מעשה ברבינו יהונתן ורבינו שמואל – מטרת המידות הטובות ידיעת השם | תמלול וסיכום

סיכום השיעור 📋

סיכום פון דער פילאסאפישער שיעור – שמונה פרקים, מורה נבוכים, און דער וועג צו ידיעת ה׳

—

א. פתיחה: אנהייב פון דער ווינטער-זמן

עס איז חודש חשוון – דער אנהייב פון דער ווינטער-זמן, וואס ווערט גערופן “חודש אשר” (ווייל “אשר ישיבות בו מתחילות”). מ׳הייבט אן פון פריש – א נייער לערן-ציקל.

[קליינע דיגרעסיע] – א הומאריסטישע באמערקונג: ביי רבי׳ס ווייסט מען נאר צוויי זאכן – טאנצן און טרינקען לחיים, מ׳גיבט איינער דעם אנדערן א גלעזל גרעיפ-דזשוס מיט עוגה. אבער דאָ דארף מען אן אמת׳דיגן שיעור געבן.

—

ב. אנקינדיגונג פון דעם לימוד: פרקי אבות – די הקדמה

דער שיעור באשעפטיגט זיך מיט פרקי אבות – א ספר וואס מ׳לערנט טיפיש אין זומער, אבער דאָ וועט מען עס לערנען אין ווינטער. מ׳וועט נישט ענדיגן אפילו די הקדמה אין דער גאנצער ווינטער. כדי אנצוקומען צו דער נקודה, ווערט ערשט דערציילט א מעשה.

—

ג. די היסטארישע מעשה: דאס שטעטל לוניל

ג.1 דער אָרט

אין פראנקרייך איז געווען א שטעטל לוניל (Lunel). דער נאמען שטאמט פון “לונא” – די לבנה אויף לאטייניש. די לבנה האט א וויכטיקייט אין יידישקייט (“החודש הזה לכם”).

אידן וואס האבן דארט געוואוינט:

– אבא מארי הירחי – “ירחי” איז אויך א לבנה-נאמען (ירח), ער האט געשריבן א ספר “מאורות”

– ר׳ שמואל אבן תיבון – האט גערופן דאס שטעטל “בקעת יריחו”, ווייל יריחו איז אויך על שם די לבנה

[דיגרעסיע] – א לעגענדע אז די אידן פון לוניל שטאמען פון יריחו, פארטריבן אין גלות, און האבן דעם שטעטל גערופן על שם זייער היימשטאט.

ג.2 דער בית המדרש אין לוניל

אין לוניל (און דער געגנט, אויך מאנטפעליער) האבן געוואוינט גדולי ישראל – דער ראב״ד און אנדערע. דאס זענען געווען ערנסטע אידן, א בית המדרש, א ישיבה – אבער מיט א וויכטיגן דיוק: זיי האבן נישט געלערנט גמרא אין דעם קלאסישן זין. זיי האבן געלערנט הלכה – דער רי״ף, דער בעל המאור, פסקים. דער ראב״ד אליין שרייבט אויפן רמב״ם אין הלכות קידוש החודש: „אני לא הגעתי לחכמה זו, וגם רבותי לא הגיעו עליה” – אין געוויסע ענינים (ווי אסטראנאמיע/מאטעמאטיק) האבן אפילו די גדולים מודה געווען אז זיי האבן נישט דערגרייכט.

—

ד. דער וויכוח אין בית המדרש: אסטראלאגיע און קץ המשיח

ד.1 דער הינטערגרונד

ר׳ אברהם בר חייא הנשיא האט געשריבן א ספר וואו ער רעכנט אויס, לויט אסטראלאגישע קאנדזשאנקשאנס פון דריי פלאנעטן, ווען משיח וועט קומען. ער האט געמאכט א חשבון אז אלע גוטע זאכן פאר אידן (אריינגערעכנט יציאת מצרים) זענען פאסירט ווען די דריי שטערן קומען זיך צוזאמען. דער רמב״ם ברענגט זיין ספר אין הלכות קידוש החודש (אן דערמאנען זיין נאמען).

ד.2 דער וויכוח

ר׳ יונתן (שפעטער באקאנט אלס רבינו יונתן מלוניל, מחבר פון “פירוש רבינו יונתן”) האט שטארק געהאלטן אז אסטראלאגיע איז שטותים. ער האט געליינט דעם רמב״ם׳ס אגרת תימן, וואו דער רמב״ם שרייבט קעגן חשבונות פון קץ המשיח.

אבער – אין בית המדרש האבן אנדערע אידן אים אנגעגריפן: “עס שטייט דאך אין גמרא שבת דף נ׳, אין מדרש פסיקתא – וויאזוי קענסטו לייקענען אסטראלאגיע?” ר׳ יונתן האט נישט געקענט געווינען דעם וויכוח אויף אייגענע כוחות.

ד.3 דער בריוו צום רמב״ם

ר׳ יונתן האט באשלאסן צו שרייבן א בריוו דירעקט צום רמב״ם אין מצרים (מיט א שליח – קיין פאסט איז נישט געווען), אלס רעפרעזענטאנט פון זיין חשוב׳ן בית המדרש, און פרעגן אז דער רמב״ם זאל מסביר זיין וויאזוי צו פארענטפערן די גמרות וואס שטיצן אסטראלאגיע.

דער בריוו וואס דער רמב״ם האט צוריקגעשריבן הייסט “אגרת למונטפלייר על דבר החכמים” (אויך באקאנט אלס אגרת על האצטגנינות – דער בריוו וועגן אסטראלאגיע), אדרעסירט צו רבי יונתן. דאס איז דער איינציגסטער אָרט אין גאנץ כתבי הרמב״ם וואו דער רמב״ם לייגט קלאר ארויס זיין עפיסטעמאלאגיע.

—

ה. דעם רמב״ם׳ס עפיסטעמאלאגישער יסוד – דריי קוואלן פון וויסן

דער רמב״ם שטעלט אויף דריי קוואלן פון וויסן וואס א מענטש דארף גלייבן:

1. חישה – וואס ער האט אליין געזען / דערפארן

2. עדות / שמועה – וואס ער האט געהערט פון א צווייטן

3. שכל – וואס ער קען באווייזן דורך לאגיק / סברא

דער פרינציפ: א מענטש דארף וויסן פארוואס ער גלייבט יעדע זאך – פון וועלכער קוואל עס שטאמט. מען טאר נישט צעמישן די לעוועלס: וואס איינער האט אליין געזען איז נישט דאס זעלבע ווי וואס א גרויסער מענטש האט געזאגט. מען דארף שוקל זיין.

קריטישער כלל: אויב עפעס איז נישט אמת, אפילו עס שטייט אין א ספר – ווערט עס נדחה מפני האמת. וואס איין אמורא האט אמאל געזאגט מיינט נישט אז מען מוז עס מקבל זיין. דער רמב״ם קען נישט רעדן מיט אלע דורות אויף איינמאל – יעדער מענטש דארף אויספיגערן וואס ער האלט און פון וואו ער האט עס.

—

ו. די מעשה פון די איבערזעצונגען

ו.1 מורה נבוכים

מען האט געהערט אז דער רמב״ם האט געשריבן מורה נבוכים. רבי יונתן האט באצאלט ר׳ שמואל אבן תיבון ער זאל עס איבערזעצן פון אראביש אויף לשון הקודש. די ערשטע קאפיע האט געהאט אסאך טעותים; מען האט געבעטן דעם רמב״ם א בעסערע ווערסיע; עס איז געווארן א גאנצע משא ומתן מיט בריוון, הגהות, השגות (ראב״ד, רמ״ך, א.א.וו.).

[צד-באמערקונג: פינאנציעלע פראגן] – ר׳ שמואל אבן תיבון איז געווען א פראפעסיאנעלער איבערזעצער, נישט א כולל-יונגערמאן. דער רמב״ם אליין האט אויך באצאלט מענטשן פאר איבערשרייבן. שוין ר׳ שמואל׳ס טאטע, ר׳ יהודה אבן תיבון, איז באצאלט געווארן פון דער זעלבער חבורה פאר איבערזעצן א חלק פון חובת הלבבות (און אמונות ודעות).

ו.2 פירוש המשניות

דער רמב״ם האט אויך געשריבן פירוש המשניות אויף אראביש אויף כל ששה סדרי משנה. די חכמי לוניל האבן אנפאנגס געמיינט אז רוב פירוש המשניות איז נישט אזוי וויכטיג (בלויז אן „ארטסקראל” פאר אראביש-רעדנדיגע אידן), און האבן נישט געאיילט עס איבערצוזעצן.

אבער מען האט דערזען אז עס זענען דא זייער וויכטיגע שטיקלעך דערין, בפרט: די הקדמה צו פרק חלק און שמונה פרקים (הקדמה צו פרקי אבות — יסודות פון מדות, מוסר, עטיקס). ר׳ שמואל, וואס האט געקענט אראביש, האט זיי דערציילט וועגן דעם אינהאלט.

ו.3 איבערזעצונג פון שמונה פרקים און פרקי אבות

נאכדעם וואס ר׳ שמואל האט (מער-ווייניגער) פארענדיגט מורה נבוכים, האבן די בני לוניל אים געבעטן ער זאל אויך איבערזעצן שמונה פרקים מיט דער גאנצער מסכת אבות מיטן רמב״ם׳ס פירוש. און אזוי האט ער געטאן.

מקור פאר דער מעשה: דער סוף פון דער מעשה שטאמט פון ר׳ שמואל אבן תיבון אליין – ער האט געשריבן אן הקדמה צו זיין איבערזעצונג פון פרקי אבות, וואו ער פארציילט דעם גאנצן סדר המעשה.

—

ז. דער אינטעלעקטועלער הונגער פון אשכנזישע אידן נאך ברייטערע תורה-חכמה

ז.1 דער אויסגאנגס-פונקט: וואס האט מען געלערנט אין אשכנז?

אין דער הויפט-שטראם פון תורה-לערנען, פון די גאונים ביז די ראשונים, האט מען זיך כמעט נישט פארנומען מיט מחשבה, חקירה, אדער אפילו אגדות הש״ס. אין א נארמאלער טראדיציאנעלער אשכנזישער בית המדרש האט מען געלערנט גמרא-תוספות, נישט מער.

– ישיבות הגאונים: מען האט געלערנט גמרא, פונקט. ווען מען איז געקומען צו א סוגיא פון אגדה, האט דער גאון געזאגט „ער האלט נישט פון דעם” און מען איז ווייטער געגאנגען.

– פיוטים: די גאונים האבן נישט געהאלטן פון פיוטים – דאס איז געווען א מנהג פון ארץ ישראל, נישט פון בבל.

– רש״י: כאטש רש״י איז געווען א ברייטער מענטש (ער האט געשריבן פיוטים, תשובות, פירוש אויף תנ״ך), אבער אין ישיבה האט מען „mostly” געלערנט גמרא.

[קליינע דיגרעסיע]: ר׳ אלעזר הקליר איז געווען אין דער זעלבער תקופה אבער אלס חזן – מען האט אים נישט גענומען ערנסט אין דער ישיבה-וועלט; תוספות האט אים גענומען ערנסט נאר פאר הלכה-צוועקן.

[קליינע דיגרעסיע]: חסידות איז א „יוצא מן הכלל” – אבער אויך לויט חסידישע הנהגה, אין דער פראקטיק, איז עס אויך נישט אזוי ווי מען וואלט געמיינט.

ז.2 דער מאמענט פון אנטדעקונג: „אונז פעלט עפעס”

אידן אין די בתי מדרשות האבן געהערט (דורך רייזנדע, משפחה-פארבינדונגען, שליחים) אז אין אנדערע קהילות (ספרד, אראבישע לענדער) איז דער באגריף „תורה” אדער „חכמה” ברייטער – מ׳לערנט נישט נאר הלכות ד׳ שומרים, נאר אויך:

– וויאזוי די וועלט ארבעט (סייענס)

– הנהגת השם

– הוכחות אז ס׳איז דא א גאט

– דאקטאריי, נאטור-וויסנשאפט

דער רוב פון זיי האבן געכאפט: „אונז פעלט א באזיק חלק פון חכמה.”

ז.3 דאס פראקטישע פראבלעם: שפראך-באריער

די ספרים וואס האבן געהאנדלט מיט יסודות התורה, אמונות ודעות זענען געווען געשריבן אויף אראביש. די אשכנזישע אידן האבן געשיקט שליחים, געצאלט, זיך געמוטשעט – כדי מ׳זאל איבערזעצן די ספרים.

ביישפיל: „אמונות ודעות” פון רב סעדיה גאון איז שוין פריער איבערגעזעצט געווארן אין אשכנז; חסידי אשכנז (ר׳ יהודה החסיד, ר׳ אלעזר מוורמייזא) זענען געווען „משונה׳דיג העפי” דערמיט – „מ׳קען פארשטיין ווער דער אייבערשטער איז!” ר׳ אלעזר האט סיסטעמאטיש אריינגעלייגט דעם אינהאלט פון „אמונות ודעות” אין זיינע ווערק.

ז.4 חובות הלבבות – די מעשה מיט דער איבערזעצונג

ר׳ יהודה אבן תיבון דערציילט אין זיין הקדמה: ווען ער איז געקומען אין א שטאט, האבן די מענטשן שוין געלערנט „אמונות ודעות” און זיך מורא׳דיג געפרייט. ווען זיי האבן געהערט אז ס׳איז דא נאך א ספר – „שערי היחוד” פון חובות הלבבות – האבן זיי געבעטן ער זאל דאס איבערזעצן. וויכטיגער דעטאל: זיי האבן נישט געבעטן די גאנצע ספר (דער מוסר-חלק האט זיי נישט אזוי אינטערעסירט), נאר דווקא „שערי היחוד” – דער חלק וואס רעדט פון הוכחות פאר מציאות ה׳.

—

ח. „לשמע אוזן שמעתיך ועתה עיני ראתך” – דער טעארעטישער פונדאמענט

ח.1 דער פסוק (איוב מ״ב) לויט דעם רמב״ם׳ס פירוש (מורה נבוכים ח״ג)

| שטופע | פסוק | באדייט |

|—|—|—|

| שטופע 1 | „לשמע אוזן שמעתיך” | אמונה מפי הקבלה – מ׳האט געהערט אז ס׳איז דא א גאט |

| שטופע 2 | „ועתה עיני ראתך” | „עיני השכל” – מ׳האט אליין געזען/באוויזן מיט שכל׳דיגע הוכחה |

דער חילוק צווישן „הערן” און „זען” איז דער גאנצער פונקט – פאר די אשכנזישע חכמים איז דאס געווען א „ריזיגע שמחה.”

ח.2 וואס מיינט „הוכחה” – א טיפערע פארשטאנד

א הוכחה איז נישט בלויז „געהערט אז ס׳איז דא א הוכחה” – מען דארף עס טון, עס דורכלעבן. „עיני ראו זאת” – דו זעסט עס אליין, ס׳איז א „מורא׳דיגע גילוי”.

– דער רמב״ם׳ס טייטש פון „יתגלה כבוד שמים”: דער אייבערשטער זאל זיך „באווייזן” – דאס מיינט: מען זאל טרעפן א הוכחה וואס קיינער קען נישט אפּפרעגן, אזוי ווי „איינס און איינס איז צוויי”.

– עקספיריענס אין הוכחה: קעגן דער פאלשער סתירה צווישן „עקספיריענס” און „הוכחה” – אויך אין א הוכחה איז דא אן עקספיריענס, א דערלעבעניש.

– ר׳ סעדיה גאון אליין זאגט: עס ענטפערט ספקות, יא, אבער אויך פאר דעם וואס האט נישט קיין ספקות – ער האט געהערט, יעצט זעט ער. דאס איז געווען די „שמחה גדולה”.

—

ט. „א גלות פון חכמה” – דער היסטארישער קאנטעקסט

ט.1 בזמן הבית

נביאים, תנאים, אמוראים האבן זיך געקאכט אין מושכלות, יסודות אלוקות, מעשה מרכבה, אגדה.

[צד-דיגרעסיע: ירושלמי וועגן מעשה מרכבה] – דער ירושלמי ברענגט א מחלוקת תנאים (ר׳ ישמעאל vs. ר׳ עקיבא) צי מ׳טאר דרשנ׳ען מעשה מרכבה – ר׳ אלעזר בן ערך האט יא געדרשנ׳ט. דאס באווייזט אז בזמן התנאים האט מען זיך פארנומען דערמיט, אבער שפעטער איז עס פארלוירן געגאנגען.

ט.2 נאך חתימת הגמרא

א דראמאטישער פאל – אין די ישיבות האט מען נאר געלערנט גמרא-תוספות, הלכה, ד׳ סדרים. קיין עוסק אין מחשבה, אלוקות, יסודות. אפילו גאונים האבן געזאגט: „מיר פארשטייען נישט די אגדה, ס׳איז נישט כפשוטו” – אבער אן אלטערנאטיוו-פירוש. דאס איז ממש א גלות – נישט נאר א פיזישע גלות, נאר א גלות פון חכמה.

ט.3 דער ווענדפונקט

ערשט ווען רב סעדיה גאון, דער רמב״ם, די חובות הלבבות זענען געקומען – „די פאר מענטשן וואס אונז ווייסן” – האט זיך עפעס געעפנט. פארדעם האט „קיינער נישט געוואוסט גארנישט.”

ט.4 פארוואס מיר כאפן דאס נישט

מיר זענען נישט צוגעוואוינט צו כאפן וויפיל דאס האט באדייט פאר יענע אידן, ווייל מיר לעבן אין א „רייכע וועלט” – חסידות, קבלה, פילאזאפיע, רמח״ל, אלעס איז שוין דא. אבער דעמאלט איז עס געווען א רעוואלוציע.

—

י. [צד-דיגרעסיע] די מעשה פון דעם קצות החושן מיט׳ן דידיטשובער רבי׳ן

א חסידישע מעשה אלס פאראלעל:

– דער קצות החושן פרעגט דעם רבי הערשעלע מדידיטשוב: וואס האט חסידות צוגעגעבן איבער קבלה?

– דער משל: מענטשן דינען א מלך, האבן מאפעס פון זיין פאלאץ, הערן שמועות וועגן אים – ביז איינער וויל זען דעם מלך אליין, און ער שיקט א הזמנה, און דער מלך קומט.

– נמשל: קבלה/פילאזאפיע = מ׳הערט וועגן דעם אייבערשטן; חסידות = מ׳ברענגט דעם מלך אליין.

דאס איז דער זעלבער מהלך ווי די רעאקציע פון ר׳ יונתן מלוניל און אנדערע אויף דעם רמב״ם – דער זעלבער עקסייטמענט פון „ענדלעך קען מען וויסן, נישט נאר הערן.”

—

יא. שמונה פרקים און מורה נבוכים – איין שלימות׳דיגע סיסטעם

יא.1 מען קען נישט צעטיילן שמונה פרקים פון מורה נבוכים

שמונה פרקים איז „הונדערט פראצענט מוסר” – עס רעדט פון מידות, בחירה, א.א.וו. עס איז די הקדמה צום פירוש אויף פרקי אבות. אבער: ר׳ שמואל אבן תיבון און ר׳ יהונתן מלוניל האבן ספעציעל געבעטן אז מען זאל איבערזעצן שמונה פרקים – נישט דעם גאנצן פירוש המשניות (סדר זרעים האבן זיי נישט געדארפט), נאר דווקא שמונה פרקים, ווייל זיי האבן פארשטאנען אז צום מורה נבוכים דארף מען צולייגן שמונה פרקים.

די שליסל-טענה: שמונה פרקים (מוסר/מעשה) און מורה נבוכים (מחשבה/חקירה) זענען נישט צוויי באזונדערע פראיעקטן – זיי זענען טיילן פון איין שלימות׳דיגער בילד פון משנת הרמב״ם. מען קען נישט זאגן „שמונה פרקים איז שיינע זאכן אויפן שעלף, און מורה נבוכים איז פאר די עלעקטע מיט תשוקה.” ניין! – ביידע זענען נויטיק צוזאמען.

יא.2 פארוואס „פעלט” עפעס אין מורה נבוכים?

דער רמב״ם האט זייער געשוינט זיין צייט – ער זאגט א זאך איין מאל און חזר׳ט נישט איבער. א געוויסער יסוד וואס שטייט אין שמונה פרקים ווערט נישט איבערגעזאגט אין מורה נבוכים, ווייל דער רמב״ם האלט אז ער האט עס שוין גוט געזאגט.

יא.3 ר׳ שמואל אבן תיבון׳ס הקדמה

ר׳ שמואל אבן תיבון האט אויך געשריבן א הקדמה להקדמה, וואו ער באשרייבט די חשיבות פון פרקי אבות. ער האט מער-ווייניקער איבערגעשריבן וואס דער רמב״ם האט געזאגט (קיין חידושים), נאר אין זיין אייגענעם קאנטעקסט. ער דינגט זיך מיט דעם רמב״ם אויף א געוויסן פונקט (ווערט אויסגעפירט שפעטער).

—

יב. דער צענטראלער פילאסאפישער שטאם: מעלות המדות → מעלות שכליות → ידיעת ה׳

יב.1 די דריי שטאפלען

| שטאפל | באדייט |

|—|—|

| 1. מעלות המדות | „זיין מענטשלעך” – גוטע מידות, כאראקטער |

| 2. מעלות שכליות | „וויסן דעם אמת” – כולל קשרון, זכרון, הבנה |

| 3. ידיעת הבורא (תכלית) | דערגרייכן א פארשטאנד פון מציאות ה׳ |

יב.2 פסוק-שטיצע

פסוק א: „שְׁמַע עֵצָה וְקַבֵּל מוּסָר לְמַעַן תֶּחְכַּם בְּאַחֲרִיתֶךָ” (משלי) – לערן מוסר → קום אן צו חכמה.

פסוק ב: „אִם תְּבַקְשֶׁנָּה כַכֶּסֶף… אָז תָּבִין יִרְאַת ה׳ וְדַעַת אֱלֹהִים תִּמְצָא” (משלי ב) – זוך חכמה מיט ערנסטקייט → באקום יראת ה׳ + דעת אלקים.

יב.3 טייטש פון „יראת ה'” און „דעת אלקים”

– יראת ה׳ = לויט ר׳ שמואל אבן תיבון: „אידישקייט,” דעות התורה – נישט בלויז עמאציאנעלע פארכט, נאר פארשטיין די תורה-מצוות וואס מען האט שוין געהאט, יעצט וויל מען וויסן דעם טעם און מיינונג.

– דעת אלקים תמצא = מציאות ה׳ – נישט בלויז „ס׳איז דא א גאט,” נאר פארשטיין וואס פאר א סארט מציאות דער אייבערשטער איז (= מחויב המציאות ביים רמב״ם). „תמצא” = מען דארף עס טרעפן, דערגרייכן.

[צד-דיגרעסיע – עטימאלאגיע פון „מציאות”] – די שייכות צווישן „מציאות” (עקזיסטענץ) און „מציאה” (טרעפן/פונד), „דרשו ה׳ בהמצאו,” „בְּרָצוֹתְךָ אַמְצִיאֲךָ,” און „אהי״ה” = „איך בין.”

—

יג. פארוואס דארף מען מעלות המדות כדי צו דערגרייכן מעלות שכליות?

יג.1 ערשטער טעם: נגיעות (פערזענלעכע אינטערעסן)

א בעל-תאווה זוכט נישט דעם אמת – ער האט נגיעות. „דו וועסט נישט וועלן וויסן אז ס׳איז דא א גאט, ווייל דו ווילסט בעסער פרעסן.” ער וויל געווינען די לאטערי – אלטערנאטיוו פאקטן, ער האלט נישט פון אמת וואס שטערט אים.

חכמה איז שווער: מענטשן מיינען חכמה איז „פרי” – גרינג צו באקומען. אבער אמת דערגרייכן פאדערט רצון – מען מוז זיך וועלן. שלעכטע מדות זענען מעכב קעגן ידיעת האמת.

[באמערקונג]: א מענטש איז קאמפליצירט – ער קען זיין שלעכט אין איין געביט און גוט אין אן אנדערן. אפילו א היטלער-טיפ קען טעארעטיש אין א געוויסער דרגא עפעס גוטס האבן, כאטש בפועל האט ער נישט.

יג.2 שלעכטע מענטשן ווייסן נישט גארנישט

„דאס איז א דבר ידוע” – א פרינציפ וואס מען דארף גלייבן און לערנען. ווער עס וויל לערנען האט שוין כמעט אלע מידות טובות, ווייל ער דארף זיך מקדיש זיין, ער דארף האבן אהבה, ער קען נישט זיך שלאגן מיט זיין ווייב א.א.וו. אן נקיות, זוכט ער נישט אמת נאר באשטעטיקונג פון וואס ער האט שוין געטראכט.

יג.3 [צד-דיגרעסיע – ביישפילן פון וויסנשאפטלעכע שקרים]

אקטועלע ביישפילן ווי שלעכטע מידות שטערן אמת אפילו אין וויסנשאפט:

– אלצהיימער׳ס-פארשונג: צוואנציק יאר ריסוירטש אוועקגעווארפן ווייל א פארשער האט געפעלשעוועט רעזולטאטן – זיין נגיעה: ער זאל הייסן „דער גדול.”

– פראפעסאר פון האַרוואַרד (פראנסעסקא דזשינא?): איר ריסוירטש איבער ווי מענטשן ליגנען – און די גאנצע ריסוירטש אליין איז געווען ליגנט! מען האט זי געכאפט אין די ענטפערס.

– Peer review טשעקט נישט נאך די אקטועלע רעזולטאטן – נאר צי דער מאמר „מאכט סענס.”

שלוס-נקודה: מען קען נישט זיין א שלעכטער מענטש אין פערזענלעכן לעבן און א גוטער זוכער-פון-אמת אין אינטעלעקטועלן לעבן. אפילו א „גרויסער פיזיסיסט” וואס איז א „חיה” אין זיין פערזענלעכן לעבן – די שלעכטע מידות האבן אים יא באאיינפלוסט.

יג.4 צוויי סארטן מעלות המדות (פון מורה נבוכים חלק ג׳)

| סארט | באדייט |

|—|—|

| פערזענלעך (בינו לבין עצמו) | נישט זיין א בעל-תאווה, נישט זיין א קמצן, נישט זיין א שלעכטער מענטש |

| געזעלשאפטלעך (בינו לבין חבירו) | אויסקומען מיט אנדערע מענטשן |

—

יד. צווייטער טעם פאר מדות טובות: דער סאציאלער צוועק

יד.1 א מענטש לעבט נישט אליין

אויף אן אינזל מיט כף חרובים דארף מען ווייניק מדות. אבער אין דער ווירקלעכקייט – נאך חתונה, אין חברה – מוז מען אויסקומען מיט אנדערע. „לא טוב היות האדם לבדו” – א מענטש קען נישט לעבן אליין, דערפאר דארף ער מדות טובות כדי צו פונקציאנירן אין א געזעלשאפט.

דער רמב״ם׳ס צווייטער תכלית פון מדות טובות: מדות טובות = דאס וואס לאזט מענטשן לעבן אין א סאסייעטי – מיט ווייב, באס, חבר, שכן, קהילה. אן א מתוקנ׳ע חברה קען מען זיכער נישט לערנען.

[צד-דיגרעסיע: רבי שמעון בר יוחאי] – יא, מען קען טעארעטיש גיין אין א מערה ווי רשב״י – אבער דאס איז א יחידי סגולה, נישט נארמאל, און אפילו אים וואלט אפשר בעסער געווען אן דעם.

יד.2 אפליקאציע אויף דער ברייטער וועלט

כמעט אלע מלחמות שטאמען פון שלעכטע מדות. פוטין לערנט נישט קיין מוסר – דאס איז בעסיק שלעכטע מדות אויף א גרעסערן סקעיל. דער בעסיק פראבלעם פון דער וועלט איז שלעכטע מדות. פון נישט טיילן טשיפס אין חדר ביז נוקלעארע וועפאנס – ס׳איז דער זעלבער מענטש, דער זעלבער מעכאניזם, נאר אויף א גרעסערן לעוועל. פירער זענען נישט אן אנדערע סארט מענטש – דער ראש הממשלה איז דער זעלבער מענטש ווי יעדער אנדערער, מיט די זעלבע נטיות, נאר מיט מער פרעשור.

[צד-דיגרעסיע / אנעקדאט: דער יועץ פון א פרעזידענט] – א יונגער יועץ פלעגט ארויסקומען פון מיטינגס און זיין זיכער אז ערגעץ „דאון דער האל” איז נאך א צימער וואו מען טראכט אמת׳דיג – ווייל ס׳קען נישט זיין אז דאס איז ווי מען פירט די וועלט. אבער ס׳איז נישטא קיין אזא צימער – דאס איז מענטשהייט.

