam in another place brings, that there are places where the women wander in the streets and where they don't wander. I remember, why doesn't anyone mark it here I don't know. But I remember that there is another place where he speaks of this explicitly. Because this is also dependent. It's certain that one speaks of minhag hamakom, what can one do, but there are places where one doesn't go out with a redid. There in those places there is also "kol kevudah bat melech penimah," but I don't know. There is another place, I don't remember, they don't bring it here, we'll come to it later.
Digression: Rivkah Imeinu and Women's Social Life
R' Yoel Asher: Even we will learn yes, next week, Rivkah went with the pitchers, yes. Perhaps only a married woman, a girl would wander. She went with the pitchers, it means every day she went out with the pitchers, she wandered with the shepherds yes, but not with the men. With the shepherds she wandered,
R' Yitzchak: There giving to drink for the. Not a whole day, she wandered alone, I don't know. Again, every thing is according to the social reality. Not every social reality is maintained, but that's already another topic. One speaks that she should not be of the more yatzaniyot.
Tzniut as Honor and Class
R' Yoel Asher: But it's interesting, and even the once in two weeks she should go covered completely. Yes, according to the custom.
R' Yitzchak: Because one doesn't go outside without a coat,
R' Yoel Asher: This is it's more than a coat, it's covered, we're speaking here of a hijab not a coat.
R' Yitzchak: Well by us in Lakewood it's introduced for the most part that the men go out only with a hat and the women don't conduct themselves, so the men are more modest. I don't know what it has to do, it's funny, it should be the opposite. Perhaps also, perhaps not the opposite, I don't know. I'm just saying, you look at it as an issue of tzniut. It's also an issue of humanity. One doesn't go outside, just as an important rav doesn't go out without a frock coat.
R' Yoel Asher: A woman should maintain her high level of class. It's actually a woman who
R' Yitzchak: You see her all the time she's not the it's class, it's all these things. Okay, it's another conversation. Okay, we're not learning laws of tzniut, let's go further.
Halacha 14: HaMadir Et Ishto Shelo Teilech L'Veit Aviha
When the Father Lives in the Same City
R' Yoel Asher: "HaMadir et ishto," now, when we've learned that a woman has a right to go out to her father from time to time, what if the husband doesn't let her?
R' Yoel Asher: "HaMadir et ishto shelo teilech l'veit aviha," should not go to her father, is "bizman shehem imah ba'ir," when they live in one city.
R' Yitzchak: The father with the... the father with the daughter.
R' Yoel Asher: Is "chodesh echad mamtinin lo." Up to one month we give him, okay, one month, he has an issue with his father-in-law, let them get through it. But "shnayim," once it's already two months, "yotzi v'yitein ketubah," because two months means we already... yes.
R' Yitzchak: That is, a woman has a right as if minimum to go once a month to her father. This is when they live in...
When the Father Lives in Another City
R' Yoel Asher: I'm setting up the Rambam has here ruled, because in the Mishnah it says "regel echad" and then it says "shloshah." And there are those who say that at two one begins to judge.
R' Yitzchak: The Rambam speaks here, but you're speaking actually,
R' Yoel Asher: You're speaking of the next, "uvizman shehem b'ir acheret." "Uvizman shehem b'ir acheret." "Regel echad mamtinin lo," one Yom Tov. Because on Yom Tov a woman does want to go to her father. Perhaps for that she needs new shoes. "Shnayim," if he holds her back two Yamim Tovim from going to the father, then "yotzi v'yitein ketubah."
R' Yitzchak: Very good. And here one learns that the husband must let the wife go to the father for Yom Tov.
Discussion: Does It Mean the Husband Must Go Along?
R' Yoel Asher: Not let,
R' Yitzchak: He must go along. No, it doesn't say here. If he doesn't want to let her alone, that's another issue. He must let her. Okay. I don't know what was then the arrangement. Perhaps it means to go visit for a meal for an afternoon?
R' Yoel Asher: No, "b'ir acheret" means apparently to go home, no question. The arrangement is that she travels
R' Yitzchak: For a day to the father on Chol HaMoed, it doesn't mean that they travel on Yom Tov, that's a, it depends on the... again, that's already the custom.
R' Yoel Asher: According to the deed, but a person cannot lock up his wife.
R' Yitzchak: Already. That is, lock up in general he cannot, as we spoke.
Laws of Dwelling and Conduct Between Husband and Wife – Part 3
Halacha: Neder Shelo Teilech L'Veit HaEivel or L'Veit HaMishteh
R' Yoel Asher: Further. "HaMadir et ishto shelo teilech l'veit ha'eivel ul'veit hamishteh",
R' Yitzchak: Yes? She should never go to weddings or to shivas.
R' Yoel Asher: Didn't he say this yet? No, earlier he said that... that a husband had a right. Yes, so what comes out of this now? He makes a vow she should not go to a house of mourning or a house of celebration, then we give him the option "o yatir nidro o yotzi v'yitein ketubah". Why? Because the Rambam said earlier that a husband is not the jailer of the wife, a husband cannot lock up a wife in prison, "shezeh k'mi she'asarah b'veit hasohar", right? "V'na'al b'faneha". It's as if he locks her up in a... in jail one cannot go to weddings,
R' Yitzchak: At home one can go.
