משה רבינו צפה מראש את שכחת התורה והבטיח לחזור להחיותה
📖 מקורות לשיעור לחץ לפתיחה
YI אידיש לחץ לפתיחה
סיכום השיעור 📋
א פילאזאפישער איבערבליק: די גרעניצן פון דער מענטשליכער נאטור, דער אמת׳ער באדייט פון מסורה, און דער סוד פון נצחיות התורה
—
1. הקדמה און די צוויי יסודות׳דיגע קשיות
> [זייטיגער שמועס: “שלעכטע ימים טובים” און כיתתיות]
> פאר חנוכה זענען דא צוויי ימים טובים – י״ט כסלו (ליובאוויטש) און כ״א כסלו (סאטמאר) – וואס ווערן באצייכנט אלס “מועדים שאינם טובים” (שלעכטע ימים טובים), באזירט אויף א נביא און א מדרש. דער גדר פון אן אמת׳ן אידישן יום טוב איז אז ער געהערט צו *אלע* אידן (“בבוא כל ישראל לראות”). א יום טוב וואס איז געמאכט נאר פאר איין גרופע אידן – און בפרט ווען עס איז געשטעלט קעגן אנדערע אידן – איז נישט נאר א שלעכטער יום טוב, נאר עס איז “מינות” (כיתתיות, פלגנות, אדער קולטיזם). עס שאפט א מצב וואו מען צעטיילט זיך אויף “סאטמארער” אדער “ליובאוויטשער” אנשטאט פשוט “איד”. *(דאס איז א טעמע פאר אן אנדערן שמועס, און פון דא גייט מען אריבער צום הויפט-ענין).*
א. די ערשטע קשיא: וואס האבן די חשמונאים אויפגעטוהן אויב זיי זענען אליין קאליע געווארן?
וואס פייערט מען אזוי שטארק דעם זיג פון די חשמונאים אויף חנוכה, ווען למעשה האט זיך זייער מלכות נישט געהאלטן?
* בגשמיות: עס האט נאר אנגעהאלטן בערך אכציג יאר (ביז פאמפיי און די רוימער האבן עס איבערגענומען), אדער לכל היותר צוויי הונדערט יאר ביז׳ן חורבן בית שני (לויט׳ן רמב״ם).
* ברוחניות: די שפעטערדיגע חשמונאים (און מלכות הורדוס) זענען אליין נישט געווען קיין צדיקים, און אין דעם דריטן דור זענען זיי אליין געווארן העלעניסטיש און האבן געטראגן גויאישע נעמען.
> [זייטיגער שמועס 1: קעגן דער “קולטור-מלחמה” טעאריע]
> די מלחמה פון חנוכה איז נישט געווען קיין “קולטור-מלחמה” (Culture War), נאר א מלחמה איבער גזירות השמד כדי מען זאל קענען טוהן מצוות. מתיוונים זענען געווען מענטשן וואס האבן נישט געהאלטן קיין מצוות.
>
> [זייטיגער שמועס 2: קריטיק אויף משגיחים]
> די גאנצע קשיא קומט נאר ארויס ווייל משגיחים אין ישיבות זאגן נארישע דרשות און מאכן חנוכה פאר א מלחמה צווישן די “מתמידים” און די “בטלנים” וואס שפילן קארטן. מען פארגעסט דעם פשוט׳ן היסטארישן פשט אז בשעת דער מלחמה זענען די חשמונאים געווען די צדיקים (“טהורים”) קעגן די רשעים (“טמאים”), אפילו אויב שפעטער זענען זיי קאליע געווארן.
>
> [זייטיגער שמועס 3: וועגן גויאישע נעמען]
> אויף דער טענה אז די שפעטערדיגע חשמונאים האבן געהאט גריכישע נעמען, זאגט שוין די גמרא אז “רוב ישראל שבחוץ לארץ שמותיהן כשמות גוים” – האבן גויאישע נעמען איז בכלל נישט קיין ראיה צו העלעניזם.
ב. די צווייטע קשיא: דער צאנזער רב און ירושה ביי רבי׳שע הויפן
* דער הינטערגרונט: אין א באוואוסטער תשובה (אין דברי חיים, חושן משפט) וועגן דער סטרעטינער מחלוקת (ווי אויך ביי די פשעווארסקער רבי׳ס און אין דער שבועות-תורה פון רבי מאיר יהודה), ווערט שטארק געהאקט קעגן דעם באגריף פון “ירושת שררה” ביי חסידישע רבי׳ס. דער צאנזער רב ברענגט א ראיה אז ביים מעזריטשער מגיד און ביים רבי׳ן ר׳ אלימלך האבן די קינדער נישט גע׳ירשנ׳ט די רבי׳סטעווע, ווייל א צדיק איז אן אייגנארטיגע זאך און חסידים דארפן גיין צו וועמען זיי ווילן.
* די קשיא: דער צאנזער רב אליין (וועמענ׳ס טאטע איז נישט געווען קיין רבי) האט געהאט א הויכן אידעאל, אבער למעשה האבן אלע זיינע קינדער (רבי אהרן אין צאנז, דער שינאווא רב, ר׳ שלום אליעזר, ר׳ ישעי׳ א.א.וו.) יא גע׳ירשנ׳ט זיין פאזיציע און זיינע חסידים, און זייער גאנצער יחוס איז געווען אז זיי זענען “דעם צאנזער רב׳ס קינדער”. ער האט אפילו געשריבן א בריוו אז מען זאל שטיצן זיינע קינדער מיט געלט.
* א קליינער חילוק (און די אפווארפונג דערפון): הגם מען קען טעכניש מתרץ זיין אז אין צאנז איז עס געווען א “רבנות” שטעלע (וואס גייט יא בירושה) און נישט בלויז א רבי׳סטעווע – א תירוץ וואס דער סטרעטינער האט נישט געהאט (און דער צאנזער רב האט אפגעווארפן זיין טענה אז ער זיצט אויבן-אן אין בית המדרש) – איז עס אבער קלאר אז למעשה האבן דעם צאנזער רב׳ס קינדער גע׳ירשנ׳ט די חסידות פונקט ווי די סיסטעם קעגן וועלכער ער האט געשריבן.
ג. דער צוזאמענבונד פון ביידע קשיות
ביידע קשיות זענען בעצם די זעלבע קשיא – א קשיא פון היפאקריסי און אן אידעאל וואס ווערט צעבראכן דורך די אייגענע קינדער:
1. די חשמונאים האבן געקעמפט קעגן די יוונים, און צום סוף זענען זייערע אייניקלעך אליין געווארן ווי די יוונים (“מה הועילו החשמונאים”).
2. דער צאנזער רב האט געקעמפט קעגן דער סיסטעם פון “רבי׳שע אייניקלעך”, און צום סוף זענען זיינע אייגענע קינדער און אייניקלעך געווארן רבי׳ס נאר צוליב זייער טאטן.
אויפ׳ן פשוט׳ן שטח איז דאס א נארישע קשיא (א קשיא פאר קינדער, נישט פאר דערוואקסענע), אבער עס ליגט אויך א טיפערע תורה דערין דורך לערנען פרקי אבות.
—
2. די פילאזאפישע פארטיידיגונג פון צביעות (היפאקריסי)
מענטשן טענה׳ן אז די קשיא אויפ׳ן צאנזער רב איז א גוטע קשיא, ווייל עס איז א “קשיא אויף א מעשה” – עס ווייזט אז דער מענטש איז א “פאוני” (פאלשער מענטש) און א היפאקריט, ווייל ער זאגט איין זאך און טוט א צווייטע.
> [זייטיגע באמערקונג: די קנאות פון אנטי-קנאים]
> מענטשן האבן פיינט קנאים וואס זעען אלעס שווארץ, אבער ווען עס קומט צו זייערע אייגענע ענינים און קריטיק אויף אנדערע, ווערן זיי אליין משונה׳דיגע קנאים וואס קענען נישט פארשטיין אז א מענטש האט א שוואכקייט.
אבער אין אמת׳ן איז צביעות נישט קיין “קשיא” וואס פרעגט אפ אן אידעאל, צוליב עטליכע סיבות:
א. שטרעבונג (אספיראציע) קעגן גראבקייט
רוב זאכן וואס מיר רעדן זענען א שטרעבונג (aspirational). איז דען בעסער צו זיין א גראדער שקרן אדער א קאנסיסטענטער שייגעץ וואס זאגט “אלעס איז פאלש, לאמיר אלע זיין גראבע יונגען”?
> [זייטיגע אילוסטראציע 1: פערזענליכער ביישפיל וועגן וואג]
> א מענטש קען געבן א שיעור קעגן זיין א בעל תאוה און וועגן אפהיטן די וואג, כאטש מען זעט אויף אים אז ער פאלגט עס נאכנישט. טאר ער דעריבער נישט זאגן דעם שיעור? פארקערט, אפשר וועט עס העלפן (“לוי ואולי”), און אן דעם שיעור וואלט ער אפשר געווען א צוויי מאל גרעסערער פרעסער.
>
> [זייטיגע אילוסטראציע 2: ר׳ מיילך בידערמאנ׳ס ווארט]
> א “פאלשער ערליכער איד” איז אסאך בעסער ווי אן “ערליכער (אמת׳ער) שייגעץ”.
ב. די תועלת פון זאגן מוסר (“קורה מבין עיניך”)
אויף דער טענה אז מען טאר נישט זאגן קיין מוסר פאר א צווייטן אויב מען האלט אליין נישט דארט, און יעדער זאל נאר רעדן צו זיך אליין – דער ענטפער איז אז צביעות איז די מענטשליכע נאטור (the human condition). אויב קיינער וועט נישט טארן רעדן ווייל יעדער האט א “קורה מבין עיניך”, וועט די וועלט זיין בעסער? (ווי ר׳ נחמנ׳ס ווארט אויף אלול).
דער באגריף פון “וואט-אבאוט-איזם” (Whataboutism) העלפט קיינעם נישט. פארקערט, זאל איינער שרייען אויפ׳ן צווייטן ווען ער טוט אן עבירה, און יענער זאל שרייען צוריק. אויב איין מאל פון פופציג וועט מען זיך פארשעמען און זיך צוריקהאלטן, האט דאס באשעמען אויפגעטוהן (אפילו ווען מען האקט פריוואט אויף אנדערע פאר זאכן וואס מען טוט אליין אויך).
ג. דער חילוק צווישן א “טענה” און א “קשיא”
ווען מען ווייזט אויף איינעמ׳ס צביעות, איז עס א גוטע *טענה* אויפ׳ן מענטש (אז ער איז שוואך אדער פארהוילט זיינע חסרונות דורכ׳ן שרייען אויף אנדערע), אבער עס איז נישט קיין *קשיא* וואס ווארפט אום זיין פריערדיגע טענה (דעם אידעאל).
די קריטיקער ניצן א פארקרימטע לאגיק: “דו האקסט קעגן שקצים אדער קעגן יחוס, און דו טוסט עס אליין – ממילא איז די מסקנא אז מיר זאלן אלע לכתחילה זיין שקצים און גיין נאך יחוס!” דאס איז אן אומזיניגע מסקנא. די ריכטיגע מסקנא דארף זיין אז ביידע דארפן פראבירן זיך צו בעסערן.
—
3. דער צייט-גרעניץ פון מענטשליכע אינסטיטוציעס און אויפטוען
ביי דער ערשטער קשיא (דער צאנזער רב) האט מען אפגעפרעגט דעם *מענטש* (אז ער האלט נישט ביי זיינע ווערטער). אבער ביי דער צווייטער קשיא (די חשמונאים) פרעגט מען אפ דעם עצם *אויפטו*: איר האט געמאכט א רעוואלוציע צו זיין ערליכע אידן, און הונדערט יאר שפעטער (דריי-פיר דורות) איז גארנישט געבליבן דערפון – קומט אויס אז זיי האבן גארנישט אויפגעטוהן!
א. קיין שום מענטשליכע אינסטיטוציע האלט נישט אן
עצם דאס וואס מענטשן פרעגן אזא קשיא איז זייער מאדנע. עס עקזיסטירט נישט קיין שום מענטשליכע זאך אדער אינסטיטוציע וואס האלט זיך אין איר אריגינעלער פארעם פאר אכציג אדער הונדערט יאר. אויב עס האלט צוויי דורות איז עס א נס.
> [זייטיגע היסטארישע ביישפילן: אמעריקע]
> אויב מען ברענגט אמעריקע אלס ביישפיל פון א זאך וואס האט אנגעהאלטן, ווייזן די היסטארישע פאקטן פארקערט:
> * די פריערדיגע “ארטיקלען פון קאנפעדעראציע” זענען שנעל בטל געווארן.
> * די אמעריקאנער קאנסטיטוציע האט זיך געביטן נאך זיבן יאר (פונעם יאר 1793 ביז 1801), ווען דאס העכסטע געריכט (סופרים קאורט) האט באשלאסן אז זיי קענען דיקטירן זאכן וואס שטייען נישט אין דער קאנסטיטוציע.
> * דערנאך איז געקומען דער בירגער-קריג (סיוויל וואר) וואס האט אלעס איבערגעקערט.
> * שפעטער האט פרעזידענט רוזוועלט (FDR) און דאס “ווארען געריכט” אויסגעטראכט אן אינגאנצן נייע סיסטעם פאר דער רעגירונג. דער נאמען “אמעריקע” איז געבליבן, אבער די זאך אליין האט זיך אינגאנצן געטוישט.
>
> [זייטיגע ביישפילן: חסידישע הויפן]
> בעלזא, גער, סאטמאר – זיי האלטן דעם זעלבן נאמען, אבער זיי זענען אינגאנצן אנדערש ווי מיט פופציג יאר צוריק. *(אויף דער הערה אז אין סאטמאר רירט מען נאך אלץ נישט די בארד, איז דאס בלויז אן אבסעסיע מיט געוויסע קלייניגקייטן).*
* ביישפילן פון תנ״ך: לויט דער היסטאריע אין תנ״ך (ספר מלכים), האבן די אידן זיך געהאלטן ערליך העכסטנס צוויי און א האלב דורות נאכאנאנד (משה, יהושע, און די זקנים נאך יהושע; אדער דוד און שלמה).