יד.3 דערפאר איז דא א תורה

ס׳איז נישט גענוג צו זאגן „שער און ס׳וועט זיין שלום” – ס׳איז קאמפליצירט. אבער דערפאר איז דא א תורה / רעליגיע: א סיסטעם וואס מאכט אז מענטשן זאלן געבן דין וחשבון, וואס מאכט זיי אביסל בעסער, און דורך דעם קען די וועלט פונקציאנירן. תורה מן השמים: א מענטש קען נישט אליין אויסטרעפן אזא סיסטעם. אנדערע סיסטעמען האבן פרובירט און נישט געלונגען; די תורה ארבעט בעסער.

סדר: ערשט מדות → דאן קען מען לעבן צוזאמען → דאן קען מען טראכטן / לערנען → דאן קען מען דערגרייכן חכמה.

—

טו. דער פסוק פון ירמיה – דער רמב״ם׳ס באווייז פאר דער גאנצער סטרוקטור

טו.1 דער פסוק (ירמיה ט:כב-כג)

> „אַל יתהלל חכם בחכמתו… כי אם בזאת יתהלל המתהלל השכל וידוע אותי כי אני ה׳ עושה חסד משפט וצדקה בארץ כי באלה חפצתי”

דער רמב״ם אין מורה נבוכים ח״ג פרק נ״ד (דער לעצטער פרק פון דער ספר!) איז מפרש דעם פסוק און זאגט: דאס איז דער תכלית פון דער גאנצער ספר. ער זאגט אין די לעצטע פרקים: „איך זאג נישט קיין חידושים – איך בין נאר מסביר דעם תכלית פון אלעם.”

טו.2 דער רמב״ם׳ס טייטש

– „בָּאָרֶץ” = דער אייבערשטער איז משגיח אויך אין דער וועלט (נישט ווי אנדערע וואס האבן געמיינט ער איז נאר בעליונים). דאס שטימט מיט דעם רמב״ם׳ס יסוד פון חלק א׳ פרק נ״ד: ידיעת השם מיינט ידיעת פעולותיו (זיינע מידות) – „מה הוא רחום אף אתה רחום”. דאס איז וואס משה רבינו האט געבעטן מיט „הוֹדִעֵנִי נָא אֶת דְּרָכֶךָ” – „דרכך” = מידות = פעולות = חסד משפט וצדקה בארץ.

– „בְּאֵלֶּה חָפַצְתִּי” = דער רמב״ם טייטשט: „אֵלֶּה” גייט אויף חסד, משפט, וצדקה (נישט אויף ידיעת השם אליין) – ד.ה. דער תכלית פון ידיעת השם פירט צוריק צו מעשים טובים אין דער וועלט.

—

טז. ר׳ שמואל אבן תיבון׳ס מחלוקת אויפ׳ן רמב״ם׳ס פסוק-טייטש

ר׳ שמואל אבן תיבון שרייבט אין זיין הקדמה א לאנגע אויספירונג, אז ער איז נישט מסכים מיט דעם רמב״ם׳ס פשט אין דעם פסוק.

– זיין קשיא: אויב דער פסוק רעדט פון „הַשְׂכֵּל וְיָדֹעַ אוֹתִי” (ידיעת השם), וואס קומט אריין חסד משפט וצדקה? ס׳פאסט נישט צוזאמען.

– אבן תיבון׳ס שיטה: מ׳דארף טייטשן דעם פסוק אזוי אז „בְּאֵלֶּה חָפַצְתִּי” זאל יא מיינען ידיעת השם אליין – דער גאנצער פסוק זאל זיין א אייניגע מעסעדזש פון ידיעת השם.

[זייט-באמערקונג]: אבן תיבון איז געווען א גרויסער תלמיד פון דעם רמב״ם, אבער האט געהאלטן אז ער מעג חולק זיין אויף פשט אין פסוקים – ער דינגט נישט אויף די אידעע, נאר אויף דעם פסוק-טייטש. נאכדעם וואס ער האט איבערגעזעצט דעם מורה, האט ער אויך געשריבן הגהות (קריטישע באמערקונגען). דער רמב״ן האט אויך געהאט אן אייגענעם תירוץ אויף דער שוועריגקייט.

—

יז. די „סתירה” אין סוף מורה נבוכים – א מעשה פון אחרונים

יז.1 דער טענה

אחרוני אחרונים (מאדערנע פראפעסארן/חוקרים – שלמה פינס, אפשר הערמאן כהן, קעלנער, און אנדערע) האבן גע׳טענה׳ט אז אין דעם לעצטן שטיקל פון מורה נבוכים (ח״ג פרק נ״ד), וואו דער רמב״ם מסביר׳ט „כי באלה חפצתי” = חסד משפט וצדקה, איז דער רמב״ם חוזר פון זיין גאנצער ספר.

זייער טענה: די אמת׳דיגע תכלית לויט דעם רמב״ם איז נישט ידיעת השם, נאר עשיית צדקה – חסד משפט וצדקה בארץ, פראקטישע מאראלישע האנדלונג. זיי רעדן פון א „סתירה” צווישן דעם גאנצן ספר (ידיעה = תכלית) און דעם סוף (חסד משפט וצדקה = תכלית).

יז.2 שארפע צוריקווייזונג

„במחילת כבודם, ס׳איז שטותים והבלים.” ס׳קען נישט זיין אז פינף און צוואנציק מאל זאגט דער רמב״ם אז חכמה/ידיעה איז די תכלית – אין שמונה פרקים, אין מורה נבוכים, אין דעם פרק אליין – און פלוצלינג, וועגן איין שווערן פסוק, זאל ער חוזר זיין פון אלעס. דער פסוק דארף טאקע פארשטאנען ווערן, ס׳איז דא עפעס צו פארשטיין, אבער א חזרה פון דער גאנצער שיטה – דאס איז אויסגעשלאסן.

—

יח. דער אמת׳דיגער תירוץ: „כל מעשיך לשם שמים”

יח.1 דער טעות פון די „סתירה”-זאגער

זייער חוסר הבנה מוחלט איז: זיי פארשטייען נישט וואס „כל מעשיך לשם שמים” מיינט.

יח.2 לעגיטימע פראקטישע שאלה vs. פאלשע פילאסאפישע שאלה

– לעגיטימע שאלה (פראקטיש): זאל איך זיין א עוסק בידיעת השם, אדער א עוסק ביישובו של עולם? וויפיל פון יעדן? – דאס איז א געהעריגע הלכה-למעשה שאלה.

– (דוגמא: דער ליובאוויטשער רבי׳ס יסוד – אפשר איז עס א גרעסערע זאך צו לערנען א צווייטן ייד אחדות השם, אפילו אויף א קלענערן לעוועל, ווייל דאס איז דוחה.)

– פאלשע/אונמעגליכע שאלה (פילאסאפיש): צו זאגן אז די תכלית פון דעם מענטש איז צו זיין אין עולם הזה, צו טון חסד משפט וצדקה – דאס איז נישט מעגליך אלס תכלית.

יח.3 פארוואס קען חסד משפט וצדקה נישט זיין די אולטימאטיווע תכלית?

– א מענטש איז נישט די בעסטע זאך – מלאכים זענען העכער. א מענטש שטארבט.

– צדקה/חסד/משפט זענען תיקונים פאר פראבלעמען פון עולם הזה – אין גן עדן איז נישטא קיין עניים, קיין עוולות, קיין צדקה. צדקה איז א סוף פון א פראבלעם, נישט א תכלית בעצם.

– אויב א נשמה קען עקזיסטירן אן גנבה, אן עוולה – דאן איז „נישט-גנב׳ענען” נישט קיין שלימות, נאר א באזעליין.

– נאר ווער ס׳גלויבט נישט אין עולם הבא קען זאגן אז עולם הזה-מעשים זענען די תכלית.

[זייט-קריטיק]: עטליכע רעדן פון „עיקר שכינה בתחתונים” – דער חשד איז אז דער גרונט פארוואס זיי באטאנען דאס איז ווייל זיי גלויבן נישט אין עליונים, נישט ווייל זיי האבן א טיפערן פשט.

יח.4 דער אמת׳דיגער תירוץ

די „סתירה” איז א סתירה מדומה – זי שטאמט פון נישט-פארשטיין וואס „כל מעשיך לשם שמים” מיינט. דער רמב״ם רעדט אין שמונה פרקים פרק ד׳, אין מורה נבוכים פרק נ״א, וועגן דער מדרגה פון די אבות: זיי זענען געווען 100% דבוק אין גאט, אלע זייערע מעשים – אפילו עסן, שלאפן, האנדלען – זענען געווען „לשם שמים”.

אויף דעם לעוועל, חסד משפט וצדקה זענען נישט א באזונדערע תכלית, נאר א מעדיום דורך וועלכן ידיעת השם ווערט אויסגעדריקט אין דער וועלט. „בְּאֵלֶּה חָפַצְתִּי” מיינט: גאט׳ס רצון איז אז דער מענטש וואס האט ידיעת השם זאל דאס אויסלעבן דורך חסד משפט וצדקה.

—

יט. דער פראבלעם: דביקות איז פראקטיש און מאראליש אוממעגליך

יט.1 צוויי טעמים פארוואס א מענטש קען נישט תמיד דבוק זיין

– פראקטיש: ער דארף שלאפן, עסן, ארבעטן פאר פרנסה.

– מאראליש: ער טאר נישט זאגן „איך וויל נאר דביקות און נישט חסד טון.” ער האט חובות צו זיינע קינדער, צו זיין משפחה, צו דער וועלט.

דאס שאפט א סתירה: מען קען נישט, און מען טאר אויך נישט – אבער דער רמב״ם זאגט דאך „כל מעשיך לשם שמים”!

יט.2 דער רמב״ם׳ס קשיא אויף זיך אליין (פרק נ״א) – צדיק ורע לו

אין יענע מינוטן

וואו דער צדיק איז נישט דבוק, איז ער כמעט א „נארמאלער מענטש” – און דעמאלט קען אים טרעפן צרות („והסתרתי פני ומצאוהו רעות”). דאס בלייבט אן אפענע שוועריגקייט – ווי קען א מענטש פון פלייש און בלוט דערגרייכן תמידי׳גע דביקות?

—

כ. דער רמב״ם׳ס פראקטישע הדרכה – שטופנווייז

דער רמב״ם גיט א פראקטישע עצה פאר זיינע „חסידים” (לייענער פון מורה נבוכים):

– ערשטע שטופע: טראכט פון דעם אייבערשטן צוויי מאל א טאג – ביים זאגן שמע ישראל. דאס איז גענוג פאר׳ן אנהייב.

– צווייטע שטופע: אויך ווען מען טוט א מצוה.

– דער מענטש פרעגט: „ווען וועל איך טראכטן פון מיין ביזנעס, פון מיין באנק?” דער רמב״ם ענטפערט: „דו שמועסט דאך מיט דיין ווייב אויך – ס׳איז גענוג צייט פאר אלעס.”

– דריטע שטופע (העכסטע מדרגה): אז אפילו ווען מען רעדט מיט דער ווייב אדער טוט ביזנעס, טראכט מען אויך פון דעם אייבערשטן. אבער – דאס איז די מעלה פון די אבות און משה רבינו. „דו טריי נישט, פרוביר אפילו נישט” – דאס איז נישט פאר א געוויינליכן מענטש.

—

כא. דער רמב״ם׳ס חידוש: וואס מיינט „האבות הן הן המרכבה”?

כא.1 די קשיא

יעקב אבינו האט דאך אויך געגעסן, געשלאפן, געגאנגען אין בית הכסא, חתונה געהאט מיט לבן׳ס טעכטער – וויאזוי קען מען זאגן ער איז א „מרכבה” (א כלי פאר דער שכינה)?

כא.2 דער תירוץ – א נייע דעפיניציע פון „כוונה”

דער רמב״ם׳ס חידוש (א „נראה לי” – וואס באדייט אז דאס איז א חידוש, נישט פשוט): „מרכבה” מיינט נישט אז ער האט תמיד געטראכט פון דעם אייבערשטן אין זיין קאפ. „כוונה” מיינט נישט וואס מען טראכט אין דעם מאמענט (ווי אן עקסרעי פון דיין קאפ), נאר וואס איז דער צוועק, דער פערפעס, פון דעם וואס מען טוט.

– די אבות׳ס כוונה: „בכל מעשיהם להעמיד אומה יודעת את ה'” – אלע זייערע מעשים (חתונה, קינדער, געלט, פאליטיק, ארמיי) זענען געווען ארגאניזירט ארום דעם ציל צו בויען אן אומה וואס וועט קענען דעם אייבערשטן.

– אברהם האט אנגעהויבן מיט גרים און א משפחה; ביז משה רבינו האט עס אוועקגעשטעלט „לכלל.”

– פריער איז געווען פריוואטע מתבודדים (ווי חנוך), אבער נישט אן אומה. דאס איז דער חידוש פון די אבות.

כא.3 דער משל

– איינער האט א ביזנעס און גיבט צדקה דערפון – דאס איז איין מדרגה.

– א צווייטער וויל עפענען א ישיבה, און מאכט א ביזנעס ספעציעל כדי צו פינאנצירן די ישיבה – דאס איז אן אנדערע סארט כוונה: „כל מעשיך לשם שמים.”

אזוי אויך: יעקב אבינו האט חתונה געהאט נישט סתם כדי צו האבן א משפחה, נאר כדי אז פון דער משפחה זאל ארויסקומען „שמע ישראל ה׳ אחד” – אן אומה יודעת את ה׳.

—

כב. דער עיקר חידוש: „תכלית” מיינט נישט „מערסטע צייט” אדער „מערסטע מחשבה”

דער רמב״ם׳ס יסוד:

– תכלית מיינט נישט: אז מען טראכט דערפון מער צייט.

– תכלית מיינט נישט: אז מען טוט דאס מער צייט.

– תכלית מיינט: וואס איז דער ציל וואס דאס גאנצע לעבן (אדער דער גאנצער כלל) איז ארגאניזירט ארום.

דערפאר איז גאר נישט קיין סתירה צווישן:

– רוב תורה רעדט פון עולם הזה, רוב מצוות זענען גשמיות׳דיגע מצוות, רוב צייט איז מען ביזי מיט חסד, משפט, צדקה בארץ.

– און דער תכלית פון אלעס איז ידיעת ה׳.

> „ס׳קען זיין אז דער רמב״ם זאל א גאנץ לעבן נישט שרייבן מורה נבוכים, און עס זאל נאך אלץ זיין די זעלבע זאך” – ווייל ער קען זאגן: „איך מאך אז מיין אייניקל זאל האבן מורה נבוכים.”

—

כג. תירוץ פון דער סתירה – צוזאמפאסונג

די מענטשן וואס זעען א סתירה אין רמב״ם (צווישן ידיעת ה׳ אלס תכלית און חסד/צדקה/משפט אלס וויכטיגע מצוות) האבן פשוט נישט פארשטאנען וואס „כוונה” מיינט. זיי מיינען אז אויב ידיעת ה׳ איז דער תכלית, מוז יעדער מענטש זיין א פילאסאף אדער א חסיד׳ישער איד וואס דאוונט באריכות. דאס איז נישט דער טייטש.

ס׳איז בכלל נישט קיין סתירה אז מען זאל צען טויזנט מאל מער ביזי זיין מיט חסד ומשפט וצדקה בארץ – אזוי לאנג ווי דער ציל פון דער גאנצער ארגאניזאציע איז „ימלא הארץ דעה את ה'”.

[קליינע באמערקונג]: היינטיגע מענטשן כאפן נישט דעם קאנצעפט פון אן „ארגאניזאציע ארום א ציל” – זיי מיינען אז א ציל מוז מען טון אדער טראכטן א גאנצע צייט, וואס איז נישט דער טייטש. אויך: אנדערע חולקים ווייל זיי גלויבן נישט אין השארת הנפש, אבער דאס ווערט אפגעהייסן אלס „דברים פשוטים.”

—

כד. סוף-באמערקונגען (אנגעדייט, נישט אויסגעפירט)

– מדות טובות קענען זיין א „הכנה” (פארגרייטונג) צו ידיעת ה׳ – דער פונקט ווערט נישט אויסגעפירט.

– צו פארשטיין דעם פסוק „אני ה׳ עושה חסד משפט וצדקה בארץ” דארף מען פארשטיין די סוגיא פון „הידמות בדרכיו” (זיך צוגלייכן צו גאט׳ס וועגן) – ווערט נישט אריינגעגאנגען.

—

גאנצער ארגומענט-פלוס אין איין בליק:

“`

היסטארישע מעשה (לוניל, ר׳ יונתן, דער רמב״ם׳ס בריוו)

↓

רמב״ם׳ס עפיסטעמאלאגיע (דריי קוואלן פון וויסן; אמת איז העכער פון אויטאריטעט)

↓

איבערזעצונגס-קאמפיין (מורה נבוכים, שמונה פרקים, חובות הלבבות)

↓

דער אינטעלעקטועלער הונגער: „לשמע אוזן” → „עיני ראתך”

↓

היסטארישע טענה: „גלות פון חכמה” זינט חתימת הגמרא

↓

שמונה פרקים + מורה נבוכים = איין סיסטעם

↓

מעלות המדות → מעלות שכליות → ידיעת ה׳ (תכלית)

↓

פארוואס דארף מען מדות? (1) נגיעות בלינדעוועט (2) סאציאלער צוועק

↓

דער פסוק פון ירמיה: „השכל וידוע אותי… חסד משפט וצדקה בארץ”

↓

אבן תיבון׳ס מחלוקת אויפ׳ן פסוק-טייטש

↓

מאדערנע „סתירה”-טעאריע (פינס, כהן) → שארפע צוריקווייזונג

↓

דער אמת׳דיגער תירוץ: „כל מעשיך לשם שמים” =

„כוונה” מיינט נישט מחשבה אין דעם מאמענט,

נאר דער ציל וואס דאס גאנצע לעבן איז ארגאניזירט ארום

↓

„האבות הן הן המרכבה” = אלע מעשים ארגאניזירט

ארום „להעמיד אומה יודעת את ה'”

↓

תכלית ≠ מערסטע צייט; תכלית = דער ציל פון דער ארגאניזאציע

↓

קיין סתירה: חסד/משפט/צדקה = דער מעדיום; ידיעת ה׳ = דער תכלית

“`

תמלול מלא 📝

דער אנהייב פון דער ווינטער-זמן: א מעשה פון לוניל און דער וויכוח וועגן אסטראלאגיע

פתיחה: חודש חשוון – דער אנהייב פון דער נייער זמן

מגיד שיעור:

רבותי, יא, מ׳זעט אז… יא. היינט איז פרשת נח. ניין, היינט איז… חודש חשוון. ס׳איז געווען נעכטן, איין טאג, צוויי טעג, איינס מיט צוויי טעג. און אונז הייבן אן א נייע זמן. “חודש אשר”. מ׳גייט אנהייבן צו לערנען. “חודש אשר”, מ׳הייבט אן די חשוון זמן, די ווינטער זמן, ווערט גערופן “חודש אשר”. “אשר ישיבות בו מתחילות” [אשר ישיבות בו מתחילות: דער חודש אין וועלכן די ישיבות הייבן זיך אן]. וואס? “אשר ישיבות בו מתחילות”. יא, עפעס אזוי.

מ׳דארף מאכן א קביעות שיעור [קביעות שיעור: א פעסטגעשטעלטער לערן-צייט], אזוי ווי דער בעלזער רב. וואס טוט מען ביי די קביעות שיעור? אזוי ווי אלע אנדערע… רבי׳ס ווייסן נאר וויאזוי צו טון צוויי זאכן: טאנצן און טרינקען לחיים. דאס איז וואס ס׳טוט זיך ביי א רבי. זייער סימפל, א שודא. געבן איינער פאר די צווייטע באטלעך, גלעזלעך גרעיפ דזשוס מיט אן עוגה. ניין, אבער ווען צוויי רבי׳ס טראכטן, זאגט ער, וואס קען מען טון? מ׳קען געבן איינער פאר די צווייטע, אדער טרויבן, היינט קען מען נישט טרויבן ווייל זיי זענען א סאלטבאקס, און אזא בעכער מיט אביסל גרעיפ דזשוס. ס׳איז איזי, און די צייטונג האט עפעס א מעשה.

עניוועיס, אבער איך האב א שווערערע דזשאב אביסל, איך וועל דארפן עפעס א שיעור. סאו אונז הייבן אן די הייליגע תורה [תורה: די אידישע ביבל/געזעץ]. מ׳האט געזאגט אז מ׳גייט אנהייבן פון פריש. אזוי האט מען געזאגט און אזוי גייט מען טון. מ׳גייט אנהייבן פון פריש. איך דארף נאר האבן מיין פעידזש, און מ׳זאל מיר געבן א קעמערע איך זאל שיקן.

אנקינדיגונג פון דעם לימוד: פרקי אבות און די הקדמה

מגיד שיעור:

און אונז הייבן אן אזוי. אונז הייבן אן פון דעם אז ס׳איז דא א ספר וואס הייסט פרקי אבות [פרקי אבות: Ethics of the Fathers, א מסכת פון די משנה]. יעצט, די ספר לערנט מען אין די זומער. אונז גייען עס לערנען אין די ווינטער. אונז וועלן אפשר ענדיגן די הקדמה [הקדמה: איינפירונג] א גאנצע ווינטער, וועלן מיר קענען לערנען ביי די זומער. אבער אונז גייען נישט ענדיגן די הקדמה א גאנצע ווינטער. האב איך געזאגט אז מ׳גייט נישט ענדיגן די הקדמה אין די ווינטער, סאו ס׳איז נישטא אזא הכנה פאר די זומער. אונז וועלן לערנען. און וואס איך וויל לערנען איז אזוי, איך האב געוואלט ברענגען די פעיפער, באט מיין פעיפער מאשין איז צובראכן די וואך. סאו, וואס איך וויל טון איז אזוי, וואס איך וויל טון איז, איך וועל אייך פארציילן א מעשה. אקעי? איך וועל אייך פארציילן א מעשה. די מעשה איז שייך אהער. איר קענט מסתמא די מעשה. איך וועל אייך פארציילן, איך וויל אנקומען צו א נקודה.

די מעשה: דאס שטעטל לוניל און זיין נאמען

מגיד שיעור:

ס׳איז געווען א חבורה אידן האבן געוואוינט אין א שטאט וואס רופט זיך לונעל. איך ווייס נישט צו מ׳זאגט אמת׳דיג די ווארט, אזוי שטייט אין די חסידישע ספרים, לונעל. פשט ווי אזוי זאגט מען לונעל? ס׳איז דא א שטאט. לוניל? נישט לוניל. לוניל. “חכמי לוניל” [חכמי לוניל: די חכמים פון לוניל], אזוי האבן מיר געזאגט ווען מיר זענען געווען קינדער. איך ווייס נישט. אקעי. ס׳איז דא אזא שטעטל אין פראנקרייך ערגעץ וואס הייסט לוניל. לוניל? זאל זיין לוניל. “חכמי לוניל”. וויקיפעדיע זאגט לוניל. לוניל אויף פראנצויזיש דארף מען זאגן. על כל פנים [על כל פנים: אין יעדן פאל], ס׳איז דא אזא שטעטל.

און ס׳הייסט על שם די לבנה [לבנה: מאָנד], האסט געוואוסט? ווייל לונא איז די לבנה אויף לאטייניש. ס׳הייסט על שם הלבנה. די לבנה איז זייער א וויכטיגע זאך, “הַחֹדֶשׁ הַזֶּה לָכֶם רֹאשׁ חֳדָשִׁים” [החודש הזה לכם ראש חדשים: “דער חודש דא זאל זיין פאר אייך דער ערשטער פון חדשים” – שמות יב:ב]. האבן מיר גערופן די שטאט אויף די נאמען פון די לבנה. ס׳איז דא אסאך שטעט אויף די נאמען פון די זון, בית שמש [בית שמש: הויז פון דער זון], און אזוי ווייטער. ס׳איז דא אויך א שטאט אויף די נאמען פון די לבנה.

די אידן פון לוניל און זייערע נעמען

מגיד שיעור:

אין דער שטעטל זענען געווען גרופעס אידן, פארשידענע גרופעס אידן. א חלק פון זיי פלעגן זיך רופן אויף די שם פון די לבנה. האסט געהערט אמאל פון א צדיק אבא מארי הירחי [אבא מארי הירחי: Abba Mari HaYarchi]? הירחי איז יודישע יודישע יודישע. הירחי איז יודיש. דאס הייסט, ס׳קומט אריין א ירחי, “אשר מפיך ירווה” [אשר מפיך ירווה: “וואס פון דיין מויל וועט זיך באוואסערן”], מאורות [מאורות: ליכטן], גוט? וואס הייסט ער איז א ירחי? וועגן דעם. וואס? ער האט אפילו געשריבן א ספר עפעס, איך געדענק עס הייסט “מאורות”, צי אזוי? יא.

און אין דעם שטעטל איז געווען א צווייטער איד שפעטער, ער האט געהייסן ר׳ שמואל אבן תיבון [ר׳ שמואל אבן תיבון: Rabbi Shmuel ibn Tibbon]. זיין טאטע האט שוין געוואוינט דארט, איז ר׳ יהודה געמופט דארט. ר׳ שמואל האט געהאלטן אז מ׳דארף רופן די שטאט על שם יריחו [יריחו: Jericho], ער פלעגט עס רופן “בקעת יריחו” [בקעת יריחו: די טאל פון יריחו]. ווייל יריחו איז אויך על שם די לבנה, האסטו געוואוסט? יריחו איז א שטאט מקודש צו די לבנה. און לוניל איז… וואס? עיר התמרים [עיר התמרים: די שטאט פון די טייטלען] איז נאך א נאמען וואס זי האט, אבער אויך הייסט זי על שם די לבנה, יריחו, ירח [ירח: מאָנד], על שם ירח. און וועגן דעם האט ער גערופן די שטאט יריחו.

עד כדי כך [עד כדי כך: אזוי ווייט] אז ס׳איז געווען מענטשן וואס האבן אויסגעטראכט א ווייסע, זיי האבן געזאגט פון וואו ס׳האט זיך אנגעהויבן די שטאט לוניל, אז ווען די אידן פון עזרא [עזרא: Ezra], דער רשע האט פארטריבן די אידן אין גלות אריין, אז ס׳איז מסעות, איינער פון איינע האט פארטריבן די אידן, דעמאלטס ווען די אידן זענען געפארן קיין לוניל, די אידן זענען געקומען פון יריחו, און זיי האבן גערופן די שטאט על שם יריחו. און דאס איז א שיינע מדרש [מדרש: אגדישע דרשה].

די חכמים פון לוניל און דער אנהייב פון דעם וויכוח

מגיד שיעור:

על כל פנים, אין דעם שטעטל האבן געוואוינט כמה וכמה [כמה וכמה: פילע און פילע] ערליכע אידן, זיי האבן געזעצן און געלערנט. דער ראב״ד [ראב״ד: ראש בית דין, Raavad – רבי אברהם בן דוד] האט געוואוינט דארט בעיסיקלי, אדער אין יענע געגנט. און איין טאג, איך פארצייל א מעשה וואס איז נישט ממש א מעשה שהיה [מעשה שהיה: א געשעעניש וואס איז טאקע פאסירט], נאר די מעשה איז געשען אין א שטעטל נעבן וואס ער האט געהאט אונטער פלער. ס׳איז דארט געווען א וויכוח איין טאג צווישן א איד, ר׳ יונתן [ר׳ יונתן: Rabbi Yonatan], דער ערשטער גלגול [גלגול: גילגול נשמה, reincarnation] פון אונזער ר׳ יונתן. אויך דער צווייטער האט געוואוינט אין פאסקוועיק, אויך נישט צו ווייט. און דער וויאזוי הייסט ער, איך פארצייל א מעשה וואס איז געווען פארדעם. אפאר יאר פארדעם איז געווען אזא מעשה, אז ס׳איז געווען א וויכוח אין בית המדרש [בית המדרש: לערן-הויז] צו די שטערן, ווייסן מיר וואס זיי רעדן, פארשטייסט? דאס איז געווען די לבנה, אבער די שטערן, ס׳איז געווען א וויכוח אין בית המדרש וועגן דעם. אפשר האט עס געשלאגן מיט די בעל המאור [בעל המאור: Ba’al HaMaor, ר׳ זרחיה הלוי], אפשר די בעל המאור איז אויך קאנעקטעד. סאו, וויאזוי הייסט ער, אין בית המדרש איז געווען אזא וויכוח.