The Difference Between a General Vow and a Specific Vow
R' Yoel Asher: But "v'im", but if he has a legitimate claim why he doesn't want her to go to a certain house of celebration, "mipnei bnei adam prutzin sheyeish b'oto", I mean the word "b'oto" is important, "sheyeish b'oto beit ha'eivel o b'veit hamishteh, v'huchzeku sham prutzin", it's actually true, "v'huchzeku sham prutzin, shom'in lo".
Very important, because the language that the Rambam says it, I mean perhaps differently than the language of the Mishnah, is not simply, he cannot say "I don't let you go to houses of mourning because in all places there are immoral people." Like let's say today if a husband would be meticulous like a wicked person who doesn't let his wife go out, if there is such a person.
R' Yitzchak: This is in that area, in that wedding,
R' Yoel Asher: This is the family. But specifically, he knows, and it's actually "huchzeku sham prutzin," then yes "shom'in lo."
Hmm. I remember that in the, that there were times when they let the wife out very little, yes? The will of the Gra that one should not go to shul even on Yom Tov because people speak lashon hara. There was a, it was a thing.
The Gemara's Explanation About Beit HaEivel
R' Yitzchak: Okay. Already. Here it says... yes, says the Rambam... by the way the Rambam brings the matter of the language "beit hasohar," it's a Mishnah. The Mishnah says why "yotzi"? Because "mipnei shena'al b'faneha." "Mipnei shena'al b'faneha." So it says in the holy Mishnah.
And, and how does it mean? And the Gemara says that "beit hamishteh" he understands. But what is "beit ha'eivel"? Perhaps she doesn't want to go? Says the Gemara that "beit ha'eivel" means that at her funeral no one will come. It will be locked, at her own funeral no one will come, because she doesn't go to anyone's funerals.
R' Yoel Asher: Essentially, we already know all these things from the thing "shemasi'ah shem ra bishchenoteiha." Anything that he forces her, that she will look weird to the neighbors, she has the claim. Essentially,
R' Yitzchak: It's the same thing. Here, no. That's simply, here a right. A person has a right to go to weddings, and not, it's in prison. Yes. Very good. Okay,
R' Yoel Asher: It's a kidnapping like that.
R' Yitzchak: Yes.
Halacha: Ein Retzoni Sheyavo'u L'Veiti Mishpachtah
Now, what is the opposite? If something says that her father should not come to her,
R' Yoel Asher: Not the question is whether she should go out, but the question is whether they can come to her house. She says "it's also my house? I can receive visitors." "Ha'omer l'ishto 'ein retzoni sheyavo'u l'veiti avich v'imech, achich va'achyotayich'", I don't want your extended family to come to my house. Then yes "shom'in lo," he has that much right yes on his house that they should not come to his house.
R' Yitzchak: You see that she lives yes in his house?
R' Yoel Asher: Perhaps actually one speaks in a manner...
R' Yitzchak: "V'tihyeh..."
Hi Holechet Lahem K'she'yare'eh Lahem Davar
Translation
R' Yoel Asher: If she only has a dalet al dalet (small room), she can't accommodate them, so she comes over to his house. Shomein lo (we listen to him). Why? But he can't forbid her from going, as we learned. "V'haya hi holekhet lahen k'she'yare lahen davar" (and she will go to them when something happens to them), when there's a reason, when there's some event, she will go there. Instead of them coming to him, and what is the limit? We already learned that it's once a month. "V'telekh l'veit aviha pa'am bachodesh uv'khol regel v'regel" (and she shall go to her father's house once a month and on every festival).
R' Yitzchak: Besides the yare lah davar. Ah, here you see yes that it's extra. If there will be some simcha in the family she will certainly go, and besides that she can go every month or every yom tov.
R' Yoel Asher: But "lo yikansu hen lah" (they shall not enter to her),
R' Yitzchak: But they should not come in to her.
Ela Im Yare Lah Davar
R' Yoel Asher: "Ela im yare lah davar k'gon choli o leida" (unless something happens to her such as illness or childbirth), if there happens to her an illness or a childbirth,
R' Yitzchak: They need to come to her, it's not such a thing that she can go. She just gave birth to a child, then he also can't...
R' Yoel Asher: Right, so that's tough. Then she does have a right. Why? "Ein kofin et ha'adam she'yikansu acherim lirshuto" (we don't force a person that others should enter into his domain), meaning, he's a rasha if he doesn't let his wife go to her, to her father, but he's not a rasha if he doesn't let her father come into his house, as it's his privacy, he doesn't want him to come into his house and check him, ah, this sefer you have, haytakhen? Whatever, a person comes into someone else's house and can, can hear why he shouldn't let the
R' Yitzchak: Mother-in-law turn around under his feet. If she has no way out, because he must let her have a relationship with her family, normally instead of them going to him, she should go to them, no problem. If she had a baby, she can't go to them, he must let her yes, because then the fact that she must have a relationship overrides the fact that it's his house.
Discussion: Is This a Neder or Just a Statement?
R' Yoel Asher: But I want to understand, here we're not talking about any nedarim, here it says simply "ha'omer l'ishto" (one who says to his wife). So, so, so, he doesn't need to make a neder,
R' Yitzchak: He can simply ask.
