סיכום השיעור 📋
סיכום פון שיעור – הלכות קידוש החודש, פרקים ט׳-י׳
—
הקדמה כללית: די שוועריגקייט פון שנת החמה
דער רמב״ם׳ס ווערטער
שנת החמה איז דער צייט וואס די זון נעמט צו פארן אדורך אלע צוועלף מזלות און צוריקקומען צום זעלבן פונקט.
פשט
שנת החמה איז דער סאלאר יאר – דער ציקל פון די זעזאנען. דער רמב״ם באהאנדלט אין פרק ט׳ דעם חשבון פון תקופות – ווען יעדע זעזאן הייבט זיך אן.
חידושים און הסברות
(א) שנת החמה איז מער קאמפליצירט ווי מען מיינט: דער פשוט׳ער אנשטעל איז אז שנת החמה איז א באקאנטע, פשוט׳ע זאך – „אפילו די גוים ווייסן דערפון” – און נאר שנת הלבנה איז קאמפליצירט (ווייל מען דארף אויסרעכענען דעם מולד). אבער שנת החמה איז בערך אזוי קאמפליצירט ווי שנת הלבנה, און אפשר אפילו מער.
(ב) דער מהלך פון די לבנה איז אייגנטלעך גרינגער צו באמערקן: יעדער מענטש קען ארויפקוקן אין הימל און זען די פאזעס פון די לבנה (פול, האלב, ניי, פערטל), און דער סייקל איז קלאר זיכטבאר. פונקטליך דעם מולד אויסצורעכענען איז שווער, אבער דער עצם סייקל איז אבוויעס. ביי שנת החמה, אבער, איז עס אסאך שווערער צו באמערקן ווען גענוי דער סייקל ענדיגט זיך:
– די טעג טוישן זיך נישט אין א גלייכמעסיגן טעמפ – נישט יעדן טאג ווערט עס אזוי פיל לענגער אדער קירצער.
– אן א זייגער (וואס האט שעות שוות) איז עס זייער שווער צו מעסטן פונקטליך ווי לאנג דער טאג איז. דער זייגער אליין איז נסבך אויף די זון (זון-זייגער), סאו מען דארף מעסטן שאטנס, וואס איז זייער קאמפליצירט.
– מיר באמערקן עס נאר גרינג ווייל מיר האבן א זייגער – אבער אמאל איז נישט געווען קיין זייגער.
עס ווערט געברענגט א מדרש אז דאס אויסרעכענען פון דער לענג פון דער יאר איז געווען „די ערשטע זאך וואס אדם הראשון האט געטרייט אויסצופיגערן”, און עס האט אים געמוטשעט.
(ג) א קליינע טעות איז מצטבר: א קליינע טעות פון אפאר מינוט פאר יאר איז מצטבר איבער הונדערטער יארן צו גרויסע אפוויקלונגען. למשל, אונזער לוח וואס גייט מיט תקופת שמואל איז היינט שוין אפגערוקט בערך צוועלף טעג פון דער אמת׳דיגער זון.
(ד) די חכמי האומות הקדמונים (בבל) האבן געהאט א מוסד — א מין “כולל” געשטיצט פון דעם מלך — וואס האט זיך עוסק געווען אין אסטראנאמיע איבער הונדערטער יארן, אפגעשריבן אבזערוואציעס, און געמאכט עווערידזשעס. זיי האבן געהאט ליסטעס פון ליקוי חמה פאר הונדערט יאר פונקטליך. חכמי בבל ווערן שוין דערמאנט אין ספר ירמיה — א זייער אלטע טראדיציע.
—
די מזלות – דער הויפט כלי צו מעסטן שנת החמה
דער רמב״ם׳ס ווערטער
דער רמב״ם אין הלכות יסודי התורה שרייבט אז דער הימל איז צעטיילט אויף צוועלף גלייכע טיילן (מזלות) – מען רופט זיי אויף די נעמען פון די פיקטשערס (קאנסטעלאציעס) וואס זענען אין יענע געגנטן, אבער די מזלות זענען נישט אמת׳דיג די פיקטשערס, נאר צוועלף גלייכע סעקציעס.
פשט
דער פונקטליכסטער און גרינגסטער וועג וואס די אלטע אסטראנאמען (חכמי התקופות) האבן געניצט צו מעסטן שנת החמה איז דורך מזלות – די צוועלף גרופעס שטערנס אויפ׳ן הימל.
חידושים און הסברות
(א) ווי עס ארבעט:
– די שטערנס האבן א זריחה און שקיעה פונקט ווי די זון – זיי קומען ארויף פון מזרח און גייען אראפ אין מערב. אויב איינער קוקט א גאנצע נאכט, זעט ער ווי אנדערע שטערנס קומען ארויף און אנדערע גייען אראפ.
– די זון פארט צוזאמען מיט די שטערנס (ביידע גייען פון מזרח צו מערב), אבער די זון רוקט זיך בערך איין דעגרי יעדן טאג רעלאטיוו צו די שטערנס (360 דעגריס ÷ 365 טעג ≈ 1°/טאג). דערפאר שטייט די זון יעדן חודש אין אן אנדער מזל.
– ווי מען באמערקט עס: מען קען נישט זען וועלכע שטערנס זענען הינטער די זון בייטאג (ווייל ס׳איז ליכטיג). אבער מען קען ביי שקיעה זען וועלכע שטערנס קומען ארויס ערשט, אדער ביי זריחה זען וועלכע שטערנס קומען ארויף גלייך פאר די זון – און דערפון רעכנט מען אויס אז די זון איז אין דעם אפאזיט מזל.
(ב) פארוואס דאס איז גרינגער ווי אלע אנדערע מעטאדן:
– מען דארף נישט קיין מכשירים (נישט קיין זון-זייגער, נישט קיין שאטן-מעסטונג).
– מען דארף נאר ארויסגיין ביינאכט און קוקן וועלכע מזל איז זיכטבאר ביי שקיעה/זריחה.
– עס איז מער פונקטליך ווי צו פרובירן מעסטן ווי לאנג דער טאג איז.
(ג) הויפט-חידוש – שנת החמה = שנת המזלות: „פשוט די שנת החמה איז די שנת המזלות – די זעלבע זאך.” שנת החמה מיינט אז די זון פארט אדורך אלע צוועלף מזלות, און ווען זי קומט צוריק צום זעלבן פונקט וואו זי האט אנגעהויבן – דאס איז א יאר.
(ד) פארוואס איז עס דאך שווער אויסצורעכענען פונקטליך? אויב מען קען זען אין וועלכן מזל די זון שטייט, פארוואס קען מען נישט פשוט מאכן 365 סימנים אויפ׳ן הימל (שטערנס ווי מארקערס) און וויסן פונקטליך צום טאג? תירוץ: עס איז שווער פאר א מענטש צו דערקענען א ספעציפישן שטערן – מען קען נאר דערקענען א גרופע שטערנס (א מזל/קאנסטעלאציע). מען קען זען צי די זון איז פאר דער גרופע, אינמיטן, אדער נאך דער גרופע – אבער נישט פונקטליכער ווי דאס. אויסערדעם, מ׳דארף אסאך יארן פון אבזערוואציע צו קומען צו א פונקטליכן חשבון – איין יאר׳ס מעסטונג קען האבן קליינע טעותים וואס אקומולירן זיך.
(ה) [דיגרעסיע: ווי אזוי דרייען זיך די שטערנס vs. די זון] לויט דעם אלטן מאדעל (גלגלים) איז דא א גלגל המזלות וואס דרייט זיך ארום יעדע 24 שעה פון מזרח צו מערב, און א באזונדערער גלגל פאר די זון וואס דרייט זיך אויך, אבער אביסל אנדערש – דערפאר רוקט זיך די זון רעלאטיוו צו די שטערנס. דער פונקטליכער חשבון פון ווי אזוי די צוויי גלגלים ארבעטן צוזאמען (צי זיי זענען אויף די זעלבע גלגל אדער באזונדערע, און ווי דער טילט אפעקטירט עס) איז נישט קלאר אויסגעארבעט געווארן. וויכטיג: די מזלות האבן נישט קיין „פול” (השפעה) אויף די זון – עס איז א ריין אסטראנאמישע אבזערוואציע, נישט אן אסטראלאגישע. די צוויי גלגלים (זון און שטערנס) גייען באזונדער, און דער חילוק צווישן זיי גיט ארויס דעם עפעקט אז די זון „וואנדערט” דורך די מזלות.
—
היסטארישע אנטוויקלונג פון דעם חשבון פון א סאלאר יאר
חידושים און הסברות
(א) שטאפלען פון פרעציזקייט:
– אמאל האט מען געמיינט א יאר איז 360 טעג — לכאורה דערפון שטאמט דאס אז א קרייז האט 360 דעגריס (נישט 365).
– נאכדעם האט מען אויסגעפונען 365 טעג, דערנאך 365 און א פערטל — דאס איז בערך תקופת שמואל.
– דער יוניש׳ער חכם היפארכוס האט אויסגעפונען א בעסערן חשבון — נאר 6.5 מינוט אפגערוקט פון ריאליטי. דאס איז בערך 4 מינוט ווייניגער ווי 365.25 טעג. דאס איז בערך דער חשבון הנקרא תקופת רב אדא (נישט פונקטליך גלייך, ווייל רב אדא גייט מיט חלקים).