דער הינטערגרונט: ר׳ אברהם בר חייא און אסטראלאגיע

מגיד שיעור:

און ס׳איז געווען מענטשן וואס מ׳האט געהאלטן משכילים [משכילים: געלערנטע, אויפגעקלערטע], וואס האבן געלערנט אבן עזרא [אבן עזרא: Ibn Ezra, ר׳ אברהם אבן עזרא] און אנדערע ספרים. און ס׳איז געווען אן אנדערע ספר, א זייער בארימטע ספר אין יענע צייט, וואס ער האט געשריבן, דער רמב״ם [רמב״ם: Rambam, Maimonides, ר׳ משה בן מימון] ברענגט עס אין הלכות קידוש החודש [הלכות קידוש החודש: די הלכות פון מקדש זיין דעם חודש] לא בשמו [לא בשמו: נישט אין זיין נאמען]. ער האט געהייסן, נו, דער אסטראנאמער, נו, דער מאן דאמר, רבי אברהם בר חייא [רבי אברהם בר חייא: Rabbi Avraham bar Chiya]. רבי אברהם בר חייא הנשיא [הנשיא: דער פירער] האט געשריבן א ספר אויף הלכות קידוש החודש, און אין דעם ספר, נישט נאר אין יענעם ספר, אין אן אנדערע ספר איז ער מסביר געווען אז לויט די שטערן קען מען וויסן ווען משיח גייט קומען. ווייל ס׳איז דא א זמן ראוי לגאולה [זמן ראוי לגאולה: א צייט וואס איז גרייט פאר גאולה], ער האט געמאכט א חשבון ליציאת מצרים [יציאת מצרים: דער אויסגאנג פון מצרים], אסטראלאגיע, לויט די קיבוץ, עפעס א קאנדזשאנקשאן פון דריי פלאנעטן, וואס ווען ס׳איז דא די קאנדזשאנקשאן, ער האט געמאכט א חשבון אז יציאת מצרים און אויך אלע גוטע זאכן וואס זענען געשען פאר די אידן זענען געווען… יא, א קלוגער. ער האט געזאגט, לויט ווען די דריי שטערן קומען זיך צוזאמען, דעמאלטס גייט אלעמאל גוט פאר די אידן. סאו האט ער גערעכנט ווען ס׳גייט זיין די נעקסטע מאל, און ער האט געזאגט, דעמאלטס גייט משיח קומען. דאס איז געווען רבי אברהם בר חייא.

און בקיצור [בקיצור: בקיצור], ס׳איז געווען גאנץ אנגענומען צו טראכטן אזעלכע זאכן. ס׳איז געווען א וויכוח אין בית המדרש וועגן דעם.

ר׳ יונתן׳ס שטעלונג קעגן אסטראלאגיע

מגיד שיעור:

דארט איז געזעסן א איד, ער האט געהייסן רבי יונתן. ער האט שפעטער געשריבן א ספר, ס׳הייסט פירוש רבינו יונתן [פירוש רבינו יונתן: דער פירוש פון רבינו יונתן]. טענק יו ווערי מאטש אויף די רוף. יא? רבינו יונתן מלוניל [רבינו יונתן מלוניל: Rabbeinu Yonatan of Lunel]. איז דער רבי יונתן, פארדעם האט ער געוואוינט אין דעם שטעטל מאנטפעליער [מאנטפעליער: Montpellier]. ער האט עפעס, ער, סאמהאו, איך ווייס נישט קלאר פארוואס, ער האט עפעס געהאלטן אביסל מער אויפגעקלערט, אדער איך ווייס נישט צו דאס איז אויפגעקלערט אדער פארקערט אויפגעקלערט. ער האט געליינט עפעס, ס׳זעט אויס ער האט געליינט עפעס זאכן וואס דער רמב״ם האט געשריבן אדער פון יענע געגנט, און ער האט שטארק געהאלטן אז ס׳איז שטותים [שטותים: נארישקייטן]. די פראבלעם איז, וויאזוי גייט א וויכוח? שניידט דער יונתן אז ער גייט דאך אזוי די וויכוח.

ס׳זעט אויס ער האט געליינט, דער רמב״ם האט, איך מיין אז ער האט געליינט אגרת תימן [אגרת תימן: Epistle to Yemen, דער בריוו צו תימן]. אויב איך געדענק, דאס האט מען שוין געהארגעט פארדעם. ניין, ניין, ווארט, הער אויס. ניין, דו האלטסט פאר די מסבירות. איך מיין אז, אויב איך געדענק, אין אגרת תימן שרייבט שוין דער רמב״ם קעגן חשבונות פון משיח פון די קץ [קץ: דער סוף, די צייט פון משיח]. ער האט דאס געליינט, דאס איז שוין געווען טרענסלעיטעד. דער אבן תיבון האט אים געמיינט איך האב שוין דאס. יא, יא. אבער ער זאגט אז ער איז געגן אסטראלאגיע. איז דאס האט ער געליינט. און איך מיין אז, אויב איך געדענק, דער רמב״ם דארט כמעט בפירוש [כמעט בפירוש: כמעט בפירוש] רעדט פון די רבי אברהם בר חייא׳ס חשבונות און אזעלכע זאכן. איך געדענק דאס האט מען שוין איבערגעשריבן פריער, רבי יהודה בן תימא האט שוין איבערגעשריבן. סאו ער האט דאס געליינט, בקיצור, ער האט שטארק נישט געהאלטן דערפון.

דער וויכוח און די שוועריקייט

מגיד שיעור:

אבער וויאזוי גייט א וויכוח? ער האט געהאט די וויכוחים מסתמא יעדן טאג. ס׳איז געקומען אידן און געזאגט, “וואס הייסט? וויאזוי קענסטו זאגן אזא זאך? שטייט דאך אין די גמרא [גמרא: Talmud] אין מסכת שבת דף נ׳ [מסכת שבת דף נ׳: Tractate Shabbat, page 50], שטייט דאך אין מדרש פסיקתא [מדרש פסיקתא: Midrash Pesikta], וואס וועסטו טון?” ביז ער איז געווען סטאק, ער האט נישט געקענט געווינען דעם וויכוח.

די עצה: א בריוו צום רמב״ם

מגיד שיעור:

איז אים איינגעפאלן א עצה נפלאה [עצה נפלאה: א וואונדערלעכע עצה]. איך פארצייל נאר א מעשה, סתם א מעשה, איך גיי אנקוקן צו ס׳איז יעצט. ס׳איז מיר איינגעפאלן אן עצה מופלאה [עצה מופלאה: א וואונדערלעכע עצה], אז דעם ספר האט דאך געשריבן א איד, ר׳ משה בן מימון [ר׳ משה בן מימון: Rabbi Moshe ben Maimon, Maimonides], און ער האט געהאט זיין אדרעס. וויאזוי האט ער געהאט זיין אדרעס? איך ווייס נישט. אמאל פלעגט מען שרייבן אן אדרעס, פלעגט מען דארפן שרייבן “למשה בן מימון, מצרים”, און ס׳איז אנגעקומען. סתם אזוי, איך ווייס נישט וויאזוי ס׳איז געווען. ער האט געשיקט א שליח, ס׳איז נישט געווען קיין פאסט און אלעס. ער האט געהאט די אדרעס פון דעם רמב״ם, און ער וועט שיקן א בריוו צום רמב״ם און פרעגן די שאלה. ער רעפרעזענטירט דעם בית המדרש, א חשוב׳ע בית המדרש, דא וואוינען כמה גדולי ישראל [גדולי ישראל: גרויסע אידישע געלערנטע], אזעלכע ראשונים [ראשונים: פריערדיגע רבנים, די מיטלאלטערלעכע רבנים] וואס אונז רופן ראשונים, זיי האבן נישט געוואוסט אז זיי זענען די ראשונים. עניוועיס, אן ערנסטע קיבוץ ווי מ׳לערנט, מ׳האט געלערנט דארט גמרא גוט, און דער רמב״ם האט זייער רעספעקטעד וואס ער האט געזען פון זיי שפעטער, ער זאגט אז ער האלט אז זיי קענען גוט לערנען. ער וועט פרעגן פון דעם רמב״ם אליין, זאל ער מסביר זיין.

ס׳איז נישט קלאר וואס ער האט געטראכט דער תירוץ [תירוץ: ענטפער] גייט זיין. איך פארצייל די מעשה, ער האט געהאפט אז דער רמב״ם גייט עפעס פארענטפערן די גמרות און אים זאגן וואס צו טון מיט דעם.

דער רמב״ם׳ס ענטפער: אגרת למונטפלייר

מגיד שיעור:

און וכך הוה [וכך הוה: און אזוי איז געווען], דער בריוו וואס הייסט “אגרת למונטפלייר על דבר החכמים” [אגרת למונטפלייר על דבר החכמים: דער בריוו צו מאנטפעליער וועגן דער זאך פון די חכמים – אויך באקאנט אלס אגרת על האצטגנינות, דער בריוו וועגן אסטראלאגיע] איז אדרעסירט צו איינער רבי יונתן. מיר ווייסן נישט קלאר, אבער ס׳זעט אויס אז ס׳איז דער זעלבער רבי יונתן. רבינו יונתן, איך ווייס נישט, ס׳איז געווען א כהן [כהן: א פריסטער, א קומען פון אהרן]. א כהן איז ער געווען? רבי יונתן, אפשר איז ער געווען א כהן. רבי יונתן.

די מעשה פון רבי יונתן פון לוניל און די איבערזעצונגען פון דעם רמב״ם׳ס ספרים

די קארעספּאָנדענץ צווישן רבי יונתן און דעם רמב״ם

ווען ס׳איז אַנגעקומען פון לוניל, איך ווייס נישט וויאַזוי, ער האָט געשיקט אַ שליח, ס׳איז נישט געווען קיין פּאָסט דעמאָלטס. ער האָט געהאַט די אַדרעס פון די רמב״ם, האָט ער מכלומר׳שט געשיקט אַ בריוו צום רמב״ם און פרעגן די שאלה. ער האָט רעפּרעזענטירט די בית המדרש [yeshiva/house of study], אַ חשוב׳ע בית המדרש, דאָרט וווינען כמה גדולי ישראל [several great Torah scholars], אַזעלכע ראשונים [early medieval rabbinic authorities] וואָס אונז רופן ראשונים. זיי האָבן נישט געוואוסט אַז זיי זענען ראשונים, אָבער… עניוועיס, ער האָט געלערנט די גמרא [Talmud] גוט. די רמב״ם האָט זייער רעספּעקטירט וואָס ער האָט געזען פון זיי, ער זאָגט אַז ער האַלט אַז זיי קענען גוט לערנען.

ער האָט געפרעגט פון די רמב״ם אַליין, ער זאָל מסביר זיין [explain]. ס׳איז נישט קלאָר וואָס ער האָט געטראַכט די תירוץ [answer/resolution] גייט זיין. איך פאַרציייל די מעשה, ער האָט געהאָפט אַז די רמב״ם גייט סאַמהאַו פאַרענטפערן די גמרא און אים זאָגן וואָס צו טון מיט דעם.

דער בריוו “אגרת לבעלי מדע על כברת כוכבים”

ובכן הוה [and so it was], די בריוו וואָס הייסט “אגרת לבעלי מדע על כברת כוכבים” [Epistle on Astrology] איז אַדרעסירט צו איינער רבי יונתן. מיר ווייסן נישט קלאָר, אָבער ס׳זעט אויס אַז ס׳איז די זעלבע רבי יונתן. רבי יונתן הכהן [the Kohen/priest]. אַ כהן איז ער געווען? רבי יונתן, איך ווייס נישט צו ער איז געווען אַ כהן. קען זיין. רבי יונתן, און ער האָט געשריבן די בריוו צו די רמב״ם, און די רמב״ם האָט אים צוריקגעשריבן.

מסתמא [presumably] האָט ער מיטגעשיקט אַ טשעק מיט די בריוו, איך שטעל זיך פאַר אַז ס׳גייט נישט פאַר פריי. ער איז געווען אַ גביר [wealthy person], איך מיין נישט אַז ער איז געווען אַ גביר, ער האָט געפירט דאָרט, ער האָט אויסגעהאַלטן. ער שרייבט פאַר די רמב״ם שפּעטער אין נאָך אַ בריוו וועגן די טרענסלעישן פון די מורה נבוכים [Guide for the Perplexed] אַז די רמב״ם זאָל זיי פּליז העלפן, ווייל זיי האָבן שוין אַרויסגעגעבן אַזויפיל געלט פאַר דעם אַז ס׳זאָל נישט זיין בחנם [in vain]. ער האָט אים סופּאָרטעד, ער איז געווען אַ כולל [yeshiva student supported by stipend], ער האָט נישט געוואָלט אַז די טומאה [effort/expense] זאָל זיין בחנם. ער האָט אים סופּאָרטעד, ער האָט געצאָלט געלט אַז ער זאָל איבערטייטשן. סתם האָט ער געשיקט אַ טשעק צום רמב״ם, נישט חס ושלום [God forbid] פאַר לערנען תורה [studying Torah], אָבער שכר בטלה [compensation for lost work time], ווייסטו, די רמב״ם האָט געהאַט אַ דזשאָב.

דעם רמב״ם׳ס עפּיסטעמאָלאָגישער יסוד

סאַו, עכט, און ער האָט געבעטן אַז די רמב״ם זאָל ענטפערן די שאלה, און די רמב״ם האָט עקטשועלי, אין די איינציגסטע צייט, די איינציגסטע מאָל אין גאַנץ כתבי הרמב״ם [the complete writings of the Rambam], וואָס די רמב״ם האָט קלאָר אַרויסגעגעבן זיין אָפּיניען וועגן וואָס מ׳טוט מיט מדרשים [rabbinic homiletical teachings] וואָס שטימען נישט, און וויאַזוי ס׳אַרבעט. און זייער אַ פעימעס, די רמב״ם׳ס מאָוסט בעיסיק שטיקל פון עפּיסטעמאָלאָגיע [epistemology: theory of knowledge], וואָס מ׳זאָגט וואָס מ׳דאַרף טראַכטן, שטייט אין דעם בריוו.

די דריי קוואַלן פון וויסן

און ער האָט זייער קלאָר געמאַכט, ער האָט געזאָגט פאַר די עולם [the people], אַז דו זאָלסט וויסן אַז, אויב איך געדענק, איר דאַרפט מיר גוט געדענקען, אַז ס׳איז דאָ פיר זאַכן וואָס אַ מענטש ווייסט. זאַכן וואָס ער האָט אַליין געזען, זאַכן וואָס ער האָט געהערט. דריי זאַכן? חישה [sensory perception]. וואָס ער האָט געהערט? ניין, ער האָט געהערט אַז אַ צווייטער האָט אים געזאָגט אַז אַזוי איז געווען. וואָס? ער האָט אַ ראיה [proof] דערצו? און די דריי? האָסטו פאַרפעלט איינס. שכל [intellect/reason]. דו רעדסט פון די רמב״ם אָדער פון די… יאָ. און די חישה. די דריי זאַכן דאַרף אַ מענטש גלייבן.

און, זאָגט דער רמב״ם, דאַרף אַ מענטש וויסן וועגן יעדע זאַך פאַרוואָס ער גלייבט עס. אויב ווייל ער האָט עס אַליין געזען, אָדער ער האָט עס אַליין… אָדער ער האָט עס געהערט פון אַ צווייטן, אָדער ווייל ער האָט עס אַליין געפּרואווט. דאָס איז איין זאַך.

די אונטערשייד צווישן לעוועלס פון אמונה

די צווייטע זאַך דאַרף ער וויסן, זאַכן וואָס איינער האָט געזאָגט, אפילו יענער איז אַ גרויסער מענטש, מ׳וויל נישט ווערן צעמישט, מ׳וויל נישט מיינען אַז דאָס איז די זעלבע לעוועל אמונה [level of belief], נישט די זעלבע סאָרט זאַך. ממילא [therefore] דאַרף מען וויסן וויאַזוי צו שוקל זיין די זאַכן. און אויב ס׳איז דאָ אַ זאַך וואָס איז נישט אמת, ס׳שטייט אין אַ ספר, ווערט עס נדחה מפני האמת [rejected in favor of the truth]. דאָס איז דער רמב״ם׳ס בעיסיק סטראַקטשער וואָס ער איז מסביר דאָרט. און אַז ווייל ס׳שטייט עפּעס, און איין אמורא [Talmudic sage] האָט אַמאָל געזאָגט עפּעס, מיינט דאָך נאָך נישט אַז מ׳דאַרף יעדע זאַך מקבל זיין [accept] וכו׳.

די פּראַקטישע אַפּליקאַציע

זאָגט דער רמב״ם, מ׳האָט זייער קלאָר, עקשולי, די מערסטע קלאָרע, איך זאָג, די מערסטע קלאָרע צייט עווער וואָס דער רמב״ם האָט אַרויסגעשריבן וויאַזוי מ׳פאַרענטפערט אַזעלכע שאלות. אויב איינער פרעגט אים, “וואָס שטייט אין די גמרא?” איך פיל איך צו ענטפערן, “איך קען נישט רעדן מיט די גאַנצע וועלט אויף איינמאָל. דו ווילסט איך זאָל רעדן סיי מיט רבי יוחנן, סיי מיט ריש לקיש, סיי מיט רבי עקיבא? איך רעד מיט דיר! וואָס האַלטסטו? איך קען רעדן מיט יעדן אויף איינמאָל? ס׳איז אַסאַך מענטשן, אַסאַך דזשענערעישאַנס. ס׳איז זייער שווער צו רעדן. יעדער איינער דאַרף אויספיגערן וואָס איז זיין אָפּיניען, וואו ער האָט עס אַנגעכאַפּט.”

די איבערזעצונג פון מורה נבוכים און פירוש המשניות

עניוועיס, עד כאן המעשה [thus far the story]. איין מינוט. יעצט, איך ממשיך די מעשה. דאָס איז סתם אַ הקדמה [introduction] צו די מעשה. איך האָב נאָך נישט גאַרנישט געזאָגט, איך האָב נאָך נישט פאַרציילט קיין מעשה.

רבי יונתן׳ס צופרידנקייט און ווייטערדיגע פּראָיעקטן

דער רבי יונתן האָט געזען אַז ס׳גייט אים גוט. שפּעטער האָט ער געמופט, לכאורה [apparently] קיין לוניל, אַ צווייטע שטעטל, און ער האָט געזען אַז ס׳גייט אים אַזוי גוט. און שפּעטער זענען אַנגעקומען קאָפּיס פון די רמב״ם. מ׳האָט געהערט אַז דער רמב״ם האָט געשריבן אַ מעין בוק, מורה נבוכים. האָט ער געצאָלט פאַר ר׳ שמואל אבן תיבון אַז ער זאָל איבערשרייבן אויף לשון הקודש [Hebrew] אַז ער זאָל קענען ליינען. ער האָט זיך מורא׳דיג געפריידט דערמיט.

נאָכדעם האָט ער געזען אַז די קאָפּי וואָס זיי האָבן האָט אַסאַך מיסטעיקס. ער האָט נישט געקענט ליינען די אַראַביש, אָבער ר׳ שמואל האָט אים געזאָגט אַז ס׳איז דאָ אַסאַך מיסטעיקס. האָט ער געשיקט פאַר׳ן רמב״ם אַז ער זאָל אים שיקן אַ בעסערע ווערזשען, און מ׳האָט אים געשיקט בריוון, און נאָכדעם האָט ער געשיקט אויך אַ חלק השגות הראב״ד [the critical glosses of the Raavad], השגות הרמ״ך, וואַטעווער, השגות הלכה [halachic critiques] זאַכן, האָט ער געענטפערט. בקיצור [in short], ס׳איז געוואָרן אַ גאַנצע משא ומתן [extended back-and-forth negotiation].

די אַנטדעקונג פון פירוש המשניות

שפּעטער האָבן זיי געזען אַז דער רמב״ם האָט אויך געשריבן אַ ספר, אַ פירוש המשניות [commentary on the Mishnah]. די גאַנצע משניות פון ששה סדרי משנה [six orders of the Mishnah] האָט דער רמב״ם איבערגעשריבן אויף אַראַביש. און אַזוי האָבן זיי זיך פאַרגעשטעלט, אפשר זענען זיי אינגאַנצן נישט גערעכט, אַז רוב פירוש המשניות איז נישט אַזוי וויכטיג. ס׳איז סתם דער רמב״ם האָט איבערגעשריבן אין אַרטסקראָל פאַר די היינטיגע אידן וואָס רעדן אַראַביש, זיי זאָלן קענען משניות. ס׳האָט זיי נישט געברענט צו איבערטייטשן די גאַנצע זאַך. די גאַנצע פירוש המשניות האָט מען איבערגעשריבן נאָר שפּעטער.

די וויכטיגקייט פון שמונה פרקים

אָבער זיי האָבן געזען אַז אין דעם פירוש המשניות איז דאָ שטיקלעך וואָס זענען זייער וויכטיג. וויאַזוי ווערט איינער וואָס האָט פאַרציילט? זעט אויס דער וואָס קען יאָ אַראַביש, ר׳ שמואל האָט פאַרציילט. זיי האָבן געזען איינע פון די וויכטיגסטע ערשטע זאַכן, ס׳קען זיין אַז ר׳ שמואל האָט אויך איבערגעטייטשט די הקדמה צו פרק חלק [the introduction to the chapter Chelek, discussing the principles of faith], אונז ווייסן נישט זיכער, אָבער ס׳איז געווען אַנדערע, ס׳איז דאָ די טרענסלעישאַן וואָס אונז האָבן, ס׳איז דאָ גרסאות [textual variants], די הקדמה האָט אַנדערע זאַכן און אַנדערע מענטשן איבערגעטייטשט.

אָבער מ׳האָט אים געזאָגט נאָכדעם וואָס ער האָט געענדיגט איבערטייטשן מורה נבוכים. ער האָט קיינמאָל נישט געענדיגט איבערטייטשן מורה נבוכים, ער האָט עס געהאַלטן אין איין פיקסן, אַזויווי אַלע ערליכע אידן האַלטן אין איין פיקסן, אָבער ער האָט געענדיגט מער ווייניגער, ער האָט געוואַרט דער רמב״ם זאָל אים ענטפערן, זאָגן הגהות [corrections] און תירוצים, על כל פנים [in any case] ער האָט געענדיגט.

האָט מען אים געזאָגט, די בניו [sons/students] פון לוניל לכאורה האָבן אים געזאָגט אַז ס׳איז דאָ דער וויכטיגער ספר וואָס הייסט שמונה פרקים [Eight Chapters]. ער האָט נישט געזאָגט אַז ס׳הייסט שמונה פרקים, ער האָט געזאָגט אַז דער רמב״ם האָט נאָך געשריבן אַ פירוש אויף די משנה, און אין די הקדמה צו פרקי אבות [Ethics of the Fathers] האָט ער מסביר געווען די יסודות [foundations] פון מדות טובות [good character traits], פון מוסר [ethics], פון עטיקס, און ער בעט אים דו זאָלסט איבערטייטשן. וכך הוה [and so it was], נאָכדעם וואָס ער האָט איבערגעטייטשט די מורה נבוכים, האָט ער נאָך איבערגעטייטשט דעם ספר וואָס אונז רופן שמונה פרקים, נישט נאָר שמונה פרקים, נאָר אויך די גאַנצע מסכת אבות [tractate Avot].

דער מקור פון דער מעשה: ר׳ שמואל אבן תיבון׳ס הקדמה

די גאַנצע מעשה, נישט דער אָנהייב דערפון, דער אָנהייב האָב איך צוגעלייגט פון אַנדערע מקורות [sources], אָבער די ענד פון די מעשה פאַרציילט אונז ווער? דער ר׳ שמואל אבן תיבון אַליינס. ר׳ שמואל אבן תיבון אַליינס האָט געשריבן אַן הקדמה צו זיין טרענסלעישאַן אויף פרקי אבות. ער האָט געטרענסלעיטעד די גאַנצע פרקי אבות, נישט נאָר די שמונה פרקים, פרקי אבות מיט די הקדמה, און אין די הקדמה פאַרציילט ער די מעשה. איך האָב געוואָלט ברענגען די הקדמה, אָבער איך האָב עס נישט, מיין פּרינטער האָט נישט געאַרבעט, איך האָב עס דאָ פאַר מיר, איך האָב געברענגט די מעשה.

די סיום פון ר׳ שמואל׳ס הקדמה

אַזוי ענדיגט זיך די הקדמה, עס ענדיגט זיך אין איין ווערסיע, אַז די חכמי לוניל [the sages of Lunel] האָבן געזען ווי שיין און ווי גוט און ווי וויכטיג ס׳איז דער רמב״ם׳ס פירוש אויף די מסכתא [tractate], האָבן זיי געבעטן ער זאָל עס איבערגעשריבן אַזויווי ער האָט איבערגעשריבן די מורה נבוכים, וכך הוה, וזהו [and this is it], אַזוי זאָגט ער. שטימט, אַ שיינע מעשה.

שאלות וועגן באַצאָלונג און פּראָפעסיאָנאַליזם

שיחה וועגן ר׳ שמואל׳ס פּאַרנסה

תלמיד: סאַו ווען די טיינ׳ס געבעטן מיינט כלום האָט אים געצאָלט?

מגיד שיעור: אוודאי געצאָלט.

תלמיד: ניין, כלום האָט אים געצאָלט. ער אַרבעט נישט פאַר פריי.

מגיד שיעור: זיי האָבן געהאַט אַ קאַמפּאַני.

תלמיד: יאָ, אָבער די קאַמפּאַני…

מגיד שיעור: יאָ, יאָ. זיין טאַטע האָט שוין, זיין טאַטע האָט שוין, מ׳האָט שוין געצאָלט פאַר זיין טאַטע. זיי האָבן געאַרבעט פאַר די זעלבע, פאַר די זעלבע, פאַר די זעלבע משפּחה. שפּעטער, מיין איך.

תלמיד: וואָס?

מגיד שיעור: יאָ, כתבי און די חובת הלבבות [Duties of the Hearts], די הקדמה, נישט די גאַנצע חובת הלבבות.

דער רמב״ם׳ס שיטה וועגן באַצאָלונג פאַר תורה-אַרבעט

מגיד שיעור: אַקעי, סאַו איך וויל פאַרשטיין אַן אינטערעסאַנטע זאַך. מ׳דאַרף דאָ באַמערקן עפּעס אַן אינטערעסאַנטע זאַך. יעצט, עד כאן המעשה, אַקעי? סיפורי צדיקים [stories of righteous people].

תלמיד: וואָס? ער איז אויך געווען אַ דאָקטאָר, יאָ.

מגיד שיעור: אָבער זיין טאַטע, זיין טאַטע אָריגינעל איז געווען פון שפּאַניע, און ער האָט געוואָלט אַז זיין זון זאָל זיין אַ מענטש, ער האָט אים געלערנט מיט לימודי חול [secular studies], ער האָט געלערנט מיט אים, ער האָט אים געגעבן חינוך [education] אַזוי ווי ער איז געווען צוגעוואוינט, נישט אַזוי ווי ס׳איז געווען די מנהג [custom] אין דאָרטן. יאָ, וועגן דעם איז ער געווען אַ דאָקטאָר אויך.

תלמיד: אַ פּראָפעשענעל רייטער, יאָ, ס׳איז דיפערענט. פּראָפעשענעל… וואָלט ער נישט געקענט…

מגיד שיעור: אַקעי, לאַמיר נישט אַריינגיין אין פּאָליטיק. אין פּאָליטיק קען מען דאַרף זיין אַ צווייטע מאָל. אָבער דאָס איז די מעשה שואל [the story being asked about]. מעשה שואל, אוודאי, מ׳צאָלט. גאַרנישט, ער איז געווען… ער האָט געהאַט אַ ביזנעס, ער זאָגט, ער האָט געהאַט אַ דזשאָב. ר׳ שמואל, דו מיר נישט געצן געקלאַפּצט און געוואַרט איבערצוטייטשן זאַכן. אַז דו דאַרפסט אַרבעטן פאַר דיר, האָסטו אים געצאָלט. דאָס איז די שאלה.

דער רמב״ם׳ס פּראַקטיק פון באַצאָלן איבערשרייבער

אַזוי שרייבן זיי אָבער דער רמב״ם אַליין, ס׳איז עלנו זהב מקרסנו [we have gold from our treasury], מ׳האָט געציילט, מ׳האָט געצאָלט צאָלן געלט. איז יעצט איז אַזוי, אַ טרענסילעיטער מוז זיכער נעמען געלט, אפילו לויט דער רמב״ם, מ׳קען נישט זיין קיין כולל יונגערמאַן אויף צו שרייבן, ס׳איז געוועריג אַ דזשאָב, אָבער אַ סופר [scribe] שרייבט און שרייבט איבער, ס׳איז נישט קיין ספק [doubt] אַזוי נעמען געלט.

דער רמב״ם אַליינס האָט געלייגט צאָלן פאַר זיינע… ער האָט געהאַט מענטשן וואָס האָבן איבערגעשריבן פרעמד זאַכן, ער האָט זיי געצאָלט. אוודאי, דער רמב״ם ווייסט, יאָ, ס׳איז דאָ די מעניסקריפּטס פון דער רמב״ם. יאָ, ער האָט געאַרבעט מיט מענטשן, ער האָט געשריבן. ניין, ניין, נישט אַזוי. איך מיין, ס׳איז אויף די אַרבעט, אויף די… ס׳איז דאָ אַ שאלה צו פּונקטליך וויאַזוי ס׳איז צוגעגאַנגען.