* דער ביישפיל פון משה רבינו: משה רבינו האט געפירט א ריזן קאמף קעגן עבודה זרה, פרעה, און די געצקעס פון מצרים. און פונדעסטוועגן האט זיין אייגן אייניקל (יהונתן בן גרשום בן משה) געהאט אן עבודה-זרה הויז! לויט דער לאגיק פון די קריטיקער אויף די חשמונאים, וואלט מען געדארפט זאגן אז משה רבינו׳ס גאנצער קאמף איז אויך געווען ארויסגעווארפענע צייט (futile).
ב. דער משל פונעם אינזשעניר
מענטשליכע אויפטוען האבן א נאטירליכן צייט-גרעניץ. אויב א מנהיג האט געמאכט א גאנצן דור פאר וואוילע מענטשן (“ויעבדו ישראל את ה׳ כל ימי יהושע”), איז עס א געוואלדיגער אויפטו. אפפרעגן א מנהיג ווייל דער קומענדיגער דור איז שוין נישט געווען אויף דער זעלבער מדרגה, איז פונקט ווי אפצופרעגן אן אינזשעניר און אים רופן א שקרן ווייל דאס הויז אדער די בריק וואס ער האט געבויט איז איינגעפאלן נאך הונדערט יאר.
> [זייטיגע אפווייכונג: דער בעלזער רב און סאטמאר]
> אויב א מנהיג זאגט בפירוש אז זיין זאך וועט אנהאלטן ביז משיח וועט קומען (אזוי ווי דער ערשטער בעלזער רב האט געזאגט אז בעלז וועט בלייבן א ווינקל ביז משיח׳ס טעג), דעמאלט איז טאקע דא א קשיא וואס ער האט געמיינט. דער סאטמארער רבי האט עס פארענטפערט מיט׳ן זאגן אז “מיר (סאטמאר) זענען דער המשך פון בעלז”. אבער די פשוט׳ערע תירוצים זענען אז דער בעלזער רב האט באמת געמיינט אז משיח גייט קומען באלד אינעם קומענדיגן יאר, אדער (אויף א וויציגן אופן, “פרעג ר׳ אורי”) אז משיח איז טאקע שוין געקומען און מיר ווייסן נאר נישט דערפון.
—
4. פאנטאזיע קעגן מציאות: וויאזוי צו פלאנירן אויף דער מענטשליכער נאטור
א. דער שורש פון די קשיות: דמיונות וועגן דעם מענטש
די אלע קשיות נעמען זיך פון פאנטאסטישע דמיונות וועגן דעם וואס מענטשן זענען בכח צו טוהן. אין תנ״ך זעט מען אז יעדן צווייטן דור גייט מען צוריק צום זעלבן מצב (חוזר חלילה). אינעם אייגענעם לעבן זעט מען אויך אז א מענטש קען זיך פארנעמען אין ישיבה מיט צוואנציג יאר צוריק אויפצוהערן רעדן שטותים און לשון הרע ביים לערנען, און ער נעמט זיך עס נאך אלץ פאר יעדעס יאר ראש השנה און יום כיפור, און ביז חנוכה איז עס שוין פארגעסן.
מצד “עבודה” קען מען זאגן אז דאס לעבן איז אן אייביגע מלחמה, אבער מצד “טבע” (מענטשליכע נאטור) לערנט מען זיך פשוט אז אזוי ארבעט דער מענטש. א מענטש וואס ווערט נאך אלץ איבערראשט דערפון נאך צוואנציג יאר, פארשטייט נישט די פשוט׳ע מציאות.
ב. פלאנירן פאר׳ן יחיד און פאר׳ן כלל
* פאר׳ן יחיד: א בחור פון פופצן יאר קען נאך גלייבן אז א קבלה פון ראש השנה וועט אנהאלטן פון זיך אליין. אבער איינער פון פינף און צוואנציג יאר וואס איז ערנסט, מוז אריינרעכענען אין זיין פלאן וואס ער גייט טוהן א וואך נאך שמיני עצרת ווען די התלהבות גייט אראפ. אנשטאט צו לעבן אין דמיון, דארף מען זיך שטעלן “דערמאנונגען” אויף צוויי חדשים שפעטער, אדער נאך בעסער: טוהן אן אקט וואס צווינגט דעם מענטש צו בלייבן אין דעם נייעם מצב (ווי דער רמב״ם אין הלכות תשובה ברענגט דעם ענין פון “משנה מקומו” – טוישן דאס ארט, אזוי אז מען איז שוין פיזיש אין אן אנדער מציאות און מען דארף זיך נישט פארלאזן אויף כסדר׳דיגער תשובה).
* פאר׳ן כלל (דער פלאן פון משה רבינו): א מנהיג וואס וויל מאכן כלל ישראל תשובה טוהן און האט נישט קיין פלאן פאר וואס עס וועט זיין ווען די התלהבות וועט זיך אויסוועפן, איז א געלעכטער. משה רבינו איז נישט געווען קיין פאנטאזיאר. ער האט געוואוסט אז די התלהבות וועט זיך נישט האלטן (נישט מער ווי פון תענית אסתר ביז פורים), און ער איז נישט געווען איבערראשט אז זיין אייניקל איז אוועק פון וועג. דערפאר האט ער ביים סוף פון דער תורה (נצבים, האזינו, וזאת הברכה) אויסגעשטעלט א קלארן פלאן: ער האט פאראויסגעזאגט אז דאס פאלק וועט זינדיגן (“וקם העם הזה וזנה”), גיין אין גלות, און דערנאך וועט קומען “ושבת עד ה׳ אלוקיך”.
> [תירוץ אויף דער קשיא פון בחירה]
> דער רמב״ם פרעגט וויאזוי משה האט געקענט פאראויסזאגן אז מען וועט זינדיגן, עס איז דאך קעגן בחירה? דער תירוץ איז אז דאס איז פשוט די מענטשליכע נאטור. פונקט ווי עס נעמט נישט אוועק די בחירה צו זאגן אז א ראש-השנה קבלה וועט אויסגיין נאך שמיני עצרת – עס איז פשוט אן אפשאצונג פון דער מציאות.
ג. וויאזוי בויעט מען עפעס וואס האלט יא אן אויף לאנגע דורות?
דער ערשטער תנאי צו בויען עפעס אויף לאנגע דורות איז נישט צו לעבן אין דמיון. עס זענען פאראן זאכן אויף דער וועלט וואס האלטן זיך יא פאר א זייער לאנגע צייט – ווי די אידישע רעליגיע, אדער די רוימישע אימפעריע (אין א געוויסן זין). דער הויפט-ציל איז נישט צו רעדן וועגן קליינע חסידישע הויפן (ווי ר׳ מאטעלע סלאנים), נאר וועגן אידישקייט און דער מענטשהייט בכלל, וואס זענען די “מאקרא-ווערסיע” פון די אלע קליינע ביישפילן.
*(אויף דער טענה אז עס איז אומזיסט צו שטודירן די היסטאריע ווייל יעדער פארשער קומט צו אנדערע מסקנות – דאס איז בלויז פוילקייט. אנשטאט נאר צו ליינען פארוואס זאכן ארבעטן נישט, דארף מען שטודירן די מענטשן וואס האבן טאקע יא אנגעהויבן באוועגונגען וואס האבן אנגעהאלטן).*
* דער קאנטראסט צווישן פאנטאזיע און רעאליזם:
1. *פאנטאזיע:* איינער וואס פאנטאזירט צו בויען א “טויזנט-יאריג רייך” (היטלער) אן אן אמת׳ן פלאן וואס שטיצט זיך אויף דער מציאות, מאכט אזעלכע שטותים אז עס האלט אפילו נישט אן פאר צען יאר.
2. *רעאליזם:* די גרינדער פון אמעריקע האבן נישט ערווארטעט אז דאס לאנד זאל אנהאלטן מער ווי פופציג יאר. דווקא ווייל זיי האבן געבויעט א פלאן אויף דער אמת׳ער מציאות (אפילו מיט פעלערן), האט עס אנגעהאלטן אסאך לענגער.
> [זייטיגע אפווייכונג: איבערגאנג פון פאליטיק צוריק צו טעאריע]
> *(נאכ׳ן אפשליסן א פריערדיגע זייטיגע טעמע וועגן א געוויסן “צעדרייטן פלאן” און פראיעקטן וואס מענטשן האבן געמאכט, ווערט קלארגעשטעלט אז דער ציל דא איז נישט אריינצוגיין אין פאליטיק אדער אין א פראקטישן שמועס, נאר זיך צוריקצוקערן צו דברי תורה און טעאריע).*
—
5. דער אמת׳ער באדייט פון “מסורה” און דער טעות פון בוכשטעבליכקייט
א. דאס פארגעסן און צוריקשטעלן דעם באדייט פון אידישקייט
אין דער הקדמה פון פרקי אבות (רבי שמואל אבן תיבונ׳ס פירוש אויפ׳ן רמב״ם) ליגט דער יסוד אז אידישקייט האט א טיפן באדייט און א טעאריע וויאזוי צו זיין א גוטער מענטש. פאר א לאנגע צייט האבן רוב מענטשן דאס נישט געוואוסט, ביז דער רמב״ם און אנדערע צדיקים האבן עס צוריק אויפגעלעבט (“שכחום וחזרו ויסדום”) דורכ׳ן מפרש זיין אלטע ספרים אויפ׳ן סמך פון פילאזאפיע און א ריכטיגן פארשטאנד פון דער רעאליטעט.
דאס האט ארויסגערופן א גרויסע שמחה ביי די חכמים פון יענער צייט (ר׳ יהונתן מלוניל, ר׳ משולם מלוניל, ר׳ יצחק דמן עכו, ר׳ משה דליאון), וועלכע האבן עס געזען ווי א פרישע מתן תורה – אז מען טוט נישט נאר מצוות, נאר מען פארשטייט אויך זייער משמעות. *(ר׳ יצחק דמן עכו רעדט טאקע אויך וועגן דעם ראב״ד און די אלע בתי מדרשות וואס זענען נתייסד געווארן מחדש אין יענעם “רענעסאנס” פונעם 12טן-13טן יארהונדערט).*
ב. די קשיא פון די סקעפטיקער אויף מסורה
מענטשן פרעגן: אויב מיר זענען מודה אז מען האט פארגעסן, און ביז היינט ווייסט מען נישט גענוי ווען שבת איז, און רש״י מיט רבינו תם האבן זיך געקריגט וויאזוי צו לייגן תפילין, און עס זענען געווען גאנצע דורות אין אשכנז פון עמי הארצים וואס האבן נישט געקענט קיין איין משנה – קומט דאך אויס אז דער גאנצער באגריף פון “מסורה” און “הלכה למשה מסיני” איז פאלש! (און צוליב דעם פרייען זיך מענטשן אפ).
ג. דער ענטפער: קאנטעקסט קעגן בוכשטעבליכקייט (ליטעראליזם)
די קשיא קומט פון א נארישן פארשטאנד פון דער רעאליטעט. וואס האט מען ערווארטעט – אז מסורה ארבעט מיט צויבער און נסים, ווי א “קאפי-פעיסט” פון דריי טויזנט יאר צוריק אן קיין שום טויש? מענטשן וואס נעמען ווערטער ווי “הלכה למשה מסיני” אינגאנצן בוכשטעבליך פארשטייען נישט דעם קאנטעקסט:
* ווען איינער זאגט אז ער האט א מסורה פון “אהרן הכהן” צו גיין א שטריימל מיט 26 שפיצן, מיינט ער נישט בוכשטעבליך אז אהרן הכהן איז אזוי געגאנגען.
* ווען א טאטע זאגט זיין זון “איך וועלגעבן א מיליאן דאלער”, מיינט ער אפשר זעקס צוקערלעך.
ווער עס מאכט א נדר אויפ׳ן סמך פון אזא בוכשטעבליכן פארשטאנד פון מסורה, מאכט א “שבועת שוא”, ווייל קיין שום נארמאלער מענטש אין בית המדרש האט עס קיינמאל נישט אזוי פארשטאנען – נאר א נער און אן עם הארץ. *(אפילו אויב איינער וויל ברענגען א ראיה פונעם רמב״ן אדער פרעגן בקיאים צי עס שטייט אזוי, כאפט ער נישט די נקודה).*
ד. וויאזוי “מסורה” ארבעט אין אונזער לעבן (זענען אלע ליגנערס?)
מענטשן שרייען אז מען מוז גיין א בארד אדער א שטריימל ווייל “אזוי איז די מסורה”. אבער איין דור צוריק איז דער אייגענער זיידע נישט געגאנגען קיין בארד (און האט אפילו נישט געוואוסט אז ס׳איז אן עבירה), אדער דער זיידע האט אליין אנגעטוהן דאס שטריימל ערשט פאר א פאר יאר צוריק צווישן איין חתונה און דער צווייטער – און דאך שרייט ער אויפ׳ן אייניקל פארוואס ער ברעכט די מסורה!
צו זאגן אז די אלע מענטשן זענען פשוט “פאוניס” (צבועים/ליגנערס) איז א פוילער און קינדישער תירוץ וואס פאסט פאר כיתה ז׳ (אין כיתה ח׳ דארף מען שוין פארשטיין אז די רעאליטעט איז מער קאמפליצירט). די מציאות איז אז די מענטשן מיינען עס באמת מיט׳ן גאנצן הארצן.
> [זייטיגע אפווייכונג: משלים פון עלטערן און קינדער]
> מענטשן רעדן נישט שטענדיג בוכשטעבליך אן צו זיין בייזוויליגע ליגנערס:
> * ווען קינדער פרעגן א טאטן וואס ער האט געטוהן אלס בעיבי, ענטפערט ער: “טאטי איז אלעמאל געווען א טאטי” (כדי זיי זאלן נישט דרייען קיין קאפ).