– אין דעם רמב״ם׳ס צייט איז שוין געווען אל-בטאני מיט אן אפילו בעסערן חשבון — נאר 2 מינוט אפגערוקט. דער רמב״ם אליין האט געהאט א חשבון וואס איז נאר 4 סעקונדעס אפגערוקט.
– די מאיה האבן געהאט דעם מערסט מדויק׳דיגן חשבון פון אלע אלטע ציוויליזאציעס — נאר 17 סעקונדעס אפגערוקט.
– היינט ווייסט מען אז די ערד׳ס ראטאציע טוישט זיך אביסל (א סעקונדע יעדע יאר אדער אזוי).
—
פרק ט׳ – תקופת שמואל
דער רמב״ם׳ס ווערטער
שנת החמה לפי חשבון שמואל: 365 ורביע טעג. די תקופות פאלן אויס אויף באשטימטע טעג אין דער וואך אין א ציקל פון 28 יאר.
פשט
דער חשבון פון תקופת שמואל באזירט זיך אויף א שנת החמה פון 365 ורביע טעג. דער גאנצער פרק ט׳ באהאנדלט ווי אזוי מען רעכנט אויס ווען יעדע תקופה פאלט אויס – וועלכער טאג אין דער וואך, וועלכע שעה.
חידושים און הסברות
(א) פארוואס איז עס אינטערעסאנט צו וויסן וועלכער טאג אין דער וואך די תקופות פאלן? דאס איז נאך אלץ נישט קלאר פארוואס דאס איז אזוי וויכטיג צו וויסן. אלע חשבונות פון פרק ט׳ זענען מער-ווייניגער נאר אויף דעם נושא.
(ב) תקופת שמואל vs. תקופת רב אדא – שיטות אין ראשונים און אחרונים:
ס׳איז דא א יסוד׳דיגע מחלוקת צו שמואל האט טאקע געמיינט אז זיין חשבון איז פונקטליך, אדער ער האט געוואוסט אז ס׳איז נאר בערך:
– שיטת עטליכע ראשונים (ר׳ חייא און אנדערע): תקופת שמואל איז נאר בערך (בפרהסיא — פאר דער עולם), און תקופת רב אדא איז דער פונקטליכער חשבון (בצנעא — א סוד). דער לשון איז: “תקופת שמואל בפרהסיא, תקופת רב אדא בצנעא.” די פראבלעם מיט דער שיטה: זיי האבן געמיינט אז רב אדא איז פונקטליך, אבער מיר ווייסן היינט אז רב אדא איז אויך נישט פונקטליך.
– שיטת הרמב״ם: דער רמב״ם, וואס האט שוין געוואוסט אז תקופת רב אדא איז אויך נישט פונקטליך, האט נישט געזאגט אז שמואל האט באמת אויך געוואוסט רב אדא׳ס חשבון. ער האט געזאגט אז ס׳איז טאקע א מחלוקת – מ׳האט נישט געוואוסט, און שפעטער האט מען בעסער געוואוסט. דער רמב״ם האט אפילו געזאגט: “נחלקו חכמי ישראל וגם נחלקו חכמי אומות העולם” – ס׳איז נישט א ספעציפיש יידישע שאלה, נאר א כלל׳דיגע אסטראנאמישע שאלה. דער חכם וואס האלט איין שיטה האט געזען די ראיות פון דעם אנדערן, און ס׳איז אים נישט געפעלן. דאס איז נישט קיין חסרון.
– ראיה אז ס׳איז א היסטארישע אנטוויקלונג: דער ספר מאור עינים (ציטירט דורך דעם מחבר “אבידן”) ברענגט א שיינע ראיה: דער חשבון פון שמואל שטימט פאר זיין צייט — ווייל די טעות איז מצטבר, און בזמן שמואל איז נאך נישט מצטבר געווען גענוג צו מערקן. בזמן רב אדא שטימט זיין חשבון. נאך שפעטער האט מען געזען אז אויך רב אדא׳ס חשבון איז נישט גענוג פונקטליך.
(ג) שיטת החזון איש – הלכה למשה מסיני: דער חזון איש איז געווען זייער באזארגט צו זאגן אז חכמים האבן עפעס נישט געוואוסט, אפילו אין סייענטיפישע זאכן וואס מ׳ווייסט היינט קלאר, אפילו קעגן דער גמרא אין פסחים (וואו ס׳שטייט אז חכמי ישראל האבן מודה געווען צו חכמי אומות העולם). ער האט אויסגעטראכט אז אלע חשבונות זענען הלכה למשה מסיני. קעגן דעם ווערט ציטירט רבי אשר וואס זאגט: “וידע דתקופת שמואל בכלל התורה… דתנהג בהם במה שמועם” — דאס הייסט, תקופת שמואל איז ניתנו בסיני נאר אין דעם זין אז מ׳זאל זיך פירן דערמיט, נישט אז ס׳איז אמת׳דיג פונקטליך. אבער לנקש לעדים (צו אויספרעגן עדים ביי קידוש החודש) גייט מען נישט לויט תקופת שמואל.
(ד) “כי חכמתכם” – דער ווערט פון אסטראנאמישע חשבונות: דער ווערט פון וויסן תקופות ומזלות איז א “הנהגה מושכלת” – אז א מענטש קען זיך רעכענען מיט דער צייט. היינט וואלט מען אפשר געזאגט אז ווער ס׳האט א גוטן זייגער פארשטייט גוט.
—
ברכת החמה (קידוש החמה) – די איינציגע הלכה׳דיגע נפקא מינה פון תקופת שמואל
פשט
די איינציגע הלכה׳דיגע נפקא מינה פון תקופת שמואל איז קידוש החמה (ברכת החמה) — יעדע 28 יאר ווען לויט דעם חשבון הייבט זיך אן ניסן אין דער זעלבער טאג און שעה ווי בריאת העולם (שבת, תחילת ליל רביעי).
חידושים און הסברות
(א) וואס איז דער פוינט פון ברכת החמה? די זון טוט נישט גארנישט באזונדערס אין יענעם מאמענט — ס׳איז נאר א מענטשליכע אויסטרעפעניש (א מאטעמאטישע קאנווערגענץ פון דעם סאלאר ציקל מיט די טעג פון דער וואך).
(ב) פארוואס האט מען בכלל געמאכט תקופות? צו וויסן קידוש החמה? “סיריעסלי? ס׳האט נישט קיין סענס.” תקופות זענען געמאכט צו וויסן ווען די יאר גייט, נישט פאר ברכת החמה.
(ג) ברכת החמה איז בעצם א ברכה אויף דאס וואס מעשה בראשית גייט מיט א סדר, מיט א חשבון — אז מ׳קען רעכענען. אבער די זון טוט נישט גארנישט אמת׳דיג אין יענעם מאמענט.
—
[הערה בצד: דער מחבר “אבידן”]
דער שיעור דערמאנט א מחבר וואס שרייבט אונטער׳ן נאמען “אבידן” — דאס איז ווארשיינליך א פעיק נאמען (“אמתי איז נישט געווענליך אן אמת׳דיגער נאמען”), און ער “האלט זיך מורא׳דיג קלוג.” דאס איז נישט דער יעב״ץ (וואס זאגט “מער חסידיש׳ע תורה”).
—
פרק י׳ – חשבון אחר לשנת החמה (תקופת רב אדא)
הלכה א-ב: שנת החמה לפי השיטה השניה
דער רמב״ם׳ס ווערטער
“שנת החמה למי שיאמר שהיא פחות מרביע מחכמי ישראל” – עס זענען דא חכמי ישראל וואס זאגן אז דער שנת החמה איז ווייניגער ווי 365 ורביע טעג. די פרעציזע לענג: 365 טעג, 5 שעות, 997 חלקים, און 48 רגעים. א רגע ווערט דא איינגעפירט: “רגע הוא אחד משבעים ושבעה בחלק” – איין רגע איז 1/77 פון א חלק.
פשט
פרק י׳ ברענגט אן אלטערנאטיווע חשבון פאר דער לענג פון א זונען-יאר, וואס איז מער פרעציז ווי תקופת שמואל. דאס איז וואס ווערט גערופן “תקופת רב אדא” (כאטש דער רמב״ם רופט עס נישט אזוי בפירוש – דער ראב״ד רופט עס אויך נישט “תקופת ראב״ד,” עס איז א ברייתא המובא בראשונים).
חידושים און הסברות
(א) תוספת שנת החמה על שנת הלבנה לפי דעם חשבון: לויט תקופת שמואל איז דער חילוק צווישן א זונען-יאר און א לבנה-יאר געווען 10 טעג, 21 שעות, און 204 חלקים. לויט דעם נייעם חשבון איז עס 10 טעג, 21 שעות, 121 חלקים, און 48 רגעים. דער חילוק צווישן ביידע חשבונות איז בערך 80 חלקים (פלוס רגעים) – דער נייער חשבון מאכט דעם יאר אביסל קורצער.
(ב) דער גרויסער מעלה פון דעם חשבון – קיין תוספת אין 19 יאר: לויט תקופת שמואל בלייבט נאך יעדע 19-יאר מחזור א תוספת איבער (א שעה מיט עפעס), וואס אקומולירט זיך מיט דער צייט. לויט דעם נייעם חשבון שטימט דער 19-יאר מחזור פונקטליך – 7 שנים מעוברות אין 19 יאר ברענגט אויס אז עס בלייבט גארנישט איבער. דאס איז איינער פון די הויפט-סיבות פארוואס דאס איז א בעסערער חשבון.
