פסח

יציאת מצרים ומתן תורה: וואס איז דער יסוד פון אידישקייט?

הקדמה: די פראבלעם וואס מיר ווילן אויספארשן

Instructor:

זייגער. יא, זייגער. ס’איז אזוי אזוי. איך וויל זאגן אזא שיעור, ער האט שוין געהערט א חלק פון די שיעור אין די הלכות עבודה זרה [Hilkhot Avodah Zarah: Laws of Idolatry from Maimonides’ Mishneh Torah] פרק א’, אבער איך וויל ארויסברענגען מיין פראבלעם וואס איך האב.

אזוי, נאכדעם אפשר קען מען לערנען אויך וועגן מידות [middot: character traits], וויאזוי צעטיילט זיך די מידות? נאר טראכטן צו מען קען עס אריינקרעקן מיט פסח [Pesach: Passover], ס’איז נאך נישט געטראכט קיין גוטע וועג וויאזוי מען קען.

דער אייבערשטערס אידענטיפיקאציע: יציאת מצרים אין תנ”ך

סאו, וואס איך וויל רעדן וועגן איז אזוי. איך וויל זאגן אזוי וואס איך טראכט. ס’איז א ידיעה אז דער אייבערשטער האט ליב צו רעדן וועגן יציאת מצרים [Yetziat Mitzrayim: the Exodus from Egypt]. חומש [Chumash: the Five Books of Moses] אלעמאל. אנדערע ווערטער, יא דער זוהר [Zohar: the foundational work of Kabbalah] זאגט אז עס שטייט פופציג מאל יציאת מצרים, אבער עס איז געשריבן א סאך מער מאל כדי צו שטימען די פופציג דארף מען ארויסשניידן, מען דארף נישט צולייגן.

אנדערע ווערטער, ווען דער אייבערשטער אידענטיפיצירט זיך, דאס איז די הקדמה. איינע פון די הקדמות. דער אייבערשטער, ווען ער רעפרעזענט זיך, ער זאגט, ווער בין איך? ער זאגט, איך בין דער וואס האט אייך ארויסגענומען פון מצרים. אזוי פעימאסלי “אנכי ה’ אלקיך אשר הוצאתיך מארץ מצרים” [Anokhi Hashem Elokekha asher hotzetikha me’eretz Mitzrayim: I am the Lord your God who took you out of the land of Egypt]. און אזוי לאורך די גאנצע תנ”ך [Tanakh: the Hebrew Bible] זעט מען דאס. נישט נאר א חומש. כמעט איבעראל, ווען דער נביא [navi: prophet] זאגט וואס דער אייבערשטער האט מיט אידן, וואס הייבט זיך אן די גאנצע זאך. אלעמאל רעדט מען פון יציאת מצרים. דאס איז א קלארע זאך.

אז אנדערע ווערטער, די אידישקייט, אדער דער גאט וואס די אידן גלייבן אין, איז דער וואס האט ארויסגענומען די אידן פון מצרים. אזוי קומט אויס פון די אלע פסוקים [pesukim: verses] און פון די אלע מקורות [mekorot: sources].

די פראבלעם: אונז זענען אידן פון מתן תורה, נישט פון יציאת מצרים

יעצט, אונז האבן געלערנט פאראיאר א שיעור, א סיריעס פון זיבן שיעורים דא. און זייט דעמאלטס איז שוין אלעס, מסתם אלעס, איז דארט ראנג שוין. אבער עס הייסט איך האב געכאפט אז אלעס איז געווען ראנג, אדער נישט ריכטיג, אדער נישט מדויק [meduyak: precise]. אבער כפנים [bifnim: internally], עס איז דא א גרויסע שאלה, די שאלה וואס איך וויל וויסן, עס איז א נוגע למעשה [nogea lema’aseh: practically relevant]. עס האט אלעס אלע אנדערע ווערטער מען קען זאגן אז עס האט אלע מיני שיטות [shitot: approaches/methods] אין אידישקייט, פון ראשונים [Rishonim: early medieval rabbinic authorities], אחרונים [Acharonim: later rabbinic authorities], מקובלים [mekubalim: Kabbalists], פון די סופים, חסידים [Chassidim: Hasidic Jews], וכו’, יעדער איינער פון זיי האט אן אנדערע פשט [peshat: interpretation], וואס איז דער טייטש “אנכי ה’ אלקיך אשר הוצאתיך מארץ מצרים”.

וואס איז געווען דער אויפטוה, פאר וואס מען דארף עס, אדער וואס ער מיינט, יעדער איינער לויט וויאזוי ער פארשטייט די גאנצע זאך, פארשטייט ער די נושא [nosa: topic] פון יציאת מצרים.

איך מיין אז עס איז נישטא קיין יוצא מן הכלל [yotze min haklal: exception], אונז זענען נישט צוגעוואוינט צו טראכטן אזוי, אונז מיינט צו זאגן… ביי אונז, אזוי ווי איך בין נתחנך [nitchanekh: educated/raised] געווארן, די מענטשן… מען רעדט תורות [torot: Torah teachings], וואס מען קען די תורות זאגן, אז א מענטש טראכט אמת’דיג, אז א מענטש דאוונט [davens: prays], אדער אז א מענטש פינקטליך ווי מען זאגט, אז ער טראכט צו זיך אליינס: וואס איז דאס דער גאט? וואס איז דאס די זאך אידישקייט? רוב מענטשן גייען נישט זאגן יציאת מצרים.

איך מיין אז רוב מענטשן גייען זאגן די תורה [Torah: the Jewish Bible/Law]. אונז זאגן נישט אונז זענען די אידן פון יציאת מצרים, מיר זאגן די אידן וואס האבן א תורה. רוב מענטשן וואס איך קען. ניין? וואס איז א איד? ער האט א תורה, ער גלייבט אין די תורה, אנדערע ווערטער מתן תורה [Matan Torah: the giving of the Torah at Mount Sinai]. מתן תורה איז די מעשה [ma’aseh: event] פון שבועות [Shavuot: the holiday of Weeks], און נישט די מעשה פון פסח. ס’איז אן אנדערע מעשה. ס’איז אן אנדערע נקודה [nekudah: point] אפילו.

תורה מיינט אז עס איז דא א געזעץ, עס איז דא א תורה, עס איז דא א רצון השם [retzon Hashem: the will of God], וכו’ וכו’. יציאת מצרים איז געווענליך נישט די זאך. וואס? מען זאגט תורות, מען רעדט וועגן יציאת מצרים, מען זאגט אז פסח ביינאכט איז די יסוד [yesod: foundation] פון די אמונה [emunah: faith], און אלע מיני זאכן, בט למעשה [be-lemaaseh: but in practice], in reality, וויאזוי עס איז אין לעבן, מיין איך אז רוב פון אונז… אפשר דא יוצאים מן הכלל, מענטשן וואס האבן מער געלערנט אדער אנדערש, אבער רוב פון אונז, אז א גוי פרעגט דיך וואס ביזטו? וואס איז דאס א איד? זאגט ער אונז זענען אידן, אונז גלייבן אז דער אויבערשטער האט געגעבן די תורה. אונז זאגן נישט אונז גלייבן אז דער אויבערשטער האט אונז ארויסגענומען פון מצרים.

ער פרעגט דיך וואס איז דער אויבערשטער? זאגט ער מתן תורה. איך זאג נישט אז עס איז נישט געבינדן, מען קען אפילו זאגן אז מתן תורה איז איין פשט אויף יציאת מצרים, אויב מען וועט זאגן אזוי. עס איז דא פארשידענע פשטים אויף יציאת מצרים, דער פשט וואס רוב פון אונז גייען איז דער פשט… מען זאגט די פסוק “תעבדון את האלקים” [ta’avdun et ha-Elokim: you shall serve God], די אלע זאכן. בסדר [beseder: okay], אבער ס’איז אנדערש. איך מיין אז ס’איז אנדערש. ענק זענען נישט מסכים [maskim: agree]?

דיסקוסיע: כלפי די וועלט און כלפי די אידן

כלפי די וועלט איז דאס יציאת מצרים, כלפי די אידן איז דאס די תורה. די אידן ווען… די רייכע תקופה [tekufah: period] איז געווען א סיום. אבער איך טראכט, איך מיין אמת’דיג, דאס הייסט… דרך אגב [derekh agav: by the way], מען קען רעדן וועגן דעם אסאך מער. דהיינו [dehaynu: that is to say], ער איז געווען א איד פון יציאת מצרים, אדער א איד פון מתן תורה.

Student:

אה, דאס הייסט… איך האב מיר א הקדמה וועגן דעם, ער זאגט אזוי: ‘עסק שנתמעט רובו כמאן דליתא דמי’ [esek she-nitma’et rubo ke-man de-leita dami: a matter whose majority has been nullified is considered as if it doesn’t exist – a Talmudic principle].

Instructor:

יא, אוקעי, דאס איז שוין א פראוו [proof], איך וויל נישט אריינגיין אין פראווס, איך מיין אז פראוו איז נישט די ריכטיגע נושא, פראוו איז א שאלה: וויאזוי ווייסטו? וויאזוי פארענטפערסטו פאר דיין קשיא [kushya: difficulty/question] וויאזוי ווייסטו? איך רעד נישט פון דעם, איך וויל וויסן…

Student:

אה, וועגן די תורה! דער רמב”ם [Rambam: Maimonides] אמת! דער רמב”ם האלט ‘מעמד הר סיני [ma’amad Har Sinai: the standing at Mount Sinai] אין מתן תורה’! אמת! די כוזרי [Kuzari: the philosophical work by Rabbi Yehuda Halevi], זיי אלע רעדן וועגן די נושא! יא, יא, יא, אמת! אמת! א גאנצע מסכת [masekhet: tractate]! איך האב א פשט אין יענעם רמב”ם!

Instructor:

אבער עס איז נאך אלץ, אמת, אוקעי, סאו באלד מען רעדט וועגן דעם רמב”ם, דער רמב”ם איז א ביסל שולדיג אין דעם, איך מיין שולדיג, נישט נאר דעם, דער רמב”ם… ווארט איין מינוט, איך וויל נאך קודם זיך מסכים זיין מיט דעם פאקט, פאקטיש איז, ער איז גערעכט, ס’איז א גוטע ריזאן, איך זאג נישט, יציאת מצרים אויך, ס’איז דאך א שווערע רמב”ם ווען ער זאגט אז מען האט נישט געזען יציאת מצרים אויך ‘לעיני כל העם’ [le-einei kol ha-am: before the eyes of all the people] און ‘יחידי’ [yechidi: individually], ס’איז דא א חילוק [chiluk: distinction], אבער ס’איז א טיפערע חילוק ווי מען מיינט סתם, אז אויף דעם איז נישט קיין ראיה [re’ayah: proof], ס’איז דא אזא ראיה אויף יציאת מצרים ווי אויף מתן תורה, ובפרט [u-bifrat: and especially] ס’איז אויך געווען זעקס הונדערט טויזנט מענטשן דארטן, איך מיין ס’איז ממש וואס מען האט געזען די המצאה [hamtza’ah: the reality/existence], נישט דאס איז דער חילוק, דער חילוק איז טיפער.

דער רמב”ם מיינט אין דעם עפעס, ס’איז אן אנדערע שיטה צו לערנען, אבער עכ”פ [akhaf: in any case], איך מיין אז אונז זענען נישט אידן פון יציאת מצרים, אונז זענען רוב פון אונז, רוב פון אונז זענען אידן פון מתן תורה.

די פראקטישע ריעליטעט: וויאזוי מען לעבט אידישקייט

דו זאגסט ‘א איד’, דאס איז וואס ער… אדער אפילו זאגן: פארוואס דאווענסטו? פארוואס טוסטו א מצוה [mitzvah: commandment]? פארוואס מאכסטו פאות [pe’ot: sidelocks]? זאגן… א נארמאלע מענטש, יא, אפילו וואס איך קען, איך קען נישט קיינעם וואס זאגט ער פראוועט פאות ווייל ער וויל געדענקען יציאת מצרים. ניין, ער פראוועט פאות ווייל ס’איז א מצוה! אודאי דער פשט פון די מצוה איז זכר ליציאת מצרים [zekher li-Yetziat Mitzrayim: a remembrance of the Exodus from Egypt], פארוואס דארף מען א מצוה? אלס פשט ס’זאל גיין דורך די מצוה, אן די מצוה האב איך גארנישט, איך זאג סתם צו די מאמע יציאת מצרים, קען איך זאגן וואס איך וויל.

אה, דאס איז א מצוה, ער זאגט ‘לשם יחוד’ [leshem yichud: for the sake of unification – a kabbalistic formula], ‘לקיים מצות סיפור יציאת מצרים’ [lekayem mitzvat sipur Yetziat Mitzrayim: to fulfill the commandment of recounting the Exodus], ‘זכר ליציאת מצרים’ וואטעווער, אודאי דער פשט פון די מצוה איז וויכטיג, ס’איז א יסוד, אבער די ריעליטי איז אז אונז לעבן מיט די תורה אדער מיט די מצוות [mitzvot: commandments], דאס איז די תורה.

עס איז נישט אין יציאת מצרים, קיינער פון אנדערע וועג פון די זאגן.

די נביאים: ווען יציאת מצרים איז געווען לעבעדיג

אין די נביא [navi: prophet] זעט מען און אויך שוין דער חומש, איך מיין אז די נביא איז מער אפשר מער קלאר אז די נביא קען זאגן פאר די אידן אז ענק זענען שקצים [shekatzim: abominations], מיר נישט צו רעדן, אייבערשטער האט ענק ארויסגענומען פון מצרים, און ענק צאלן אים גארנישט צוריק, יא? ס’איז נישט שפירטס א הכרת הטוב [hakarat ha-tov: gratitude] וואס?

שמואל [Shmuel: the prophet Samuel] זאגט דען, יא? “ואשלח לפניכם” [va-eshlach lifneikhem: and I sent before you], נישט נאר שמואל, איך דענק נישט אויף די דף ח’ בבא קמא [daf ches Bava Kama: page 8 of tractate Bava Kama], איך האב צוזאמענגעקליבן אלע פסוקים פון יציאת מצרים, איך האב נישט געברענגט אלע נביאים, באט מען זעהט אז עס איז קיינמאל קיין פראבלעם, אסף [Asaf: one of the Levitical singers in the Temple] האט געזאגט, יא? “האזינה עמי תורתי” [ha’azinah ami torati: Give ear, my people, to my teaching – Psalm 78:1], “אשר אבותינו סיפרו לנו” [asher avoteinu sipru lanu: which our fathers told us – Psalm 78:3], דאס איז איינע פון די הגדות [haggadot: Passover narratives], די גיגאנטישע לבני קרח [livnei Korach: to the sons of Korach], יא? עס איז דא א מזמור [mizmor: psalm] וואס שטייט אין תהילים [Tehillim: Psalms], ער זאגט, הערטס אויס, איך האב די חלקות צענען פאר אייער קינדערלעך וואס איז געווען, “אשר אבותינו סיפרו לנו”, איז ארויס פון מצרים, און… ענק האט מען נישט געפוילט, און אייבערשטער האט עס געהאלטן צוליב, און קיצור [kitzur: in short], ער זאגט א דרשה [drashah: sermon], עס מאכט סענס פאר זיינע קינדער.

דער פסוק רעדט דאך פשוטי של מקרא [peshuto shel mikra: the plain meaning of Scripture], איך מיין אפשר אפילו פשוטי של מדרש [peshuto shel midrash: the plain meaning of the Midrash], דאס איז דער טאטע, און ער זאגט, דער אייבערשטער האט דיך ארויסגענומען פון מצרים, פארוואס ביסטו נישט קיין מענטש, פארוואס רעדסטו נישט מיט אים, פארוואס דינסטו אים נישט וואס איז געווען עבודה זרה [avodah zarah: idolatry], פארוואס טוסטו די אנדערע עולות [olot: burnt offerings], יא, איך גלייב נישט אז עס איז דא עני פלאץ אין די וועלט, אפשר חוץ מיר אויף וועג די מדרש [midrash: homiletic interpretation] שיעור, אבער חוץ פון דעם, אפשר קיין שום פלאץ אין די וועלט וואו מען קען זאגן די דרשות, אז עס גייט עפעס אויפטון.

רבותי [rabbotai: gentlemen], גיי זאגן פאר דיינע קינדער, איך מיין קינדער, גיי זאגן פאר די בחורים [bachurim: young men] אין ישיבה [yeshivah: Torah academy], עס איז דאך עד היום [ad ha-yom: until today] דא שוועריקייטן מיט זיין יצר הרע [yetzer ha-ra: evil inclination], זאג אים, אבער דער אייבערשטער האט דיך ארויסגעהויבן פון מצרים, תעבדו את האלקים, זיי דיך א שטיקל מענטש, הכרת הטוב, עבודה היום [avodah ha-yom: service today], ס’איז דאך יא יציאת מצרים, האט ער דאך גענומען דיינע בכורים [bikurim: first fruits], נישט זייערע בכורים, איך גלייב נישט אז עס גייט ארבעטן.

אמאל גייט עס ארבעטן, מען קען רעדן וועגן דעם, מען קען עס פארשטיין, איך זאג נישט אז איך פארשטיי עס נישט, אבער פאקטיש אז דאס זאל זיין דאס אורות לעבודת השם [orot la-avodat Hashem: lights/energies for serving God], איך זעה נישט אז דאס איז א זאך וואס קען, אז דאס איז א זאך וואס קען, וואס ארבעט, וואס איז נישט קיין לעבעדיגע זאך, אבער אין די פסוק איז עס געווען לעבעדיג, מען זעט אז אבוויעסלי אז די נביא זאגט דאס, פראוואד אז ס’איז געארבעט.

בעיסיקלי הערט ירמי’ הנביא [Yirmiyahu ha-navi: the prophet Jeremiah] וואס שרייט אז דער אייבערשטער האט דאך שוין ארויסגעהויבן די אידן פון מצרים, “ואהבתי אתכם” [ve-ahavti etkhem: and I loved you], “לכתך אחרי במדבר” [lekhtekh acharai ba-midbar: your following Me in the wilderness – Jeremiah 2:2], אלע זאכן. מיינט אז די אידן האבן פארשטאנען. עס האט דאך שוין לאנג צייט נאך יציאת מצרים.

ווען ירמיה הנביא האט דאס געזאגט, אבער דאס איז נאך געווען די וועלט וואו זיי האבן געלעבט, מען האט געטראכט אזוי, אזוי האט מען דערציילט פאר די קינדער, אזוי איז געווען די מסורה [mesorah: tradition]. מען האט אלץ גערעדט פון דעם, יעדער האט געוואוסט וויאזוי זענען זיי אהער געקומען. זיי וואוינען דאך דא אין ארץ ישראל [Eretz Yisrael: the Land of Israel], לאמיר זאגן, יא ביז בית ראשון [Bayit Rishon: the First Temple] זיכער קען מען דאס זען, מען וואוינט דא, וויאזוי זענען זיי אהער געקומען?

איך האב אמאל געהערט מצרים, דער אייבערשטער האט ארויסגענומען, האט דאס געברענגט פון מצרים צו ארץ ישראל, די גאנצע מעשה. זיכער האט דאס געהאט עפעס א מינינג, ס’האט געמאכט סענס, ס’האט גערעדט צו מענטשן. היינט רעדט עס נישט צו קיינעם, נישט אויף דעם אופן [ofen: manner].

ווען האט זיך דאס געטשעינדזשד?

קענסטו דאס זאגן וועגן די גאולה [geulah: redemption]? ס’איז דא א פסוק וואס… און דאס האבן די רעדערס ארגיו’ד, און דאס האבן מיר פלענינג מיט דעם.

Student:

מען דארף בלייבן אונזערע רעדערס?

Instructor:

ניין, איך מיין גראדע פערסאנאלי, אז איך ווייס נישט קיין ממש א ראיה.

Student:

ווען מיינסטו אז ס’איז טשעינדזשד?

Instructor:

איך מיין אז ס’האט זיך געטשעינדזשד דעמאלטס ווען ס’איז געווען די מדורא דאביי ורבא [the era of Abaye and Rava – fourth-generation Babylonian Amoraim]. דאס איז דער רמב”ן [Ramban: Nachmanides] זאגט אזוי אין מסכת שבת [Masekhet Shabbat: tractate Shabbat], איך מיין נישט ממש דאס, אבער איך מיין אז דאס איז שוין געטשעינדזשד פון תחילת בית שני [techilat Bayit Sheni: the beginning of the Second Temple period], אין א געוויסן זין.

דער פסוק האט דאך געזאגט ‘לא יאמר עוד חי ה” [lo ye’amer od chai Hashem: it shall no longer be said ‘as the Lord lives’ – Jeremiah 23:7] און ס’מיינט דאך דעמאלטס, ס’מיינט דאך בית שני [Bayit Sheni: the Second Temple period]. מען זאגט שוין טאקע נישט ‘חי ה”, מען זאגט עס, אמת, ס’איז א טפל [tafel: secondary]. דער עיקר [ikkar: primary] זאגט מען, וואס מען זאגט בעיקר איז צוויי אנדערע זאכן. דאס מיין איך, אויב איך בין גערעכט מיט’ן פאקט אז יציאת מצרים ארבעט נישט בתורת אורות לעבודת ה’ [be-torat orot la-avodat Hashem: as lights/energies for serving God] פאר קיינעם וואס איך קען, איז טראכט איך אז דאס איז שוין אזא זייער אלטע מעשה.

און דאס וואס מען זאגט אז יציאת מצרים גייט בטל ווערן [batel veren: be nullified], מיינט אז עס איז שוין בטל געווארן. אז עס איז שוין בטל געווארן. מען זאגט עס, אזוי ווי די גמרא [Gemara: the Talmud] זאגט, ס’בלייבט א מצוה צו רעדן וועגן יציאת מצרים, אבער אפילו ווען מען רעדט יציאת מצרים, מיינט מען נישט נאר יציאת מצרים, מען מיינט אנדערע זאכן.

וואס האט פארביטן יציאת מצרים?

וואס מיינט מען יא? בעיסיקלי צוויי זאכן. אדער… דאס וואס עס שטייט ‘אשר העלה מארץ צפון’ [asher he’elah me-eretz tzafon: who brought up from the land of the north – Jeremiah 23:8] וכו’, אבער דאס האט דאך אויך געארבעט ביז זמן הגאולה [zman ha-geulah: the time of redemption].

Student:

ווען ס’וועט זיין, אדער ווען ס’איז געווען?

Instructor:

יא, קען זיין אפילו בתוך בית שני [betokh Bayit Sheni: within the Second Temple period] אויך, מען האט געזאגט דאס. מסתמא [mistama: presumably] מענטשן, זיי האבן געזאגט דעם פסוק, האט ער געזאגט פאר די קינדער פסח’ליך, אוודאי איז געווען יציאת מצרים, און דער אייבערשטער האט אונז נאכאמאל ארויסגענומען. ס’איז געווען ווי א ביסל א קלענערע גאולה, אדיאבא, אדיאבא. בסדר, למעשה [lema’aseh: in practice] ס’איז געלונגען, מיר זענען דא, מ’דארף לעבן.

אדער נישט אינטערעסט, נאכאמאל ארויסשיקן, וכו’ די אלע זאכן. דאס איז דאך די תנאי [tnai: condition], די ברית [brit: covenant] פון יציאת מצרים. עס איז דורכגעגאנגען נאכאמאל. דאס איז איין גירסא [girsa: version], די אנדערע גירסא איז פדי מהוה [pidui mehoveh: ongoing redemption].

די צוויי סארטן אידן: תורה-צענטרירט און יציאת מצרים-צענטרירט

די ביטול פון יציאת מצרים אלס די הויפט-נאראטיוו

עס איז שוין בטל געווארן. מען זאגט עס, אזויווי די גמרא [Gemara: the Talmud] זאגט, עס בלייבט א מצוה [mitzvah: commandment] צו רעדן וועגן יציאת מצרים [Yetziat Mitzrayim: the Exodus from Egypt], אבער אפילו ווען מ’רעדט פון יציאת מצרים, מיינט מען נישט נאר יציאת מצרים, מ’מיינט אנדערע זאכן.

ערשטע גירסא: “אשר העלה מארץ צפון”

וואס מיינט מען יא? בעיסיקלי צוויי זאכן, אדער דאס וואס עס שטייט “אשר העלה מארץ צפון” [asher he’elah me’eretz tzafon: who brought them up from the land of the north] וכו’ [etc.], אבער דאס האט זיך אויך געארבעט נאר ביז זמן הגאולה [zman ha-geulah: the time of redemption], ווען ס’וועט זיין אלע, אדער ווען ס’איז געווען יא, עס קען זיין אפילו בתוך בית שני [within the Second Temple period], אויך מ’האט געזאגט דאס, און מסתמא [presumably] מענטשן האבן געזאגט דעם פסוק [pasuk: verse], אדער מ’האט געזאגט פאר די קינדער פסח [Pesach: Passover], אבער אדרבה [on the contrary], ס’איז געווען יציאת מצרים, און דער אויבערשטער האט אונז נאכאמאל ארויסגענומען, ס’איז דאך געווען א ביסל א קלענערע גאולה [geulah: redemption], אדיעבד אדיעבד [b’dieved b’dieved: after the fact, not ideal], בסדר [fine], למעשה [in practice] ס’איז געלונגן, מ’זענען דא, מ’דארף ביהיווען, מ’דארף ביהיווען, אדער נישט אינטערעסאנט נאכאמאל ארויסשיקן וכו’ די אלע זאכן, דאס איז דאך דער תנאי [condition], די ברית [covenant] פון יציאת מצרים, ס’איז אריבערגעגאנגען נאכאמאל.

דאס איז איין גירסא [version], איין גירסא.

צווייטע גירסא: “קבלוהו מאהבה” – די פורים נאראטיוו

אן אנדערע גירסא איז “קבלוהו מאהבה” [kibluhu me’ahavah: they accepted it out of love]. “קבלוהו מאהבה” איז דער טייטש, איך ווייס נישט, אונז זענען שולדיג פאר’ן אויבערשטן אדער דער אויבערשטער איז שולדיג פאר אונז, עס קען זיין אז ער איז גאר שולדיג פאר אונז ביי דעם סטעידזש. אדער קומט דאך אויס, איך האב דאך נישט קיין חשבונות [accounts/calculations] צי עס בלייבט די ברית אדער נישט, אבער אונז האלטן נאך אלץ די תורה [Torah: the Jewish Bible/Law], ס’לויפט דאך אויס גאנץ געשמאק, ס’דארף מען סיי ווי טון.

דאס דאך אנגעהויבן די זאך, אז די תורה איז גאר שטערקער פון יציאת מצרים, פורים [Purim: the holiday commemorating the events of the Book of Esther]. פאר דעם איז פורים נישט קיין פורים תורה [Purim Torah: humorous Torah teachings traditionally given on Purim], דאס איז גאר ערנסט, מ’זאגט עס פטור פורים תורה אלעמאל. מענטשן מיינען אז דער “קבלוהו מאהבה” איז עפעס א פורים תורה. מ’זאגט, קיינער רעדט נישט פון דעם, איך האב קיינמאל געהערט, יא, די אלע רשעים [reshaim: wicked people] רעדן דאך פון מתן תורה [Matan Torah: the giving of the Torah at Sinai] אפילו, פארוואס דארף מען גלייבן אין די תורה וואס איז געווען זעקס און צוואנציג טויזנט, איך ווייס וואס, ס’איז געווען מתן תורה.

דאס איז היסטאריש און ערנסט

אבער די ריאליטי, אויב מען נעמט ערנסט די גמרא, איך מיין אז עס איז זייער ערנסט, עס איז געזאגט געווארן אלס א ברייתא [Baraita: a Tannaitic teaching not included in the Mishnah] אדער אגדתא [Aggadata: non-legal rabbinic teaching], מען קען זאגן וואס מען וויל, אבער מיר זעט אויס אז עס דעסקרייבט א זייער היסטארישע זאך, אז אין אמת’ן דארף א איד טראכטן, פארוואס האלט מען היינט די תורה? וועגן פורים. נישט וועגן פורים, מאהבת הנס [me’ahavat ha-nes: from love of the miracle], וואס רש”י [Rashi: Rabbi Shlomo Yitzchaki, the primary Torah and Talmud commentator] זאגט “מאהבת הנס”.

“מאהבה” מיינט אנערקענונג פון גוטקייט

אבער איך מיין אז עס מיינט טיפער פון דעם. “קבלוהו מאהבה” מיינט, מ’האט איינגעזען אז די תורה איז גוט. מ’האט פארשטאנען אז די תורה איז גאנץ גוט. וואס אנדערש וועסטו טון? עס איז אן… אמת’דיג. יא, אמת’דיג איז איין זאך. אבער גוט איז אפילו מער. און גוט איז א אהבה [ahavah: love]. אמת’דיג איז גוט, אבער קען מען אריינגיין אין די חילוקים [distinctions]. אבער אהבה מיינט… ווייל מ’דערקענט אז עס איז גוט.

It’s doing more and more.

דאס איז פשוט פשט [simple straightforward meaning]. דעמאלטס האט זיך אנגעהויבן די זאך. מען רעדט פון די תורה מער ווי מען רעדט פון יציאת מצרים.

די צענטראליטעט פון תורה אין חז”ל

אפילו חז”ל [Chazal: the Talmudic sages] מיין איך, מ’קען טרעפן זייער אסאך מדרשים [midrashim: rabbinic homiletical teachings], זייער אסאך רעדן פון די מעלה [virtue/excellence] פון די תורה, ווי גוט ס’איז די תורה אין אלע מיני וועגן. מען טרעפט זייער ווייניג דרשות [sermons/teachings]… מען טרעפט דרשות וועגן יציאת מצרים, אבער א פאָר. די ספעיס, איך האב אמאל גערעדט, איך זאג נישט ווייל מ’האט נישט געלערנט די פרשה [parshah: Torah portion]. וואס? פונעם טרעפט. יא, די איידיע פון תורה, אפילו די איידיע, עס הייסט די צענטראלע זאך פון וואס איז א איד, א איד איז איינער וואס גייט מיט די תורה, וואס ער האט ליב די תורה, די תורה האט אים ליב, עס באקומען, עס געבן, עס איז מקבל מאהבה מיראה [mekabel me’ahavah mi-yirah: accepting from love and awe]… וואטעווער, אבער מ’רעדט פון די תורה, ווייל די תורה איז דער טייטש… וואס?

יא, רייט, אמאל דער טייטש פון די רילידזשין, די זאך וואס א איד איז געווען, א דור וואס זענען א דור וואס מ’האט ארויסגענומען פון מצרים, א ממילא [consequently] האבן אונז עפעס א דיעל מיט’ן אייבערשטער, מ’דארף טון זיינע מצוות [mitzvot: commandments] כדי עס זאל גיין ווייטער, אדער ווייל עס זענען חייב הכרת הטוב [obligated in gratitude], וואס זאל נאר זיין, האט זיך געטוישט דער דיעל, עס זענען דא צוויי אנדערע לעסאנס, איך מיין עד היום הזה [until this very day], אויב מען קוקט אין די סידור [siddur: prayer book] למשל [for example].

אנאליז פון ברכת אבות: ווער איז דער אידישער גאט?

איך טראכט אלעמאל פון ברכות אבות [Birkat Avot: the first blessing of the Amidah] פון די סידור, ברכות אבות איז דאך ווי מ’אינטראדוסט דאך צו דער אייבערשטער, יא? זאגט ברוך אתה השם [Baruch Atah Hashem: Blessed are You, God], וואס שטייט דארט? ווער איז א מענטש גייט דאווענען? ווער איז דער גאט וואס ער גייט דאווענען צו? יא? אזוי ווער איז דאס?

די ליסט פון גאט’ס אידענטיטעט

עס איז דא א לאנגע ליסט, ס’איז דא א לאנגע ליסט פון וואס ער איז, יא? אלקינו ואלקי אבותינו [Elokeinu ve’Elokei avoteinu: our God and God of our fathers], יא, וואס איך פארשטיי, אקעי, דאס איז שוין אן אנדערע שמועס. אלקי אברהם אלקי יצחק ואלקי יעקב [Elokei Avraham, Elokei Yitzchak, ve’Elokei Yaakov: God of Abraham, God of Isaac, and God of Jacob]? זייער גוט.

חוץ פון דעם איז ער… האל הגדול הגבור והנורא קל עליון [Ha-El ha-Gadol ha-Gibor ve-ha-Nora, El Elyon: the great, mighty, and awesome God, supreme God]. יא, איך ווייס נישט פונקטליך וואס יענעס צו מיינט. איך מיין, עס מיינט אזוי ווי… ער טוט אויף די וועלט, ער איז דער בורא [Creator]. איך מיין, די צווייטע ברכה רעדט מער פון די בריאה [creation], פון די טבע [nature], פון די רעגן, און די ווינט, און אזעלכע זאכן. אבער איך מיין אז ס’מיינט מער ווייניגער אז ער איז דער בורא.

קונה הכל [Koneh ha-kol: Master/Possessor of all], קונה הכל מיינט זיכער, קונה טייטש בורא, אדער באזיצער, אדער מחדש [renewer], וכו’. און נאכדעם פירט זיך עס אויס אזוי.

די צענטראליטעט פון משיח אין ברכת אבות

און באמת וואלט מען געקענט סטארטן די ענדע, פירט זיך עס אויס “וזוכה חסדי אבות ומביא גואל לבני בניהם למען שמו באהבה” [ve-zokher chasdei avot u-meivi go’el livnei veneihem lema’an shemo be’ahavah: and remembers the kindnesses of the fathers and brings a redeemer to their children’s children for His name’s sake with love]. האסטו אמאל געטראכט וויאזוי עס קומט אריין משיח [Mashiach: the Messiah] אין די ערשטע ברכה?

באמת וואלט מען געדארפט וויסן דאס. ס’איז זייער אינטערעסאנט. וואס ווערט דארט ספעציפיק געזאגט? די ברכה איז שוין אז מיין ביט איז שוואך, אבער איך רוף עס אינטראדוקשאן.

העלאו, אבער שלום עליכם [shalom aleichem: peace be upon you], וויאזוי הייסט איר? וויאזוי הייסט אייער גאט? יא, זאגסט פאר משה [Moshe: Moses], וואס איז דער גאט וואס מען גייט דאווענען צו? א מענטש דארף דאך וויסן, וואס איז ער? אקעי, דער וואס אברהם אבינו [Avraham Avinu: Abraham our father] האט געדאווענט צו. אקעי, איך האב געהערט פון אברהם אבינו, יצחק אבינו [Yitzchak Avinu: Isaac our father], איך קען אפשר צולייגן שפעטערדיגע, אבער מ’טאר נישט, “אין קורין אבות אלא לשלושה” [ein korin avot ela li-shloshah: we only call the three patriarchs “fathers”], אבער ס’מיינט איך בין אנגעבינדן אין די מסורה [mesorah: tradition] פון די אבות [avot: patriarchs], יצחק האט גערעדט מיט די זעלבע. אקעי.

און וואס נאך? אקעי, דער וואס האט געמאכט די גאנצע וועלט און ער פירט עס ברחמים וחסדים [be-rachamim va-chasadim: with mercy and kindness] וכו’. אקעי, און וואס נאך? דער וואס ער גייט ברענגען משיח. פארוואס גייט ער עס ברענגען? ווייל ער געדענקט נאך די אבות, ער האט א קאנעקשאן. אקעי. “מביא גואל לבני בניהם” [meivi go’el livnei veneihem: brings a redeemer to their children’s children].

און באמת איז דאס איינס פון די עיקרים [ikkarim: fundamental principles], אז ער איז דער גאט וואס גייט ברענגען “מביא גואל”. יא, מ’דארף דאך צוקומען צו רעדן דורך די מחלוקת [dispute], אבער דאס ספעציפיק גאט, אדער דאס וויאזוי איך ווייס אז ס’איז דא א גאט, אדער וויאזוי איך מיין איך שטיי פאר א חכם [wise person], נאר וואס איז די מעשה, וואס רעד איך, וואס פארשטיי איך וועגן דעם גאט, וואס איז דער טייטש אז ער איז מיין גאט, אלקינו ואלקי אבותינו, איינס פון די טייטשן איז, אז ער איז דער וואס גייט אונז אויסלייזן.

און ער זאגט “מביא” [meivi: brings – present tense], ער מיינט שוין, ער האלט אויפן וועג. וואס? לשון הוה [present tense], מביא, יביא [will bring]. אבער עס איז א וויכטיגע זאך, דער גואל [go’el: redeemer] וואס ער גייט ברענגען, דאס איז איינע פון די מעין פארטס.

די חתם סופר’ס קשיא: איז משיח אן עיקר?

דער חתם סופר [Chatam Sofer: Rabbi Moshe Sofer, 1762-1839] האט געפרעגט א קשיא [question], אז אויב ס’שטייט נישט אז ביאת המשיח [the coming of the Messiah] איז אן עיקר, אדער אויב דער אויבערשטער וואלט נישט געברענגט משיח, וואלט מען געווען פטור [exempt]? דאס איז א הודאה מקבלי המה [an admission from those who accept it]. דער חתם סופר זאגט אין א פעימאס תשובה [responsum], ער האלט אז דער אויבערשטער וואלט געזאגט אז עס איז נישט קיין עיקר אין די סענס אז עס קען נישט זיין אן דעם קיין אידישקייט.