> * עלטערן דערציילן קינדער מעשיות וועגן דער “טוט-פערי” אדער “סאנטא קלאוז” (אדער דער אור-אלטער אידישער מנהג וואו מען פלעגט זאגן פאר קינדער אז א מלאך ווארפט צוקערלעך ווען זיי ליינען אלף-בית). עס איז א נארישקייט פאר א קינד אויפצואוואקסן און בויען א גאנץ לעבן אויף א קשיא פארוואס דער טאטע האט אים גענארט.
ה. די פונקציע פון קולטור און דער פאראדאקס פון מסורה
ווען מען קוקט מיט א וויסנשאפטליכן בליק אויף מענטשליכער קולטור און איבערגעבונג (transmission), פארשטייט מען דעם שליסל דורך א באוואוסטער חסידישער מעשה. איינער האט געפרעגט א רבי׳ן: “פארוואס גייסטו א שטריימל? אברהם אבינו איז דאך נישט געגאנגען קיין שטריימל!”
* *תירוץ א׳:* “איך ווייס נישט וואס אברהם אבינו האט געטוהן, אבער איך ווייס אז ער האט געקוקט אויף וואס דו טוסט, און ער האט געטוהן פונקט פארקערט. און איך טו די זעלבע זאך.”
* *תירוץ ב׳ (ר׳ מאיר פרעמישלאנער):* “אברהם אבינו איז טאקע יא געגאנגען א שטריימל!”
ביידע תירוצים מיינען פונקט דאס זעלבע. דער עיקר ציל פון א קולטור איז צו האלטן די גרופע אפגעזונדערט פון דער דרויסנדיגער וועלט (ווי נייע ווידעא-שפילן). יעדע זעלבסטשטענדיגע קולטור מוז האבן אירע אייגענע “משוגעת׳ן” (א שטריימל, א הוט). ווען א פרומער איד זאגט “הלכה למשה מסיני” אויף א שטריימל, מיינט ער נישט אז מען דארף פארן מיט א צייט-מאשין אדער מאכן אן “עקס-רעי” צו זען וואס משה רבינו האט געטראגן; ער קען פשוט נישט אויסדריקן דעם פילאזאפישן געדאנק אז מיר טוהן דאס היינט ווייל מיר זענען א המשך פון יענעם פאלק וואס איז געשטאנען ביי הר סיני.
נאר צוויי עקסטרעמע גרופעס נעמען אזעלכע אויסדרוקן בוכשטעבליך: 1. די אפיקורסים (OTD’s), און 2. די גאר עקסטרעם-פרומע (תמימים/נארונים). א נארמאלער מענטש שעמט זיך נישט צו טוישן זאכן יעדע וואך טראץ דעם וואס ער רעדט פון מסורה.
> [זייטיגע אפווייכונג: כאפן דעם פאדעם און דער ביישפיל פון בארא פארק]
> *(נאך א קורצן אפשטעל צו כאפן דעם פאדעם וויאזוי מען איז אריינגעקראכן אין אברהם אבינו׳ס שטריימל און צוריקצוגיין צו פרקי אבות):* אן אמת׳ע מעשה ווייזט ווי קולטור טוישט זיך: מיט פופציג יאר צוריק האט מען זיך אין בארא פארק געשעמט צו גיין מיט א שטריימל אין גאס, און היינט שעמט מען זיך צו גיין אן א שטריימל. מענטשן ווייסן אז זאכן טוישן זיך, אפילו ווען זיי זאגן “מיר גייען שוין אזוי דורי דורות”.
* מסורה אלס א נאטירליכער פראצעס: מסורה איז נישט א פארפרוירענע זאך, נאר דער נאטירליכער רעזולטאט ווען א גרופע האלט זיך צוזאמען. חסידים (ווי אין ליובאוויטש אדער סקווירא) נעמען זייער מסורה (“איש מפי איש” ביז׳ן בעל התניא אדער מאור עינים) זייער ערנסט, אבער נישט בוכשטעבליך (seriously, not literally). דער זעלבער חסיד קען אין איין האלבער שעה זאגן: “מיר זענען זיבן דורות אלעס דאס זעלבע”, און באלד דערנאך: “אונזער היינטיגער רבי האט איבערגעקערט די וועלט און מחדש געווען זאכן וואס זיין זיידע האט נישט פארשטאנען”. ביידע זענען הגזמות וואס ווייזן אז קיינער מיינט נישט קיין “קארבאן קאפי”.
* דער באווייז פון רבי עקיבא: אין דער גמרא איז רבי עקיבא׳ס גאנצע שיטה געווען “הלכה למשה מסיני”, און דאך זאגט די גמרא אז ער האט ארויסגעברענגט זאכן וואס משה רבינו אליין האט נישט פארשטאנען.
—
6. דער גרויסער יסוד: “אינערהאלב די גרעניצן פון דער רעאליטעט”
יעדעס ספר וואלט געדארפט האבן א “דיסקלעימער” (תנאים) אויפ׳ן ערשטן בלאט: אלעס וואס שטייט דא איז אינערהאלב די גרעניצן פון דער רעאליטעט (within the limitations of reality).
* אין אגדתא (דער רמב״ם אויף ימות המשיח): ווען חז״ל זאגן אז אין משיח׳ס צייטן וועט א פרוי האבן קינדער יעדן טאג, איז עס א גוזמא צו זאגן אז מען וועט האבן אסאך קינדער. ווער עס נעמט עס בוכשטעבליך איז א נאר.
* אין טאג-טעגליכן לעבן: ווען א טאטע זאגט זיינע קינדער “איך בין אלט טויזנט יאר”, מיינט ער פשוט אז לגבי זיי איז ער זייער אלט.
> [זייטיגע אפווייכונג: דער אויטיסטישער תלמיד און די מלאכים]
> א מעשה מיט א תלמיד וואס האט גענומען א צייכענונג פון מלאכים בוכשטעבליך ווייזט אז א נאר פאנטאזירט זיך ווייטער זיינע נארישקייטן (אז מלאכים מאכן שטיין וכדומה).
* היינטיגע רבנישע גוזמאות: נארמאלע מענטשן פירן זיך לויט׳ן שכל הישר:
* ווען דער סאטמארער רבי זאגט אויף עפעס “יהרג ואל יעבור”, ווייסט יעדער אז ער מיינט נישט מען זאל זיך באמת לאזן הרג׳ענען.
* ווען הרב שך האט געזאגט אז דער ליובאוויטשער רבי איז אן אפיקורס, האט ער נישט געמיינט אז מען טאר נישט עסן פון זיין שחיטה (ווי הרב שך׳ס אייניקל האט אליין פארציילט).
* ווען די משנה זאגט “אין לו חלק לעולם הבא”, איז עס אויך אין דעם זעלבן גייסט.
—
7. די געזעצן פון מענטשליכער איבערגעבונג (Transmission)
כאטש מענטשן האבן בחירה און די מענטשליכע נאטור איז נישט אזוי פארשלאסן ווי די געזעצן פון פיזיק, ארבעטן מענטשן אויף א גאנץ פאראויסזעבארן (predictable) אופן. *(לכל הפחות די מענטשן וואס מיר קענען; ווער ווייסט אויב די מענטשן אין פאפוא ניו גיני ארבעטן אפשר אנדערש).*
> [זייטיגער ארויספאר: אויטיזם, מאשינען און “סטריט-סמארטס”]
> מענטשן מיט אן אויטיסטישער נטיה פארשטייען זיך אסאך בעסער מיט מאשינען ווי מיט מענטשן. דאס איז נישט ווייל מאשינען פאדערן מער חכמה, נאר פארקערט: מענטשן זענען פיל מער קאמפליצירט און פארמאגן אסאך מער “כללים”. צו זיין “סטריט-סמארט” (פארשטיין צו מענטשן) פאדערט מער חכמה און מער חשבונות ווי צו זיין “בוק-סמארט” (וויסנשאפט און מאטעמאטיק). א ראיה דערצו איז אז אן “עי-איי” (AI) קאמפיוטער דארף מאכן אסאך מער חשבונות א סעקונדע ווען ער האנדלט מיט מענטשן ווי ווען ער רעכנט מאטעמאטיק.
א. אונזערע בלינדע פלעקן אין פארשטיין מענטשן
איינע פון די הויפט-אויפגאבעס פון אמת׳ע חכמים און צדיקים איז צו פארשטיין וויאזוי מענטשן ארבעטן. אבער צוליב אונזערע אייגענע שלעכטע מדות און נגיעות, איז אונז שווער צו זען די מציאות קלאר.
* *ביישפילן:* אויב איינער דריקט א קנעפל אויף א קאמפיוטער און די סיסטעם פלאצט דריי מאל, וועט ער עס מער נישט דריקן. אבער אין שלום בית קען א מאן זאגן די זעלבע ווערטער צו זיין ווייב צען יאר נאכאנאנד כאטש יעדעס מאל מאכט עס א פיצוץ; עלטערן פאטשן קינדער כאטש זיי זעען אז עס ארבעט נישט; און א מגיד שיעור זאגט יעדעס יאר די זעלבע חיזוק-דרשה סוף זמן וואס האט קיינמאל נישט געארבעט.
ב. דער כלל: מען קען נישט איבערגעבן א זאך 100 פראצענט פונקטליך
עס איז א פעסטער כלל אין דער מענטשליכער טבע אז קיין שום תלמיד זאגט נישט נאך הונדערט פראצענט דאס וואס זיין רבי האט געזאגט, אפילו ווען ער שרייבט עס אפ. רבי׳ס וואס ווערן ברוגז אז מען זאגט זיי נאך פאלש, דריקן פשוט דאס רויטע קנעפל אויפ׳ן קאמפיוטער. אפילו אויב מען זאל טוהן ווי רבי נחמן זאגט – “אראפהאקן יעדן איינעם דעם קאפ” אז די תלמידים זאלן נאר חזר׳ן אות באות דעם “לשון הרב” – העלפט עס נישט, ווייל יעדער מאכט אנדערע קאפיעס, און חזר׳ן ווערטער אן פארשטיין איז שטותים.
דערפאר זאגט אבטליון אין פרקי אבות: “חכמים הזהרו בדבריכם”. די אחריות ליגט אויפ׳ן רבי׳ן צו נעמען אין באטראכט די באגרעניצונגען פון דער מענטשליכער מציאות (אריינגערעכנט אז דער רבי אליין קען מאכן א טעות).
ג. דער באווייז פון דברים שבכתב (ספרי תורה)
אפילו ביי דער גרינגסטער זאך צו קאפירן – א געשריבענער טעקסט (אותיות אן קיין פארשטאנד) – איז א פונקטליכע איבערגעבונג אוממעגליך:
* קיין שום ספר תורה אן א טעות: פאר דער צייט פון קאמפיוטערס, איז נישט געווען קיין איין ספר תורה אויף דער וועלט אן טעותים. אפילו די אלטע ספרי תורה וואס דער בעל שם טוב האט אין זיי געליינט, האט מען היינט געטשעקט מיט קאמפיוטערס און געטראפן פעלערן (קומט אויס אז אידן אין אלע דורות האבן געמאכט ברכות אויף טעכניש פסול׳ע ספרי תורה).
> [זייטיגער ארויספאר: היינטיגע פאטענטן פון סופרים]
> היינטיגע סופרים ניצן נייע עצות צו פארמיידן טעותים. אנשטאט א “סטענסיל” (וואס הלכה׳דיג האט מען אמאל נישט געהאלטן פאר אויסגעהאלטן), ניצט מען היינט א “לייט-באורד” (א ליכט פון אונטער׳ן קלף וואס שיינט ארויף די אותיות כדי זיי נאכצוציען – א פאטענט וואס ליובאוויטש האט אויסגעטראפן). אבער אפילו מיט דעם זענען נאך אלץ דא פלעצער וואס מען קען מאכן בעסער.
* דער “כתר ארם צובא”: דער בארימטער “כתר” פון ר׳ אהרן בן אשר – דער גרעסטער מדקדק אין דער היסטאריע וואס איז געזעסן אויף דעם ספר פופציג יאר עס צו מגיה זיין (און עס ליגט היינט אין דעם מוזעאום אין ארץ ישראל) – האט נאך אלץ דריי טעותים אין די טעמים אדער נקודות וואו ער איז נישט אויסגעהאלטן לויט זיין אייגענער שיטה! אז עס זענען נאר דא דריי טעותים איז א וואונדערליכע דערגרייכונג.
* שינויי נוסחאות: אפילו היינט זענען דא ספרי תורה מיט אנדערע אותיות (א יו״ד אין פרשת נח, אן אל״ף אין ויצא, אדער די מחלוקת אחרונים איבער “פצוע דכא” מיט אן אל״ף אדער א ה״א). אונזער היינטיגער נוסח איז בלויז א פשרה פון די אחרונים, אבער אין די צייטן פון רש״י און תוספות זענען געשטאנען גאנצע ווערטער אנדערש (ווי רש״י ברענגט “כלת משה”). ממילא שטימט נישט מיט דער מציאות צו זאגן אז אונזער ספר תורה איז “אות באות” אן קיין טויש פון משה רבינו.
ד. דער קל וחומר פון די דריי שטאפלען פון איבערגעבונג
1. דברים שבכתב: אויב ביי א געשריבענעם טעקסט איז אוממעגליך איבערצוגעבן אן טעותים –
2. דברים שבעל פה / מעשים: כל שכן וקל וחומר ביי זאכן וואס ווערן איבערגעגעבן בעל פה אדער דורך מעשים (כאטש מעשים איז גרינגער נאכצומאכן – ווי אייניקלעך אין בראזיל וואס צינדן נאך שבת-ליכט נאר ווייל זייער עלטער-באבע האט אזוי געטוהן, אן צו וויסן פארוואס – פאלן דארט אויך אריין טעותים).
3. דברים שבהבנה (פארשטאנד): און כל שכן וקל וחומר ביי זאכן וואס ליגן אין געדאנק און פארשטאנד! א רבי קען קיינמאל נישט זיין זיכער אז דער תלמיד האט פארשטאנען הונדערט פראצענט דאס וואס ער האט געוואלט איבערגעבן.