אונז האָבן יאָ דער רמב״ם איז אייגענע כתב יד [handwriting] אויף רוב פירוש המשנה, אינקלוטינג די הקדמה. איך קען עס זען. לכאורה האָט דער רמב״ם אַליינס געשריבן די גאַנצע זאַך. ס׳איז געווען זייער שיין, אָבער פּראָפעשענעל. ס׳איז דאָ וואָס זאָגן אַז אפשר האָט ער אַנדערעס געשריבן איז מען מגיע [corrected] געווען. ס׳איז נישט הונדערט פּראָצענט, אָבער ס׳איז אַנגענומען אַז ער האָט עס אַליינס געשריבן. יאָ.

דיוק אויף דער מעשה: דער כאַראַקטער פון די ישיבה אין לוניל

אָבער וואָס איך וויל זאָגן איז אַזוי. איך וויל מדייק זיין [make a close analysis] אויף די מעשה. איך מיין אַז די מעשה איז אַן אינטערעסאַנטע מעשה. מ׳דאַרף מדייק זיין אויף די מעשה. סיפורי צדיקים דאַרף מען מדייק זיין. און איך וויל מדייק זיין אַזוי, אַז ענק האָבן פאַרציילט אַ מעשה. די זעלבע חברה [group], אַביסל פאַרדעם, האָבן געצאָלט פאַר זיין טאַטע ער זאָל איבערטייטשן אַ חלק פון די חובת הלבבות. יאָ? אינטערעסאַנט.

דאָס הייסט, איך מיין אויך אמונת בדיעות [Emunot V’Deot: Book of Beliefs and Opinions by Saadia Gaon], רבי יהודה אבן תיבון האָט געשריבן. דאָס הייסט, זיי זענען געווען אידן. מ׳דאַרף כאַפּן די מעשה. דאָ איז דאָ אידן, זיי זענען געווען אידן, איך ווייס נישט פון וואו זענען זיי געקומען פון. אַ גרופּע אידן, אַן ערנסטע גרופּע, אַ בית המדרש, אַ ישיבה.

וואָס האָבן זיי געלערנט?

און וואָס טוט אַ ישיבה אידן? מ׳לערנט גמרא תוספות [Talmud with Tosafot]. רי״ף [Rif: Rabbi Isaac Alfasi], מ׳האָט עקשנ׳ט געלערנט גמרא, רי״ף, תוספות. וואָס מאַכסטו? יענער זענען אַלע פּרושים [commentaries] אויף די רי״ף, יאָ? זיי האָבן געלערנט הלכה [Jewish law], זיי האָבן נישט געלערנט גמרא, זיי האָבן געלערנט הלכה. די בעל המאור [Baal HaMaor: Rabbi Zerachiah HaLevi], זיי האָבן אַלעס דעסיידט, אין יענע ישיבה פּלעגט זיין דעסיידט די רי״ף, זיי פּלעגן נישט לערנען גמרא.

אַ פאַקט וועגן דער ראב״ד׳ס באַגרענעצונגען

זאָל איך דיר ציילן אַ פאַקט, זאָלסטו וויסן. און… אָבער הלכה, דאָס וואָלט זיך געקאָכט, דאָס האָט זיך געהאַלטן גרעסער, ער איז געווען אַ גרעסער למדן [Torah scholar]. דער הייליגער ראב״ד [Raavad: Rabbi Abraham ben David of Posquières] שרייבט אויף דער רמב״ם, ס׳קומט פון די זעלבע בית המדרש בעסער, דער הייליגער ראב״ד שרייבט אויף דער רמב״ם אין הגהות [critical glosses] אין הלכות קידוש החדש [Laws of Sanctification of the New Moon], אני לא הגעתי לחכמה זו [I have not attained this wisdom], פּלאַץ שרייבט, וגם רבותי לא הגיעו עליה [and my teachers also did not attain it].

דער אינטעלעקטועלער הונגער פון אשכנזישע אידן נאָך ברייטערע תורה-חכמה

דער בית המדרש אין לונעל: אַ טראַדיציאָנעלע אשכנזישע ישיבה

דער בעל המאור כאַפּט אַז ס׳איז דאָ אַ טאַטשיע סאַונדזשעק. און מ׳האָט נישט געלערנט דאָרט, ס׳איז געווען אַ נאָרמאַלע טראַדיציאָנעלע אידיש בית המדרש מיט אייניגע גמרא תוספות [Gemara Tosfos: Talmud with the medieval commentary of the Tosafists].

יעצט, אין די וואָס אין מדרש זענען געווען אידן, לפחות אַ חלק פון זיי, נישט דער עביד, ער איז געווען פון די אַנדערע זייט דאָרט, אָבער אַנדערע אידן וואָס זיי האָבן געהערט אַז ערגעץ אַנדערש זענען דאָ אידן וואָס ביי זיי די נשמעות פון די ווארט תורה [Torah: the Jewish Bible/Law] אָדער די ווארט חכמה [chochmah: wisdom] איז ברייטער דערפון.

מ׳לערנט נישט נאָר הלכה שורשין די גלות הפרה אין הלכות ד׳ שומרים [halachos daled shomrim: the laws of the four types of guardians], נאָר מ׳לערנט אויך וועגן וויאַזוי די וועלט אַרבעט, וועגן וואָס די הנהגת השם [hanhagat Hashem: Divine Providence], וועגן וואָסערע חכמים זענען דאָ אַז ס׳איז דאָ אַ גאָט בכלל. וועגן בכלל סייענס, דאָקטעריי, אַלע מיני אַזעלכע זאַכן.

דער מאָמענט פון אַנטדעקונג: „אונז פעלט עפּעס”

און אַ גרויס חלק פון זיי, אפשר רוב, איך ווייס נישט, איך פאַרציילט דיר אַז מ׳זאָל כאַפּן אַזאַ נאָרמאַלע זאַך. זיי האָבן געכאַפּט אַז וועט, אונז פעלט עפּעס אַ חלק אין תורה.

ס׳איז ממש אַזוי ווי ס׳איז דאָ איין שיעור וואָס מ׳לערנט נאָר נגלה [nigleh: the revealed/exoteric dimension of Torah], און ס׳קומט איינער זאָגט, קום ענק, דו ווייסט אַז ס׳איז דאָ קבלה [Kabbalah: Jewish mysticism], מ׳דאַרף אויך וויסן וויאַזוי די וועלט זעט אויס, וויאַזוי די וועלט אַרבעט. ממש אַזוי.

אַזוי האָבן זיי געהערט, איינער האָט זיי פאַרציילט, ס׳איז געווען מענטשן וואָס האָבן געטראַוועלט, אַזוי ווי עמענטיוו אין פעמילי אַליינס האָבן געטראַוועלט, זיי זענען געקומען וואוינען פון אַנדערע פּלעצער, וואָס דאָרט איז מער איינגעפירט.

די חכמים וואָס האָבן געהונגערט נאָך ברייטערע חכמה

און ס׳איז געווען רבי יונתן מלונא [Rabbi Yonatan of Lunel] למשל, ער איז געווען אַ גאון עולם [gaon olam: a world-class genius], ער האָט געשריבן פרושים [perushim: commentaries], מ׳קען זען, זייער שיינע לומדות [lomdus: analytical Torah study], אַנדערע, אַזוי אויך אַנדערע, זיי זענען גרויסע כלל מלחמים, זיי האָבן ליב געהאַט צו לערנען.

אָבער זיי האָבן ליב געהאַט צו לערנען, האָבן זיי אויך ליב געהאַט, זיי האָבן געכאַפּט אַז ס׳פעלט זיי עפּעס אַ זייערע בייסיק פּאַרט פון חכמה. זיי זענען געווארן זייער קוריס, זיי זענען געווארן אַזוי קוריס אַז זיי האָבן געהערט אַז די אַלע ספרים וואָס זענען געשריבן נישט אויף לשון הקודש [lashon hakodesh: the holy tongue, Hebrew].

דאָס פּראַקטישע פּראָבלעם: שפּראַך-באַריער און איבערזעצונגס-קאַמפּיין

פאַרוואָס נישט? ווייל די פּלעצער ווי ס׳האָט מער אָנגעהויבן צו לערנען ברייטער, האָבן זיי גערעדט אַראַביש על פי רוב, און זיי האָבן געשריבן אויף אַראַביש רוב ספרים.

האָבן זיי געזאָגט, וואו, וואָס גייט פאָר? אונז זענען געבלייבן אין עמי רצון? האָבן זיי געגאַנגען און געצאָלט, געשיקט שליחים, געהאַט זיך געמוטשעט. אויסגעפיגערט אַ וועג וויאַזוי מ׳קען איבערשרייבן די ספרים וואָס זענען עוסק אין יסודות התורה [yesodos haTorah: foundations of Torah], אין אמונות ודעות [Emunos V’Deyos: Beliefs and Opinions, a philosophical work by Rav Saadia Gaon], און אַנדערע זאַכן, אויף זייער שפּראַך זאָל מען עס קענען לערנען.

וכך הוה [v’chach havah: and so it was], זיי האָבן עס געלערנט, זיי זענען געווען זייער העפּי דערמיט.

דער עקסייטמענט פון חסידי אשכנז

אמונות ודעות, דער חלק וואָלטן שוין פאַרדעם אויך מיטגעהאַלטן געווען, און ס׳איז געווען אַן אַנדערע טרענסלעישאַן נאָך פאַרדעם אין אשכנז. איך געדענק נישט ווער ס׳איז מתרגם [metargem: translator] געווען, אָבער ס׳איז דאָ היינט, און דער רבי יהודה החסיד [Rabbi Yehuda HaChassid], אַלע חסידי אשכנז [Chassidei Ashkenaz: the Pietists of medieval Germany] זענען אַלע געווען משונה׳דיג העפּי מיט דעם.

אַז וואו, מ׳קען פאַרשטיין, אונז דינען דאָך דער אייבערשטער אַ גאַנצן טאָג, יעצט קען מען פאַרשטיין ווער ער איז. שטעל דיך פאָר, ממש אַ חסידות ווי דער בעל שם טוב [Baal Shem Tov: founder of Chassidism].

מעשה: דער קצות החושן און דער דידיטשובער רבי וועגן חסידות

ער קען די מעשה פון די קצות החושן [Ketzos HaChoshen: a major halachic work] מיט די רבי הערשעלע דידיטשובער [Rabbi Hershele of Dziedzice]? ס׳איז דאָך ממש אַזאַ מעשה, יאָ? קען איך פאַרציילן מעשיות.

ער האָט געוואָלט וויסן וואָס איז די פּשט פון די זאַך פון חסידות. ער איז נישט געווען אַזאַ מתנגד [misnaged: opponent of Chassidism], אָבער ער געוואוינט דאָרטן, און ער האָט נישט געוואוסט וואָס איז. די מעשה האָב איך געהערט פון ר׳ בית משה אַסאַך מאָל, ער האָט עס שוין ליינס אויסגעטראַכט, עס שטייט אין די חסידישע מעשה ביכלעך.

איז וואָס האָט ער געטון? ער האָט געפרעגט פאַר רבי שליטשובער [Rabbi of Dziedzice], ער איז געווען אויך אין יענע געגנט, האָט ער געפרעגט, וואָס איז דער ענין פון חסידות? ס׳איז שוין דאָ חכמה, ס׳איז דאָ קבלות, ס׳איז דאָ אַלע זאַכן פאַר דעם. וואָס האָט דער חסידות שוין אויפגעטון?

דער משל פון דעם מלך און זיין פּאַלאַץ

האָט ער אים געזאָגט אַ משל [mashal: parable], אַז ס׳זענען געווען מענטשן וואָס האָבן געדינט עפּעס אַ מלך, און זיי האָבן אַלעס געהאַט מאַפּעס וויאַזוי דער מלך׳ס פּאַלאַץ זעט אויס, און מ׳זאָגט אַלע מיני שמועות, אַז דער מלך איז אַזוי און דער מלך איז אַזוי. זייער אינטערעסאַנט, אָקעי, זייער אַסאַך דרך ארץ [derech eretz: proper conduct] האָט געהאַט, אהבה ויראה [ahavah v’yirah: love and fear] פאַר דעם מלך.

ביז ס׳איז געקומען איינער, ס׳איז אים נישט געווען גענוג דאָס, ער האָט נישט געוואָלט הערן דערפון דעם מלך, און זאָגן אַז ס׳איז געווען אַזוי, און אַז ס׳איז געווען אַזוי, אַז דער מלך׳ס פּלאַץ האָט אַזויפיל שטאָק, און דער מלך אַליינס איז אַזוי קלוג, און אַזוי ווייטער. ער האָט געזאָגט אַז ער וויל זען דעם מלך אַליינס. איז ער געגאַנגען איינעם, ער שיקט אַ הזמנה [hazmana: invitation] צו דעם מלך, ונטלו בקדושתינו, דער מלך איז דאָ.

דער נמשל: חסידות ברענגט דעם מלך אַליין

האָט רבי פרשנטשובער געזאָגט פאַר די קצת אַז דאָס איז דער חילוק [chiluk: distinction] פון חסידות מיט קבלה, אָדער אפילו אַלע אַנדערע זאַכן וואָס איז פאַרדעם. אַז מ׳רעדט וואָס ס׳איז געווען, אַז דער מלך איז אַזוי גרויס, ער האָט אַזוי פיל שטאָק, זיין ווילדיג, זיין זאַך אַזוי הויך, זיין זיין אַזוי קלוג, און די זאַך פון דער בעל שם טוב איז געווען אַז מ׳קען ברענגען דעם מלך אַליינס.

סאו וואָס האָט ער געמאַכט כלפי מעד ונמי? דאָס איז אַ חסידישע מעשה. אָבער ס׳איז נישט אַנדערש ווי די אַלע רעאַקציעס פון רבי יונתן מלונעל מיט אַנדערע אויף די רמב״ם [Rambam: Maimonides].

דער שליסל-פּסוק: „לשמע אוזן שמעתיך ועתה עיני ראתך”

דער רבי שמואל, טאָר מיר ווייזן אין זיין קדמה [hakdama: introduction], ער זאָגט ממש דאָס. מ׳האָט געהערט, אַזוי ווי דער רמב״ם ברענגט דעם פּסוק אין ספר איוב [Sefer Iyov: the Book of Job], “לשמע אזן” [l’shema ozen: by the hearing of the ear], איוב האָט געזאָגט אַזוי, איוב איז געווען אַ גרויסער פילאָסאָף, און ער האָט גערעדט מיט זיינע חברים אַ גאַנצע צייט צו דער אייבערשטער איז גערעכט, צו נישט, פאַרשידענע חקירות [chakirot: philosophical inquiries].

און סוף איז דער אייבערשטער געקומען, “ויען ה׳ את איוב מן הסערה” [vaya’an Hashem es Iyov min hase’arah: and God answered Job from the whirlwind], און ער האָט אים געזאָגט, דער אייבערשטער האָט אים אויסגעזאָגט פאַר איוב די גאַנצע וועלט וויאַזוי ס׳אַרבעט, יאָ? ער האָט אים נישט עכט געזאָגט, ער האָט אים געזאָגט אַז ער ווייסט נישט, ער קען נישט פאַרשטיין.

איוב׳ס תשובה: פון הערן צו זען

און איוב האָט געזאָגט אַזוי, אַזוי איז איוב׳ס תשובה [teshuvah: response], איך גיי נישט אַריין אין די שאלה פאַרוואָס האָט עס צו טון מיט איוב׳ס חקירה. ער האָט אים געזאָגט, איוב האָט געזאָגט פאַר׳ן אייבערשטן אַזוי, “ויען איוב” [vaya’an Iyov: and Job answered], האָט ער געזאָגט, “לשמע אזן שמעתיך” [l’shema ozen shema’ticha: by the hearing of the ear I heard You], געהערט האָב איך דיך, “לשמע אזן” מיינט איך האָב געהערט די נייעס, יאָ? שמועת אוזן [shemuas ozen: hearsay], “וישמע יתרו” [vayishma Yisro: and Yisro heard], איך האָב געהערט, איך האָב געהערט פון דיר שמועות, “ועתה עיני ראתך” [v’ata eini ra’asecha: and now my eye has seen You], און יעצט האָבן דיך מיינע אויגן געזען, “על כן אמאס ונחמתי על עפר ואפר” [al ken em’as v’nichamti al afar va’efer: therefore I recant and repent in dust and ashes], איך האָב חרטה [charata: regret] אויף אַלעס וואָס איך האָב געזאָגט, איך האָב גאָרנישט געמיינט.

שוין, וויאַזוי האָט ער פאַרטייטשט די צווייטע האַלב פּסוק, דאָס איז נישט די נושא [nosa: topic]. אָבער וואָס איוב זאָגט איז, ער איז געווען אַ גרויסער מאמין [ma’amin: believer], איך מיין, אויב מ׳גלייבט נישט אין אייבערשטן הייבט זיך נישט אָן די גאַנצע חקירה פון איוב, איך מיין, ער האָט זיך מתגבר [misgaber: strengthened himself] געווען, ער איז נישט קיינמאָל געווארן בוראך אלקים [baruch Elokim: cursed God], אַלע זאַכן.

אָבער ער זאָגט, דאָס איז אַלעס געווען שיינע מעשיות, דאָס איז געווען געהערט, איך האָב געהערט אַז. ווען איך האָב עס אַליינס געזען איז אַ גאַנץ אַנדערע מעשה, מ׳דאַרף איבערשרייבן די גאַנצע ספרים פון אָנהייב, ס׳איז נישט די זעלבע זאַך בכלל.

דער רמב״ם׳ס פּירוש: אמונה מפי הקבלה קעגן עיני השכל

און אַזוי האָבן פאַרשטאַנען די חכמים אַז די זעלבע זאַך, דאָס איז וואָס זיי האָבן גערופן די חילוק פון איינער וואָס האָט “לשמע אזן שמעתיך”, דער רמב״ם זאָגט די טייטש אין זיין פירוש אויף איוב אין חלק ג׳ [chelek gimmel: part three], איך האָב געהערט, דאָס הייסט ער האָט אמונה מפי הקבלה [emunah mipi hakabbalah: faith based on tradition], ער האָט געהערט אַז ס׳איז דאָ און ס׳איז אַזוי, ביז איינער וואָס ער ווייסט, דאָס הייסט “עיני ראתך” [eini ra’asecha: my eye has seen You], מ׳זעט נישט דעם אייבערשטן מיט די אויגן, מ׳זעט אים מיט “עיני השכל” [einei haseichel: the eyes of the intellect].

ער האָט אַליינס געזען, דאָס הייסט ער האָט אַליינס געהאַט אַ הוכחה [hochacha: proof], וואָס ביז דעמאָלטס איז געווען נאָר אַ שמועה, וואָס ער האָט נאָר געהערט, יעצט קען ער עס אַליינס זען. דאָס איז געווען אַ ריזיגע שמחה [simcha: joy], דאָס איז געווען אַ גרויסע זאַך.

דער היסטאָרישער קאָנטעקסט: „אַ גלות פון חכמה”

סאו די מענטשן וואָס האָבן געהערט אַז ס׳איז דאָ אַזעלכע ספרים וואָס זענען מסביר [mesbir: explain] דאָס, איך זאָג דיר, די חסידי אשכנז און די זעלבע זאַך די חכמי לודמיר [chachmei Ludomir: the sages of Ludomir] און אַנדערע, האָבן, זיי זענען געווען זייער נתפעל [nispael: impressed] פון דעם אַז ס׳איז דאָ אַזאַ זאַך, ס׳איז נישט געווען.

אונזער רייכע וועלט פאַרגלייכן מיט יענע צייטן

אונז זענען נישט אין די סיטואַציע, ס׳איז שווער זיך צו אימעדזשינען. נאָכדעם האָט עס געהאַט אַ פּראָבלעם פון דעם, אָבער אונז האָבן שוין אַלע מיני, יעדער איינער, איך מיין, ווער ס׳איז נישט, ווער ס׳איז נאָר עוסק אין אוצר החכמה [Otzar HaChochmah: a digital library of Jewish texts], אָדער ווער ס׳גייט אין ריכטיגן בית המדרש, ס׳איז שוין דאָ אַזויפיל תורות מיט חסידות, מיט קבלה, מיט אַזאַ קבלה, מיט אַזאַ קבלה, מיט פילאָזאָפיע מיט אַלע מיני זאַכן.

אונז לעבן אין אַ זייער רייכע וועלט, יעדער איינער, ס׳איז דאָ מחשבה [machshava: Jewish thought], ס׳איז דאָ ליטווישע, חסידישע, וואָס מ׳וויל. אָבער דו דאַרפסט געדענקען אַז ס׳איז נישט געווען דאָס.

די צייט פון דעם רמב״ם: 12th-13th יאָרהונדערט

אין די זמנים הראשונים [zmanim harishonim: the early times], איך האָב עס פאַרקירצט דאָס, ממש לתחילת זמנים הראשונים כמעט [lis’chilas zmanim harishonim kim’at: almost to the beginning of the early times], די צייט וואָס די רמב״ם האָט נאָך געלעבט אין די צייט, 12th century, 13th century, ס׳איז שוין פאַר הונדערטער יאָרן, איך ווייס נישט וואָס ס׳איז געווען פאַרדעם, בזמן הגמרא [bizman haGemara: in the time of the Talmud], איך ווייס נישט, אַסאַך פאַרדעם ווייסן מיר נישט, אָבער שוין פאַר הונדערטער יאָרן האָט קיין איין איד נישט געטראַכט פון די אייבערשטער.

אָקעי, פאַרשטייט זיך אַז זיי האָבן געטראַכט, אָבער זיי האָבן נישט געוואוסט וואָס דאָס איז. ס׳איז נישט קיין ווערטל וואָס איך זאָג, ס׳איז היסטאָריע.

וואָס האָט מען געלערנט אין די ישיבות

ס׳איז געווען אין די ישיבות, מ׳האָט געלערנט גמרא תוספות. וואָס מ׳האָט געטון שטילערהייט ביינאַכט ווייסט קיינער נישט, אָבער מיר רעדן וואָס איז געווען געלערנט אָפיציעל אין פּובליק אין די ישיבות. ס׳איז געווען גאונים [Geonim: the post-Talmudic sages], זיי האָבן געשריבן תשובות [teshuvos: responsa], אַלעס אין הלכה [halacha: Jewish law]. ס׳איז דאָ צוויי דריי תשובות אין גאונים וואָס רעדן עפּעס.

איך וויל נישט גיין אַריין אין אַ מעשה, ס׳איז די פּאַרט פון די גלות [galus: exile], איך מיין אַז ס׳איז אַ גלות. ס׳איז זיכער אַז ס׳איז אַ גלות. ס׳איז זיכער אַז בזמן הבית [bizman haBayis: in the time of the Temple], ס׳קען דאָך נישט זיין, ס׳איז געווען נביאים [nevi’im: prophets], ס׳איז זיכער אַז מ׳האָט עוסק געווען אין מושכלות [muskalos: philosophical concepts] און יסודות אלוקות [yesodos elokus: foundations of Divinity].

איך רעד דאָך יעצט פון די חכמים, אוודאי, די מורה נבוכים [Moreh Nevuchim: Guide for the Perplexed] איז דאָך אַלץ אַזוי. איך האָב נישט געטראַכט פון די אייבערשטער, אַזאַ גוזמא [guzma: exaggeration] וואָס איך האָב געזאָגט, אָבער זיי האָבן נישט עוסק געווען דערין, זיי האָבן נישט געווען… מ׳האָט געלערנט גמרא תוספות, מ׳האָט געלערנט די ספר.

איך מיין, די ספר אַליין, די ספר האָט אַמאָל… איך ווייס נישט, איך מיין, ס׳איז געווען… איך פאַרשטיי, מ׳קען עס דזשאַסטעפייען.

פאַרוואָס די אידן זענען געווען אַזוי עקסייטעד

איך זאָג דיר, איך וויל אים מסביר זיין אויף די פּערספּעקטיוו פון אַ איד, פאַרוואָס ער איז אַזוי עקסייטעד. נאָכדעם קענסטו שוין פאַרענטפערן צוריק די אַנדערע.

איך זאָג נאָר אַ פאַקט, איך זאָג, די תורה וואָס אונז זאָגן איז נאָכדעם וואָס מ׳האָט שוין געלערנט, דו ווייסט אַז די גמרא תוספות איז אויך נישט שלעכט, בסדר, איך הער. אָבער לאַז דיך כאַפּן, פאַר טויזנטער יאָרן, פון חתימת הגמרא [chasimas haGemara: the sealing of the Talmud] איז דאָ אַסאַך אגדה [aggadah: non-legal Talmudic narratives] למשל, מ׳רעדט יאָ, “רצונך להכיר את בוראך, למד אגדות” [retzoncha l’hakir es Bor’echa, l’mad aggados: if you wish to know your Creator, study aggadah], אַלעס זייער גוט.

די גאונים און די אגדה

אָבער אין די ישיבות, שוין די זמן הגאונים [zman haGeonim: the era of the Geonim], און אין אונזערע געגנטן זענען מענטשן העפּי מיט די גאונים, אָבער ס׳איז זייער סעד. דאָס איז שוין די גרויסע גאונים, אָדער אַטליסט אַ חלק פון זיי, וואָס זאָגן “מיר פאַרשטייען נישט די אגדה, ס׳איז נישט כפשוטו [k’pshuto: according to its simple meaning]”. וואָס מיינט עס יאָ? איך ווייס נישט, איך האָב נישט קיין ענטפער.

זיי האָבן נישט געלעבט אין דעם, זיי האָבן נישט געקאָכט אין דעם. ס׳איז זיכער נישט אַז די אמוראים [Amora’im: Talmudic sages] און תנאים [Tanna’im: Mishnaic sages] וואָס האָבן געשריבן די אגדה האָבן נישט געוואוסט וואָס זיי מיינען. צו ס׳איז כפשוטו, צו ס׳איז נישט כפשוטו, צו די תירוץ [teiretz: answer] איז חסידות, קבלה, פילאָסאָפיע, וואַטעווער די נמשל [nimshal: the lesson of the parable] איז, וואַטעווער ס׳איז אַ משל, ס׳איז אַ מעשה.

וויאַזוי מ׳פאַרשטייט עס, זיי האָבן געלעבט דערין, זיי האָבן זיך געקאָכט דערין, זיי האָבן געוואָלט וויסן “מהיכן נברא האורה?” [mei’heichan nivra ha’orah: from where was light created?] איך מיין נישט וואָס שטייט אין מדרש [Midrash: homiletical teachings], די אַלע סאָרט זאַכן.

אָבער שפּעטער, די ריאַליטעט איז געווען, דאָס איז געווען פּובליק אין די ישיבות.

אַ מחלוקת תנאים וועגן מעשה מרכבה

איך האָב געזען אין די מדרש נעקסטע וואָך, אַז די מדרש זאָגט, איך מיין די ירושלמי [Yerushalmi: the Jerusalem Talmud] זאָגט, אַז אין דורשין [ein dorshin: one may not expound], די משנה [Mishnah] זאָגט אין דורשין במרכבה [ein dorshin b’merkavah: one may not expound on the Divine Chariot], איז נישט אַזוי די הלכה. דאָס איז געווען שיטת רבי ישמעאל [shitas Rabbi Yishmael: the opinion of Rabbi Yishmael], רבי עקיבא [Rabbi Akiva] האָט נישט אַזוי געהאַלטן. וואו איז די ראיה [ra’ayah: proof]? ר׳ אלעזר בן ערך [Rabbi Elazar ben Arach] האָט דאָך יאָ. אַזוי זאָגט די ירושלמי.

סאו בקיצור [b’kitzur: in short], די גמרא זאָגט גאַנצע דרשות [drashos: expositions] אויף מעשה מרכבה [Ma’aseh Merkavah: the Account of the Divine Chariot]. איך איז קיימא שניה, איך האָב געכאַפּט אַז דאָס שטייט אין ירושלמי. סאו בקיצור, די גמרא זאָגט גאַנצע דרשות אויף מעשה מרכבה, איך איז קיימא שניה, איך האָב געכאַפּט אַז דאָס שטייט אין ירושלמי.

ס׳איז דאָ אַ מחלוקת תנאים [machlokes Tanna’im: a dispute among the Tanna’im], און אונז פירן זיך נישט אַזוי ווי די תנאים. שוין. על כל פנים [al kol panim: in any case], ס׳איז געווען, אָבער דאָך שפּעטער, אויב דו קוקסט אונז וויינע גאונים, ביז ס׳איז געקומען רב סעדי גאון [Rav Saadia Gaon] און דער רמב״ן [Ramban: Nachmanides] און די חובת הלבבות [Chovos HaLevavos: Duties of the Heart], די פּאָר מענטשן וואָס אונז ווייסן, קיינער האָט נישט געוואוסט גאָרנישט, מ׳האָט נישט געלערנט, מ׳האָט נישט געלערנט, מ׳האָט געזעצן, מ׳האָט געלערנט גמרא תוספות, מ׳האָט געלערנט רוף, פיר סדרים [arba sedarim: four orders of the Mishnah], נשים מועד [Nashim Moed: the orders of Women and Festivals], נשים מוזיקים, חולין [Chullin: a tractate of the Talmud].