(ג) דער חשבון פון תקופה צו תקופה: לויט תקופת שמואל איז צווישן איין תקופה און דער נעקסטער 91 טעג מיט עפעס. לויט דעם נייעם חשבון איז עס 91 טעג, 7 שעות, 519 חלקים, און 31 רגעים. דאס איז מער קאמפליקירט ווייל מ׳דארף אויך רגעים, אבער דערפאר מער פרעציז.
(ד) פארוואס דער חשבון איז מער קאמפליקירט: דער צוגאב פון “רגעים” אלס א נייע מאסאינהייט איז דער פרייז פאר דער גרעסערער פרעציזקייט. ביי תקופת שמואל האט מען נישט געדארפט רגעים.
(ה) די ערשטע תקופה ווערט אנדערש גערעכנט: לויט תקופת שמואל איז די ערשטע תקופה געווען בערך 7 טעג פאר דעם ערשטן מולד. לויט דעם נייעם חשבון איז תקופת ניסן פון דעם ערשטן יאר (קודם בריאת העולם) געווען אין אן אנדער צייטפונקט – ער דערמאנט “ששה שעות ושש מאות” (די פרעציזע נומערן). דער ריזען פארוואס עס איז אנדערש איז ווייל לויט דעם פריערדיגן חשבון וואלט מען געהאט צופיל איבריגע.
(ו) סטרוקטור פון הלכות קידוש החודש: פרק י׳ (און נאך איין פרק) איז “פשוט,” און פון פרק י״א אן הייבט זיך אן “די אמת׳דיגע אסטראנאמיע” – דער מער טעכנישער און פרעציזער חלק פון דעם רמב״ם׳ס אסטראנאמישע חשבונות.
תמלול מלא 📝
שנת החמה און די מזלות: ווי אזוי מען מעסט דעם יאר דורך די שטערנס
הקדמה: די שווריגקייט פון שנת החמה
Speaker 1:
לאמיר זאגן, אונז לערנען דא, וועלכע פרק האבן מיר געלערנט נעכטן? פרק ז׳? ח׳? ט׳? וואו האלט מען? פרק ט׳, right? וועגן די נושא פון… מיר האבן געענדיגט ט׳, בעצם, די נושא פון די תקופות.
אה, סאו איך פיל אז איך האב נישט געכאפט קיינמאל נישט, וואס איז די מעשה דא? ס׳איז עפעס אזוי, ס׳איז געווען עפעס א שוועריגקייט צו וויסן ווי לאנג די יאר איז? ס׳זעט אויס אז יא.
אונז מיינען אז מ׳קוקט אויף א ליכט, ווייסט מען נאר אלעס. ווייל אונז כאפן נישט. און אויך, ס׳איז דאך דא די יארן, ס׳איז דאך א פשוט׳ע זאך. אלעמאל זאגט מען, אה, די שנת הלבנה איז אביסל קאמפליקירט, מ׳דארף קוקן אויף די לבנה ווען ס׳קומט, די מולד. און שנת החמה, ווען איז די מולד החמה? אין מיין קאפ ליגט עפעס געלעגן אז די גוים…
Speaker 2:
זייער גוט.
Speaker 1:
סאו וויאזוי ווייסט מען אויך אז ס׳איז דא אזא זאך שנת החמה? וואס טייטשט דאס?
Speaker 2:
אקעי, סאו איך געס די ווארט איז, ווען ס׳איז געקענט דורך א יאר און מ׳זעט נאכאמאל די זעלבע לענג פון די טאג, אז די טאג אין די נאכט איז די זעלבע לאנג, אנדערש ווייל… סאו היינט האט דאס געהאט א זייגער, איז דאס גאנץ גרינג צו זען.
Speaker 1:
זייער גוט, אבער just be clear. און בעצם אין חז״ל שטייט אז דאס איז געווען די ערשטע זאך וואס די פאדם האט געטרייט אויסצופיגערן. און איז געווען א קליינע טעג. א שיינע מדרש. אבער חוץ וואס לעבט אין nature, קען יא זען אז די זון שיינט שטארק און לייכטיג. ס׳איז actually not.
לאמיר דיר טעגן די actual היסטוריה, אדער וואס טשאטשיוויטי האט מיר איינגערעדט, איך ווייס נישט. סאו, מ׳פרובירט צו רעדן וועגן דעם יעצט.
סאו, ס׳איז אקטשלי, קודם כל, פארשטייט זיך, מ׳קען זען אז די טעג ווערט לענגער. קודם כל, ס׳ווענדט זיך פון וואו מ׳וווינט. סאו, נו, מ׳וווינט. אבער לאמיר שוין זאגן…
סאו, בקיצור, אונז מיינען, איך האב זיך אלעמאל געלערנט אין מיין קאפ אז שנת החמה איז געזאגט נאר א זאך, אפילו די גוים ווייסן דערפון. ס׳איז נישט קאמפליקירט. טורנסט אויס, ס׳איז בערך אזוי קאמפליקירט ווי די שנת הלבנה. און אפשר אפילו מער.
פארוואס שנת הלבנה איז אייגנטלעך גרינגער
Speaker 1:
די לבנה איז גאנץ גרינג. מען קען זיך מוטשען ווען וועלכע רגע איז געווען דער מולד, אבער דאס אז לבנה האט א סייקל, ס׳איז זייער אבייס. מען קען זען, יעדער איינער קען ארויפקוקן זען. די לבנה איז צוויסט היינט איז מיטן חודש, ערשט דאך בערך די פיר פערטל פון די חודש.
ס׳איז אסאך שווערער צו זען. אה, זייער גוט. מען קען, די אלע זאכן קען מען זען, אבער קודם כל ס׳איז אסאך מער קאמפער. זאגט צוויסן פונקטליך. אגען, בערך אז ס׳איז אין די זומער, דאס כאפ איך. אבער צוויסן פונקטליך, וועט אין אפילו אפאר וואכן, ס׳איז נישט אזוי גרינג.
די שוועריגקייט פון מעסטן די לענג פון דעם טאג
Speaker 1:
וועל איך זאגן יעצט ווי לאנג דער טאג איז. דו האסט א זייגער, מיט׳ן האבן א זייגער קענסטו גרינג צו רעכענען ווי דער טאג איז. אבער דו האסט נישט געהאט קיין זייגער, דער זייגער איז דאך אליינס נסבך אויף די זון, סאו מ׳דארף בעצם טשעקן די shadows, ס׳איז זייער קאמפליקירט.
און פארוואס באמערקן אונז ווייל אונז האבן א זייגער? ווייל אונז לעבן נישט מיט די זון, אונז לעבן מיט די זייגער. די זייגער האט שעות שוות, איז גרינג צו רעכענען רעלאטיוו דאס. אבער אמאל איז דאך נישט געווען די זייגער, אמת?
סאו ער ווייזט מיר אפאר זאכן וואס מ׳קען זען, רייט? סאו ער זעט אויס, פאר סאם ריזען, דאס האב איך נישט פארשטאנען געהעריג. סאו, איך וועל דיר זאגן אפשר אזוי, אפשר קענסטו טראכטן אז ס׳איז שווער צו וויסן, מאכן א חשבון ווי לאנג ס׳נעמט. I don’t know.
פאר סאם ריזען, דאס האב איך געפרעגט דעם חכם היינט, פארוואס איז אזוי? אבער פאר סאם ריזען, וואס מ׳זעט די אסטראנאמערס, דאס הייסט, ס׳איז דא, אוודאי, א נארמאלער מענטש האט געזען, ס׳ווערט לענגער, ס׳ווערט קעלטער אפילו, אזעלכע סארט זאכן.
קודם כל, ס׳קען זיין אז ס׳איז שווערער צו זיך פארשטעלן מיט דעם. דו קענסט זען אז היינט איז געווארן לענגער, אבער ווי… ס׳גייט נישט אלעמאל די זעלבע סייז, רייט? נישט יעדן טאג ווערט עס אזוי פיל קערצער, אזוי פיל לענגער.
סאו, פאר סאם ריזען, ס׳איז נישט געווען אזוי גרינג צו וויסן ווען ס׳גייט קומען דער ווינטער. דרך אגב, דאס איז א זאך וואס מ׳דארף וויסן, ס׳איז א פארמער דארפסט דאך וויסן ווען ס׳צוגרייטן דיין מחיצה.
די מזלות: דער פונקטליכסטער וועג צו מעסטן שנת החמה
Speaker 1:
סאו, די מערסטע פונקטליכע וועג, פאר סאם ריזען, אמת׳דיג, בשורש די קאז איז אלץ די זעלבע קאז, אבער די זאך וואס זיי האבן געטראפן איז די זאך וואס הייסט מזלות. זייער אינטערעסאנט, איך ווייס נישט וועגן דעם, מ׳רעדט אויך די סקאלער.
Speaker 2:
זאלסטו לעבן וועלכע שטערן די זון קומט ארויס.
Speaker 1:
זייער גוט, זאלסטו דא. די שטערנס ריקן נישט, ווען זאלן די שטערנס בלייבן אויף די זעלבע פאר.
Speaker 2:
זייער גוט, זייער גוט.