שטודענט: די עשרת השבטים

שטודענט: גרייט, אז עס שטייט אין די תורה אז דער אייבערשטער ברענגט משיח, ער גלייבט אז אלעס וואס שטייט אין די תורה איז אמת [true], אבער אויב דער אייבערשטער מאכט חלילה [God forbid] אן אויסנאם און ס’איז נישטא קיין משיח, גייט ער ווערן פטור פון אידישקייט?

אינסטרוקטאר: די עשרת השבטים [the ten lost tribes] זענען טאקע געווארן פטור, אבער נישט וועגן דעם ווייל זיי זענען געווארן גוים [non-Jews], אבער ער איז פטור. איך פרעג דאס גראדע אלס וואס מאכט ער דער עיקר, אמונה [belief] אין משיח? אה, ער זאגט אז די עשרת השבטים איז געווארן פטור. אה, איך פארשטיי דעם יא, יא. אה, ס’איז אן אנדערע זאך וואס ער זאגט דא, אקעי.

די תורה-צענטרירטע איד

עניוועיס, אבער ער פרעגט א קשיא און איך מיין אז דאס ברענגט ארויס זייער גוט די יהודי בלא אמונה [Jew without faith – but here meaning a specific type], וואסערע סארט איד. ער זאגט אז די תורה איז גוט, אבער ער זאגט דאס איז מחויב המציאות [necessarily existing], אבער ווי ער אנערקענט דעם אמת, ווי ער זאגט דאס איז א חיוב [obligation], ס’איז א גוטע זאך, אויב מיר ווילן בלייבן אין גוטס און ס’זאל לעבן לנצח נצחים [forever and ever], דארף מען אינוועסטעד בלייבן.

אקעי, דארט מען קען רעדן, ער רעדט נישט וועגן דעם ווארט, אבער דאס איז א ספעסיפיק חלק דאס חלק. לאמיר זאגן אז אן דאס חלק מיינט עס האט נישט קיין מינינג, איך ווייס נישט פונקטליך, אבער פונקט דעם משיח, דער אייבערשטער וועט געבן שכר בעולם הבא [reward in the World to Come], עפעס אן אנדערע סארט שכר, ס’איז א חילוק [distinction]. פונקט דעם משיח דארף עס זיין?

דאס וואס דער חתם סופר, ער האלט אז עס דארף נישט זיין, ער וואלט עס ארויסגענומען פון די עיקרים ווען מען פרעגט אים. איך מיין ער רעדט דאס ארויס, ער איז זיך מחלק [disagrees], ער זאגט נישט דא אזא זאך ווי עיקרים, נאר א מענטש דארף גלייבן אין אלעס וואס שטייט אין די תורה, אבער… דאס איז וויאזוי א תורה איד טראכט, א יהודי בלא אהבת התורה [a Jew without love of Torah – meaning a different type] טראכט, אזוי מיין איך.

ס’איז אביסל פאני ווייל כאילו [as if]… אקעי, איך מיין יא, אזוי זאגט דער חתם סופר.

שטודענט: די ליטורגישע טעקסט

שטודענט: און אן אנדערע איד וועט זאגן אז ניין, דאס הייסט ניין, קען זיין דאס וואלט געווען אן אנדערע סארט אידישקייט, אבער דער אנדערע סארט אידישקייט, א צווייטע איד קען זאגן אז ער קען נישט אנדערש ווי דאס וואס זיי ברענגען ארויס דא. ער קען נישט, דעם סארט קען מען, קען מען אלעס, דו קענסט גארנישט מאכן, איך מיין ס’איז דא נאך עפעס א מצוה וואס שבע מצוות בני נח [the seven Noahide commandments] זענען גאנץ עפעס פטור פון גארנישט.

אבער א מענטש קען זאגן אז מיין עיקר עולם הבא [World to Come], מיין אמונה אין עולם הבא איז פארט פון מיין ערשטע ברכה אין שמונה עשרה [the Amidah prayer]. איך קען נישט, דרך אגב [by the way] איך מיין אז דאס גאנצע סדר שטייט נישט, איך דענק אז ס’איז א שפעטערדיגע הוספה [later addition] אויב איך געדענק, די חוקרים [scholars] טענה’ן, אין די אלטע נוסחאות [versions] שטייט עס טאקע נישט, אבער דער… וואס זאגט ער יא?

אינסטרוקטאר: אין מיין ספר שטייט עס אלעס.

שטודענט: ער זאגט אז מען קען נישט זיין א איד, מען קען נישט רעדן, איך קען נישט רעדן מיט’ן אייבערשטער, מיט’ן אידישן אייבערשטער וואלט אונז גערעדט, און זאגן אז ער גייט ברענגען משיח.

די צוויי סארטן אידן: א קלארע אונטערשייד

ווייל די פשט איז אז… עס איז… עס מיינט דאס אז עס גייט נישט? עס איז נישט גוט אז משיח זאל קומען? ניין, דאס מיינט אז ער זאגט דיר אז מען מוז זיין אויף א גוטע וועג, עס איז כביכול [so to speak]… ניין, דאס איז אן אנדערע וועג פון די כביכול. דאס איז די אנדערע פשט פון די כביכול.

די יציאת מצרים-צענטרירטע איד

דאס איז די פשט פון “לא יאמר עוד חי ה’ אשר העלה ואשר יאמר” [lo yomar od chai Hashem asher he’elah va-asher yomar: they will no longer say ‘as God lives who brought up…’ but rather ‘who will say…’], מען קען זאגן “אשר יאמר”, ווייסט וואס? אז אונז זענען אין גלות [exile], און וואס זאגן אונז? אונז זאגן אז “אשר יאמר” פון ארץ צפון [eretz tzafon: the land of the north], וואס ער וועט אונז אויסלייזן.

מיט אנדערע ווערטער, דאס זאגט א יציאת מצרים’דיגע איד. עס זענען דא צוויי סארט אידן. עס זענען דא די כביכול אידן וואס זיי טייטשן נישט אזוי ווי איך האב געטייטשט, “מאהבת התורה” [me’ahavat ha-Torah: from love of the Torah] און נישט “מאהבת הנס”. און זיי זאגן, עס איז אלעמאל געווען א תורה, עס איז גוט צו טון די תורה, און זיי האבן נישט געכאפט אפשר.

יענער איד וואס פרעגט אפשר א קשיא, וואס זיין זיידע, פארוואס האט זיין זיידע געדארפט האבן יציאת מצרים? עס איז געווען א תורה און ס’איז גוט אן דעם? מען קען זאגן, ער קען זיין א קלענערע מדריגה [level], מען קען שוין אנקומען אמאל שפעטער, מען קען זאגן א תירוץ [answer], מען דארף ענטפערן די קשיא.

אברהם אבינו’ס תורה פאר יציאת מצרים

מיין אמת, אברהם אבינו האט דאך געהאט די תורה פאר יציאת מצרים. ס’איז דא א תורה פאר יציאת מצרים, רייט? אוודאי אזוי. דער איד דארט, ער האלט די תורה פאר יציאת מצרים. דער איד וואס טראכט אזוי, ער טראכט אז ניין, מיין גאנצע אידישקייט איז יציאת מצרים.

אבער יציאת מצרים מיינט אז ער גייט מיך ארויסנעמען פון מצרים, ער וועט מיך נעמען צו ארץ ישראל [Eretz Yisrael: the Land of Israel], ער וועט מיר געבן מיין אייגענע פלאץ, וכו’ וכו’. און אויב ס’איז נישט, איז דא א פראבלעם. איז יענער איד האט אן אנדערע תירוץ פאר די קשיא. ער זאגט אז ער קען נאר דינען דעם אייבערשטער, דער אייבערשטער וואס ער קען איז נאר דער וואס ער גייט אונז ארויסנעמען פון מצרים.

די קריזיס פון גלות

יעצט איז טאקע א שווערע מינוט, פונקט טאקע, וואטעווער, מען דארף אויסווארטן די קץ [end], וואס זאל נאר זיין די מעשה, ער גייט אונז ארויסנעמען פון גלות בבל [Babylonian exile], פון גלות אדום [Roman exile], וועלכע גלות עס איז יעצט, ער גייט. דאס איז דער גאט, דאס וועט זיין גאט’ס באזיס אין די פיוטשער. “אהיה אשר אהיה” [Ehyeh asher Ehyeh: I will be what I will be], איך גיי דיך ארויסנעמען פון מצרים.

די קאנעקשן, דאס איז די סארט מענטשן וואס… און עס זענען דא זייער אסאך אזעלכע מענטשן. פארוואס? ווייל נישט יעדער איינער פארשטייט אז די תורה איז אזוי גוט, און אפילו אויב יא, נישט יעדער איינער די ספעציפישע זאך פון פונקט זיין א איד, אז ער זאגט א גוטע תורה. און בשיטה’ן [systematically] גוטע תורות, איך ווייס נישט, די ספעציפישע זאך פון זיין א איד, וואס באלאנגט צו די אברהם, יצחק, יעקב, די גאנצע מעשה, אויב עס האט זיך געענדיגט, דארפן מיר מאכן א נייע, דעיס איז די עדה החרדית’דיגע [Edah Hachareidit: ultra-Orthodox anti-Zionist community] זאך, איך וויל דער אלטע, אויב דער אלטע איז צוריק קומען, ווער גייט אונז ארויסנעמען פון גלות?

די אומבענטפערטע ליידן

א מענטש קען אפילו פרעגן, אקעי, אבער דער אויבערשטער דערווייל פייניגט, דערווייל פייניגט ער און ער מאכט האלאקאוסטס, ביז דערווייל גייען אונזער…

די מעשיח’דיגע האפענונג אלס דער יסוד פון אידישע אידענטיטעט

די אלטע ברית קומט צוריק

די ספעציפיק זאך פון זיין, פון זיין א איד וואס באלאנגט צו די אברהם, יצחק, יעקב, די גאנצע מעשה, אויב ס’האט זיך געענדיגט, דארף מען דאך מאכן א נייע. דאס איז די עדה קבליה זאך. איך זאג, איך מאך נישט קיין נייע, איך וויל דער אלטע. דער אלטע איז צוריק קומען! ער גייט אונז ארויסנעמען פון גלות, און א מענטש קען אפילו פרעגן, אוקעי, אבער דער אויבערשטער לאזט אונז פייניגן, די וועלט פייניגט אונז, מ’מאכט האלאקאסטס, ביז דערווייל גייען אונז נישט האלטן די מצוות, ס’וועט אונז צוריק קומען. איך זאג, ‘אני מאמין בגאולה’ [Ani ma’amin b’geulah: איך גלייב אין דער גאולה], עס גייט דאך אלעמאל…

וואס פשוט’ע אידן האבן טאקע געגלייבט

מ’זעהט דאך אז אידן… ביי זייער אסאך אידן… די היסטאריע האט געזאגט אז אונז… אזוי ווי די ישיבה לייט, אז מ’פרעגט זיי פארוואס זענען אידן, געווענליך זאגן זיי די תורה [Torah]. אבער איך מיין אז ביי זייער אסאך פשוט’ערע אידן, איך ווייס נישט פשוט’ערע, אונזערע באבעס, רוב פון זיי וואלטן נישט געגלייבט די תורה ווייל עס שטייט אין תורה, זיי וואלטן געגלייבט די תורה ווייל דער אויבערשטער גייט ברענגען משיח [Mashiach: דער געזאלבטער, דער מעשיח].

פארוואס מען זינגט “אני מאמין בביאת המשיח” און נישט “תחיית המתים”

אזוי איז אונז געזאגט געווארן, ס’איז געווען זייער א… זעהסטו אפילו היינט, מ’זינגט ‘אני מאמין בביאת המשיח’ [Ani ma’amin b’viat ha-Mashiach: איך גלייב אין דעם קומען פון משיח], וואס קומט דאס אריין? ‘אני מאמין בתחיית המתים’ [Ani ma’amin b’techiyat ha-metim: איך גלייב אין דער אויפשטייונג פון די טויטע], קיינמאל געהערט איינער זאל זינגען. קיינמאל נישט! ס’איז דאך נישט אזא גרויסע עיקר [ikar: הויפט פרינציפ]. ס’איז געווען אפילו אין די משנה [Mishnah] שטייט ‘האומר אין תחיית המתים’ [ha-omer ein techiyat ha-metim: דער וואס זאגט עס איז נישטא קיין אויפשטייונג פון די טויטע], עס שטייט נישט ‘האומר אין ביאת המשיח’ [ha-omer ein biat ha-Mashiach: דער וואס זאגט עס איז נישטא קיין קומען פון משיח], יא? זעהט מען אז עס איז וויכטיג פאר א מענטש.

דער חתם סופר’ס נקודה: די רעלעישנשיפ ארבעט נאר ווען עס איז גוט

פארוואס עס איז וויכטיג? איך מיין אזוי ווי דער חתם סופר [Chatam Sofer] זאגט, איך גלייב אסאך זאכן וואס שטייט אין תורה. וואס איז דעיס וויכטיג? דעיס איז וויכטיג ווייל דעיס בויעט די relationship וויבאלד עס איז יעצט גוט. ווען יעצט איז גוט, קען מען זאגן יעצט ‘אשר הוציאנו ממצרים’ [asher hotzi’anu mi-Mitzrayim: וואס האט אונז ארויסגענומען פון מצרים], ס’איז יעצט גוט, ‘הגאולה הלילה הזה’ [ha-geulah ha-lailah ha-zeh: די גאולה דעם נאכט]. אויב עס איז נישט, דו זעהסט אפילו אין… יא?

די ברכה פון פסח: די צוקונפט פון דער גאולה

דעי טויש פון די future פון די גאולה, זעהסטו עס אפילו אין די ברכה וואס אונז זאגן פסח [Pesach] ביינאכט, יא? ס’איז א סוף פון די תנאים [Tannaim: די משנה-צייט רבנים] וואס האבן עס צוגעלייגט נאך די חורבן [churban: די צעשטערונג פון בית המקדש], מ’זאגט גייסט מאכן א ברכה ‘גאל ישראל’ [ga’al Yisrael: האט געגאלט ישראל]? ס’איז א שטיקל שקר. מיין איך, ס’איז אמאל געווען, דער אויבערשטער האט אונז ארויסגענומען פון מצרים, יא? ‘אשר גאלנו ממצרים’ [asher ga’alanu mi-Mitzrayim: וואס האט אונז געגאלט פון מצרים], שכוח, אבער איך בין דאך נישט געגאנגען, מ’מאכט א fake סדר [seder: די פסח צערעמאניע].

דאך איז ניין, ער לייגט צו ‘כן ה’ אלוקינו ואלוקי אבותינו יגיענו למועדים ולרגלים אחרים’ [ken Hashem Elokeinu v’Elokei avoteinu yagi’enu l’mo’adim ul’regalim acherim: אזוי, השם אונזער גאט און גאט פון אונזערע עלטערן, זאל אונז ברענגען צו אנדערע מועדים און רגלים], יא? ער זאגט אים ער גייט אונז ארויסנעמען, א פשט, דאס איז אויך א נייע פשט אויף יציאת מצרים [Yetziat Mitzrayim: דער ארויסגאנג פון מצרים], אדער דאס איז א נייע version פון די זעלבע יסוד. אונז מאכן פסח נישט ווייל דער אויבערשטער האט אונז ארויסגענומען פון מצרים. און ווייל ער גייט אונז ארויסנעמען פון מצרים, אזוי ווי די אידן האבן געמאכט אין מצרים, אזוי זאגן די חסידישע ספרים, יא? און אין מצרים האבן זיי געמאכט א סדר, פארוואס? השי”ת [HaKadosh Baruch Hu: דער הייליגער, געבענטשטער איז ער] עושה א סדר, מ’האט געמאכט א קרבן פסח [korban Pesach: דער פסח קרבן] וכו’, אז דער אייבערשטער גייט אונז ארויסנעמען פון מצרים.

רב סעדיה גאון: יציאת מצרים ווייזט אז ער גייט אונז ארויסנעמען פון גלות

די זעלבע זאך, דער פסוק, האסטו אויך געזען, רב סעדיה גאון [Rav Saadia Gaon] למשל זאגט, ער פרעגט די שאלה פארוואס יציאת מצרים איז אזוי וויכטיג, און ער זאגט דער תירוץ [teiruts: ענטפער] איז, ווייל ביי יציאת מצרים זעט מען אז דער אייבערשטער גייט אונז ארויסנעמען פון גלות [galut: גלות], “כמו שעשה לאבותינו כן יעשה לנו” [k’mo she’asah la’avoteinu ken ya’aseh lanu: אזוי ווי ער האט געטון פאר אונזערע עלטערן, אזוי וועט ער טון פאר אונז], אזוי. דאס איז א זייער בעיסיק וועג פון טראכטן פון יציאת מצרים, ווייל דער אייבערשטער גייט אונז ארויסנעמען פון מצרים – פון אונזער מצרים.

בעיסיקלי פארוואס ער האט געזאגט אונזער מצרים, ער רעדט אפילו פון די פשוט’ע גלות.

רבי אלעזר הקליר: יעדע פיוט ענדיגט זיך מיט משיח

און מ’זעט אלע פיוטים [piyutim: ליטורגישע לידער], איך מיין, יא, ר’ אלעזר הקליר [Rabbi Elazar HaKalir] האט געשריבן פיוטים אויף יעדע תפילה [tefilah: תפילה] אין די וועלט כמעט, און אלעמאל דער מפרש [mefaresh: קאמענטאטאר] ער נעמט ארויס, יא, די ערשטע פון די עלטסטע אזוי פיל דרשות [drashot: דרשות] אויף מועדים [mo’adim: יום טוב], אויף ימים טובים [yamim tovim: יום טובים], אויף שבתות [Shabbatot: שבתים], ער פרעגט אלעמאל די שאלה: וואס איז מיר נוגע? יא, וואס איז רעלעוואנט?

שבת זכור ביישפיל

א שיינע מעשה, ס’איז געווען שבת זכור [Shabbat Zachor: דער שבת פון געדענקען], יא? מ’דארף געדענקען עמלק [Amalek], אוקעי, וואס ווילסטו פון מיר? א מצוה [mitzvah]? ביי מענטשן איז נישט געווען קיין תירוץ אז ס’איז א מצוה. ער זאגט קיינמאל נישט ‘מצוה’, ער רעדט פון מצוה אבער נישט דאס איז דער תירוץ.

דער תירוץ איז אלעמאל משיח’ס קומען. ער באמערקט אז ס’איז נישט דא קיין איין פיוט וואס דער קאלוס [kalos: סיום] ענדיגט זיך נישט מיט משיח’ס קומען, און עס אלעמאל קאנעקט זיך זייער גוט מיט די נקודה [nekudah: פונט]. “זכור” [Zachor: געדענק] ברענגט ער א מדרש [Midrash], איך מיין ס’איז דא דא א מדרש מיט אלעס, דרך אגב דער מדרש איז דאס וואס האט אנגעהויבן, יא.

אז משיח גייט קומען, און ס’איז א חלק [chelek: טייל] פון די וואס מ’האט געגעבן די תורה. יא, יא, ס’איז זייער וויכטיג.

מדרש תנחומא: יעדע דרשה ענדיגט זיך מיט משיח

די מדרש, די מדרש פון, איך מיין, מדרש חכמים [Midrash Chachamim] וואס איז אונזער מדרש תנחומא [Midrash Tanchuma], וואס איז געשריבן נאך די דרשות וואס מען קען זען, מדרש רבה [Midrash Rabbah] איז שוין אנדערש אויסגעשטעלט. אבער מדרש תנחומא און אנדערע מדרשים וואס ס’איז אפגעשריבן וואס מען האט געדרשנט, די תנאים צו וועמען מ’האט געדרשנט אין שול, יעדע דרשה ענדיגט זיך אז משיח גייט קומען, און נישט סתם בולע זיין גוים.

כמו שדי פרשה [parashah: וואכנדיגע תורה אפטיילונג] שטייט, זעט מען אז משיח גייט קומען. כמעט יעדע סינגל פרשה, ס’איז נישט דא קיין איין פרשה וואס ענדיגט זיך נישט, אויב איך געדענק, ס’איז נישט דא קיין פרשה…

די דריי-יאר קריאה צוקלוס אין ארץ ישראל

ווייל דער פראבלעם איז אז דער מדרש האט מען געדרוקט ראנג. ווייל דער מדרש, איך ווייס מדרש תנחומא, איך לערן יעדע שבת, אין מדרש תנחומא איז דאך פון ארץ ישראל [Eretz Yisrael], סא אין ארץ ישראל האט מען געליינט די תורה אין דריי יאר.

פון דעם זעט מען מדרש סאמטיימס ער דרש’נט שוין די ערשטע פסוק אין די פרשה, נאכדעם עפעס א רענדאם פסוק אינמיטן, ווייל דארט האט זיך אנגעהויבן די קריאה [kriah: ליינונג] פון אן אנדערע קריאה. און יעדע מאל ווען איין פסוק פארטיגט זיך, זעסטו עס ענדיגט זיך אלעמאל מיט משיח, אלעמאל מיט וויאזוי משיח גייט קומען.

יעדע סינגל וואך, יעדע סינגל דרשה ענדיגט זיך, און אלעמאל האבן זיי געוויזן אין מדרש אז זיי קענען בעסער מאכן דרשות ווי די היינטיגע דרשנים [darshanim: דרשן-רעדנער] וואס זאלן מבלבל [mevalvel: פארמישן] זיין די יונגער. יעדע מאל האט ער געטראפן א וועג, פון דעם לערנט מען זיך אז משיח גייט טאקע קומען. יעדע מאל, ס’איז איינער פון די מכאן שמשיח יבוא [mi-kan she-Mashiach yavo: פון דא אז משיח וועט קומען]. יעדע סינגל פרשה האט ער געהאט אזא לימיט.

די זעלבע זאך, רבי אלעזר הקליר, יעדע סינגל זאך, נישט דא קיין איין, די ערשטע ברכה [brachah: ברכה], די צווייטע, אלעמאל קומט עס אן, און די אייבערשטער זאל אונז אויסלייזן און משיח זאל קומען, און מיר וועלן הערן די מלאכים [malachim: מלאכים] זינגען קדוש קדוש קדוש [Kadosh Kadosh Kadosh: הייליג הייליג הייליג], אקעי. אבער דאס איז יעדע סינגל זאך. און איך האב געזען… יא, די זעלבע זאך די הפטורה [Haftarah], רייט? האסטו שוין געזאגט מפטיר [maftir], ווען מען דארף הפטורה.

די הפטורה: געליינט נאר צו זאגן אז משיח גייט קומען

די הפטורה ליינט מען נאר צו זאגן אז משיח גייט קומען דערווייל. יעדע הפטורה, כמעט, איך האב נישט אלע, פארדעם איז דא מחלוקת’ן [machlokot: מחלוקות] אין די נוסח [nusach: נוסח], אין וועלכע הפטורה מען זאגט, איז שווער צו זאגן, אבער אין די ברכות פון הפטורה שטייט דאס, רייט? וואס זאגט מען די ברכה? “ונאמן אתה” [v’ne’eman atah: און געטריי ביסטו] אז ער וועט אונז אויסלייזן. ס’איז גוט די “אשר בחר בנביאים טובים” [asher bachar b’nevi’im tovim: וואס האט אויסגעקליבן גוטע נביאים], וואס מיינט נביאים טובים [nevi’im tovim: גוטע נביאים]? וואס זאגן נחמות [nechamot: טרייסטונגען]? יא, גוטע נביאים, וויאזוי שלעכטע נביאים? שלעכטע נביאים זענען אזעלכע… מען זאגט די הפטורות וואס מען ליינט נישט.

“נביאים טובים” מיינט פרייליכע נביאים

אפילו דאס זענען אמת’דיג גוטע נביאים? יענער זאגט “א מזל אז דער אייבערשטער האט נישט געטראפן נביאים רשעים [nevi’im resha’im: שלעכטע נביאים]”. איך מיין נביאים טובים מיינט פרייליכע גוטע נביאים, מיינט זאגן גוטע נביאות [nevuot: נבואות], און פאר דעם, אין די קריאת התורה [kriat ha-Torah: תורה ליינונג] שטייט דאך נישט דאס, אבער יעדע וואך ענדיגט מען מיט די הפטורה וואס זאגט אז משיח גייט קומען.

די קאנעקשן צווישן פרשה און הפטורה

און פאר דעם אסאך מאל מען פרעגט אפילו די קשיות [kushyot: שוועריגקייטן], עס שטימט נישט אזוי גוט די קאנעקשן פון די פרשה מיט די הפטורה, אבער די עיקר [ikar: הויפט זאך] רעדט מען וועגן משיח. עס איז נישט קיין חילוק [chiluk: אונטערשייד]… ער האט געטראפן א גימטריא [gematria: נומערישע ווערט פון אותיות], עס שטייט “נח” [Noach], די ווארט נח שטייט אין די הפטורה, ממילא ליינט מען דאס פרשת נח [Parshat Noach]. ס’איז נישט קיין מורא’דיגע קאנעקשן פון די תוכן [tochen: אינהאלט] פון די פרשה.

דער זוהר אין פרשת שמות: וואס האלט אונז אין גלות

איך האב געזען אין זוהר [Zohar] אין פרשת שמות [Parshat Shemot], ער רעדט וועגן א… עס איז אפאר פלעצער אזא שמועס אין די זוהר, עס איז אפאר פלעצער ווען די זוהר האט א שמועס. אויב ער זאל זאגן, ער מיינט נישט ר’ אלעזר [Rabbi Elazar], ער זאגט ר’ שמעון [Rabbi Shimon], ער זאגט אז וויאזוי מ’האלט זיך אין גלות… איין לשון איז משיח גייט נישט קומען, נאכדעם זאגט ער ר’ שמעון זאגט אליין משיח גייט נישט קומען, מ’דארף ווארטן נאך א לאנגע צייט. אזוי שטייט נישט, ר’ שמעון קומט א דינג, איך זאג איך זעה משיח גייט נישט קומען אזוי שנעל, נאך יעצט ווען מ’האט שוין געמיינט אז… דאס איינציגסטע וואס איך האב דאס געכאפט אז עס גייט נישט אזוי שנעל געשען ר’ שמעון בר יוחאי [Rabbi Shimon bar Yochai], עס גייט נישט קומען! רואיג.

וואס גייט מען טון אין דער לאנגער גלות?

וואס גייט מען טון? ס’איז איינע פון די זאכן וואס ער זאגט אז מען גייט טון… און ווען ער זאגט גייט טון, מיינט ער דאך נישט די גשמיות’דיגע פראבלעמען, די אידישקייט… מ’קען דאך… אונזער רעלעישן איז דורכאויס פון מצרים. דאס רעדט זיך אין פרשת שמות, אויך די זוהר גאנצע זוהר פרשת שמות רעדט ווען משיח גייט קומען. כמעט די גאנצע זוהר. איך רעד כמעט נישט וועגן ציסענסערייען ווען… אלעס רעדט ווען משיח גייט קומען.

און וואס גייט מען טון? ס’איז דא אזא לאנגע גלות. איז איינער דארט זאגט סימנים [simanim: סימנים] וויאזוי מ’קען דאס גיין קומען, נאכדעם שטייט אין זוהר דארט… איך מיין אז עס איז אין כי תשא [Ki Tisa], איך דענק נישט, לעצטנס האב איך אים געזעהן, אדער אין אנדערע פלעצער שטייט אין אנדערע פלעצער… עניקעיס, ער זאגט אז די אידן האלטן זיך אין גלות, אז זיי קומען אין בית המדרש [Beit Midrash: שטוב פון לערנען] יעדע וואך און זיי ליינען די אותם הישועות והנחמות [otam ha-yeshuot v’ha-nechamot: די זעלבע ישועות און נחמות] וואס דער אייבערשטער האט זיי צוגעזאגט אז עס גייט געשען, און דעם… ער טייטש דאס אן א פסוק, וואס שטייט דארט, ער טייטש דאס אן א פסוק, איך דענק נישט.

דאס איז א פאקט, דער זוהר פארשטייט נישט קיין… ער זאגט נישט קיין דרוש [drush: הומילעטישע אויסלייגונג], ער מסביר [mesbir: דערקלערט] דעם reality. אז אזוי… אקעי, דאס איז אלץ איין שיטה [shitah: שיטה], דאס איז אן אמת’יגע פשט [pshat: פשוט’ער זין] פון דעם סדר און פון פסח, אז אלעס זאגט מען אז אזוי ווי עס איז געווען אמאל יציאת מצרים, עס גייט ווייטער זיין דער אייבערשטער זאל אונז ארויסנעמען פון גלות, און דאס איז דער סארט גאט וואס אונז האבן.

פראגעס און דיסקוסיע: דער קאצקער רבי און די כוזרי

תלמיד: עס איז געווען דער יונג ווייס איך דער מאסטער פון זייערע basic master אין די סוגיא [sugya: תלמודישע טעמע] פון… און דער רבנים האט געפרעגט פאר זיין תלמיד [talmid: תלמיד], יא? וואס איז זיין התעוררות [hit’orerut: אויפוועקונג] פאר עבודת השם [avodat Hashem: דינסט פון גאט]? קאצקער רבי [Kotzker Rebbe], יא? און ער האט געזאגט אז זיין התעוררות איז ‘שמעו מרום עיניכם וראו מי ברא אלה’ [s’u marom eineichem u’r’u mi bara eleh: הייבט אויף אייערע אויגן און זעט ווער האט דאס באשאפן], און דער רבנים האט געזאגט ער איז נישט מסכים [maskim: שטימט צו], ווייל מ’דארף א איד, דאס איז גוט פאר א גוי אויך, א איד דארף האבן התעוררות פון יציאת מצרים.

אינסטרוקטאר: וואס? אז נישט. דער… ער זאגט דאס אוועק, ער זאגט… מה שאין כן [mah she-ein ken: וואס איז נישט אזוי]… איך דענק אז דער שם משמואל [Shem MiShmuel] ברענגט דאס און ער זאגט אז עס שטייט אין כוזרי [Kuzari] מאמר א’ [Ma’amar Aleph: ערשטע מאמר], אז א איד איז נישט פון בריות העולם [briyot ha-olam: די באשאפענע פון דער וועלט], אשר ברא אלוקים לעשות [asher bara Elokim la’asot: וואס גאט האט באשאפן צו טון], נאר אשר יצר אלוקים [asher yatzar Elokim: וואס גאט האט געפארמט].

תלמיד: אה, זייער גוט, זאל דאס זיין אונזער פראבלעם. אקעי, זייער גוט, זייער גוט, דארפן מיר זאגן פראבלעם. דער רמב”ן [Ramban] האט נישט אזוי געהאלטן, דער רמב”ן האלט איין ביסל אנדערש. יא.

אינסטרוקטאר: סאו, יא יא, רייט. עמ… דאס איז רבי אברהם אבן עזרא’ס [Rabbi Avraham Ibn Ezra] קשיא [kushya: שוועריגקייט], דער אבן עזרא ברענגט פון רבי יהודה הלוי [Rabbi Yehuda HaLevi], ער פרעגט א קשיא אויפן כוזרי. דער אבן עזרא האט אן אנדערע תירוץ, ער זאגט דעם גאנצן פוינט איז צו טרענירן דעם פאקט אז ער וויל דאס קענען זאגן.

תלמיד: אה, אקעי, פארוואס דארף ער דאס קענען זאגן?

אינסטרוקטאר: נאו, באט איך האב קיינמאל נישט פארשטאנען דעם מעשה פון די… ווייל איך פארשטיי די קאצקע רבין, איך פארשטיי נישט וואס… און אפילו מ’זעט דאס… אבער אבן עזרא האט דאך געענטפערט פאר זיין שווער… עס איז זייער שווער, וואס הייסט נעמען ארויס אלעס פארוואס השם הוציאך ממצרים [Hashem hotzi’acha mi-Mitzrayim: השם האט דיך ארויסגענומען פון מצרים]? איך ווייס נישט וואס דאס מיינט בכלל. דו זאגסט אז די גירסא [girsa: ווערסיע] איז מתן תורה [Matan Torah: געבן די תורה]?

תלמיד: ניין, מ’זאגט אזוי. מ’זאגט אז מ’דארף עס נעמען נישט פון בריות העולם, נאר פון מתן תורה.

אינסטרוקטאר: איך געדענק אז עס שטייט יציאת מצרים.

תלמיד: מתן תורה איז בערך די זעלבע זאך.

אינסטרוקטאר: ניין, ניין, אזוי ווי דו האסט גערעדט פריער אז מ’דארף טרענירן די זאכן.

תלמיד: סאו, איך ווייס נישט. עניוועי, עס רעדט זיך פון די סוגיא. יענע וואסער רעדט זיך קלאר פון די סוגיא.

די פראבלעם מיט “אשר הוציאך ממצרים”

אינסטרוקטאר: און… וואס מיינט עס? איך זאג, איך קען נישט קיינעם וואס… אז דו ביסט ארויסגעקומען פון מצרים, וואס ווילסטו טון וועגן דעם? איך הער, דאס איז א חילוק אויף די מעשה, דאס רעדט נישט צו מיר, איך ווייס נישט. איך קען נישט קיינעם וואס עס רעדט צו אים. אשר ברא אלוקים לעשות, איך זאג דיר, איך ווייס נישט. חוץ פון אים, איך ווייס נישט צי עס איז דא איינער וואס… דאס איז מער קיין ריעל, איך מיין, איך פארשטיי בריות העולם פארשטיי איך, עס קען אפילו זיין טוב וחסד [tuv va-chesed: גוטס און חסד] פאר דיך היינט, דאס פארשטיי איך.

תלמיד: דאס איז אונזער פראבלעם, דו דארפסט עס איבערטייטשן.

אינסטרוקטאר: זייער גוט, אבער דער קאצקער רבי איז דאך געווען א גרויסער איד, יא? מ’קען דאך זאגן יש לומר לזכותו [yesh lomar l’zechuto: מען קען זאגן צו זיין זכות], יא?

תלמיד: דאס איז מיין פראבלעם, ער זאגט נישט דעם מעשה אזוי ווי דו מיינסט עס דא, ער זאגט וויאזוי נעמסטו א השראה [hashpa’ah: השפעה] פון אשר ברא אלוקים לעשות.

אינסטרוקטאר: איך ווייס נישט, מ’דארף דאך זאגן די לשון [lashon: שפראך] וואס שטייט דא.

תלמיד: א השראה, דאס איז עפעס אנדערש, דאס מיינט אן השראה וואס דו טוסט.

אינסטרוקטאר: איך זאג אז עס איז דא א דריטע וועג.

א דריטע וועג: פון מגילת אסתר

The third way is from Megillas Esther [Megillat Esther: די מגילה פון אסתר]. “Mordechai v’Yisroel v’Na’ar v’Na’ar” [מרדכי וישראל ונער ונער]. This is a…

יציאת מצרים: די טיפערע טעאלאגישע פארשטאנד

די דריטע וועג: מנגינת העתיד [Maginat Ha’atid: די מעלאדיע פון דער צוקונפט]

ס’איז אלעס גוט, אבער דער קאצקער רבי איז געווען א גרויסער איד. מ’קען יש למי לסמוך [yesh l’mi lismokh: עס איז אויף וועמען זיך צו פארלאזן], יא, דאס מיין פראבלעם. איך זאג נישט, איך זאג ווי נעמסטו השראה [hashro’ah: אינספּיראַציע]? איך זאג ווי דארף זיין דער לשון [lashon: שפּראַך] וואס שטייט אין… איך זאג אז עס איז דא א דריטע וועג. די דריטע וועג איז מנגינת העתיד [maginat ha’atid: די מעלאדיע פון דער צוקונפט], מה שהיה הוא שיהיה [mah she’hayah hu she’yihyeh: וואס איז געווען איז וואס וועט זיין]. דאס איז א וועג וואס איך פארשטיי, ווייל איך האף אז עס וועט קומען פאר וועטעווער רעיזאן, ס’קען זיין א רעיזאן, עס מאכט סענס צו מיר.

וואס זעסטו א פשט אין יציאת מצרים [Yetziat Mitzrayim: די אויסגאַנג פון מצרים]? עס איז א געוויסע… איינער פון די נביאים [nevi’im: פּראָפעטן], ישעי’ הנביא [Yeshayahu HaNavi: דער פּראָפעט ישעיהו]… איז איינער געזען א שיינע מאמע… עס ווייזט זיך אז ישעי’ הנביא איז כסדר [k’seder: כּסדר, דורכאויס], דער גאנצער ספר [sefer: בוך] כמעט [kim’at: כּמעט], ער ברענגט אריין ניצט צו יציאת מצרים צו פראווען די גאולה העתידה [geulah ha’atidah: די צוקונפֿטיקע גאולה]. ער איז מסביר [mesbir: דערקלערט] עס גייט זיין בעסער די זעלבע, עס זאל אלע מיני לשונות [leshonot: שפּראַכן], אבער אין די זעלבע איידיע מיט א קריאת ים סוף [Kriat Yam Suf: די שפּאַלטונג פון ים סוף]… ער פרובירט זייער שטארק צו לערנען פון יציאת מצרים מיט די גאולה וואס גייט זיין וואס ער איז מנבא [menabei: פּראָפעצייט] אויף.