—
8. משה רבינו׳ס לייזונג: מצוות מעשיות און אנגעפלאנטע ציקלען
אויב א געדאנק קען זיך נישט איבערגעבן פונקטליך פון דור צו דור, וואס האט משה רבינו געטראכט ווען ער האט איבערגעגעבן די תורה?
א. דער חידוש פון מצוות מעשיות
משה רבינו האט גענוי געוואוסט אז בלויזע סברות און געדאנקען וועט מען נאך א פאר דורות פארגעסן אדער פארדרייען. אברהם אבינו האט דאס נאכנישט געוואוסט, אבער משה רבינו איז געקומען מיט דער גרויסער אנטדעקונג (לויט׳ן רמב״ם, דורך נבואה אדער התגלות) צו מאכן מצוות מעשיות – ווייל א פיזישער טאט האלט זיך דורכאויס די דורות.
* דער ביישפיל פון שבת און פסח: מיר היטן שבת אויפ׳ן זעלבן זיבעטן טאג ממש פון משה רבינו׳ס צייטן (אפילו ווען אידן האבן געדינט עבודה זרה האט עס נישט צעשטערט דעם טאג, און אפילו אויב דער סימבאליזם האט זיך געטוישט). דער אבסטראקטער באגריף פון “דינען דעם אייבערשטן” האט באקומען א פראקטישן אויסדרוק (א פירוש מעשי): עסן מצה אום פסח און נישט דינען קיין עבודה זרה (ווי מרקוליס אדער גיין צו די פויפסטן). דאס איז גרינג איבערצוגעבן פאר קינדער.
> [זייטיגע אפווייכונג: מנהגים ביי חסידים אלס עצה פאר א באוועגונג]
> אויב איינער וויל מאכן א באוועגונג וואס זאל בלייבן, מוז ער איינפירן א פראקטישן מנהג (מיט א כוונה דערין). דער סאטמארער רבי האט געזאגט (בשם דעם מאור עינים) אז דאס איינציגסטע וואס מיר ווייסן זיכער אז מיר טוהן פונעם בעל שם טוב איז זאגן “הודו” ערב שבת *(כאטש היסטאריש איז דאס נישט ריכטיג, ווייל אין דער בראדער קלויז האט מען עס שוין געזאגט פאר׳ן בעל שם טוב, ווי עס שטייט אין כתבים)*. אזוי אויך זענען תקיעת שופר און דער מנהג פון עסן “פארפל” פראקטישע זאכן וואס אלע חסידים האלטן אן ביז היינט.
ב. דער פלאן פון “כי ישאלך בנך”: פארגעסן און זיך צוריק דערמאנען
יעדע פאר דורות קומען מענטשן מיט א טענה אז אידישקייט איז געווארן “טרוקן”, בלויז מעשים אן א הארץ און אן א משמעות. אבער דאס איז נישט קיין עוולה – דאס איז געווען משה רבינו׳ס פלאן לכתחילה!
ער האט געוואוסט אז מען וועט פארגעסן דאס הארץ, אבער די מעשים וועלן בלייבן. דער פסוק זאגט “כי ישאלך בנך” – די קינדער וועלן טוהן די מצוות פון פסח אן צו וויסן פארוואס. דער עצם טאט וועט זיי צווינגען צו פרעגן “פארוואס עסט מען מצה?”, און דאן וועט מען זיך דערמאנען (“עבדים היינו”) און ניצן דעם אייגענעם שכל און רמזים (ווי פרקי אבות) אויסצוגעפינען דעם באדייט פונדאסניי. משה רבינו האט געפלאנט די דאזיגע ציקלען: א תקופה פון טרוקענע “ליטוואקעס”, און דערנאך קומט א “חסידישער איד” און בלאזט אריין א נייעם חיות.
—
9. דער מעטאפיזישער מהלך: פלאטאניזם, ירידת הדורות, און נצחיות התורה
א. דער אמת׳ער טייטש פון “ירידת הדורות” (אריגינאל קעגן קאפי)
דער עולם מיינט אז “ירידת הדורות” מיינט אז מענטשן ווערן ערגער און שלעכטער. דאס שטייט נישט אין דער תורה; מענטשן האבן אלעמאל די זעלבע בחירה.
דער אמת׳ער טייטש (לויט׳ן ר״ן אין דרשות הר״ן) איז א מוכרח׳דיגע מציאות מצד דעם חוק פון איבערגעבן אינפארמאציע: ווען מען מאכט א קאפי פון א קאפי (כמו א ספר תורה פון א צווייטער ספר תורה), האט די צען-טויזנטסטע קאפי בהכרח מער טעותים ווי די ערשטע – און קל וחומר ביי סברות און לימודים. מער פון דעם: אפילו א הונדערט-פראצענט פונקטליכע קאפי האט א חסרון בעצם, ווייל זי איז בלויז א קאפי (ווי “פני יהושע כפני לבנה”).
> [זייטיגע אפווייכונג: וואלטער בענדזשעמין און די “מאנא ליזע”]
> וואלטער בענדזשעמין האט געשריבן א בוך וועגן דער פראגע: פארוואס קאסט דאס אריגינעלע בילד פון דער “מאנא ליזע” א האלבן ביליאן דאלער, בשעת א פערפעקטע 3D-געדרוקטע קאפי מיט א סערטיפיקאט פונעם מוזעאום קאסט בלויז טויזנט דאלער? זענען אלע מענטשן מיסטיקער וואס גלייבן אין א “סגולה” ווייל דער מאלער האט עס אנגערירט? ניין, דער אריגינאל האט פשוט אן אייגענעם ווערט וואס א קאפי קען קיינמאל נישט האבן.
ב. פלאטאניזם (Platonism) און די תורה אין עולם האצילות
לויט פלאטא, איז אין אונזער וועלט (עולם הזה) נישטא קיין שום אריגינאל; אלעס דא איז בלויז א קאפי. (למשל, עס איז נישטא קיין פערפעקטער קרייז אויף דער וועלט; פון וואו האט אונזער מוח דעם באגריף פון א פערפעקטן קרייז? עס מוז עקזיסטירן א פערפעקטער אריגינאל אין א העכערער וועלט – אין קבלה רופט מען דאס “עולם האצילות”).
* *דער משל פון דער לבנה:* אפילו דער גלגל הלבנה איז נאר א קאפי פון דער “נשמה” (די צורה) פון דער לבנה. אויב א מענטש מאכט א בילד פון דער לבנה, איז עס שוין א קאפי פון א קאפי (און דערפאר זאגט די תורה “לא תעשון אתי” – ווייל יעדע קאפי ווערט אלץ שוואכער, ווי א קאפירעכט-פארלעצונג).
ממילא, א הונדערט-פראצענט פערפעקטע תורה האט קיינמאל נישט עקזיסטירט אויף דער פיזישער וועלט; זי איז נאר דא אין עולם האצילות (אדער אין “נשמת משה רבינו”, נישט אין זיין גוף). אפילו ווען משה רבינו אליין האט אראפגעשריבן די תורה אויף דער וועלט, זענען אריינגעפאלן טעותים (ווי ביי יעדן מחבר) און ער האט עס געדארפט פאררעכטן לויט “כמשפטו אשר הראית בהר” – דורך קוקן אויפ׳ן גייסטיגן אריגינאל וואס ער האט געזען אויפ׳ן בארג סיני.
ג. דער תירוץ אויף נצחיות התורה: צוריקגיין צום אריגינאל
אויב יעדע קאפי ווערט שוואכער (משה גיט איבער פאר יהושע א.א.וו.), וויאזוי שטייט די תורה אויף אייביג?
* דער דיוק אין נועם אלימלך: אין פרקי אבות שטייט ביי משה “ומסרה ליהושע”, דערנאך שטייט נישט דאס ווארט “ומסרה” ביי יהושע און די זקנים, ביז ביי די נביאים שטייט נאכאמאל “ומסרוה לאנשי כנסת הגדולה”. פארוואס? ווייל משה׳ס מסירה פון דער “תורה דלעילא” איז דורכאויס די דורות געווארן שוואכער, ביז די אנשי כנסת הגדולה האבן צוריקגעברענגט די אריגינעלע מסירה (“החזירו העטרה ליושנה”).
* די מעטאפיזישע מסקנא: צו זאגן אז די תורה וואס מיר האבן היינט אין די הענט איז געגעבן געווארן אויף הר סיני איז שקר; עס איז מעטאפיזיש אוממעגליך, אפילו בדרך נס. “תורת ה׳ תמימה” און “נצחיות התורה” גייען ארויף או
יף דער נשמה, דעם מלאך אדער דער “צורה” פון דער תורה – נישט אויפ׳ן גוף (די קאפיעס).
* וויאזוי די תורה האלט זיך (דער משל און דער נמשל): אזוי ווי א ספר תורה וואס ווערט אפגעשוואכט פון דור צו דור, וואו מען מוז עווענטועל צוריקגיין צום אריגינעלן ספר תורה אין דער עזרה עס איבערצושרייבן – דאס מיינט די הבטחה אז די תורה וועט זיך האלטן (ווי געלערנט אין דער הקדמה פון רבי יהודה אבן תיבון, און אין דער גמרא און מדרשים אויפ׳ן פסוק “לא מאסתים”). עס מיינט נישט אז עס גייט איבער גלאט פון טאטע צו זון (וואס איז אוממעגליך), נאר אז אין שפעטערדיגע דורות וועלן קומען יחידים (ווי דער רמב״ם אדער דער בעל שם טוב) וואס האבן א צוטריט צו דער העכערער “צורה”, און זיי וועלן איבערפרישן די תורה פונדאסניי.
> [זייטיגע באמערקונג: טעאריע קעגן פראקטיק]
> אויף דער פראגע צי די דאזיגע סיסטעם ארבעט באמת אין דער פראקטיק – “מיר וועלן זען”, אבער קודם דארף מען אויסשמועסן די טעאריע וויאזוי עס דארף צו ארבעטן.
ד. דער לעבעדיגער מענטש אלס דער “אריגינאל”
רוב מענטשן זענען “קאפיעס פון קאפיעס” (ווי אלטע קארבאן-קאפיעס וואס ווערן אלץ שוואכער). אבער א צדיק אדער א חכם ווי דער בעל שם טוב אדער דער רמב״ם איז א דירעקטע קאפי פון דער העכערער תורה.
וויבאלד מענטשן קענען לערנען נאר פון א מענטש, מוז דער “אריגינאל” אויף דער וועלט זיין א לעבעדיגער מענטש וואס טראגט די אריגינעלע תורה אין זיין קאפ און הארץ. עס איז כמעט ווי א נאטור-געזעץ אז אין יעדער תקופה מוזן קומען אזעלכע מענטשן איבערצומאכן די תורה (און דאס איז דער תוכן פונעם מאמר פונעם רש״ב).
> [זייטיגע אפהאנדלונג: מקבילים אין איסלאם און ביי פלאטא]
> * אין איסלאם: עס איז דא א חדיס פון מוכאמעד אז יעדע הונדערט יאר וועט קומען איינער וואס וועט מחדש זיין די רעליגיע. *(מאנכע רעכענען אז דער לעצטער איז געווען כומעיני אין יאר 79′, הגם אנדערע זאגן אז עס מוז נישט זיין פונקטליך הונדערט יאר).*
> * ביי פלאטא: פלאטא שרייבט אין עטליכע ביכער וועגן שטאט-געזעצן, אז כדי א געזעץ זאל זיך האלטן, מוז יעדע פאר דורות קומען איינער עס איבערצופרישן.
—
10. דער חסידישער ביאור: אויפוועקן דורכ׳ן “נאמען” און די אקטועלע מסקנא
א. דער משל פון ר׳ פנחס קאריצער און דעם רש״ב
דער רש״ב ברענגט א מאמר פון ר׳ פנחס קאריצער אז דער בעל שם טוב איז געקומען אויפוועקן דעם עולם פון שלאף. וויאזוי וועקט מען אויף א מענטש? מען רופט זיין נאמען, ווייל דער נאמען איז פארבונדן מיט דער נשמה (“שם ישראל”).
* דער פילאזאפישער טייטש פונעם נאמען: דער נאמען מיינט נישט וויאזוי מען רופט דעם מענטש דא אויף דער וועלט, נאר דעם העכערן “אריגינאל” וואס ער מאכט נאך.
> [זייטיגע פערזענליכע אילוסטראציע: דער נאמען “יצחק”]
> א מענטש וואס הייסט “יצחק” דא אויף דער וועלט איז נישט דער אמת׳דיגער יצחק, נאר א קאפי פון א פריערדיגן יצחק (זיין זיידע), וואס גייט צוריק ביז יצחק אבינו אדער ביז דעם העכערן אריגינאל פון “יצחק” אין די העכערע וועלטן.
* דער נמשל: דער בעל שם טוב האט אויפגעוועקט די אידן דורכ׳ן זיי דערמאנען אז זיי זענען “אידן” – נישט די אידן וואס זענען דא אונטן, נאר “נשמת ישראל”, דער אריגינעלער איד אין הימל, פון וועלכן מיר פראבירן צו זיין א גוטע קאפי (און דאס איז אויך דער ביאור אין דער תורה פונעם ליובאוויטשער רבי׳ן).
ב. אויספיר: די נויטווענדיגקייט פון א נייער איבערפרישונג אין אונזער צייט
וויבאלד דער כלל איז אז קיין שום זאך האלט זיך נישט פון זיך אליין און מען מוז איבערפרישן די תורה יעדע פאר דורות, איז דעם בעל שם טוב׳ס וועג שוין היינט “אלטע נייעס” (אזוי ווי ר׳ נחמן מברסלב און אנדערע האבן שוין באמערקט אז דער עולם איז שוין געווארן צוגעוואוינט דערצו).
ממילא מוז מען אין אונזער צייט טרעפן נייע וועגן איבערצופרישן די תורה – און דער אייבערשטער זאל העלפן אז מען זאל זיך טאקע איבערפרישן.