ווי אזוי די מזלות ארבעטן
Speaker 1:
סאו די צוויי טעגסט אויסצופונגען. דאס האב איך געמונטשט היינט. די תירוץ איז בערך אזוי: די שטערנס, נישט נאר די שטערנס, סאו ס׳איז דא זייער אסאך שטערנס און זייער אסאך שטערנס וואס מ׳קען אפילו טרעפן אזעלכע פיקטשערס, כאילו מ׳טעלט צוזאמען צוויי שטערנס. ס׳איז דא פון דעם עפעס אכציג רעכנט מען היינט. אכציגע רעכנט מען היינט. וואס מ׳קען זען אין 88 אויב ס׳איז אן אמבער. דאס האט נישט גארנישט, דאס איז סתם דמיונות.
Speaker 2:
ניין, נאר וואס אייביג דו די פיקטשערס…
Speaker 1:
נישט אייביג. מ׳זעט דאך נאר האלב פון דאס יעדע נאכט, רייט? ס׳ווענדט זיך וויפיל תקופה פון די יאר וועלכע מ׳זעט ביי נאכט, אדער ווי דו בוינסט. נארמאל, עני נאכט קענסטו נאר זען האלב פון די זימל, אבער וואס דו קענסט יא זען עני נאכט, דאס איז נישט אינגאנצן אמת.
אויף איינמאל קענסטו נאר זען האלב, אבער ס׳דרייט זיך. דאס הייסט, אנהייב נאכט זעט מען אנדערע שטערנס ווי סוף נאכט. די שטערנס האבן א שקיעה. מיט א זריחה פונקט אזוי ווי די זון און די לבנה. די לבנה האט אויך א זריחה, זי גייט ארויף און אראפ, ווייסטו?
Speaker 2:
אויב איינער קוקט אויף די שטערן פאר א גאנצע נאכט, וועט ער זען טשעינדזשעס.
Speaker 1:
עקזעקטלי. ס׳איז פשוט, מ׳קען אפילו מאכן פיקטשערס. ס׳איז דא מענטשן מאכן פיקטשערס, ס׳דרייט זיך. ס׳איז אביסל אנדערש ווי די זון, אבער ס׳דרייט זיך. ס׳גייט ארויף און ס׳קומט אראפ. אויך פון מזרח צו מערב. אלעס קומט ארויף פון מזרח און ס׳גייט אין מערב. אקעי? אזוי?
Speaker 2:
אדער די שטערן גייט אויך פון מזרח צו מערב, אזוי?
די זון און די מזלות: ווי אזוי זיי דרייען זיך צוזאמען
Speaker 1:
עקזעקטלי. בערך אזוי אין א טאג, בערך אין די זעלבע לענג וויפיל די זון גייט, פון מזרח צו מערב. פארדעם, די גדולי היינט זאגן די וועלט דרייט זיך, וואלט מען געזאגט, ס׳איז דא א גלגל המזלות, ער דרייט זיך ארום יעדן טאג פון מזרח צו מערב, יעדע פיר און צוואנציג שעה, בערך דרייט ער זיך די גאנצע זאך.
יעצט, חוץ פון דעם איז דא די זון. די זון גייט אויך יעדן טאג פון מזרח צו מערב, דאס קען ער זען בייטאג. אבער ער גייט נישט פונקט אזוי… ער איז נישט אויף די זעלבע סייקל עקזעקטלי ווי די מזלות. סאו ער פארט צוזאמען מיט די מזל. אבער באמערקט אז יעדע חודש, די מזלות אכטל, די וואס מ׳רופט צוועלף מזלות, איז אכטל וואס מ׳האט צעטיילט די הימל אויף צוועלף פונקטליכע פארטס.
אזוי ווי דער רמב״ם האט געזאגט אין הלכות יסודי התורה, גראדע אין יענע געגנט איז געווען די פיקטשערס, רופט מען עס על שם די פיקטשערס, אבער מזלות מאכט נישט אמת׳דיג די פיקטשערס. זייגער צייט.
סאו די זון, יעדע חודש שטייט אין אן אנדערע טוועלפטל פון די הימל. ער קומט ארויף מיט אן אנדערע טוועלפטל. כאילו ער פארט אביסל שנעלער ווי די… יא, א טראפ שנעלער ווי די… שטייסטו וואס איך זאג? כאילו יעצט צו זאגן ער פארט אביסל שנעלער ווי די מזלות, סאו ער רוקט זיך מיט איין דעגרי יעדן טאג בערך, 365 דעגריס, ס׳איז דא בערך 360 דעגריס, ער רוקט זיך בערך מיט איין דעגרי יעדן טאג ארום דעם.
אבער די מזלות זענען זיך אויך אין די דירעקשאן פון צוקן צו דרום, אבער זיי רוקן זיך נאר צום מזלות, וויידער מוז זיך צום מזלות. די ריזען פארוואס… ער רוקט צו פון יעדן טאג קומט ארויס אביסל אנדערש, אבער די אויפן מזלות אויף די זאך.
דיסקוסיע: פארוואס רוקט זיך די זון רעלאטיוו צו די מזלות?
Speaker 1:
עפעס, דאס האב איך נישט קלאר פארשטאנען. עפעס, די ריזען פארוואס, דאס איז נישט נאר היינט, די ריזען פארוואס איך זאג זיי זאלן זיין. פשוט׳ע וועג אז ער איז שנעל. די אמת׳דיגע reason איז טאקע וועגן דעם. ס׳טוישט זיך, ס׳גייט נישט נעמען אזוי שנעל, ס׳גייט פונקט אזוי שנעל. אבער עניוועיס, די וועלט דרייט זיך, אבער טאקע וועגן דעם ס׳טילט זיך אביסל, וועגן דעם זעט עס אויס אנדערש. איך האב נישט פארשטאנען פארגענט וואס דער חשבון איז.
סאו, איך ווייס נישט חילוק, אויב זיי זענען ביידע אויף די זעלבע גאלגאלן, אויב זיי זענען זיכער אנדערע גאלגאלן. וועגן דעם איז עס אנדערש, ווייל ס׳האבן אן אנדערע… זיי גייען אביסל אנדערש. איך האב נישט פארשטאנען דאס קלאר, דאס דארף איך איבערקוקן.
ווי אזוי מען באמערקט אין וועלכן מזל די זון שטייט
Speaker 1:
אבער וואס איך האב פארשטאנען איז פשוט, איך וויל נאך… איך האב פשוט פארשטאנען פארשטאנען, וואס זעט א מענטש? פשוט, איך גיי ארויס אינדרויסן. די תירוץ איז אזוי: איך זע, מ׳קען נישט זען וועלכע שטערק. אין דעם איז דאך נישט טונקל, ס׳איז ליכטיג.
סאו וואס טו איך? איך גיי ביי די שקיעה און איך זע פון די אנדערע זייט וועלכע ס׳איז, מאך איך א חשבון. אדער איך קען זען וועלכע שטערן קומט ארויף גלייך פאר די זון. מ׳ווייסט דאך אז די זון איז גלייך נאכדעם. דאס זענען בערך אזעלכע חשבונות.
אבער קען מען זען אז יעדן טאג איז די זון אין א געוויסע מזל. דאס הייסט אז ס׳איז דא צוועלף מזלות, ס׳איז דא צוועלף, יא, צוועלף חדשים בערך פון די שנת החמה. איז די טייטש פשוט אז די זון פארט מיט, דער חודש פארט ער מיט דעם גרופע שטערנס, מיט דעם געגנט אין הימל, אין אנדערע ווערטער. דאס איז די גאנצע זאך פון די מזלות.
שנת החמה = שנת המזלות
Speaker 1:
דערפאר, דאס איז א פונקטליכע זאך, דאס איז מורא׳דיג, סאך מער פונקטליך, גרינגער צו זען אפשר, אדער מער פונקטליך ווי ס׳איז גרינגער עס אויסצורעכענען ווי די אנדערע זאכן וואס מ׳האט גערעדט, אז ס׳ווערט לענגער די טאג, די אלע זאכן. פאר סאם ריזען איז עס גרינגער. ממילא, די חכמי התקופות מזלות האבן אלעמאל גערעכנט, דאס האט די תקופות מזלות גערעכנט, ווי די זון איז לויט דעם חשבון, ווייל מ׳קען וויסן תקופת טלה, ניסן, וכו׳.
דיסקוסיע: צי די מזלות האבן א השפעה אויף די זון?
Speaker 2:
זיי האבן עס נאר גענומען ווי א סימן, אדער זיי האבן עס שוין גענומען מער סיגניפיקענט, זיי האבן געהאלטן עפעס אז די שטערן ברענגט די זון?
Speaker 1:
ניין, לאו דוקא. אגעין, וויאזוי ס׳ארבעט, אזוי ווי דו האסט אלעמאל געזאגט, אזוי ווי דו, ס׳איז צוויי גלגלים, איינער פארט די זון, איינער פארט די שטערן, און ס׳האט עפעס אנדערש, ממילא קומט זיך אויס. באט די… נישט אז די מזל האט עפעס א פול אויף די זון. ניין, ניין, דאס איז מיר נישט מוכרח.
די איידיע פון די מזל איז, ס׳איז אן אסטראנאמיקאל איידיע. ס׳איז פשוט צו רעכענען, דאס איז די פשוט גרינגסטע וועג, א מענטש קען קוקן אין די הימל, אדער אפשר די מערסטע פונקטליכע וועג, איך ווייס נישט פונקטליך.