R' Yoel Asher: Ah, the word is like this, if the wife claims, I can't always go to them, I need sometimes they should come to me. So can he claim like this: you don't need to go more than once a month. That once a month you'll go to them. But I don't mean to say that he can, he can hold her back. Meaning she must obey him when he says I want you to only go out once a month, what is the obligation, what is the obligation of kaveid et ba'alekh (honor your husband), yes?
R' Yitzchak: No, but he has a right to be, to be... He locks the door, it's his house, he locks the door, he doesn't let.
R' Yoel Asher: No, no, I'm talking about her going out, "v'telekh l'veit aviha pa'am bachodesh." No, "v'telekh l'veit aviha" already when she wants, he can't, earlier we learned there he can't lock her in.
R' Yitzchak: No, the Rambam says that this much she has a right, she has a right to go once
R' Yoel Asher: A month to the...
R' Yitzchak: Yes.
R' Yoel Asher: Or whatever the normal order is.
Halakha: She Who Said I Don't Want Your Family to Enter to Me
"V'khen" (and likewise), the same thing for "hi she'amra" (she who said), here is a greater chiddush. It's not only because he's the ba'al habayit of the house, but she can also say "ein retzoni she'tikanes etzli imkha va'achotkha" (I don't want your mother and your sister to enter to me), I don't want your sister or your mother, interesting, here he left out avikha v'achikha. It's the women that she has a problem with,
R' Yitzchak: She has a problem with the, the men don't come to her anyway.
R' Yoel Asher: I don't want them to come "v'eini shokhenet imahen b'chatzer achat" (and I won't dwell with them in one courtyard), I don't want to be together with them, "mipnei she'merin li u'metzarin li" (because they harm me and distress me), they bother me. So shomein lo, why? She'ein kofin et ha'adam, she'yishvu acherim imo birshuto (that we don't force a person that others should sit together with him in his domain). We can't force a person that other people should should ah should sit together with them in the domain. Very good.
Teshuvat HaGeonim: L'Chaim Nitnah V'Lo L'Tza'ar
R' Yitzchak: In other words, he must he must buy her another apartment, he must, they must move, because we can't force a woman to live next to his family if they don't, they don't get along. He says here a teshuvat hageonim that says on this a source, that it says ki hi hayta em kol chai, that l'chaim nitnah v'lo l'tza'ar (she was given for life and not for suffering). A woman ah must have suffering? No, must have life, we can't be, cause suffering to a woman. Interesting.
HaRa'avad: Distinction Between If She Came to Their Territory or They Came to Her
The eternal... the the the Ra'avad is somewhat distinguishing, yes? What is true? The Ra'avad is distinguishing?
R' Yoel Asher: It's dis... interesting. Also earlier when it said v'yesh laba'al limno'a. What do the words mean? He has the right to hold her back. Meaning, physically, and if she fights... It doesn't say here that she must obey him.
R' Yitzchak: She should obey him.
R' Yoel Asher: Meaning, if it comes to beit din, beit din should say he has a point.
R' Yitzchak: That we follow the husband, that we follow the husband. What's the question? For that we don't need a proof.
R' Yoel Asher: No, because we had like this, we had rights that he has, meaning he should provide them an apartment or a neder that he made. But here it's already shomein lo, as if she must obey him.
R' Yitzchak: Still not a proof that we must follow the husband. She comes to the Torah to ask if he has a right, yes, he says this thing. Ah that's the question, things that he doesn't have a right, the beit din says, no, throw it out.
But the Ra'avad doesn't agree with this. The Ra'avad says that the fact that we can, she can claim that she doesn't want to live with his with his sister, is only if they come to him. Ah I hear already. If they initially went to live with them, ah im ba'u hi bigvulan, what should be done? Should we send them away from their house because she came there to live? I thought it means he must go somewhere else to buy.
R' Yoel Asher: With the with the dwelling, as long as she's happy with the mother-in-law, he can say this is your dwelling, but if she's not happy with the dwelling, with sitting with the mother-in-law...
R' Yitzchak: What does the Ra'avad want?
R' Yoel Asher: Something the holy Ra'avad wants.
R' Yitzchak: It doesn't actually say. It's implied, meaning, we read into this Rambam that he must buy her another apartment. But it doesn't say in this Rambam that. It says in this Rambam as if we throw them out. On that the Rambam is not, the Ra'avad doesn't agree.
R' Yoel Asher: The Ra'avad says, that's actually when it's his house, she can demand don't let in other people except me.
R' Yitzchak: No, the Ra'avad says even when it's his house, but he does want his sister here. His wife doesn't want. Then she can't. The Ra'avad says, you can ask them they shouldn't bother. But you can't tell them to leave. So says the Ra'avad.
Discussion: Is This Part of Din Mador?
R' Yoel Asher: Why shouldn't this be a part of the din mador that he should provide her a house where she's happy?
R' Yitzchak: Perhaps. I thought, I don't know. That it's not a claim.
R' Yoel Asher: What does for example the Maggid Mishneh say on the Ra'avad?
R' Yitzchak: That's perhaps what the Ra'avad thought, that it's not a claim. The Rambam, perhaps actually because of that the Rambam holds that yes. The Ra'avad says that there's no way. I don't know.