תמלול מלא 📝
חנוכה, די חשמונאים, און דער צאנזער רב: אידעאלן און ירושה
הקדמה: “שלעכטע ימים טובים” און דער גדר פון מינות
מגיד שיעור: רבותי, אונז האלטן אזוי, איך וועל זאגן ווי אונז האלטן. ס׳גייט באלד זיין חנוכה, און ס׳גייט אויך זיין – וויאזוי הייסט עס, דער אפיקורסישער יום טוב פאר חנוכה? כ״א כסלו, י״ט כסלו. וואס דאס זענען שלעכטע ימים טובים.
אזוי ווי עס שטייט אין דעם נביא, אז “צום הרביעי וצום החמישי” וועט זיין “מועדים טובים”. מכלל שיש מועדים שאינם טובים. און עס שטייט אין מדרש: “ומה הם? י״ט כסלו וכ״א כסלו”. דאס איז שני ימים טובים וואס איז נישט קיין מועדים טובים. Anyway, יא, ס׳איז אזוי. שטייט אין מדרש רבי יצחק, אין דער back אין די הוספות.
מוזן מיר נאר פארשטיין, פארוואס איז עס נישט קיין מועדים טובים?
תלמיד: וואס? אויף סאטמאר און ליובאוויטש?
מגיד שיעור: יא, די מפרשים זענען מסביר אזוי – ס׳איז א גאנץ אנדערער שיעור – די מפרשים זענען מסביר אז א יום טוב איז א זאך פאר אלע אידן. איינע פון די גדרים פון יום טוב איז אז ס׳איז א יום טוב פאר אלע אידן, “בבוא כל ישראל לראות”. So א יום טוב וואס איז נישט פאר אלע אידן, איז א שלעכטער יום טוב. ובפרט א יום טוב וואס איז דירעקט קעגן אנדערע אידן, איז דאס נישט נאר נישט קיין יום טוב, דאס איז מינות.
תלמיד: וואס?
מגיד שיעור: Any יום טוב וואס איז נאר פאר געוויסע, פאר אן אומפארשטאנד – מען קען מאכן “שעשה לי נס”, “לאבותי במקום הזה” וכדומה, אבער א יום טוב וואס איז נאר פאר א חלק אידן איז מינות.
יעצט, מינות מיינט מינות. פלגנות, יא? כיתתיות. אזוי ווי דער האלבערטאל זאגט, קולטיזם, וויאזוי מ׳קען נישט צוטיילן זיך אויף גרופעס, אז ס׳איז נישטא קיין… וואס ביסטו, א סאטמארער אדער אן איד? א ליובאוויטשער אדער אן איד? א חסיד אדער אן איד? אויב איינער זאגט א חסיד איז א סארט איד, דער בעסטער סארט איד, okay, האלט ער בעצם אז… Anyway, שוין, דאס איז נישט מיין שיעור היינט.
די ערשטע קשיא: וואס האבן די חשמונאים אויפגעטוהן?
אבער אין שיעור איז יא אזוי, אז ס׳איז געקומען אן איד און ער פרעגט אזא קשיא. איך גיי פארענטפערן זיין קשיא. ס׳זענען געקומען צוויי אנדערע אידן און האבן געפרעגט צוויי אנדערע קשיות. איך גיי פארענטפערן ביידע קשיות. הא? גוט אז ס׳זענען דא אידן וואס האבן געפרעגט א קשיא? אסאך קשיות. ניין.
איין קשיא האט אן איד געפרעגט, אז מ׳פייערט שטארק חנוכה דעם זיג פון די חשמונאים איבער די יוונים. און די אלע ספרים, אלע אידן – איך מיין נישט נאר די ספרים, יעדער איינער ווייסט אז מ׳פייערט אויך דעם זיג פון די חשמונאים, נישט בעיקר אויף דער, אפשר אויכעט אויף דער כביכול דער fight, ווער ס׳זאל געווינען דעם fight. די מלחמה האט זיך אנגעהויבן וועגן די גזירות על הדת, און מ׳פייערט אז מ׳קען ווייטער זיך האלטן אידיש וכדומה.
און ס׳איז דא אן אנדערער לאנגער שיעור וואס כ׳האב שוין געזאגט אפאר מאל, כ׳האב אפילו אראפגעשריבן וועגן דעם, אז ס׳איז דא מענטשן וואס מיינען אז דער fight איז געווען וועגן א culture war, וועגן וועלכער קולטור מ׳זאל גיין. דאס איז שטותים, דער fight איז געווען צי מ׳זאל טוהן מצוות. מצוות איז נישט קיין culture, מ׳קען טוהן מצוות און זיין מתיוונים אויכעט. און מתיוונים וואס מען האט גערעדט האבן נישט געטוהן קיין מצוות, און זענען געווען קעגן אידן, whatever, כ׳האב נישט יעצט קיין כוח אריינצוגיין אין דעם שמועס.
אבער על כל פנים האט איינער געפרעגט א קשיא – אבער די קשיא קען מען פרעגן אין א געוויסן אופן אויף מצוות אויכעט, אפשר נישט. כ׳ווייס נישט, אפשר איז דאס אליינס א תירוץ אז מ׳איז געווען קעגן פאפיר. האט איינער געפרעגט א קשיא, אז על כל פנים די מלכות החשמונאים אליינס האט זיך געהאלטן בערך אכציג – איך גיי נאכדעם זאגן די exact numbers, eighty-six, eighty-something years, at least אויב מ׳ציילט ביז פאמפיי, ביז אים, די רוימער האבן עס איבערגענומען, ס׳האט זיך נישט געהאלטן.
תלמיד: יא, אויכעט א שאלה. פון חנוכה, בערך?
מגיד שיעור: יא. פון יהודה המכבי. איז בקיצור, ס׳האט זיך נישט געהאלטן, און ס׳האט זיך נישט געהאלטן נישט ברוחניות און נישט בגשמיות, איז דער טעם. ס׳האט זיך נישט געהאלטן בגשמיות, at least אפילו דער רמב״ם זאגט נאר ביז חורבן בית שני, ביז “מאתים שנה עד החורבן”, ס׳האט זיך אויכעט געענדיגט.
און אויב מ׳וויל רעדן ברוחניות, איז עס כידוע אז מלכות הורדוס איז בכלל נישט געווען קיין גרויסע צדיקים, און די חשמונאים בסוף זענען אויכעט אפשר נישט געווען די גרעסטע צדיקים. תמיד ווי ס׳שטייט דארט, “טמאים ביד טהורים”. ס׳ווערט ווייניגער קלאר ווער איז די טמאים, ווער איז די טהורים. ס׳איז זיכער אז ביים fight זענען די צדיקים, אפילו נאכדעם וואס זיי האבן זיך…
קריטיק אויף די דרשות פון משגיחים און דער ענין פון גויאישע נעמען
יא, it’s a stupid question. The question becomes only because of stupid משגיחים that say stupid דרשות, מ׳פארגעסט דעם פשוט׳ן פשט אזוי ווי אלעמאל, פארשטייסט? ער מיינט שוין טאקע אז חנוכה איז דער נצחון פון די מתמידים קעגן די בטלנים פון דער ישיבה, די תמכא טבא. יא, מתיוונים זענען נישט געווען די בחורים וואס שפילן קארטן. יא, נישט דאס מיינט עס. אפילו דער משגיח זאגט א דרשה אז דאס איז טאקע דער גאנצער יוון, וואלסט געדארפט צו וויסן דעם חילוק פון א דרשה מיט א reality.
אבער anyway, איך שלא יהיה, ס׳איז דא, יא, אפשר, כ׳ווייס נישט אויב ס׳איז אן עכטע קשיא, אבער ס׳איז דא אזוי. מענטשן האבן ליב אזוי אוועקצומאכן: “עה, אין the end, זענען זיי נאכדעם געווארן אליינס צוריק העלעניסטיש א.א.וו. דור דריי זענען געווארן העלעניסטיש, א שטייגער זיי האבן געהאט העלעניסטישע נעמען.”
ס׳איז א ראיה אזוי ווי אונז האבן היינט געלערנט א גמרא – יא, מיר האבן היינט געלערנט אין דער גמרא אז קומט א גט פון חוץ לארץ, אפילו יש להן שמות גוים איז נישט קיין שום פראבלעם, ווייל “רוב ישראל שבחוץ לארץ שמותיהן כשמות גוים”, so איך ווייס נישט וואס ער וויל. אבער על כל פנים אזוי זאגן מענטשן.
דאס איז איין קשיא וואס כ׳האב געהערט פרעגן.
די צווייטע קשיא: דער צאנזער רב און ירושת שררה ביי חסידישע רבי׳ס
אן אנדערע קשיא האט מיר איינער געפרעגט. מענטשן פרעגן אז ס׳איז דא א שטייגער צדיקים וואס זיי זאגן אזוי, אז די סיסטעם איז corrupt. אמאל די ארגינעלע, לאמיר זאגן די סיסטעם פון חסידות וואלט געדארפט זיין אז… נו, וואס וואלט געדארפט זיין?
אזוי ווי דער צאנזער רב איז מסביר אין זיין תשובה וועגן סטרעטין, אז דער מעזריטשער מגיד איז געווען א רבי – דאס שטייט אין דעם צאנזער רב, זיי האבן א מקור פאר דער ראמאנטישער idea פונעם צאנזער רב – אז ס׳איז געווען א צדיק און מ׳איז געקומען צו אים, מ׳האט אים געגעבן געלט, מ׳האט אים געגעבן כבוד, מ׳האט געלערנט פון אים אביסל דברי תורה אויכעט. שפעטער זיינע קינדער זענען לאו דווקא צדיקים, קיינער איז נישט געגאנגען צו זיי.
אזוי ווי דער צאנזער רב זאגט: דעם מעזריטשער מגיד האבן זיינע קינדער נישט גע׳ירשנ׳ט, ר׳ מיילעך האבן זיינע קינדער נישט גע׳ירשנ׳ט. דעם בעל שם טוב זעלבסט געדענק איך נישט – וואס איך געדענק זאגט ער ר׳ מיילעך. Okay, ענק קענען נאכדעם קוקן די תשובה אין דברי חיים אין חושן משפט סימן something, דער אנהייב, תשובות דברי חיים. איך געדענק נישט אז ער זאגט בעל שם טוב, קען זיין אז יא, און ענק געדענקען זאכן בעסער ווי מיר, doesn’t matter. איך געדענק אז ער mentioned דעם מעזריטשער מגיד און דעם רבי׳ן ר׳ אלימלך.
ער פארשטייט נישט וואס מען וויל: אויב דער סטרעטינער צדיק איז נפטר געווארן, זאלן די חסידים גיין צו וועמען זיי ווילן! ער פארשטייט נישט וואס ס׳איז שייך צו דער הלכה פון ירושת שררה.
און למעשה, דער צאנזער רב זאגט דאס, און ער האט געהאט א זון וואס האט אים גע׳ירשנ׳ט – נישט exactly, anyway. וועלכער זון האט אים גע׳ירשנ׳ט?
תלמיד: רבי אהרן.
מגיד שיעור: גע׳ירשנ׳ט זיין רבנות אין צאנז, he did. דער שינאווא רב האט געהאלטן אז דאס count נישט, אבער ער האט אויך גע׳ירשנ׳ט אסאך חסידים פון זיין טאטן. נישט פון דער חסידות, פון די… אבער anyway, אלס co-leader צוויי פון זיינע קינדער האבן גע׳ירשנ׳ט, איך מיין אלע זיינע קינדער האבן גע׳ירשנ׳ט. ר׳ שלום אליעזר, ר׳ ישעי׳, די אנדערע זענען זייער גאנצער יחוס געווען אז זיי זענען קינדער פונעם צאנזער רב.
אין any case, פרעגן מענטשן א קשיא: נו, דעם צאנזער רב׳ס טאטע איז נישט געווען קיין חסידישער רבי, so ער איז טאקע געווען ארגינעל. אבער דו ביסט א גרויסער אידעאליסט, און דערווייל האלטסטו די זעלבע מעשה! אזוי זאגן מענטשן א קשיא. ס׳איז א גוטע קשיא? א stupid קשיא? פונקט אזוי פרעגן מענטשן א קשיא. אדער נישט? ס׳איז א גוטע קשיא?
תלמיד: נאכאמאל, כ׳כאפ נישט קיין קשיא.
מגיד שיעור: ניין, די קשיא איז פאר קינדער, נישט קיין קשיא פאר דערוואקסענע.
תלמיד: וואס איז די קשיא נאכאמאל? דער צאנזער רב האט מוריש געווען זיין רבנות צו זיין זון? אדער נישט?
מגיד שיעור: ער האט. דער עולם איז ווייטער געגאנגען, ס׳איז נישט געווען א שאלה אין דין תורה. דו האסט א מעשה פון די סטרעטינער. ס׳איז געווען א דין תורה אדער נישט ווייס איך נישט, ס׳איז גראדע יא געווען א שטיקל דין תורה. נישט ממש א דין תורה, ס׳איז געווען א דיון.
אה, so ער איז געווען lucky, פונקט האט ער אויך געהאט א רבנישן שטול. ער האט גערעדט פון חסידים צו א רבי׳ן. צאנזער חסידים זענען אוודאי… דער צאנזער רב איז געווען רב אין א שטאט. וואלסט אוודאי געכאפט אז somehow איז עס געשען אז זיינע קינדער האבן גע׳ירשנ׳ט די חסידות, אבער technically מ׳קען טרעפן א תירוץ, איך פארשטיי.
דער סטרעטינער האט נעבעך נישט געקענט טרעפן קיין אזא technical תירוץ. ער האט יא גע׳טריי׳ט, דער צאנזער רב flattened אפ זיין תירוץ. אין דער זעלבער תשובה האט ער יא גע׳טענה׳ט אז ער זיצט אין בית המדרש, מ׳האט אים געגעבן די אויבן-אן פאזיציע אין שטאט. זאגט ער: ניין, דאס count נישט, ווייל גראדע זיצסטו אויבן-אן, דאס מיינט נישט אז דיר קומט זיך.