ס׳קען זיין אז, איך וועל דיר זאגן, ס׳קען זיין אז צו רעכענען, אזוי ווי איך זאג, צו רעכענען ווי לאנג די טאג איז, דארפסטו ספעציעלע מכשירים, דארפסטו קענען מעסטן פונקטליך, היינט וועסטו האבן א זייגער, אמאל איז געווען א זון זייגער, דארפסטו רעכענען. בערך קענסטו, דו קענסט מאכן א צייכן, אמת, אבער דארפסטו מאכן דעם צייכן.
פאר די מזלות דארפסטו נישט קיין צייכן. דו דארפסט פשוט זען, גיי ביינאכט, זע וועלכע מזל קומט ארויס פאר די זון, אדער וועלכע ביי די שקיעה, די אפאזיט, וועלכע איז דער ערשטער וואס קומט ארויף, וועסטו וויסן אז די זון איז אין די אנדערע פון דעם. ס׳איז זייער סימפל. מ׳דארף נישט קיין שום מכשירים, ס׳איז לכאורה די גרינגסטע וועג צו וויסן.
חידוש: שנת החמה איז די זעלבע זאך ווי שנת המזלות
Speaker 1:
סאו איך האב דאס נישט געכאפט ביז היינט, אז פשוט די שנת החמה איז די שנת המזלות. די זעלבע זאך. וואס מיינט די שנת החמה? ס׳מיינט אז די זון פארט אדורך די צוועלף מזלות דורכאויס די יאר. און ווען ס׳קומט נאכאמאל אן צו דורכן ווי ס׳האט אנגעהויבן, ווייסט מען אז ס׳איז דורך א יאר. און דאס אויסצורעכענען פונקטליך איז געווען שווער אויסצורעכענען. פונקטליך. פארשטייט זיך בערך, וואס איז צען טעג בערך, האט יעדער איינער אלעמאל געוואוסט. אבער צו זיין פונקטליך איז געווען א גרויסן…
דיסקוסיע: פארוואס נישט מאכן מער ווי צוועלף מזלות?
Speaker 1:
דאס האב איך געטראפן דעם… לאמיר זאגן, פארוואס האבן זיי געמאכט צוועלף?
Speaker 2:
לאמיר זאגן, ווען זיי מאכן ביים פיר און צוואנציג וואלט עס געווען גרינגער, ווייל יעדע צוויי וואכן וואלט עס געווען אן אנדערע בייט. איך ווייס נישט פארוואס איז עס שווער צו רעכענען? איך ווייס נישט פארוואס איז עס שווער צו רעכענען אז ער קען אווען מאכן דריי הונדערט און פינף און זעכציג ליינס אויף די הימל מיט שטערנס. דעמאלטס וואלט מען געקענט וויסן צו די פונקטליכע טאג, אדער ס׳איז פשוט שייך?
Speaker 1:
יא יא, טעקניקלי קען מען, ס׳איז שווער. מ׳דארף שוין נישט זאגן נאר קלארע שטערנס וואס וועלן קענען… ס׳איז יא געווען, ס׳איז גוט. די שטערנס שטייען אויף איין פלאץ, אבער מ׳דארף האבן א מחשיב. איך ווייס נישט פארוואס ס׳איז שווער בעצם צו רעכענען. איך האב נישט פארשטאנען פארוואס איז בעצם אזוי שווער צו…
ניין, איך מיין די ווארט איז ווייל מען רעכנט נישט קעגן לעבן א ספעציפיש שטערן, ווייל ס׳איז זייער שווער פאר א מענטש צו דערקענען וועלכע שטערן איז א ספעציפיש שטערן. אבער א גרופע פון שטערן קענסטו יא זען, און קענסט זען צי די זון איז פאר די גרופע פון שטערן, אינמיטן פון די גרופע פון שטערן, אדער נאכדעם.
דו דארפסט שטיין דארט און… דו דארפסט פשוט שטיין דארט און רעכענען. דו דארפסט האבן א חשבון, דו דארפסט דאך האבן אפאר יאר וויסן, צו וויסן פונקטליך, רייט? נישט אויף איינמאל וועסטו וויסן פונקטליך, ווייל דו מאכסט א קליינע מיסטעיק איז ראוי אין דיין חשבון, רייט?
סאו דער חכמי החכמים הקדמונים, ער האט א טשארד פון דאס. נישט דער מענטש, נאר דער מענטש. האט ער געמאכט א שיינע טשארד. ווי איז עס? די חכמים הקדמונים, דאס האט געהייניגעט די זאכן וואס האבן געמוטשעט זיך ווי לאנג פונקטליך איז א יאר. דרך כלל עד היום הזה איז א שאלה, צו וויסן פונקטליך, און דו דארפסט דאך רעכענען צוויי אויף איין יאר, אה, זיי גוט.
די היסטארישע אנטוויקלונג פון אסטראנאמישע חשבונות און די מחלוקת צווישן תקופת שמואל און תקופת רב אדא
די שוועריגקייט פון פונקטליכע אסטראנאמישע חשבונות
איך ווייס נישט פארוואס ס׳איז שווער בעצם צו רעכענען. איך האב נישט פארשטאנען פארוואס איז עס בעצם אזוי שווער צו… ניין, איך מיין די ווארט איז ווייל מ׳רעכנט נישט קעגן לעבן א ספעציפישע שטערן, ווייל ס׳איז זייער שווער פאר א מענטש צו דערקענען וועלכע שטערן איז א ספעציפישע שטערן. אבער א גרופע פון שטערנס קענסטו יא זען, און קענסט זען צו די זון איז פאר די גרופע פון שטערנס, אינמיטן פון די גרופע פון שטערנס, אדער נאכדעם.
אקעי, ס׳דארף שטיין דארט און… דו דארפסט פשוט שטיין דארט און רעכענען. דו דארפסט האבן א חשבון, דו דארפסט דאך אפאר יאר וויסן, צו וויסן פונקטליך, רייט? נישט אויף איינמאל וועסטו וויסן פונקטליך, ווייל דו מאכסט א קליינע מיסטעיק איז רוען דיין חשבון, רייט?
די חכמי האומות הקדמונים און זייערע מוסדות
סאו, דער חכמי האומות הקדמונים, ער האט א טשארדזש פון דאס. נישט דעם מענטש, נאר דעם מענטש. האט אים געמאכט א שיינע טשארדזש. ווי איז עס? די חכמי האומות הקדמונים, דאס איז געווען איינע פון די זאכן וואס זיי האבן געמוטשעט זיך ווי לאנג פונקטליך איז א יאר.
די פלעגט, עד היום הזה איז א שאלה, צו וויסן פונקטליך, און דו דארפסט דאך רעכענען, סאו אויף איין יאר, אה, זייער גוט, אויף צו וויסן איין יאר איז נישט קיין גרויסע חכמה, ס׳איז אויפשוויגערן. אבער דו ווילסט קענען רעכענען פאר טויזנט יאר ארום, און אז דו מאכסט א מיסטעק פון איין מינוט, ביסטו אפגעפארן מיט א פאר טעג.
דא הייבט אן די שוועריגקייט, אונזערע חברה פון די לוח, יא? מיר מאכן די מחזורים פון שני שמי בראשית. אויב דו ביסט אפאר מינוט אויף… אבער דו וועסט פארשטיין די אפאר מינוט, ווייל ס׳קען נישט זיין, איין יאר קען נישט זיין גרעסער פון די קליינע. אלע יארן זענען די זעלבע. אויב דו וועסט יעדע יאר צולייגן אפאר מינוט, לאמיר זאגן… נאך א פאר יאר, היינט למשל, אזוי ווי ער זאגט, היינט וואס אונז גייען מיט תקופת שמואל, אונזער לוח גייט מיט תקופת שמואל, אונז זענען שוין אפגערופן, בערך צוועלף טעג פון די זון. ס׳איז מצטבר, right? It’s adds up. א גאנצע צייט.
סאו, דאס איז די חכמה, צו וויסן פונקטליך. און אויף דעם דארף מען… וואס דארף מען דארפן? מען דארף פשוט איינער זאל שטיין יעדן טאג און רעכענען מיט אייך. איך ווייס נישט צו ס׳איז עפעס א גרויסערע חכמה פון דעם, אבער ס׳איז פשוט א… ס׳איז נישט איזי. ס׳איז נישט פשט אז איינער וואס ווייסט נישט אזא נער בערך קען מען וויסן, אבער צו וויסן פונקטליך איז קאמפליקירט.
די חכמי בבל און זייער אסטראנאמישע טראדיציע
סאו, ער האט א לאנגע ליסט דעם מענטש געטראפן פון די חול מקדמונות ווי לאנג יעדער האט געזאגט אז די יאר איז. ס׳איז געווען בכלל, אמאל האט מען געטראכט אז די יאר איז דריי הונדערט און זעכציג טעג. לכאורה וועגן דעם האבן זיי דריי הונדערט און זעכציג דעגריס און נישט דריי הונדערט פינף און זעכציג, איך ווייס נישט, ווייל זיי האבן געמאכט די דעגריס.
נאכדעם, פיינעלי אויסגעפונען אז ס׳איז שוין דריי הונדערט פינף און זעכציג. נאכדעם, דאס איז די… דריי הונדערט פינף און זעכציג און א פערטל, דאס איז מער ווייניגער די תקופת שמואל, רייט? און אזוי ווייטער.