משה רבינו [Moshe Rabbeinu: משה אונדזער לערער] מאכט די דרוש [drush: דרשה, לימוד] אויף תמותי [tamuti: איך וועל שטאַרבן] אין ארץ ישראל [Eretz Yisrael: דאָס לאַנד פון ישראל], יא. אבער רעדט נישט… משה רבינו… נישט אזוי… יא, ער רעדט אויך אסאך משיח’ס [Moshiach’s: משיח’ס] וועג און אנדערע זאכן. עניוועיס, יא. סאו, דאס איז אלעס די אידן פון יציאת מצרים, עס איז דא אזעלכע סארט אידן, אקעי. יעצט, אונז דארפן אבער… דאס מאכט סענס לויט די אלע וועגן וואס אונז האבן געזאגט.

די פּשוט’ע פארשטאנד איז נישט גענוג

למשל… יעצט, אונז דארפן זאגן אבער, עס איז זייער וויכטיג צו כאפן, אז דאס איז נישט גענוג, דאס איז נאך אלץ על פי פשט [al pi pshat: לויט דעם פּשוטן פארשטאנד], עס איז אלץ על פי… איך ווייס נישט, עס רעדט זיך פון דעם עולם הזה [olam hazeh: דער דאָזיקער וועלט]. עס איז דא אסאך א גרעסערע פשט, אסאך א טיפערע נושא [noseh: טעמע]. און וואס איז דער טיפערע נושא? דער טיפערע נושא איז, אז ס’איז זייער גוט מען איז ארויס פון מצרים, און איינער האט אונז ארויסגענומען, אקעי, זייער א בעיסיק זאך, ס’איז נישט געשען פון זיך אליין, עפעס א גאט האט עס געטון? וויאזוי ווייסט ער וועלכער גאט? אה, ער איז געקומען, און מתן תורה [Matan Torah: די געבונג פון דער תורה] האט אונז געזאגט וועלכער גאט ס’איז. און ווער עס איז געווען, און אנכי [Anochi: איך בין] איך בין עס געווען. אשר הוצאתיך [asher hotzeticha: וואָס האָב דיך אַרויסגענומען], יישר כח [yasher koach: דאַנק], מען האט א דין ודברים [din u’dvarim: א געריכט און רייד], מען טוט וואס ער הייסט, און אויב נישט האט ער א ברוגז.

דאס איז א פשוט’ער מעשה [ma’aseh: געשיכטע], יעדער איינער פארשטייט אז דאס איז א משל [mashal: משל, פּאַראַבעל], יא? דער אויבערשטער איז נישט ברוגז, דער אויבערשטער עס קלערט זיך זייער מוגשם [mugshom: מוגשם, קערפּערלעך] אין א געוויסן זין די גאנצע זאך. איז חוץ פון דעם וואס עס איז מוגשם, איז עס אויך א זייער מצומצם’דיגע [metzumtzam’dige: באַגרענעצטע] וועג פון פארשטיין גאט. עס איז קלאר אזוי, איך מיין נישט עס איז קלאר, איך מיין אז אלע שיטות [shitot: מעטאָדן] וואס איך גיי יעצט זאגן זענען מסכים [maskim: שטימען איבערײן], דו האסט געפרעגט וואס איז מסכים, אלע מער מעמיקים [ma’amikim: טיפערע דענקער] זענען מסכים אז דאס איז א גאנץ א שוואכע זאך.

דאס הייסט עס איז גוט פאר קליינע קינדער, פאר א ‘והגדת לבנך’ [v’higadeta l’vincha: און דו זאָלסט דערציילן דיין זון], פרעגן וואס איז פשט ער מאכט מצוות [mitzvot: געבאָטן], יא דער אויבערשטער האט אונז ארויסגענומען פון מצרים, אוקעי ס’מאכט נישט הענט און פיס, מען מאכט דעם פשט וואס איך האב געזאגט, ער גייט ארויסנעמען, דאס איז אלעס זייער פשוט, זייער אויף די שפראך פון די ראשונים [Rishonim: פרי מיטלאַלטערלעכע רבנים] און מקובלים [mekubalim: קבלה-געלערנטע] וואס מען רעדט אלץ פון עולם העשיה [olam ha’asiyah: די וועלט פון טאָן].

די צוויי חסרונות פון דער פּשוט’ער לייענונג

אין די אויבער וועלט איז געווען עפעס א מעשה אויך צו רעדן אויף א פאר מענטשן וואס זענען געווען אין מצרים, איין פאלק, ס’איז זייער א מצומצם’דיגע זאך, ס’איז אלץ אין א געוויסן זין ס’האט אפילו מען קען זאגן אן אנדערע שטאפל פרעגן די קשיא [kashya: שווערקייט], ס’איז אלץ נישט קיין זאך, דאס הייסט וואס וואלט געווען ווען ער וואלט ווען נישט געבויט די עדה [eidah: קהילה], איך ווייס נישט וואס, מען טייטשט שוין די גאנצע מעשה מיט יוסף [Yosef: יוסף], מען פארקויפט נישט יוסף, whatever געווען די cause מיט יציאת מצרים, וואלט נישט געווען דאס, וואלט נישט געווען דער אויבערשטער?

ס’איז זייער מצומצם, זייער א קליינע וועג פון relate צו גאט, ס’איז זייער קטנות [katnut: קליינקייט], ס’איז מוחין דקטנות [mochin d’katnut: קליינע באַוווּסטזיין] שיינע משל אבער ס’איז פשוט’ע מעשה. ס’איז גוט פאר וואס ער זאגט דא, ס’איז גוט פאר פשוט’ע מענטשן וואס האבן געהאט די קשיא, איך ברענג ארויס די קשיא וואס זיי פארענטפערן, זיי פרעגן די קשיא זייער גוט, ווען מען קען נישט זאגן דער אויבערשטער טוט מיר אליינס טובות [tovot: גוטע זאכן], ער האט מיר געגעבן פרנסה [parnasah: לעבנסאונטערהאַלט], ער האט מיר געגעבן קינדער, איך ווייס נישט וואס, און וועגן דעם, עס איז זייער גוט, אמת, אבער מען פארשטייט אז קיין religion בויט מען נישט אויף דעם.

דאס איז גוט פאר די פאר מענטשן וואס האבן געהאט די טובה [tovah: גוטע זאך], עס איז זייער שיין, אבער ס’איז נישט די גאנצע גאט, צוויי זאכן, ס’איז קודם כל [kodem kol: אין ערשטן אָרט] נישט די גאנצע גאט, לכאורה [l’kho’orah: אויף דעם ערשטן בליק] אז ס’איז דא א גאט whatever that means איז עס א סך א גרעסערע זאך, אלע בריאות העולם [briyot ha’olam: די שאַפונגען פון דער וועלט], קען זיין אז בריאות העולם איז אויך נאר איינע פון די קליינע זאכן וואס דער אויבערשטער האט געטון, זאגט וואס דער תניא [Tanya: ספר התניא] האט ליב צו זאגן. אבער at least איז, ס’איז א ליסט א גרויסע מעלה קלות חשיבות [kalut chashivut: ליכטקייט פון חשיבות] מצרים, ס’איז דאך איינע פון די זאכן וואס מ’שעמט זיך פאר דער וועלט.

רייט? און לאמיר זאגן ס’איז עפעס א גרויסע מעשה, ער איז דער טאטע וואס האט אים פארלוירן, ער איז דאס מאל געטראפן און מ’האט אים געהאלפן אין די צרה [tzarah: צרה] וואס ער האט געהאט. דאס מיינט א טאטע, דאס איז א שוואכע פשט אין די ווארט טאטע, ס’איז איין פעולה [pe’ulah: אַקציע] וואס דער טאטע האט געטון. און דאס פארשטייסטו די בעסטע, ס’איז די מיוחד [meyuchad: באַזונדער] פאר דיר, ס’רעדט צו דיר זייער שטארק, ס’איז שטארק, דו מאכסט זיך שטארק, מ’מוז רעדן מיט רגש [regesh: געפיל], ס’איז זייער emotional, ס’איז זייער גוט, אבער ס’איז א ביסל בעביש.

איך מיין די נקודה [nekudah: פּונקט] איז, דאקע קען מוגשם זיין. דאס קען זיין, איין מינוט, אבער מ’האלט נאך דעם, מ’האט שוין געמאכט די action, יעצט ווילן אונז פארשטיין דעם proud.

די פּראָבלעם פון חובת הלבבות’ס שיטה

סאו, דאס מסכים זיין מיינט קשיא, איך מיין דאס איז די קשיא behind א סאך זאכן וואס מ’פרעגט דא. ווייסט וואס איך מיין? אז דו זאגסט, דער רמב”ן [Ramban: נחמניה] פרעגט א קשיא, וואס שטייט אשר הוצאתיך, ער זאגט די גאנצע תורה [Torah: די תורה]. פארוואס ער דארף זאגן דעם טעם [ta’am: סיבה], פארוואס זאגט ער נישט פשוט טייטש וואס איך האב ביז יעצט.

זיי האבן פארשטאנען אז עס איז נישט גענוג. ער איז נישט מסכים אז עס איז עפעס wrong דערמיט. ער זאגט נישט אז עס איז עפעס wrong דערמיט. דער חובת הלבבות [Chovot HaLevavot: חובות הלבבות] זאגט אין זיין שער [sha’ar: טויער, קאַפּיטל] פון הכרת הטוב [hakarat hatov: דאַנקבאַרקייט], איך געדענק, אז יא, מ’דארף דאנקען דעם אייבערשטן אויף זיינע טובות, און דער וואס דער אייבערשטער האט געטון מער טובות, דארף אים דאנקען מער. פון דעם די אידן דארפן טון א ביסל מער עבודת השם [avodat Hashem: דינסט פון גאָט], ווייל דער אייבערשטער האט געטון מער טובות.

ס’איז א שוואכע, ס’מאכט עס אזוי קליין, ס’זאל נישט זיין אז אויף דעם זאל מען זאגן אשר הוצאתיך מארץ מצרים. יא, ס’איז נישט מאקסימום דאנקען דעם אייבערשטן אויף יציאת מצרים, מ’דארף אפילו הכרת הטוב א ביסל, אבער ס’איז נישט גענוג. ס’איז נישט גענוג מצד דעם אייבערשטן, ס’איז זייער א קליינע מעשה וועגן דעם אייבערשטן, ס’גייט נישט ארויס די מהות [mahut: עסענץ] פון דעם אייבערשטן, ס’גייט שוין ארויס וואס מיינט א גאט. אמת, א ביסל גייט ארויס, איך מיין ס’איז זייער שוואך.

די פּראָבלעם פון אונדזער זייט

און צווייטנס, ס’איז נישט גענוג פאר אונז. מ’קען אפילו פרעגן, אזוי ווי די קשיא פון עקידת יצחק [Akeidat Yitzchak: עקדת יצחק] פרעגט, אוקעי, ווי לאנג, וויפיל יארן גייט מען נאך הכרת הטוב זיין פאר יציאת מצרים? טויזנט יאר? אוקעי, צוויי טויזנט, צען טויזנט יאר? אוקעי, די וועלט גייט זיך ענדיגן, און דו ביסט נאך דא. און וואס איז מיט די גרים [geirim: גרים, קאָנווערטן] וואס זענען נישט געווען ביי יציאת מצרים? איך מיין זיי זענען אויך…

אז וואס איז מיט זיי? אקעי, איז א גר [ger: קאָנווערט], ווי חמי’סט מיט אים. מען וויל דאך אז ‘והפך אל עמים שפה ברורה לקרוא כולם בשם השם’ [v’hafach el amim safah berurah likro kulam b’shem Hashem: און איך וועל איבערקערן צו די פעלקער א קלאָרע שפּראַך צו רופן אַלע אין דעם נאָמען פון גאָט]. יא? זכריה [Zechariah: זכריה] דער נביא זאגט אז אלע גוים [goyim: נאַציעס] זאלן ווילן דינען דעם אייבערשטן. וואס שטייט אין די תפילה [tefilah: תפילה]? נישט פון תס”ח [Taf-Samech-Chet: 1948], פון תפילת שמונה עשרה [Tefilat Shemoneh Esreh: די אַכצן-ברכות תפילה]. אקעי. פון די ישנ’דיגע תפילה האלטן אז די גוים זאלן אויך דינען דעם אייבערשטן. און וואס גייען זיי דינען? וועלכער אייבערשטער? דער וואס האט אונז ארויסגענומען פון מצרים? וואס האבן זיי דערפון? עס איז אמת! עס איז א פראוו [proof: באַווייז]! דאס איז שוין א תירוץ [teiretz: ענטפער]. אבער עס מאכט נישט קיין סענס. די מעשה, פשוט’ע מעשה, מאכט נישט קיין סענס.

די טיפערע מהלכים [Mahalachim: וועגן]

פאר דעם איז דא אסאך דרעגן צו פארשטיין דאס מעשה אנדערש. צו פארשטיין טיפער, מער טעאלאגיש, מער בעיסיק, מער גערעדט פון דעם אייבערשטן ריכטיג, די מעשה. וואס זענען זיי? מען דארף רעדן וועגן צוויי אפאקערטע מהלכים. At least צוויי. עס איז דא א דריטע, וואס איז דער רמב”ם [Rambam: משה בן מימון, מיימאָנידעס], וואס איז ערגעץ אינצווישן די צוויי, אדער אפשר דער רמב”ם זאגט ביידע, איין פשט פשוט איין פשט סוד [sod: סוד, געהיימניס], איך ווייס נישט. דא צוויי אדער דריי פארקערטע מהלכים וועגן דעם. עס וועלן פירן נאך, אבער איך דארף דא זאגן דאס, איך האב געפרובירט צו געבן א סטרוקטור פשוט צו פארשטיין.

דער ערשטער מהלך: דער רמב”ם’ס שיטה

דער ערשטער מהלך איז געווען דער רמב”ם’ס מהלך. און דער רמב”ם אין א געוויסע זין איז דער העכסטער… דאס הייסט די העכסטע מיין איך צו זאגן אז דער רמב”ם איז געווען דער איד וואס האט נישט געקערט וועגן קיין שום תואר [to’ar: אַטריבוט], קיין שום… קיין שום… די זאגסט קיין שום, דער רמב”ם האט נישט געהאלטן פארן עכטן פארשטיין דעם אייבערשטן, עכטע קאנעקשן מיט דעם אייבערשטן, איז נאר צו פארשטיין דעם אייבערשטן אזוי ווי ער איז. אלעס אנדערש, נישט מאכט נישט אז דער אייבערשטער טוט פעולות [pe’ulot: אַקציעס] און ס’טוט זיך אלע זאכן, אבער עס איז אלעס גוט פאר חינוך [chinuch: דערציִונג]. דאס הייסט פאר קינדער, עס איז נישט דער אמת. דער אמת איז מען דארף וויסן דעם אייבערשטן אליין, דאס איז געווען דעם רמב”ם’ס גאנצע זאך.

עס איז א גרויסע חוצפה [chutzpah: עזות], ס’מיינט צו זאגן עס איז א גרויסע עזות, עס איז זייער שווער, און דער רמב”ם ווייסט אז עס איז זייער שווער, אפילו צו זאגן די ווארט ‘אינו גוף’ [eino guf: ער איז נישט קערפּערלעך], ווייל מען דארף טויזנט יאר מסביר זיין פאר מענטשן וואס ס’מיינט. ס’איז נישט קיין סימפל זאך. און נאכדעם זאגסטו אז עס איז נישט גענוג, דארף איך אויך זאגן ‘אינו בעל תארים’ [eino ba’al ta’arim: ער האָט נישט קיין אַטריבוטן] און ‘אינו… ואינו… ואינו…’, וואס מענטשן מיינען צו זאגן. אבער דאס איז דער אייבערשטער וואס דער רמב”ם קערט וועגן. אלעס אנדערש האלט ער איז אפשר אפילו עבודה זרה [avodah zarah: עבודה זרה]. אדער אמת’דיגע עבודה זרה. דאס איז געווען דער רמב”ם.

די מצוה פון ידיעת השם און דער רמב”ם’ס טעקסטואַלע באַווייז

און מען מערקט דער רמב”ם האט געמאכט דאס א מצוה [mitzvah: געבאָט] פון ידיעת השם [yedi’at Hashem: וויסן פון גאָט], יא? די ערשטע מצוה און די ערשטע פרק [perek: קאַפּיטל] אין יסודי התורה [Yesodei HaTorah: גרונטלאַגן פון דער תורה]. ער זאל עמערקן אז וועלכע פסוק [pasuk: פּסוק] שטייט עס? דער פסוק… ווי איז דער פסוק וואס שטייט דעם מצוה? ער ברענגט דאך די גמרא [Gemara: תלמוד]: “אנכי ה’ אלקיך” [Anochi Hashem Elokecha: איך בין גאָט דיין גאָט]! דאס איז דער מקור [makor: מקור] אז דו האסט א מצוה פון ידיעת השם.

און דער רמב”ם יעדן מאל וואס ער ברענגט דעם פסוק אין דעם קאנטעקסט פון דעם מצוה, און אפשר אפילו יעדן מאל, האקט ער אפ דעם פסוק דארט: “אנכי ה’ אלקיך”, סוף פסוק. דער גאנצער רעשט פונעם פסוק, דיליטעד. עס שטייט נישט קיינמאל אינעם רמב”ם.

דער רמב”ם האט געקענט דעם גאנצן פסוק, ער האט נישט פארגעסן דעם גאנצן פסוק, און ווען ס’איז נוגע [nogei’a: רעלעוואַנט] ברענגט ער גאנצע פסוקים, אפילו אמאל וואס עס פעלט נישט אויס פאר זיין ענין [inyan: ענין], סתם [stam: נאָר] א פסוק אין ענין, ככל פסוקי המקרא [k’chol pesukei hamikra: ווי אַלע פּסוקים פון דער תנ”ך]. עס איז נישט אזוי סימפל אפצוצושניידן א פסוק אינמיטן ווען מ’קוואוט [quote: ציטירט] עס, און דער רמב”ם אין אנדערע פלעצער קוואוט גאנצע פסוקים אפילו ער מיינט נאר א חלק [cheilek: טייל], ווייל אזוי גייט עס דאך.

אבער יעדע מאל וואס ער ברענגט די מצוה פון “אנכי”, האקט ער עס אפ פאר “אשר הוצאתיך” [asher hotzeticha: וואָס האָב דיך אַרויסגענומען]. ער רעדט קיינמאל נישט פון יציאת מצרים דארט. ער רעדט וועגן יציאת מצרים, אבער אין דעם קאנטעקסט פון וויסן ווער דער אייבערשטער איז, ווען ער האט געשריבן א גאנצע ערשטע חלק פון מורה [Moreh: מורה נבוכים, גייד פאַר די פאַרווירטע], איך מיין אין דעם צווייטן חלק, האלב פון עס אט-ליסט רעדט וועגן פארשטיין דעם אייבערשטן, קיין איינמאל וועט ער נישט דערמאנען יציאת מצרים דארט.

ער רעדט פילאסאפיע, מיט טעאלאגיע, מיט פשט פון פסוקים, טויזנטער פסוקים. ער האט פסוקים ווען ער רעדט וועגן דעם חקירה [chakirah: אונטערזוכונג] פונעם רמב”ם. דא האט דער רמב”ם חוץ פון דעם וואס ער רעדט אלס פילאסאף, סתם פארשטאנד, איז דא געוויסע פרשיות [parshiyot: פּאַרשיות] אין די תורה וואס אנטהאלט אזא רעדן וועגן וואס דער אייבערשטער איז. איך ווייס נישט וועלכע פרשה [parshah: פּאַרשה], הע?

פּרשת כי תשא: די אמת’דיגע געפֿינונג פון גאָט

וועלכע פרשת כי תשא [Parshat Ki Tisa: פּאַרשת כי תשא]? דער עגל [eigel: גאָלדענער קאַלב]? נישט דער עגל, נאכן עגל. דער אייבערשטער האט געזאגט אז משה [Moshe: משה] האט געבעטן “הודיעני נא את דרכיך” [hodi’eini na et derachecha: מאַך מיר באַקאַנט דיינע וועגן], “הראני נא את כבודך” [har’eini na et kevodecha: ווייז מיר דיין כּבוד]. די פסוקים, דער דיסקאשן פון משה, וואס עס זעט אויס פשוט משה וויל וויסן ווער דער אייבערשטער איז, אין אנדערע ווערטער ביז יעצט האט ער נישט געוויסט. און דער אייבערשטער ענטפערט נישט קיינמאל דארט יציאת מצרים, דארט האט ער באמערקט.

אורי אלטר [Uri Alter: אורי אַלטער] האט געשיקט זייער שיין, ער האט געשריבן די צוויי, און ווען עס האט זיך געווען צובראכן די לוחות [luchot: לוחות], האט דער אייבערשטער דארט געקומען און געמאכט נאך א ברית [brit: בונד], ער האט דארט געקראטן נאך א ברית, און געגעבן דאך א נייע ברית, און דער סדר [seder: אָרדענונג] דארף מען פארשטיין דארט. דארט איז געקומען דער אייבערשטער און געזאגט פון דאס ניי ווער ער איז, רייט? א נייע ברית, ניי איבערגעזאגט די עשרת הדברות [Aseret HaDibrot: די צען געבאָטן], אדער די חלקים פונעם פרשת משפטים [Parshat Mishpatim: פּאַרשת משפּטים] האט ער איבערגעזאגט נאכאמאל די גאנצע זאך, און דארט שטייט וואס? שטייט נישט “אנכי ה'”. ער האט געזאגט אזוי, קענסט קוקן די ערשטע צוויי פסוקים פון די עשרת הדברות, שטייט כמעט אלע י”ג מדות שהרחמים [Yud-Gimel Midot HaRachamim: די דרייצן אַטריבוטן פון רחמנות]. אדער איז די ערשטע פאר, נוח השם, נקח ראשי [nekach roshi: לאָמיר נעמען די ערשטע], יצחק, יצחק, יצחק, ה’ ארך אפיים [Hashem erech apayim: גאָט איז לאַנג-געדולדיק], פוקד עוון אבות על בנים [pokeid avon avot al banim: באַזוכט די זינד פון עלטערן אויף קינדער], עס גייט אז דאך ביז די ענד פון אידל אין אידל שוין רחמים [rachamim: רחמנות], נאר דערמיטן שטייט ערפעס אנדערש, ווען מען האט עס געטוישט, שטייט נישט יציאת מצרים, עס שטייט ווער איז דער רב, שטייט ה’, ה’ ארך אפיים, וחנון [v’chanun: און גנעדיק] וכו’ [v’chu: און אַזוי ווייטער], עס איז די זעלבע פלאץ ווי עס פירט זיך אויס די צווייטע דיבה [dibah: דיבור, געבאָט], פוקד עוון אבות על בנים,

די י”ג מדות שהרחמים און די רמב”ם’ס פארשטאנד פון יציאת מצרים

די י”ג מדות אלס א פאראלעל צו די עשרת הדיברות

שטייט די שלוש עשרה מדות, ער האט געזאגט אזוי, קענסט קוקן די ערשטע צוויי פסוקים פון די עשרת הדיברות, שטייט כמעט אלע י”ג מדות שהרחמים, אדער איז די ערשטע פאר, אנכי ה’ אלקיך אשר הוצאתיך, ה’ אל קנא, פוקד עון אבות על בנים, ס’גייט אזוי דורך ביז די ענד פון י”ג מדות שהרחמים.

נאר אינדערמיט שטייט עפעס אנדערש, ווען מ’האט געטוישט, שטייט נישט יציאת מצרים, ס’שטייט ווער איז דער רבוש”ע, דארט שטייט ה’, ה’, אל רחום וחנון, וכו’ ווען ס’פירט זיך אויס, די זעלבע פלאץ ווי ס’פירט זיך אויס, דער צווייטער דיבור, פוקד עון אבות על בנים, לא ינקה, יא, לא ינקה שטייט בכי תשא, לא ינקה ה’, ונקה לא ינקה, ס’איז ממש די זעלבע מעשה, באט אן יציאת מצרים, א נייע פשט, דער י”ג מדות.

דער רמב”ם’ס צענטראלע טעזע: די י”ג מדות אלס דער הויפט מקור פאר פארשטיין דעם אייבערשטן

דער רמב”ם האט געהאלטן י”ג מדות דער פרשה, דאס איז דער מקור, דער עיקר מקור אין די תורה פאר זיין הבנה פון וואס דער אייבערשטער איז, ער איז זייער שטארק גערעדט, וועגן ניקאמאכוס’ס עטיק, און זייער אסאך כמעט מפרש געווען יעדע ווארט אין דער פרשה, נישט אלעס כסדר, אבער איינער האט זיך צוזאמגענומען אויף יעדע ווארט פון די צוויי פרקים דארט, דער רמב”ם פשט דערויף, דעריבער איז געווען זיין צענטראל מורה נבוכים חלק א’ איז מער ווייניגער א פירוש אויף יענער פרשה.

משה’ס שאלה און גאט’ס ענטפער — אן יציאת מצרים

אמת, אין זיינע תפילות, אין זיינע תפילות, אבער נישט בתורת תפילה. ווען משה רבינו אליינס האט געפרעגט די שאלה, ווער איז גאט? יא? ווען מלאכים פרעגן די שאלה, זאגט מען זיי לעסט סייד פנים ואינני, משה רבינו האט מען געזאגט, אויכעט, יא, אפשר, יא? לא יראני אדם וחי, און אויכעט האט מען אים עפעס יא געזאגט, יא? זייער געוועט, ער האט אים עפעס יא געזאגט.

וואס האט ער אים געזאגט? אט די י”ג מדות. יא, וואס מ’רופט י”ג מדות, ה’ ה’ אל רחום וחנון, ער האט אים נישט געזאגט גארנישט פון יציאת מצרים. ער האט אים געקענט זאגן… שטייט נישט, איך פארשטיי נישט ווער…

לאמיר טראכטן, לויט די וואס זאגן אז יציאת מצרים דאס איז דער דבר מרכזי, דער עיקר זאך. עס איז זייער פאני. לעצטע וואך, מיינעס, עס איז נישט געווען אז ער איז געווען צוריק יציאת מצרים, און דער אייבערשטער האט געזאגט, ווען ער האט זיך געקומען צו גיין דער אייבערשטער האט געזאגט, ווער בין איך? דער וואס האט אייך ארויסגענומען פון מצרים? זאגט דער אייבערשטער זאגט נישט אשר הוצאתיך, ער זאגט נישט אשר הוצאתיך, ער זאגט נישט אשר הוצאתיך, נשמת כל חי, ער זאגט נישט גארנישט, און משה רבינו זאגט, קום אהער, איך וויל דיך פארשטיין בעסער דער אייבערשטער, כדי צו פירן די אידן, דער רמב”ם איז מסביר, “הודעני נא את דרכיך”, “וראה כי עמך הגוי הזה”, כדי צו פירן די אידן דארף מען וויסן דעם אייבערשטער.

פארוואס די נייע גילוי איז געווען נויטיג ספעציפיש נאך דעם עגל

אבער ווי קומט דאס אריין אין א באדערפעניש? דאס איז א גוטע שאלה, פונקט נאך דעם עגל האט מען דאס געדארפט וויסן. ווייל אפשר ווייל דאס מיינט צו זאגן, איך וועל דאס זאגן פארוואס.

לאמיר דאס הערן לויט א חסידישע פשט, ווייל דער אייגעל האט געוויזן אז יציאת מצרים האט א פראבלעם, עס האט זיך אויך געזאגט ‘אלה אלקיך ישראל אשר העלוך מארץ מצרים’. דער אייגעל איז געווען דאס זעלבע וואס האט געטשיפט דאס זעלבע, עפעס א טעות וואס מען קען דא האבן, באמת, אייגעל קען אויך זיין יציאת מצרים. עס איז דא גארנישט אין יציאת מצרים וואס זאל סותר זיין צו מאכן אן אייגעל, עס איז דא, אבער עס זאלן נישט פארשטאנען, מסתם איז דא.

א געוויסע מיינדסעט פארקערט, יא, אז מיט דעם בויעט מען דער ‘אשר העלוך’. אבער זעהסטו כאילו אז אויף ביידע שטייט ‘אשר העלוך’. און ווען דער אייבערשטער זאגט פאר משה ווער ער איז, ער זאגט אים ווי פארסייז, זאג זיי צוריק! דער אייבערשטער וואס האט ארויסגעפירט פון מצרים, דו האסט נאך געמאכט צען מכות מיט קריעת ים סוף. די גאנצע מעשה גייט אוועק, עס קומט א נייע פשט, א גאנצע נייע גילוי, א גאנצע נייע סארט השגה.

וואס פעלט אין דער נייער גילוי

ווייל דאס איז א השגה וואס שטייט נישט ‘בריאת שמים וארץ’ אויך נישט דארט. דארף מען פארשטיין, בריאת שמים וארץ שטייט כמעט קיינמאל נישט, נאר אין ספר בראשית, חוץ פון דעם, די תורה רעדט כמעט נישט פון בריאת העולם. אבער על כל פנים, דאס איז א נייע וועג. דער רמב”ם איז זיכער געגאנגען, דער רמב”ם איז נישט געגאנגען מיט בריאת העולם כמעט אויך נישט, ווייל ער האלט אז אפילו בריאת העולם איז זייער קליין.

דער רמב”ם’ס באוואוסטע אפשניידונג פון דעם פסוק

אבער ער גייט אלעמאל ווען ער זאגט דעם פסוק ‘מארץ מצרים’, זאגט ער, דעם פסוק ‘אנכי’, האקט ער עס אפ פאר ‘אשר הוצאתיך’, עס זעהט אים נישט פארט. מען קען זען קלאר, מענטשן האבן צוגעשטעלט דעם סמ”ג, יא ער גייט אלץ פון דעם רמב”ם אין ספר המצוות, און מען איז מדייק אז ווען ער ברענגט די מצוה, ער גייט ווייטער, און ער איז מסביר, ער ברענגט דעם רמב”ן, ער איז מסביר אז די ערשטע מצוה מיינט מער פון אז עס איז דא א גאט, עס מיינט אז ער איז משגיח, און ער האט וכו’ די גאנצע ערשטע ברכה ביז ‘ימי עולם’ פון די אייבערשטע…

סאטמאר רב האט געזאגט אמאל א דרשה דא, און געזאגט אז ער האט געמאכט ביי זיין אסיפה איין טאג קעגן די ציונים, האט ער געזאגט אז פון דעם סמ”ג זעט מען… סמ”ג אדער סמ”ק, איך געדענק נישט… פון דעם זעט מען אז נישט גלייבן אין ציונות איז דער ערשטער עיקר, ווייל ער פירט אויס ביז די ‘יגלינו’ דער ראשון. ווייל דאס איז זייער גוט לויט די שיטה וואס זאגט… איך מיין עס איז לאפוקי ציונות און אן אנדערע חקירה, אבער ער איז גערעכט לויט יענע שיטה, אבער דער רמב”ם האט דעם פירוש נישט אזוי געשריבן. דער רמב”ם האט נישט געשריבן ‘אשר הוצאתיך’, ער האט געשריבן נאר ‘אנכי ה’ אלקיך’.

וואס אבער דער רמב”ם האט… אה יעצט, איך האב ענליך מיינען שם תאמר אז דער רמב”ם האט נישט געהאלטן פון יציאת מצרים. דער רמב”ם האט נישט געווארן, טיין שטו דעם פראביקן געזאגט נישט אויפהערן… אלע, עס האט גענומען א סדר… אבער עסטו מיינען אז דער רמב”ם האט נישט געהאלטן אז יציאת מצרים איז א בעיסיק זאך אין אידישקייט אפילו דעם? עסטו מיינען, קאמא שמא לן נישט? וויאזוי ווייסט איך אז נישט? ווי שטייט דער רמב”ם’ס פשט פון יציאת מצרים? נישט די פשט אז מען דארף דינען דעם אייבערשטן, ווייל מען האט אונז קענען א טובת ארויסגענומען פון מצרים און געהארגעט זייערע בכורים, און געראטעוועט אונזערע בכורים, נאר די פשט אז יציאת מצרים אין א געוויסע וועג האט מען אויסגעפונען בעסער ווער דער אייבערשטער איז פריער. ווי שטייט דער פשט?

דער רמב”ם’ס פאזיטיווע פארשטאנד פון יציאת מצרים — הלכות עבודה זרה פרק א’

אין דער רמב”ם, אין זיין משנה תורה שטייט עס אין הלכות עבודה זרה פרק א’. הלכות עבודה זרה פרק א’ איז דער רמב”ם’ס קיום פון מתחילה עובדי עבודה זרה היו אבותינו, ועכשיו קרבנו המקום לעבודתו, אין פרק א’ ווען ער ברענגט א הגדה ווען ער זאגט דאס, ער רעפערענצט דאס זעלבע דעם לשון, נישט אין די נוסח הגדה אין דעם פרק ווי ער איז מסביר. און דארט איז דער רמב”ם מסביר זיין מהלך פאר וואס מען האט געדארפט יציאת מצרים, לדעת כי אני ה’ אלקיכם.

יא, געדענקט? געווען א שיעור וועגן דעם לעצטע וואך… לעצטע יאר… אבער לעצטע וואך איז געווען א שיעור אין די רמב”ם… און וואס זאגט דער רמב”ם דארט… דאך א רמב”ם יומי שיעור… און וואס איז געשטאנען דארט… וואס זאגט דער רמב”ם דארט, מ’דארף דייקן און מדייק זיין די גאנצע פרק. די דרוק מאכט עס אזוי שווער ווייל ער לייגט אראפ דעם גאנצען פרק אין דריי סעיפים, אמת’דיג איז עס אזא 15 סעיפים, אבער דער דרוק איז, ווען ס’איז געווען א הגדה האבן זיי געמיינט אז עס קען עס צו זיין א בישאפ.

דער הויפט פראבלעם: דער רמב”ם’ס באשרייבונג פון עבודה זרה

אבער, וואס עס שטייט אין דער רמב”ם איז אזא חידוש. חידוש נפלא מאוד. דער רמב”ם זאגט, ווען מען דארף נאכמאכן נאך איינער דאמער פון דער פרשה פון אהיה אשר אהיה, עס איז נאך א פרשה וואס ווייזט אז יציאת מצרים האט עפעס מיט שם ה’, ווען מען האט אנגעקומען. אבער קודם לאמיר זאגן וואס שטייט אין הלכות עבודה זרה.

אין הלכות עבודה זרה שטייט אזוי: ס’איז דא א פראבלעם וואס הייסט עבודה זרה. בעצם יעדער איינער ווייסט פון דעם אייבערשטן, אדער עס האט זיך אנגעהויבן אזוי, ס’איז א נארמאלע זאך צו פארשטייען, אדם הראשון אליסט האט געוויסט. אקעי, אזוי שטייט אין די אנהייב הלכות עבודה זרה.

אבער, עס איז דא א בעיה. וואס איז די בעיה? איך גיי עס זאגן שארפער ווי דער רמב”ם לייגט עס אראפ דארט, ווייל איך מיין אז דער רמב”ם היט זיך נישט צו מכשול זיין אידן חס ושלום אין עבודה זרה, ער מאכט עס קלאר, דאס איז נישט קיין מוזיקער פראבלעם. אבער דער פראבלעם איז גרעסער ווי דער רמב”ם לייגט עס אראפ, און אנדערע ספרים האבן עס מסביר קלארער.

אז ס’איז דא א גרויסע פראבלעם, ס’איז דא א גאט וואס ער האט אנגעהויבן אלעס, דער איינס פאר אלעס, פון אים הייבט זיך אלעס אן, און אזוי ווייטער. אבער די וועלט פירט נישט דער אייבערשטער דירעקט. נישטא קיין איינע זאך אין דער וועלט וואס מען קען זען אויף דעם, אפשר א נס, מען דארף אפילו אויף א נס מדייק זיין. אבער נישטא קיין שום זאך וואס דער אייבערשטער, וועסטו זאגן וויאזוי איז עס געקומען? פארוואס איז געווארן דער… פארוואס האט אנגעהויבן צו רעגענען? ווייל דער אייבערשטער האט געוואלט ס’זאל רעגענען. אונז זאגן אזוי, ס’איז אמת.

אבער ס’איז אויך אמת אז ס’רעגנט ווייל ס’איז דא וואלקענעס. פארוואס איז דא וואלקענעס? ווייל אין ווינטער איז דא וואלקענעס. פארוואס איז דא וואלקענעס אין ווינטער? ווייל די שטערנס זענען עפעס אנדערש, די זון איז ווייטער פון אונז אין ווינטער. מילא, פארוואס איז די זון ווייטער? ווייל עפעס א גאנצע סדר, ווי דער רמב”ם האט געזאגט, ס’איז דא גלגלים וואס פירן די זון, די העכערע גלגלים וכולי וכולי. פארוואס פירן די גלגלים? וואס דא מלאכים וואס פירן זיי, און אזוי ווייטער. דאס זענען אלץ אמת. ס’איז אויך אמת צו זאגן אז דער אייבערשטער האט אלץ געמאכט, אבער דאס איז אן טיפערע וועג.

אבער די וועלט אין reality ארבעט דורך די אלע כוחות. דער רמב”ם זאגט אז דער אייבערשטער הייסט אלהי האלהים. וואס איז דער טייטש אלהים? אפגעטער? וואס איז דער חילוק? דער טייטש איז דער גאט פון אפגעטער? אלהים מיינט מלאכים. מלאכים און די וואס פירן די זון יעדן טאג. ס’איז א גרויסער חידוש צו זיין דער גאט פון די מלאכים.