אַפּליקאַציע צום ראב״ד

און… יאָ, יאָ, דער ראב״ד [Ra’avad: Rabbi Avraham ben David] איז שוין… איך קען נישט אַריינגיין אין דער ראב״ד, איך וויל יאָ, אָבער… איין זאַך פאַרמאָל, מיר האַלטן יעצט ביי די ראב״ד׳ס דאָרבערג אין די מעשה וואָס איך פאַרטייל, איך וויל נאָר אַרויסברענגען אַז אונז זענען נישט צוגעוואוינט צו כאַפּן דאָס.

מ׳קען זיך פאַרשטאַנען, אפילו אַ ליטוואַרג וואָס ער לערנט אין ליה ישיבה, יעדער איינער ווייסט אַז ס׳איז דאָ רמחאל [Ramchal: Rabbi Moshe Chaim Luzzatto] אין אַלע ליטוישע צדשים דאָ אין די קאָרנער, עפּעס אַ רמחאל. עפּעס ווייסן אַז ס׳איז דאָ מענטשן וואָס האָבן וואָס צו זאָגן,

היסטארישער מאַנגל פון מחשבה אין תורה-לערנען און דער דורשט נאָך ידיעת ה׳

דער פאַקט: מחשבה איז היסטאריש מאַרגינאַליזירט געווען אין מעינסטרים תורה-לערנען

איך וויל יא, אבער איין זאך פאר מיר האלטן יעצט ביי די ראביץ דארבערג אין די מעשה וואס איך פארטייל. איך וויל נאר ארויסברענגען אז אונז זענען נישט צוגעוואוינט צו כאפן דאס. אפילו א ליטוואק וואס ער לערנט פון ליה ישיבה, יעדער איינער ווייסט אז ס׳איז דא א מחלל אין אלע ליטוישע קדושים דא אין די קארנער אויף סיייט. עפעס ווייסט מען אז ס׳איז דא מענטשן וואס האבן וואס צו זאגן וועגן עפעס… יא, ס׳איז דא עפעס! אקעי?

ס׳איז נישט געווען קיין רמב״ן בכלל. דו כאפסט? דו כאפסט אז ס׳איז געווען א ישיבה פאר פיר הונדערט יאר, איז געווען די גרויסע ישיבה פון כלל ישראל. רבינו גערשטער האט געמאכט א ישיבה א גענצע, און ס׳איז געווען די ישיבה אין בבל פון די גאונים, און ס׳איז געווען דא אין לול ניל איז געווען א ישיבה און אזוי ווייטער. קיינער האט נישט געוואוסט פון גארנישט. איך ווייס נישט, איך ווייס נישט וואס מ׳ווייסט יא, ס׳איז אלעס אלע רעידי לא די, אבער איך ווייס יא, איך וועל דיר זאגן וואס איך ווייס, ווייס איך, איז ממילא די חבורה, דאס וואלט פארליידער א מעשה. ניין, כמעט נישט.

ישיבות הגאונים: גמרא בלויז, נישט קיין אגדות

גאונים? בזמן הגאונים איז געווען קראנים, איך ווייס נישט, נישט פון די היימישע. ס׳איז אין קראגן, ס׳איז בכלל א ספערשל מופינס, ס׳איז אופן כלל נישט קיין אייבערשטע זאך, נאר חסידות איז א יוצא מן הכלל. אבער אויך לויט די שיטת החסידים, לויט די התנהגות, אויך נישט. ניין, ס׳איז טאקע נישט, ס׳איז נישט געווען, ס׳האלט דיך איין. אקען, ס׳קען דיך מאכן.

איך רעד יעצט, אז דו ביסט געגאנגען אין ישיבה, אין ישיבת הגאונים, דו ביסט געגאנגען לערנען ישיבת גאון יעקב, וואלט איך אויסגעלערנט גמרא, וואטעווער, דעטס אל. מ׳האט אפילו נישט געלערנט די הגדות הש״ס. אין די גמרא, מ׳איז געקומען צו א גאנצע פלאט, א סוגיא פון הגדות, דער גאון האט געזאגט… און ער האלט נישט פון דעם. איך בין געגאנגען ווייטער. וואס? פייטארנעמען דאונט קאונט.

די נאטע גדולי ישראל? ניין, טאקע. ר׳ אלעזר קאלעג האט פאר די… יא, ער איז געווען אין די זעלבע תקופה, אבער ער איז געווען א חזן. מ׳האט אים נישט גענומען ערנסט. די תוספות האט אים גענומען ערנסט אלס הלכות, און אזוי ווייטער. יא, יא.

פיוטים: נישט טייל פון די מעינסטרים

אקעי, איך וויל דיר… איך וויל דיר א פאקט, איך קען דיר נישט העלפן. די פאקט, איך בין נישט דער מחדש פון דעם. די אלע מקוולים דיסקרייב די ריאלטע. אזוי, אלע מענטשן, נישט סתם מקוולים, אלע וואס רופן זיך משכילים. משכילים איז א ווארט וואס יעדער איינער האט ליב צו נוצן. שוין, פון די אנהייב פון דעם. אלע האבן זיי דיסקראבט אז זיי זענען די רעאליטיס. ס׳איז דא טויזנט אישן, און מ׳לערנט דאס, און ס׳איז נישט דא. איך זאג, היינט, אפילו די וואס איז טרוקענע כלי ישיבה, ס׳איז אויך דא עפעס. ס׳איז נישט אזוי. מ׳קען זאגן אז ס׳איז גוט, קען מען זאגן אז ס׳איז נישט גוט, איך ווייס נישט. איך זאג קיין פאקט.

און ס׳קומט מיט אמאל, קומט, אזוי ווי דו זאגסט, רב סעדיה גאון אליינס האט געשריבן די ספרים פאר ריזענס, לאו דווקא נאר וועגן די, וואס איז אויך וועגן די ריזענס, וואלטן מיר גערעדט אמאל. ניין, איך זאג דארט, ווער זאגט, די פייטנים, מיר זענען די יוצאים מן הכלל, אבער די פייטנים איז נישט, מ׳איז געגאנגען אין ישיבה, לאמיר פארשטיין, די ישיבות הגאונים האבן נישט געהאלטן פון פיוטים. פיוטים האט מען געזאגט אין בית המדרש אין ארץ ישראל, און די גאונים האט מען נישט געזאגט קיין פיוטים. אין בבל, אין די אפיציעלע מעינסטרים, וואס אונז רופן די מעינסטרים, די עיקר מסורת התורה, האבן זיי נישט געזאגט קיין… מ׳דאוונט צען מינוט? אוודאי, אין אשכנזים האבן באקומען די מסורה פון די פייטנים, אבער וואס אונז רופן די ישיבת הגאונים, איז נישט געווען קיין פיוט.

רש״י: א ברייטער מענטש, אבער אין ישיבה – גמרא

אויך רש״י, איך מיין רש״י האט זיך אינטערעסירט אין אלעס, רש״י איז געווען זייער א ברייטער מענטש, און א סערטען סענט, ער האט געלערנט גאנצע נאכט, איך האב שוין געווען פירוש אויף גאנצע נאכט, אסאך פיוטים, ס׳איז דא היינט פיוטים פון רש״י וואס מ׳געבט ארויס אין אנדערע זאכן, תשובות. אפילו רש״ש האט מען געלערנט, mostly גמרא תוספות. איך מיין נישט תוספות, גמרא. נאך ווארט, נאך פאר תוספות. תוספות איז געקומען. בקיצור, מ׳האט געלערנט גמרא. דאס וואס איז געווען, ס׳איז נישט געווען, ס׳איז שוין קיינער.

דער דורשט נאָך ידיעת ה׳: היסטארישע ביישפּילן

רב סעדיה גאון און חסידי אשכנז

יעצט, ס׳איז געקומען, ר׳ סדר גמרא האט געשריבן זיין ספר פאר זיינע ריזענס, אמת. ס׳איז געקומען מענטשן, למשל, ס׳איז געזעצן אידן אין אשכנז, דו קענסט ליינען ליטרעלי שרייבן אזוי. רבי יהודה החסיד, וואס האבן אסאך כתבים, די רקיעך, אסאך כתבים פון זיי, און זיי אלע שרייבן בערך דאס, האבן געוואלט דינען דעם אייבערשטן, וויל דאך וויסן ווער דאס איז, וויאזוי מיר זאלן אים זען, מיר קענען נישט זען, דארף מען וויסן וואס איז יא, וואס ארבעט עס. און זיי האבן געטראפן די ספרים פון רבנו סעדיה, זיי האבן זיך משונה׳דיג געפריידט דערמיט. לאמיר נישט ארויס פון די כלים.

און דער רבי יהודה החסיד און די רקיעך, ביידע רבי דאס איז מגרמייזער, רבי יהודה החסיד, און בעיקר רבי אלעזר מגמייזבוויז אביסל מער, ער טרייט מער סיסטעמעטיקלי אראפלייגן זאכן, און ער איז מתיר גאנץ די גאנצע בלעטער פון דער אור החיים, ער לייגט עס אריין, צו דעם לייגט ער צו נאך זאכן, ער האט נישט געלערנט נאר דאס, אבער ער האט זיך גענומען משינדיג העפי מיט דעם, אז פיינעלי קען ער פארשטיין, אה, ס׳איז אזוי, ס׳איז אזוי.

די מעשה מיט חובת הלבבות: די תשוקה פאר “שערי היחוד”

און די זעלבע זאך איז שפעטער די חובת הלבבות. יעצט, איך וועל דערציילן דיר א מעשה, די מעשה שטייט אין די הקדמה פון רבי יהודה בן טבער צו זיין תרגום אויף חובת הלבבות. דארט שטייט אז ער איז געקומען אין דעם שטאט, און מ׳האט אים געזאגט, זיי האבן שוין געלערנט “אמונות ודעות”. “אמונות ודעות” איז רבו, איך מיין, די ערשטע גרויסע חלק פון איר איז הוכחות פאר מציאות השם, פאר חידוש העולם. האבן זיי זיך מורא׳דיג געפריידט מיט די אלע זאכן.

און מ׳האט געהערט אז ס׳איז דא נאך א ספר וואס רעדט פון דעם, דאס איז “שערי היחוד” פון “חובת הלבבות”. האבן זיי געבעטן אז ער זאל איבערטייטשן דעם “שערי היחוד”. זיי האבן נישט געבעטן די גאנצע ספר. איך מיין אז שפעטער האט ער איבערגעשריבן די רעשט. אבער ווען ס׳איז דא א הקדמה אין די “שערי היחוד”, און ער זאגט, זיי האבן געוואלט אז ער זאל איבערשרייבן. “שערי היחוד” איז מער ווייניגער א סיכום פון “אמונות ודעות”. ער שרייבט אליין, דער “חובת הלבבות”, אז ער נעמט פון רב סעדיה די זאכן. און זיי האבן געבעטן אז ער זאל איבערשרייבן “שערי היחוד”. די מוסר האט זיי נישט געאינטערעסירט, די רעשט פון די ספר. אבער די “שערי היחוד” האבן זיי…

וואָס מיינט “הוכחה” – אַ טיפערע פאַרשטאַנד

די מאָדערנע מיסטייטש: הוכחות אלס בלויז אינטעלעקטועל

היינט פארציילט מען די מעשה, און מ׳האט א פארקערטע בליק. קודם כל, ווייל אונז קוקן מיר אן, אה, די ראשונים האבן געהאלטן פון הוכחות, עפעס א מאדנע זאך, פארוואס דארף מען מוכיח זיין? ס׳מאכט ביי זיי איז געווען אזויווי… ס׳איז ווייניגער ווי וואס דאס איז. א הוכחה איז “עיני ראו זאת”, דו קענסט פרואוון, ס׳איז א מורא׳דיגע גילוי.

דער רמב״ם׳ס טייטש פון “יתגלה כבוד שמים”

איך מיין טייטש, איך האב גערעדט ערב ראש השנה דא, איך האב געזען אז דער רמב״ם טייטשט ממש כפשוטו אזוי כמעט, און אנדערע. וואס איז די טייטש? מ׳בעט אז זאל נתגלה זיין כבוד שמים, דער אייבערשטער זאל זיך מתגלה זיין. וואס מיינט עס? דער אייבערשטער זאל זיך באווייזן פון דיר. וויאזוי באווייזט זיך דער אייבערשטער? ס׳קען מיינען אז ער זאל טון זאכן, געוויסע פעולות, מ׳רעדט פון פעולותיו, ער זאל אויסלייזן די אידן, ער זאל ווייזן אז זיינע חסידים גייט בעסער ווי די אנדערע, ער גיבט זיך נישט קיין עצה מיט חסידים, וכדומה. אקעי, דאס איז איין זאך.

אבער ווען מ׳זאגט חסידות מיינט זיך נישט דאס, יא? איך מיין זיך נישט נאר דאס. סאו וואס מיינט עס? ווייל וואס זאגט ער? חסידים מיינען אז ס׳מיינט אז ס׳זאל פילן זאכן. אבער איך וויל דא א פשוט׳ע טייטש, א גוטע כוונה. איך מיין אז דער רמב״ם האט מכוון געווען דאס, און דער ר׳ צדוק כמעט מפורש שרייבט דאס, און אזוי ווייטער.

דער אייבערשטער זאל אונז גזל׳ען איז טייטש, און זאל טרעפן א גוטע הכל אז ס׳איז דא א גאט. איינס וואס מ׳קען נישט אפפרעגן. ביז דערווייל אלע קענען אפפרעגן, איך ווייס נישט, א חלק זענען בעסער, א חלק למעשה, ס׳איז דא מענטשן וואס זענען נישט געווארן אין סקול, פשט אז מ׳קען עס אפפרעגן. ס׳איז ריכטיג די הכל צו אפפרעגן, איך ווייס נישט. אבער דאס איז דער טייטש, נו? א זאך וואס איז פראווד, איינס און איינס איז צוויי וואס יעדער איינער איז מסכים.

איך זאג נישט, אמאל ווען א מענטש זאגט, איך האב אים געבארגט איין דאלער און נאך א דאלער, ער זאגט, ער איז מיך גאר שולדיג און איך בין אים גארנישט שולדיג. קען נאך זיין, א מענטש קען מקיש זיין אויך איינס און איינס, יא? אבער א ליסטע שכל׳דיג, יעדער איינער מודה. יקירו וידע קלוש וסביר, טייטש, קען זיין אז די חכה זאל זיין נישט נאר טיף, ס׳זאל זיין אויך אמת, נאר אויך וואס קען ער מסביר זיין. אמאל דא צו טיף, מ׳קען עס נישט מסביר זיין. דאס איז די טייטש, ניין? ס׳איז שוין גוטע טייטש.

הוכחה אלס עקספּיריענס: “האסטו געזען דער אייבערשטער?”

לויט דעם איז נאך א סטעפ, דאס זאג איך, אבער קודם האלט איך אויך נישט דארט. ס׳קען זיין אז ס׳גייט צוזאמען, ס׳קען זיין אז מ׳וועט האבן א גוטע הוכחה. דאס איז דער חובות הלבבות האט זיך אזוי געטראכט, אז איינער וואס האט נאר געהערט, אקעי, ער האט געהערט, אבער ער האט אליינס געזען. הוכחה מיינט נישט געהערט אז ס׳איז דא א הוכחה, יא? דו דארפסט טון די הוכחה.

דאס איז נישט קיין שירה אויף הוכחות מיט ידיעת השם, ס׳איז דא אנדערע שירה וואס האלטן פונקט דארט אין די מורא׳דיגע שירה. אבער זיי האבן דאס געזען אלס… האסטו געזען דער אייבערשטער? האסט געטראכט? האסט זיך אריינגעטראכט אין וואס דער הוכחה איז? מ׳האט גע׳עקספיריענסט דעם הוכחה, יא. עקספיריענס איז אוודאי.

ביי אונז פארציילט מען אסאך מאל אז ס׳איז א סתירה, כאילו ס׳איז דא אן עקספיריענס אין די הוכחה, אבער ס׳איז דא אויך אן עקספיריענס אין די הוכחה, אוודאי. שטעל דיך פאר אז ס׳קומט איינער היינט, אונז זענען שוין נאך א לאנגע צייט, מ׳האט שוין געזאגט אז מ׳קען נישט בכחה זיין, מ׳איז שוין קלוגער, מ׳איז שוין איבערקלוגער, מ׳איז שוין דריי מאל איבערטראכט. ס׳איז שוין געקומען אנדערע פילוסאפן וואס זאגן מ׳קען נישט… אקעי, ס׳איז שוין צו קאמפליצירט, אבער מ׳דארף דאך אריינגיין, איך וויל דיר פארציילן די מעשה.

די שמחה גדולה: “ער האט געהערט, יעצט זעט ער”

ס׳גייט אריין אין די מעשה וואס א איד האט אוודאי געהערט, ער האט נישט קיין ספק נעמען, נישט נאר אלע ספקות אין אמונה. דאס איז אמת, ר׳ סעדיה גאון דערשיילט דאס אויך, אבער אוודאי, ס׳טייט עס צו ענטפערן ווער ס׳האט ספקות, אבער מ׳דארף שוין מיט ספקות, ס׳טייט ער זיך צופרייען דערמיט. ער זאגט, ער האט געהערט, יעצט זעט ער, ער האט געטון ד און דאס איז געווען די שמחה גדולה פון די חכמי עלינו, ווען זיי האבן געבעטן געצאלט פאר דעם געלט, זאל איבערטייטשן די חכות הלבבות, די שערי יחוף, זאל איבערטייטשן די סאדיגאון, און די זעלבע זאך האבן געבעטן פון רמב״ם איבערצוטייטשן מורין ובוחין.

די זעלבע תשוקה ביי מורה נבוכים

און וועגן די כבוד זיי האבן מיר אונזער טרענסלעישאן געמיינט אז ווען נישט וואלט עס נישט געווען. אנדערע מענטשן איבערגעטייטשן, איבערגעטייטשן נאך ספרים, אבער עס איז געווען די ערשטע. ס׳קען זיין אז חריזי האט נאר געשריבן ווייל ס׳איז געווען אין קאמפעטישן. מ׳קען זיך נישט וויסן אז ווען נישט די ערשטע וואלט גארנישט געווען. אבער ווען ס׳איז זיכער אז ס׳האט זיך נולד געווארן וועגן די תשוקה פון ידיעות אלקות, האבן מיר געוואלט שוין פיינלי וויסן.

אונז פארציילט מען נאך די מענטש, נאכדעם געווען א מחלוקת, דער רמב״ם האט געזאגט עפעס וואס שטימט נישט, ס׳איז דא די מער טראדישאנעלע מענטשן, די ווייניגער, און די רמב״ם. אבער דאס איז דאך שוין אלץ דריי סטעפס נאכדעם, אנגיין האט זיך עס, אז מ׳וויל דאס הערן. שטימט? יעצט.

שמונה פרקים איז נישט דיסקאָנעקטעד פון מורה נבוכים

די הקדמה פון שמונה פרקים: א מוסר-ספר?

און פארדעם זאג איך, לויט די הקדמה זאג איך אז ס׳איז זייער אינטערעסאנט די הקדמה וואס מיר לערנען דא פון שמונה פרקים, ווייל שמונה פרקים רעדט זיך נישט וועגן דעם. ס׳איז יא מוסר, הונדערט פראצענט מוסר. אביסל וועגן בחירה, און די ענדליכע. ס׳איז דאך נישט דא שאלות פון מער פילאסאפישע, אזויווי חקירות, ענינים פון מחשבה. אבער שמונה פרקים אפיציעל איז מוסר, ס׳איז פירוש אויף פרקי אבות, ס׳איז די הקדמה צו פירוש אויף פרקי אבות, און די גאנצע פירוש אויף פרקי אבות רעדט מען דאך אומגעשריבן.

די מתרגמים האבן געכאפט: שמונה פרקים געהערט צו מורה נבוכים

און דא זעסטו אז די ר׳ שמואל אבן תיבון מיט די ר׳ יהונתן מלוניל, די חברים וואס מיר האבן געצאלט, האבן געכאפט, איך ווייס נישט וויאזוי, איינער האט זיי פארציילט די תוכנ׳דיגע ענין, אז צו די מורה נבוכים דארף מען נאך צולייגן שמונה פרקים. זייער אן אינטערעסאנטע זאך. זיי האבן נישט איבערגעטייטשט דאס, זיי האבן נישט געהאט א פראדזשעקט איבערצוטייטשן די גאנצע רמב״ם. זיי האבן געלאזט סדר זרעים, זיי האבן געקענט אליין סדר זרעים, זיי דארפן נישט האבן דעם פירוש, פונקט די אראבישע פירוש. נישט דאס האט זיי געברענט. אבער שמונה פרקים האט זיי געברענט אז מ׳דארף עס האבן. זייער אן אינטערעסאנטע זאך.

די שליסל-טענה: איין שלימות׳דיגער בילד

זעסטו דא אז ס׳איז דא א יסודות׳דיגע זאך וואס איז קאנעקטעד. איך וועל עס מסביר זיין אפילו בעסער, ס׳איז נישט דיסקאנעקטעד. ס׳איז נישט פשט אז ס׳איז דא איינער וויל רעדן חקירות, ער וויל ברענגען ראיות צו חידוש העולם, אדער צו איך וויל טייטשן נבואה, איך ווייס, אלע זאכן וואס די מורה נבוכים רעדט, דאס איז זייער שיין, אבער צו דעם איז משוגע׳דיג וויכטיג, ס׳איז אויך אינטעלעקטואל וויכטיג, צו פארשטיין, איך רעד נישט פון זיך צו טון, דאס איז נאך מער וויכטיג, אבער צו פארשטיין, ס׳איז א פארט פון די שלימות׳דיגע בילד פון אויב איינער וויל לערנען משנתו של רמב״ם, קען ער נישט זאגן, “וואס איז דאס וואס דער רמב״ם שרייבט? וואס איז דאס? שמונה פרקים וואס שטייט אויפן שעלוף דארט, ס׳איז שיינע זאכן. נאכדעם איז דא מורה נבוכים, וואס דאס איז גרויסע טיפע זאכן, דאס איז פאר די וואס האבן די תשוקה איז דאס געמאכט.” ניין!

די אינטעגראַציע פון שמונה פרקים און מורה נבוכים: מעלות המדות אַלס יסוד פאַר מעלות שכליות

די נויטווענדיקייט צו לערנען ביידע ווערק צוזאַמען

אבער צו דעם איז משוגע׳דיג וויכטיג, ס׳איז אויך אינטעלעקטואַל וויכטיג, ס׳איז נאָכמער וויכטיג, אבער ס׳איז פאַרשטיין, ס׳איז אַ פאַרט, די שלימות׳דיגע בילד פון אויב איינער וויל לערנען משנת הרמב״ם, קען מען נישט זאָגן, איינער זאָגט, ס׳איז דאָ די מוסטער, וויל דער רמב״ם שרייבט, מ׳זעט צוויי מוסרות סיי די שמונה פרקים, ס׳שטייט אויפן שעלף דאָרט, ס׳איז שיינע זאַכן. נאָכדעם וואָס ס׳איז דאָ דער מורה נבוכים וואָס איז גרויסע טיפע זאַכן, דאָס איז פער. פאַר די וואָס האָבן די תשוקות געמאַכט. ניין, די וואָס ווילן פאַרשטיין די זאַך, דאַרף דאָס אַרויסהאָבן. מ׳קען עס אפילו נישט ציילן, מ׳קען עס נישט זאָגן, פאַר די קינדער האָט עס יענץ געשריבן, און פאַר די גרויסער האָט עס יענץ געשריבן.

פאַרוואָס שמונה פרקים פעלט אין מורה נבוכים

און ס׳קען אויך זיין נאָך אַ זאַך, איך מיין אַז س’גייט צוזאַמען, אַז שמונה פרקים אין אַ געוויסע זין פעלט וואָס שטייט אין שמונה פרקים. ס׳איז דאָ נותנים וואָס ער רעדט אין ביידע פלעצער, ס׳איז דאָ סתירות, מ׳קען מאַכן די אַלע כקירות, אבער אין אַ געוויסע זין, ער זאָגט נישט איבער זאַכן, ער פילט זיך נישט איבער אַז איינער פון די מענטשן וואָס האָבן… היינט איז דער מנהג אַז מ׳זאָגט איבער יעדע זאַך פינף און צוואַנציג מאָל, אָדער אַריינגיין איינער פון די מענטשן וואָס האָט זייער שטאַרק געשוינט זייער צייט, אבער ער זאָגט עפּעס איינמאָל, און ער האָט געהאַלטן אַז ער האָט עס גוט געזאָגט, איז דאָס איז עס, און ער געבט עס נישט נאָכאַמאָל, יאָ?

סאו ער האָט געטון איינמאָל, און ס׳איז דאָ אַ געוויסע יסוד וואָס ס׳שטייט, וואָס אין שמונה פרקים רעדט מען אַרום דעם יסוד, און ער זאָגט עס נישט איבער אין מורה נבוכים, ס׳איז נישט די נושא, ס׳שטייט שוין, ס׳פעלט אויס, זע איך אַז ס׳פעלט אויס.

יעצט, פאַרוואָס טאַקע פעלט עס אויס? עד כאן די מעשה. פאַרוואָס טאַקע פעלט עס אויס?

די הקדמה צו שמונה פרקים: דער רמב״ם׳ס הסבר

איז דער רמב״ם אַליינס מסביר דאָס אין זיין הקדמה בעצם, די הקדמה צו די הקדמה, פאַר שמונה פרקים איז דאָ אויסגעשטאַנען די הקדמה, און מ׳וועט נישט אויך דאַרפן ברענגען דאָרט, מ׳דאַרף צאָלן, מ׳דאַרף קויפן אַ נייע קאָפּי פון שין אָדער עפּעס, אַרויסברענטן. אבער אין די הקדמה איז דער רמב״ם מסביר וואָס איז דער ענין פון פרקי אבות, פאַרוואָס ס׳דאַרף אַ פירוש, מער ווייניג די צוויי זאַכן.

רבי שמואל אבן תבון׳ס הקדמה

און די זעלבע זאַך, רבי שמואל בן תבון, ווען ער האָט געשריבן זיין תרגום, זיין טרענסלעישאַן, האָט ער געשריבן אַ הקדמה, אַ הקדמה להקדמה להקדמה, און דאָרט האָט ער געשריבן וואָס איז די חשיבות פון פרקי אבות. ער האָט מער ווייניגער איבערגעשריבן וואָס דער רמב״ם האָט געזאָגט, נישט מחדש גיין חידושים, אבער ס׳איז דאָ דאָ עפּעס אַ נקודה חידוש וואָס מ׳דאַרף רעדן וועגן. און אויך געשריבן פאַרוואָס מ׳דאַרף די טרענסלעישאַן. דאָס איז פּשוט, מ׳דאַרף עס פאַרן… דאָס וואָס איך האָב דיר פאַרציילט די מעשה ביז יעצט.

אבער אין אַנדערע ווערטער, ער טוט די זעלבע זאַך וואָס דער רמב״ם האָט, נאָר אין זיין קאָנטעקסט. ער לייגט צו איין זאַך, איך ווייס נישט אויב איך קען אַריינגיין אין דעם ביי די בריאה היינט, ער לייגט צו איין זאַך אַז ער דינגט זיך מיט די רמב״ם. זייער אינטערעסאַנט. דאָס הייסט, ער שרייבט איבער קודם כל די עיקר ענין פאַרוואָס ס׳איז וויכטיג.

די חשיבות פון מדות טובות: דער וועג צו מעלות שכליות

לאָמיך עס סתם זאָגן וואָס ער זאָגט, איך וויל האָבן… ער שרייבט איבער פאַרוואָס פרקי אבות איז וויכטיג, ממילא דער רמב״ם איז פירוש אַ פרקי אבות. און ער זאָגט, ס׳איז וויכטיג פאַרוואָס? ווייל ס׳רעדט זיך וועגן מדות טובות. יעצט, מדות טובות און רעות, יאָ, די שוואַכע מדות הטובות וגנות מדות הרעות.