ער זאגט אז די מערסטע מדויק פון אמאל אין די צייטן איז דער מאיה, אז זיי האבן געהאט אן עכטע פונקטליכע ליכט, וואס ער האט אפגערוקט נאר מיט זיבעצן סעקונדעס. זייער אינטערעסאנט.
דאס איז די אינטערעסאנטע מעשה, אז אמאל, לאמיר אפלאזן דעם מאיה, דאס איז נישט נוגע צו אונז. וואס איז נוגע צו אונז איז אז די אמאליגע עסטראנאמיע וואס איז געווען בזמן חכמים, בזמן, איז געווען מער ווייניגער די בבלישע, און נאכדעם די יונישע וואס זיי האבן איבערגענומען פון די בבל.
און די בבל איז געווען א זייער… ער ברענגט אויך פרסים, איך ווייס נישט ווער די פרסים זענען, איך האב נאכנישט געכאפט, אבער איך ווייס אז די בבליים, דאס האב איך געזאגט אז די חכמי בבל ווערט שוין דערמאנט די ספר ירמיה, ס׳איז א זייער אן אלטע זאך. פאר הונדערט יארן האבן זיי געהאט ליסט פון פונקטליך ווען ס׳איז דא א ליקוי חמה, אויך עפעס וואס האט מיר געהאט ליסט פון הונדערט יארן פונקטליך וויאזוי ס׳ארבעט.
און יעדער איינער איז געווען עפעס איין חכם. ניין, נישט איין חכם, נאר ס׳איז א מוסד, אז דער מלך האט געשטיצט א כולל, ס׳איז געווען עפעס א כולל וואס האט עוסק געווען אין דעם. און נישט, מ׳האט אפגעשריבן, ס׳איז געווען א מוסד, מ׳האט אפגעשריבן אין משך הונדערטער יארן, אזוי, מ׳מאכט עווערידזשעס, ווייסטו, יעדע מאל קען מען האבן די חשבון. סאו זיי האבן געהאט א גוטע חשבונות, און זייער חשבון איז געווען דריי הונדערט און פינף און זעכציג און א פערטל. דאס איז די תקופת שמואל בערך.
די היסטארישע אנטוויקלונג פון די חשבונות
היפארכוס און תקופת רב אדא
שפעטער איז געקומען דער חכם יוני היפארכוס, ער האט אויסגעפונען אז ס׳איז אביסל בעסער. ס׳איז נאר זעקס און א האלב מינוט קערעקעט פון די ריאליטי. ס׳איז אביסל ווייניגער ווי דריי הונדערט פינף און זעכציג און א פערטל, רייט? פיר מינוט ווייניגער.
שפעטער, דאס איז בערך דער חשבון וואס הנקראת ליינט תקופת רב אדא. ס׳איז נישט פונקטליך, אבער בערך, ווייל רב אדא גייט מיט חלקים, אפשר דאס איז די ריזען? איך ווייס נישט. בערך, דאס איז דער חשבון.
אל-בטאני און דער רמב״ם
יעצט, שפעטער איז דא, ער זאגט אז ביי דער רמב״ם׳ס צייטן איז שוין געווען דער אל-בטאני, און ער האט געמאכט אפילו א בעסערע חשבון, נאך פונקטליגער. דאס הייסט, מ׳האט געוואוסט אז תקופת רב אדא איז שוין אויך נישט פונקטליג, נאר לויט וואס ער זאגט אז ס׳איז נאר צוויי מינוט אפגערוקט.
און דער רמב״ם זאגט, ער האט אפילו א בעסערע חשבון, ס׳איז נאר פיר סעקונדעס אפגערוקט פון די ריאליטי. אונז ווייסן פונקטליג, דאס הייסט מ׳האט גערעכנט די האנט, חכמי זמנינו. אקעי? אויך, דער חכם זאל זאגן אז ס׳טוישט זיך אמת, די ערד דרייט זיך אביסל, אקעי, א סעקונדע יעדע יאר אדער עפעס. איך שלא יהיה, איך שלא יהיה, וואס איז די מעשה פון דעם? סאו דאס איז…
די מחלוקת צווישן תקופת שמואל און תקופת רב אדא
דער מחבר “אבידן” און זיין שיטה
איך שלא יהיה, איז וואס? איז דא דא א שאלה פון די ראשונים, דאס איז וואס דער מענטש רעדט. איך זאג דאך נאר נאך מער ווייניגער דער מענטש׳ס תורה, א רב, וואטעווער זיין נאמען איז, ער האלט זיך מורא׳דיג קלוג. נישט יעב״ץ, ניין, יעב״ץ זאגט מער חסידיש׳ע תורה. דער מענטש, ער רופט זיך, ס׳איז א פעיק נאמען סתם. אבידן, ער הייסט נישט. אמתי איז נישט געווענליך אן אמת׳דיגער נאמען. ס׳איז דא מענטשן וואס הייסן נאוויטאי, אבער איך גלייב איך נישט אז ער הייסט אזוי.
די שאלה פון שטותים והבלים
איז דא די שאלה פון חז״ל, וואס איז די שטותים והבלים? די פוינט איז אבער די סברא איז לכאורה ריכטיג. ס׳איז דא, אונז האבן אין אונזערע ספרי עיבור, ספרי אסטראנאמיע פון די ראשונים, איז דא די צוויי חשבונות, הנקרא תקופת שמואל ותקופת רב אדא.
אויב מ׳וויל עס צושטעלן, תקופת שמואל איז מער ווייניגער חשבון חכמי בבל, וואס איז געווען אנגענומען. תקופת רב אדא איז בערך היפארכוס׳ חשבון, רייט? די יווניש׳ע חשבון איז אביסל שפעטער.
די היסטארישע פארשטאנד: שמואל און רב אדא אין זייערע צייטן
און ממילא, א נארמאלער מענטש וועט זאגן אז שמואל איז טאקע געווען פון די ערשטע אמוראים, ער האט נאך נישט געוואוסט, אפשר האט ער יא געוואוסט, אבער ער האט נישט געוואוסט פון די חשבון פון די יונים. אין זיין געגנט, ער האט געוואוינט אין בבל טאקע, דארט זענען געווען די חכמי, נישט אין בבל, די פארטיען עמפייער, וואטעווער. סארי, די סאסאניענס. בקיצור, ער האט געהאלטן אן אסטראנאמיע, ער האט נישט געהאט אלעס. ער האט געוואוסט זיין חשבון בזמנו.
שפעטער איז געווען רב אדא איז אסאך שפעטער, לויט וואס זיי זאגן, ער האט געוואוסט אז שפעטער האט ער געווען מער מיט די ריכטיגע חשבון.
די ראיה פון מאור עינים: די חשבונות שטימען פאר זייערע צייטן
דאס איז וואס ער זאגט, און ער האט א שיינע ראיה, נישט ער, ער זאגט נאך פון מאור עינים, וואטעווער, אז ס׳איז אזוי, ווייל די חשבון פון שמואל שטימט פאר זיין צייט. דאס הייסט, וויבאלד ס׳איז מצטבר די טעות, אויב מ׳רעכנט די צייט פון שמואל, און בזמן שמואל מאכט די חשבון תקופה אויף דעם חשבון… מ׳דארף זיין קלוגער ווי יעדער איינער.
ניין, ניין, ניין, ס׳איז ריכטיג. וויבאלד די טעות, אויב דאס איז א קליינע טעות, מ׳רעדט דאך פון אפאר מינוט א טעות. סך הכל פיר מינוט איז די חילוק פון שמואל מיט רב אדא, בערך, רייט? שמואל איז דריי הונדערט פינף און זעכציג און א פערטל, און רב אדא איז פיר מינוט ווייניגער. פיר מינוט ווייניגער, right? ס׳איז נאר פיר מינוט א חילוק. ס׳איז ביסל וויין, ביסל וויין, א גאנצן טאג א חילוק.
נעמט אפאר הונדערט יאר, איך ווייס נישט ווי לאנג, whatever. סאו, בזמן שמואל איז נאך זיין חשבון אויסגעקומען ריכטיג. און בזמן רב אדא איז זיין חשבון אויסגעקומען ריכטיג. נאך שפעטער האט מען געכאפט אז ס׳איז אויך נישט ריכטיג. ווייל ס׳איז נאכגעגאנגען מער צייט, האבן מיר געזען אז ס׳איז מצטבר מער טעותים.
סאו ממילא, זייער שיין קען מען זען אז ס׳איז טאקע א חילוק אין די תקופות לכאורה די צוויי זאכן. דאס איז וואס די היינטיגע, די אויפגעקלערטע אחרונים האבן געזאגט, און אזוי איז לכאורה ריכטיג אין ריעליטי.
שיטות אין ראשונים
שיטת רבי חייא: תקופת שמואל בפרהסיא, תקופת רב אדא בצנעא
אין די ראשונים טרעפן מיר אונז צוויי שיטות. ס׳איז דא די שיטה וואס מיר האבן שוין געזאגט אז דער רבי חייא, איך ווייס נישט ווער האט געשריבן, און אנדערע האבן אלע געזאגט אז בעצם תקופת שמואל איז נאר בערך, תקופת רב אדא איז די פונקטליכע, און ס׳איז געווען אז די לשון איז געווען תקופת שמואל בפרהסיא, תקופת רב אדא בצנעא.