ווייל ס’איז א גאר א גוטע סברה. די סברה פון נמרוד, אדער אפילו פון דור אנוש, איז געווען אז מען דארף דינען. וואס מיינט דינען? דינען מיינט געבן כבוד, געבן respect פאר די אלע כוחות וואס פירן אונז. דאווענען, ס’איז די גאנצע נושא. דאווענען, ס’איז דאך חובת דאווענען, מאכן קרבנות. קיצור, מען קען מדייק זיין אויף וואס, אבער א קרבנות איז אמת אז דא די אלע כוחות און די וועלט ווערט געפירט דורך זיי. ווער פירט די וועלט? דער תירוץ איז די שטערנס, דאס איז דער תירוץ.

דאס האט דער רמב”ם אמת’דיג אזוי געהאלטן. astrology איז נישט אמת ווייל ס’איז די wrong וועג פון פארשטיין די שטערנס. מענטשן מיינען, ווייסן אז דער רמב”ם האט אמת’דיג געהאלטן אז די שטערנס פירן די וועלט. פארוואס אין זומער איז ווארעם און אין ווינטער איז קאלט, און פארוואס נאך אלע שינויים וואס איז דא? ווייל די שטערנס זענען אנדערש, צוויי פירן עס, און פארוואס די שטערנס לינקס דא, די שטערן האט א מן השמים, א מלאך וואס פירט עס וכו’ וכו’ וכו’.

די לאגיק פון עבודה זרה לויט’ן רמב”ם

די טרוט איז אז עס איז דא א סאך פון, קענסט עס רופן כוחות, גאט, די ווארט אלקים אין די תורה וואס איז טייטש גאט, מיינט דאך נאר א כוח, א פירער, א געוועלטיגער בעל כוח, וואס איז דא אן אומצאל כוחות און זיי זענען מסודר אין א געוויסע סדר, און די וועלט ווערט געפירט דורך עולמות של מעלה ממנו, נאכדעם איז נאך העכער, עס זענען דא אמווייניגסטנס דריי עולמות אין רמב”ם, און אזוי פירט זיך די וועלט.

אונז געפינען זיך אין די נידריגסטע עולם, און אונז זענען נישט בעל הבית אויף גארנישט, איך מיין אביסל ווער עס איז א מלך אדער א טאטע וכדומה, אבער איבער אים איז דא כוחות עליונים מעליו, וואס זיי זענען בעל הבית אויף אים, זיי פירן אים, און אויב מען וויל אז עס זאל גיין עפעס גוט דארף מען זיי פרעגן, ווייל זיי זענען דעם אויבערשטנס שלוחים קענסטו זאגן, אבער דאס איז דער פאקט.

דער רמב”ן איז מסביר די גאנצע זאך פון עבודה זרה. יא, אז מען נעמט טאקע כוח פון זיי. ניין, ער זאגט אז זיי זענען… זיי זענען… דו קענסט נישט דאווענען צו קיין וויירוס, יא? נו, ס’איז דאך פשוט, דער וויירוס איז דער כוח וואס מאכט אים דעם מענטש, ער קען נישט שטיין, ער קען דאווענען צו אים ביז מארגן אינדערפרי, נו, ס’איז דאך אן איינציגע מעשה, יא? ער קען דאווענען, ער קען בעטן, אבער דער כוח… דער כוח וואס מאכט אים נישט פילן גוט איז דער מלאך המות, יא? נו.

א חקירה וועגן די נאטור פון עבודה זרה’דיגע כוחות

און ער טענה’ט אז די זון, אלע מלאכים זענען… דאס איז אזוי ווי א וויירוס. אבער איך בין נישט זיכער אז עס איז ריכטיג. מיט אנדערע ווערטער… דאס איז א תורה, דאס איז שוין א חידוש. איך ווייס, איך ווייס אזוי שטייט, איך בין נישט זיכער אז עס איז ריכטיג. עס איז א חקירה, איך ווייס, עס איז א חקירה עמוקה.

עס זעט אויס צו מיר, איך מיין אז דער רמב”ם איז אביסל… עס איז דא ריזן צו טראכטן. בקיצור, עס איז צו פשוט דאס, עס זעט אויס צו מיר, ווייל מען דארף פארשטיין, עס איז נישט קיין שיבה וואס מען גייט דאך טראכטן אין גאנץ קבלה און קיין דאס אריינבויען און אזוי ווייטער. נישט אזוי סימפל, עקזעקטלי. לאמיר נישט אריינגיין דערין, איך וויל נאר זאגן, איך וויל נאר זאגן, דאס וואס דו זאגסט איז אמת, עס שטייט אין רמב”ן און אין אנדערע פלעצער. עס זעט מיר אויס עס איז נישט עקזעקטלי די זעלבע זאך, דאווענען איז א פאני ווארט. וואס איך ווייס נישט וואס ס’מיינט עגזעקטלי, איך מיין איך פארשטיי וואס דאס מיינט ווען ס’איז דאווענען. אבער מען זאגט געבן כבוד, לויט’ן רמב”ם רעדט נישט פון דאווענען אין זיך צו עבודה זרה. געבן א ספעק, מכבד זיין, מאכן כבוד דעם יום טוב, איך ווייס וואס. מאכן עפעס א סעודה לכבודו, איז די וועג וויאזוי דער רמב”ם האט פארשטאנען, אפשר אנדערע נישט, אבער די וועג וויאזוי דער רמב”ם האט פארשטאנען אין די כוכבים איז נישט די זעלבע וועג ווי אן אליל. אן אליל איז א טויטע זאך, ס’טוט נישט גארנישט. דער רמב”ם האט פארשטאנען אז זיי טוען. ער איז א פונקט.

די נאטור פון מיטלדיגע כוחות און די היסטארישע פראבלעם פון עבודה זרה

די אונטערשייד צווישן דאווענען און מכבד זיין

ס’איז נישט פונקט, ס’איז נישט עקזעקטלי די זעלבע זאך. דאווענען איז א פאני ווארט, וואס איך ווייס נישט וואס ס’מיינט עקזעקטלי, איך פארשטיי וואס מען מיינט ווען מען זאגט דאווענען. אבער מען זאגט געבן כבוד [kavod: honor, respect]. לויט’ן רמב”ם [Rambam: Maimonides] רעדט מען נישט פון דאווענען אין עבודה זרה [avodah zarah: idolatry]. געבן א רעספעקט, מכבד זיין [mekhabed zayn: to honor], מאכן כבוד פאר א יום טוב [yom tov: holiday], איך ווייס וואס. ס’מאכן עפעס א דבר לכבודו [davar likhvodo: something in his honor], איז דער וועג ווי די ראשונים [Rishonim: early medieval rabbinic authorities] האבן פארשטאנען, אפשר דער רמב”ן [Ramban: Nachmanides] נישט, אבער דער וועג ווי דער רמב”ם האט פארשטאנען די כוחות [kochot: forces, powers], איז נישט די זעלבע וועג ווי א סלע [sela: rock, stone]. א סלע איז א טויטע זאך, ס’טוט נישט גארנישט. דער רמב”ם האט פארשטאנען אז דער שר [sar: angelic prince, minister] טוט. ער איז א פועל [po’el: agent, actor], ער טוט.

וואס? ניין, נישט חוקי הטבע [chukei hateva: laws of nature]. חוקי הטבע איז א מאדערנע ווארט, דער רמב”ם קען נישט דעם ווארט בכלל. ניין ניין, זיי זענען אמת’דיגע טעבלס [actual agents], זיי זענען מענטשן, זיי זענען כאילו [ke’ilu: as if, so to speak] מענטשן. זיי האבן בחירה [bechirah: free will, choice]. דער רמב”ם זאגט בפירוש [befeirush: explicitly] אין שמונה פרקים [Shemonah Perakim: Eight Chapters, Maimonides’ introduction to Ethics of the Fathers] אז זיי האבן בחירה, יא. זיי האבן דאס אליינס. דער רמב”ם זאגט בפירוש אין מורה נבוכים [Moreh Nevuchim: Guide for the Perplexed], וואס שטערט אונז אז מלאכים [malachim: angels] האבן בחירה? די איינציגע חילוק [chiluk: difference] פון זיי און מענטשן, אז זיי קענען נישט בוחר זיין ברע [bocher zayn b’ra: choose evil]. ביי אונז זאגט מען אז א מענטש האט בחירה, מיר זאגן אז ער האט א יצר הרע [yetzer hara: evil inclination], ער קען טון שלעכט. א מלאך [malach: angel] טוט אלעמאל די זעלבע זאך, אבער ברצונו [birtzon: by his will], ער טוט נישט אליינס. ער האט א רצון [ratzon: will]. ס’איז אן אנדערע וועג וויאזוי מיר פארשטייען רצון.

דיגרעסיע: די באדייטונג פון רצון

דאס גייט צוריק צו אונזער שיעור וואס מיר האבן גערעדט, וואס מיינט רצון? אונז מיינען אז רצון מיינט אז מען קען טון שלעכט. דער אויבערשטער האט אויך בחירה און ער קען נישט טון שלעכט, יא? סא, מיר האבן שוין גערעדט וועגן דעם. אבער איך קען נישט אריינגיין אין דעם.

דער משל פון דעם מלך און זיין שליח

איך וויל זאגן, ס’איז דא אן עכטע פראבלעם. ס’איז דא אן עכטע פראבלעם אז דער אויבערשטער פירט נישט די וועלט דירעקט. ער פירט דאס דורך א סך כוחות, ס’רופט זיך שליחים [shlichim: messengers, agents]. קענסט זאגן, אפילו דער רמב”ם דארף מען פונקטליך פארשטיין וואס ער מיינט. אבער זיי האבן יא אמת’דיגע געוויסע ישות [yeshut: existence, being]. ס’האט עפעס א כח. ווען איך זאג כח, מיין איך נישט א כח אזוי ווי די טיש וואס איך שטופ. איך מיין אזוי ווי איך וואס איך שטופ, און מיין טאטע גייט עס נישט שטופען. מער אזוי ווי צוויי מענטשן. א בעסערע משל [mashal: parable, analogy], ס’שטייט אין דעם, אזוי ווי ישעיה [Yeshayah: the prophet Isaiah] זאגט. אין די ראשונים שטייט דער משל. אזוי ווי דער מלך, דער רמב”ם אליין ברענגט דעם משל. אזוי ווי א מלך האט זיין שליח, דער גאווערנאר. אוודאי ער איז נישט דער בעל הבית [ba’al habayit: master, owner]. דער מלך קען אים אלעמאל אווער-רולן, ער קען אים זאגן פונקטליך וואס צו טון. אבער געווענליך נישט. דער נארמאלער סדר [seder: order, arrangement] איז, אז דער מיטל-מענטש, ער איז מחליט [machlit: decides]. אפילו ביי דער רמב”ם איז עס אביסל אנדערש, ווייל ס’איז דא מער קלארע געזעצן, אבער עט די ענד אוו דע דעי, ס’איז מער אזוי ווי צוויי מענטשן. און דאס זענען די מיטל’דיגע כוחות וואס זענען דא אויף די וועלט.

די ערשטע פראבלעם: צו וויסן פון דעם אייבערשטער איז אליין א גרויסע חידוש

און ס’איז טאקע דא אזוי פיל כוחות, נישט נאר דעם, איך וויל נאך אפילו טיפער גיין. דאס איז איין זאך, קודם כל ס’איז דא אלע כוחות אויף די וועלט, סא צו זאגן אז דער אויבערשטער פירט די וועלט נאר אים דארף מען… נאר אים דארף מען מכבד זיין, ס’איז נישט אזוי סימפל. צווייטנס… נאר, לאמיר זאגן בעסער, נאך איין זאך. סאו קודם כל איין זאך, די ערשטע זאך איז, וויבאלד ס’איז דא די אלע כוחות, איז קודם כל אפילו צו וויסן פון אז ס’דא אן אייבערשטער ביאנד דעם איז א גרויסע חידוש [chiddush: novel insight, innovation].

דער וועג פון אברהם אבינו: פון די שטערן ביז דעם אייבערשטער

אין אנדערע ווערטער, וויאזוי הייבט זיך אן א מענטש צו טראכטן פון א גאט? אזוי ווי אברהם אבינו [Avraham Avinu: Abraham our forefather], יא, ער זעט שטערנס דא אויף די וועלט, ער גייט ווייטער, פארוואס גייט ער ווייטער? פארוואס טראכט אברהם אבינו פון די זון? ווייל יעדער קען זען אז די זון מאכט אזוי פיל זאכן, ס’איז זיכער העכער, ס’איז זיכער שולט אויף די וועלט אין א סאך וועגן, און ער הייבט אן צו טראכטן די זון. יא, יעצט, מען קען גיין ווייטער פון די זון.

העכער די זון איז דא עפעס א מלאך, לאמיר זאגן, נאך יענעם מלאך איז דא נאך א מלאך, און ס’איז טאקע דא די אלע מלאכים. יעצט, געווענליך א מענטש וויאזוי ער פארשטייט די causes פון זאכן, וואס מאכט יעדע זאך, די נארמאלע שכל [seichel: intellect, understanding] פון רוב מענטשן, און רוב מענטשן וואס זענען נישט קיין גאר גרויסע חכמים [chachamim: wise people, sages], ווען מען זאגט אמונה [emunah: faith] זאגט מען עס שוין גלייך, אבער בדרך חכמה [bederech chochmah: through wisdom], אנדערע ווערטער וואס מענטשן כאפן אמת’דיג, איז וואלט ער אנגעקומען א חכם דארף עס פארשטיין, א פשוט’ער מענטש בלייבט אפילו אונטער די זון.

ווען אברהם אבינו האט געמיינט אז די זון האט געמאכט די וועלט, איז שוין געווען א חכם. אקעי, אנדערע מענטשן האבן אפשר געזאגט, באט ס’איז שוין געווען א חכם, ווייל א נארמאלע מענטש ער קוקט דא ער זעט אז זיין טאטע פירט די וועלט, איך ווייס נישט, א תרח [Terach: Abraham’s father] פירט די וועלט. אה, די זון. ניין, דער גאנצער תרח איז, די זון איז שטערקער פון אים. אויב מען וויל אמת’דיג עפעס א טובה [tovah: favor, good] פון איינעם דארף מען בעטן די זון, נישט תרח. דאס איז שוין א חכמה [chochmah: wisdom]. דאס איז שוין א לעוול פון science, פון ידיעה [yedi’ah: knowledge], right?

יעצט, איינער איז נאך גאר א טיפערע חכם און ער קוקט, ער פארשטייט די גאנצע מערכת הכוכבים [ma’arechet hakochavim: the system of stars], די גאנצע אסטראנאמיע, מען פארשטייט, אזוי ווי אין מדרש [midrash: rabbinic homiletical literature] שטייט אין א זייער simple וועג, יא, די לבנה [levanah: moon] קומט דאך ביינאכט, קומט דאך אויס ווי די זון איז נישט דא, אבער דאס איז נישט ממש א טענה [ta’anah: claim, argument], ער האט עס נאר פארשטאנען טיפער, ס’מיינט צו זאגן א זייער simple וועג פון זאגן א טיפערע זאך, אז דער גאנצע סיסטעם כהכל בהכל מכל [the entire system as a whole] קען זיך נישט אליינס מאכן, דאס מוז זיין נאך א גרעסערע כח.

דער חידוש: יענער גרעסערער כח איז נאך נישט דער אייבערשטער

יעצט איך וויל אייך זאגן א חידוש, ענק מיינען אז יענער גרעסערער כח איז דער אייבערשטער, ס’איז נישט, ס’איז א מלאך, אזוי זאגט דער רמב”ם. מ’דארף נישט דעם אייבערשטער נאכנישט ביי דעי stage, מ’דארף נאך גאר קיין ראיה [ra’ayah: proof] פאר’ן אייבערשטער. פארוואס דער רמב”ם רופט דעם אייבערשטער. מען דארף נאכדעם פארשטיין וואס מיינט א מלאך, און ערשט אויספארשן דעם גאנצן עולם המלאכים [olam hamalachim: the world of angels] ווי דאס ארבעט. און אויך מוז מען זען אז דאס איז אלץ נישט גענוג, עס מוז זיין העכער דעם מלאך נאך עפעס א זאך. יא? און העכער דעם איז דער אייבערשטער. איז דאס וואס איז גערופן דער אייבערשטער.

די מקובלים’ס נאך העכערע לעוועלס

די מקובלים [mekubalim: Kabbalists] זאגן אז דאס איז אויך נישט ריכטיג, ווייל דאס וואס דו פארשטייסט איז נאר א ספירה [sefirah: divine emanation in Kabbalah]. ספירה איז נישט ממש דער אייבערשטער. דו דארפסט פארשטיין די גאנצע מערכת הספירות [ma’arechet hasefirot: the system of sefirot], נאר דאס צו פארשטיין וואס מיינט דער אייבערשטער. און נאך טיפער, די מקובלים זאגן אז עס איז נאך איינס אן טאפ פון יענץ. יא? דאס איז נאר א מהלך פון השגה [mahalach shel hasagah: a process of understanding]. א נארמאלע מהלך וואס א מענטש…

מענטשן האבן אנגעהויבן מיט דעם וואס זיי האבן געוואוסט פון דער אייבערשטער, אבער וויבאלד ס’איז זייער א טיפע זאך צו זאגן דעם ווארט אייבערשטער, ס’איז נישט קיין סימפל זאך.

וואס “אינו גוף” אמת’דיג מיינט

דער “אינו גוף” [eino guf: not a body], “אינו גוף” מיינט אז ער איז נישט קיין מענטש, יא? דאס ווייסט יעדער. קיינער האט קיינמאל נישט געטראכט דער אייבערשטער איז א מענטש. “אינו גוף” מיינט נישט די גאנצע וועלט. א מלאך איז אפילו אויך נישט קיין “גוף”, ס’איז דא גרעסער פון “אינו גוף” אויך. אבער לאמיר שוין זאגן “אינו גוף”, נישט די ערשטע גלגל [galgal: sphere, celestial sphere], נישט די גאנצע אוניווערס. נישט קיין איין כח וואס מ’דארף נעמען הונדערט יאר צו אויספיגערן אז עס איז דא א כח בכלל. די וואס זענען געווען סטאק ביי די ערשטע כחות, ביי די לבנה האלטסטו נאך. אנקומען צו די זון און צו די נעקסטע לעוול איז שוין א גרויסע זאך. דאס איז א ריזיגע שווערע זאך, ס’איז גאר א טיפע זאך. נישט נאר ס’איז א טיפע זאך, רוב מענטשן פארשטייען עס נישט, נאר מ’זאגט עס בבחינת אמונה [bivchinat emunah: in the aspect of faith] ווייל אברהם אבינו האט אונז אויסגעלערנט צו זאגן. ווייל רוב מענטשן וואלטן נישט אנגעקומען דערצו. דאס איז איין זאך, דאס איז דער ערשטער גרעסער פון דעם וואס איז דא. און פון דעם קומט אויס די צווייטע זאך אז…

די סברה פון דור אנוש איז נישט געווען אזוי שוואך

וממילא, ס’מאכט עכט actually sense לכאורה [lechorah: seemingly, apparently] צו וואס ווען איינער זאגט “דער מלך זיצט אין זיין פאלאץ, ער איז זייער גרויס, אפשר די גאר גרויסע חכמים, די מיניסטערס, די חכמים פארשטייען בכלל אז עס דארף זיין א מלך. איך פארשטיי די traffic light policeman וואס גיבט מיר א ticket. איך רעד גלייך, איך רעד נאר מיט אים”. דאס איז די סברה [sevara: logical reasoning] פון דור אנוש [dor Enosh: the generation of Enosh]. ס’איז גארנישט קיין שוואכע סברה. דער רמב”ם זאגט אז ס’איז שטותים [shtuyot: foolishness]. דער רמב”ם זאגט אז ער רופט עס א שטות, אבער ער איז נישט מסביר [mesbir: explaining] פארוואס איז עס א שטות? די רמב”ן זאגט פון דעראון א הסבר [hesber: explanation] פארוואס איז עס א שטות, דער רמב”ם זאגט נישט קיין הסבר. דער רמב”ם מאכט עס sound א בעסערע כח, ער איז מסביר מתחילה [mehatechilah: from the beginning] וואס די טעות [ta’ut: error] איז געווען, קיינער זאל נישט דינען א חוץ אים דעם אייבערשטן. אבער ער איז נישט מסביר פארוואס איז עס א שטות? איז דא דא א גרויסע problem. יעצט, לאמיר געדענקען, דאס איז איין זאך.

די גרויסע צדיקים און חכמים וואס האבן פארשטאנען

עס איז געווען אלעמאל גרויסע צדיקים [tzaddikim: righteous people], גרויסע חכמים וואס זיי האבן פארשטאנען די גאנצע מעשה [ma’aseh: story, matter], אזוי ווי חנוך [Chanoch: Enoch], מתושלח [Metushelach: Methuselah], תנחומא [Tanchuma], נח [Noach: Noah], איך ווייס ווער. און ביי די גויים איז אויך דא, איך ווייס מען קען רעדן פונעם פסיד [possibly referring to a sage], איך ווייס שלמה המלך [Shlomo HaMelech: King Solomon] האט אראפגעברעכט אריסטו [Aristotle] האט פארשטאנען אפשר צו אזוי ווייטער. זיי האבן פארשטאנען די גאנצע מעשה.

און זיי ממילא זיי האבן פארשטאנען אז דאס איז אמת, אפשר עס איז דא די אלע כוחות, אבער דער אמת’דיגער כח, דער אמת’דיגער מקור [makor: source] פון אלעס איז דער אייבערשטער. און ממילא די אלע חכמים וואס האבן געטון למעשה [lema’aseh: in practice] ווייס איך נישט, מען דארף מדייק זיין [medayek zayn: to be precise], אבער זיי זענען זיכער… זיי האבן פארשטאנען דער אייבערשטער.

די עיקר עבודה: צו וויסן אז ער איז דא

און וואס דינט מען דער עיקר [ikar: essence, main thing] דער עבודת השם [avodat Hashem: service of God] זיך צו וויסן דער אייבערשטער? דאס איינציגע זאך וואס מען קען אמת’דיג חכמים עפעס א קנאק שאף אפילו יענץ איז א ספק [safek: doubt], אבער דאס איינציגע זאך איז די דאזיגע אמונה אדער די דאזיגע ידיעה אז עס איז דא שיש שם [she’yesh shem: that there is (a God)], דאס איז דער ערשטער מצוה [mitzvah: commandment] שיש שם, וואס וויסן מיר פון קיין האבן גארנישט? דאך וויסן, רייט? דאס איז די גאנצע זאך. דאס איז די איינציגע זאך וואס מען קען אמת’דיג טון פאר אים.

יעצט וואס האבן זיי געטון די אלע חכמים לגבי [legabei: regarding] עבודה זרה, לגבי די אנדערע זאכן? איך ווייס, עס האט פארשטאנען אז עס איז אלץ subservience, אלץ עבדים [avadim: servants], אלץ דער אייבערשטער איז the high of the high, דער אייבערשטער איז תכלית [tachlit: purpose, ultimate end] פון אלע זאכן. דאס איז אלעמאל געווען חכמים.

די גרויסע פראבלעם: דער גלגל החוזר פון פארלוירענע ידיעה

Now the big problem which is, אז אפילו מען פארשטייט דאס אלעס, דער טאטע האלט פארשטייט דאס, דער גרויסער חכם פארשטייט דאס, אבער זיינע קינדער פארשטייען דאס נישט. קען גאר זיין עס איז זייער שווער צו מסביר זיין, עס איז איין פראבלעם. אוקעי, לאמיר זאגן מען קען עס זאגן, עס איז דא א גרעסערע פראבלעם.

די צוויי לעוועלס פון מענטשן

ווייל למעשה פארשטייט די אלע חכמים, פארשטייט ער דאך אז מען דארף דינען למעשה, דארף מען דינען די אלע כוחות ממוצעים [kochot memutzaim: intermediate forces], די אלע מלאכים, די אלע כוכבים [kochavim: stars]. אפילו דאס פארשטייט שוין אז מען דינט אמת’דיג א כח וואס איז א גרויסע מדריגה [madreigah: level, spiritual level], ווייל די רוב מענטשן מיינען אז מען דינט די געטשקע, די פסל [pesel: idol, statue], די סטאטוע, און די חכמים זאגן ווייסטו עס מיינט נישט די סטאטוע, עס מיינט די מלאכים. דאס איז בערך וואו רוב מענטשן קומען אן ווען מען מאכט דעם פאקט.

איז… יא יא, איך גלייב דאס איז טאקע, קודש הקדשים [kodesh hakodashim: holy of holies]. וואס דאס איז נאך א סטעפ אין די מעשה, נאך א סטעפ אין די היסטאריע. אבער עס איז דא… אוקעי, אמת, עס איז נאך זאכן וואס מאכן ערגער דעם מצב, אבער עס איז גענוג, עס איז גענוג שלעכט אזוי. סאו יעצט איז דא א ריזיגע פראבלעם. דער פראבלעם איז אז אפילו דער חכם…

דער גלגל החוזר: יעדער חכם מוז אויספיגערן פון נייעם

יעדער מאל וואס עס קומט א נייע חכם, אזוי ווי חנוך, אזוי ווי דארף ער נאכאמאל ארבעטן פאר 500 יאר אויסצוגפינען אז עס איז דא א גאט. ווייל ער, פאר א פאר דורות האט מען שוין געלערנט פון די כוחות וואס מען דינט. נאר דער חכם ווייסט וואס? אפילו דער חכם, יא לאמיר פארשטיין.

ס’דא צוויי לעוועלס מענטשן אלעמאל. ס’דא דער המון עם [hamon am: the masses] וואס זיי מיינען נעבעך אז דער אייבערשטער איז דער דלי [dli: bucket]. וויאזוי מיינען זיי? זיי מיינען ממש אזוי? בערך! ער פארשטייט דאך נישט בעסער, ער פארשטייט וואס ער זעהט.

נאכדעם איז דא א אינגל ווערט א ביסל קליגער, פרעגט ער זיין טאטע גלייך: העלא? מען דינט א דלי? וואס גייט דא פאר? זאגט אים זיין טאטע: ניין, ס’דא א חכמה וואס דו פארשטייסט נישט. ער גייט אין קאלעדזש, ער איז א מסביר. די דלי איז א רמז [remez: hint, allusion] אויף די שטערן. אקעי, ער איז העפי. רוב מענטשן זענען העפי נאך דעם הסבר. עס איז אפילו אמת דער הסבר. דער הסבר איז נישט שקר [sheker: falsehood].

צור עולמים: קיינער קען אים נישט

און ביז ווי דער רמב”ם זאגט: צור עולמים לא היה מכירו אדם בעולם [Tzur Olamim lo hayah makiro adam ba’olam: the Rock of the universe, no person in the world recognized Him]. דער צור [tzur: rock, foundation] איז די source. צור טייטש איז source דא. יא, דער מקור פון אלעס. קיינער ווייסט נישט דעם.

דאס איז די רעאליטי וואס עס איז א גלגל החוזר [galgal hachozer: revolving cycle]. עס מאכט זיך א פיינע חכם און דארפסט האבן א מסביר. פאר וואס איז אברהם אבינו? דער רמב”ם זאגט אז אברהם אבינו האט געלערנט פון חנוך אדער פון מתושלח. אקעי, עס איז שוין נישט געווען ביי אים, פון שם ועבר [Shem v’Ever: Shem and Ever, Noah’s son and great-grandson].

עס איז דא אנדערע מדרשים וואס זאגן אברהם אבינו האט געלערנט ביי שם ועבר. דער רמב”ם זאגט אברהם אבינו האט עס געדארפט אליינס אויספיגערן. פארוואס? ער האט אנגעהויבן טראכטן ווער עס האט דאס באשאפן?

אברהם אבינו’ס אייגענע אויספארשונג

ניין, דא זאג איך, די מעשה איז נישט אזוי סימפל, ס’איז עכט א סאך טיפער. ווייל דער תירוץ [teiretz: answer] פאר ווער עס האט דאס באשאפן איז א מלאך. רוב די וועלט וואלט געווען העפי מיט דעם תירוץ. ווער האט באשאפן דעם מלאך?

נאר, איי מין, איך קען נישט יעצט מסביר זיין, ס’איז א סאך מער קאמפליקעיטעד ווי די מעשה. סאו גלייב מיר. וואס? זייער גוט. אמת. נאר דאס דארף א שיעור. א דיפערענט שיעור. הערטס דער שיעור אויף יציאת מצרים [Yetziat Mitzrayim: the Exodus from Egypt], ס’איז א זמן אז מען זאל פארשטיין די אלע זאכן. ווער עס פארשטייט נישט דארף מען זיך מער מתעמק זיין [mit’amek zayn: to delve deeper].

פארוואס אברהם האט נישט געלערנט ביי שם ועבר

אבער די פוינט דא איז, אז אברהם אבינו… איך האלט אינמיטן זאגן. אברהם אבינו האט נישט געלערנט ביי שם ועבר. פארוואס נישט? איך ווייס נישט, ס’קען זיין ווייל מען דארף עס אליינס פארשטיין, ס’קען אויך זיין ווייל ס’איז אים נישט געלונגען. איי מין, ס’דא א מדרש וואס זאגט ער האט געלערנט ביי שם ועבר, אפשר איז ער געגאנגען נאכדעם.

איך ווייס נישט פארוואס דער רמב”ם ציטירט נישט יענעם מדרש, ער גייט מיט אנדערע מדרשים, אפשר איז עס א סתירה [stirah: contradiction]. איך מיין אז דער ראב”ד [Ra’avad: Rabbi Abraham ben David, 12th century critic of Maimonides] ברענגט שוין אנדערע מדרשים וואס זאלן שטימען נישט מיט די רמב”ם’ס מעשה.

אבער עס קען זיין פשוט פארוואס, ס’איז דאך שווער, וויאזוי, עס איז דאך דא, אויב רוב וועלט זענען פארנארט, אפילו די חכמים זענען פארנארט, וויאזוי מיסינג די בעיסיק זאך? ער דארף דאך האבן א ריזיגע מעלה [ma’alah: virtue, merit]. וואס פונקט ער, איינער וואס וועט מוכן זיין צו הערן זאל טרעפן דעם חכם. ער איז נישט געטראפן, ער דארף עס אליין אויספיגערן.

סיכום: די דראמא פון די וועלט ביז אברהם אבינו

דאס איז די ריאליטי, א חוץ פון דעם, דאס איז די ריאליטי. עס איז זייער שווער. איז דאס איז געווען די דראמא פארציילט, דאס איז געווען די סיטואציע פון די וועלט ביז אברהם אבינו, דאס איז אויך די סיטואציע פון די וועלט.

אברהם אבינו’ס רעוואלוציע: די פארבאט פון עבודה זרה און די אינסטיטוציע פון דירעקטע עבודת השם

די פראבלעם פון די פאר-אברהמישע וועלט: א צוזאמענפאסונג

וויאזוי… עס איז דאך א דראווא וועלט אינאיינעם, אפילו די חכמים [chachomim: wise people] זענען אינאיינעם, די missing are the basic זאך, ער דארף זיך האבן א ריזיגע מזל [mazal: luck] אז פונקט דער איינער וואס וועט אים הערן זאל טרעפן דעם חכם. ער איז נישט געטראפן, ער דארף אליינס אויספיגערן.

This is the reality. חוץ פון דעם, this is the reality. ס’איז זייער שווער. איז דאס איז געווען די… דאס איז געווען די situation פון די וועלט ביז אברהם אבינו [Avraham Avinu: Abraham our forefather]. This is also the situation פון די וועלט היינט. אנדערע ווערטער, דאס איז די נארמאלע סדר [seder: order] וויאזוי די וועלט וואלט געארבעט, ווען נישט עפעס א גרויסן חידוש [chiddush: innovation] וואס אברהם אבינו איז מחדש [mechadeish: innovated] געווען און נאכדעם משה [Moshe: Moses] נאכמער.

אברהם אבינו’ס גרויסע חידוש: צוויי רעוואלוציאנערע לייזונגען

וואס איז געקומען אברהם אבינו? אברהם אבינו איז געקומען א ריזן חידוש, אויסגעפינען א נייע זאך. פארדעם זאגט מען אלוקי אברהם [Elokei Avraham: the God of Abraham], דאס איז די זאך. אויסגעפינען א נייע זאך. א נייע חידוש. אברהם אבינו האט געזאגט… לאמיר זאגן מען פארשטייט שוין דעם חידוש לגבי [legabei: regarding] מתושלח [Metushelach: Methuselah], לגבי חנוך [Chanoch: Enoch]. לאמיר זאגן מען פארשטייט שוין אבער ס’איז די אלע לעוועלס, די אלע מלאכים [malachim: angels/intermediary forces] וואס זענען נישט די ערשטע זאך. ס’איז פיין און גוט אבער מען גייט עס פארגעסן.

האט אברהם אבינו געזאגט, איך גיי אייך זאגן צוויי זאכן וואס ענק זאלן טון, כדי [kedei: in order] צו solve’ן די problem. צוויי זאכן וואס מען זאל טון.

חידוש נאמבער איינס: דער פארבאט פון עבודה זרה

די ערשטע זאך איז, מען גייט אסר’ן [oser: prohibit] עבודה זרה [avodah zarah: idolatry] באיסור חמור [be’issur chamur: with a severe prohibition]. ביז דעמאלטס איז נישט געווען אן איסור [issur: prohibition]. ס’איז נישט אמת’דיג אן איסור, ווייל דער וואס דינט דעם… דער חכם ווייסט, ער ווייסט אז דער אייבערשטער איז העכער דעם, ער האט א ריכטיגע חשבון [cheshbon: calculation/reasoning].

אברהם אבינו, לויט ווי איך לערן דעם רמב”ם [Rambam: Maimonides], אברהם אבינו האט נישט קיין חילוק [chiluk: distinction] געווען אויף דעם חשבון. דאס הייסט, לאמיר זאגן די אנוש [Enosh], דער וואס ווייסט יא, דער צווייטער האט שוין פארגעסן, ס’האט אים שוין נישט קיין חשבון. אבער לאמיר זאגן אפילו מיט אנוש, אברהם אבינו זאגט פאר אנוש, ער זאגט “ביסט א הייליגער איד, דו טוסט אלעס ריכטיג, אבער דו מאכסט איין טעות, אז דיין situation, דיין system מאכט אז יעדער פערטער מענטש פארגעסט פון די גאנצע מעשה, און נאך א דור מיינט אזא מענטש וואס האט אינגאנצען פארגעסן פון די ערשטע זאך. מען ווייסט פון די אלע כחות [kochos: forces], מען ווייסט נישט פון דעם אייבערשטן”.

די לייזונג: א טאטאלע פארבאט

האט אברהם אבינו געזאגט, איך האב אן עצה [eitzah: solution]. ס’איז א שווערע עצה, ס’איז דא קשיות [kushyos: difficulties] אויף די עצה, אבער דאס איז די איינציגסטע עצה וואס ארבעט. זיין עצה איז אזוי: קודם כל [kodem kol: first of all] מען גייט נישט דינען עבודה זרה. דאן ווערט ער מחדש געווען אז עס איז דא א זאך עבודה זרה, פארדעם האט ער געהאט פיר הונדערט פרקים במסכת עבודה זרה [perakim bemasechta avodah zarah: chapters in the tractate on idolatry]. ער האט געמאכט א גרויסע חידוש אז עס איז דא א זאך פון עבודה זרה.

וואס איז עבודה זרה? א נייע דעפיניציע

ווייל אונז מיינען אלעמאל אז עבודה זרה מיינט אן אנדערע גאט. עבודה זרה מיינט שוין קיין אנדערע גאט, אבער ער מיינט אכסאך א כוח אינצווישן דיך און גאט. נישט אן אנדערע גאט, נישט אן אן אנדערע גאט. דער עבודה זרה איז נישט אמת’דיג מחולק [mechulek: divided/separate] מיט גאט.

ס’איז יא, אבער אברהם אבינו זאגט, מ’גייט אסר’ן עבודה זרה. נישט נאר אסר’ן עבודה זרה, מ’גייט אסר’ן כל תשמישי עבודה זרה [kol tashmishei avodah zarah: all accessories of idolatry], און יעדער מנהג [minhag: custom] וואס עבודה זרה האבן. מ’גייט מאכן הונדערטער מצוות [mitzvos: commandments] און הונדערטער גדרים [gedarim: fences/protective measures] וואס יוגן די קבורת עבודה זרה. מ’גייט נישט טונקען איין זאך וואס עבודה זרה טוט. נישט גיין אין זיין היכל שטיבלעך, נישט גיין א שטאט וואו ס’איז דא עבודה זרה, נישט קויפן פון איינעם וואס פארקויפט עבודה זרה.

מ’גייט זיך מסרחק [mesareich: distance] זיין פון די אלע זאכן. א חלק פון זיי זענען טאקע שטותים [shtusim: foolish things], ווייל עס קומט דאך אלעמאל צו שטותים מיט לאקשן. אבער א חלק פון זיי זענען די בעיסיק זענען נישט שטותים. מ’גייט זיך עניוועיס מסרחק זיין.

פון אברהם’ס חסד צו משה’ס דין

נישט נאר דעם, מ’גייט זאגן… איך מיין דאס האט נאך אברהם אבינו געזאגט, אברהם אבינו איז געגאנגען מיט חסד [chesed: kindness]. אבער משה רבינו [Moshe Rabbeinu: Moses our teacher] גייט זאגן, מ’גייט הארגענען ווער ס’דינט עבודה זרה.