מעלות המדות און מעלות שכליות

און דער ענין פון מדות טובות איז אַז די מעלות המדות, אַזוי ווי ס׳שטייט אין רמב״ם אויף דעם, מעלות המדות ברענגען צו אַ זאַך וואָס אונז רופן מעלות שכליות. זייער וויכטיג, יאָ, דאָס איז די לשון הרמב״ם דאָ אין פרק ב׳, וואָס איז דאָ צוויי סאָרט מעלות. ס׳איז דאָ מעלות המדות. אויך אין די הקדמה, בקיצור, ס׳איז דאָ מעלות המדות און מעלות שכליות. מעלות המדות ברענגען צו מעלות שכליות. מעלות המדות מיינט, יאָ, וואָס אונז האָבן גערעדט מיינט זיין מענטשליך, מעלות שכליות מיינט וויסן דעם אמת, פאַרשטייסט? ס׳איז דאָ מעלות שכליות אַליינס. ס׳טיילט זיך, ס׳איז דאָ קשרון, ס׳איז דאָ זכרון, ס׳איז דאָ אַנדערע מעלות, אבער די תכלית פון די גאַנצע זאַך איז דאָס מיינט אַ הבנה.

פּסוק-שטיצע: “שְׁמַע עֵצָה וְקַבֵּל מוּסָר”

און אויף דעם ברענגט ער אַ פּסוק, ס׳שטייט אַ פּסוק אין משלי, “שְׁמַע עֵצָה וְקַבֵּל מוּסָר לְמַעַן תֶּחְכַּם בְּאַחֲרִיתֶךָ” [שמע עצה וקבל מוסר למען תחכם באחריתך: “הער עצה און נעם מוסר כּדי אַז דו זאָלסט ווערן חכם אין דיין סוף” – משלי יט:כ]. האָט ער געטייטשט כפשוטו, לערנען מוסר, כּדי אַזוי קען אַנקומען די חכמה.

די תכלית פון מעלות שכליות: ידיעת הבורא

און וואָס איז דער ענין פון מעלת שכליות? דער ענין פון מעלת שכליות איז אַז דער שפּיץ, מעלת שכליות, מעלת שכליות האָט אַסאַך זאַכן, מ׳קען סתם לערנען מעט, זיך אויסשאַרפן די שכל, אפשר איז עס אַ וויכטיגע זאַך אויך אַלס אַ סטעפּ. אבער די תכלית פון דעם איז, צו אַנקומען צו ידיעת הבורא, ידיעת השם, אַזוי ווי ס׳שטייט אַ פּסוק, און דער פריערדיגער פּסוק, געדענקען מיר ווי דער רמב״ם ברענגט, אבער דער פּסוק ברענגט אויך דער רמב״ם אין סוף, מורה נבוכים, חלק ג׳ פּרק נ״א, “אִם תְּבַקְשֶׁנָּה כַכֶּסֶף וְכַמַּטְמוֹנִים תַּחְפְּשֶׂנָּה אָז תָּבִין יִרְאַת ה׳ וְדַעַת אֱלֹהִים תִּמְצָא” [אם תבקשנה ככסף וכמטמונים תחפשנה אז תבין יראת ה׳ ודעת אלקים תמצא: “אויב דו וועסט זוכן זי [חכמה] ווי געלט און ווי שאַצן וועסטו זוכן זי, דעמאָלט וועסטו פאַרשטיין יראת ה׳ און דעת אלקים וועסטו געפינען” – משלי ב:ד-ה].

טייטש פון “יִרְאַת ה'” און “דַעַת אֱלֹהִים”

אַזוי טייטשט דער רמב״ם מיין איך דער פּסוק, אַז אם תבקשנה, וואָס וועסטו זוכן חכמה? וועסטו זוכן חכמה מיט אַן ערנסטקייט, אַזוי ווי געלט, אַזוי ווי מטמונים? וואָס וועסטו האָבן פון דעם? וואָס וועסטו האָבן פון זוכן חכמה? וועסטו האָבן יראת השם.

יראת השם מיינט דעות התורה

און רבי שמואל בן תבון טייטשט דאָ, וואָס איז טייטש יראת השם? יראת השם מיינט ערנסטקייט. ניין, יראת השם, זאָגט ער, יראת השם איז טייטש אידישקייט. יראת השם מיינט דעות התורה. אבער פריער זאָגט, האָסטו געהאַט יראת השם, האָסטו נישט פאַרשטאַנען יראת השם. ס׳איז געווען אַזוי, אַז האָסט געהאַט יראת ה׳, אוודאי, דאָס איז אַן ערליכער איד, מ׳רעדט נישט פון קיין גוים דאָ. אפשר איז דאָס אפילו פון די מעלות המידות, צו האָבן יראת ה׳ אפילו.

אַז דו האָסט געהאַט יראת ה׳, יעצט איז צו האָבן יראת ה׳, דאָס הייסט אַזוי ווי תלמוד המצוות, די זאַכן וואָס איז געווען יראת ה׳, יראת ה׳, תורה, מידות לה׳, יאָ, די מצוות, די תורה, האָסטו עס געהאַט. יעצט איז דאָס פאַרשטיין אויכעט. דו ווילסט וויסן די טעם, דו ווילסט וויסן די מיינונג.

דעת אלקים מיינט מציאות ה׳

און די צווייטע זאַך, ודעת אלקים, דאָס הייסט מציאות ה׳, תמצא, וועסטו עס טרעפן. תמצא מיינט ער צו זאָגן, ער טייטשט עס אַזוי, ער וועט וויסן זיין מציאות. אַ חסידישע טייטש, אַביסל. תמצא, דאָס הייסט אַז איינער וואָס ער האָט נאָר געהערט פון דער אייבערשטער, ווייסט נישט ממש וואָס דאָס הייסט מציאות ה׳. מציאות ה׳ איז דאָך אַ טיפע זאַך, מ׳דאַרף פאַרשטיין די סאָרט מציאות וואָס דער אייבערשטער איז. אַז ס׳איז דאָ אַ גאָט איז נישט די זעלבע זאַך. דער רמב״ם רופט עס מחויב המציאות [מחויב המציאות: necessary existence – אַ פילאָסאָפישער טערמין פאַר די סאָרט עקזיסטענץ וואָס דער אייבערשטער האָט, וואָס איז נישט אָפּהענגיק פון גאָרנישט אַנדערש], ס׳איז דאָ אַ גאַנצע הבנה אין דעם. סאו דעת אלקים – וואָס?

דיסקוסיע: די עטימאָלאָגיע פון “מציאות”

תלמיד: יאָ, יאָ.

מגיד שיעור: אה, איך זאָג, איך מיין אַז ס׳איז אַ דרש. ער זאָגט עס נישט בפירוש, איך טייטש עס יעצט אַריין. די ווארט מציאות, פאַרקערט, די ווארט מציאות אַלס אַן עקזיסטענץ קומט פון די ווארט מציאות פון טרעפן, אַזוי מיין איך, יאָ. ווער האָט אויסגעטראָפן די… איך ווייס נישט. מציאה, אַזוי ווי מוציא ראשון, אַלע מענטשן מיינען אַז ס׳מיינט אַ זאַך וואָס מ׳טרעפט, נישט קיין זאַך וואָס מ׳טרעפט, יאָ? ברצותך אמציאך כל הדברים האלה. ניין, מציאות? איך ווייס נישט. עקזיסטענץ? נמצא? דרשו ה׳ בהמצאו, ווי לאַנג דער אייבערשטער עקזיסטירט וועסטו אים זוכן. דאָס איז נישט די טייטש. איך ווייס נישט, ס׳איז גראַדע אַ גוטע טייטש. אבער איך ווייס נישט. אפשר די פילאָסאָפן האָבן אַריינגעלייגט די טייטש פון מציאות. אלו מציאות שלו, ס׳ווערט נישט גאָרנישט מיט מציאות. מחלוקת המציאות, איך ווייס נישט.

ס׳איז דאָ וועגן וואָס מ׳זאָגט אלתר קודש, און ס׳שטייט הוי״ה, אהי״ה, טייטש איך בין, עפּעס אַזוי. אויך דאָרט איז דאָ אַ מחלוקת וואָס ער מיינט. אבער ס׳איז זייער גוט.

די נויטווענדיקייט צו פאַרשטיין מציאות ה׳

אבער פאַרקערט, יעצט זעסטו אַ זאַך, אַז די זאַך פון כאַפן אַז מציאות ה׳ איז עפּעס אַ זאַך, דאָס דאַרף מען שוין אַ שטיקל הבנה. אַז דער אייבערשטער טוט זאַכן, דאָס איז פעולות ה׳, דאָס איז נישט מציאות ה׳. אבער דעת אלקים תמצא, מ׳דאַרף טרעפן, מ׳דאַרף פאַרשטיין, ס׳קען זיין די חכמה, די עיקר חכמה וואָס דער רמב״ם טראַכט אויף מציאות ה׳ איז דאָס וואָס ווייזט דאָס אַליינס. סאו דאָס איז די טייטש דעת אלקים תמצא, און דו דאַרפסט גלייבן אין דעם.

פאַרוואָס מעלות המדות איז נויטווענדיק פאַר מעלות שכליות

איז שוין געווען גענוג שיעורים צו ענטפערן די קשיא פאַרוואָס דאַרף מען האָבן מעלות המדות צו אַנקומען צו מעלות שכליות?

דער פּראָבלעם פון נגיעות

ווייל אַ, אַזוי ווי אַלע בעלי מוסר ווייסן, איינער וואָס איז אַ בעל תאוה, ער זוכט זיך, ער זוכט נישט דעם אמת. דאָס איז זייער סימפּל. ס׳איז דאָ נאָך ריזענס, אבער דאָס איז… נגיעות. אויך ווייל ער פאַרשטייט נישט, אבער אויך ווייל ער האָט נגיעות. דו וועסט נישט וועלן וויסן אַז ס׳איז דאָ אַ גאָט ווייל דו ווילסט בעסער פרעסן. ס׳איז זייער פּשוט. אָדער בכלל, דו וועסט נישט וועלן וויסן מעט אפילו, ווייל ער וויל געווינען די לאָטערי, וואַטעווער.

ווי יענער זאָגט, איך האָב געזאָגט פריער, איך וויל דו זאָלסט מיר זיין שולדיג, נישט איך וויל דיר זיין שולדיג. מעט זאָגט אַז איך בין דיר שולדיג, אבער איך האַלט נישט פון מעט. פאַרשטייסט? ס׳איז אַלטערנעטיוו פאַקטס. איך קען נישט אַזוי.

שלעכטע מענטשן ווייסן נישט גאָרנישט

אבער אוודאי, ס׳איז דאָ מער ברייטער פון דעם. איך זאָג עס סאַמטיימס, דאָס איז סתם ווייל מענטשן האָבן געפרעגט קשיות. אוודאי, מ׳האָט נישט קיין צייט. דער פאַקט איז אַז שלעכטע מענטשן ווייסן נישט גאָרנישט. דאָס איז אַ דבר ידוע. איך קען נישט… איך זאָג אין בחינת אמונה, דאָס איז פון די תמצא דאַרף מען לערנען. אבער איך מיין אַז פאַר אַסאַך ריזענס איז עס פּשוט.

צוויי סאָרטן מעלות המדות

נאָר דו דאַרפסט געדענקען אויכעט אַז ביי די רמב״ם, דאָ שטייט עס נישט בפירוש אין די הקדמה, אבער מעלות המדות, די תכלית פון מעלות המדות ביי די רמב״ם גייט עס אַביסל מער קאָמפּליצירט. דאָס הייסט, איין וועג פון די זאָגן, אָקיי, לאָמיר עס זאָגן. ניין, מ׳דאַרף רעדן וועגן דעם.

סאָרט א: פּערזענלעכע מעלות (בינו לבין עצמו)

קודם כל, צוויי סאָרט מעלות המדות. דער רמב״ם אַליין דערציילט עס אַזוי אין חלק ג׳, יאָ, אין מורה, ווען ער רעדט פון תאימות. ס׳איז דאָ מעלות המדות איז פּערסאָנעל פאַר אַ מענטש. איך זאָל נישט זיין קיין בעל תאוה למשל, בעיקר בינו לבין עצמו, הגם ס׳איז אויך בינו לבין חבירו, און קמצן און אַזוי ווייטער, איך זאָל נישט זיין קיין שלעכטער מענטש. דאָס איז איין זאַך פּערסאָנעל.

פאַרוואָס שלעכטע מדות שטערן לערנען

און אַזוי ווי ער זאָגט, אַ מענטש וואָס איז מלא מדות רעות, ס׳איז דאָ זייער אַסאַך ריזענס פאַרוואָס ער… קודם כל, ער האַלט נישט ביים לערנען. אַז ער וויל לערנען איז שוין אַ מדה טובה. איינער וואָס וויל לערנען האָט שוין כּמעט אַלע מדות טובות, ווייל אַ געוויסע זאַך איז כּולל אין דעם, ווייל ער דאַרף זיך מקדיש זיין צו דעם. ער קען זיך נישט שלאָגן מיט זיין ווייב, ער האָט אַנדערע אינטערעסן, רייט? דו דאַרפסט דאָך וועלן, דו דאַרפסט האָבן אהבה. אהבה איז אַ חכמה, אהבה איז אַ תורה. הייבט דאָך שוין גאָרנישט אָן.

צווייטנס, האָבן מיר געזאָגט, ער האָט נישט געהאַט אַ נקיות, און ער וועט בעיקר וועלן מפריך זיין זיין רבי, אָדער וואָס ער האָט געטראַכט נעכטן. ער האָט דאָך נישט אַנגעקומען צו די אמת אַזוי.

ביישפּילן פון שלעכטע מדות אין וויסנשאַפֿט

איך מיין, ער וועט פרעגן, “אה, איך קען אַסאַך מענטשן מיט שלעכטע מדות אין קאָלעדזש.” ניין, אויף וויפיל זיי ווייסן די אמת, האָבן זיי נישט שלעכטע מדות. אויף וויפיל זיי האָבן שלעכטע מדות, איז פּשוט, מ׳כאַפּט דאָך יעדן טאָג מענטשן, זיי האָבן געמאַכט אַ גאַנצע… די גאַנצע אַלע זענעמעס ריסערטש, ביי צוואַנציק יאָר האָט מען אַרויסגעווארפן, ווייל ס׳איז געווען אַ שקר אין די גאַנצע זאַך. דאָס איז טייטש מעלות המדות שטערט, יאָ?

דער סקאַנדאַל פון אַלצהיימער׳ס-פֿאָרשונג

הגם ס׳איז נישט… השגות אלקות, ס׳איז זייער וויכטיג. און אַ גרויסע זאַך, און אַ גרויסע… יאָ, דו ווייסט וועגן דעם? ס׳איז געווען אַ גרויסע פאַרשטענד. יאָ, ווייל מ׳האָט געכאַפּט אַז איינע פון די גרויסע יסודות וואָס מ׳בויעט אויף דעם, מ׳זוכט רפואות, איז אויפגעווען ווייל איינער איז געווען אַ שאַקל און אַ שקר. ער האָט געמאַכט אַ סטודי, און ער האָט געוואָלט… זיין נגיעה איז אַז ער זאָל הייסן דער קלחה, וואָס איז אַ חילוק? אין לך נגיעה גדולה מזו. ער האָט געוואָלט זיין דער וואָס האָט ערפינדן די זאַך, האָט ער געפעלשעוועט די זאַך, און מ׳האָט אים נישט נאָכגעקוקט.

די פּראָבלעם מיט peer review

ס׳איז דאָך שווער נאָך… וואָס? peer review טשעקט נישט נאָך די actual results, קיינמאָל נישט, כּמעט. peer review טשעקט אַז ס׳מאַכט סענס, די מאַמר. באַט קיינער גייט נישט איבערמאַכן די עקספּערימענטס. ס׳אַרבעט. יאָ, אָקיי, קוק נאָך, וועסטו זען. דאָס איז די נייעס. איך וויל נישט צו פאַרציילן די נייעס, אבער איך האָב געליינט, ס׳איז דאָ אַ גרויסע פּראָבלעם. סאו peer review קיינמאָל נישט. peer review קיינמאָל נישט טשעקט. איינע פון די reason פון די reason פון די reason איינע פון די directions, יאָ, מ׳ווייסט נאָך, רבי, ס׳איז געבויט אויף עפּעס אייערע טעאָריע, וואָס דאָס איז דאָ די פּראָבלעם, דאָ דאַרף מען זוכן. ס׳איז געווען שקר די גאַנצע זאַך.

שקר מיינט אַ מענטש האָט מחרש׳ט, ווייסט דאָך, ער האָט דאָך געהאַט אַ הראות היתרות, אפשר בבחינת, ווייסט דאָך. ס׳איז געווען אפילו אַ פעימעס פּראָפעסאָר, דזשינאָ, סאַמפּענק, פון האַרווערד, וואָס זייער ריסטוירטש איז געווען וויאַזוי מענטשן זענען ליגנט. און די גאַנצע ריסטוירטש איז געווען ליגנט. געס וואַט? האָט ער אויסגעברענגט. אבער מ׳האָט אים געכאַפּט אין די ענטפערס. לכאורה, איך וואָלט זיך מיינען אַרויסצוברענגען.

די מסקנא: שלעכטע מדות און אמת קענען נישט צוזאַמענגיין

דאָס איז אַנוועס. זאָגסטו, מ׳קען זיין אַ שלעכטער מענטש, מ׳קען נישט. איי, איך וועל זאָגן, אַמאָל איז דאָ אַ מענטש, ער איז אַ גרויסער פיזיסיסיסט, אבער אין זיין פּערזענליכע לעבן איז ער אַ חיה. נאָר פּראָבלעם, זעט אויס אַז ווען ער זעצט זיך דאָרט, איז ער זיך יאָ געווען.

מדות טובות אַלס פֿאָרויסזעצונג פֿאַר חכמה און ידיעת השם

⟦#1⟧ המשך: מדות טובות אַלס באַדינגונג פֿאַר חכמה – דער ערשטער טעם

די קאָמפּלעקסיטעט פֿון דעם מענטשן

מגיד שיעור:

א מענטש קען זיין א קאָמפּליצירטע בריאה, קען זיין אַז דאָ איז ער א שלעכטער און דאָרט איז ער א גוטער. אָבער פֿאַרשטייסטו, איך זאָג ס׳איז נישט קיין סתירה. עס קען זיין א היטלער וואָס האָט גראַדע – היטלער האָט נישט געפֿונען קיין איין גוטע זאַך, איך ווייס נישט. גראַדע, ער וואָלט געווען ביזי מיט שטותים, מיט שלעכטע זאַכן. אָבער ער וואָלט געקענט מיט נטיות – עס קען זיין. אָבער דאָס מיינט אַז אין יענער דרגא איז ער א צדיק.

ער זאָגט, יאָ, עס קען דאָך נישט זיין אַנדערש. דאָס איז זייער בעיסיק, שטימט? דאָס איז מרד לעצמו [contradicting himself].

חכמה איז א שווערע זאַך

איך מיין אַז עס איז פּשוט… חכמה איז א שווערע זאַך. אונז מיינען אַז חכמה איז פֿאַר פֿרי [for free]. דו ווילסט די אמת? די אמת וועסטו וויסן צו מאַכן – פֿרעגן עי-איי [AI], פֿרעגן, ס׳וועט זיין א שלעכטער, וועט עי-איי אויך זאָגן שקר. ס׳קען זיין ס׳קען דיר העלפֿן, ווייל דו דאַרפֿסט דיך וועלן, ווייל דו ווילסט נישט – העלפֿן דיר גאַרנישט.

און נישט וועלן – איז אַלע רוב מדות רעות זענען מעכב קעגן ידיעת האמת. ס׳איז נישט אַזוי קאָמפּליצירט, ס׳איז נישט קיין קיין סאַך אמונה פֿאַר דעם.

⟦#2⟧ דער צווייטער טעם פֿאַר מדות טובות: דער סאָציאַלער צוועק

א מענטש לעבט נישט אַליין

מגיד שיעור:

און צווייטנס, דאָס איז איין זאַך. די צווייטע זאַך איז אויך זייער וויכטיג פֿאַר די רמב״ן [Ramban/Nachmanides]. איז אַז א מענטש לעבט דאָך נישט אַליינס.

ווען א מענטש קען לעבן אויף אַן אינזל, און מען זאָל אים שיקן א כף חרובים [a spoonful of carobs] משבת לשבת [from Sabbath to Sabbath], דאַרף ער טאַקע זייער ווייניג. קען ער האָבן גאַנץ אַסאַך שלעכטע מדות.

דו ווייסט, וועגן דעם, די אַלע משגיחים [spiritual supervisors] זאָגן אַז די ישיבה בחורים [yeshiva students] מעגן האָבן שלעכטע מדות. ס׳שטייט אַז ס׳מעגן נישט, אָבער ס׳שטערט נישט, ווייל ערגסטע זאַך איז ער מוז דאָך אויסקומען מיט זיין חברותא [study partner], מיט א שטענדער [lectern]. נישט געפֿעלט. אַפֿילו אָן א חברותא, ער לערנט נישט שטענדער.

אָבער נאָכדעם האָט ער חתונה [wedding/marriage] – א מענטש קען דאָך נישט לעבן אָן חתונה האָבן, ווייל ס׳שטעט אַנדערע פּראָבלעמען. ס׳איז פּשט אַז ער קען זיין א ברכה [blessing]. ער קען דאָך נישט. איז לא טוב [it is not good – referring to Genesis 2:18, “It is not good for man to be alone”] מיינט ער נישט פֿאַר׳ן לערנען, נישט פֿאַר׳ן לערנען – בקיצור [in short], ס׳איז נישט קיין וועג, ווי דער איינער ווייסט, איז דאַרף ער לעבן מיט אַנדערע מענטשן.

מדות טובות אַלס באַדינגונג פֿאַר געזעלשאַפֿטלעכן לעבן

אויב לעבן אַנדערע מענטשן פֿאָדערט מדות טובות. טאָמער נישט וועט ער זיך גט׳ן [get divorced], וועט ער ווערן סתם אויס מענטשן – בקיצור, גייט ער צוריק צו לטובות אָדער לבדה [either to good traits or to being alone].

סאו [so] מדות טובות, דער איינער דרמב״ם [the one from the Rambam] געווענט דערפֿון, ער זאָגט מיר, דאָס איז די צווייטע סאָרט מדות טובות, אָדער די צווייטע תכלית [purpose] דערפֿון. מידות טובות, דאָס הייסט, קען זיין דאָס מאַכט דיר וואָס איז טובות – דאָס וואָס לאָזט מענטשן לעבן אין א סאָסייעטי [society] מיט אַנדערע מענטשן, אַז דו קענסט זיך האַלטן מיט דיין ווייב, מיט דיין באָס, מיט דיין חבר אין בית המדרש [study hall], מיט ברייטער, און אַזוי ווייטער, און דורך דעם קען א מענטש לעבן.

אָן חברה מתוקנת קען מען נישט לערנען

און ווען מ׳קען נישט, ווען מ׳האָט נישט קיין סאָסייעטי, מ׳האָט נישט קיין חברה מתוקנת [properly ordered society], קען מען זיכער נישט לערנען.

איי, מ׳קען, מ׳קען – מיט די עבד גדול [great work/effort] קען מען גיין אין א מערה [cave], ס׳איז רבי שמעון בר יוחאי [Rabbi Shimon bar Yochai], וואָס איז דאָך ממש א יחידי סגולה [a uniquely exceptional individual] קען דאָס טון. אַפֿילו אים איז זייער שווער, ס׳וואָלט געווען בעסער – אַפֿשר וואָלט ער בעסער געלערנט ווען ער דאַרף נישט גיין אין די מערה. אָקעי, עפּעס א מעלה [virtue/advantage] איז דאָ אין דעם וואָס – ס׳איז נישט קיין נאָרמאַלע זאַך.

דער עיקר ריזען פֿאַר מדות טובות

סאו דאָס איז דער עיקר ריזען [main reason] פֿאַרוואָס מ׳דאַרף האָבן מדות טובות. די מדות טובות איז נישט געדריקט, נאָר די מדות טובות מאַכט א מענטש זאָל קענען לעבן מיט אַנדערע מענטשן, און קענען לעבן מיט אַנדערע מענטשן.

אַפּליקאַציע אויף דער ברייטער וועלט: מלחמות און שלעכטע מדות

דאָס מאַכט אַז מ׳זאָל קענען – אַלע מלחמות וואָס ס׳איז דאָ, אַלע צרות, כמעט, נישט אַלע, אָבער כמעט אַלע – מענטשן ווייסן נישט, אָבער דאָס וואָס ס׳איז דאָ מלחמות, דאָס איז דאָ א מלחמה אין רוסלאַנד מיט אוקראַינע, ווייל פּוטין לערנט נישט קיין מוסר. נישט קיין ווערטל [not a joke].

איי, לערנען מוסר האָט געהאָלפֿן? ניין, ס׳האַלט א זאַך ווייטער ווי לערנען מוסר. אָבער בעיסיק, ס׳איז בעיסיק שלעכטע מדות, יאָ? א מענטשן האָבן שלעכטע מדות, קען מען זיך אַריינצוגעבן. יאָ, אין א געוויסע זין, אין איראַן האָט א גרויסע שלעכטע מדות.

דאָס זאָג איך, און ס׳איז אַזויפֿיל מענטשן, ס׳איז שוין א גאַנצע סיסטעם. ס׳קען זיין אַז ס׳איז שוין – מיר האָבן גערעדט פֿון יעדן פּסח – ס׳קען זיין אַז ס׳איז שוין מער ווי איין מענטש די שלעכטע מדות. ס׳איז מער ווי איין מענטש דאַרף לערנען מוסר. ס׳איז א שווערע זאַך, ס׳איז שווערע תשובה [repentance] צו טון.

תלמיד [Student]:

זייער גוט. א ווירטשער [virtual]…

מגיד שיעור:

סאו… ס׳איז נאָך אַלץ, איך בין מסכים מיט די ווערטש [worth it], איך בין מסכים מיט די ווערטש, אַמאָל וועט עס שוין מאַכן א שיעור אָן אַנדערע מאָל. ס׳מיינט נישט צו טון, אָבער פֿאַרוואָס? ס׳דאַרף זיין פֿאַר א גוטע ריזען. נישט אין די וועלט… בקיצור, איך גיי נישט אַריין, איך וויל נאָר – און איך זאָג נאָר, דאָס איז נאָר צו פֿאַרענטפֿערן א שאלה, אָבער ס׳איז אויך אַזוי וויכטיג דאָ פֿאַר מיין המשך [continuation] וואָס איך וויל דאָ זאָגן.

דאָס וואָס מענטשן פֿלעגן פֿרעגן

דאָס וואָס מענטשן, אַסאַך מאָל ווען איך זאָג אַז מען האָט נישט… מענטשן פֿלעגן דאָס פֿרעגן, איך מיין אַז יעצט ווייסט שוין יעדער, אָבער ווען איך פֿלעג אַלעמאָל זאָגן אַז מען זאָגט אַלעמאָל אַז אָן מדות טובות האָט מען נישט קיין מדות – די מעלות המדות [the virtues of character traits] איז מען נישט קיין מדות.

און מ׳זאָגט אַז בדרך מעלת השכלית [through the path of intellectual perfection] מיינען מענטשן אַז מ׳קען סקיפּן [skip], און דאָס זענען אַלע וועגן צו מעשה זיין פֿאַרוואָס מ׳קען נישט עכטשולי [actually] סקיפּן, סיי בפרט [in particular] און סיי בכלל [in general].

די כללות זענען א גוט וואָס איז מער וויכטיג

און די כללות [general principles] זענען א גוט וואָס איז מער וויכטיג, און אונז ביסט גערעכט, די אַלע פּראָבלעמען זענען גרויסע פּראָבלעמען. מ׳זאָגט נישט אַז ס׳איז א סאָלושן [solution] פֿאַר די פּראָבלעמען פֿון די וועלט לערנען מוסר און ס׳איז פֿאַר סעמפּליסטיק [simplistic], אָבער דאָס איז צו ווי קלער [clear] – ס׳וואָלט גאַר גאַר גוט געלעפֿן. כדי ס׳זאָל העלפֿן, איז דאָס טאַקע על די ענינים [regarding these matters].

איך מיין די גאַנצע תורה איז אַז מ׳זאָל האָבן בעסערע מדות, און דורך די בעסערע מדות וועט זיין מעלת השכלית. תורה איז א משונה׳דיגע קאָמפּליצירטע סיסטעם. וואָטעווער [whatever] ס׳איז, אונז פֿאַרשטייען עס נישט אַפֿילו. אָבער די זאַך וואָס הייסט תורה, ס׳איז געמאַכט די תורה, משה קיבל תורה מסיני [Moses received the Torah from Sinai], ס׳איז א גאַנצע הסתכלות [perspective/worldview], נישט נאָר אויף איין – על כל פנים [in any case], קען מען זאָגן ואהבת לרעך כמוך [and you shall love your neighbor as yourself – Leviticus 19:18], אָבער די פּשט איז, ס׳איז א גאַנצע קאָמפּליצירטע סיסטעם וואָס קיינער פֿאַרשטייט נישט.