R' Yoel Asher: Not clear. Yafeh kocham,
R' Yitzchak: Each one says sevara. I don't see. Uhm. The Maggid Mishneh agrees a bit with the Ra'avad. Says that it depends. The beit din must see if they really bother so strongly or not. I don't know.
Practical Question: Widow Mother-in-Law Who Makes Panic
R' Yoel Asher: This is actually questions that someone called me last night to ask, as her kibud av, kibud em, whatever, the mother-in-law a widow, every time she comes she makes panic to him, she finds criticism. I told her the Rambam that a person can she can have a claim or he can have a claim. We must know, we must be gentle with this. It's not simple.
R' Yitzchak: Okay.
Beginning of Discussion: Conflict Where to Live
Okay, now we learned that we must buy an apartment for the woman. Let's learn a bunch of halakhot, yes? The rest of the chapter, that when there's a conflict where to live. Who is right? All the shomein lo here l'kho'ora means that the beit din will rule that they should...
R' Yoel Asher: Shomein lo means that the beit din
R' Yitzchak: Hears his claim, the beit din accepts his claim.
Question: What Does "Shomein Lo" Mean Practically?
No, we must actually ask this... understand here better, because we spoke earlier for example that there's such a thing as the people go to beit din whether they need to give a get, whether they are in shalom bayit. That means, most halakhot are whether he can divorce without a ketubah, whether... yes? That means, a person always has a right to divorce his wife, he just needs to give a ketubah. Yes? Now, here by all these shomein lo's, it doesn't say... and he says here if not, what happens?
Hilkhot Ishut: Shomein Lo, Mador, and Lands
Halakha: Explanation of "Shomein Lo" — Divorces Without Ketubah
R' Yitzchak: No, we must actually ask this, understand here better, because we spoke earlier for example there's such a thing as the people go to beit din whether they need to give a get, whether shalom bayit. Meaning, most halakhot are whether he can divorce without a ketubah, whether... yes? Meaning a person always has a right to divorce his wife, basically, he needs to give a ketubah. Yes?
Now here when all these shomein lo's, it doesn't say and he says if not, what happens? He can divorce her without a ketubah. That is l'kho'ora the meaning of all shomein lo here means, that he is right, therefore he says, if she's stubborn, she gets a get without a ketubah. That's the meaning of shomein lo, right? He can threaten with this, meaning he can do this.
So I think, no? It's just... There isn't, this held in mind, there isn't in Shulchan Arukh in the halakhot properly a case, that the beit din will order for the wife, I mean that as good advice, but shomein lo always means that therefore he has a right to divorce her.
R' Yoel Asher: It must be so, because shomein lo means, when if it wouldn't say shomein lo, it would say then he is right. Shomein lo means, we must go to the beit din and we must say it, and he should say
R' Yitzchak: Accept it and
R' Yoel Asher: He shouldn't be able to divorce.
R' Yitzchak: Right, so I think. Right.
Halakha: The Man Who Said I Won't Live in This Dwelling — Bad or Immoral Neighbors
R' Yoel Asher: Ha'ish she'amar eini dar b'mador zeh mipnei she'bnei adam ra'im o prutzim o goyim bishkhunati (The man who said I won't live in this dwelling because there are bad people or immoral people or gentiles in my neighborhood). I don't want to live there, where I'll live in one apartment building or in one area, in one place with bad people. Bad people means just bad middot, yes, or gentiles.
R' Yitzchak: Prutzim usually means in sin, yes?
R' Yoel Asher: Yes, yes, immorality, such things, arayot. O goyim bishkhunati, va'ani mityare mehen (or gentiles in my neighborhood, and I fear them). I simply have fear of them.
R' Yitzchak: Yes, I have fear of the immoral people,
R' Yoel Asher: That I'll become like them. No, va'ani mityare mehen means even if they're not bad or immoral, I have fear of the people for some reason. Shomein lo (we listen to him), says the Rambam, af al pi shelo huchzeku bifrutzut (even though they haven't been established in immorality). Ah, interesting, because earlier he said that holding back a woman from going to beit ha'evel is only when huchzeku bifrutzut. But such a case a person can demand that I don't want to go live there, she'kakh tzavu chakhamim harchek mishkan ra (for thus the sages commanded distance from a bad dwelling).
Discussion: What Is the Topic Here?
R' Yoel Asher: What are we talking about here at all again? The husband has an obligation to provide for the wife a dwelling, yes? What is the topic here? Here we're talking about when there's a fight, she says, "Come live in my house."
R' Yitzchak: Look, "va'afilu haya hamador shelah" (and even if the dwelling was hers),
R' Yoel Asher: Afilu haya hamador shelah (even if the dwelling was hers), even this is her apartment, and she wants to live there.
R' Yitzchak: He doesn't want to live means that he tells her also to live, and she says, "I do want to live here."
R' Yoel Asher: Ah, he got married to her, she says, "I'm very comfortable in my apartment, you can come live here with me." But does he have the right that, "I got married to you, you must come to me." Meaning, when he doesn't have a real reason.
R' Yitzchak: If he has a claim.