ווער ס’טאַטשט נאר עבודה זרה, איז געענדיגט מיט אים. מ’רעדט נישט מיט אים. ס’איז חייב מיתה [chayav misah: liable to death penalty]. סיי ער וויל יא און סיי ער וויל נישט, מ’רעדט נישט מיט אים. דאס איז איין ריזיגע אויפטרייסל וואס אברהם אבינו האט מחדש געווען וואס מ’האט נישט געגעבן ביז דעמאלט. ביז דעמאלט האט מען מעגט דינען עבודה זרה. מ’האט געמעגט, ס’האט נישט געהאט קיין שום איסור. אברהם אבינו זאגט די עז ליד, אז מ’זאל פארגעסן די גאנצע זאך, מ’טאר נישט. איין חידוש נפלא [chiddush nifla: wondrous innovation].

חידוש נאמבער צוויי: דירעקטע עבודת השם

חידוש נאמבער טו, האט ער געזאגט, מ’גייט דינען דעם אויבערשטן. ס’איז געוואוסט אז ביז דעמאלט האט מען נישט געדינט דעם אויבערשטן. פאר דעמאלט האט מען נאר געוואוסט פונעם אויבערשטן. ס’איז באמת לכאורה [lech’orah: seemingly] די איינציגסטע וועג וואס מען קען אים דינען. דאס הייסט דער רמב”ם זאגט, קראו וקנהו מקום לעבודתו [kara’u vekanahu makom la’avodaso: they called and established a place for His service]. ס’איז טייטש, וויאזוי וועט מען נעמען דעם אויבערשטן? ער גייט אויף די ערשטע הימל, מ’קען נישט נעמען דעם אייבערשטן ווי דא. נעמען מיינט איך האב אים, מ’פארשטייט בעסער. ס’איז קירבה בדאורייתא [kirvah be’oraisa: closeness in Torah terms].

די פאראדאקס: אננעמען פארמען פון עבודה זרה

אבער אברהם אבינו זאגט עניוועיס, מ’גייט דינען דעם אויבערשטן. אין אנדערע ווערטער, מ’גייט נעמען געוויסע פון די זאכן. ס’איז אינטערסאנט. אין צייט וואס ער איז מקיש [makish: compares/equates] אלע עבודה זרה, מצד שני [mitzad sheini: on the other hand] נעמט ер געוויסע פון זייערע זאכן. דאס הייסט למשל [lemoshal: for example] מאכן א מקדש [mikdash: temple], מאכן קרבנות [korbanos: sacrifices], מאכן תפילות [tefillos: prayers] אדער סדרי תפילות [sidrei tefillos: prayer orders], עפעס תפילות, עפעס א זאך אלעמאל דא איך ווייס. אבער דריי תפילות א טאג, וואטעווער, אברהם אבינו האט טאקע מתקן [metaken: established] געווען שחרית [shacharis: morning prayer].

מ’גייט מאכן מצוות עבודות וואס מ’טוט צו וועמען? צו דעם ערשטן גאט.

די פעדאגאגישע מעכאניזם: זכירה דורך מעשה

קיינער חנוך האט נישט געמאכט קיין קרבנות צום ערשטן גאט. קיינער האט נישט געמאכט קרבנות? אפילו חנוך, קען זיין ער האט געדינט און געמאכט קרבנות פאר עפעס א כוחות. ס’איז א סגולה [segulah: spiritual remedy] געווען, אזוי קומט מען אן צו די כוחות. איך ווייס שוין, ס’איז נישט געהאט קיין איסור עבודה זרה. אבער אברהם אבינו זאגט, מ’גייט יעצט אסר’ן, און מצד שני מ’גייט נעמען געוויסע פעולות [pe’ulos: actions]. נאר א חלק, נישט אלע. א חלק פון די תפילות, אזוי ווי מאכן המגדות, אזוי ווי מאכן קרבנות, אזוי ווי מאכן תפילות, מאכן עבודות, זאגן שירות ותשבחות [shiros vetishbachos: songs and praises].

מען גייט עס טון, מען גייט עס זאגן, מען גייט עס פרעגן. די קינדער וועלן פרעגן: “וואס טוסטו טאטי? פאר וועמען מאכסטו דעם קרבן?” ער וועט זאגן… זייער גוט.

דער ערשטער מזבח לה’

ער האט געמאכט א מזבח [mizbe’ach: altar]? פארוואס האט ער געמאכט א מזבח? אין דעם תורה שטייט ער האט געמאכט א מזבח, ער האט דאס ערשטע מאל געמאכט א מזבח לה’ [laHashem: to God]. ער האט געמאכט א מזבח? יא, דאס איז א גרויסע קשיא [kushya: difficulty] פונעם רמב”ם, איך גיי נישט אריין אין אנדערע וועגן, אבער אדם [Adam] האט געדינט דעם אייבערשטער, באט לויט וואס איך זאג האבן זיי נישט געדינט דעם אייבערשטער.

דיגרעסיע: די רמב”ם’ס קשיא וועגן פאר-אברהמישע קרבנות

לאמיר נישט זאגן די סודות [sodos: secrets], איך זאג נישט אויס וואס איז געווען מיט אדם הראשון [Adam HaRishon: the first man]. עס איז א פעימאס קשיא פונעם רמב”ם, וואס ער זאגט אז די קרבנות איז געווען קעגן עבודה זרה. יא, דער רמב”ם האט א קשיא דא, ער האט דא א שטארקע קשיא, אבער איך גיי נישט אריין.

די פוינט איז אז אין ערגעץ שטייט נישט אין פסוק [posuk: verse] אז ער האט געמאכט א קרבן, עס שטייט נאר אין מדרש [Midrash]. אבער עניוועיס, לאמיר אפלאזן יענע קשיא, א גוטע קשיא.

די תשובה צום קינד: נחת רוח לפני

אבער דאס איז זיכער אז אברהם אבינו איז מחדש געווען, מען גייט סיי מאכן איסור עבודה זרה, און סיי עבודה לה’ [avodah laHashem: service to God]. מען גייט מאכן קרבנות, און די עבודה גייט זיין אזוי ווי עס שטייט “כי יאמרו אליכם בניכם [ki yomru aleichem beneichem: when your children will say to you]”. דאס איז א גרויסע חידוש. דיין קינד, דיין אינגעלע גייט דיך פרעגן: “פארוואס טאטי, פאר וועמען מאכסטו א קרבן?” וועסטו זאגן: “איך מאך נישט א קרבן נישט פאר דעם שטערן, נישט פאר יענעם שטערן, דאס איז עבודה זרה. ווער עס מאכט א קרבן פאר זיי, חייב מיתה. פאר וועמען מאך איך א קרבן? פאר דעם אייבערשטער אליין.”

פרעגט דאס אינגל א קשיא: “וואס האט דער אייבערשטער פון א קרבן?” זאגט ער אים: “נחת רוח לפני שאמרתי ונעשה רצוני [nachas ruach lefanai she’amarti vena’asah retzoni: satisfaction before Me that I said and My will was done].” אזוי זאגט דער רמב”ם אויף אברהם אבינו א חידוש נפלא.

די גרויסע אויפטו: זכירה און פאזיטיווע עבודה

וואס איז די גרויסע אויפטו דא? די אויפטו איז אזוי, צוויי זאכן. קודם כל, דאס גייט זיין א זכירה [zechirah: remembrance]. קודם כל, דאס גייט זיין א זכירה, ס’איז זייער שווער צו פארשטיין וויאזוי דאס ארבעט, אבער דער פאקט איז אז עס ארבעט. דאס גייט זיין א זכירה פאר דעם אייבערשטער אליין. געווענליך ווערט דער אייבערשטער פארגעסן, און פארוואס פארגעסט מען אים? ווייל מען טראכט פון די אלע כוחות, און עס איז זייער שווער צו פארשטיין דעם אייבערשטער אליין. די טבע [teva: nature] איז אז מען פארגעסט, און אזוי גייט מען נישט פארגעסן.

אלעס גייט מען זאגן זיין נאמען. אמת אז די קינדער גייען נישט אלעס פארשטיין, אבער מען גייט זאגן “תפילה לה’, תפילה לבורא [tefilah laHashem, tefilah laBoreh: prayer to God, prayer to the Creator]”, דער אייבערשטער לא ישבות מכל תמידו [lo yishbos mikol tamido: will not cease from all His continuity]. מען גייט דאס אלעס זאגן. און מצד שני גייט מען מאכן א פאזיטיווע זאך, מען גייט זאגן “מדינת יד” פאר דעם אייבערשטער, און אזוי גייען די קינדער דינען דעם אייבערשטער. ס’גייט זיין “שמעו שם נזכר [sham shem nizkar: there His name is mentioned]”. אזוי, דאס איז דער חידוש פון אברהם אבינו געווען.

אברהם אבינו’ס פראקטישע ארבעט

אברהם אבינו האט געארבעט אויף מעשים [ma’asim: actions], גערופן מענטשן, זיי געזאגט: “הערט אויף צו דינען עבודה זרה”. ער איז מסביר [mesbir: explained] געווען די אלע סברות [svaros: logical arguments], די נאך סברות וואס איך ווייס נישט. אבער ער איז מסביר געווען, מען זאל געזאגט אז מען דארף אויפהערן דינען די אלע מיטלס, די כוחות.

אגב [agav: by the way], איינער זאגט עס האט א כח, ער איז שוין א בקי [baki: expert], קוק אויף דיין אינגל, דיין אינגל ווייסט אז עס האט א כח? ניין, ער ווייסט נישט. ער ווייסט אז עס איז דא העכער פון דעם? ער ווייסט נישט. דו דארפסט אים מאכן אויפהערן דאס.

אז פרעגט א קשיא: “אוקעי, אז וויאזוי גיי איך זאגן פארן אינגל וועגן דעם אייבערשטן? איך קען דאך אים נישט מסביר זיין די אמת’דיגע פשט [pshat: simple meaning], ער דארף דאך זיין בר מצווה [bar mitzvah]”. ווייסט וואס? האב א פשוט’ע וועג, גיי מאך קרבנות פארן אייבערשטן. און וויאזוי גייט ער וויסן אז די קרבן איז פארן אייבערשטן? מען גייט זאגן. וויאזוי ווייסט מען? מען זאגט עס לשמו [lishmo: for His sake], פאר דעם שטייט דאך “לשם אשה ריח ניחוח לה’ [lesheim isheh rei’ach nicho’ach laHashem: for the sake of a fire-offering, a pleasing aroma to God]”, מען זאגט.

איי, דו וועסט זאגן אז עס איז נאר א שטיקל הכשמה, אמת, ס’א פראבלעם, מען וועט זאגן אז ער מיינט נישט אמת’דיג. מיט פרימוס מען קען, דער רמב”ם האט עס מצדיק [matzdik: justified] געווען, ער זאגט מען זאגט, און מען זאגט אז דאס איז פארן אייבערשטן, און נישט פאר קיינע פון די כוחות. דאס איז די סיקרעט!

די טראנסמיסיע דורך די אבות

אבער אברהם האט מחדש געווען… אברהם יצחק מחדש געווען… אפילו דער רמב”ם זאגט נישט בנביאה [binevi’ah: through prophecy], דאס איז נישט בכתב [bichsav: in writing] געווען, נישט קיין מצווה [mitzvah: commandment]. ער זאגט אזוי איז ריכטיג צו טון, און אזוי האט מען אנגעהויבן צו טון. אברהם אבינו האט אזוי געטון, יצחק [Yitzchak: Isaac] האט אויך געטון פאר יצחק, ער האט אויך געמאכט קרבנות, און יעקב [Ya’akov: Jacob], און אזוי ווייטער, ביז זיי זענען געגאנגען קיין מצרים [Mitzrayim: Egypt].

די קריזיס אין מצרים

יעצט האט זיך אנגעהויבן א פראבלעם. ס’זענען געווען אלעמאל אידן וואס האבן געדענקט, לוי [Levi], שבט לוי [shevet Levi: the tribe of Levi] האבן געדענקט, האבן געדענקט, טאקע אברהם אבינו האט אליין מסכים [maskim: agreed] געווען אז זיי זאלן זיין די וואס זענען ממונה [memuneh: appointed] אויף די עבודת השם [avodas Hashem: service of God], וואס זאלן לערנען דאס אויס. אבער אלע אנדערע אידן האבן כמעט [kim’at: almost] פארגעסן, נישט כמעט פארגעסן, האבן פארגעסן.

פארוואס האבן זיי פארגעסן?

ס’הייסט וואס, פארוואס האבן זיי פארגעסן? לאמיר פארשטיין. ס’איז נאך נישט געווען קיין עסק, זיי זענען אויסן געווען, זיי האבן געוויסט אז די אידן, די מנהג ביי סיי וועלכע איד איז נישט צו מאכן עבודה זרה, אבער ס’איז נישט געווען קיין חיוב [chiyuv: obligation], ס’איז נישט געווען קיין תורה [Torah]. תורה מיינט צו זאגן, איינער וואס דינט עבודה זרה מען האט אים גארנישט געטון. ער גייט נאך זיין מנהג.

יוסף הצדיק און פרעה: די קאמפליקאציע פון שפראך

אין מצרים איז דא אן אנדערע זאך. יוסף הצדיק [Yosef HaTzaddik: Joseph the Righteous], יוסף הצדיק האט גערעדט פאר פרעה [Pharaoh] וועגן אלקים [Elokim: God], יא? וואס האט פרעה געטראכט ווען ער זאגט דאס ווארט אלקים? דער רמב”ם זאגט דאך דאס, אבער איך זאג עס א ביסל מער גראב ווי ער זאגט. יא, יוסף האט גערעדט פאר פרעה וועגן גאט. וואס פארשטייט פרעה וועגן גאט? פרעה גייט אמאל אפ פון דעם גאט? וועלכע אלקים מיינט ער? אלקים אחרים [Elokim acherim: other gods]!

“אחרי הודיע אלקים [acharei hodi’a Elokim: after God has made known]”, פרעה זאגט פאר יוסף: “אחרי הודיע אלקים אותך את כל זאת [acharei hodi’a Elokim oscha es kol zos: after God has made all this known to you]”. יא? וועלכער גאט סקראייבט פאדן פאר א גוט יאר? עפעס א געטשקע, די זעלבע בעיסיקלי. עפעס א געטשקע. עפעס א געטשקע.

איז דאס עפעס אנדערש. אקעי, מ’דארף… ס’איז דא מיט דיך. ס’איז דא צוזאמען טיפער ווי דאס. איך מאך עס א ביסל מער פשוט. דער רמב”ם מאכט עס טיפער ווי דעם. אבער דער פרשה [parshah: Torah portion] האט נישט… אמווייניגסטנס האבן די מענטשן דאס נישט פארשטאנען. זיי האבן געמיינט אז יוסף… יא, ס’קען זיין אז יוסף האט נישט געדינט עבודה זרה. ס’שטייט אפשר אין מדרש.

ס’קען זיין אז יוסף האט זיך משתתף געווען?

ס’קען זיין אז יוסף האט פאר א לצורך ענין [letzoreich inyan: for a necessary purpose], מפני דרכי שלום [mipnei darchei shalom: for the sake of peace], זיך משתתף [mishtateif: participated] געווען אין די מנהגים פון מצרים. איך ווייס נישט. איך קען זיך נישט אריינלייגן.

איך קען זיך פארשטעלן אז יא, ס’איז שוין אוסער. ס’קען זיין אבער אז דעמאלטס עובד… איך טראכט נאר הויך. ס’איז דאך נישט קיין מצוות. נאך משה’ן [Moshe: Moses] טוט מען דאס נישט. אבער יוסף הצדיק איז געווען פאר דעם זמן עובד. דעמאלטס האט מען געמעגט לפי א לצורך ענין. מ’האט פארשטאנען אז דאס דארף מען טון, און מ’האט עס געטון. ס’איז דאך נאכנישט געווען קיין מנהג פון אפגעזונדערט זיין פון עבודה זרה.

אבער דו זעסט אפילו יעקב וואס איז געווען אליהי אביכם [Elohei avichem: the God of your fathers]. ס’איז עפעס קאמפליקעיטעד. ס’איז געווען… אפשר האבן מיר געהאלטן אז נישט אין ארץ ישראל [Eretz Yisrael: the Land of Israel] טוט מען יא… וואטעווער, אלע מינע תורות [kol minei toros: all kinds of explanations]. מ’האט געדינט עבודה זרה, וממילא [umemeilah: and consequently]…

די נארמאלע סאציאלע דינאמיק

אבער ס’איז דאך נארמאל, מענטשן גייען אין א נייעם פלאץ. ס’איז אפילו ריכטיג. איך מיין, וויאזוי זאגט מען? אזלא לקרתא אזלא בנימוסא [azla lekarsa azla benimusa: when you go to a city, follow its customs]. מ’דארף זען אז יענער מאכט א יום טוב [yom tov: holiday] פאר זיין געטשקע. ס’איז נארמאל!

די תורה… משה רבינו האט געמאכט א ריזיגן חידוש! ובכל אלוקי מצרים אעשה שפטים [uvechol elohei Mitzrayim e’eseh shefatim: and upon all the gods of Egypt I will execute judgments], ס’זאלסט נישט גיין! מיין זאך איז א שלעכטע נעיבער, רייט? ס’איז וויכטיגער דער ענין נישט צו דינען עבודה זרה, ווי זאלסט זיך פאטשקען מיט דיין קאזין, מיט לויטער אייניקלעך דארט פון בנות מואב [bnos Moav: daughters of Moab], יא? ס’איז א גרויסער חידוש געווען.

די מציאות אין מצרים לויט דעם רמב”ם

דער נארמאלער וועג וואס די אידן האבן זיך געפירט אין מצרים איז פשוט נישט אזוי. גאמב”ך, איך ווייס שוין שטייט אין מדרש זיי האבן זיך אויסגעמישט. אקעי, איך ווייס נישט. דער רמב”ם לייגט עס אנדערש. מ’סיגט אויף דער רמב”ם אז ער לייגט עס אראפ אביסל צו שארף. אבער מ’זעט דאך זעקס און זיבעציג פסוקים אמת. ס’איז דאך מדרשים וואס שטימען מיט’ן רמב”ם. ס’איז דאך פסוקים וואס שטימען מיט’ן רמב”ם, אזוי ווי יחזקאל [Yechezkel: Ezekiel].

ס’איז דא אויך א קאמפליקעיטעד וואס האט לויט אים געטראכט און יעקב וועגן געזאגט אליהי אביכם. יא, אפילו אברהם אבינו. ס’איז קאמפליצירט די אלע זאכן. אבער דער פוינט וואס איך זאג איז וועגן די מציאות [metzi’us: reality] אין מצרים, אז דער רמב”ם זיכער לייגט עס אזוי אראפ די מעשה, און אפילו ווען מ’וויל מלמד זכות זיין [melamed zechus: judge favorably] אויף די אידן, איז נאך פלאט נאכאלץ א נקודה [nekudah: point] אזוי כולו על המזבח [kulo al hamizbe’ach: entirely on the altar], נאר אביסל מער בדקות [bedakdus: with precision].

און ס’קען אנקומען דאס קומט אויס אז נאכאמאל, די אידן האבן געדינט עבודה זרה אין מצרים. רוב פון זיי, נישט אלע. א חלק. אבער די פראבלעם פון עבודה זרה איז נישט אז… לאמיר געדענקען, די פראבלעם פון עבודה זרה איז נישט אז ס’איז נישט דא, אז קיינער, יעדער איינער דינט עבודה זרה.

די סטרוקטורעלע פראבלעם איז נאך דא

די פראבלעם איז דאך, אפילו עס איז דא א פאר צדיקים [tzaddikim: righteous people], לוי’ס האבן געדינט, זיי זענען געווען חכמים, זיי זענען געזעצן אין כולל [kollel: house of study], און זיי האבן דארט געלערנט די אמת, און זיי האבן אפילו נישט געדינט עבודה זרה, וואס קען זיין א מידת חסידות [midas chasidus: pious trait], יא? ס’איז נישט געווען קיין געזעץ פון די אלע מענטשן. און דא איז די זעלבע, די פראבלעם וואס מיר האבן געזאגט, ס’איז נישט געווען געזאגט אמת’דיג, ווייל ווי לאנג ס’איז נאר אזוי ווי א מידה [middah: trait/custom]…

משה רבינו’ס חידוש: די סיסטעמאטיזאציע פון איסור עבודה זרה און עבודת השם

די אמת’ע פראבלעם פון עבודה זרה: א סיסטעמישע קריזיס

עבודה זרה איז געווען א וועלט-ווייטע נארמאליע, נישט א פעלן פון איינציגע צדיקים

Instructor:

אבער די פראבלעם פון עבודה זרה איז נישט אז… לאמיר געדענקן, די פראבלעם פון עבודה זרה איז נישט אז קיינער גייט נישט און דינט עבודה זרה. די פראבלעם איז דאך, אפילו ס’איז דא א פאר צדיקים, שבט לוי [the tribe of Levi] האבן געדינט לכל הפחות דעם אמת, און זיי האבן אפילו נישט געדינט עבודה זרה, האט עס געהייסן עבודה זרה בשיטות [idolatry was still the dominant system]. עס איז נישט געווען קיין געזעץ פון די אלע מענטשן.

און דא איז די זעלבע, די פראבלעם וואס מיר האבן געזאגט, איז נישט געווען געזאגט אמת’דיג, ווייל ווילאנג ס’איז דא אזא מין מנהג אבותינו [family custom of our forefathers] אז מיר דינען נישט עבודה זרה, און מ’האט עס געהאלטן זייער גוט, און מ’האט געדענקט, און ביי אונז איז נישט איינגעפירט. אבער למעשה [in practice], אויב די גאנצע עולם [world] און די גאנצע וועלט, להבדיל מצרים [Egypt, to distinguish], אלע דינען די געטשקעס דארטן, צוביסלעך מ’ווייסט נישט מער פונעם אויבערשטן. דאס איז די פאקט.

משה רבינו’ס מיסיע: צוריקברענגען אברהם אבינו’ס חידוש און מאכן עס א מצוה

יציאת מצרים און מתן תורה: דער אנהייב פון א נייע סיסטעם

Instructor:

איז געקומען משה רבינו [Moses our teacher] ביי יציאת מצרים [the Exodus from Egypt], און דאס איז דער טייטש פון יציאת מצרים. אמת, דאס מיינט מתן תורה [the Giving of the Torah], עס איז נישט גלייך ביי יציאת מצרים, אבער אין דעם זין הייסט מתן תורה יציאת מצרים. פארשטייסט? משה רבינו קומט מיט א נייע חידוש [innovation], און ער האט געזאגט, צוריקגעגאנגען, צוריקגעברענגט די נושא [topic] פון אברהם אבינו [Abraham our forefather], אז מ’דינט נישט עבודה זרה, און ער האט אפילו צוגעלייגט אז ס’איז א מצוה [commandment].

דער רמב”ם’ס ביאור אויף “מה שמו” – די פראבלעם פון גאט’ס נאמען

די צוויי פראבלעמען: ווער האט געשיקט און ווער איז דער אויבערשטער?

Instructor:

דער רמב”ם [Rambam/Maimonides] מסביר באריכות גדול [explains at great length] דעם נושא פון די שליחות [mission] פון משה רבינו אין פרשת שמות [the Torah portion of Shemot/Exodus], אז משה רבינו האט געזאגט “מה שמו מה אומר אליהם” [What is His name? What shall I say to them?], טייטש דער רמב”ם, יא? דא דארף מען מסביר זיין דעם נקודה [point], טייטש דער רמב”ם, וואס הייסט “מה שמו”? ווען ער זאגט א נאמען, ווייסט עפעס? איך קען דיר זאגן א נאמען פון היינט ביז מארגן, מיינט עס גארנישט. רוף עס אזוי, רוף עס אזוי. וואס מיינט עס צו זאגן?

טייטש דער רמב”ם אז ס’מוז זיין אז מ’זאגט השם השם [one must say God’s actual name]. ווען משה רבינו האט געפרעגט, די אידן האבן געזאגט ער גייט מיך נישט גלייבן, יא? זאגט דער רמב”ם ס’איז געווען צוויי אנדערע פראבלעמען. איין פראבלעם איז, ווער זאגט אז דער אויבערשטער האט דיך געשיקט? אויף דעם קען אפשר העלפן א מופת [a miraculous sign]. אבער א צווייטע פראבלעם, א גרעסערע פראבלעם איז “מי השם?” [Who is God?] ווער זאגט אז ס’איז דא אן אויבערשטער?

די אידן אין מצרים: עובדי עבודה זרה, נישט אפיקורסים

Instructor:

זאגט דער רמב”ם, דאס מיינט אז ס’איז געווען מענטשן וואס האבן נישט געגלייבט אינעם אויבערשטן. דער רמב”ם איז זייער ברוגז ווען דער רמב”ם זאגט חלילה [God forbid] אז ס’איז געווען אידן וואס האבן נישט געגלייבט אינעם אויבערשטן, אלע האבן געגלייבט אינעם אויבערשטן, נאר דאס פארשטייט דער רמב”ם, ער זאגט נישט אז זיי זענען געווען אפיקורסים [heretics], דער רמב”ם זאגט זיי זענען געווען עובדי עבודה זרה [idol worshippers]. זיי האבן געוואוסט אז ס’איז דא די אלע כוחות [forces] אינצווישן, דאס איז ערשט נישט געווען די שאלה.

דער רמב”ם זאגט, די פראבלעם, וויבאלד ווען מען לעבט אין די נארמאלע סדר העולם [natural order of the world], איז זייער שווער צו רעדן וועגן אהיה אשר אהיה [I Am That I Am]. וואס דער רמב”ם טייטשט ‘אהיה אשר אהיה’, וואס האט משה אויפגעטון? זאגט דער רמב”ם, משה רבינו האט געפרעגט דעם אייבערשטן “ואמרו לי מה שמו מה אומר אליהם?” [And they will say to me, ‘What is His name?’ What shall I say to them?], זאגן א ווארט קען זיך נישט העלפן.

“אהיה אשר אהיה” – א פילאסאפישע ראיה אין קורצע פארם

דער רמב”ם’ס טייטש: מחויב המציאות – דער נויטווענדיגער עקזיסטענץ

Instructor:

אמת, אמת, נאך א גוטע קשיא [good question]. ער זאגט דער רמב”ם, ס’מוז זיין אז ‘אהיה אשר אהיה’, איך האב שווער מעג אזוי זאגן, אז זאגט דער רמב”ם אז דאס מוז זיין, אז דאס איז א זייער קורצע וועג צו מסביר זיין פאר מענטשן דעם מציאות ראשון [the First Existent]. ס’מוז זיין א שטיקל פרוף [proof] בקיצור גדול [in great brevity], דער רמב”ם איז מסביר וויאזוי ס’קען זיין, און ער זאגט דאך פאר רב סעדיה גאון [Rav Saadia Gaon] אז ‘אהיה’ איז טייטש א מחויב המציאות [the Necessary Existent], הנמצא אשר נמצא [the Existent who exists], און דערפאר סאמהאו דאס איז א וועג פון אויסלערנען, דאס איז א שטיקל ראיה [proof], עס איז נישט סתם געזאגט א ווארט, איך קען אויך זאגן א ווארט.

שם השם [God’s name], עס איז אויסגעזאגט א קיצור [abbreviation] פון שער היחוד [the Gate of Unity], לפי דרכם, לפי השגתם [according to their way, according to their understanding]. יא, דער רמב”ם האלט אז אלע שמות [names] זענען… אוקעי.

דער רמב”ם’ס פשט: א פילאסאפישע ווערזיע פון שער היחוד

Instructor:

אזוי טייטשט דער רמב”ם די פרשה [Torah portion] פון “מה שמו”, אז “מה שמו” מוז זיין צום אויסגעזאגט, ער זעט אויסגעזענט אויף א ווערזשן, דער רמב”ם האט גערעדט אויף א אנדערע חכמת הקבלה [wisdom of Kabbalah], עפעס א נוסח [version] פון שער היחוד, ער האט זיך אויסגעזענט, אנדערש איז נישטא קיין וועג, ווייל צו זאגן אז עס מוז זיין א גאט, איז זיך דאך גענוג געטער געווען, עס איז אן א שיעור [without measure] געטער, מצרים איז געווען א גאנצע בוק פון געטער, איז קיינעם נישט געפעלט קיין גאט, עס האט געפעלט דעי איינס, דעי ה’ אחד [God is One], דעי איינציגער גאט, דעי זאך וואס איז פאר אלעס, און צו זאגן אז עס האט נאך א נאמען, נאכאמאל דאס לייגן אין די ליסט, צו לייגן נאך איין גאט, איז נישט דאס ווארט, אה ער איז שטערקער, ווער עס איז שטערקער, דארף מען זיך מסביר זיין, נישט איינער שטערקער, עס איז אן אנדערע סארט זאך ווי די אלע געטער, די אלע געטער זענען ספעציפישע זבובים גפנים [specific flies and vines – i.e., particular deities], אדער ספעציפיק הגדרות כוחות הטבע [specific definitions of natural forces], די אלע הגדרות [definitions], און איך מוז זאגן עפעס וואס איז פאר די אלע הגדרות, וכולי וכולי וכולי [and so on and so forth], און דאס איז ער מסביר געווען.

פראגע און תשובה: ווי אזוי איז דאס אזוי פשוט?

Student:

[Question about the simplicity of this insight]

Instructor:

ווען דער ערשטער האט עס אויסגעזאגט, זעסטו דא עבודה זרה אויף די וועלט? אדער עמיצער זעט דא טויזנטער עבודה זרה’ס אין אינדיע. ס’איז נישט איינגעפאלן פאר קיינעם? ס’איז א סאך חילוקים [distinctions], מען קען אריינגיין טיפער. וואס איך מיין אמת’דיגערהייט. ס’איז דא סאך אזא, זאגט דיך עס אלעמאל, ס’איז דא סאך סאך בעסיג זאכן וואס מען האט איינמאל דערפונדן, ס’איז אמאל נתגלה [revealed] געווארן, און דעמאלט, אהיה אשר אהיה, האט דער אייבערשטער אויסגעזאגט פאר די אידן, יא ער טראכט אריין, ס’איז זייער פשוט, אמת’דיג פארשטיין איז טיפער, אבער יעדע אינגל קען עס פארשטיין.

די צוויי מצוות אין מצרים: פסח און מילה

קרבן פסח – ביטול עבודה זרה דורך שחיטת דעם טלה

Instructor:

משה רבינו קומט מיט א ריזיגע חידוש צו אידן, די זעלבע חידוש פון אברהם אבינו, אבער זיי האבן עס פארגעסן, און געזאגט, קודם כל [first of all] אז ס’איז דא א גאט, נישט אז ס’איז דא א גאט אין די סענס אז ס’ספעציפישע תהילה [specific praise] זענען געווען תאותן [their desires], איך מיין אז דער רמב”ן [Ramban/Nachmanides] אפשר מיינט, האט דאס געמיינט, אבער עס איז נישט דאס דער פשט [plain meaning] פון דעם רמב”ם, נאר אז ס’איז דא א גאט אין די סענס נישט דער אלהים [the gods], נאר דער להבדיל אלהים [the God, to distinguish], א גרויסן חידוש האט ער זיי געזאגט.

יא יא אמת, דאס זאגט מען אין ישראל אשר… דאס איז גענוג פאר דעם רמב”ם. אקעי, עניוועיס, אלץ גוטע קשיות מיט תירוצים [good questions with answers], אבער דאס זאגט דער רמב”ם, און חוץ פון דעם האט עס אויך געזאגט די תורה, עס זאגט שפעטער אז דאס האט ער שוין געגעבן דעמאלטס, ווייל דער רמב”ם איז דער וואס זאגט דאס מיינט ער, אויך איז דא שוין מדרשים [Midrashic sources] וואס זאגן, אז וואס דער אייבערשטער האט שפעטער געגעבן אלע מצוות [commandments], לילך עולם ואחרים [to go to the world and others], מיט די אלע עונשים [punishments] פון עבודה זרה, וואס איז שוין ממש געמאכט געווארן א געזעץ, אבער משה רבינו אין מצרים האט שוין אנגעהויבן מיט דעם.

וואס האט ער געטון? געגעבן צוויי מצוות, וואס דו געדענקסט? דאס שטייט אין מדרש, יא? ער האט געדארפט האבן עפעס א זכות [merit], ער האט געדארפט עפעס א זכות, ער האט געדארפט עפעס אויפטון די יציאת מצרים, און וואס איז געווען די איין מצוה? פסח [Passover sacrifice]. וואס איז פסח? זאגט דער רמב”ם, פסח איז ביטול עבודה זרה [nullification of idolatry].

דאס איז איינע פון די רמב”ם’ס גרויסע ראיות [proofs], אז קרבנות [sacrifices] האט צו טון מיט אנטי עבודה זרה, ווייל ער ברענגט, עס שטייט שוין אין תרגום [Targum – Aramaic translation] און נאך אזוי, ער ברענגט שוין א פריערדיגע מקור [earlier source], אז פארוואס האבן זיי געשאכטן, ער טייטשט דעם פסוק [verse] ביי משה, פארוואס האבן זיי געשאכטן דעם טלה [lamb]? ווייל די מצריים [Egyptians] האבן געדינט דעם טלה.

אין אנדערע ווערטער, משה רבינו לערנט זיי אויס נישט נאר אז עס איז דא א גאט, דאס איז משה אליין, ער לערנט זיי אויך אויס מצוות, און ער זאגט אז דער אייבערשטער האט געהייסט שעכטן די געטשקע [slaughter the idol]. וואס זאל שעכטן די געטשקע? עס האט זיך טאקע אנגעהויבן מיט’ן טלה, עס איז נישט קיין ווערטל, און אפשר האט דער שעפסטער [Aries – the ram constellation] טאקע אפילו א שייכות [connection] דערצו, איך ווייס נישט! אז דו ווייזט ווי א שטארקע פוינט די יציאת מצרים איז געווען, אז דאס איז געווען די נקודה. אז ער איז מחדש [innovating] געווען די איסור עבודה זרה [prohibition of idolatry], מיט די קרבן פסח [Passover sacrifice] האבן זיי געשאכטן די עבודה זרה פון מצרים. די גרעסטע עבודה זרה, אזוי ווי דער טלה איז דער ראש המזלות [head of the constellations], וואס עס איז…

פראגע און תשובה: די שטרוקטור פון קרבנות

Student:

אה, ער גייט עס ביידע, עס אינקלוד ביידע, אלע קרבנות אינקלוד די ביידע זאכן אין א געוויסע זין. פארוואס? ווייל א חלק איז אזוי זאגט ער, וואס דארף מען פארברענען, א חלק איז מען עסט, א חלק פארברענט מען פאר די קליפה [shell/husk – Kabbalistic term for evil forces], א חלק עסט מען אלס א קרבן פאר’ן אייבערשטן. עפעס אזוי… עס ווארפט דאך אינגאנצן ארויס…

Student:

די אבדזשעקט [objective] פון יציאת מצרים איז געווען דאס? די גאנצע אבדזשעקט פון יציאת מצרים דאס איז געווען?

Instructor:

יא, יא, יא… דאס איז דער רמב”ם’ס פשט אין “אשר קבצנו ממקומות עבודתו” [who gathered us from the places of His service]. ער זאגט פאר אברהם. יא, יא, אוודאי. פארוואס נישט? ווייל ער איז געבליבן ביי די דעה [opinion], ער גייט אלעמאל צוריק אזוי ווי ער איז געגאנגען ביי אברהם און יצחק. דאס איז א ריזיגע חידוש אז ער זאל אונטערנעמען א נייע סארט עצה [plan] פאר די גאנצע זאך.

מילה – דאס פאזיטיווע: עבודת השם

Instructor:

אבער די עצה איז די צוויי זאכן, קודם כל די ידיעה [knowledge], ידיעה… שיעש אליהם [that there is a God], צו יעטש… אז ס’איז דא דער איין, דער ערשטער גאט, דאס האט מען זייער שפעטער אויסגעפילט, דאס האט מען אויסגעזאגט בדרך קיצור [in a brief manner]. דער רמב”ם זאגט אז עס איז אויסגעדינט, דער רמב”ם איז דאך א חידוש, דער רמב”ם טייטשט אויף דעם ‘מה שמו’, אז סאמהאו, אפשר דאס וואס דו זאגסט, אפשר נישט ממש, אבער דאס וואס מען זאגט, וואס איז דאך פשוט אז עס מוז דאך זיין א עבודה [work/effort], קען זיין דאס אז דאס איז א חידוש? אפשר פאר עס איז געווען אהיה אשר אהיה האט מען עס נישט געכאפט. קען זיין אז עס איז זייער סימפל, אבער עס איז סימפל ווייל איינער האט דאך עס אויסגעלערנט.

ווען דער ערשטער האט עס אויסגעזאגט, זעסטו דא עבודה זרה אויף די וועלט? אדער עמיצער זעט דא טויזנטער עבודה זרה’ס אין אינדיע. ס’איז נישט איינגעפאלן פאר קיינעם? ס’איז א סאך חילוקים, מען קען אריינגיין טיפער. וואס איך מיין אמת’דיגערהייט. ס’איז דא סאך אזא, זאגט דיך עס אלעמאל, ס’איז דא סאך סאך בעסיג זאכן וואס מען האט איינמאל דערפונדן, ס’איז אמאל נתגלה געווארן, און דעמאלט, אהיה אשר אהיה, האט דער אייבערשטער אויסגעזאגט פאר די אידן, יא ער טראכט אריין, ס’איז זייער פשוט, אמת’דיג פארשטיין איז טיפער, אבער יעדע אינגל קען עס פארשטיין.