ווי די תורה אַרבעט

און סאַמהאַו [somehow], די השתלשלות [chain/development] פֿון דעם איז אַז מענטשן האָבן אַביסל בעסערע מידות. און נאָכדעם וואָס ס׳האָט בעסערע מידות, קען מען לעבן איינער מיט׳ן צווייטן, און קען מען סאַמהאַו, דאָס איז איין לעוועל.

און א מענטש קען נישט – פֿאַרדעם זאָגט מען דאָך אַז ס׳איז תורה מן השמים [Torah from Heaven], אָדער איינע פֿון די ריזענס [reasons]. א מענטש קען נישט אויסטרעפֿן אַזאַ סיסטעם אַליינס, צו טרייען און צו זיין. מ׳האָט שוין געטרייט אַסאַך אַנדערע וועגן, כאַפּסטו [do you understand]? זיי זענען נישט געלונגען. און די תורה אַרבעט בעסער ווי אַסאַך אַנדערע סיסטעמס, עט ליעסט [at least], דאָס איז וואָס מ׳קען זען.

דער בעיסיק פּראָבלעם פֿון דער וועלט

איך מיין נאָר אַרויסברענגען, ס׳איז א גרויסע זאַך. די בעיסיק פּראָבלעם פֿון די וועלט איז אַז מענטשן האָבן נישט קיין גוטע מידות. ווען א מענטש האָט נישט קיין גוטע מידות, שלאָגט ער זיך מיט זיין חבר, שלאָגט ער זיך מיט זיין ווייב, שלאָגט ער זיך מיט זיין שכן [neighbor], שלאָגט ער זיך מיט די נעקסטע בית המדרש, שלאָגט ער זיך מיט די נעקסטע קהילה [community], מיט די נעקסטע שטאָט.

און דאָס וואָס מ׳שיקט נוקלעאַר וועפֿאַנס [nuclear weapons] אויף איך ווייס נישט וואו, איז אויך נאָר א גרעסערע לעוועל פֿון די זעלבע זאַך. און די מענטשן וואָס טוען עס, דרך אגב [by the way], זענען די זעלבע מענטשן ווי מיר און דיר, כאַפּסטו?

פֿירער זענען נישט אַן אַנדערע סאָרט מענטש

דו מיינסט אַז ס׳איז דאָ עפּעס א סאָרט מענטש וואָס הייסט דער ראש הממשלה [head of government/prime minister]? ס׳איז אַן אַנדערע סאָרט מענטש? ס׳איז דער זעלבער סאָרט מענטש, איך קען דיר צוזאָגן.

פֿאַרשטייט זיך אַז ער האָט עפּעס אַנדערע מוחים [minds/mental capacities], ער מוז טראַכטן, איך מיין אַז סתם סתם סתם, ס׳איז דאָך למעשה [in practice] די זעלבע סאָרט מענטש. ווען ער איז געגאַנגען אין חדר [elementary religious school] האָט ער נישט געשעירט [shared] זיינע טשיפּס [chips]. איך זאָג דיר אַז די זעלבע זאַך טוט ער ווען ער שמועסט זיך, ווען צוויי נשיאי עולם [world leaders] שמועסן זיך. ס׳איז די זעלבע פּראָבלעם וואָס איז דאָ. ס׳איז נישט קיין ספק [doubt]. ניין?

תלמיד:

דו ביסט מסכים [you agree]? סאַונדס סימפּל [sounds simple].

מגיד שיעור:

וואָס?

תלמיד:

וואָס הייסט טעמפּערעמענטלי [temperamentally] זענען אַנדערע?

מגיד שיעור:

מזרח [the East] האָבן גאַר א שלאַך שלעכטע מידות. עפּעס א פּראָבלעם. אָבער איך זאָג נאָר אַז ער איז נישט עפּעס אַן אַנדערע סאָרט מענטש.

אוודאי… עפּעס א גדלות [greatness] מוז ער האָבן, ס׳איז א פֿאַקט פֿון גדלות, איך זאָג אַז ער מוז נישט האָבן גדלות, אָבער ס׳איז א פֿאַקט אַז ער איז א גדול [great person] ווייל ער פֿירט עפּעס א גאַנצע וועלט.

ער עסט – ווען דו ברענגסט אים פּאָטעטאָ טשיפּס, כאַפּט ער זיך דערצו אָדער נישט, לויט וויאַזוי ער האָט זיך מחנך געווען [was educated]. און ווען מ׳ברענגט אים א פּלאַן אַז מ׳קען באַמבאַרדירן יענעם, קען זיין די זעלבע זאַך.

פֿאַרשטייט זיך, ס׳האָט אַסאַך מער פּרעשור [pressure], ס׳קומען טויזנט מענטשן און זאָגן, “נאָו פּראָבלעם [no problem]”. ס׳איז א גרעסערע החלטה [decision]. אָבער אַפֿילו ביי דעם ניבול [contemptible person] איז עס א גרעסערע החלטה, ווייל פּשוט האָט ער אַסאַך מער פּרעשור, מ׳שרייט אים פֿון דאָ און פֿון דאָרטן, און ער זעט אים…

אָבער ס׳איז נישט… ס׳איז נאָך אַלץ א מענטש, די זעלבע מענטש וואָס שטייט אויף נפשות [souls/lives], וואָס גייט אים ביז כסא [throne], די זעלבע זאַך. ס׳איז נישט אַן אַנדערע סאָרט פּשט, ס׳איז נישט אַן אַנדערע סאָרט זאַך.

⟦#3⟧ אַנעקדאָט: דער יועץ פֿון אַ פּרעזידענט

מגיד שיעור:

איך האָב געזען, איך קען עס נישט נאָר אויף סקריפּטשער [scripture], איך האָב געזען איינער פֿון די יועצים [advisors] פֿון עפּעס א פּרעזידענט האָט דערציילט – ער פֿלעגט זיצן, עפּעס א יונגערמאַן, ער איז געזעסן אין מיטינגס [meetings], מ׳האָט געשמועסט אַז מ׳זאָל מאַכן נאָך א סאַנקציע [sanction] אויף רוסלאַנד, א קלענערע סאַנקציע.

ער זאָגט, ער פֿלעגט אַרויסקומען פֿון דעם מיטינג, איז ער געווען זיכער אַז ערגעץ דאַון די האָל [down the hall] איז נאָך א צימער וואו דאָרט טראַכט מען אמת׳דיג, ווייל דאָ… ס׳קען נישט זיין אַז זיי פֿירן דאָ די וועלט. ס׳מוז זיין אַז ערגעץ, ער ווייסט נישט וואו, ערגעץ וואו מוז זיין דער ערנסטער מענטש, ווייל ס׳זעט אים נישט אויס.

בקיצור, ס׳איז… ס׳איז א מענטשהייט. איך מיין נישט, די אידיעס [ideas] מיט די טעמי המצוות [reasons for the commandments]. באופן כללי [in general], די גאַנצע… ניין, ס׳איז נישט שווער. ניין, ניין.

איך געדענק נישט וואָס זיין נמשל [analogy/application] איז געווען, וואָס ער האָט געוואָלט אַרויסברענגען דערמיט. איך מיין אַז ער האָט אַרויסגעברענגט אַז זיי זענען געווען זייער יונג און זיי האָבן נישט געכאַפּט. ס׳קען טאַקע זיין אַז אַמאָל איינער וואָס כאַפּט נישט, אָבער ס׳איז נישט דאָ קיין צווייטער… די מענטשן וואָס זענען נישט… אונז רעדן פֿון די מלכים [kings] כאילו ס׳איז עפּעס א בריה בפני עצמה [a creature unto itself].

תלמיד:

וואָס איז נאָך א דוגמא [example] פֿון א מענטש?

מגיד שיעור:

וואָס?

תלמיד:

יאָ, ס׳איז אַלץ די זעלבע זאַך.

מגיד שיעור:

און וואָס האָב איך געוואָלט זאָגן?

צוריק צום הויפּט-אַרגומענט

סאו דאָס איז טייטש [meaning] אַז מידות טובות… מידות טובות, איך זאָג, ס׳איז נישט אַזוי סימפּל, ס׳איז נישט גענוג צו זאָגן זיי שעירן [share], און מ׳וועט עס שלום מאַכן. איך בין מסכים, ס׳איז נישט אַזוי סימפּל. אָבער ס׳איז אויך נישט אַזוי סימפּל צו שעירן מיט די ברידער. איך זאָג נישט, אָקעי, טריי עס [try it], ס׳איז נישט אַזוי סימפּל. ס׳איז אַסאַך ריזנס [reasons] פֿאַרוואָס יאָ, אַסאַך ריזנס פֿאַרוואָס נישט.

די תורה אַלס סיסטעם

בקיצור, אויף דעם איז די טייטש א תורה, אָדער דו קענסט זאָגן א רעליגיע, וואָס מאַכט פֿאַר מיר אַלעמען זאָלן דאַרפֿן געבן דין וחשבון [judgment and accounting] ערגעץ, טוט עפּעס אויף, מאַכט מענטשן אַביסל בעסער. מאַכט מען דעם מענטש אַביסל בעסער, קען מען מאַכן אַז די וועלט זאָל אַרבעטן. נאָכדעם קען מען טראַכטן אַביסל.

אַז נישט, האָט מען נישט קיין צייט, מ׳דאַרף אַנטלויפֿן יעדן טאָג פֿון איין לאַנד צום צווייטן פֿון א מלחמה, און מ׳קען נישט… ס׳וועט נישט אַרויסקומען קיין גוטס פֿון דעם.

⟦#4⟧ צוריק צום רמב״ם׳ס שטרוקטור: דריי לעוועלס

די דריי-שטאָפּיקע שטיגע

מגיד שיעור:

סאו, דאָס איז די ריזען [reason] פֿאַרוואָס פּרקי אבות [Pirkei Avot/Ethics of the Fathers] איז וויכטיג. האָב איך געזאָגט א פּסוק? איך דאַרף זאָגן נאָך א פּסוק. וואָס איז די נעקסטע פּסוק וואָס ער ברענגט?

אַה, ער זאָגט, סאו ס׳איז דאָ דריי לעוועלס, יאָ? קומט אויס, ס׳הייסט, מוסר, ווי מיר האָבן געברענגט די פּסוק, “קבל מוסר למען תחכם” [accept discipline so that you may become wise]. “תחכם למען” [you shall become wise in order to], דאָס הייסט, די מטרה [goal] פֿון חכמה איז ידיעת השם [knowledge of God], ווי די פּסוק “אתה הראת לדעת” [you have been shown in order to know – Deuteronomy 4:35].

און וואָס איז די מטרה פֿון ידיעת השם? דאָס איז די מטרה.

דער פּסוק פֿון ירמיה

אַזוי ווי ס׳שטייט א פּסוק אין ספר ירמיה [the book of Jeremiah] וואָס מ׳ליינט תשעה באב [the Ninth of Av – day of mourning], “אַל יִתְהַלֵּל חָכָם בְּחָכְמָתוֹ וְאַל יִתְהַלֵּל הַגִּבּוֹר בִּגְבוּרָתוֹ אַל יִתְהַלֵּל עָשִׁיר בְּעָשְׁרוֹ. כִּי אִם בְּזֹאת יִתְהַלֵּל הַמִּתְהַלֵּל הַשְׂכֵּל וְיָדֹעַ אוֹתִי כִּי אֲנִי ה׳ עֹשֶׂה חֶסֶד מִשְׁפָּט וּצְדָקָה בָּאָרֶץ כִּי בְאֵלֶּה חָפַצְתִּי נְאֻם ה'” [Let not the wise man glory in his wisdom, neither let the mighty man glory in his might, let not the rich man glory in his riches; but let him that glories glory in this, that he understands and knows Me, that I am the Lord who exercises mercy, justice, and righteousness in the earth; for in these things I delight, says the Lord – Jeremiah 9:22-23].

ס׳איז א גאַנץ לאַנגע פּסוק, און ס׳איז אַביסל קאָמפּליצירט, די ענדע מאַכט עס אונטער אַביסל.

דער רמב״ם אין מורה נבוכים

און דער רמב״ם אַליין, איך גיי נישט אַריינגיין אין דעם יעצט, איך וויל נאָר זאָגן וועגן דעם – דער רמב״ם אין זיין ספֿר, אין די ענדע סוף פֿון מורה נבוכים [Guide for the Perplexed], אין די לעצטע פּרק ממש, חלק ג׳ פּרק נ״ד [Part III, Chapter 54], איז מפֿרש [explains] די פּרשה, די פּסוק, און ער זאָגט אַז דאָס איז די ענדע פֿון די ספֿר.

ממילא [consequently] ער זאָגט, אין די פּרקים, ס׳איז שוין צוויי פּרקים פֿאַרדעם, אָבער אין די פּרקים זאָג איך נישט קיין חידושים [novel insights], איך בין נאָר מסביר [explaining] די תכלית פֿון די גאַנצע זאַך.

דער רמב״ם׳ס פּירוש אויפֿן פּסוק

און ער ברענגט דעם פּסוק, און ער זאָגט אַז מ׳דאַרף וויסן אַז די תכלית פֿון אַלעס איז חכמה. און נאָכדעם פֿירט ער אויס און ער איז מפֿרש די ענדע פֿון דעם פּסוק, “כִּי אֲנִי ה׳ עֹשֶׂה חֶסֶד מִשְׁפָּט וּצְדָקָה בָּאָרֶץ כִּי בְאֵלֶּה חָפַצְתִּי”.

“בָּאָרֶץ” [in the earth], זאָגט דער רמב״ם, מיינט אַז דער אייבערשטער איז משגיח [supervises/provides providence] אויך בארץ [in the earthly realm], נישט אַזוי ווי אַנדערע וואָס האָבן געזאָגט אַז דער אייבערשטער איז נאָר בעליונים [in the upper realms] אָדער סאַמטינג לייק דעט [something like that].

און “בְאֵלֶּה חָפַצְתִּי” [in these things I delight] זאָגט דער רמב״ם מיינט כעושה חסד משפט וצדקה [as one who does kindness, justice, and righteousness]. אין אַנדערע ווערטער, זאָגט דער רמב״ם, וואָס סתם איז אויסערליך [which simply is outwardly]…

דער רמב״ם׳ס טייטש פון „כִּי בְאֵלֶּה חָפַצְתִּי” און די פאַלשע „סתירה” אין סוף מורה נבוכים

דער רמב״ם׳ס טייטש פון דעם פסוק „כִּי אֲנִי ה׳ עֹשֶׂה חֶסֶד מִשְׁפָּט וּצְדָקָה בָּאָרֶץ”

און ער ברענגט דעם פסוק, און ער זאגט אז מ׳דארף וויסן אז די תכלית פון אלעס איז חכמה, און נאכדעם פירט ער אויס און ער מפרש די ענד פון דעם פסוק, „כִּי אֲנִי ה׳ עֹשֶׂה חֶסֶד מִשְׁפָּט וּצְדָקָה בָּאָרֶץ כִּי בְאֵלֶּה חָפַצְתִּי נְאֻם ה'”. און דער רמב״ם זאגט אז „בארץ” מיינט אז דער אייבערשטער איז משגיח אויך בארץ, נישט אזוי ווי אנדערע וואס מ׳זאגט אז דער אייבערשטער איז נאר בעליונים אדער סאמטינג לייק דעט. און „באלה חפצתי” זאגט דער רמב״ם מיינט „עושה חסד משפט וצדקה”.

אין אנדערע ווערטער זאגט דער רמב״ם, וואס סתם איז אויסגעלערנט אין חלק א׳ פרק נ״ד, אז ידיעת השם איז טייטש ידיעת פעולותיו שהם מדותיו, וואס דאס איז טייטש „מה הוא רחום אף אתה רחום”. דאס האט משה רבינו געוואלט וויסן ווען ער איז געגאנגען „הוֹדִעֵנִי נָא אֶת דְּרָכֶךָ”. „דרכך” מיינט מדות, פעולות, חסד משפט וצדקה בארץ, און דאס איז „באלה חפצתי”, „באלה חפצתי” גייט אויף דעם.

ר׳ שמואל אבן תיבון׳ס מחלוקת מיט דעם רמב״ם׳ס פסוק-טייטש

איז, ר׳ שמואל אבן תיבון האט דא אריינגעשריבן אין זיין הקדמה אן אריכות גדול צו זאגן אז ער איז נישט מסכים מיט די רמב״ם׳ס טייטש אין דעם פסוק, ווייל ס׳איז זייער פאני אז… דו פארשטייסט וואס איז פאני? ער זאגט נישט דאס איז פאני, ער זאגט אן אנדערע זאך. יא, וואס קומט אריין חסד משפט וצדקה בארץ אויב מ׳רעדט פון „השכל וידוע אותי”?

וויפיל צייט האב איך דא? ניין, ס׳איז נישט… ווען האב איך אנגעהויבן? פאר איין אזייגער שוין, וואס? מ׳קען נישט ממשיך זיין אויף אייביג.

אבער איך וויל נאר זאגן, דא ליגט א געוויסע סוד וואס מ׳וועט רעדן מיט דעם מער. דא ליגט א געוויסע סוד, און ס׳איז זייער אינטערעסאנט. דאס הייסט, איך זאג, ר׳ שמואל אבן תיבון, זיין הקדמה דא איז מחולק מיט דעם רמב״ם. דאס הייסט, ער זאגט אז דער רמב״ם האט געטייטשט דעם פסוק, ווייל דער פסוק האט דאך לכאורה א שטיקל פראבלעם, אויב „השכל וידוע אותי”. חוץ אז איינער קען קומען זאגן אז „וידוע אותי” מיינט סך הכל דאס. ס׳איז א באמבע טייטש, „וידוע אותי” מיינט נישט וויסן דעם אייבערשטן. איז איינער קען זאגן אז דער פסוק זאגט איין זאך און ער פירט אויס א צווייטע זייט, און דער רמב״ם געבט לכאורה א תירוץ. ס׳איז אים שווער געווען די קשיא אויך, ער זאגט א תירוץ, אבער למעשה איז נאך אלץ, לויט דעם רמב״ם, „באלה חפצתי” מיינט „אלה” חסד משפט וצדקה.

יא, איז ר׳ שמואל אבן תיבון האט גוט געלערנט דעם פסוק, און ער איז נישט געווען העפי אויך מיט דעם. ער האט גערעכט, ער האט געפילט אז ס׳איז דא דא עפעס א שוועריגקייט וואס מ׳דארף פארענטפערן. דער רמב״ן האט געהאט, איך מיין אז דער רמב״ן האט געהאט אן אנדערע תירוץ, אפשר די זעלבע תירוץ ווי אים, מ׳דארף אריינגיין אין דעם, אבער ער האט געפילט אז ס׳איז דא דא עפעס א שוועריגקייט.

ר׳ שמואל אבן תיבון׳ס מנהג אלס מתרגם-קאמענטאטאר

און זיין מנהג אין אפאר פלעצער, אין ר׳ שמואל אבן תיבון נאכדעם וואס ער האט איבערגעשריבן די מורה, האט ער אויך געשריבן א הגהות אויף דעם. ס׳איז דא אביסל חלק געדרוקט אין דעם בוק, און די נייע מהדורה פון ר׳ זעוואלד דרוקט אויף אלע אין די זייט. און ער איז געווען א גרויסער תלמיד פון דעם רמב״ם, אבער ער האט זיך געהאלטן אז ער מעג דינגען אויך. איינע פון די זאכן וואס ער האט חושב געווען צו דינגען איז פשט אין פסוק. ער זאגט ער דינגט חס ושלום נישט אויף די idea, נאר ער זאגט אז דער רמב״ם׳ס טייטש איז נישט ריכטיג געטייטשט דער פסוק. און ער זאגט אז מ׳דארף טייטשן דעם פסוק סתם אז ס׳זאל אויסקומען אז „באלה חפצתי” זאל יא מיינען די „ידוע אותי”. אקעי.

דאס איז וואס ער רעדט וועגן דעם, און ער האט א גאנצע פעידזש אריינגעשריבן. ער זאגט אז דאס, ער שרייבט אזוי, „שלא יהא נער חלק”, ס׳זאל נישט זיין קיין הקדמה, ס׳זאל נישט זיין די… ער שרייבט א הקדמה, ס׳זאל שוין זיין א דבר תורה אין די הקדמה אויך. נישט נאר אויף די מעשה וואס מ׳האט גערעדט זאל זיין דברי תורה, דאס איז דברי תורה, א גאנצע אריכות, ער טרייט צו מסביר זיין וויאזוי מ׳קען מסביר זיין דעם פסוק אז דער פסוק זאל יא מיינען אלעס ידיעת השם, הגם ס׳שטייט „חסד משפט וצדקה”, ס׳שטייט „כי באלה חפצתי”, מ׳דארף פארשטיין דעם פסוק, אבער דאס איז וואס ער זאגט.

די מאדערנע „סתירה”-טעאריע און דער שארפער צוריקווייז

די טענה פון די אחרוני אחרונים

יעצט, איך וועל פארציילן א מעשה, אן אינטערעסאנטע מעשה, מ׳וועט ענדיגן מיט די מעשה. אין די דורות האחרונים, די מפרשים האחרונים, זענען געווען אסאך וואס האבן געלערנט די ענטפערן אין מורה נבוכים, און פאר זייערע אייגענע reasons, מיין איך, האבן זיי געהאלטן א דבר פלא, דאס הייסט א דבר שטות, קען נישט זיין, אז ס׳מוז זיין אז אין דעם לעצטן שטיקל פסוק, און דער רמב״ם שרייבט צוויי פאראגראפן צו מסביר זיין דעם פסוק, און ער גייט צוריק צו די נושא פון די י״ג מידות, די גאנצע זאך, שטעלט אויס אז דער רמב״ם איז חוזר דא פון די גאנצע ספר.

איך האב געזען מענטשן געזאגט, איך האב פריער געוואלט זאגן די ערשטע וואס האט דאס געזאגט, איך האב נישט געטראפן געהעריג, אבער ממש אחרוני אחרונים, היינטיגע אידן. און זיי האבן גע׳טענה׳ט אז ס׳זעט אויס אז אין דעם שטיקל איז דער רמב״ם חוזר פון די גאנצע ספר. די גאנצע ספר, אלעמאל, די שמונה פרקים וואס אונז לערנען, און די מורה נבוכים טויזנטער מאל, און די פרק אליינס, אין די ערשטע דריי ווערטער פון דעם רמב״ם איז ער מאריך אז חכמה איז די איינציגסטע תכלית, און „יהיו לך לבדך”, דאס איז די זאך וואס איז די אמת׳דיגע שלימות פון א מענטש, אלעס אנדערש איז נאר וועגן אנצוקומען דערצו, און אזוי ווייטער. האבן זיי גע׳טענה׳ט, אבער וואס זאל מען טון מיט דעם שטיקל „כי באלה חפצתי”? און דער רמב״ם איז נאך מסביר, און ער צייכנט צו אז דאס איז דער טייטש „משפט וצדקה”, וואס דאס איז דער רמב״ם האט מסביר געווען, דאס מיינט הנהגת בני אדם, דאס מיינט מ׳זאל זיך פירן בצדק ומשפט מיט מענטשן. האבן זיי געזאגט, ס׳מוז זיין אז דא איז דער רמב״ם חוזר פון די גאנצע זאך, און נישט די תכלית פון אלעס איז נישט ידיעת השם, נאר די תכלית איז עשיית צדקה, „חסד משפט וצדקה בארץ”.

אזוי איז דא א טייטש פון, איך ווייס נישט ווער איז דער ערשטער, איך ווייס אז שלמה פינס זאגט די טייטש, איך האב געזען א פערזענליכע מאמר דערויף, און פאר אים זענען געווען אנדערע מענטשן, אויך אזעלכע סארט מענטשן, אפשר הערמאן כהן האט געזאגט די טייטש, און… ניין, נישט אמת. פרק נ״ג, יא, ווייל פרק נ״ג טייטשט חסד משפט וצדקה. אבער נאכדעם נ״ד איז מסביר וואס טייטשט דער פסוק. און נאכדעם גייט ער צוריק צו מסביר זיין וואס איז חסד משפט וצדקה פון די ענדערשטע פסוק.

דער שארפער צוריקווייז: „במחילת כבודם, ס׳איז שטותים והבלים”

ס׳איז דא א טייטש פון די היינטיגע פראפעסארס, ליידער, קעלנער, דער וואס מ׳ליינט אויף די רמ״א, זיי אלע האבן לייב ליב צו רעדן פון די קלאמפישע סתירה וואס איז דא דא. במחילת כבודם, ס׳איז שטותים והבלים. ס׳קען דאך נישט זיין, קודם כל ס׳איז שטותים, פינף און צוואנציג מאל וואס ער זאגט אזוי, ער זאל טראפן עפעס א האלבע דיוק ווייל ס׳איז א שווערע פסוק. איך בין מסכים אז דער פסוק דארף מען פארשטיין, און ס׳איז דא דא עפעס וואס צו פארשטיין, אבער ס׳קען נישט זיין בשום אופן אז דא טוישט זיך א חזרה פון די גאנצע זאך.

דער אמת׳דיגער תירוץ: „כל מעשיך לשם שמים” און דער חוסר הבנה מוחלט

וואס איז דער טעות פון די „סתירה”-זאגער?

און איך וועל זאגן נאר איין ווארט, און דארף מרחיב זיין אויף דעם. לעניות דעתי, די קשיא איז געבוירן געווארן פון א חוסר הבנה מוחלט, און די גאנצע זאך וואס דער רמב״ם טרייט דא צו מיידן זיין אין די הקדמה צו שמונה פרקים, וואס רבי שמעון פינקלער איז מסביר די זעלבע זאך.

וואס איז דער חוסר הבנה מוחלט? ס׳איז דא מענטשן וואס זיי מיינען, ס׳איז דא א שאלה, דאס איז א לעגיטימע שאלה. לאמיר זאגן וואס איז א לעגיטימע שאלה? אן עכטע שאלה, דאס איז א שאלה וואס מ׳קען טאקע פרעגן, הלכה למעשה, פראקטיש. זאל איך זיין א כולל יונגערמאן, אדער א כולל יונגערמאן איז נישט די ריכטיגע ווארט, אדער א עוסק בידיעת השם, אדער א עוסק ביישובו של עולם? דאס איז א לעגיטימע שאלה. דאס הייסט, א כולל יונגערמאן קען זיין ביידע, קען ער נגלה אדער קען ער נסתר. א לעגיטימע שאלה, אדער וויפיל פון ביידע זאל איך טון. דאס איז א געהעריגע שאלה, הלכה למעשה, א מענטש איז דאך מער געבליבן, אפילו ווען דאס איז די תכלית, א מענטש קען דאך נישט, ס׳קען זיין אז אפילו ס׳איז דוחה, ס׳איז דא טאקע, אזוי ווי דער ליובאוויטשער רבי פלעגט זאגן פאר ער האט געזאגט, ס׳איז טאקע א גרויסע ענין צו חזבונו זיין אחת השם, אבער נאך א גרעסערע זאך, אז דאס איז דוחה דעמאלטס צו לערנען א צווייטע ייד אחת השם, אפילו א קלענערע לעוועל. ס׳איז אויך די אחריות. ס׳איז דא א לעגיטימע חקירה. מ׳קען זאגן אנדערש, מ׳קען זאגן ניין, דאס איז א לעגיטימע חקירה. דאס גיי איך נישט אריין בכלל, ס׳איז נישט די נושא, ס׳איז די איידיע, נישט די פראקטישע זאך. פראקטיש קען זיכער זיין אז ס׳איז דא אין סתודים אויף דעם, ס׳איז דא אזוי, וכו׳ וכו׳.

פארוואס חסד משפט וצדקה קען נישט זיין די אולטימאטיווע תכלית

אבער צו טראכטן אז ס׳איז דא אן עכטע חקירה, וואס איז די טייטש א גוטער מענטש? דאס איז דאך אונזער שאלה. וואס איז די טייטש שלימות האנושי? וואס איז די תכלית פון תכלית החיים? וואס איז די טייטש א מענטש? צו זאגן אז ס׳איז דא א צייט אז די תכלית פון א מענטש איז צו זיין א מענטש, איז צו זיין בעולם הזה בארץ. דער רמב״ם זאגט בארץ, ער מדגישט דעם ווארט בארץ. יא, וואס דו ווילסט נישט מיינען אז די השגחה איז נאר בעליונים, ס׳איז אויך מיט תחתונים, איז מען זייער גוט? אבער ס׳איז נישט דא קיין שום צייט צו זאגן אז די תכלית פון דעם מענטש איז צו זיין אז ס׳זאל זיין א גוטע ישוב עולם.