R' Yoel Asher: If he doesn't have a real claim, you got married to her, but he reckons with her, she wants to live here. But if he has a claim of immorality and the like, then shomein lo, and she must be able to follow.
Discussion: Why Is No Chazakah Needed?
R' Yitzchak: There's no proof, there's no chazakah, not everyone agrees that they're bad people. He holds that they're bad people,
R' Yoel Asher: Okay, it's enough. "Motzi'ah mimenu" (he removes her from there), does he have the right to take her out, to obligate that he should move, "v'gei voinen bei bnei adam kesherim" (and go live among kosher people).
Halakha: V'Khen Hi She'amra Khen — The Woman's Claim
R' Yoel Asher: "V'khen hi she'amra khen" (and likewise she who said so). Says the opposite, he made a kesut, excuse me, a dwelling in a certain place. She says, "I don't want to go there, because there are bad people there." "Af al pi she'hu omer, ani eini makpid aleihen" (even though he says, I'm not particular about them), to me they look like fine people, we don't see
R' Yitzchak: Like bad people.
R' Yoel Asher: "Shomein lah, mipnei she'hi omeret, ein retzoni she'yetze alai shem ra bishkhunat elu" (we listen to her, because she says, I don't want a bad name to go out about me in the neighborhood of these). People judge people by, how do you say it? By, people judge people by whom one identifies with, with whom one is close, and people will think that I'm a part of the bums who live in that city. It's like earlier, that her bad name, her identity is important.
Discussion: Why By Her Is the Reason Shem Ra and Not Harchek Mishkan Ra?
R' Yitzchak: Interesting. Why when he says, we say harchek mishkan ra, and she doesn't care about that, she only cares about what will be said about her. I have interesting. That means, even if it's not actually something so?
R' Yoel Asher: No, meaning like this, she doesn't provide that dwelling. Good question, why doesn't she say
R' Yitzchak: Also harchek mishkan ra? Why must she say shem ra? The people are already asking the question. I think that there's a reason, I think that harchek mishkan ra, immoral people usually means that they they will bother his wife. So it bothers the husband, he has a right entirely from his shalom bayit, he doesn't want them to turn around with the with the men who bother her.
But by her there isn't so much the problem, it means, he says it doesn't concern me, I'm not afraid of them, she says, but it will be said about me. Shem ra usually means also in arayot, right? It will be said that I live in the area where people flirt all the time with other women,
R' Yoel Asher: Understand? Okay, I think perhaps differently, that the woman sits usually b'zavit beitah (in the corner of her house), so she says I'm not particular,
R' Yitzchak: I... He says, he says I'm not particular.
R' Yoel Asher: No, I say like this. The husband goes in and out, yes? The husband isn't locked up at home. He goes bumping into the neighbors, it's bad for him. The woman can say where I sit anyway b'zavit beitah, but what yes?
R' Yitzchak: Shem ra, it will be known I live there. No, no, I think that mityare mehen means exactly that, that he's afraid they'll bother his wife, that's the mityare mehen. What others have asked earlier what means he has fear, and the answer is this is a concern.
English Translation
If he says it doesn't concern me, I don't have... in other words I'm not afraid of them, I know my wife is... I trust you, I know what, you're modest enough, I have no concern you're not going to talk with those men. But she says I don't want to. Why don't I want to? One asks her what does that mean, do you think you're a loose woman? You're not a loose woman, you're a fine girl, you don't go around, you're a fine woman, you don't go around with them. But they'll say about me that I go around with that man, that itself is a claim. She's not concerned that she... that is, let's say she is indeed she's an honest woman, she won't be drawn after them, something like that.
Interesting, but that's how I understand the interpretation. Okay, this is generally the halacha that one can if one has a claim, yes, if one claims that there are bad people one can go, both of them, either the husband or the wife can claim let's go live in a place where better people are around.
Halacha: Kol Hayishuv Aratzot Aratzot Hu — Definitions of Lands, Countries, Villages
R' Yoel Asher: Now we're going to learn which land to live in. The Rambam says this: "Kol hayishuv aratzot aratzot hu," what's the introduction? A great chiddush! Everywhere, kol hayishuv, everywhere that people live is divided into separate lands. For some reason we haven't yet managed to make one big happy family, an international community.
R' Yitzchak: The Rambam is explaining what land and medina mean, yes?
R' Yoel Asher: This is a... "Kegon Eretz Kena'an" Eretz Kena'an? Eretz Kena'an, pssh, interesting.
R' Yitzchak: Eretz Kena'an in the Rambam's times
R' Yoel Asher: Wasn't Eretz Kena'an for a thousand years already.
R' Yitzchak: You understand what he means. We're going to now use concepts that there's a thing called aratzot and arim, or what the Rambam usually calls medinot, yes, medina is a city. He wants to give you clarity so you should understand when he's going to say me'eretz le'eretz, or mimedina limedina be'ota aretz, or mimedina lichfar be'ota aretz etc. So first there's such a thing as aratzot. And he gives an example, so you should grasp what the word aratzot means here, because when the Rambam says medina he usually means city.