יעצט, די פראבלעם איז אז זיי האבן געמיינט אז רב אדא איז יא פונקטליך, זיי האבן נישט געוואוסט אז רב אדא איז אויך נישט פונקטליך. ממילא האבן זיי דאס געזאגט, האבן זיי זאגט אז מ׳האט געמאכט א חשבון בערך פאר דער עולם, אבער באמת איז געווען א סוד.
שיטת הרמב״ם: ס׳איז א מחלוקת
דער רמב״ם, וואס ער האט געוואוסט אז תקופת רב אדא איז אויך נישט פונקטליך, האט ער נישט געזאגט אז ס׳איז אזוי, נישט געזאגט אז שמואל האט בעצם אויך געוואוסט רב אדא, נאר ער האט געזאגט אז ס׳איז טאקע א מחלוקת, און דער רמב״ם האט אפילו געזאגט אז די גוים האבן אויך די מחלוקת, ווערן נישט פארלוירן, ס׳איז א מחלוקת. מ׳האט נישט געוואוסט, היינט ווייסט מען בעסער.
שיטת החזון איש: הלכה למשה מסיני
די חזון איש און אזעלכע אנדערע פרומער זענען מורא׳דיג בייס, און זיי זענען זייער אינטערעסטירט אין זאגן אז אלע הלכים משה מסיני, אלע חשבונות, פרשת פרשת. אזוי? יא, זייער פאני. איז נישט וועגן כי יחח מתחתך ממונתך, ווייל דער רמב״ם זאגט אזוי… ניין, וועגן די בשורה הלכה.
ער איז זייער וואריד אז אונזער לוח גייט לויט א שקר, לויט עפעס וואס איז א טעות, און ער איז מורא׳דיג באזארגט. דער חזון איש איז געווען מורא׳דיג באזארגט צו זאגן אז די חכמים האבן עפעס נישט געוואוסט, אפילו א סייענט וואס מ׳ווייסט קלאר, אפילו די זאכן וואס מ׳ווייסט, אפילו ס׳איז דא די גמרא אין פסחים. ער איז געווען זייער קעגן דעם, ממילא האט ער אויסגעטראכט אלע מיני הלכות למשה בן סיני׳ס מיט זאכן.
אבער ער ברענגט דאס אזא נישט. רבי אשר, קשיא שלמה, וידע דתקופת שמואל בכלל התורה. זעסט די שטיקל פון ניתנו בן סיני, דתנהג בהם במה שמועם, לנקש לעדים גייט מען נישט דאס. סאו לגבי וואס פירט מען זיך מיט תקופת שמואל?
בקיצור, ס׳איז נישט… ס׳איז זייער נישט… נישט קלאר, ווייל די גאנצע נפקא מינה פון תקופת שמואל איז לגבי קידוש החמה.
די פראבלעם פון קידוש החמה (ברכת החמה)
וואס איז דער פוינט פון ברכת החמה?
אויב מ׳וויל שוין טרעפן א הלכה׳דיגע חילוק, ווייל די אפאזיט, תקופת שמואל איז נאר… פארוואס האט מען געמאכט תקופות? צו וויסן קידוש החמה? סיריעסלי? ס׳האט נישט קיין סענס. תקופות זאל מען וויסן ווען די יאר גייט זיין.
ניין, ניין, ניין, אויסער די יערליכע מעגל, האט די זון נאך אן אנדערע מעגל? נישט פון צפון צדיק… ניין, אן אנדערע מעגל איז נאר א חשבון. די כ״ח איז נאר… אויב איך פארשטיי ריכטיג, ס׳טוט נישט גארנישט. די זון טוישט זיך גארנישט. די איינציגע זאך וואס טוישט זיך איז אז אונז… אגען, די אלע חשבונות וואס איז דאך וויאזוי מ׳איז מענטשט, אנדערע… אנדערע מגלים איינס צום צווייכל, רייט?
וואס איז די תקופת החמה? רייט, נישט חמה לגבי לבנה. וואס האבן מיר געלערנט? ברכת החמה איז פשוט די זון מיט די טעג פון די וואך. דאס איז אלע ער איז. איך ווייס נישט וואס איז דא פוינט דערפון.
יעדע אכט און ניינציג יאר הייבט זיך אן די ניסן אין די זעלבע, נישט נאר די זעלבע טאג, אין די זעלבע טאג און אין די זעלבע שעה, ווי ס׳האט זיך אנגעהויבן א שבת מברשת לויט די חשבון וואס אונז האבן אויך געטראכט. וואס איז די פוינט? איך האב נישט קיין אנונג. ס׳איז פעיק. איך ווייס נישט.
ברכת החמה איז א מענטשליכע אויסטרעפעניש
ס׳איז זייער אינטערעסאנט, ווייל וואס איז דא צו זען? אקעי, אפשר די ברכה איז געמאכט אויף דאס וואס מ׳זאל קענען מאכן חשבונות. ס׳איז פשוטא. ס׳איז פשוטא א מענטשליכע אויסטרעפט וואס מ׳האט געטראפן. יא, ס׳איז א… מ׳לייגט צו אלע מיני יראתים זאלן מאכן א מצה.
אה, דו וואלסט געוואלט מאכן יענע ברכה? אקעי, מעשה בראשית גייט מיט א סדר, מיט א חשבון. אבער מ׳קען… די זון טוט נישט גארנישט אמת׳דיג אין יענע ברכה.
תקופת רב אדא – חשבון אחר לשנת החמה
סיום פרק ט׳ – תקופת שמואל
Speaker 1: סך הכל אז די טעג פון די וואך שטימען מיט די זעלבע… ווייל מ׳זאגט נאך די חשבון, ס׳איז דאך דא פיר מאל זיבן. דאס איז די גאנצע חשבון. I don’t know why that’s so interesting.
ס׳מאכט נישט קיין סענס אז צו זאגן אז וועגן דעם האט שמואל געמאכט די חשבון, ער האט געמאכט די חשבון וועגן די חשבון וועגן אסטראנאמיע, און ס׳איז געווען אביסל ראנג. וואס איז שלעכט אז ס׳איז אביסל ראנג?
דער אנדערער מענטש איז מערך אויך וועגן די אנדערע זאך וואס איך האב נישט גערעדט טאקע וועגן די חשבון פון די עיגול ומרובה, און די חשבון פון פ״א, וואס שטייט אין די גמרא אז ס׳איז איינס צו דריי און ס׳איז אביסל מער. און ער זאגט אז ס׳איז טאקע דעמאלטס וואס מ׳האט אזוי געמיינט. וואס ווילסטו פון אונז? לכאורה איז ער גערעכט, און ס׳איז נישט קיין פראבלעם.
ניין, מ׳דארף נישט צו זיין נארישער. איך האב נישט אזוי נוהג צו זיין נארישער ווי די סטאנדארד. מ׳דארף זיין בערך די זעלבע. דו דארפסט זיין יעדע חכם פון נחלוקת ישראל, דו ביסט א בקי אין הלכה, אין קבלה, דו דארפסט אויך זיין אן אסטרעלאם, ס׳איז דאך נישט מעגליך, ס׳איז דאך למעלה מדרך הטבע.
מ׳דארף נחלוקת וועלן, ס׳איז נישט קיין פרסל. פארקערט, אזוי ווי דער רמב״ם זאגט, נחלקו חכמי ישראל וגם נחלקו חכמי אומות העולם. מסתמא, דער חכם וואס האט געהאלטן אזוי, האט געזען די ראיות פון יענער וואס זאגט אזוי, און נו, ס׳איז אים געפאלן, דער צווייטער איז פונקט פארקערט. ס׳איז נישט אז עקסטערע, פארשטייסטו זיך צו זאגן, ס׳איז נאטינג אינטרעסטינג יער. אקעי, שוין.
דאס איז עד כאן וואס איך האב פארשטאנען ביז דערווייל, די נושא פון די תקופות. און שוין. וואס אונז רופן תקופות, פשוט די פערטלעך פון די, ווען די זון איז די לענגסטע, די קערסטע, וכדומה, אזוי ווי דו האסט געזאגט. שוין.
פארוואס איז עס אזוי אינטערעסאנט צו וויסן וועלכע טאג אין די וואך די זאכן קען זיין? דאס האב איך נישט פארשטאנען נאך אלץ נישט. אבער דאס איז אלע חשבונות פון פרק ט׳. זיי זענען מער ווייניגער נאר אויף דאס.
נאכדעם איז דא פרק י׳, און נאך איין פרק וואס איז פשוט. נאכדעם, פרק י״א הייבט זיך אן די אמת׳דיגע אסטראנאמיע. אויב דו ווילסט, קען מען עס לערנען. יא. אקעי.
פרק י׳ – שנת החמה לפי חשבון אחר
הלכה א: שנת החמה למי שיאמר שהיא פחות מרביע
Speaker 1: פרק י׳, לאמיר לערנען. אקעי? שנת החמה, וואס איז דא?
Speaker 2: האסט א הרהור? וואס איז די דיבורים דא? חשבון אחר לשנת החמה.
Speaker 1: אה, די אמת׳ע, די ריכטיגע. פריער האט מען גערעדט תקופת שמואל, יעצט רעדט מען א מער ריכטיגע תקופה. דער ראב״ד רופט עס נישט תקופת ראב״ד. די ראב״ד איז סתם אן אויסגעטראפענע זאך. ס׳איז נישט קיין קלארע… דער רמב״ם זאגט שוין דארט, איך ווייס נישט.