ער האט אויך געשריבן א בריוו אז מען זאל שטיצן זיינע קינדער מיט געלט, right? ער האט אויפגעמאכט זיינע קינדער. ס׳איז דאך דא די מעשה אז “מיינע קינדער דארפן נישט דארפן געלט, ווייל זיי זענען דעם צאנזער רב׳ס קינדער”. אבער ער האט געשריבן… ס׳איז דא א גוטער בריוו וואס ער האט א טובה געטוהן פאר זיי, ער האט פארשטאנען אז זיינע קינדער ירש׳ענען עפעס פון דעם. בקיצור, פרעגן מענטשן א קשיא.
So, איך וויל מסביר זיין די סוגיא, און איך וויל לערנען פרקי אבות. לאמיר לערנען פרקי אבות. ס׳איז נישט קיין עכטע קשיא, but, right?
דער צוזאמענבונד פון ביידע קשיות: די טענה פון היפאקריטיע
תלמיד א׳: וואס איז געווען די קשיא לגבי חשמונאים? ווי קומט עס אריין מיט׳ן צאנזער רב?
מגיד שיעור: ס׳איז די זעלבע קשיא. די חשמונאים זענען קעגן די יוונים, ביזדערווייל זענען זיי אויך די יוונים. דער צאנזער רב איז קעגן דעם רבי׳שן אייניקל, ער איז אויך א רבי׳ש אייניקל – זיינע קינדער, זיינע אייניקלעך. No more. יעדער איז hypocrites דא.
תלמיד ב׳: That’s the קשיא, אז the hypocrisy is the קשיא?
מגיד שיעור: וואס פרעגט איר? איך פרעג דיר די קשיא.
תלמיד ב׳: I don’t know. I think when people say this they mean something like that, but I don’t understand it.
תלמיד א׳: ס׳איז אן אנדערע קשיא, דארט די קשיא על החשמונאים איז מה הועילו החשמונאים.
מגיד שיעור: ס׳איז די זעלבע זאך. You guys, we solved the problem: דו ביסט א רבי נישט ווייל דיין טאטע איז געווען א רבי, און דיינע קינדער זענען יא אבער רבי׳ס ווייל זייער טאטע איז געווען א רבי. מען fight עס נאך אויף דער שפיגל.
Okay, this איז א קשיא וואס מענטשן פרעגן. איך מיין אז ס׳איז א נארישע קשיא, in a basic sense, אבער כ׳האב אויך א טיפערע תורה וואס מ׳קען מסביר זיין. ס׳איז א stupid קשיא just because… נו, פארוואס? זאג מיר, ענק דארפן אליינס וויסן, hello!
תלמיד: כ׳האב נישט איבערגעטראכט.
מגיד שיעור: אה, יא, איך פארשטיי. כ׳האב געמיינט… So, figure it out. פארוואס איז דא נישט א real קשיא?
די קשיא אויף רבי׳שער ירושה, צביעות און די נאטור פון מענטשליכע אינסטיטוציעס
די קשיא אויף רבי׳שער ירושה און צביעות
מגיד שיעור: ס׳איז די קשיא, דארטן פון דער קשיא אויף דער שבועות-תורה פון רבי מאיר יהודה קומט א קשיא. די קשיא אויף די פשעווארסקער רבי׳ס וואס זאלן געזונט זיין, א קשיא אויפ׳ן צאנזער רב. זיי פאקן צו די קשיא. ס׳איז די זעלבע זאך: דו גייסט, דו סאלווסט דעם פראבלעם, דו ביסט א רבי נישט ווייל דיין טאטע איז געווען א רבי, און דיינע קינדער זענען אבער יא רבי׳ס ווייל זייער טאטע איז געווען א רבי.
אקעי, דאס איז א קשיא וואס מענטשן פרעגן. איך מיין אז ס׳איז א נארישע קשיא, in a basic sense, אבער כ׳האב אויך א טיפערע תורה וואס מ׳קען מסביר זיין. ס׳איז א stupid קשיא just because… נו, פארוואס? זאגט מיר, ענק דארפן אליינס וויסן. העלאו?
שמועס און דיסקוסיע: וואס איז א קשיא אויף א מעשה?
תלמיד: כ׳האלט נישט אז ס׳איז stupid.
מגיד שיעור: אה, יא, איך פארשטיי. כ׳האב געמיינט… So, figure it out. Why is it not a real קשיא?
תלמיד: ס׳איז א קשיא אויף א מעשה.
מגיד שיעור: לאמיר פארשטיין, לאמיר פארשטיין. כ׳וועל זאגן א חילוק. לאמיר טרייען לומדות, וואס פארט א קשיא אויף א מעשה. אויב דו מיינסט צו זאגן… לאמיר טרייען צו פארשטיין, לאמיר טרייען צו פארשטיין. נו, ענק קענען דא נישט העלפן?
תלמיד: יעדער האלט דא אז ס׳איז א גוטע קשיא. דו האלטסט נישט, so explain עס.
מגיד שיעור: איך כאפ נישט אויף וואס ס׳איז א קשיא. Explain me אויף וואס די קשיא איז. אויף וועמען, אויף וואס פונקטליך איז די קשיא? זיי מסביר בעסער.
תלמיד: די קשיא איז, וואס האט דער צאנזער רב געהאט קעגן די וואס האבן…
מגיד שיעור: לאמיר זאגן ער האט געהאקט. ער האט געהאקט ווייל ס׳איז א שלעכטע זאך, וועגן דעם ווייל ס׳איז wrong. וועגן דעם האט ער געהאקט. יא, ס׳איז א קשיא אויף דער מעשה וואס זיי טוען. אקעי, און? לאמיר זאגן.
תלמיד: ס׳הייסט נישט קיין שלעכטע זאך.
מגיד שיעור: אקעי, לאמיר זאגן.
תלמיד: ער איז א phony.
מגיד שיעור: לאמיר זאגן. ער איז א phony?
תלמיד: יא.
מגיד שיעור: יעדער איינער וואס זאגט עפעס איין זאך און טוט א צווייטע זאך איז א phony?
תלמיד: אהה.
מגיד שיעור: אה, יא?
תלמיד: יא.
די פילאזאפישע פארטיידיגונג פון צביעות
שטרעבונג קעגן גראבקייט
מגיד שיעור: This is like, I don’t know. כ׳האב זייער הנאה. איך און friends אונזערע און מיינע אלע חברים האבן זייער נישט ליב די שארפע מענטשן, ס׳הייסט די קנאים וואס זעען אלעס שווארץ. אבער ווען ס׳קומט צו זייערע זאכן, זענען זיי עפעס משונה׳דיגע קנאים. האסט באמערקט? דו קענסט נישט פארשטיין אז א מענטש האט א שוואכקייט? יא, אויף יענעם וואס גייט מארגן. דאס וואס איז מיט א phony, נו? פארשטייסט יא.
דאס וואס מיט א phony, יא. ס׳איז בעסער? איך פרעג א שאלה: ס׳איז בעסער צו זיין א גראדער שקרן ווי א hypocrite? א גראדער שלעכטער? איינער וואס זאגט “יא, אלעס איז fake, איך בין fake, יעדער איינער איז fake”, אדער איינער וואס זאגט, כ׳האלט אז יענץ איז fake, און ווען ס׳קומט צו אים אליינס איז אים שווער אויכעט. דאס איז שלעכט? וועלכער איז בעסער? וועלכער איז בעסער? דאס איז א solution אז מענטשן זאגן, דו האקסט קעגן גראבע יונגען, פרעסן, why is to live in it, you have to live in it.
Most of what we talk is aspirational, פארשטייסט? איך זאג דא א שיעור וועגן נישט זיין קיין בעל תאוה און קענען קוקן מיין weight, זעט נאכנישט אויס אז איך פאלג דעם שיעור. So? וועגן דעם טאר איך נישט זאגן דעם שיעור? פארקערט, אפשר וועט גיין לוי ואולי, אפשר ווען נישט, וואלט איך געווען נאך צוויי מאל א גרעסערער פרעסער. כ׳מיין וואס…
תלמיד: ווייל דו רעדסט, ווייל דו רעדסט צו זיך אליינס.
מגיד שיעור: ס׳איז א טענה, why is it a טענה?
תלמיד: נא, דאס זאגן אז מ׳רעדט צו זיך אליינס איז סתם, איז אן excuse.
מגיד שיעור: ניין, ס׳איז טאקע אזוי, ס׳איז טאקע אזוי. יעדער רעדט צו זיך אליינס.
תלמיד: נו? אבער דו פסק׳ענסט נישט פאר קיינעם.
מגיד שיעור: לאמיר פארשטיין נאכאמאל. וואס איז די קשיא, די קשיא איז hypocrisy? Hypocrisy is the human condition. און דער solution אז עס איז בעסער צו זיין א גראבער יונג בפירוש איז זיכער נישט קיין solution. מ׳האט שוין געזאגט, ר׳ מיילך בידערמאן האט אסאך מאל געזאגט: דו ווילסט אן אמת׳ן שייגעץ? ס׳קען נישט זיין אן אמת׳דיגער שייגעץ. א פאלשער ערליכער איד איז בעסער ווי אן ערליכער שייגעץ.
די תועלת פון זאגן מוסר און טול קורה מבין עיניך
תלמיד: קענסט נישט זאגן קיין מוסר פאר א צווייטן ווען דו האלטסט נישט דארט, קענסט נישט.
מגיד שיעור: פארוואס נישט?
תלמיד: הא? היפאקריט.
מגיד שיעור: פארוואס נישט?
תלמיד: היפאקריט.
מגיד שיעור: אקעי, לאמיר זאגן אז מ׳קען נישט, איך פארשטיי נישט פארוואס מ׳קען נישט, כ׳מיין אז we should do that, because I don’t see that the world would be better אז קיינער… לאמיר זאגן אז זיי זענען ביידע טול קורה מבין עיניך, אקעי? ס׳איז בעסער ס׳זאל קיינמאל קיינער מאכן א שוואונג פון דער גאנצער זאך, מ׳זאל זיך מאכן כאילו ס׳איז נארמאל צו גיין מיט א קורה מבין עיניך?
תלמיד: זאל יעדער רעדן צו זיך אליינס.
מגיד שיעור: קענסט דאך די מעשה וואס ר׳ נחמן האט געזאגט אויף אלול, זאל מען זיך אנטוהן א צימבל אויפ׳ן שטערן אז יעדער איינער גייט מיט א קורה בין עיניו, פארשטייסט? טול קיסם. פארשטייסט וואס איך זאג, וואס איז בעסער? פארוואס איז דאס א טענה? Whataboutism, דאס העלפט עפעס? העלפט איינעם? פארקערט, no problem, מ׳וועט שרייען אויף יענעם ווען ער טוט אן עבירה און יענער זאל שרייען אויף מיר ווען איך טוה אן עבירה, אפשר sometimes וועל איך זיך שעמען און נישט טוהן. איינמאל פון פופציג וועט עס געלונגען די shaming. ס׳איז נישט אזוי שלעכט.
תלמיד: וואס איז די קשיא?
מגיד שיעור: וואס?
תלמיד: יעצט, יעצט שרייט מען אויף אים, ווער ס׳איז יעצט דא.
דער חילוק צווישן א טענה און א קשיא
מגיד שיעור: No problem, מ׳האט אים נישט אפגעפרעגט. כ׳קען פארשטיין ער וויל שרייען אויף אים, כ׳האב געפרעגט צי ס׳איז א קשיא. קשיא טייטש אז דו האסט עפעס אפגעפרעגט. אוודאי וויל מען שרייען אויף אים אויב דו האלטסט ער האט א טעות, אבער נישט קיין ספק. אוודאי זאל מען שרייען אויף אים. אבער דער וואס שרייט דאס, ער שרייט actually נישט, right? ער זאגט: “ניין, דו ביסט אפגעפרעגט, און ממילא דארף מען טאקע זיין רשעים.” דו כאפסט? וואס זאגן די מענטשן? “דו וואס קומסט מיט דיינע שיינע ideals אז מ׳זאל נישט זיין קיין שקצים, דו ביסט דאך אליינס א שייגעץ. מיין מסקנא איז, אז מיר זאלן אלע זיין שקצים צוזאמען.” האסטו באמערקט אזוי איז עס, אזוי ארבעט actually די logic?
תלמיד: יא, דאס מאכט מער sense פאר מיר.
מגיד שיעור: ס׳מאכט מער sense? וויאזוי מאכט עס sense? אויך ביי דעם צאנזער רב, דאס איז וואס מענטשן זאגן: “עה, דו ביסט דער וואס האקט קעגן, דו ביסט אויך, קומט אויס אז מ׳זאל לכתחילה אזוי טוהן.” How does that follow?
תלמיד: פארגעס יחוס, ס׳פאלט אויס אז קיינער וויל עס נישט טוהן, נישט אז יעדער איינער זאל עס טוהן! איך פארשטיי נישט וואס דו זאגסט.
מגיד שיעור: It’s exactly like that! That’s די מסקנא. לאמיר הערן. איינמאל, דו זאגסט שוין נאך א תירוץ, אבער איך פרעג, פארשטייסטו וואס איך זאג פארדעם?
תלמיד: יא, איך רעד דאך פון דעם, but אז איך ווייס נישט וואו דו גייסט. איך פארשטיי נישט וואס דו זאגסט. און ממילא זאלן אלע זיין שקצים? דאס פארשטיי איך נישט. ממילא זאלן ביידע טרייען נישט צו זיין!