So to say eretz, is for example Kena'an, Mitzrayim, Teiman, Kush. Shin'ar vechivotzeh bahen. Particularly how the Rambam always uses pesukim. The Rambam never even says Bavel,
R' Yoel Asher: He always says Shin'ar, because that's how it says in the pasuk. Uh-huh. Yes. Yes. Bechol eretz va'eretz bechol eretz va'eretz there are still medinot and kefarim,
R' Yitzchak: There are cities and villages.
R' Yoel Asher: Ve'arei Yisrael, what are the cities in Eretz Yisrael regarding marriage? Yes. So regarding marriage it's divided into three:
R' Yitzchak: Shalosh aratzot hayu Yehuda,
R' Yoel Asher: Hayu is once was, yes. Hayu Yehuda, the region of Yerushalayim and around,
R' Yitzchak: Ever haYarden, yes, Jordan, vehaGalil. HaGalil. Hanikra behayom tzafon. Yes.
R' Yoel Asher: Yes. It's still called Galil, yes. Now like this.
Halacha: Ish Shehaya Min Ha'aratzot — From Land to Land
R' Yitzchak: So like this,
R' Yoel Asher: Ish shehaya me'eretz min ha'aratzot, someone who came from any of the cities, and he sought his luck in another city, venasa isha be'eretz acheret, kofin ota, can he force her, veyotzah imo le'artzo, he can say, just like this week's parsha, come live with me, yes, he goes to seek Rivka, and he brings her back to the man's place, veyotzah imo le'artzo. And if she doesn't want to, he can tell her if you don't want to come live with me, o teitzei belo ketuva, she'al menat ken nesa'ah. When a man takes a wife, it's with the understanding that he's going to have the...
R' Yitzchak: Stam, one goes to live with him.
R' Yoel Asher: Stam, that he's going to be able to have the right in which land to live,
R' Yitzchak: Ve'af al pi shelo feirash.
R' Yoel Asher: Even if he didn't specify it beforehand, if yes then it's obvious.
Halacha: Aval Hanose Isha Be'achat Min Ha'aratzot — Not From Land to Land
R' Yitzchak: But what is the same land?
R' Yoel Asher: Aval hanose isha be'achat min ha'aratzot, vehu me'anshei ota ha'aretz.
R' Yitzchak: He's a native of that country there.
R' Yoel Asher: A person can't just decide, I want, that region appeals to me to live in, when he hasn't yet lived there, and he, his wife hasn't yet lived there,
R' Yitzchak: And he wants to go there now.
R' Yoel Asher: Eino yachol lehotzi'ah le'eretz acheret.
R' Yitzchak: Why? Because she didn't accept, she didn't think about that.
R' Yoel Asher: But the point is because she should have thought that when he chooses, when he... that min hastam he's going to take her to his region.
R' Yitzchak: The assumption, when a person comes from another land, to get married, usually he's going to go home with her to his land. But a person doesn't just go like that, a man doesn't have a right to take his wife to whichever land he wants. That's the point. Yes? Yes. Memeilah he can't. But, what can he yes? But,
Halacha: Aval Motzi'ah Mimedina Limedina O Mikefar Lichfar Be'ota Ha'aretz
R' Yoel Asher: Aval motzi'ah, can he yes take out mimedina limedina, o mikefar lichfar be'ota ha'aretz. He can yes decide where to live within the land.
R' Yitzchak: As long as both is a medina or both is a kefar. Right? Ve'eino yachol,
R' Yoel Asher: What can't he? Ah, meaning, he stays with the same lifestyle. There's a kind of medina lifestyle and a kefar lifestyle. But ve'eino yachol lehotzi'ah, he can't make the big change, take her out from a city to a village, or vice versa. Why? Very similar to what we learned al menat she'ani bat kefar,
R' Yitzchak: Ben kefar or from any...
R' Yoel Asher: Sheyesh devarim sheyeshivat hamedina tova lahen, there are certain things that it's good to live in a city, you know, that, there all kinds of stores, veyesh devarim sheyeshivat hakefarim tova lahen,
R' Yitzchak: One has more space and so on. Memeilah, she can, she can, he can take her within the same land to any other city or any other village, but not switch. That means,
R' Yoel Asher: When she doesn't agree, yes? Now see the Mishna says kerah and ir. The Rambam interprets kerah he calls medina,
R' Yitzchak: And ir he calls kefar. What can't he? Ah, sorry, what else can't he? That means, we talked about that one can, that he can yes, but even then he can't switch the level.
R' Yoel Asher: Right? Yes, very good. Says the Rambam: "Uchshemotzi'ah mimedina limedina o mikefar lichfar be'ota ha'aretz", there where he can yes,
R' Yitzchak: He can take her within
R' Yoel Asher: The same land
R' Yitzchak: To any other medina
R' Yoel Asher: Or to any other kefar, but "eino motzi'ah lo minave yafe lenave ra," he can't take her from a nice region to an ugly region, even not from an ugly region to a nice region.
Why? Why not from ugly to nice? Because nice is a higher standard, she's going to have to work hard to buy herself clothes according to how one goes in that fancy city. "Mipnei shehi tzricha lehitapel" to occupy herself with that, "ulevadok atzma yafe benave hayafe, kedei shelo tihye bo kala uche'ura." So she shouldn't look disgraceful, she shouldn't look ugly, or kala means like cheap.