ס’איז געווען דעסטמאל משה רבינו אויסגעלערנט פאר די אידן, און דערויסגעלערנט אז עס איז נישט גענוג דעסטמאל צו טון, מ’דארף אויכעט שחטן עבודה זרה, מ’דארף נעמען די עבודה זרה נעמען שחטן, מבער זיין [nullify], מבטל זיין [cancel], דורך דעם עס האט נישט זיין מער דעיס ‘אלוקיכם עמכם’ [your gods are with you], ס’איז דיינע קינדער און נאמן הטעות [and the name of error], אויב מ’וואלט געשחטן וואלט ווייטער געדינט דעם טלה, ווייל ס’איז דער רשע המזלות [head of the constellations], ס’איז דער גרעסטער מלאך [angel], ס’קומט זיך אים אסאך כבוד [much honor], וואלטן די קינדער צוריק וואלטן געפאלן צו עבודה זרה.

וויבאלד די עיקר [main point] איז דער תיקון [rectification] פון משה רבינו’ס פאר די קינדער, ס’איז ממשיך זיין [continuing] דער זאך, ס’איז דאס זאגט מען די יעצטיגע מאכן א נייע ענין [matter] פון שחטן עבודה זרה, צו ברעכן עבודה זרה, דאך עפעס צו ברעכן די עבודה זרה דארט פאר אלע עמלקים indications דער עמלק איז weaker. ס’איז אלץ פארט פון די זאך, נאר דאס צו ברעכן עבודה זרה… און האסט געזאלט אויך מאכן עבודת השם [service of God]. איך האב געוואלט טראכטן אז דאן פסח איז צו ברעכן די עבודה זרה, און דאן מילה [circumcision] איז עפעס עבודת השם.

דער רמב”ם אליין זאגט אז איינער פון די טעמים [reasons] פון מילה איז עס א סימן בבשרנו [sign in our flesh] אז עס איז גלייבן אין דער אייבערשטער. אז דאס זענען די מאמינים [believers], און דאס איז געווען, אברהם אבינו האט שוין דאס געמאכט, און משה האט עס געמאכט פאר א מצווה, ווייטער. אבער מילה, דאס שטייט נישט ממש אין די פרשה האבן דאס געמאכט, נאר א דרשה [homiletical interpretation] אויכעט. על כל פנים [in any case], דער פסח, קורבן פסח, דעיס איז דער רמב”ם איז פרשטעט אויף קורבן פסח, און דאס איז געווען א ריכטיגע חידוש פון יציאת מצרים.

דער רמב”ם’ס גרויסע תזה: דער אמת’ער טייטש פון יציאת מצרים

מצרים אלס מעטאפאר און פאקט: דער עולם פון עבודה זרה

Instructor:

אן אנדערע ווערטל אין א סכנה איז נישט פשט אז דעיס דער אייבערשטער האט נישט ארויסגענומען פון מצרים, דאס ווייסט און דאס ווייזט א נייע זאך וועגן דער אייבערשטער. דער וואס ווייסט דער אייבערשטער, דער איז ‘מה שמו’, אויב וואס טוט עס אלץ? די איסור עבודה זרה און דער חידוש פון עבודת השם. עס איז געווען כדי [in order to]… יציאת מצרים איז די צייט. און ווער עס וויל טייטשן א ביסל מער אזוי ווי דרך משל [as an allegory], וואס די מקובלים [Kabbalists] גייען אינגאנצן זאגן אזוי, איז צו זאגן אז מצרים איז דער עולם העבודה זרה [the world of idolatry], דער עולם הכוכבים ומזלות ומלאכים וכו’ [the world of stars and constellations and angels, etc.], און ארויסגיין פון מצרים טייטש מיט צעברעכן דאס. דער מעטאפארישער יציאת מצרים, און דאס האט מען טאקע געטון ביי דער פאקט שיציאת מצרים. עס איז נישט נאר א משל [parable] אז מצרים איז א משל פאר עבודה זרה. ביי יציאת מצרים האבן אנגעהויבן די ערשטע די זאך פון משה רבינו, פון צעברעכן עבודה זרה און פון מאכן מצוות און עבודת השם.

דער גרויסער חידוש: א סיסטעם וואס מען קען איבערגעבן צו קינדער

“מה נשתנה” – פארוואס מען רעדט אזוי סאך פאר די קינדער

Instructor:

און דאס איז א זאך וואס איז… פארדעם רעדט מען אזוי סאך פאר די קינדער פון מצרים, עס שטייט אין פסוק, מה נשתנה [What is different? – the Four Questions], די אלע זאכן. ווייל דאס איז דער עיקר חידוש, איז נישט אז עס קען זיין א צדיק וואס ווייסט, א חכם יחיד בדורו [a unique sage in his generation] וואס ווייסט פונעם אייבערשטן. דאס איז געווען אלעמאל, עס קען אלעמאל זיין, סיי ביי די גויים, סיי ביי אידן. נישט דאס איז די זאך דער חידוש פון יציאת מצרים.

דער חידוש פון יציאת מצרים איז אז עס איז דא אזא סארט סיסטעם וואס מען קען איבערגעבן פאר די קינדער, און וואס די קינדער גייען נישט פארגעסן דערפון, עס איז דא אלעמאל ניסיונות [tests/trials] פון עבודה זרה אפילו. עס האט געלונגען, יא. עס האט געלונגען די סיסטעם, עס איז יעצט שוין א לאנגע צייט צוריק, עס איז נאך אלס דא אידן וואס דינען נישט עבודה זרה, נישט נאר אידן, ווען אלע גויים האבן זיך שוין אויסגעלערנט דערפון. עס האט גאנץ גוט געלונגען די סיסטעם, און די סיסטעם איז געבויט אויף די איסור עבודה זרה און חידוש פון עבודת השם.

פראגע און תשובה: ווען איז דאס געשען?

Student:

וואס איז געווען ביי יציאת מצרים? עס איז געמאכט געווארן כלא היה [as if it never was], אדער… אז נישט דאס איז די זאך… אדער קען מען זאגן אז עס איז דעמאלטס?

Instructor:

בשעת [at the time of], מיין פשט איז אז, דער רמב”ם’ס פשט איז אז, בשעת יציאת מצרים… דעמאלטס איז עס געשען! נישט, אז ווען מען רעדט פון יציאת מצרים, רעדט מען פון די חידוש וואס איז געווארן מזמן יציאת מצרים ואילך [from the time of the Exodus onward]. אדער דו ווילסט זאגן מעטאפאריש, זאלסטו זאגן אז מצרים איז טאקע געווען דער מקור [source] פון עבודה זרה וכו’. אמת, אמת, מען קען אויך אזוי זאגן, אבער דאס איז שוין… דער רמב”ם רעדט שוין נישט פון דעם, אפשר שוין אין א אנדערע פלאץ, איך דארף טראכטן, ערשט אין דער… ווען ער רעדט פון די כהן [priest], איך דארף נאכקוקן… איך מיין אז דאס איז דער טייטש, לויט דעם פשט… דער רמב”ם האט א ביאור [explanation] א פשט אין די גאנצע יציאת מצרים…

סיכום און פארויסקוק: נאך צוויי פשטים פון דעם רמב”ן

Instructor:

איך דארף אפשר זאגן די פארקערטע פשט אין רמב”ם, באט אפשר נעקסטע וואך… האבן מיר שוין געזאגט צוויי פשטים?

Student:

איך האב נאר געזאגט איינס? איך האב נאך צוויי.

Instructor:

ניין, ניין, זאל… איך האב נאך אמת, ס’איז נאך צוויי אנדערע פשטים פון דעם רמב”ן אקשולי, יא.

Student:

אמת, אבער דא איז מער פשט רמב”ן און מער קבלה [Kabbalah] רמב”ן.

יציאת מצרים און דער רמב”ם’ס חידוש: די אמת’ע חילוק צווישן אידישקייט און עבודה זרה

דער רמב”ם’ס פשט אין גאולת מצרים בכלל

דער רמב”ם דא ברענגט א פשט אין גאולת מצרים [Geulat Mitzrayim: the Redemption from Egypt] בכלל.

איך האב געוואלט זאגן די פארקערטע פשט אין רמב”ם, אבער אפשר נעקסטע וואך.

אזוי ס’איז דא דריי פשטות, איך האב שוין געזאגט צוויי פשטות.

איך האב שוין געזאגט צוויי? איך האב נאר געזאגט איינס? אה, אמת, איך האב נאך צוויי.

ניין, ניין, איך האב נאך צוויי אנדערע פשטות אין רמב”ם.

אמת, איך האב נאך עפעס, ס’איז נאך צוויי אנדערע פשטות, צוויי חידושים פון רמב”ם עקשועלי, יא, אמת.

אבער עס איז שוין 10:30.

“כי אני ה'” קעגן “אנכי ה'”: דער חידוש פון יציאת מצרים

איינס, וואס איז פריער דא? וואס איז דער שיעור, איז נישט גענוג דעיס?

כי אני ה’ [Ki Ani Hashem: For I am God] — ער זאגט נישט אנכי ה’ [Anochi Hashem: I am God], רייט? ווייל צו וויסן דער אייבערשטער, ס’איז נישט פשט מ’ווייסט דער אייבערשטער פון יציאת מצרים.

מען קען וויסן דאס ביטול עבודה זרה [bittul avodah zarah: nullification of idolatry] דורך יציאת מצרים, דעי חידוש [the innovation].

דער רמב”ם ברענגט דא הלכות עבודה זרה [Hilchot Avodah Zarah: Laws of Idolatry], ס’איז צוויי אדער דריי הלכות.

פסח [Pesach: Passover] רעדט זיך פון הלכות עבודה זרה, נישט אויב מ’וויל זאגן א שיעור פסח אין רמב”ם דארף מען זאגן הלכות עבודה זרה נישט הלכות יסודי התורה [Hilchot Yesodei HaTorah: Laws of the Foundations of the Torah].

הלכות יסודי התורה איז אמת אלעמאל, איך מיין ס’איז נישט קיין סתירה [stirah: contradiction].

אבער ס’איז נישט דער חידוש פון יציאת מצרים איז ביטול עבודה זרה, אבער דאס איז א זאך וואס איז א חידוש, דער פראקטישע.

דער רמב”ם’ס סיסטעם: שיהיה בעולם תמיד ידיעת השם

דאס איז דא א סיסטעם וואס דער רמב”ם זאגט שיהיה בעולם תמיד ידיעת השם [sheyihyeh ba’olam tamid yedi’at Hashem: that there should always be knowledge of God in the world], דאס איז א סאך א גרעסערע חידוש פון אנכי ה’ אלקיך פון יציאת מצרים.

ווייל דאס איז אלעמאל געווען די יחידי סגולה [yechidei segulah: exceptional individuals], ס’איז א שכל’דיגע זאך, מ’קען אנקומען דערצו, ס’איז אלעמאל דא.

דאס איז א זאך וואס רעדט זיך אין דעם חג [chag: holiday], עד היום הזה [ad hayom hazeh: until this very day] פארשטייט מען נישט אזוי דעם חידוש, איך פארשטיי עס נישט, איך מוז זאגן אז עס איז מיר זייער שווער, ווייל איך האב דאך אלעמאל די קשיא [kushya: question] “מה נשתנה” [Mah Nishtanah: “What is different?” — the Four Questions], די קינדער פארשטייען דאך טאקע נישט, און כולי האי [kuli hai: all this] ואולי [ulai: perhaps] עפעס מ’דארף פארשטיין, ס’איז א גאר טיף שווערע זאך מסביר צו זיין, ס’איז נישט אזוי סימפל.

אבער סוף כל סוף [sof kol sof: in the end]… ניין, א ביסל ארבעט איז עס, אבער ס’לוינט זיך טאקע פאר דעם גאנצן חלק, עפעס פארשטיין דא.

די פראקטישע תוצאה: אידן זונדערן זיך אפ פון די אומות

דו האסט דאך קודם [kodem: first] א ריזיגע רעיון, מ’דארף זיך קריגן מיט די גאנצע וועלט לכבוד דעם [lichvod dem: for the sake of this], איך מיין יא.

אזוי ווי איך זאג, די השקפה [hashkafah: worldview] פון עכ”ם [akum: non-Jews] ער זאגט אז ס’איז נאך דא קושיות [kushyot: questions], ס’איז אמת, ס’איז אן אנדערע השקפה.

אבער א גרויסע חלק, אידן זונדערן זיך אפ, דער רמב”ם אין גאנץ הלכות עבודה זרה “כשם שישראל מובדל מן אומות העולם מן עובדי עבודה זרה בדעותיהם” [k’shem she’Yisrael muvdal min umot ha’olam min ovdei avodah zarah b’de’oteihem: just as Israel is separated from the nations of the world — from idol worshippers — in their beliefs], מ’דארף זיין מובדל במעשים [muvdal b’ma’asim: separated in actions], נישט עסן זייער ברויט, נישט טרינקען זייער וויין, נישט עסן זייער פלייש, אלעס נאר וועגן דעם, נישט ווייל עס איז דא איין מענטש וואס ווייסט דעם אייבערשטן.

עס קען זיין א גוי וואס פרעסט חזיר [chazer: pig/pork] און ער ווייסט דעם אייבערשטן, ער מאכט זיך עפעס א חקירה [chakirah: philosophical inquiry] דארט. אבער אונז קריגן אונז זיך קריגן מיט די גאנצע וועלט, IT’S TRUE, מ’מוז זיך קריגן מיט די גאנצע וועלט נאר ווייל מ’טענה’ט אז זייער דרך גייט נאך די אייניקלעך, חלק ד’ [chelek dalet: part four] רמב”ם מיט די נשים [nashim: women] די קינדער די פשוט’ע מענטשן מיינען אז אונז נאך אמאל אונז האלטן זיך אזוי גרויס.

גייען פארגעסן פון דעם אייבערשטן און אונז גייען יא געדענקען אבער אויך נאר מיט זאגן ווייל אונז ווייסט אונז פארשטייען דאך אויך נישט וואס ער מיינט, לעצט מיר שבו בתפיסה [shavu b’tfisah: we return to grasping] ביי.

אונז זאגן AT LEAST שמע ישראל [Shema Yisrael: Hear O Israel], AT LEAST אונז זאגן שמע ישראל דריי געטער אזוי ווי זיי זאגן, AT LEAST אונז זאגן השם אחד [Hashem echad: God is One], און לכבוד דעם האבן מיר געמאכט די גאנצע זאך, דאס איז דאך א גרויסע חידוש, דאס איז תוספות יו”ט [Tosafot Yom Tov: a classical Torah commentary] אבער עס איז נישט קיין דבר פשוט [davar pashut: simple matter] פאר מיר.

מ’דארף נאך א געוויסע זין דארף מען עס פשוט פארשטיין, מ’מוז גיין לערנען אנדערע מאל, NEXT WEEK איז בעסער וואס האט נישט די פרעשור.

אבער דאס איז א זייער שווערע זאך, מ’מיינט עס א גרויסע RISK א גרויסע אויפטו, עס האט אמת’דיג א סך אויפגעטון.

די אמת’ע חילוק צווישן אידישקייט און קריסטנטום

איך מיין קענסט טראכטן, איך מיין אונז געדענקען נישט די צייטן פון משה רבינו ווען ער האט זיך געקריגט מיט די כנענים [Kena’anim: Canaanites] דארט, אבער די אידן וואס זענען זיך געקריגט מיט די מינים [minim: heretics] איז אביסל מער קאמפליצירט ווייל זיי גלייבן דאך אויך אין די אחדות השם [achdut Hashem: unity of God].

אבער אידן וואס זענען געווען יארן פאר טויזנט יאר און זיך געאקשנ’ט זיך נישט צו שמד’ן [shmad: apostasy/forced conversion] נאר וועגן א דקדוק [dikduk: fine point], דאס דארף מען ארויסהאבן.

וואס די גאנצע חילוק פון אידישקייט מיט CHRISTIANITY איז, ער גלייבט אויך אין א גאט, נאר וואס זאגן אונז אויף זיי?

וואס זאגן די חכמי התורה [chachmei haTorah: Torah sages] אפילו מ’קען זאגן גאט האט גאט א זון פאר בחינות [bechinot: aspects], על פי קבלה [al pi kabbalah: according to Kabbalah] קען מען אלעס פארענטפערן.

ניין, וואס זאגן אונז?

וואס זאגן אונז?

וואס איז דער אמת’דיגער תירוץ [teiretz: answer] אויף די קשיא?

וואס וואלט דער רמב”ם געזאגט?

פאר וואס מ’האט גענומען די אידן פאר טויזנט יאר וואס מ’האט געזאגט: קום אהער מאך דיך פאר א נער, בייג דיך פאר דעם צלם [tzelem: idol/image] און ס’וועט זיין גוט.

וואס האבן די אידן געזאגט?

עס איז עבודה זרה, אוקיי, אבער לאמיר טראכטן טיפער, אונז זענען מקיש [makish: comparing/equating] אז ס’איז גאר אז ס’איז דא כוחות [kochot: powers/forces] מיט די אלע זאכן וואס זיי זאגן עס איז דא בחינות, ער זאגט צה”ל [tzahal: acronym, unclear in context] דא WHATEVER רוח הקודש [ruach hakodesh: holy spirit], עס איז נישטא קיין אזא בחינה די שכינה [Shechinah: Divine Presence] איז דא אלס בחינות.

וואס זאגן אונז?

וואס איז דער אמת’דיגער תירוץ?

דער רמב”ם’ס ענטפער: עס איז א נברא

איך זאג שוין אז ס’איז נישט קיין MISTAKE וויאזוי זיי פארשטייען עס, דאס איז שוין פרטים [pratim: details] מ’קען זיך דא קריגן.

וואס אונז זאגן אמת’דיג איז אז אלעס איז פיינע ווערטער אבער אונז האלטן אז ענקערע קינדער דינען דעם יוזל [Yozel: derogatory term for Jesus] און דינען נישט דעם אייבערשטן, אזוי האלטן אונז.

מ’קען זאגן פון היינט ביז מארגן אז אלעס איז איינס, קיינער פארשטייט דאס נישט, דער רמב”ם זאגט דאס נישט, אפשר די גרויסע חכמים [chachamim: sages] פארשטייען, אפשר די מלאכים [malachim: angels] פארשטייען עס.

אפשר פארשטייען די מלאכים און אויך נישט, איך מיין ס’איז צו טיף!

די קינדער זיכער פארשטייען עס נישט. די קינדער דינען א מענטש, א נברא [nivra: created being].

דאס איז דער פאקט, דאס איז אמת, true. וואס דינט א קריסט? ער דינט א נברא.

In the end, ער זאגט, עס פרעגן די גלחים [galochim: priests], מען דארף מסביר זיין [mesbir zayn: to explain]. עס מיינט יא, עס מיינט נישט, ס’איז א בחינה, ס’איז אראפ, ס’איז ארויף.

In reality דאס דינט ער. אונזערע אידן זאגן, אונז גייען זיך אקשנ’ען מיט מסירות נפש [mesirut nefesh: self-sacrifice], כדי [kedei: in order that] אז די קינדער זאלן, ווען מ’פרעגן וועלכע וויפיל געטער איז דא, זאלן זאגן איינס. That’s all. פאר דעם אויפטון.

נישט זאגן איינס וואס איז דריי, וואס איז בחינות. פארדעם, פארדעם, right?

חוץ נאך וואס ס’איז שטותים [shtuyot: nonsense], איך גיי נישט אריין אין דעם, יעדע עבודה זרה מישט זיך אריין אמאל שטותים מיט לאקשן [lokshen: noodles — Yiddish idiom for nonsense], דעמענטס [elements], צווייפלס [doubts]. דאס איז דאך נישט דער עיקר [ikar: essence]. דער עיקר איז נאר די זאך.

און לכבוד דעם זענען מיר אידן. דאס איז געווען משה רבינו’ס חידוש ביי יציאת מצרים, מיינען דער אייבערשטער האט געשיקט משה.

עס איז א ריזיגע זאך. ס’איז א גרויסע חילוק.

יעדע פיצי פיצי זאך אין שורש [shoresh: root] האט א ריזיגע תוצאה [totzaah: result] שפעטער.

אמת, אמת, מ’קען זאגן דאס. ס’איז נישט א fundamental זאך. אפילו א משל [mashal: parable] אנדערש, קען זיין, קען זיין, קען זיין אן אנדערע זאך.

דער פונדאמענטאלער חילוק: די ריכטונג פון חינוך

Yeah, אבער דארפסט פארשטיין, ס’איז נישט פשט אז אונז רעדן זיך איין אז אונזערע קינדער פארשטייען די גאנצע אמת וויאזוי ס’איז.

ס’איז דא איין גרויסע חילוק. אז וויאזוי מ’האט אראפגעברענגט די מעשה [ma’aseh: deed/story] פון דעם גרויסן באשעפער צו פארשטיין אויף א קליינע level.

מען קען נאך דערויף האבן טענות [te’anot: claims/arguments], אז וואס איז דאס, די סתירה [stirah: contradiction] קען מען פארשטיין. אבער דאך פארשטייט מען גארנישט, מ’קען נאר זאגן.

שאלה: וועגן די בחינות אין קבלה

תלמיד: וואס מיינסטו?

מגיד שיעור: דאס איז נאך א reason, איך האב נישט געזאגט, דאס איז נאך א טענה ביי עבודה זרה, איך קען דאך נישט זאגן אלע טענות אויף איינמאל.

מצד שני [mitzad sheini: on the other hand] האבן מיר א solution פאר יענע טענה, ווען אונז מאכן אויך געוויסע משלים [meshalim: parables], אבער אונז אקשנ’ען זיך זייער שטארק צו זאגן אז ס’איז נאר א משל.

זיי אקשנ’ען זיך נישט אזוי שטארק. דאס איז די חילוק, יא?

דער רשב”ש’ס קושיא: דריי קעגן צען

איך האב א סאך חברים [chaverim: friends] וואס מוטשען זיך אלעמאל, וואס איז די חילוק אין קבלה, אידן האבן דאך אויך.

דער רשב”ש [Rashbash: R. Shlomo ben Shimon Duran] האט שוין איינמאל געזאגט, יא, אז די גוים גלייבן אין דריי און אונז גלייבן אין צען, וואס איז די גרויסע חילוק? יא?

קען זיין די קשיא, right? קען זיין א תירוץ.

יא, דער רשב”ש ברענגט אז איינער האט געזאגט פאר איינעם פון די מקובלים [mekubalim: Kabbalists], אז די גוים מאמינים השלוש ואתם מאמינים העשירית [ma’aminim hashalosh v’atem ma’aminim ha’asirit: believe in the three and you believe in the ten]. איינער האט געזאגט אז ס’איז אמת’דיג גלייך, זיי זאגן אויך אז ס’איז אמת’דיג גלייך.

So, ס’איז דא חילוקים [chilukim: distinctions] אין תורת הקבלה [Torat haKabbalah: Kabbalistic teachings] עפ”י עומק [al pi omek: according to depth] אין אלע מיני זאכן.

דער אמת’דיגער חילוק: וואס מען זאגט די קינדער

דער בעיסיק חילוק אין די רעאליטי איז אזוי, אז ביי די אידן זאגט מען פאר די קינדער עס איז איין גאט, נאכדעם זאגט מען פאר די גרויסע מקובלים וואס זיי זאגן צולאות [tzelaot: unclear term] אז דא זענען צען.

ביי די גוים זאגט מען פאר די קינדער אז דא זענען דריי. נאכדעם די גרויסע חכמים ווייסן אז עס איז איינס. פארשטייסטו דעם חילוק?

מען זאגט… מען זאגט אז עס איז דא דריי. רייט, רייט. ס’איז דער ריזיגער חילוק אין די חינוך [chinuch: education].

דער עיקר חילוק פון אידישקייט מיט גוישקייט, אפילו ביי עבודה זרה, די עובדי עבודה זרה [ovdei avodah zarah: idol worshippers], זיי האבן אויך געזאגט ‘כדלה לעילא’ [kidlah le’eila: as mentioned above], אבער דאס זאגן די חכמים, וואס זאגן דאס? די פשוט’ע מענטשן האבן געוואוסט וויפיל געטער עס איז דא, פינף און צוואנציג, ווייסטו, זעקס הונדערט, דאס ווייסט א נארמאלער מענטש. א חכם זאגט יא, אלעס איז נאר בחינות פון איין זאך.

וואס זאגט א איד? אונז מאכן פונקט פארקערט, פאר די קינדער זאגט מען עס איז נאר דא איינס, זאלסט וויסן וויפיל בחינות, וויפיל כוחות עס זענען דא, אה, דענק אבאוט איט, פיגור איט אוט. דאס איז דער גאנצער חילוק.

דאס איז וואס דער רמב”ם איז מסביר וועגן משה רבינו. דער חידוש פון משה רבינו איז נישט געווען ‘אנכי ה’ אלקיך’ [Anochi Hashem Elokecha: I am the Lord your God]. דאס איז א מצוה [mitzvah: commandment] אמת, ס’איז דא א מצוה ‘אנכי ה’ אלקיך’ אליין, אבער די גאנצע זאך איז אנצוקומען צו דעם.

די דריי לעוועלס פון “לא יהיה לך”

אבער דער חילוק איז אמת’דיג ‘לא יהיה לך’ [Lo yihyeh lecha: You shall have no (other gods)], נישט ‘לא אלהיך’ [Lo Elohecha], ‘לא יהיה לך’ דאס איז אפשר אויך א פשוט’ע ‘לא תעשה לך’ [Lo ta’aseh lecha: You shall not make for yourself].

יא, דריטע לעוועל, ‘לא תעשה לך’ פסל וכל תמונה [pesel v’chol temunah: graven image and any likeness] וכל כיוצא בזה [v’chol kayotza bazeh: and all similar things], ווייל אפשר האסטו אמאל געוואלט מאכן עבודה זרה פארטי, יא? פארשטייסטו דעם חומש [chumash: the Five Books of Moses], אמת? זאלסטו נישט מאכן קיין שידוך [shidduch: marriage match] מיט זיי.

ס’איז דא א נפקא מינה [nafka minah: practical difference], אבער א סאך אידן האבן געטענה’ט אז עס איז דא געוויסע חסידות [Chasidut: Hasidic movements] און זאכן וואס זיי רעדן צו פיל צו זייערע רבי’ס, און מען האט כמעט [kimat: almost] געמאכט אים כמעט א גאט, און נאכדעם זאגן מיר זיי, אבער עס איז דאך נאר א בחינה, עס שטייט טאקע, עס איז אמת, אבער וואס גייט דיין קינד טראכטן? עבודה זרה איז אויך אט אמת.

די עיקר פון אידישקייט: וואס מ’זאגט די קינדער

די עיקר אידישקייט איז וואס מ’זאגט פאר די קינדער, נישט וואס מ’טראכט אמת’דיג. וואס מ’טראכט אמת’דיג איז תורה עמוקה [Torah amukah: deep Torah], יעדע זאך איז דא בחינות און מעלות [ma’alot: levels] און בחינות. עס קען זיין, איך ווייס נישט וואס איז די הלכה למעשה [halachah lema’aseh: practical law], איך זאג נאר אן איידיע [idea].

עניוועי [anyway], דעיס איז דער פשט פון יציאת מצרים אדער דער רמב”ם.

סיום: נאך צוויי פשטים צו קומען

שוין, מען דארף נאר זאגן נאך צוויי פשטים, אי”ה [im yirtzeh Hashem: God willing] נעקסטע וואך זאגן מיר אלעס נאך איין פשט, ווייס איך נישט. ביי די סדר [Seder: Passover Seder] וועלן מיר זאגן די דריטע פשט.

דאס איז די נקודה [nekudah: point].

שבעת ימים תאכלו מצות: די מדריגה פון שביעי של פסח

הקדמה – דער מנהג צו לערנען ערב יום טוב

רבותי, עס איז היינט ערב שביעי של פסח. ס’איז א מנהג צו לערנען יעדע ערב שבת ויום טוב.

עס איז אוודאי שפעט, און עס איז אלע יעדע זאך אין די תורה איז אמת, אויב מען הערט עס פארדעם, אדער נאכדעם, אדער אינמיטן.

איך וויל אונז לערנען אזוי: זיי האבן געלערנט ערב פסח א מאמר, אמת’דיג נאך די וואך פאר דעם, איך מיין שבת הגדול, ווען זיי האבן גערעדט וועגן דעם סוד פון ביעור חמץ.

דער פשט אין די פסוקים – די הדגשה פון שבעת ימים

דער פשט איז, אז עס האט דער פסוק זאגט א פאר מאל:

* “שבעת ימים תאכל מצות”

* “שבעת ימים שאור לא ימצא בבתיכם”

* “שבעת ימים תאכל מצות וביום השביעי חג לה'”

* “שבעת ימים תאכל מצות וביום השביעי עצרת לה'”

מען זעט א פאר מאל אין די פשט הפסוקים, אז אונז ביי אונז למשל כאפן נישט – איך מיין מען כאפט יא, ביי אונז כאפן נישט – עס זעט אויס אז דער ביעור חמץ, דער פעולה ממש, דער פעולה פון “תשביתו”, טוט מען אזוי ערב פסח, אדער אפשר מען גייט אריין אין פסח פילט מען מען האט שוין ארויסגעגאנגען פון די חמץ, מען הייבט אן צו עסן מצה.

די מצות עשה פון עסן מצה איז נאר די ערשטע נאכט לויט ווי די חכמים האבן געלערנט. אבער מען כאפט נישט, עס איז דא א שטארקע הדגשה אין די תורה, אז מען זאל נישט האבן חמץ, מען זאל עסן מצה, לויט ווי אונז לערנען, דער פשט פון מצה איז “יאכל את שבעת ימים”, מיט’ן פשט נישט חמץ.

צוויי בחינות אין מצה

די אנדערע זייט, דער נושא פון מצה, די הויפט שבע בחינות ביעור חמץ, עס איז דא צוויי בחינות מצה, יא?

בחינה ראשונה: מצה כמצוה מעשית

ס’איז דא א בחינה מצה וואס איז א מצוה מעשית, א חלק פון די שמחה, “על מצות ומרורים יאכלוהו”, “בערב תאכלו מצות”, ווייל דאס איז די חיוב פון די ערשטע נאכט וואס מען מאכט אן אכילת מצה.

בחינה שנייה: מצה כשלילת חמץ – דער עיקר

אבער דאס איז אפשר נישט אפילו דער עיקר פון מצה, עס איז נאר אזוי ווי א פרט אין מצה. דער עיקר פון מצה איז דאך די ביעור חמץ שבו, “שבעת ימים שאור לא ימצא בבתיכם”, “תאכלו מצות”, אז אויף דעם איז דא א פעולה נוספת אויף דעם אז מען זאל משפיל זיין דעם שאור, משפיע זיין די חמץ, כדי אז ס’זאל נישט זיין קיין חמץ אין פסח.

אבער די עיקר פעולה, די עיקר מציאות פון די מצה פון א גאנצע פסח איז בעצם נישט סתם חמץ, זיי עסן מצה און נישט חמץ. ס’איז אפילו נישט די מהירות פון די חיפזון. יא, די חיפזון דארף מען רעדן די ערשטע נאכט, דאס איז אוודאי די צייט פון רעדן פון די חיפזון פון יציאת מצרים.

דער אונטערשייד צווישן די ערשטע נאכט און די שבעת ימים

דאס איז אלעס אין די בחינה פון ארויסגיין פון די חמץ, די ערשטע זאך, די רגע וואס מ’גייט ארויס איז אויס די שטארקע פעולה, די גרויסע אזויווי חיות, די לעבעדיגקייט, מ’טוט עפעס, ס’גייט ארויס.

אבער נאכדעם איז דא זיבן טעג וואס מ’עסט מצה, און ס’זעט אויס מפורש אין די פסוקים אז די זיבן טעג איז א נייע מדריגה, א מדריגה חדשה פון די בחינות פון מצה, אנדערש ווי די בחינה פון שלילת החמץ.

פסח מצרים – איין טאג

אזוי ווי אונז קענען זען, אין פסח מצרים, אפשר אפילו אין פסח מדבר על פי פשט, אבער די הלכה איז זיכער אין פסח מצרים איז דאך געווען יום אחד, ס’איז נאר געווען איין טאג.

שטייט מפורש “כי תבואו אל הארץ”, דעמאלטס וועט זיין, מ’וועט מאכן חג המצות, מ’וועט מאכן זיבן טעג. זיבן טעג חג המצות איז נאר בשעת וואס מ’איז אנגעקומען אין ארץ ישראל. אזוי שטייט אין די “ואכלו היום הזה לחם עוני לזכרה”, און דעמאלטס “וחגותם אותו חג לה'”.

“ביום השביעי חג לה'” – דער יום טוב פון די שבעת ימים

און ס’שטייט נאכמער אין די נעקסטע פרשה, “שבעת ימים תאכל מצות וביום השביעי חג לה'”. אזוי ווי איך האב געזאגט, דאס הייסט אז דאס שטייט אויף פרשת וארא, כביכול, מיט עסן מצה זיבן טעג, און פון דעם וועט ווערן, דורך דעם “וביום השביעי” איז א חג לה’.

וואס איז “חג לה'”?

חג לה’ איז גאר א הויכע זאך, ס’שטייט נישט אויף יעדע זאך, ס’שטייט אויף סוכות, ס’שטייט אפאר מאל חג לה’. וואס איז די חג לה’ וואס איז נישט די חג די ערשטע נאכט וואס האט דאך צו טון מיט די הקרבת קרבן פסח נאך פון י”ד, פון ערב פסח, און מ’מאכט פארנאכט אויך, “ביום הראשון מקרא קודש”?

לכאורה איז דאס אלעס א המשך צו די ערשטע זאך פון די קרבן פסח. האסטו אן עקסטערע דין פון עסן מצה זיבן טעג, דהיינו נישט עסן חמץ זיבן טעג, דאס איז א נייע מדריגה, א נייע בחינה, און די בחינה האט א יום טוב.

שביעי של פסח – דער יום טוב פון די שבעת ימים

די יום טוב פון די בחינה הייסט שביעי של פסח, עס הייסט עצרת, “ביום השביעי עצרת”, אדער “ביום השביעי חג לה'”. דאס איז די יום טוב וואס האט צו טון מיט די שבעת ימים.

ס’איז די יום טוב פון די ערשטע טאג, ס’איז אמת, עס האט עקסטערע יום טוב. ס’קען זיין אז פסח אליינס, י”ד, על פי בחינת יום טוב איז נישט ממש קיין יום טוב, ס’איז נישט איסור מלאכה. ס’איז דא א מנהג, אמאל איז געווען א מנהג, יש מקומות שנהגו שלא לעשות מלאכה, אבער ס’איז נישט דא קיין מצוה פון איסור מלאכה, ס’איז נישט ממש קיין יום טוב מדאורייתא. די יום טוב פון דעם איז אוודאי די ליל הסדר, די ערשטע טאג פסח, וואס איז אלץ א המשך פון דעם.

אבער די שבעת ימים, די מדריגה וואס הייסט “שבעת ימים תאכל מצות”, די יום טוב פון דעם איז “ביום השביעי חג לה'”. די יום טוב פון עצרת של פסח, וואס שטייט עצרת, “ביום השביעי עצרת” שטייט אין פרשת ראה, אדער די חג לה’ וואס איז שביעי של פסח.

די נויטווענדיגקייט צו פארשטיין די מדריגה פון שביעי של פסח

און מ’דארף אמת’דיג פארשטיין די מדריגה, די בחינה, מ’איז נישט נאר צו רעדן וועגן דעם גענוג. געווענליך שביעי של פסח איז אלע דרשות גייען אויף קריעת ים סוף, וואס איז אוודאי א גרויסע זאך, מ’זאל לערנען אז ס’איז געווען קריעת ים סוף אין די צייט.

אבער מ’דארף געדענקען אז די פשוטו של מקרא, נאכדעם, איך מיין אז אויך די עומק הסוד, שפעטער איז דא א סוד פון קריעת ים סוף, די אריז”ל האט קאנעקטעד אביסל די סוד פון קריעת ים סוף מיט די ענין פון שביעי של פסח, אפשר וועלן מיר אביסל מסביר זיין, אפשר וועט מען עס קענען פארשטיין.

דער פשט: שביעי של פסח איז דער זיבעטער טאג פון חג המצות

אבער די פשטות, שביעי של פסח איז די חג, חג המצות, די זיבעטע טאג פון חג המצות. מ’קען זאגן, סוכות איז דאך דא די זיבעטע טאג, אדער די אכטע טאג האבן מיר דאך שמיני עצרת, ס’איז אן עצרת פון נאך זיבן טעג, דא איז עס נאך זעקס טעג, אקעי, ס’איז אביסל אנדערש.

איך האב געזען די ספורנו אפשר וויל טענה’ן אז פון אים זעט מען ניין, אז שביעי של פסח איז א נייע זאך, ס’האט מיט קריעת ים סוף, ווייל אזוי ווי שביעי של סוכות איז נישט קיין יום טוב, אם לא שמיני עצרת, וואס איז שמיני, ס’איז א נייע זאך, און ס’קען זיין אז די שמיני של פסח איז בעצם וואס אונז רופן עצרת צו שבועות.