איך פרעג א בעיקר קשיא, פארוואס איז דער ישוב עולם פאר? וויל דאך זיין, און געדענקען, זיי האבן געלערנט אזויפיל באריכות דאס, דער רמב״ם האט מעתיק געווען באריכות אין די הקדמה צו פירוש המשנה, באריכות גדול, זאגט אז דער חכמי אריסטו האט שוין געזאגט דאס, און חז״ל זאגן די זעלבע זאך, אין זייער וועג, און אזוי ווייטער. און אריסטו זאגט דאס, איך מיין די לשון, איך האב ליב צו זיין נגדת, ער זאגט אז ס׳קען נישט זיין אז ס׳זאל זיין א מענטש וואס אונז רופן א מענטש איז די בעסטע זאך, ווייל א מענטש איז נישט די בעסטע זאך. מלאכים זענען בעסער פון מענטשן. א מענטש איז א מענטש, ער שטארבט. קודם כל ער שטארבט, מ׳לערנט לעצטע וואך אין די פרשה, ער שטארבט.

אקעי, זיין נשמה לעבט. אקעי, ער האלט שוין ביי די נשמה, ער האלט שוין ביי ידיעת השם. יא, איך כאפ. ס׳קען זאגן א מענטש, אויב דו רעדסט א מענטש, בחינת השגתו, נשמתו, רעדסטו נישט פון א מענטש. איך רעד דאך זאגן א מענטש, מיין איך, א מענטש וואס חסד משפט איז דאך שייך אויף דיר. אין גן עדן איז נישט דא חסד משפט דצדקה, ס׳איז נישט דא קיין גבירים, ס׳איז נישט דא קיין עניים, ס׳איז נישט דא קיין עוולות, ס׳איז נישט דא קיין צדקה דארט. צדקה איז א סוף פון פראבלעם פון עולם הזה.

ס׳קען דאך נישט זיין, ווייל ס׳איז דער שכל זאגט דאך אז ס׳קען דאך נישט זיין. ס׳קען דאך נישט זיין אז מ׳איז אלעס… א גוטער מענטש, א גוטער מענטש, על ידי אמת לאמית, וואס איז דאך טייטש א מענטש וואס איז מקיים די מציאות האדם, די מהות האדם, אז איינער וואס ער האט גנב׳עט קיינער מאל נישט. פארשטיין, שטעל דיך פאר, א מענטש קען דאך זיין א נשמה וואס האט נישט בכלל זיין צייט צו גנב׳ענען. וואס קומט אריין גנב? גנב׳ען איז א פראבלעם! אויב מ׳גנב׳עט, אוודאי, איך זאג אן אנדערע ווערטער, אוודאי, קען אפילו זיין אז איינער וואס האט א השגת השם און ער גנב׳עט יא, איז ער א משחת, און ס׳העלפט אים נישט זיין השגת השם. קען זיין, איך זאג נישט אויף דעם וועג, אבער צו זאגן אז דער ענד… וואס טייטש א גוטער מענטש?

איך פרעג, וואס זאגט די תורה? איך פרעג, איך פרעג, איך פרעג, ס׳קען נישט זיין, ס׳איז נישט מעגליך במציאות, און ס׳איז זיכער נישט אין די וועג וואס דער רבונו של עולם טראכט אז די מטרה זאל זיין חסד נשפע דפדקא וברית. ס׳איז נישט לא יתכן, ס׳איז שטותים, יעדער זאך טראכט פאר צוויי מינוט, די איינציגסטע וועג וואס מ׳קען דאס גלייבן, איך קען נישט גלייבן דאס, און די רבונו של עולם הבא, אפשר האט ער א סברא, אבער אויב איינער גלייבט נישט אין עולם הבא, וואס הייסט ער גלייבט נישט אז ס׳איז דא א חלק, דעמאלטס קען ער זאגן, איך וויל דאך טון אפשר די מלאכים זענען גרעסט, אבער איך בין דא אויף דער וועלט, ביי מיר איז דאס די תכלית. אפילו דאס איז נישט גענוג, ווייל דו טייטשטס ביסט נישט קיין גרויסער תכלית, ביסט א שוואכער זאך.

קריטיק אויף געוויסע חסידישע אינטערפרעטאציעס

און איך מיין, איך וויל נישט יעצט זאגן אים, און איך וויל מער צייט דאך אריינגיין אין דעם. ס׳איז דא זייער אסאך מענטשן וואס האבן אזעלכע תורות. ס׳איז דא אפילו די מענטשן וואס רעדן וועגן חסידישע תורה, ס׳איז דא ווי עיקר שכינה בתחתונים, און איך האב מורא אז די ריזען פארוואס זיי רעדן פון דעם, ווייל זיי גלייבן נישט אין עליונים. סאו ער זאגט עיקר שכינה בתחתונים, ווייל ס׳האט זיך שוין א חסידישע תורה אויך. ס׳קען נישט זיין אז איין שורה פון די רמב״ם איז, בקיצור, שטותים נקשן.

דער אמת׳דיגער תירוץ: „כל מעשיך לשם שמים”

און אלא וואס איז די תירוץ? איך וויל זיין בני רגל, און בעל רגל אחת, וואס איז די תירוץ? די פראבלעם פון די מענטשן, די פראבלעם פון די גאנצע סתירה מדומה איז, אז מ׳כאפט נישט וואס ס׳מיינט כל מעשיך לשם שמים.

אקעי, איך וועל מיר האבן א שארפע, א זייער קלארע זאך. ס׳איז דא א מדרגה וואס הייסט בכל מעשה אכל נשמה שטייט דא אין פרק א׳, אין די חסדים אין פרק ד׳, און אין די ענטפער מורא נבוכים אויך אין פרק נ״א, רעדט וועגן די אבות, די מדרגה פון די אבות, אז אבות הן הן הן, אז אבות זענען געווען הונדערט פראצענט אבוק אין דעם אייבערשטן, אזוי אויך די חסידישע וועגן, דער רמב״ם זאגט דארט לשון דביקות, אבער אויס האט נאר געוואוסט אין דעם אייבערשטן, און דער רמב״ם פרעגט דארט א קשיא, ס׳איז דא א קשיא, וויאזוי קען זיין, איך וועל דיר זאגן די ווארט, ס׳איז דא א קשיא, דער רמב״ם זאגט דאס אין פרק נ״א, כידוע דער רמב״ם זאגט, דער חסידישער מנגליטער זיידע האט געהאט א שטיקל רמב״ם, ער זאגט, איז מסכים.

די קשיא פון „צדיק ורע לו” – דער רמב״ן׳ס תירוץ

דער רמב״ן זאגט, ס׳איז דא א קשיא פון צדיק ורעלה. זאגט דער רמב״ן, איך האב נישט קיין תירוץ. צדיק מיינט דאך נאר ווער ס׳איז דבוק אין דעם אייבערשטן. אפילו א צדיק איז דאך אמאל נישט דבוק אין דעם אייבערשטן. ס׳איז דא א חסידישע ריכטיג פון התקטנות המוחין. אבער פראקטיש, אמאל דארף ער גיין די ארבעט, אמאל איז ער סתם צובראכן, אמאל איז ער פונקט פארגעסן די מינוט, שויתי אפאר מינוט. אין יענע מינוט איז דאך נישט קיין צדיק, איז דאך פונקט אז ס׳איז געווען א נארמאל מענטש. נישט פונקט. אקעי, עפעס א חילוק איז דא, אבער כמעט ס׳איז געווען א נארמאל מענטש. דעמאלטס קען געשען צרות, אזוי ווי ס׳שטייט והסתיר פני ומצאיר רעות. אזוי זאגט דער רמב״ן.

איז אין אנדערע ווערטער, ווען מ׳זאגט אז א מענטש קען זיין וכל מעשה אכל לשם שמים, אדער קען זיין תבוק אין גאט 120 פראצענט א מינוט, וואטעווער, 60 סעקונדס א מינוט, איז דא א קשיא, א בעיסיק קשיא, אז דאס איז נישט מעגליך פאר א בשר ודם בעולם הזה, אפשר א נשמה בעולם הבא,

דער רמב״ם׳ס חידוש: וויאזוי „כל מעשיך לשם שמים” מיינט נישט תמידיגע דביקות

די פראקטישע און מאראליסע אוממעגליכקייט פון תמידיגע דביקות

אבער פאר א מענטש איז לכאורה נישט מעגליך, ווייל פארוואס נישט? ס׳איז נישט מעגליך פראקטיש, קודם כל נישט מעגליך פראקטיש – ער דארף דאך שלאפן, ער דארף דאך עסן. ס׳איז אויך נישט מעגליך מאראליש. ס׳איז ריכטיג, ס׳איז נישט ריכטיג – ער מוז דאך. דו קענסט נישט זאגן: איך וויל זיין דבוק און איך וויל נישט חסד האבן. ס׳איז דא אפשר אזא היכי תמצא עבד, אבער געווענליך קען מען נישט דאס זאגן. מען קען נישט זאגן: איך וועל נישט ארבעטן מיט פרנסה, איך וועל נישט נעמען געווער פון מיינע קינדער. דאס איז פשט אז מען טאר נישט זיין דבוק אין דעם אייבערשטן. דאס איז כאילו די סתירה – מען טוט נישט אז מען קען נישט, מען טאר אויך נישט.

איז וויאזוי קען זיין? און וואס טייטש „כל מעשיך לשם שמים”?

דער רמב״ם׳ס שטופנווייזע הדרכה: פון שמע ישראל ביז די מעלה פון די אבות

דער רמב״ם זאגט פאר אים א זאך דארט, און ער זאגט אפילו הדרכה למעשה. ער זאגט: איך האלט אז איך וויל זאגן פאר מענטשן מיינע חסידים, וואס האט געליינט דעם ספר, אנהייבן צו טראכטן פאר דעם אייבערשטן מער. יעצט, אז דו ווייסט פון ווער ס׳איז – ווער ס׳ווייסט נישט ווער ס׳איז, ער טראכט נישט פון דעם אייבערשטן, ער טראכט נישט פון די דמיונות. אויב דו ווייסט נישט אז דו האסט שוין געלערנט מורה נבוכים [Moreh Nevuchim: Guide for the Perplexed], און דו ווייסט שוין וואס ס׳איז, טראכט פון אים מער.

ווען זאלסטו טראכטן פון אים? זאגט דער רמב״ם: איך מיין צוויי מאל א טאג ווען דו זאגסט שמע ישראל [Shema Yisrael: the central Jewish prayer declaring God’s unity], ס׳איז גענוג. קודם תיבה מיט דעם. ס׳איז דא אן אביסל מער – ווען דו טוסט א מצוה. אוקיי.

און ער פרעגט דעם מענטש, דער רמב״ם האט אזא שמועס מיט דיר, ער זאגט אים: נו, ווען וועל איך טראכטן פון מיין ביזנעס? איך דארף דאך געדענקען צו גיין אין באנק.

זאגט ער: נו, דו שמועסט דאך מיט דיין ווייב אמאל אויך, און דעמאלטס וועל איך טראכטן פון דיר. ס׳איז דא גענוג און נאך צייט ווען זיי טראכטן פון אלעס היינט.

זאגט דער רמב״ם: אזוי זאג איך דיר. אבער אז איינער זאל זאגן אז אפילו ווען ער האט אנגערעדט מיט זיין ווייב, אפילו ווען ער טוט ביזנעס, טראכט ער אויך פון דעם אייבערשטן? זאגט דער רמב״ם: איך זאג דיר אפילו דאס צו טון, דאס איז די מעלה פון די אבות [Avos: the Patriarchs], פון משה רבינו [Moshe Rabbeinu: Moses our teacher]. אויף די אבות שטייט: „הן הן הן מרכבה” [hen hen hen merkavah: they themselves are the chariot (for the Divine Presence)]. ווען יעקב אבינו [Yaakov Avinu: Jacob our Patriarch] האט געפשט זיין שפל, איך האב אויך געטראכט פון דעם אייבערשטן. דו טריי נישט, פרוביר אפילו נישט, זאגט דער רמב״ם.

דער רמב״ם׳ס „נראה לי”: א נייע דעפיניציע פון „כוונה”

נאכדעם זאגט דער רמב״ם אזא שטיקל – איך מיין דא זאגט ער וויאזוי מען קען עס יא פרובירן. וואס ראיה? ער זאגט דאך אליינס: דו ווילסט נאר טון אין שמונה פרקים [Shemonah Perakim: Eight Chapters, Rambam’s introduction to Ethics of the Fathers] און אין הלכות דעות [Hilchos Deos: Laws of Character Traits], זאגט ער „בכל מעשיך לשם שמים” [bechol ma’asecha leshem shamayim: all your deeds should be for the sake of Heaven].

זאגט דער רמב״ם: „ונראה לי” [venireh li: it appears to me] – ס׳איז א „נראה לי”, זייער אינטערעסאנט. יא, „נראה לי” מיינט אז דאס איז נישט פשוט, דאס איז א חידוש.

זאגט דער רמב״ם: ונראה לי, וויאזוי קען מען זאגן אויף וואס איז איינער מרכבה? ס׳איז דאך טאקע א קשיא. יעקב אבינו איז אויך געגאנגען אין בית הכסא [beis hakisei: bathroom], ער האט אויך געטון – ס׳שטייט אין פשוטו של מקרא [peshuto shel mikra: the plain meaning of Scripture], אין יוצא מיט א פשוטו, ער האט געטון די אלע זאכן. יא, נישט נאר ער האט געמאכט, ער האט געמאכט די כוונות, ער האט אויך געטון. יא, וויאזוי קען עס זיין?

די כוונה פון די אבות: צו בויען אן אומה יודעת את ה׳

זאגט דער רמב״ם: „נראה לי” אזוי, אז ווייל די כוונת האבות איז געווען „בכל מעשיהם להעמיד אומה יודעת את ה'” [bechol ma’aseihem leha’amid umah yodaas es Hashem: in all their deeds to establish a nation that knows God]. וואס איז טייטש די אבות? אברהם, יצחק, יעקב [Avraham, Yitzchak, Yaakov: Abraham, Isaac, Jacob]. אוודאי האבן זיי געטון אלע פעולות בעולם הזה [pe’ulos ba’olam hazeh: activities in this world], אבער וואס איז די גאול זייערע געווען? זיי האבן געהאט א חידוש׳דיגע גאול. דרך אגב, איך קען נישט קיין סארט גאול. זיי האבן געהאט א פלאן, א חלום, איך ווייס נישט, א נבואה [nevuah: prophecy], איך ווייס נישט, עפעס א פלאן מופלא.

זיי האבן געהאט א פלאן אז זיי גייען מאכן זייערע קינדער זאלן זיין… עס האט אפילו נישט געארבעט, צוויי דורות איז האלב אפגעפאלן, יא, ביז יעקב אבינו. בקיצור, זיי האבן געהאט אבער א פלאן. זיי האבן געהאט א פלאן: מ׳גייט מאכן א נייע סארט משפחה, אן אומה. עס האט זיך אנגעהויבן מיט א משפחה, אפשר קען מען זיך מגייר זיין וכו׳, אברהם האט געמאכט גרים [geirim: converts], א גרופע מענטשן. אבער זייער מטרה גייט זיין לדעת את ה׳ [lada’as es Hashem: to know God].

עס איז נישט געווען עד היום אזא זאך. עס איז געווען מתבודדים [misbodedim: solitary individuals in contemplation], עס איז געווען התהלכות הלב [hishalchus halev: walking with the heart/inner spiritual work] אבער פריוואט, נישט אן אומה. חנוך [Chanoch: Enoch], סארי, מתבודדים – עס איז געווען פריוואט. דאס איז געווען זייער מטרה, און דאס איז דאך די טייטש תורה [Torah: the Jewish Bible/Law]. אברהם אבינו האט אנגעהויבן, ביז משה רבינו האט עס אוועקגעשטעלט לכלל [lichlal: as a comprehensive system].

דאס איז געווען זייער מטרה. און דאס אז יעקב אבינו גייט חתונה האבן מיט לבן [Lavan: Laban], וואס האט ער געטראכט? פארוואס האט ער אבער חתונה געהאט? נישט געטראכט – וואס איז געווען זיין פלאן? טראכטן איז נישט גענוג. וואס איז געווען זיין פלאן? אז סאמהאו פון די גאנצע זאך וועט ארויסקומען א זאך וואס הייסט ישראל [Yisrael: Israel], „שמע ישראל ה׳ אחד” [Shema Yisrael Hashem echad: Hear O Israel, the Lord is One], וואס וועט זיין אן אומה יודעת את ה׳. פאר דעם דארף מען האבן געלט, דארף מען האבן פאליטיק, דארף מען האבן אזעלכע זאכן, אבער דאס איז געווען זייער מטרה.

דער חילוק צווישן „טראכטן” און „כוונה”: וואס איז דער ציל פון דער גאנצער פעולה?

זאגט דער רמב״ם: ווען מ׳זאגט „האבות הן הן המרכבה”, קומט אויס א נייע טייטש. נישט טייטש אז פריער, אפילו בשעת׳ן דאווענען, בשעת׳ן ארבעטן האט ער געטראכט. קען זיין יא, קען זיין נישט, דאס איז נישט די עיקר זאך. ס׳איז א נייע זאך. אפשר פעלט אפילו נישט אויס, איך ווייס נישט, ס׳איז נישט די עיקר. אבער דאס איז שוין א שאלה צו מ׳קען טראכטן צוויי מחשבות צוויי מאל, איך ווייס נישט, ס׳איז א טעכנישע שאלה.

די זאך איז, אז יעקב אבינו, די כוונה פון א זאך מיינט נישט וואס מ׳טראכט. מ׳רעדט דאך אסאך מאל: כוונה, הלכות כוונה במצוות [hilchos kavanah bemitzvos: laws of intention in commandments]. כוונה מיינט נישט וואס מ׳טראכט אין דיין קאפ, מ׳מאכט אן עקסרעי פון דיין קאפ וואס דו טראכסט. כוונה מיינט די פערפעס [purpose]. איך פרעג דיר: פארוואס טוסטו דאס? פארוואס דערפון?

דער משל: צוויי סארטן קינדער האבן

א נארמאלער מענטש האט קינדער, ער האט קינדער ווייל ער וויל האבן קינדער. אוודאי איז ער רעליגיעז אויך, ער וויל אויך ידיעת ה׳ [yedias Hashem: knowledge of God], אבער ער האט נישט קינדער כדי לדעת את ה׳. וואס הייסט ער האט קינדער לדעת את ה׳? קינדער… ביי א איד אפשר, דער רמב״ם זאגט אז די כוונה פון פריה ורביה [pirya verivya: procreation], זאגט דער רמב״ם, א איד דארף מזווג זיין „שמא יהיה לו בן גדול בישראל” [shema yihyeh lo ben gadol beYisrael: perhaps he will have a great son in Israel]. וואס איז שייך? ווייל עס דארף זיין אן אומה יודעת את ה׳, און נישט די גאנצע תכלית [tachlis: ultimate purpose] זאל גורל זיין אויף עפעס א יונגל וואס ער ווייסט.

סתם אן עבודה איז א מצוה, ער זאגט נישט אז מ׳דארף עס טון, אבער דאס איז נישט די כוונה פון תלמידי חכמים [talmidei chachamim: Torah scholars], דאס איז די כוונה פון המון עם [hamon am: the common people]. די כוונה פון תלמידי חכמים איז, אז אברהם אבינו האט נישט געהאט א משפחה כדי צו האבן א משפחה – וואס פארשטייט זיך אז ס׳איז איין לעוועל פון שלימות [shleimus: perfection/completeness] צו האבן א משפחה, חוץ פון אים. ער האט געהאט א נייע חידוש. נאר א משפחה כדי אז פון די משפחה וועט צוזאמהאלטן במשך נאך טויזנט יאר שפעטער, וועט עס אויסקומען א ענין ידיעת ה׳.

דאס איז דער רמב״ם׳ס חידוש, און דאס איז דער טייטש „אבות הן הן המרכבה”. נישט טייטש אז ער האט אפילו געטראכט, ער ווערט אזוי ווי ר׳ בנימין קלעצקער [Reb Binyamin Klotzker: a Chassidic figure known for constant devotion], ער האט געמאכט א חשבון, ער האט געשענט איינער לבדו פון אונטן, יא? נישט דאס איז דער טייטש. דער טייטש איז: ער האט געבויט האלצער, אפילו כפשוטו אפשר, קען זיין אז ער האט געזונגען אז ער איז נישט דער מעלה און נישט מעורר. נאר די מטרה.

דער משל פון דער ביזנעס און די ישיבה

אין אנדערע ווערטער, למשל, אויב איינער וועט זאגן: ס׳איז דא איינער וואס האט א ביזנעס, פארוואס האט ער געמאכט די ביזנעס? ס׳איז דא איינער וואס האט א ביזנעס, און צו דעם געט ער צדקה [tzedakah: charity]. ס׳איז דא א צווייטער, ער וויל עפענען א ישיבה [yeshivah: Torah academy]. און ער האט געטראכט: וויאזוי גייט ער סופארטן זיין ישיבה? ער האט געזאגט א נייע פלאן – אנשטאט ס׳זאל גיין נאך געלט, וועט ער מאכן א ביזנעס פון דעם ריוח און דעם ביזנעס געבן פאר די ישיבה. דאס איז אן אנדערע סארט כוונות, „כל מעשיך לשם שמים”. דאס איז געווען די כוונה פון די אבות.

דער עיקר פונקט: „תכלית” מיינט נישט „מערסטע צייט”

און וואס וויל איך ארויסברענגען פון די גאנצע דרשה? יעצט פארשטייסטו א גאנצע סתירה. ווען מ׳זאגט אז ס׳איז דא כאילו א סתירה – ס׳איז דא פעולות שלימות העולם הזה [pe’ulos shleimus ha’olam hazeh: activities for the perfection of this world], מ׳דארף האבן א קאנטש, מ׳דארף האבן אן ארמיע, מ׳דארף האבן געלט, מ׳דארף האבן אן עקאנאמיע, ס׳דארף אלעס זיין בגשמיות [begashmiyus: in physical/material terms] גוט.

וואס איז אמת? די תורה און די תורה, רוב תורה, און דער רמב״ם רעדט וועגן דעם, רוב תורה רעדט פון עולם הזה [olam hazeh: this world]. רוב הלכות מצוות [hilchos mitzvos: laws of commandments] זענען – רוב מצוות, אפאר מצוות וואס רעדן פון מצוות שבלב [mitzvos shebalev: commandments of the heart] וכו׳, אבער רוב מצוות זענען פון עולם הזה. און טאקע: „אני ה׳ עושה חסד משפט וצדקה בארץ” [ani Hashem oseh chesed mishpat utzedakah ba’aretz: I am the Lord who does kindness, justice, and charity in the land]. אוקיי, איך קען נישט נישט אריין פארענטפערן ממש יענע פסוק, אבער איך וויל נאר מסביר זיין די איידיע.

דאס איז די רוב תורה, דאס איז זייער א וויכטיגע זאך. ס׳איז רוב וואס מ׳טוט רוב צייט. קען זיין יעקב אבינו, רוב צייט האט ער נישט געדאוונט און געלערנט, ער האט בשם ווייבר, אבער שפעטער האט ער רוב צייט געארבעט. ס׳שטייט אין פרשת פסוק: „כנפס יומם” [kachom yom: like the heat of day] – ער וויל דא א דביקות, ס׳זאל געבן א שאלה פון א שומר [shomer: guardian], איך ווייס נישט, א מעילה [me’ilah: misappropriation], ס׳קען נישט זיין.

נאר וואס? זיין כוונה פון די פוינט פון די גאנצע זאך איז געווען דאס. און דו כאפסט וואס מיינט דא א פוינט? ס׳קען זיין אז דער רמב״ם זאל זאגן – ס׳קען אפילו זיין אז דער רבן זאל גאנץ לעבן נישט זאגן מורה נבוכים, און עס זאל נאך אלץ זיין די זעלבע זאך. דאס איז דא מורה נבוכים, אוודאי אין א צייט, ברוך השם, אז ער קען זיך אריינלייגן אין דעם, דאס איז די תכלית פון די גאנצע זאך. אבער ער קען זאגן: איך מאך מורה נבוכים, איך מאך אז מיין אייניקל זאל האבן מורה נבוכים – איז נאך אלץ די זעלבע זאך, ער טוישט נישט.

דאס אז עס קען זיין אז א מענטש זאל זאגן „חסד משפט צדקה בארץ”, דאס אליינס די גאנצע זאך, און ס׳איז זייער וויכטיג, ס׳נעמט אויף מער צייט, אפשר א גאנצע לעבן, אפשר א גאנצע דורות, איך ווייס נישט, ביז עולם הבא [olam haba: the World to Come] וועט מען אנקומען צו ידיעת השם [yedias Hashem: knowledge of God], און ס׳איז נאך אלץ נישט קיין סתירה. דאס איז די תכלית.

תכלית מיינט נישט כמות, נאר כוונה

ווייל תכלית מיינט נישט אז איך טראכט פון דעם מער צייט, תכלית מיינט נישט אז איך טו דעם מער צייט, תכלית מיינט נישט קיינע פון די זאכן. ס׳איז דא אזא זאך וואס אן ארגאניזאציע קען זאגן וואס איז די לעבן, אדער וואס איז די לעבן פון די כלל, וואס איז די לעבן ארגאניזירט ארום. ס׳קען נישט זיין אז די זאך וואס איז ארגאניזירט ארום טוט ער איין סעקונדע א טאג. ס׳איז נישט קיין זאך פון כמות [kamus: quantity], ס׳איז א זאך פון כוונה. כוונה מיין איך מכוון [mechaven: intending], וואס איז די ציל דערצו?

צוזאמפאסונג: פארוואס ס׳איז נישט קיין סתירה

יעצט, וויאזוי מ׳פארשטייט פארוואס „אני ה׳ עושה חסד משפט וצדקה”, דארף מען פארשטיין די גאנצע סוגיא פון „הידמות בדרכיו” [hidamus bidrachav: imitating His ways], איך גיי נישט אריין אין דעם יעצט.

איך וויל נאר זאגן: ס׳זעט מיר אויס אז די אלע מענטשן וואס זאגן די סתירה האבן פשוט נישט פארשטאנען וואס ס׳מיינט כוונה, אז די כוונה פון אלעס איז ידיעת ה׳. זיי האבן געמיינט אז ס׳מיינט אז ס׳קומט אויס אז יעדער איינער דארף זיין א פילאסאף, א חסיד׳ישער איד וואס דאוונט באריכות און טוט נאר דאס. איך ווייס נישט, אדער יא אדער ניין, ס׳קען זיין אז די ריכטיגע וועג איז… דאס איז שוין א שאלה פראקטיש, ס׳האט גארנישט צו טון.

ווען דער רמב״ם איז מאריך אז די כוונה פון אלעס איז צו ידיעת ה׳, וואס איז אריבער אינטעלעקטועלע זאך – איך ווייס נישט צו ס׳איז אינגאנצן ידיעת ה׳ – איז בכלל נישט קיין סתירה מיט דעם אז מ׳זאל צען טויזנט מאל מער זיין ביזי מיט חסד ומשפט וצדקה בארץ. ווייל די שאלה איז: וואס איז דער ציל פון די גאנצע זאך? וואס איז ציל? מיין איך אויך נישט וואס איז דיין חלום. ס׳מיינט אזוי ווי ממש אזוי ווי די מעשה פון יעקב אבינו – ער בויעט א גאנצע קהילה, ער בויעט אן ארמיע, ער שלאגט זיך מיט עשו [Eisav: Esau] און מיט לבן. פראקטיש, הלכה למעשה [halachah lema’aseh: practical law], כפשוטו של מקרא [kipshuto shel mikra: according to the plain meaning of Scripture], אבער די כוונה זיין איז אז ס׳זאל זיין פון די ענד פון די פעולה זאל זיין א „ימלא הארץ דעה את ה'” [yimalei ha’aretz dei’ah es Hashem: the earth will be filled with knowledge of God]. דאס איז די טייטש.

און מ׳דארף מאריך זיין פארוואס היינטיגע מענטשן כאפן נישט די סארט זאך אז ס׳איז דא אזא זאך, אן ארגאניזאציע פון א ציל. זיי מיינען אז א ציל מיינט אז דאס דארף מען טון א גאנצע צייט, אדער דאס דארף מען אין זינען האבן א גאנצע צייט. די ביידע זאכן זענען נישט די טייטש. און ממילא זאגן זיי דאס. ס׳איז דא אנדערע ווייל זיי גלייבן נישט אין השארת הנפש [hashoras hanefesh: immortality of the soul], ממילא האלטן זיי נישט עפעס אנדערש וכדומה. אבער דאס זעט מיר אויס פשוט דברים פשוטים [devarim peshutim: simple matters], און שוין איז גענוג.

ממילא, פארשטייסט, ס׳קען זיין מ׳דארף לערנען מדות טובות [midos tovos: good character traits] ווייל ס׳איז א הכנה [hachanah: preparation]. וואס זעט שוין אויס א הכנה?

✨ Transcription automatically generated by YiddishLabs, Editing by Claude Sonnet 4.5, Summary by Claude Opus 4.6

⚠️ Automated Transcript usually contains some errors. To be used for reference only.