Because the standards are higher, she can say I don't want to go to a higher standard, it's going to put more pressure on me. Very interesting, good to know. Not always is it such a great thing to go to a region where there are better people.
R' Yitzchak: Better people one has to present oneself more.
R' Yoel Asher: Vechen, yes, vice versa. Yes. "Vechen lo yotzi'enah mimakom sherubo Yisrael lemakom sherubo goyim."
R' Yitzchak: Also because it's worse.
R' Yoel Asher: Just like that. But vice versa he can always demand: "Uvechol makom motziin mimakom sherubo goyim" even from a medina to kefar or something like that? Yes.
R' Yitzchak: "Uvechol makom motziin mimakom sherubo goyim" ah no, the question is if it means yes, if within the same medina. "Mimakom sherubo goyim lemakom sherubo Yisrael." Right. Says the Rambam, all these halachot that there is, one can't take to another land and so on,
R' Yoel Asher: This is specifically "bameh devarim amurim? Mechutz la'aretz lechutz la'aretz". And both are, both lands, both cities are in chutz la'aretz, then we say all these halachot that one can demand her to stay, one can't demand to move out or completely to the, to another land and so on. Or with Eretz Yisrael to Eretz Yisrael if both are in Eretz Yisrael this is the halacha what one can yes and what one can't. But mechutz la'aretz to Eretz Yisrael if
R' Yitzchak: He takes a
R' Yoel Asher: Wife from chutz la'aretz and he decides he wants to go to Eretz Yisrael then she can't, she can't claim this doesn't suit me. Kofin, we force her la'alot to go up, even minave hayafe lenave hara, even if she's going to go from a nice region, from I don't know from Flatbush to Meah She'arim lenave hara. Or even mimakom sherubo Yisrael, even if now there's a time when in chutz la'aretz the community lives, I don't know, Bavel became a great Jewish city, and mah she'ein ken Eretz Yisrael is now after the churban that there live there very many goyim, even mikol makom, mimakom sherubo Yisrael lemakom sherubo goyim, but know, but it's from chutz la'aretz to Eretz Yisrael, ma'alin one must yes follow him, and he has yes the right to call her to live there. This is because of all the praise, or the mitzva, or the great matter of living in Eretz Yisrael he can demand. It has disadvantages, but I want to live in Eretz Yisrael, and she can't stop him.
R' Yitzchak: Ve'ein motziin,
R' Yoel Asher: But what doesn't one do? Vice versa,
R' Yitzchak: Says the Rambam, one may never not, not one may not,
R' Yoel Asher: He doesn't have the right, he doesn't have the right, if a Jew from Eretz Yisrael takes a wife from Eretz Yisrael,
R' Yitzchak: He can't, or even from chutz la'aretz, no difference, never. Eretz Yisrael chutz la'aretz overrides all these chiddushim that we learned.
R' Yoel Asher: Okay. But a person can't demand to take out his wife from Eretz Yisrael to chutz la'aretz. Even minave ra sherubo goyim, even from a bad dwelling and one lives among goyim lenave yafe to a nice region
R' Yitzchak: Sherubo Yisrael one also can't. This is an important halacha. We're going to learn it further. I think it's the continuation of the same halacha, I don't understand exactly why it needs to say it twice.
Discussion: The Rambam and Settlement of Eretz Yisrael
R' Yoel Asher: Amar ha'ish, says there the Gemara, because mi shedor bechutz la'aretz show him as if he has no God, as if he's an idol worshipper. The Rambam doesn't bring it, but that's the...
R' Yitzchak: Amar ha'ish,
R' Yoel Asher: Yes. Ah the Rambam doesn't rule ah in his Sefer HaMitzvot the mitzva of yishuv Eretz Yisrael. And but here lech'ora he did yes at least rule this. And here one sees that the Rambam also holds that there is a concept. Perhaps it's not a mitzva, but that a Jew
R' Yitzchak: Belongs in Eretz Yisrael. Also in Hilchot Melachim the Rambam says that one should live in Eretz Yisrael. Ah yes? Ah yes, he just doesn't say mitzvat aseh, but it says in Hilchot
R' Yoel Asher: Melachim that one must
R' Yitzchak: Live in Eretz Yisrael. So, it's not exactly that it doesn't say that.
R' Yoel Asher: No, what I mean the main point is that there are those who don't bring the halacha because they say that the things from the Gemara are bizman habayit, or the things from the Mishna are bizman habayit. Bizman habayit? Bizman hazeh, no, Tosafot say Rabbeinu Chaim that now there's no mitzva to live in Eretz Yisrael, because there are no longer mitzvot hateluyot ba'aretz.
R' Yitzchak: It could be that bizman hamishna there were still terumot uma'asrot. Rabbi Chaim held because of a reason because one can't. Not because it's not there, terumot uma'asrot are yes there. Rabbi Chaim HaKohen imagined that it's not possible to fulfill. He happens to be right, but I don't want to go into that. Um and memeilah he thought that there's no mitzva.
R' Yoel Asher: But in the Rambam one sees that he held that there is still yes such a mitzva.
R' Yitzchak: As we spoke at the beginning of the shiur, not a proof,
R' Yoel Asher: Because the Rambam says
R' Yitzchak: What it says in the Gemara.