אבער על כל פנים, די פשטות איז נישט אזוי, די פשטות איז אז שבעת ימים, אזוי שטייט בפירוש, “ביום השביעי חג לה'”, דאס שטייט שוין אמת’דיג אפילו פאר קריעת ים סוף, יא, ס’איז שוין א מצוה לדורות, ס’איז שוין געגעבן געווארן אין מצרים. און דאס איז די קדושה פון חג המצות, עס איז די יום השביעי חג לה’.

די גרויסע קשיא: פארוואס דארף מען זיבן טעג?

זאל אונז וועלן פארשטיין וואס איז די מדרגה פון חג המצות שבעת ימים לה’. וואס וואלט געפעלט ווען עס איז חג המצות איין טאג?

דאס איז נישט נאר א למדות’דיגע קשיא

דאס איז נישט נאר אז דאס איז א קשיא למדנות’דיג וואס מען קען פרעגן, עס איז דאך אפילו א יום טוב וואס איז איין טאג:

* שבועות איז איין טאג

* ראש השנה איז איין טאג

* יום כיפור איז איין טאג

מען קען גאנץ גוט מאכן ימים טובים פון איין טאג, עס פעלט נישט אויס אז די יום טוב זאל זיין זיבן טעג.

דאס איז אויך א קשיא במציאות

דאס איז אויך א קשיא במציאות, עס איז אויך א קשיא אין די הנהגה. יעדער איינער וואס מאכט פסח, ער פילט, די גרויסע קנאק פון פסח מאכט מען די ערשטע טאג, די ליל הסדר, ס’איז אוודאי א גרויסע יום טוב, א גרויסע אור, און נאכדעם שלעפט מען זיך נאך זעקס טעג חול המועד.

און ווען עס קומט שביעי של פסח, אקעי, איז נאך א יום טוב, אזא שטיקל שבת אזא, אבער מען זעט נישט פארוואס עס פעלט אויס די שבעת ימים.

א נייע “מה נשתנה”

און די תירוץ אויף דעם איז, ס’איז אן אנדערע אייער קשיא, איר קענט פרעגן א נייע מה נשתנה.

מה נשתנה הלילה הזה מכל הלילות, האבן מיר גענטפערט, מיר זענען ארויס פון מצרים די נאכט, בחיפזון יצאתם, מילא לחם עוני, וואס וועט נאר זיין די ריזן פאר דעם עסט מען נישט חמץ די ערשטע נאכט, שבכל הלילות אנו אוכלין חמץ ומצה, הלילה הזה כולו מצה.

דארף דער אינגל פרעגן נאך, ולא עוד קשה לי, פרעגט דער אינגל מארגן, שביעי של פסח פרעגט ער א נייע קשיא, פארוואס עסט… שבכל השבועות, יא, ס’איז א נייע קשיא, שבכל השבועות אנו אוכלין חמץ ומצה, הלילה השבוע הזה כולו מצה, ס’איז א גאנצע וואך, שבעת ימים תאכלו מצות. ווי קומט דאס?

די קשיא ווערט נאך שטארקער

וועסטו זאגן, די פשט איז אזוי ווי די רמב”ם זאגט, ס’איז נישט קיין חיוב צו עסן מצה, ס’איז נאר א איסור צו עסן חמץ. אקעי, שבכל השבועות מותר לאכול חמץ, איז דאך אפילו א גרעסערע קשיא, פארוואס השבוע הזה אסור?

וועסטו זאגן מיר זענען ארויס פון מצרים, זייער גוט. ווי לאנג זענען מיר ארויס פון מצרים? האבן מיר שוין געפייערט יציאת מצרים ליל הסדר. וואס איז געשען היינט אז מען מעג נישט עסן חמץ א גאנצע וואך?

דער רמב”ם’ס צוגאנג צו טעמי המצוות פון ימים טובים

און איך וויל זאגן די תירוץ וואס דער רמב”ם האט געשריבן על דרך הפשט לפי דרכו, און איך וויל עס אביסל אריינלערנען אזוי ווי אונז זעען מיר דא לעצטנס, און ארויפברענגען די פירוש אין די זוהר.

דער זוהר רעדט נישט ממש פון די קשיא, ביי שבועות כמעט מפרש די רמב”ם’ס שאלה, אבער אויך אין אפאר פלעצער וואו דער זוהר רעדט פון די סוד פון שבעת ימים תאכלו מצות, ער פרעגט געווענליך איז עס כדי צו ענטפערן אן אנדערע קשיא, צוויי אנדערע קשיות וואס ער פארענטפערט מיט דעם, אבער ס’זעט מיר אויס אז ס’האט אויך צו טון מיט פארשטיין די סוד, די מדרגה פון שבעת ימים תאכלו מצות. און נאכדעם וועלן מיר דאס מסביר זיין, רבינו האר”י אין המשך פון וואס מיר האבן געלערנט.

דער רמב”ם’ס קשיא

סאו וואס האט דער רמב”ם געזאגט? דער רמב”ם האט געפרעגט אזא קשיא. דער רמב”ם איז אלעמאל, אזויווי אלעמאל, געגאנגען זייער ברייט אין די כללות הדברים.

די וועלט פארשטייט וואס איז א יום טוב

די וועלט פארשטייט, ס’איז דא פארשידענע ימים טובים, די וועלט פארשטייט וואס איז א יום טוב פאר, מ’דארף נישט אמת’דיג, ער זאגט אליין, אז א יום טוב, ס’איז דא אלע מיני סארט מצוות, די טעם המצוות פון פארוואס ס’איז דא ימים טובים איז נישט אזוי שווער צו פארשטיין, ס’איז נישט קיין מצוה ווי שעטנז וואס מ’דארף זוכן פשטות.

אוודאי איז דא נאך עומק און נאך טיפקייטן וואס מ’קען טון, נישט נאר פארשטיין, מ’קען נאך טון אין א יום טוב נאך מער ווי די פשט. אבער דאס אז ס’איז דא א יום טוב פארשטייט יעדער:

בגשמיות

סיי בגשמיות איז עס א גוטע זאך, א מענטש זאל זיך פרייען מפעם לפעם

בענין החברה

סיי בענין א חברה, וואס ס’איז בבחינת תיקון החברה, זאל זיין אדם זאל זיך צאמקומען, מ’זאל זיך פרייען צוזאמען, ס’איז אוודאי פאר דעם איז אויך א גוטע זאך

תיקון המידות

תיקון המידות, דאס וואס מאכט “ושמחת בחגך אתה ובנך ובתך ועבדך ואמתך והלוי” ווי דער רמב”ם איז מדגיש אלעמאל

בבחינת רוחניות

סיי בבחינת רוחניות, וואס מ’זאל זיך צאמקומען לערנען, מ’זאל זיך דערמאנען די מופתים פון יציאת מצרים, די לימודים פון אמונה, די דעת

דאס איז אלעס גוטע זאכן, אלעס דברים פשוטים וברורים, ס’דארף נישט אמת’דיג קיין טעם בכלל, ס’איז דברים, קלארע זאכן, ס’איז נישט קיין זאכן וואס ס’פעלט דא אויס א הסבר.

אבער פרטים דארפן א הסבר

עם כל זה, דארט איז דא פרטים. סאו ווען מ’רעדט פון ימים טובים אמת’דיג, איז נישט שווער, פארוואס ס’איז דא א יום טוב איז נישט שווער. אבער פרטים, און פארוואס דא איז אזוי און דא איז אזוי, דאס איז יא א זאך וואס דארף אביסל א הסבר. איז דא אויף כמה סארטן פרטים וואס מ’דארף פרובירן צו מסביר זיין.

דער רמב”ם זוכט א טעם פאר די אורך הימים טובים

איין סארט פרט איז וואס איז די סוד פון די אורך הימים טובים. ס’איז זייער אינטערסאנט, ווייל דא דער רמב”ם ממש זוכט א טעם לכאורה פאר די סארט זאך וואס יעדער איינער מיינט אז ער האט געזאגט אין זיין הקדמה דארט אז אויף אזעלכע זאכן זאל מען נישט זוכן קיין פשט, פארוואס זיבן טעג און נישט זעקס טעג.

זאגט דאך דער רמב”ם אין די אנהייב אז עס זענען דא פרטים, נישט אויף אלע פרטים קען זיין א טעם, ווייל עס מוז דאך זיין עפעס. איך האב געמאכט אכט טעג, וועסטו פרעגן פארוואס אכט טעג? איך האב געמאכט זיבן טעג. אזוי זאגט דאך דער רמב”ם אויף די מספרים פון וויפיל קרבנות מען ברענגט און אזעלכע סארט זאכן.

אבער למעשה, וואס עס קומט צו די וויפיל טעג ימים טובים זענען, זוכט דער רמב”ם יא א פשט. און ער זאגט, איך זע דאך אז עס איז דא אפשר א געוויסע סדר אין דעם. דו זעסט דאך אז עס איז דא ימים טובים פון איין טאג, עס איז דא בעיסיקלי צוויי סארטן.

—

[המשך יבוא בחלק הבא]

פרטי ימים טובים: די אורך פון די חגים לויט דעם רמב”ם און דעם זוהר

פרק ב: פארוואס זענען עטליכע ימים טובים לאנג און אנדערע קורץ?

די גרונט-שאלה: פרטים דארפן א הסבר

עס דארף נישט אמת’דיג קיין טעם בכלל. ס’איז דברים קלארע זאכן, ס’איז נישט קיין זאכן וואס ס’פעלט אויס א הסבר. אבער עם כל זה, איז דא די פרטים. סאו ווען מ’רעדט פון יום טוב’ן אמת’דיג, איז נישט שווער. פארוואס איז דא יום טוב איז נישט שווער. אבער פרטים, און פארוואס דא איז אזוי און דא איז אזוי, דאס איז יא א זאך וואס דארף אביסל א הסבר.

די סארטן פרטים וואס מ’דארף מסביר זיין

איז דא עטליכע סארטן פרטים וואס מ’דארף פרובירן צו מסביר זיין. איין סארט פרט איז, וואס איז די סארט פון די אורך פון די יום טוב’ן? ס’איז זייער אינטערעסאנט, ווייל דא דער רמב”ם [Maimonides, Rabbi Moshe ben Maimon, 1138-1204] ממש זוכט א טעם לכאורה פאר די סארט זאך וואס יעדער איינער מיינט אז ער האט געזאגט אין זיין הקדמה דארט, אז אויף אזעלכע זאכן זאל מען נישט זוכן קיין פשט.

פארוואס זיבן טעג, נישט זעקס טעג? זאגט דאך דער רמב”ם אין די אנהייב אז דאס איז סארט פרטים, נישט אויף אלע פרטים קען זיין א טעם, ווייל ס’מוז דאך זיין עפעס. איך וואלט געמאכט אכט טעג, וואלסטו געפרעגט פארוואס אכט טעג. איך האב געמאכט זיבן טעג. אזוי זאגט דאך דער רמב”ם אויף די מספרים פון וויפיל קרבנות [sacrifices] מ’ברענגט, און אזעלכע סארט זאכן.

אבער למעשה, וואס ס’קומט צו די וויפיל טעג יום טוב’ן זענען, זוכט דער רמב”ם יא א פשט.

דער רמב”ם’ס חילוק: צוויי סארטן ימים טובים

און ער זאגט דאך אז ס’איז דא א געוויסע סדר אין דעם. ער זאגט אז ס’איז דא יום טוב’ן פון איין טאג, ס’איז דא בעיסיקלי צוויי סארטן יום טוב’ן, אינטערעסאנט:

יום טוב’ן פון איין טאג:

– ראש השנה [Rosh Hashanah: the Jewish New Year]

– יום כיפור [Yom Kippur: the Day of Atonement] — אפשר ממש יום כיפור איז נישט ממש די זעלבע סארט יום טוב

– שבועות [Shavuot: the Festival of Weeks]

יום טוב’ן פון זיבן טעג אדער אכט טעג:

– פסח [Pesach: Passover]

– סוכות [Sukkot: the Festival of Tabernacles]

לאמיר זאגן בערך די זעלבע. צוויי סארטן יום טוב’ן, דאס איז די יום טוב’ן מדאורייתא [from the Torah].

די צוויי שאלות וואס מ’דארף פארשטיין

מ’דארף פארשטיין וואס איז די סוד. דאס איז איין לעוועל, איין שאלה. נאך א שאלה דארף מען פארשטיין, פארוואס פונקט זיבן טעג. דאס איז צוויי אנדערע שאלות. יא, אדער אכט טעג, לאמיר זאגן סוכות איז זיבן פלאס איינס, לאמיר זאגן ס’איז ענליך, יא?

דאס איז צוויי שאלות וואס מ’דארף פארשטיין:

1. פארוואס איז דא גרויסע לאנגע יום טוב’ן, וואכעדיגע, א גאנצע וואך פון יום טוב, און ס’איז דא יום טוב’ן וואס איז נאר איין טאג?

2. חוץ פון דעם איז דא יום טוב’ן וואס ס’איז דא א ספעציעלע מספר פון זיבן, ספעציעלע מספר.

די צוויי שאלות פרעגט דער רמב”ם, און ער ענטפערט על פי פשטות, און מיר וועלן זען אין דעם פשט לקח טוב, און די זוהר [the Zohar: the foundational work of Kabbalah] וואס איז ממשיך אויף דעם די סודות הדברים [the mystical secrets of the matters], און די רמב”ן [Nachmanides, Rabbi Moshe ben Nachman, 1194-1270], די זוהר, און די אנדערע מפרשים [commentators] וואס ברענגען ארויס מער נאכדעם די אריז”ל [Rabbi Yitzchak Luria, the Arizal, 1534-1572], מיר וועלן זען.

דער רמב”ם’ס ביאור: פארוואס שבועות איז איין טאג און פסח איז זיבן

אנהייבן מיט די צווייטע שאלה

סאו קודם, און ס’איז אינטערעסאנט אז ער הייבט אן קודם מיט די ערשטע שאלה, פארוואס איז עס בכלל זיבן טעג? אבער איך וויל אנהייבן קודם מיט די צווייטע שאלה, פארוואס איז אנדערש שבועות פון פסח? אדער מ’זאל זאגן ראש השנה, שבועות פון פסח און סוכות. ווייל ביידע זענען איינס נעבן די צווייטע, יא?

נאך פסח קומט שבועות, נאך ראש השנה קומט סוכות. ס’איז דאך צוויי סעטס פון, אמת, ס’איז דא יום כיפור אויך, ס’איז נאך א טאג, אבער על כל פנים, ס’איז דאך צוויי סעטס פון ימים טובים וואס האבן איין טאג, און נאכדעם נעבן דעם א זיבן-טאגיגע יום טוב.

פסח איז חג המצות — די מצוה פון נישט עסן חמץ

זאגט ער אזוי, פסח איז דאך די ענין פון עסן מצה [matzah: unleavened bread], יא? יעדער איינער פארשטייט, מ’דארף עסן מצה. פארוואס? מיר פארשטייען, אבער ס’איז א גרויסע נושא פון פסח, ס’הייסט חג המצות [the Festival of Unleavened Bread]. פסח הייסט חג המצות, ס’הייסט נישט פסח, פסח איז דאך נאר די ערשטע טאג. חג המצות, ס’איז חג המצות. דאס הייסט, מ’דארף עסן מצה און נישט חמץ [chametz: leavened bread].

די חילוק צווישן עסן מצה און נישט עסן חמץ

יעצט, לאמיר פארשטיין אזוי, אויב מ’זאגט מ’דארף מאכן א גרויסע סעודה [festive meal], “על מצות ומרורים יאכלוהו” [they shall eat it with matzot and bitter herbs], עסן א קרבן פסח [Passover sacrifice], דאס איז ווארשיינליך א זאך פון איין טאג. יעדער איינער זעט אז ס’איז א שמחה [joy], א חגיגה [celebration], א גרויסע חג וואס מ’האט געמאכט לכבוד [in honor of], מ’איז געגאנגען אפילו אין די הר הבית [the Temple Mount], מ’מאכט אן עליה לרגל [pilgrimage to Jerusalem], א ספעציעלע מצוה [commandment] און שמחה וואס מ’האט געמאכט לכבוד יציאת מצרים [the Exodus from Egypt].

אבער אויב מ’זאגט אן אנדערע זאך, נישט עסן מצה, נישט עסן חמץ, נישט עסן חמץ. שטעל דיר פאר אז איין נאכט מ’עסט נישט חמץ, אדער צוויי נעכט מ’עסט נישט חמץ, צוויי טעג מ’עסט נישט חמץ. קען דאך אלץ זיין במקרה [by chance].

די הגדה של פסח און דער מהר”ל’ס ביאור

די הגדה של פסח [the Passover Haggadah], דער מהר”ל [Maharal of Prague, Rabbi Yehuda Loew, 1520-1609] זאגט דאך אזוי, “שבכל הלילות אנו אוכלין חמץ ומצה” [on all other nights we eat both chametz and matzah]. וואס הייסט יעדע נאכט עסן סיי חמץ און סיי מצה? ניין, ס’מיינט דיר צו זאגן, ס’קען זיך מאכן אז מ’עסט אביסל חמץ, ס’קען זיך מאכן א צווייטע נאכט, ס’איז נישט געווען קיין צייט, האט מען געמאכט מצה. ס’קען זיין, ס’מאכט זיך, ס’מאכט זיך, אדער סתם איז דא אן ענין מ’עסט מצה.

די נושא פון נישט עסן חמץ, יא, די נושא, פארשטייט זייער גוט און זייער שיין אזוי, די מצוה פון יא עסן מצה קען מען מקיים זיין די ערשטע נאכט, און דווקא די ערשטע נאכט. דעמאלטס, איין נאכט מ’עסט יא א מצה, דאס איז אקעי, ס’איז א ספעציעלע מצה, מ’מאכט א ברכה “על אכילת מצה” [on eating matzah], מ’מאכט קלאר, דאס איז די מצה פון “זכר ליציאת מצרים” [in remembrance of the Exodus from Egypt].

דער רמב”ן’ס יסוד: נישט עסן חמץ דארף זיין ניכר

אבער די מצוה פון נישט עסן חמץ, זאגט דער רמב”ן, מ’קען עס נישט מקיים זיין אין איין נאכט, ס’איז נישט מעגליך. פארוואס קען מען נישט עסן חמץ אין איין נאכט? מ’קען מאכן א כוונה [intention], איך עס נישט חמץ היינט ווייל יציאת מצרים, ווייל פסח. זייער גוט, אבער ס’איז נישט אזוי ניכר [noticeable]. מ’וואלט אפילו געקענט פרעגן קיין קשיא [question] אויף דעם “שבכל הלילות אנו אוכלין חמץ ומצה”. פיין, ס’איז פונקט א נאכט וואס מ’עסט מצה. וואס קענסטו מיר עפעס טון?

כדי ס’זאל זיין א חלות [a distinct status], מ’זאל פילן בכלל, ער רופט עס “כדי שתהיה מרגיש” [so that you should feel it]. צוויי זאכן:

– מ’זאלסט מרגיש זיין

– און “שיתפרסם הענין” [that the matter should become publicized]

מיר געדענקען דאך, די אלע מצוות [commandments] האבן דאך א ענין פון מודיע זיין [making known], יא, מודיע זיין די נסים [miracles], מודיע זיין די דעת [knowledge], מפרסם זיין [publicizing], יעדער איינער זאל וויסן. קען מען נישט טון אין איין נאכט. ווי לאנג דארף מען עס טון? אט ליעסט אפאר נעכט.

פארוואס דווקא זיבן טעג?

אויף דעם וועט קומען די צווייטע שאלה פארוואס פונקט זיבן, אבער ס’מוז זיין א לענגערע… ס’מוז זיין אט ליעסט קודם די ערשטע זאך, ס’מוז זיין א לענגערע משך תקופה [period of time].

מ’קען זאגן אזוי ווי ס’זאל זיין א חזקה [a presumption established through repetition], יא? דריי וואלט שוין געווען אפשר א שאלה אויב ס’איז גענוג, יא? דריי איז א חזקה. וואס טייטש? ערשטע מאל, מקרה [coincidence]. צווייטע מאל, מקרה. דריטע מאל, אה, ס’איז שוין דא א פעטערן, ס’איז שוין דא עפעס א ריזן, ס’איז דא עפעס א זאך וואס מ’דארף פארשטיין.

זיבן איז דאס פארקערטע פון מקרה

די זעלבע זאך איז נאך לענגער פון דריי, זיבן. לאמיר זאגן אזוי א פשוט’ע זאך, די זיבן איז זיכער אז ס’איז נישט קיין מקרה. זיבן איז די אפאזיט פון מקרה, זייער אינטערעסאנט, יא? נישט די ווארט חזקה. איין, צוויי מאל איז געשען א זאך, אבער מ’קען זאגן זיבן איז דאך צוויי מאל דריי פלוס איינס, ס’איז נאך מער.

ס’איז דאך דא א שיטה [opinion] אז חזקה ווערט מען פון די פערדע מאל, יא? דאס הייסט דריי מאל, נאכדעם די פערדע מאל איז ער א מועד [an established pattern]. סאו, דריי מאל געטון א זאך, אקעי, געטון, אוכל חמץ ומצה. אה, די פערדע מאל, אדער די זיבעטע מאל, שוין דאפלט, שוין בלא שום ספק [without any doubt] א חזקה, יעצט איז ניכר געווארן אז ס’איז א ריעל זאך, ס’איז דא עפעס אן עכטע ריזן פארוואס מ’עסט נישט חמץ. און נאר אזוי קען מען מקיים זיין די נושא פון נישט עסן חמץ.

דער חילוק צווישן פסח און שבועות

דאס איז די הייליגע רמב”ם’ס חילוק, מה שאין כן [which is not the case with] שבועות. שבועות איז דאך זכר למתן תורה [a remembrance of the Giving of the Torah]. ווי לאנג האט גענומען מתן תורה [the Giving of the Torah]? איין טאג. געדענקט מען עס אין איין טאג.

די זעלבע זאך ראש השנה. ראש השנה איז, לאמיר זאגן, תקיעת שופר [blowing the shofar] איז הכל לתשובה [everything is for repentance]. ווי לאנג נעמט זיך מתעורר זיין צו תשובה [to be aroused to repentance]? טאקע תשובה צו טון נעמט צען טעג, עשרת ימי תשובה [the Ten Days of Repentance], אט ליעסט, א גאנץ לעבן, אבער זיך מתעורר זיין נעמט איין טאג.

פסח איז אויך געשען אין איין טאג — אבער…

פשוט, פסח איז אויך זכר צו א זאך וואס איז געשען אין איין טאג. אה, וואלט מען געטראכט וועגן דעם. לכאורה, אזוי זעט עס אויס, “היום אתם יוצאים” [today you are going out]. אבער אויב מ’וויל עס טון דורך נישט עסן חמץ, נישט עסן חמץ קען מען נישט אין איין טאג. ס’איז נישט, ס’איז נישט קיין חשבון. ס’איז נאר א חשבון אויב מ’טוט עס א גאנצע וואך.

די מסקנא על פי פשט

אזוי אז מ’פארשטייט מען שוין על פי פשט [according to the simple meaning] אז “שבעת ימים תאכל מצות” [seven days you shall eat matzot], און כדי צו עסן מצות וואס מיינט נישט חמץ, מוז מען נעמען זיבן טעג פאר דעם. דאס איז די ערשטע לעוועל. און לאמיר שוין אויף דעם ערשטן לעוועל צולייגן וואס דער זוהר לייגט צו אויף דעם.

דער זוהר’ס ביאור: די סודות הדברים

די זוהר’ס קשיא: פארוואס איז חמץ נישט אסור א גאנצע יאר?

וואס זאגט דער זוהר? דער זוהר, צוויי פלעצער, און צוויי אנדערע תירוצים [answers], אבער ביידע זענען אין די זעלבע בחינה [aspect] פון נישט עסן חמץ. זאגט דער זוהר, פרעגט דער זוהר, און מ’קען דאך דער זוהר’ס קשיא, מיר האבן גערעדט וועגן דעם בהרחבה [at length] אין די כתבים [writings], און אפשר איז געווען שיעורים [classes] וועגן דעם פריערדיגע יארן.

ס’איז דאך א געוואלדיגע קשיא, אז אויב חמץ איז א רמז [hint] פאר’ן יצר הרע [evil inclination], אדער ווי די מקובלים [Kabbalists] זאגן טיפער, אז חמץ איז א רמז פאר א קליפה [husk/shell of impurity], פאר די אויפגעבלאזנקייט פון די “עשה לנו אלהים” [make us gods] וואס מיר האבן געלערנט שבת הגדול [the Great Sabbath before Passover]. אויב אזוי, פארוואס זאל מען עסן חמץ א גאנצע יאר? וואס איז די סתירה [contradiction]? אויב חמץ איז א שלעכטע זאך, דארף עס זיין אסור א גאנצע יאר, אזוי ווי חזיר [pig], אזוי ווי מאכלות אסורות [forbidden foods].

דער זוהר’ס תירוץ: א משל פון בגדי מלכות

יעצט, אויף דעם זאגט דער זוהר צוויי אנדערע תירוצים, עט ליעסט, אויף די קשיא. אבער איך מיין אז ביידע פון זיי האבן צו טון אין גלייך, ווייל ביידע פון זיי… איך האב פשוט געמאכט א סוירטש [search] אין זוהר ווי דער זוהר רעדט פון די נושא פון שבעת ימים. ביידע פון זיי ברענגט דער זוהר אריין די נושא פון שבעת ימים. ס’איז פשוט, ווייל די איסור חמץ איז זיבן טעג טאקע, אבער איך מיין אז מ’דארף עס פארשטיין אויף אזא אופן.

דער ערשטער פשט אין פרשת בא

איין זאך זאגט דער זוהר הקדוש אין פרשת בא [the Torah portion of Bo]. לאמיר געבן א טשעק גלייך אין וועלכע פרשה דאס איז… יא, אין פרשת בא. די ערשטע פשט וואס דער זוהר זאגט אויף דעם, די ערשטע זאך וואס דער זוהר זאגט אין פרשת בא איז, אז ער זאגט א משל [parable].

ער זאגט א משל, ער זאגט, ער וויל ארויסברענגען אז חמץ, די איסור פון חמץ, איז נישט כפשוטו [literally] אז חמץ איז א שלעכטע זאך. ס’איז מער אז חמץ ווייזט אויף די עבודה זרה [idolatry], לאמיר זאגן, אויף די כח החומר [the power of materialism], אויף די כח פון די שבעים שרים [the seventy celestial princes], די אלע ענינים [matters] וואס מיר לערנען אז דאס איז די יציאת מצרים, איז ארויס פון זיי.

די משמעות פון ארויסגיין פון מצרים

זאגט דער זוהר, אז בעת וואס זיי זענען ארויס פון זיי, זיי זענען בעל כרחם [against their will] ארויסגעגאנגען, ארויסגעגאנגען פון די שליטה [dominion] פון חמץ, פון די שליטה פון די סטרא אחרא [the Other Side, forces of impurity], פון די… דער זוהר זאגט דארט אז ער האט אסאך נעמען: אל אחר [another god], יצר הרע, אלימא חרינא [Aramaic: the other harsh one], פרעה [Pharaoh], המן [Haman]. ער האט אסאך נעמען דארט. ס’איז נישט קיין חילוק וויאזוי מ’רופט אים, שבעה שמות נקרא יצר הרע [the evil inclination is called by seven names], אבער דער יוצא ממצרים [one who goes out from Egypt] איז פטור [exempt] פון די אלע זאכן.

איז בעצם, דאס וואס מ’עסט מצה פסח און נישט חמץ, איז מ’דארף ארויסגיין, מ’איז שוין ארויסגעגאנגען, מ’איז שוין ארויסגעגאנגען פון דעם. נאר פארוואס עסט מען?

דער משל: א מענטש וואס ווערט א בן חורין

זאגט ער א משל, א מענטש וואס איז געווען א פשוט’ער מענטש, מ’האט אים געמאכט א בן חורין [a free person], מ’האט אים געגעבן א ממשלה [government position], מ’האט אים געגעבן א הויכע מדריגה [high level], א הויכע אמט [high office] אין די מלכות [kingdom]. ער גייט נישט יעדן טאג די בגדי מלכות [royal garments], די ספעציעלע קאראניישן בגדים, יא? א ספעציעלע בגדים וואס מ’גייט, די קרוין [crown], די בעקיטשע [special coat] וואס מ’טוט זיך אן לכבוד די המלכה [in honor of the queen].

יענער איז געווארן א גאווערנאר, א גענעראל, א פריץ [nobleman], איך ווייס וואס ער איז געווארן, גיבט מען אים עפעס א ספעציעלע בגד כדי זיך צו מלביש זיין [to dress in]. ער גייט עס נישט יעדן טאג. יעדן טאג טוט ער זיין ארבעט, און אנדערע ווערטער, אין א געוויסע זין לעבט ער אין די וואכעדיגע וועלט, לעבט ער אפילו אין די הדיוט [common] וועלט. ער איז נישט אלעמאל אין די לעוועל פון ווערן א בן חורין, פון ווערן די מדריגה. ווערן די מדריגה, דאס איז געשען איינמאל.

דער נמשל: שבעת ימי המילואים

“שבעת ימים ימלא את ידכם” [seven days shall your hands be filled]. מ’זעט זייער שיין אין די תורה, אז מ’וויל מאכן א מענטש, פרשת צו [the Torah portion of Tzav], מ’וויל מאכן א מענטש פאר א כהן [priest], דארף ער זיבן טעג גיין אנטון די בגדי כהונה [priestly garments], יא, מ’ריבוי בגדים [the many garments], מ’מאכט די שמן המשחה [the anointing oil], מ’מאכט די סדר המילואים [the inauguration ceremony], “שבעת ימים ימלא את ידכם”.

נאכדעם איז ער נאך א כהן, אפילו ער גייט ארויס. בשעת’ן עבודה [during the service] דארף ער זיך אנטון די בגדי כהונה, אבער ס’מיינט נישט, ער האט אויך אנדערע עבודות, “יורו משפטיך ליעקב” [they shall teach Your laws to Jacob], דער כהן איז דאך א מלמד [teacher]. נישט אלעמאל גייט ער מיט די מדריגה פון “ימלא את ידכם”.

די נמשל צו פסח: איינמאל א יאר די בגדי שש

פארוואס? ווייל מ’דארף טראכטן פארוואס, אבער אזוי איז אפשר די סדר. אז מ’פארשטייט אז די ווארט איז נישט אז די חמץ איז אליינס די מדריגה, די נישט עסן חמץ איז אליינס די מדריגה וואס מ’נעמט זיך, נאר א רמז און דעם איז. די נישט עסן חמץ איז די וועג וויאזוי מ’גייט ארויס מדרגה לדרגה [from level to level]. ס’איז מער דאס.

ממילא [therefore], נאר איינמאל דארף ער דאס טון. נאכדעם, זאגט דער זוהר, מ’מאכט א זכר [remembrance] פאר דעם יעדע יאר. קען זיין מ’מאכט א זכר פאר די שבעת ימי המילואים, נישט קלאר דארט. דער כהן גדול [High Priest] מאכט א מנחת חביתין [the griddle-cake offering] יעדן טאג. מביא למעלה ממותו [he brings more than his death offering], וואס איז דער זעלבער קרבן וואס דער כהן גדול ברענגט כדי זיך כדאי צו ווערן ממולא [to become inaugurated], מאכט דער כהן גדול יעדן טאג.

אבער זאגט דער זוהר אז דאס איז דער סדר אז איינמאל א יאר, ווען ס’קומט די anniversary פון דעם צייט ווען ער איז געווארן באקומען דעם כבוד [honor], דעם פאסטן [position], טוט ער זיך אן נאכאמאל די בגדי שש [the linen garments], “וילבש אותם בגדי שש” [and he shall put on the linen garments], ווי א פאטער טוט אן פאר יוסף [Joseph] שיינע בגדים, “ויעש לו כתונת פסים” [and he made him a coat of many colors], זאגט דער זוהר, ווייל ס’איז א בחינה פון “ויעש לו כתונת פסים”.

פארוואס דווקא זיבן טעג פסח? – דער רמב”ם’ס דערקלערונג און די טבע’דיגע סדר

דער רמב”ם’ס ערשטער טעם: זיבן אלס א טבע’דיגע צאל

דאס איז איין וועג וויאזוי מ’קען עס פארשטיין.

און דא ווייטער, דא איז שוין אסאך מער קלארער און נענטער צו דעם וואס מיר לערנען דא. דאס הייסט, ס’קומט קאנעקטעד מיט דאס וואס דער רמב”ם זאגט, ווייל די נושא איז דאך ממש די נושא פון רפואה [רפואה: healing, medicine]. איז זייער אינטערעסאנט, ער גייט דאך ברענגען וואס די ערשטע זאך וואס דער רמב”ם זאגט: פארוואס פונקט זיבן טעג?

זאגט דער רמב”ם אזוי: פארוואס פונקט זיבן טעג? פארוואס נישט, איך האב געזאגט דריי טעג, פיר טעג, וואס איז אויך געווען א חזקה [חזקה: a presumption, established pattern]? זאגט דער רמב”ם, קודם זאגט ער א טעם: זיבן טעג איז א גוטע נאמבער, ס’איז אן אמצעי צווישן די לבנה [לבנה: moon] און די זון [שמש: sun]. א וואך – די זון גייט דורך יעדן טאג, די הקף [הקף: cycle, orbit] פון די זון איז יעדן טאג, איין טאג. א חודש איז דרייסיג טעג, מ’צעטיילט א חודש אויף פיר, ס’מאכט סענס צו צעטיילן די חודש בערך אויף פיר, קומט אויס א וואך. און ער זאגט אז די סדר פון א וואך האט זייער אסאך צו טון מיט די סדר הטבעי [סדר הטבעי: the natural order].

דער קשיא פון די מפרשים: איז א וואך טאקע טבע’דיג?

די מפרשים [מפרשים: commentators] מוטשען זיך: וואס מיינט דער רמב”ם ווען ער זאגט אז די סדר הטבעי האט צו טון מיט וואכן? לכאורה [לכאורה: seemingly, at first glance], וואכן זענען נישט קיין טבע’דיגע זאך. אזוי זאגט מען אסאך מאל א וואך, די נושא פון זכר למעשה בראשית [זכר למעשה בראשית: a remembrance of the act of Creation], מ’זאגט אז דער אייבערשטער האט געמאכט די וועלט אין זעקס טעג, די זיבעטע טאג האט ער גערוט. אבער מ’זעט נישט – די לבנה גייט דורך אין ניין און צוואנציג און א האלב טעג גייט די לבנה ארום די וועלט, דאס קען מען זען בטבע [בטבע: in nature]. די גרויסע הקף פון די זון קען מען זען פון א יאר, די קליינע הקף פון א טאג קען מען זען, אבער די זיבן טעג איז לכאורה נישט קיין זאך וואס מ’קען זען באופן טבעי [באופן טבעי: in a natural manner]. אבער זאגט דער רמב”ם אז ס’האט יא א טבע’דיגע זאך.

צוויי תירוצים פון די מפרשים

די מפרשים זאגן צוויי זאכן:

תירוץ ראשון: די זיבן כוכבי לכת

איין זאך קען מען זאגן אז ס’איז דא די זיבן כוכבי לכת [כוכבי לכת: planets, literally “wandering stars”]. אזוי פלעגט מען אמאל זאגן אז ס’איז דא זיבן כוכבי לכת, סאו האבן זיי יעדער איינער פון זיי האט עפעס צו טון מיט איין טאג, קען מען פארשטיין אז דאס האט אויך א טבע’דיגע זאך. דאס הייסט, א שלימות’דיגע הקף איז איינס וואס גייט דורך אלע זיבן כוכבי לכת.

דאס קען זיין האט צו טון מיט די ערשטע זאך, די עליה לגדולה [עליה לגדולה: ascent to greatness], די התקרבות [התקרבות: drawing near], וואס מ’האט געזאגט אז ישראל זענען העכער פון די כוכבים, אז מ’איז עולה לגדולה [עולה לגדולה: ascending to greatness], אז מ’קומט צו די מדריגה [מדריגה: spiritual level] פון “יוצא חוצה למעלה מן הכוכבים” [יוצא חוצה למעלה מן הכוכבים: going outside, above the stars – reference to God’s promise to Abraham in Genesis 15:5]. דאס איז די ערשטע מדריגה.

תירוץ שני: דער רפואה-סייקל פון זיבן טעג

נאכדעם זאגט ער, איז דא א צווייטע זאך. די מפרשים ברענגען אן אנדערע זאך, און איך מיין מ’האט שוין גערעדט וועגן דעם אמאל, אז אדם אין זה אלא זה [אדם אין זה אלא זה: a person is nothing but this – referring to the natural healing cycle], אז ווען מ’מאכט א רפואה, די סדר איז: א רפואה דארף מען נעמען פאר א שטיק צייט.