Speaker 2: יא, ס׳איז א ברייתא המובא בראשונים, איך ווייס.
Speaker 1: אקעי, זה שואל מרן… ניין, סארי, איך בין אין די ראנג פלאץ. שנת החמה, איך בין געגאנגען אין די ראנג פלאץ. נו, וואו איז מיין… נישט דא? ניין, נישט גוט.
וואס איז די גרויסע מעלה פון וויסן די זאכן, צו מחשב זיין תקופות ומזלות? פשוט צו וויסן ווען ווי מ׳האלט אין די יאר. אפשר קען מען זאגן היינט אז א… “כי חכמתכם”, ווער ס׳האט א גוטן זייגער פארשטייט גוט. ס׳איז אזא ביסל הנהגה מושכלת פון א מענטש, אז ער קען זיך רעכנען מיט די צייט, עפעס אזוי, איך ווייס נישט.
אקעי, פרק ח׳, י׳. שנת החמה למי שיאמר שהיא פחות מרביע מחכמי ישראל. וואס? ס׳איז אינטערעסאנט, ס׳איז דא דארט שוין, למי מחכמי ישראל שיאמר, יא? וואס מיינט ער? אז ס׳איז ווייניגער ווי א רביע היום?
Speaker 2: רביע מיינט 365 ורביע.
Speaker 1: אבער די חכמים פריער, אז ישנם חכמי ישראל וואס זאגן אז ס׳איז רביע, איז אן שיעור פחות מרביע. אקעי, סאו דער וואס זאגט אז ס׳איז פחות מרביע, זאגט ער וואס? אזוי ווי א פערטל פון די חכמי ישראל׳ס היינט. לומר, ער וועט אויך זאגן אז די לענג פון א יאר איז שלש מאות וחמשה… וואס איז די פחות מרביע? דעטס וואס ער וויל נאר זאגן, וואס איז די פחות מרביע?
ס׳איז 365, חמש שעות, תשע״ו, וט׳ מאות וע׳ חלקים? וואס איז א רגע? א נייע זאך, האסטו קיינמאל נישט געהערט דערפון? א רגע.
Speaker 2: ניין, רגע הוא אחד משבעה ושבעים בחלק. איך ווייס.
Speaker 1: 5? איך דארף מאכן נומערס. 997? און 48, רגע? וואס דאס איז א 67’טע אויף… 900 חלקים, געדענקט מען נישט שוין וויפיל ס׳איז. וויפיל חלקים איז דא אין א שעה?
Speaker 2: 800.
Speaker 1: 800. אה, ס׳איז בערך א האלבע שעה. וואטעווער.
דיסקוסיע: דער חילוק צווישן די צוויי חשבונות
Speaker 1: לויט דעם חשבון קומט אויס דער חשבון אנדערש. ער גייט נישט אויסרעכענען די חשבונות פון די מחזור פון די לבנה אין די זון לויט דעם חשבון. קומט אויס לויט דעם חשבון, תוספת שנת החמה שנת הלבנה איז נישט עלף טעג, נאר… עשרה ימים ואחרית עשרה ומרוב עכד עשרה חלק, ושמונה ועלבעים ברענגט ער אנדערע. סימן ל״ה י״ד כ״א ק״א מ״ח.
ווי איז פריער געשטאנען תוספת שנת החמה שנת הלבנה? איך געדענק נישט.
Speaker 2: ער האט געהאלט אן אנדערע נאמבער.
Speaker 1: יא, דאס איז לכאורה אין פרק. פרק ו׳, זייער ווי האט מען געלערנט די חשבון פון ניינצן יאר? אפשר זאגט, ו׳ אן אנדערע? יא. פרק ו׳? פרק ו׳ סי״פ אדער וואס? ניין, פארוואס? ס׳בלייבט… ניין, דאס רעדט נישט וועגן דעם. ווי איז געשטאנען דער… ער זאגט נישט ווי ס׳איז געשטאנען. שוין מר, עס איז שוין נישט א לבנה. וועם טוען מיר בעט עס?
אין שנת החמי, שלש מת ושחן וששעה. ס׳קומט אויס שפע שעה ימים ואחת ושעה, מסייעים וארבעה חלקים, right? דאס איז די נאמבער לויט די חשבון וואס מ׳האט גערעדט פריער פון א פערטל טאג. און לויט וואס אונז לערנען, right? 11 days, 21 hours, און 12:4. תרצה, ס׳איז דא טויזנט און אכציג. ס׳איז דא טויזנט און אכציג חלקים אין א שעה. איך מאך א טעות. טויזנט און אכציג.
און דא, לויט דעם חשבון איז וויפיל? איז וויפיל איז דאס? 10 days and 21 hours. 10 days, 21 hours, and 121 out of 1080. 48 out of 67, שטימט? ס׳איז ווייניגער, right? ס׳איז קורצער אביסל פון די יענע. יענע איז געווען ר״ד חלקים אין די ענד, און דאס איז 121 חלקים. דאס איז די עיקר׳דיגע חלקים. דא שטייט 47, דא שטייט 48, קען זיין אין די ענד. יא, 48.
Speaker 2: וואס די ברוין?
Speaker 1: יא, יא. ניין, נישט די פאריער. די פאריער האט ער צוגעלייגט דא די רגעים. די רגעים איז נישט געווען פריער. פריער איז נאר געווען די נושא פון ווי לאנג ס׳איז די שנת החמה, וואס דאס איז געווען 21 און 204, right? די ספר שנת החמה און שנת לבנה. שטימט? יא. איז א חילוק דא? דא שטייט וויפיל חלקים איז עס? ביידע איז עס 21 שעה, right? שטימט?
ס׳איז נאר א חילוק פון בערך הונדערט חלקים. דא האט עס צוויי הונדערט. פיר חלקים, דא איז הונדערט מיט… פיר סאך חלקים, נא? הונדערט מיט איין און צוואנציג חלקים, אקעי? שטימט? בערך א חילוק פון אכציג חלקים, מיט נאך רגעים מיט זאכן.
און לויט דעם איז עס אביסל קורצער, דאס איז דער חילוק. מ׳האט געכאפט אז לויט די צווייטע תקופה, דער שיטת רבי אדער הנקרא, דער שיטת רבי אדער, איז דער יאר אביסל קורצער.
דער גרויסער מעלה פון דעם חשבון – קיין תוספת אין 19 יאר
Speaker 1: קומט אויס, לויט דעם חשבון איז נישטא קיין תוספת אין די ניינצן יאר. די ניינצן יאר שטימט פונקטליך. און מ׳מאכט זיבן שנים עברות אין ניינצן יאר, קומט אויס פונקטליך די אנדערע קומט א תוספת, פון בערך הונדערט חלקים.
וואס האט מען געזאגט אז ס׳בלייבט עפעס איבער נאך יעדע יאר, א שעה מיט עפעס, און נאך יעדע ניינצן יאר בלייבט איבער? דארף דעם חשבון בלייבט נישט גארנישט איבער, ס׳איז אויף דעם איין ריזען פארוואס איז א בעסערע חשבון, רייט?
און לויט דעם חשבון אויך איז דא אנדערע נומבערס צווישן די תקופות, ווייל ס׳איז דאך קלענער די נומבערס. ממילא, צווישן איין תקופה איז נישט 91 טעג און וואטעווער ס׳איז געווען דארט, נאר 91 טעג און זיבן שעה׳ס עגזעקטלי, רייט? שטימט? נאר 91 טעג מיט… מיט… יא? און דער חשבון פון צווישן די תקופה און די תקופה איז אויך אן אנדערע נומבער. 91 דעיס… און 7 hours, and 519 חלקים, and also רגעים, 31 רגעים.
זעסטו דאך אז פארוואס דער חשבון איז מער קאמפליקירט, דארף מען רגעים אויך, אמת? רייט? פארוואס איז מער קאמפליקירט.
הלכה ב: די זעלבע חשבון לויט דעם נייעם סיסטעם
Speaker 1: אקעי, צו אונז לויט דעם חשבון איז די זעלבע זאך. לויט דעם חשבון וועסטו וויסן ווען איין תקופה וועסטו רעכנען פון דעם, וועסטו וויסן די זעלבע זאך, אזוי ווי מ׳האט געמאכט אין די פריערדיגע חשבון. פון דא רעכנסטו די נאמבער פון טעג, קומסטו אן צו די נעקסטע תקופה. שטימט.
און נאך א זאך, לויט דעם חשבון, ס׳איז עפעס אנדערש. פון סאם ריזען, די ערשטע מולד רעכנט מען אויך אנדערש. די ערשטע תקופה רעכנט מען אויך אנדערש. פריער געדענקסטו האבן מיר געזאגט אז די ערשטע תקופה איז געווען בערך זיבן טעג פאר די ערשטע מולד.
לויט דעם חשבון זאגט מען אנדערש, אז די תקופת ניסן, לויט דעם חשבון, איז געווען די ערשטע יאר, קודם וועלט ניסן, די ששה שעות ושש מאות שנים ושש מאות, און שני פארוואס ווייניגער? ווייל די ריזען פארוואס מ׳האט געמאכט די חשבון אזוי דעמאלטס וואלטס געהאט צופיל איבריגע… דאס איז עפעס די ריזען. רבחינו לעולם, לכל שעה אין די שורש קומט.