R' Yoel Asher: What is practical,
R' Yitzchak: One must ask practically. The Rambam brings this, the Rambam brings it lehalacha. Not a proof. The Rambam can't leave out any single Gemara because he holds that the Rambam doesn't do that. But the Rambam doesn't hold from a Gemara, when he would when he wouldn't have ruled like the Gemara would he perhaps not have brought it? Not true, only if there's a dispute within the Gemara. The Rambam can never say that the Gemara is today not relevant because he has some distinction. That's Tosafot does that, but the Rambam's sefer isn't built on that. The Rambam's sefer is built on saying what it says in the Gemara. Halacha lema'aseh is still not a proof what the Rambam holds.
Halacha 21 — Amar Ha'ish La'alot / Amra Hi La'alot
R' Yoel Asher: Further says the Rambam: "Amar ha'ish la'alot le'Eretz Yisrael vehi eina rotza," she doesn't want to, now he can give her a get and he doesn't have to give her any ketuba, can you come with me to Eretz Yisrael, "teitzei shelo bichtuva".
Vice versa. Vice versa: "Amra hi la'alot," she wants to go up to Eretz Yisrael but he doesn't want to, then she's right. Then she's right.
R' Yitzchak: He must give her, he must give her the ketuba. "Yotzi veyitein lah ketuvatah," she'll go alone to Eretz Yisrael,
R' Yoel Asher: It's a mitzva to go alone too. Says the Rambam: "Vehu hadin lechol" in Eretz Yisrael there's also more important and less important, "vehu hadin lechol makom me'Eretz Yisrael im Yerushalayim". Eretz Yisrael compared to chutz la'aretz is the same thing as Yerushalayim compared to other cities. "Shehakol ma'alin le'Eretz Yisrael,"
R' Yitzchak: Everyone um hakol means either the ba'al,
R' Yoel Asher: Or the isha. Right, either the husband, or the wife can demand to go to Eretz Yisrael, "ve'ein hakol motziin misham," both don't have the right to say I want to leave from Eretz Yisrael. And the same thing is regarding Yerushalayim, that from anywhere in Eretz Yisrael either one can demand I want to go to Yerushalayim, because Yerushalayim is more important, "ve'ein hakol motziin misham".
Here one sees indeed that it's not necessarily it has to do with the mitzva, rather it has to do with the importance, because it's certain that there isn't any
R' Yitzchak: Amar ha'ish la'alot le'Eretz Yisrael vehi eina rotza
R' Yoel Asher: Teitzei shelo bichtuva amra hi la'alot vehu eino rotze yotzi veyitein lah ketuvatah vehu hadin lechol makom me'Eretz Yisrael im Yerushalayim shehakol ma'alin le'Eretz Yisrael ve'ein hakol motziin misham vehakol ma'alin liYerushalayim ve'ein hakol motziin misham
עיון לפי ספר / Browse by Book
משנה תורה
הלכותפרקים
- בית הבחירה
- כלי המקדש
- ביאת המקדש
- איסורי המזבח
- מעשה הקרבנות
- תמידין ומוספין
- פסולי המוקדשין
- עבודת יום הכיפורים
- מעילה
הלכותפרקים
- בית הבחירהח
- כלי המקדשי
- ביאת המקדשט
- איסורי המזבחז
- מעשה הקרבנותיט
- תמידין ומוספיןי
- פסולי המוקדשיןיט
- עבודת יום הכיפוריםה
- מעילהח
הלכותפרקים
- קרבן פסחי
- חגיגהג
- בכורותח
- שגגותטו
- מחוסרי כפרהה
- תמורהד
- טומאת מת
- פרה אדומה
- טומאת צרעת
- מטמאי משכב ומושב
- שאר אבות הטומאה
- טומאת אוכלין
- כלים
- מקוואות
הלכותפרקים
- נזקי ממוןיד
- גניבהט
- גזילה ואבידהיח
- חובל ומזיקח
- רוצח ושמירת נפשיג
הלכותפרקים
- שכירותיג
- שאלה ופיקדוןח
- מלווה ולווהכז
- טוען ונטעןטז
- נחלותיא
הלכותפרקים
- סנהדריןכו
- עדותכב
- ממריםז
- אבליד
- מלכים ומלחמותיב
בחרו כרך מן המדף
הלכותפרקים
הלכותפרקים
- בית הבחירהח
- כלי המקדשי
- ביאת המקדשט
- איסורי המזבחז
- מעשה הקרבנותיט
- תמידין ומוספיןי
- פסולי המוקדשיןיט
- עבודת יום הכיפוריםה
- מעילהח
הלכותפרקים
- קרבן פסחי
- חגיגהג
- בכורותח
- שגגותטו
- מחוסרי כפרהה
- תמורהד
הלכותפרקים
- נזקי ממוןיד
- גניבהט
- גזילה ואבידהיח
- חובל ומזיקח
- רוצח ושמירת נפשיג
הלכותפרקים
- שכירותיג
- שאלה ופיקדוןח
- מלווה ולווהכז
- טוען ונטעןטז
- נחלותיא
הלכותפרקים
- סנהדריןכו
- עדותכב
- ממריםז
- אבליד
- מלכים ומלחמותיב