אזויווי דער זוהר [זוהר: the Zohar, foundational work of Kabbalah] ברענגט דא, געווענליך א מענטש האט א מחלה [מחלה: illness], ער נעמט אנטיביאטיקס, מאכט ער א קורס פון אנטיביאטיקס. איז רוב רפואות איז אזוי די סדר, אזוי איז אנגענומען ביי די דאקטוירים, פאר זייער א לאנגע צייט, אויך היינט. עס איז דא אמאל זאכן מיט אנדערע נאמבערס, אבער דער מערסטער נאמבער וואס איז אנגענומען איז זיבן טעג. דאס איז די זמן [זמן: time period], וואס איז א גוטע זמן, וואס זיבן טעג נעמט בערך פאר די גוף דורכצושווענקען, דורכצוארבעטן א נייע סייקל, צו ווערן געהיילט. איז געווענליך אסאך רפואות זאגט מען זאל מען נעמען זיבן טעג.

מ’זעט דאס אויך ביי די מצורע [מצורע: one afflicted with tzara’at, a spiritual skin affliction]. מצורע איז דאך א מחלה, מ’זעט אז די גאנצע סדר פון די מצורע גייט אויף זיבן טעג. יא, מ’וועט באלד קומען צו פרשת מצורע [פרשת מצורע: the Torah portion dealing with tzara’at]. זיבן טעג מאכט מען הסגר [הסגר: quarantine], זיבן טעג טשעקט מען עס, מ’קומט צוריק. זיבן טעג איז א תקופה [תקופה: period, season] וואס מ’קען זען צו א מחלה גייט ארויף, צו ס’גייט אראפ, אדער מ’מאכט א רפואה, מאכט מען עס פאר זיבן טעג.

די אנווענדונג אויף מצה: רפואה פאר די נפש

דא איז דאך נישט ממש א רפואה, ס’איז א תיקון [תיקון: rectification, repair], אבער עיפוי הבורא [עיפוי הבורא: the refinement/purification of the body] איז זיבן טעג. ס’איז דא אסאך זאכן וואס מ’זעט אז זיבן טעג איז א תקופה אויפן טבע, נישט נאר אין די הימל, וואס מ’זעט די ז’ כוכבי לכת, נאר אויך אויף די וועלט אין די גוף זעט מען אז זיבן טעג איז א פרק זמן [פרק זמן: time period] וואס מאכט א שינוי אין די גוף. אויב מ’נעמט א רפואה דארף עס זיין זיבן טעג.

איז אויב איז פשוט, אז אויב מ’זאל פארשטיין אז מצה איז סתם א זכר ליציאת מצרים [זכר ליציאת מצרים: a remembrance of the Exodus from Egypt], מ’וואלט געגעסן מצה, קען מען עס מאכן אין איין טאג. אבער אויב ס’דארף זיין א רפואה, דאס הייסט ס’דארף מאכן עפעס א טויש, אזוי ווי ס’האט דעמאלטס געמאכט עפעס א טויש, אדער ס’איז א רמז [רמז: hint, allusion] פאר עפעס א טויש וואס מ’מאכט אין די מענטש’ס גוף, אין די מענטש’ס עסן, זיין מאכל [מאכל: food] איז אנדערש, דארף עס זיין מינימום זיבן טעג, ווייל דאס איז די היקף הטבעי [היקף הטבעי: the natural cycle].

דער רמב”ם’ס עיקר יסוד: תורה איז רפואת הנפש, נישט רפואת הגוף

און אוודאי, דאס ברענגט אונז צו די דריטע זאך וואס שטייט אין זוהר. אוודאי איז דאס אפשר די עיקר זאך וואס שטייט אין זוהר על פי קבלה [על פי קבלה: according to Kabbalah] פאר די נושא פון די שאלה פארוואס איז דא זיבן טעג פסח, וואס שטייט שוין אין רמב”ן [רמב”ן: Nachmanides, Rabbi Moshe ben Nachman, 1194-1270] און אין אבן עזרא [אבן עזרא: Ibn Ezra, Rabbi Abraham ibn Ezra, 1089-1167], און דער רמב”ם איז מרמז דערויף [מרמז: hints at], איך ווייס נישט ווי דאס איז מרמז, אבער ס’האט צו טון מיט דעם.

די ווארענונג קעגן פארשטיין תורה אלס רפואת הגוף

דער רמב”ם זאגט: אויב וועט איינער זאגן אז די תורה איז נאטורליך, אז די תורה איז א טבע’ליכע זאך, די תורה איז עפעס – די תורה איז עפעס סך הכל אזוי ווי א רפואה, א רפואת הגוף [רפואת הגוף: healing of the body]? דער רמב”ם זאגט אין הלכות [הלכות: laws], נו, וואס לערנט מען אין הלכות תשובה [הלכות תשובה: Laws of Repentance]? וועסטו זאגן אז די תורה איז רפואת הגוף, איז ער אזוי ווי הולך של המכה [הולך של המכה: one who is lost from the plague – referring to one who has no share in the World to Come], אין לו חלק לעולם הבא [אין לו חלק לעולם הבא: he has no share in the World to Come].

פארוואס זאגט דער רמב”ם? שהאומר שדברי תורה רפואת הגוף אינם אלא רפואת הנפש [שהאומר שדברי תורה רפואת הגוף אינם אלא רפואת הנפש: one who says that the words of Torah are healing for the body – they are only healing for the soul]. אז דו מיינסט אז די תורה איז עפעס א וועג צו זיין געזונט, ס’איז א דאקטעריי, ס’איז נישט קיין דאקטעריי. די תורה איז א רפואת הנפש [רפואת הנפש: healing of the soul]. ס’איז א רפואת המידות [רפואת המידות: healing of character traits], רפואת הדעות [רפואת הדעות: healing of beliefs/opinions], נישט קיין רפואת הגוף.

די תורה איז מתדמה אל הטבע

איז זאגט דער רמב”ם, אמת, אבער די תורה איז מתדמה אל הטבע [מתדמה אל הטבע: resembles/parallels nature]. דאס הייסט, די טבע פעלט, די טבע האט נישט קיין דעת [דעת: knowledge, consciousness], טבע אינו בעל מחשבה והתבוננות [טבע אינו בעל מחשבה והתבוננות: nature does not possess thought and contemplation].

דאס הייסט, על פי קבלה, טבע איז נאר ו”ק [ו”ק: ששה קצוות – six extremities, referring to the lower six sefirot without higher consciousness], טבע האט נישט קיין ג”ר [ג”ר: גלגלתא רישא – the three higher sefirot representing higher consciousness], אין טבע איז נישט דא קיין מוחין [מוחין: intellectual/spiritual consciousness]. און די תורה איז משלים די מוחין פון די טבע [משלים די מוחין: completes the consciousness]. דאס איז די הנהגת השם על ידי השכל [הנהגת השם על ידי השכל: God’s guidance through intellect]. די תורה איז געגעבן געווארן צו בעלי דעת [בעלי דעת: people of knowledge], צו אריינצוברענגען דעת אין די טבע.

אבער עם כל זה [עם כל זה: nevertheless], ס’איז מתדמה אל הטבע. די מדרגה פון ג”ר, די מדרגה פון מוחין, איז ענליך, ס’גייט אין די זעלבע סטרוקטור פון די טבע. דאס איז פונקט אזוי ווי, אנדערע ווערטער, אזוי גייט מען זען: א גוף פון א מענטש ווערט אויסגעהיילט אין זיבן טעג, די נפש פון א מענטש אויך. איי, די נפש איז נישט די זעלבע. ס’איז נישט צו מיינען אז די עסן מצה מאכט א רפואת הגוף. לאו דווקא [לאו דווקא: not necessarily], ס’קען זיין אז ס’מאכט, אבער לאו דווקא. נאר די רפואת הנפש, די דעות [דעות: beliefs, opinions] וואס די מצה דערמאנט, ס’מאכט א זכר, גייט אין די זעלבע סדר. ס’איז געמאכט געווארן פאר מענטשן מיט גופים. ס’גייט אריין אין די מער פרימיטיוו ריזענס. אבער ס’איז משלים ענינים הטבעיים [משלים ענינים הטבעיים: completes natural matters].

ברית מילה אלס משל: שלימות פון די נפש איבער די גוף

וואס דערמאנט ער דאס? יעדער איינער ווייסט, פסח איז געווען אויך די דורות פון ברית מילה [ברית מילה: covenant of circumcision], האט ער געדארפט מל’ן [מל’ן: circumcise]. און ביי ברית מילה פרעגט דער רמב”ם די קשיא: וויאזוי קען עס זיין? ס’איז א קשיא וואס ווערט שוין געברענגט אין מדרש [מדרש: Midrash, homiletical teachings of the Sages].

וויאזוי קען מען זאגן אז ברית מילה איז א שלימות [שלימות: perfection, completion]? “התהלך לפני והיה תמים” [התהלך לפני והיה תמים: “Walk before Me and be perfect” – Genesis 17:1] – דאס איז די ברית מילה. לכאורה, מ’צוברעכט די נאטור, מ’צוברעכט, מ’שניידט אפ די ערלה [ערלה: foreskin], א מענטש איז געבוירן מיט אן ערלה. דער כלל איז, “וירא אלוקים את כל אשר עשה והנה טוב מאד” [וירא אלוקים את כל אשר עשה והנה טוב מאד: “And God saw all that He had made, and behold, it was very good” – Genesis 1:31], אלעס וואס איז אין די וועלט איז טוב מאד, ס’איז די שלימות. וויאזוי קען זיין אז מעשי השם אינם שלמים [מעשי השם אינם שלמים: God’s works are not complete]?

דער רמב”ם’ס תירוץ: צוויי לעוועלס פון שלימות

זאגט דער רמב”ם דארט, יא, דארפסט פארשטיין אז א מענטש האט צוויי לעוועלס. א מענטש האט זיין גוף, אפשר מצד הגוף [מצד הגוף: from the perspective of the body] האט ער געווען מער שלם [שלם: complete] מיט די ערלה, קען זיין, לאו דוקא, אבער קען זיין. אבער א מענטש, עיקר מענטש איז דאך זיין נפש. די נפש פון א מענטש איז בעסער אן די ערלה, ווייל דעמאלטס איז ער ממית זיין תאוות [ממית זיין תאוות: subdues his desires], ער האט ריכטיגע דעות, די אלע זאכן.

די תורה איז די שלימות פון די נפש, פון די דעות, נישט פון די גוף. אבער ס’גייט אין די זעלבע ענליך. פארדעם זאגט ער אז מילה איז בשמיני [בשמיני: on the eighth day], יא, די זיבן איז די העכערע טבע פון פסח, די אכטע דאס איז מילה, אבער ס’איז יא שלימות, ס’איז משלים א מענטש [משלים א מענטש: completes a person], ס’איז משלים די טבע פון א מענטש, אבער ס’איז לאו דוקא דורכדעם וואס ער האט א שלימות’דיגע גוף, נאר דורכדעם וואס ער האט א שלימות’דיגע נפש.

די העכערע מדריגה פון זיבן: פון טבע צו קבלה

סאו וויבאלד מיר פארשטייען אונז אז ס’איז נישט טייטש אז נאר מ’דארף עסן מצה כדי אז די גוף זאל זיך טוישן פון די מצה זיבן טעג זאל קיין ניקוי [ניקוי: cleansing]. ס’ווייזט אויך אז דא, אז מ’וועט זאגן על פי פשט [על פי פשט: according to the simple meaning], די מצה קומט אויסצולערנען עפעס, עפעס צו ווייזן, און די זאך וואס מ’ווייזט איז אויך עפעס א נושא פון שבעה [שבעה: seven], ס’איז אויך עפעס אן ענין [ענין: matter, concept] פון שבעת ימים [שבעת ימים: seven days].

אזוי ווי ביי די גוף נעמט עס זיבן אז דאס איז די העכערע, אזוי ס’גייט א סייקל זיבן זיבן זיבן, אזוי איז אויך דא אין די מער שכלי’דיגע מדריגות [שכלי’דיגע מדריגות: intellectual levels] אין די וועלט איז דא זיבן טעג.

די קבלה’דיגע פארשטאנד פון זיבן

און דאס איז אוודאי פארשטייט אין רמב”ן, אז זיבן איז א רמז אויף די זיבן טעג פון די וואך, און נאך העכער פון דעם, די זיבן כוכבי לכת, ס’איז דא זיבן ספירות [ספירות: sefirot, divine emanations in Kabbalah], אדער זיבן מלאכים [מלאכים: angels], אדער זיבן ספירות נאך העכער, זיבן מדריגות, און די זיבן מדריגות דאס איז באמת די ריזן פארוואס ס’איז דא אלעס גייט זיבן.

און מיר האבן ספירת העומר [ספירת העומר: the counting of the Omer], און חג השבועות [חג השבועות: the Festival of Weeks/Shavuot] וואס איז נאכאמאל זיבן מאל זיבן, ס’ווייזט אונז די נושא פון די סדר פון זיבן. ס’איז דא זיבן טויזנט יאר אין די וועלט, וכו’ וכו’ וכו’ [וכו’: and so on], אלעס גייט אויף דעם זיבן, און דאס איז די העכערע מדריגה פון דעם זיבן.

“בשבעת ימים” קעגן “שבעת ימים”: צייט קעגן מדריגות

מיט אנדערע ווערטער, אז נישט נאר, אויב מ’וויל עס טייטשן, אז מ’זאל זאגן נישט נאר די גוף, כדי א מענטש זאל כאפן אז ער עסט חמץ [חמץ: leavened bread] דארף נעמען אים זיבן טעג, אבער אויך כדי א מענטש זאל כאפן די לעסאן, די מעסעדזש וואס די חמץ געט אים, נעמט אים זיבן טעג, אדער ס’נעמט אים זיבן מדריגות, אפשר לאו דוקא זיבן טעג, דאס איז בחינת שבעת ימים [בחינת שבעת ימים: the aspect of seven days]. נישט “בשבעת ימים” [בשבעת ימים: in seven days – referring to a time period] נאר “שבעת ימים” [שבעת ימים: seven days – referring to seven levels/aspects]. אז די שבעת ימים, די זיבן טעג, זאלן זיין אזוי ווי איין טאג, אז מען זאל עסן מיט די מצה די זיבן טעג.

די שאלה פון די מדריגה און די הכנה

אה, איז וואס איז די מדריגה? וואס איז די הכנה [הכנה: preparation] צו די מדריגה? וואס איז די מדריגה? פשוט אז די זאך, וואס איז די שבעת ימים אליינס, נישט די בשבעת ימים, נישט די זיבן טעג פון די עולם הטבע [עולם הטבע: the natural world], נאר די זיבן טעג אליינס וואס איז די עולם הטבע, וואס איז א זכר פאר זיי, ס’איז דא רינגען.

שבעת ימי המצות: מדריגת הקטנות ודרך העלייה לגדלות

פרק ד: לחם עוני – מהות שבעת הימים כמדריגת חסרון

שבעת ימים כבחינה עצמאית

אדער די זיבן מדריגות, אפשר לעבן דווקא זיבן טעג, די בחינות שבעת ימים. יא, נישט ביז שבעת ימים, נאר שבעת ימים. יא, זאגט ער אזוי, “שבעת ימים תאכל מצה” – דו וועסט עסן מיט די מצה די זיבן טעג. אה, און וואס איז די מדריגה? אבער מ’דארף אונז פרעגן, וואס איז די מדריגה? וואס איז דאס די זאך וואס איז די שבעת ימים אליינס? נישט די ביז שבעת ימים, נישט די זיבן טעג פון די עולם הטבע, אדער די זיבן טעג אליינס וואס איז די עולם הטבע וואס זיי זענען זוכה פאר זיי, וואס דאס ברענגט אונז צו זיין.

הקשר בין מצה ללחם עוני

וועלן מיר פארשטיין אן אינטערעסאנטע זאך. און דאס איז אויך אמת’דיג, איך מיין אז דאס איז א טיפערע טעם פארוואס מ’עסט נאר מצה און נישט חמץ זיבן טעג און נישט א גאנצע יאר, ווייל דאס האט צו טון מיט דעם וואס הייסט לחם עוני. דאס הייסט אז מצה איז א חסרון באמת. און אמת’דיג אז די פלאץ, אדער איין פלאץ אין דברים וואו ס’שטייט “שבעת ימים תאכל עליו מצות”, דארט שטייט “לחם עוני”.

דאס הייסט, “שבעת ימים תאכל מצות” האט צו טון מיט דעם וואס מצה איז לחם עוני. אין אנדערע ווערטער, די שבעת ימים זענען נישט ממש די העכסטע מדריגה, זיי זענען נאך לחם עוני. און וועגן דעם איז עס נאר זיבן טעג, ווייל אונז ווילן נישט בלייבן מיט די לחם עוני, אונז ווילן אנקומען צו די מן, אונז ווילן אנקומען צו די העכערע מדריגה, צו די שתי הלחם, צו די לחם עשיר, יא.

פרק ה: הלל שאינו שלם – החילוק בין פסח לסוכות

למה אין אומרים הלל שלם בפסח

איז וויאזוי פארשטייט מען דאס? און אמת’דיג, דאס איז די ריזן אויך פארוואס, יעדער איינער ווייסט אז פסח איז אנדערש ווי סוכות, מ’זאגט נישט קיין הלל שלם א גאנצע זיבן טעג. דאס הייסט, מ’זאגט דאך אזוי, ווייל ס’איז נאך בחינות לחם עוני. די זיבן טעג איז לחם עוני, ס’איז נאך נישט די שלימות.

דאס איז “שבו ושבו” שטייט ביי שלמה און ביי חזקיה, “שבו ושבו”, שבו תחתונים כביכול. דערפאר רופט ער עס זיבן טעג, פון מדריגת המלכות. דאס הייסט, עצרת, ביום השביעי עצרת, עצרת הייסט די מלכות. דעמאלטס, דאס איז הלל שאינו שלם, חוץ די ערשטע נאכט, האבן מיר גערעדט אן אנדערע נקודה.

סוכות – מדריגת הגדלות

אבער סוכות, סוכות איז שוין א העכערע מדריגה, סוכות איז די ימי גדלות, וואס דעמאלטס קען מען מאכן זיבן טעג שלימות, יא, זיבן טעג מהלל שלם.

שני הטעמים לאי-אמירת הלל – קריעת ים סוף

און אמת, ס’זעט אויס אז דאס האט צו טון מיט די נושא פון קריעת ים סוף, פארוואס? איז דאך דא אן אנדערע טעם וואס ווערט געברענגט אין בית יוסף אין די מדרש, אז מען זאגט נישט הלל די צווייטע טעג פסח, אדער די חול המועד פסח, ווייל קריעת ים סוף דארט איז עפעס א בחינה פון קושי. אוודאי קריעת ים סוף איז געוואלדיג, אבער “מעשי ידי טובעים בים ואתם אומרים שירה”, ס’איז דא עפעס א קושי אין דעם, און לכאורה לכבוד דעם זאגט מען נישט הלל.

און אוודאי די מפרשים פרעגן, אויב אזוי, וואס איז מיט די אנדערע זעקס טעג חול המועד, די אנדערע פינף טעג? און זיי זאגן תירוצים, דוחק’דיגע תירוצים.

העומק: כל פסח הוא בחינת קטנות

איך מיין אז די עומק פון דעם איז, אז קריעת ים סוף ווייזט אונז אז דער גאנצער פסח איז נאך א בחינה פון קטנות. נאך אלץ דא, וואס מיינט קטנות? “מעשי ידי טובעים בים” מיינט קטנות. וואס מיינט קטנות? אז אונז דארפן זיך נאך שלאגן.

יעצט פארשטייט מען שוין האלב די סוד. מ’דארף זיך נאך שלאגן. אוודאי איז דאס א גרויסע מדריגה, “ימותו רשעים ויראו צדיקים וישמחו” – גוט. אבער וואס איז נאך בעסער? איז “יתמו רשעים ולא חוטאים”, “יתמו חטאים ולא חוטאים”. נאך בעסער איז אז ס’איז נישט דא קיין פרעה בכלל, אדער אז פרעה איז מודה, “ה’ הצדיק”. דאס וואלט געווען די פלאן, אז פרעה זאל מודה זיין. דערווייל האבן מיר זיך געדארפט נאך שלאגן מיט אים, איז דא נאך א שטיקל חסרון.

דאס מיינט אז מ’דארף דאס האבן, ס’איז א וויכטיגע סטעפ, אן דעם וואלט נישט געווען קיין הצלחה, אבער ס’איז נאך א חסרון.

השוואה לסוכות – העלאת השבעים אומות

אן דעם פארשטייט מען נאך אלץ נישט ריכטיג די שבעת ימים, ס’איז נאך א קליינע שבעת ימים. אויב אזוי איז די גאנצע שבעת ימים, אוודאי אין דעם שבעת ימים איז געווען א גרויסער נס, אבער מכל מקום זעט מען אז מ’האט זיך נאך געדארפט שלאגן מיט פרעה. דאס איז לכאורה “הללו עובדי עבודה זרה והללו עובדי עבודה זרה”. אה, ניין, ס’איז נאך אלץ אנדערש. די אידישע עובדי עבודה זרה איז נאך אלץ אנדערש פון די גוי’אישע עובדי עבודה זרה. זייער גוט. אבער מצד האמת איז עס נאך נישט די שלימות. אויף דעם קומט נאך נישט קיין הלל שלם.

איך מיין אז דאס איז די השוואה פון די צוויי טעמים, קען מען לערנען אז דאס איז די זעלבע זאך.

אויב אזוי דארפן מיר נאר מוסיף זיין אין די ענד פון די שיעור, זאגן וואס איז אפשר די זאך, די קטנות, וואס איז די נקודה, פארוואס פעלט מצד אחד? ס’איז נישט גענוג, לאמיר זאגן אזוי.

פרק ו: ביעור חמץ – השלילה של התפיסה הגשמית

חמץ כסמל לתפיסה גשמית

קודם כל, מיט וואס איז עס נישט גענוג? דאס הייסט, אונז האבן געלערנט אז חמץ ווייזט אויף די נושא פון אלהים אחרים, ס’ווייזט אויף די נושא פון תפיסה מגושמת, אז א מענטש, זיין דמיון, אפילו זיינע חושים, זיין דמיון, וואס אסאך מענטשן מיינען אז דאס איז זייער מחשבה, קען נאר תופס זיין דברים גשמיים, נאר זאכן וואס האבן א נפח, יא, אזויווי חמץ האט א אורך ואויבי ורוחב, יא, ס’האט א דריי דימענשאן, דאס קען ער כאפן.

דאס הייסט חמץ, ממילא זאגן די הלכה, אפילו די הלכה, קל וחומר דער אייבערשטער אליינס איז נישט קיין דבר גשמי, נישט קיין דעת גוף, דארף מען פארברענען דעם חמץ, מ’דארף זיך מווארענען כדי עס נישט צו כאפן.

פרק ז: שבעת ימים נגד שבעה כוכבי לכת – הסוד העמוק

למה דווקא שבעה ימים

דער פראבלעם איז אבער, לאמיר זאגן אזא ווארט, דער פראבלעם איז אז דאס קען נישט זיין אין א מינוט. מ’וועט זאגן איינער איין טאג, יא, מ’וועט זאגן די זעלבע זאך וואס זיי האבן געזאגט לגבי חמץ בפשטות, אז איינער איין טאג, לאמיר זאגן למשל, איינער דינט אן עובד עבודה זרה, זיין גאט איז א אליל עץ ואבן, ער דארף האבן א דמות וצורה, ער דינט עפעס א פסל ותמונה, תבנית אדם או בהמה, תבנית, איינע פון די תבנית’ן וואס שטייט דארט אין דער חומש, איינע פון די זאכן, דאס איז זיין גאט, זייער גוט.

המשל: יום אחד אינו מספיק

קומט א איד, און איין טאג האט ער נישט, קומט אברהם אבינו, ער ברעכט איין טאג, ער דינט נישט, ער מאכט א תפילה, פאר וועמען דאוונסטו? לאלקי השמים, צו קיינעם נישט, ס’איז נישט קיין שום פסל, ס’איז די אין סוף, ס’איז אחד, השם אחד. זאגט מען, אקעי, אפשר איז דאס נאך איין גאט, יא, מ’קען דאך מאכן אזא טעות, דער עובד עבודה זרה האט דאך אויך געהאלטן אז ס’איז דא דער איין גאט וואס איז אחד למעלה, זאגט ער, אקעי, יעדן איין טאג דינסטו פאר די זון, איין טאג פאר די לבנה, און איין טאג שבת דינסטו פאר די אחד שלמעלה, די אלהי אלהים, נישט קיין פראבלעם.

החידוש: השם אחד – ולא עוד

אבער אונז וויל דיר זאגן א טיפערע זאך, יא, אונז וויל דיר זאגן אסאך א טיפערע זאך, אונז וויל דיר זאגן אז דער איסור עבודה זרה זאגט נישט פשט אז ס’איז אויך דא אלהי אלהים, ס’איז אויך דא השם אחד, נאר אז ס’איז נאר דא השם אחד. א גרויסע חידוש, מ’דארף עס פארשטיין, דאס איז שוין א גרויסע חידוש. מיט אנדערע ווערטער, דאס איז נישט גענוג איין טאג, מ’זאל זאגן אז ס’איז במקרה, האסט געמיינט אז ער איז נאך איין גאט. ניין, איך דארף זיבן טעג נישט צו טון, און זיבן טעג איז קעגן די זיבן כוכבי לכת, וואס דאס זענען די כוכבים ומזלות וואס די עובדי עבודה זרה האבן געדינט.

פירוט השבעה כוכבי לכת

דער ערשטער טאג די מזל, וויאזוי הייסט ער? דער, איך געדענק שוין נישט, דער שבתאי, און צדק, און כוכב, און אזוי ווייטער די אלע מזלות, זיי, יעדע איינע פון זייערע טעג, ס’גייט אזוי זונטאג, ווייל קומט א איד שבת, איך ווייס נישט, אפילו שבת, שבת איז אויך דא איינער פון די כוחות, לאמיר זאגן אזוי, אויב א איד וואלט איין טאג אין די יאר נישט געדינט נאר דעם אייבערשטן, וואלט ער געזאגט אקעי, וואס איז זונטאג? מסתמא דינט דער גוי דעם גאט פון זונטאג. ניין, זונטאג דין איך אויך דעם אייבערשטן. קומט מאנטאג, זאגט דער גוי, מסתמא היינט דינט ער דעם גאט פון מאנטאג. ניין, מאנטאג אויך נישט, דינסטאג אויך נישט.

הביאור: כל יום – רק השם

דאס איז די שבעת ימים, “שבעת ימים תאכל מצות”, יעדע איינע פון די פאלשע טעג וואס ס’איז דא א פאלשע גאט, דאס הייסט איינער פון די כוחות איז פאלש בבחינת גאט, נישט פאלש בבחינת מלאך, בבחינת כוחות, דארף מען ווייזן אז נישט נאר אז איך דין אויך דעם אייבערשטן חוץ פון דעם, נאר דו ביסט נישט דער אייבערשטער אין קיין איינע פון די טעג. דאס איז די סוד פון “שבעת ימים תאכל מצות”.

פרק ח: חכמה ובינה – הבנה מעמיקה לעומת הבנה רגעית

מדריגת חכמה – ברק המבריק

אבער דאס איז אוודאי א גרויסע גדלות, און אוודאי דאס דארף מען טון, דאס איז די לימיט, דאס הייסט מ’לערנט איין טאג. אדער מ’קען זאגן אפילו פשט, איין מינוט, פסח סוגיא, פסח רואה, ער פארשטייט בחינת חכמה, א ברק המבריק, ער פארשטייט אלקות, איז נישט גענוג.

מדריגת בינה – שבעת ימים

מ’דארף עס לערנען בבחינת בינה. בינה איז די… דאס רעדט מען פון א קטנות פון בינה, אמת’דיג, אבער בינה פון אלע זיבן טעג, ער גייט זיך דורך, ער לערנט עס מיט אלע קשיות און אלע תירוצים, ביז ער פארשטייט איין גאנצע וואך, ער פארשטייט עס טאקע, ס’איז נישט סתם במקרא, ס’איז נישט נאר א פסוק א טאנץ, ס’איז טאקע.

אבער די גאנצע זאך איז נאך אלץ בבחינת קטנות. דאס איז וואס אונז לערנען אין פסח, אז די גאנצע זאך איז נאך אלץ אלעס בבחינת קטנות.

פרק ט: קטנות וגדלות – מלחמה לעומת העלאה

למה כל זה עדיין קטנות

פארוואס איז די גאנצע זאך אלץ בבחינת קטנות? ווייל אין גדלות שלאגט מען זיך נישט. די בחינת גדלות איז יא זיבן טעג, אבער נישט מיט זיך שלאגן יעדן טאג.

סוכות – העלאת השרים

פארקערט, פסח… וואס טוט מען שבועות [צ”ל: סוכות] אין אלע זיבן טעג? מ’ברענגט זיבעציג פרים. דאס הייסט, קעגן די זיבעציג שרים ברענגט מען זיבעציג גימ”ל’ס [קרבנות]. מ’געבט שפע פאר יעדע איינע פון די פרים, יא? אין אנדערע ווערטער, מ’איז זיי מעלה צו די קדושה. דאס איז די לעוועל פון שבועות [צ”ל: סוכות], און שבועות של פסח איז געווען א סחורה פון דעם, פון דעם קען מען זאגן “זה א-לי ואנוהו”.

פרק י: הסבר מעמיק – מהי הטעות של עבודה זרה

הטעות: ראיית הכוחות כאלוהות

אין אנדערע ווערטער, און איך זאג עס בקיצור, מ’דארף עס ארויסברענגען אסאך קלארער, אבער ס’איז שוין די ענד פון די שיעור. אין אנדערע ווערטער, וואס איז די טעות פון עבודה זרה? די טעות איז אז ער קומט נאר אן צו דעם שבתאי, צדק, חמה, כוכב, נוגה, לבנה, וכו’, ער מיינט נאר אז איינער פון די זאכן פירן די וועלט, און ער ווייסט נישט פון ווייטער פון דעם.

התשובה היהודית: “ובכל אלהי מצרים אעשה שפטים”

וואס טוען אונז? אונז זאגן אויף יעדע איינע פון די טעג, גייט ער כביכול, מ’גייט אדורך צו יעדע אלוהי מצרים, “ובכל אלהי מצרים אעשה שפטים”, יא? איינער האט געמיינט אז בעל צפון… זאגט רש”י, ער איז איבערגעבליבן, אים נישט הרג’ענען? ניין, אים אויך האט מען געדארפט הרג’ענען די זיבן טעג.

דאס איז א גרויסע קטנות, יא? ווייל איינער וואס האט א ביסל שכל פארשטייט אז מ’דארף נישט יעדן איינס איבערגיין. און נישט נאר מ’דארף נישט יעדן איינס איבערגיין, מ’דארף נישט מבטל זיין יעדן איינס עקסטער.

מדריגה גבוהה יותר: “גדול ה’ מכל האלהים”

וואס זאגן מיר? “גדול אדנינו ורב כח”, “גדול ה’ מכל האלהים”. ער איז העכער, ער איז אויך… מ’קען אפילו זאגן אז ער איז די כח וואס איז אין יעדן איינעם פון די אלהים, רייט? ער פירט די זון און די לבנה און די שטערנס און אלעס. מ’דארף נישט גיין צוברעכן די זון און צוברעכן די שטערנס און צוברעכן יעדע זאך עקסטער. דאס איז אלעס קטנות.

“זה א-לי ואנוהו” – ראיית האלוקות

און נישט נאר דעם, ס’איז דא אן אמת’דיגע וועג פון וואס מיר האבן גערעדט פון שם ה’. מ’קען אויך זען דעם אייבערשטן, מ’קען אויך זאגן “זה א-לי ואנוהו”, כביכול. אזוי ווי מיר זאגן “אלה”, וואס איז א חילוק “אלה אלהיך ישראל”? ס’איז אנדערע, לשון רבים, לשון יחיד, ס’איז א גרויסע חילוק.

אבער ס’איז נאך אלץ עפעס א בחינה וואס מיר זאגן, נישט חס ושלום מיר זאגן אז ער איז דער גאט. יא, אז “זה א-לי ואנוהו” מיינט נישט אז ער איז דער גאט. ער איז נישט דער גאט. וואטעווער מ’קען זען איז נישט דער גאט. דאס טאר מען נישט זאגן, דאס איז עבודה זרה.

הכנה לגדלות

פארדעם מוז מען האבן זיבן טעג פון קטנות, זיבן טעג פון ביעור עבודה זרה פון “לא תאכל עליו חמץ”.

פרק יא: עצרת – המעבר מקטנות לגדלות

“וביום השביעי חג לה'” – עצרת

“וביום השביעי חג לה'”. וואס איז די עצרת לה’? די עצרת, אז מ’האלט זיך איין, יא, עצרת אמת’דיג, די סדר וואס מיר האבן געזאגט, “אם רץ לבך שוב לאחד”, מ’האלט זיך איין, מיינט אז די דמיון איז רוצה להוסיף, און מ’זאגט ניין, דאס איז נישט, ס’איז נישט דער גאט. אקעי.

עצרת – נעצר: הכליאה באלוקות בכלי

נאכדעם וואס מ’טוט די עצרת, אבער אומקול זה איז אויך “נעצר”, ס’איז אויך, דער זוהר זאגט “נעצר” איז א לשון כליאה, ס’ווערט נכלא כביכול די אלקות אין א געוויסע כלי. וואס דאס מיינט איז, און איך גיי נישט יעצט מסביר זיין וויאזוי ס’קען זיין, אבער וואס דאס מיינט איז אז אויב מ’האלט ביי די גדלות, דעמאלטס קען מען יא, קען מען זען, מ’קען האבן א מקדש, מ’קען האבן א תורה, מ’קען האבן מצוות, מ’קען האבן די אלע זאכן, נאר בלא שום טעות אז די זאכן זענען גאט. אבער זיי זענען יא.

אין אנדערע ווערטער, אז דער אייבערשטער איז בחר זיך מגלה צו זיין, אדער אונז מצד אונזער קטנות זעען אים אזוי, וואטעווער ס’זאל נאר זיין.

התוצאה: ראיה בלי טעות

דאס, ווער ס’האט נישט געגעסן חמץ פאר זיבן טעג, ער קען דאס זען, ווייל ער האט נישט קיין חשש טעות, ער האט נישט קיין חשש טעות אין דעם. נישט נאר ער האט נישט קיין חשש טעות ווערט געזאגט, נאר ער פארשטייט אויך אז די זיבן טעג וואס מ’איז נזהר פון חמץ איז א געוויסע קטנות, און דארף מען נאכדעם קומען אסאך העכער.

—

אקעי, דאס איז ביי ראשית פרקים. ראשית פרקים, די דרשה איז געווען אסאך קלארער ווי די יסוד, אבער ראשית פרקים האט פארשטאנען די עיקר זאך.

עבודת ביעור חמץ: פון קטנות צו גדלות

פרק ה: סיכום העיקרים – די מהות פון קטנות און גדלות

די דערקענונג פון דעם רבי’ס פארשטאנד

נישט נאר האט ער נישט קיין חשש טעות וואס ער האט געזאגט, נאר ער פארשטייט אויך אז די זיבן טעג וואס איך בין מבער [מבער: אויסראטעווען, אוועקשטעלן] די חמץ איז א געוויסע קטנות [קטנות: נידעריגע מדרגה, קליינקייט], און איך דארף נאך קומען אסאך העכער.

איבערבליק פון די דרשה

אוקיי, דאס איז בראשי פרקים [בראשי פרקים: הויפט פונקטן]. די דרשה איז געווען אסאך קלארער ווי די יסוד, אבער בראשי פרקים האבן מיר פארשטאנען די עיקר זאך, אז מ’דארף קענען, און לאמיר נאר איבערמאכן די זעלבע, איבערזאגן די עיקר זאך.

די הויפט נקודה: דערקענען דעם אייבערשטן אין די זיבן טעג

מ’דארף קענען זיבן טעג נישט עסן מצה, און מ’זאל זאגן אז ס’איז א מקרא [מקרא: א דערקלערונג, א רוף], און מיט אנדערע ווערטער זאל מען זאגן אז דא אויך איז דא א גאט.

דער חילוק צווישן קטנות און גדלות

בחינת קטנות: נעגירן די פאלשע כוחות

אלא מה [אלא מה: אבער וואס], אין די קטנות גייט אריבער יעדער איינער פון זיי און זאגט ניין:

– נישט א גאט

– נישט א גאט

– נישט א גאט

נאר איינער איז דער גאט.

בחינת גדלות: התכללות נצוצות

און די גדלות [גדלות: גרויסקייט, העכערע מדרגה] וואס אין שביעי של פסח [שביעי של פסח: דער זיבעטער טאג פון פסח] איז א התכללות נצוצות [התכללות נצוצות: פאראייניגונג פון די ניצוצות] פון דעם, אפילו נאך אין בחינת קטנות, איז צו זאגן אז דער וואס איז נאר איינער, ממילא [ממילא: פון זיך] אלע זענען נאר איינער.

די סוד פון די גדלות: שעבוד דורך אחדות

מ’קען משעבד [משעבד: אונטערווארפן, דינען] זיין די זון, און מיט דעם איז מען משעבד דעם אייבערשטן אמת’דיג. דאס איז די סוד [סוד: געהיימעניש] פון די גדלות.

דער מסקנא: שביעי של פסח איז נאך קטנות

און אין שביעי של פסח האבן מיר נאך נישט קיין ווערטער עס צו זאגן ריכטיג, און מיר זאגן אז עס איז נאך בחינת קטנות.