מגיד שיעור: פארקערט, I agree, איך בין מסכים מ׳זאל שרייען אויף hypocrisy, אזוי ווערט מען sometimes… פארשעמען זיך מענטשן, זיי ווערן צו דער זאך. אבער ס׳איז נישט קיין קשיא, ס׳איז סתם א טענה, ס׳איז א טענה! ס׳איז נישט פארענטפערט, ס׳איז נישט געווארן אויס זיין פריערדיגע טענה. פארקערט, דו זאגסט איך בין מסכים מיט זיין פריערדיגער טענה, און נישט נאר דעם, זעסט אז… מיט דעם וואס ער טוט אזוי, ער טוט אז טאמער דער וועג וואו מ׳קען פארהוילן אז מ׳קען פריטענדן אז מ׳איז גרויס אין דעם, איז אז מ׳שרייט אויף אנדערע. ניין! אקעי, ס׳זאל ווייגערן, ס׳זאל זייגערן.
לאמיר פרעגן, איך גיי גיין צום נעקסטן step, ווייל איך מיין אז אויב מ׳האט שוין פארשטאנען דאס, און אויב נישט, וועלן מיר איבערטראכטן שפעטער. איך גיי גיין צום נעקסטן step. זאגסטו no problem? Hypocrisy איז א פראבלעם. ס׳איז גראדע, איך האלט הונדערט פראצענט אז hypocrisy איז בעסער ווי צו זיין א consistent שייגעץ. איך זע נישט פארוואס ס׳איז א שום צד אנדערש. אבער איך האלט יא אזוי. איך בין א היפאקריט. איך בין איינער פון די מענטשן וואס רעדן א גאנצע צייט וועגן געוויסע זאכן. איך האק אויף דעם אנדערן by the way. נישט ביי די שיעורים, געוויינליך טריי איך נישט צו, אבער פריוואט יא. און איך טוה אלע די זעלבע זאכן! וואס א חילוק?
דער דורכפאל פון אינסטיטוציעס איבער דורות
די קשיא אויף די חשמונאים
מגיד שיעור: יעצט, אלא מאי, ס׳איז דא עפעס אנדערש. איך וועל זאגן וואס מענטשן פרעגן. מענטשן פרעגן: “דו חשמונאי, דו האסט דאך אויפגעטוהן, האסט עפעס אויפגעטוהן! האסט געמאכט א נייע, אונז גייען זיין די ריכטיגע, די רעכטע אידן, דאס רעכטע דאס, און ביז דערווייל האסטו עס נישט אויפגעטוהן! וראה…” הא, דו כאפסט וואס מענטשן זאגן? איך וויל גראדע רעדן וועגן די חשמונאים. הונדערט יאר שפעטער – ווייסט ווי לאנג נעמט הונדערט יאר? הונדערט יאר מיינט דריי אדער פיר דורות – איז עס געווארן אויס! איינער קען דא מסביר זיין וואס דער מענטש זאגט דא?
תלמיד: דאס איז א גוטער תירוץ.
מגיד שיעור: נישט אז ס׳איז א גוטער תירוץ. The fact that people ask this קשיא means something is very funny. דו קענסט. קום איך פרעג א זאך. דו ווייסט איין זאך וואס האט זיך געהאלטן פאר הונדערט יאר? A human thing?
היסטארישע ביישפילן: אמעריקע און חסיד׳ישע הויפן
תלמיד: Sure. אמעריקע.
מגיד שיעור: אמעריקע האט זיך געהאלטן הונדערט יאר? ס׳איז קיין שאלה נישט אז ס׳האט זיך נישט געהאלטן הונדערט יאר. די Constitution האט זיך נישט געהאלטן פאר זעקס וואכן, אקעי? אקעי. איין מינוט, ווי לאנג האט עס גענומען פון דער Constitution ביז די Supreme Court האט מחליט געווען אז זיי קענען זאגן פאר יעדן איינעם וואס צו טוהן וואס ס׳שטייט נישט דארט? Seven years? 1793 to 1801. So, seven years.
ווי לאנג האט זיך געהאלטן די פריערדיגע Constitution, די Articles of Confederation? די Constitution האט דאך אליינס געזאגט אז ס׳איז אויסגערונען, יא? ווי לאנג האט זיך עס געהאלטן? Whatever עס ברענגט ארויס אז ס׳האלט זיך נישט. און ווי לאנג האט זיך געהאלטן דאס פון 1801 ביז דער Civil War? ווי לאנג איז עס געווען? ווי לאנג האט זיך געהאלטן דער סדר? ס׳האט זיך נישט געהאלטן. ווי לאנג האט עס געהאלטן ביז FDR האט געמאכט א נייע Constitution, ס׳איז נישט אויסגעפאלן קיינעם צו רופן the Warren Court, they just made up a whole new operating system for the US government. ווי לאנג האט עס גענומען? איך פארשטיי נישט, איך זאג whatever if you know.
I don’t know any human institution that lasted 80 years. Of course, some of them last, they keep their name, but they don’t stay the same. בעלזא איז א ווינקל, אשר איז א צווייטע, שווארץ, גער איז צוויי.
תלמיד: Exactly. גיט ער די exact examples. סאטמאר.
מגיד שיעור: Major examples. שוין. איז סאטמאר די זעלבע זאך יעצט ווי פופציג יאר צוריק?
תלמיד: קומט אויס אז ס׳איז די זעלבע זאך. די זעלבע בארד, קיינער טאטשט נישט די בארד.
מגיד שיעור: דו ביסט זייער obsessed מיט געוויסע קלייניגקייטן. איך האב דאס געזען לעצטע וואך. יא, יא. בקיצור המעשה, for human institutions to last, I don’t understand what people are expecting, exactly. איך מיין אז דאס איז סתם אזא funny זאך. מענטשן, איך ווייס נישט קיין איין… I literally don’t know of one human institution that lasted. For two generations is a miracle.
ביישפילן פון תנ״ך און משה רבינו
מגיד שיעור: ענק האבן געלערנט אמאל תנ״ך, right? ווי לאנג, וויפיל דורות איז דא אויף א צו וואס די אידן זענען געווען גוט? According to the writers of the ספר מלכים and the Deuteronomistic history. וויפיל דורות איז געווען די לענגסטע אויף א צו וואס די אידן זענען געווען בסדר? Basically בסדר.
תלמיד: איינס, צוויי.
מגיד שיעור: יא, two and a half, you can get to if you would count. משה, יהושע, והזקנים שהאריכו ימים אחרי יהושע. יא, בערך. און נאך אזעלכע periods אפשר אינדערמיטן. דוד, שלמה און אזוי ווייטער. לאמיר… ס׳איז דא בערך א ליסטע, דער תנ״ך גיט דאך בערך א story. צוויי און א האלב דורות קען מען גלייבן, קען מען טרעפן. נישט מער.
תלמיד: אויף וואס צייגט עס? Human beings?
מגיד שיעור: אז human beings are evil און hypocritical, און די עשו׳ס ישיבה. משה רבינו איז געקומען און געזאגט מ׳זאל אויפהערן צו דינען די געצקעס פון מצרים. ס׳האט זיך נישט געהאלטן פאר צוויי און א האלב דורות.
משה׳ס אייניקל אליינס האט געהאט א געצקע, דו ווייסט וועגן דעם, right? יהונתן בן גרשום בן משה, האט געהאט א געצקע, אן עבודה זרה הויז. אקעי? משה רבינו אליינס, איבער וואס ער איז געקומען, ער האט גע׳הרג׳עט whatever, ער האט געמאכט גאנצע מערכות מיט עבודה זרה, מיט פרעה, ער איז געקומען מיט די לויים, און די מחנה, און אלע זאכן – ס׳האט זיך נישט געהאלטן פאר זיינע אייניקלעך.
איבערגאנג צו דער טיפערער שאלה: וואס איז דער אויפטו?
תלמיד: So the whole thing איז אפגעפרעגט, right? ס׳איז א שאד די צייט. ס׳איז futile.
מגיד שיעור: That seems to be the conclusion according to these people’s question.
סאו איך פרעג אייך א קשיא. לאמיר, די basic שאלה, קודם גיין טיפער, די basic שאלה. די basic זאך וואס איך פארשטיי נישט.
ווען דו זאגסט, ווען מ׳רעדט פריער, מ׳האט גערעדט וועגן hypocrisy, אז דו זאגסט איין זאך, אבער דו ביסט נישט… מ׳האט אפגעפרעגט נישט וואס ער זאגט; איך בין אויך מסכים צו וואס דו האסט געזאגט, אבער דו ביסט נישט דערינען, ווייל דו אליינס, אין אן אנדערער סיטואציע אדער שפעטער, ביסטו… אקעי, no problem. אבער יעצט האט מען נישט גערעדט וואס דו זאגסט, מ׳האט אפגעפרעגט דעם מענטש. לאמיר רעדן וואס ער האט אויפגעטוהן. משה…
דער אויפטו פון א מנהיג, מענטשליכע נאטור, און דער סוד פון אנהאלטן אויף דורות
דער אויפטו פון א מנהיג האט א צייט-גרעניץ
רעדנער: יא? און ער האט אליינס, אקעי. אבער וואס איז מיט דעם actual — לאמיר פארגעסן פון וואס איז אפגעפרעגט פאר משה׳ס family, אפגעפרעגט. No problem. וואס איז מיט דער זאך, דעם אויפטו וואס ער האט אליינס אויפגעטוהן? נעם ארויס דעם personal fight. די זאך וואס ער האט אויפגעטוהן, משה האט אויפגעטוהן, ער האט געמאכט מענטשן פאר איינס און א האלב דורות צו זיין וואויל. בערך. דאס זאל מען question’ען? “ויעבדו ישראל את ה׳ כל ימי יהושע”. יא, ער האט עפעס אויפגעטוהן? פאר א גאנצן דור האט מען זיך געהאלטן דערצו. א גאנצער דור, אסאך איז עס? באלד וועט מען רעדן ווייטער, מ׳וועט רעדן ווייטער. איך האב עס שוין געזען. קודם כל, אין זיין צייט האט ער אויפגעטוהן עפעס? ער האט actually געטוהן עפעס?
⟦#2⟧ דער צאנזער רב איז actually געווען א רבי וואס האט עפעס פארקויפט? דער נעקסטער דור איז שוין נישט אלע געווען, no problem. So וואס האסטו, וואס ווילסטו פונקטליך? דאס איז אזוי ווי אפצופרעגן א הויז, ווייל דאס הויז איז אראפגעפאלן נאך הונדערט יאר. עס איז בערך אזוי אפגעפרעגט. The bridge איז אראפגעפאלן. נאך הונדערט יאר איז ער אראפגעפאלן. דער engineer איז א שקרן געווען. איך פארשטיי נישט.
די נבואה פונעם בעלזער רב און דער סאטמארער תירוץ
⟦#3⟧ אה, אויב האט ער געזאגט אז ער גייט האלטן ביז משיח וועט קומען, דעמאלטס דארף מען אים פרעגן טאקע וואס האט ער געמיינט. איך בין מסכים, מ׳דארף אים טאקע פרעגן: וואס האט דער בעלזער רב געמיינט? ער האט געהאט דמיון? מסתמא האט ער געמיינט משיח וועט קומען נעקסטע יאר. אזוי קען איך עס מיישב זיין.
ס׳איז דא א ידיעה׳דיגע קשיא פון סאטמאר: וויאזוי קען זיין, אויב דער ערשטער רב האט געזאגט אז בעלז וועט זיין א ווינקל, וואס איז געשען? זאגן זיי אז אונז זענען בעלז, יא? דאס איז דער תירוץ. אזוי האט דער סאטמארער רבי געזאגט. אבער מ׳דארף נישט קומען צו דעם תירוץ; דער רב האט געמיינט אז משיח וועט קומען באלד, און ער איז נישט געקומען. ער האט נישט געכאפט אז משיח וועט נישט קומען. אדער קען מען זאגן אז משיח איז טאקע געקומען, און אונז ווייסן נישט דערפון. נאך א תירוץ. פרעג ר׳ אורי.
על כל פנים, ענק פארשטייען וואס איך זאג. סאו דאס איז א funny קשיא, ס׳איז נישט קיין קשיא. Certain human things have a time limit, און אויב איינער האט עפעס אויפגעטוהן, פרעגסטו אים א קשיא: ער האט נישט מער אויפגעטוהן? אקעי, ער האט אויפגעטוהן נאר אויף איין דור. סאו, וואס ווילסטו יעצט פון אים? ער האט עפעס אויפגעטוהן. ביז דערווייל זענען געגאנגען א גאנצער דור פון וואוילע מענטשן. פון whatever, פון whichever thing זיי האבן אויפגעטוהן.
פאנטאזיעס קעגן דער מציאות פון מענטשליכער נאטור
⟦#4⟧ די קשיא איז מיר זייער funny. יעצט לאמיר גיין אביסל טיפער. דענקסטו ביסט מסכים, right? It’s right, it seems to be obvious to me. I don’t know, I just don’t understand the question anymore.
יעצט לאמיר גיין אביסל טיפער. I know that the question is based — all these kind of questions are based on fantastical imaginations of what human beings are capable of. דו פרעגסט מיר: וואס לערנט מען זיך פון דעם תנ״ך? וואס לערנט מען זיך פון דעם תנ״ך אז יעדן צווייטן דור איז דאס זעלבע חוזר חלילה? וואס לערנט מען זיך פון דעם? וואס לערנט מען זיך בכלל? I know we are all human beings. וואס לערנט מען זיך פון דעם וואס איך בין שוין — איך ווייס, כ׳בין שוין געווען אין ישיבה מער ווי צוואנציג יאר צוריק, האב איך שוין דעמאלטס זיך פארגענומען אויפצוהערן צו רעדן שטותים ביים לערנען, און צו רעדן לשון הרע, און whatever, און איך נעם זיך נאך אלץ פאר. ברוך השם מ׳לעבט נאך, כ׳נעם זיך נאך אלץ פאר מפעם לפעם אויפצוהערן מיט די שטותים.
וואס לערנט מען זיך פון דעם? ס׳איז אן אייביגע מלחמה. Maybe. But אויך איך מיין אז מ׳לערנט זיך — that’s if you רעדסט בבחינת עבודה וואס מ׳דארף טוהן — אבער וואס מ׳לערנט זיך אין טבע, אין human nature לערנט מען זיך: אזוי ארבעט עס. It’s to be expected. מ׳גייט זיך פארנעמען ראש השנה, יום כיפור צו ווערן אביסל בעסער; ביז חנוכה וועט מען זיך דערמאנען: אהה, ס׳איז געווען א… חסיד׳ישע ספרים זאגן אז חנוכה איז אויך א… אקעי, ווייסטו וואס? אפשר די נעקסטע וואך וועט מען לערנען אביסל. And you’re not surprised by it anymore. If you’re still surprised, then something is wrong, right? האסט זיך שוין אויסגעלערנט, it’s like basic reality, right?
So, do I say you should become like very optimistic and say אויב anything ארבעט you should be happy, because געווענליך ארבעטן זאכן זייער שוואך? Or at least in any case you should start learning to account for this. דאס איז דער עיקר וואס איך מיין.
וויאזוי צו מאכן אן ערנסטן פלאן פאר׳ן יחיד
וואס מען זאל זיך יא לערנען איז: ווען דו נעמסט זיך פאר ראש השנה עפעס אז דו גייסט טוהן, זאלסטו טראכטן: אה, אקעי, און איך ווייס דאך אז ס׳גייט זיין באלד א וואך נאך ראש השנה, און ס׳גייט אפילו זיין נאך שמיני עצרת און נאך אלעם — וואס איז מיין פלאן פאר דעמאלטס? If you never thought about that, you’re not serious. If you’re 15, it’s serious. But when you’re 25 איז דאך שוין נישט serious דאס.
זאגסטו, קענסט זאגן: no problem, איך האב אלעס געוואלט, איך ווייס אז עס וועט זיך האלטן פאר צוויי וואכן און אלע מיינע נארישקייטן. דאס איז איין וועג פון עס זאגן. אויב איינער איז נאך אביסל מער sophisticated, טראכט ער, לייגט ער שוין א reminder פאר צוויי חדשים שפעטער. ער גייט נישט אויף דער reminder, באט ער לייגט עפעס א reminder פאר חדשים שפעטער.
אדער there is ways, there is actually solutions. ער זאגט זיך: instead פון דמיון אז איך גיי ווערן בעסער, וועט ער טוהן עפעס א זאך וואס ער גייט ווערן stuck דארט. ער גייט מאכן עפעס א סדר, אזא משנה מקום, משנה שמו, משנה מקומו, אזוי ווי עס שטייט אין רמב״ם אין הלכות תשובה, that you are already there. ער גייט נישט דארפן זיך האלטן מיט תשובה, ווייל ער איז שוין דארט. There is ways to solve this question, to take it into account און נעמען ערנסט די reality אז מענטשן ווערן נישט בעסער suddenly, און מען נעמט עס ערנסט.
משה רבינו׳ס פלאן פאר׳ן כלל און די קשיא פון בחירה
און די זעלבע זאך איז פאר א כלל. אויב איינער זאגט ער גייט מאכן כלל ישראל תשובה טוהן, און ער האט נישט קיין פלאן וואס מ׳גייט טוהן אין א וואך ארום ווען מען גייט אויפהערן, עס גייט זיך אויסוועפן, איז ער א joke. ⟦#5⟧ Right? און אויב משה רבינו — פון וואו האבן מיר שוין געזאגט די דרשה? איך מיין אין פסח צייט. סליחות. אויב משה רבינו וואלט נישט געזאגט ביי דער ענדע פון זיין תורה די דרשה פון — איך ווייס פון דעם — “וקם העם הזה וזנה” וכו׳, he would be a joke. משה רבינו האט גאנץ גוט געוואוסט אז עס גייט זיך נישט האלטן מער ווי תענית אסתר ביז פורים. ער האט געהאט עפעס א פלאן וואס נעמט דאס אין באטראכט. וואס איז געווען זיין פלאן? דארף מען רעדן, באט ער האט דאס לכתחילה געטראכט. He wasn’t surprised by the fact אז א וואך שפעטער האט זיין אייניקל גע… וואס?
תלמיד: אין פרשת האזינו.
רעדנער: אין פרשת האזינו, אין פרשת נצבים. אין נצבים, האזינו, אין וזאת הברכה. אין סוף משנה תורה שטייט אז ער האט געהאט א פלאן — דער אייבערשטער האט אים געזאגט, whatever, נבואה, however you want to call it. ער האט שוין געפלאנט לכתחילה פאר דעם, און ער האט שוין געוואוסט וואס מען גייט טוהן מיט דעם. ער האט געוואוסט עס גייט געשען.
וואו שטייט דער פלאן? עס שטייט “ושבת עד ה׳ אלוקיך”, עס שטייט אסאך זאכן. מען וועט גיין אין גלות און דעמאלטס וועט אויך נישט העלפן, ער האט זיך גערעכנט פאר דעם. ער האט געהאט א פלאן. מיט אנדערע ווערטער, ער האט געוואוסט אז דאס גייט געשען, ער האט נישט פאנטאזירט אז מען גייט פון היינט און ווייטער זיין צדיקים.
און דער רמב״ם פרעגט שוין א קשיא: עס איז קעגן דער בחירה, whatever. דער רמב״ם זאגט א תירוץ אז דאס איז די nature. אז עס איז נישט קעגן דער בחירה, אזוי ווי anyone קען זאגן אז עס איז נישט קעגן דער בחירה צו זאגן אז מיין קבלה פון ראש השנה גייט זיך האלטן אויף א גוטער מינוט ביז נאך שמיני עצרת. דאס איז נישט קעגן דער בחירה, this is just reality. אקעי. A lot of people have a מנהג צו זען בחירה אויסער reality. יעדער איינער קען זיך שטעלן צוריק. יעצט, דאס איז דברים פשוטים. אמת? ס׳רעדט קיינער דברים פשוטים.
וויאזוי בויעט מען עפעס וואס האלט אן אויף דורות?
יעצט, עם כל זה, מיט די אלע הקדמות, סאו דערפאר לכאורה איז פשוט די קשיא א stupid קשיא, I don’t even know what it’s based on. You can start trying to figure out what kind of weird assumptions that people have, that they say: אה, און די חשמונאים׳ס אור-אייניקל, און דיין אור-אייניקל — וואס ווילסטו יעצט פון מיר? איך מיין נישט צו זאגן דיינס, ווייל דו ביסט אויכעט.
וויאזוי פונקטליך — אפשר זאגסטו מיר וויאזוי מ׳מאכט עפעס וואס last פאר פיר דורות? אדרבה, איך וויל וויסן. איך ווייס איין condition: אז מ׳דמיונ׳ט נישט אז דאס איז א קשיא. דאס איז די ערשטע זאך. אויב איינער דמיונ׳ט אז אויב איינער מיט א דור ארום, אדער פיר דורות ארום, איז אינגאנצן צוריק צום אלטן, אדער נאך ערגער, און דאס איז ביי אים אן אפפרעג — דאס סארט מחשבה גייט זיכער נישט מאכן anything וואס last פיר דורות, ווייל דאס איז נישט based אויף reality. אזויפיל ווייס איך. שטימט?
שטודירן היסטארישע הצלחות ווי אידישקייט און רוים
⟦#6⟧ יעצט זאל מען זאגן אזוי. איך מיין ענק זענטס אלע מסכים מער ווייניגער.
תלמיד: זיבן א האלב יאר?
רעדנער: Exactly. No problem. זאלסט figure’ן עפעס ארויסגעפיגורט. Whatever it means דאס האלט זיך, יא? ס׳איז דא זאכן, ס׳איז דא זייער אסאך זאכן וואס האלטן זיך פאר א לאנגער צייט. You should actually study what it means for those things to האלטן זיך. די אידישע רעליגיע האלט זיך שוין פאר א גאנץ לאנגער צייט, for whatever it means, and you should study it. If you want to do something that has that סארט of power, you should study it. The Roman Empire is still around, in some sense.
זייער גוט, זייער גוט, דו האסט שוין געכאפט מיין מסקנא — נישט די מסקנא, נאר געכאפט וויאזוי איך ציל דא. איך האב נישט געמיינט צו רעדן וועגן ר׳ מאטעלע סלאנים, איך האב געמיינט צו רעדן אין אידישקייט. ס׳איז אן אמת׳דיגער נמשל. איך וויל נאר א ווארט, דארף איך אבער זען אז אידישקייט איז נאר א macro version פון די אלע קליינע זאכן. און אין דער וועלט, I mean humanity איז נאר א macro version פון די אלע קליינע זאכן.
א וויכוח וועגן לערנען פון דער היסטאריע
תלמיד: אמת, אמת, אמת, די אלע studies… יעדער איינער קומט אן צו באזונדערע מסקנות, און וועט איבערגיין… ס׳איז אויך צו פיר טיילן. און דאס איז futile. שוין.
רעדנער: פארוואס? ס׳זענען געווען מענטשן — that’s just a lazy אנגעמאשענע מעשה, that’s just you’re lazy, no problem. דו מיינסט צו זאגן אז דו ווייסט נישט, אקעי, אויב דו ווייסט נישט, ווייסטו נישט. דו ווייסט צו אסאך? I don’t know all of those מסקנות. איך האב גערעדט פון וואס יא. רוב מענטשן וואס דו ליינסט זענען זאכן פארוואס ס׳ארבעט נישט. ס׳איז דא actually examples פון מענטשן וואס האבן actually יא גע’start’עט אזעלכע זאכן, און זיי האבן געהאט געוויסע מסקנות דערפון.
דער חילוק צווישן פאנטאזיע און רעאליזם: דאס טויזנט-יאריגע רייך קעגן אמעריקע
ס׳איז זיכער אז איינע פון די — איך זאגאייך איין ערשטע מסקנא. די ערשטע מסקנא איז נישט צו דמיונ׳ען אז מ׳גייט מאכן א טויזנט-יאר רייך ווייל מ׳האט גע׳דמיונ׳ט; דאס איז נישט גענוג א גוטע reason. ווען איינער וויל מאכן א טויזנט-יאר׳דיגע זאך, זאל ער גוט זיך אויספיגורן… יא, איך ווייס נישט. איך מיין אז ווען ער וואלט געטראכט פון טויזנט יאר וואלט ער נישט געמאכט די שטותים פון צען יאר אויך נישט. ס׳איז נישט געווען גע’base’ט אויף אן actual plan, ס׳איז נישט געווען גע’base’ט אויף אידעעס.
אקעי, איך קען נישט סתם רעדן לשון הרע׳ס. די מענטשן וואס האבן מייסד געווען אמעריקע האבן נישט expected אז ס׳זאל last’ן מער ווי פופציג יאר, and maybe that’s why it lasted a little more in some sense. There’s very famous interviews with the Founding Fathers, and they’re all saying that ס׳איז פלאי פלאות אז ס׳האלט נאך, זייער א funny זאך. Anyway, נישט נאר ס׳קען זיין, ס׳האט זיכער וואס צו טוהן מיט דעם.
יעצט איז אזוי, right. ער האט געהאט אזא פלאן. דאס איז אויך געווען א צעדרייטער פלאן, just to be clear. But at least it was based on the real…
דער אמת׳ער באדייט פון מסורה און דאס אויפלעבן פון אידישקייט
איבערגאנג: פון א פראקטישן שמועס צוריק צו דער טעאריע
מגיד שיעור: עניוועיס, ס׳קען זיין אז ס׳האט צו טון, נישט אז ס׳קען זיין, נאר ס׳איז זיכער אז ס׳האט צו טון מיט דעם. יעצט איז אזוי: מ׳האט געהאט אזא פלאן, דאס איז אויך געווען א צעדרייטער פלאן just to be clear, ווייל at least it was based אויף דער reality אז ס׳קען נישט זיין.
רייט, סאו יעצט איז אזוי, it’s true איך קען מענטשן וואס האבן געמאכט פראדזשעקטן. יא, יא, אקעי, איך וויל נישט אריינגיין אין דעם פראקטישן שמועס, איך וויל קומען אין א טעאריע. אין די דברי תורה – מיר זענען דא פאר דברי תורה, נישט פאליטיק.
דער יסוד פון רבי שמואל אבן תיבון און דער רמב״ם: דאס צוריקשטעלן דעם באדייט פון אידישקייט
איך וויל זאגן אזוי, ממילא קומען מיר צוריק צו פון וואו מיר זענען געקומען. מיר זענען געקומען דא פון א שמועס; וואס האב איך געוואלט אויפטון מיט דעם גאנצן שמועס? מיר לערנען דא פרקי אבות, מיר לערנען דא א הקדמה צו פרקי אבות, און מיר האבן געזען אז אין דער הקדמה צו פרקי אבות שטייט – אין דער הקדמה פון רבי שמואל אבן תיבון, וואס איז א פירוש אויף דער הקדמה פונעם רמב״ם, שמונה פרקים אייגנטליך, inside you’ll see – שטייט אז ס׳איז דא עפעס א meaning פאר דער גאנצער זאך וואס הייסט אידישקייט. ס׳מיינט עפעס, ס׳אנטהאלט עפעס א טעאריע, עפעס א מסורה וועגן וויאזוי צו זיין א גוטער מענטש.
⟦#2⟧ און רוב מענטשן ווייסן עס נישט, האבן עס נישט געוואוסט פאר א לאנגער צייט, עד שבא רבינו משה בן מימון ועמו כמה וכמה אנדערע צדיקים, און זיי האבן עס rediscovered, re-established, שכחום וחזרו ויסדום. און זיי האבן עס re-established דורכ׳ן לערנען די פארצייטישע ספרים וואו עס שטייען די זאכן, און דורכ׳ן עס מפרש זיין based אויף דער reality און based אויף דער מחשבת פילאזאפיע, in other words וויאזוי זיי האבן פארשטאנען די actual reality, נישט נאר דורכ׳ן קוקן אויף די ספרים. און אזוי האבן זיי צוריקגעברענגט צו די אידן דעם meaning פון דער גאנצער זאך.
אזוי האט מען אונז געזאגט, און מיר האבן געוויזן די גרויסע שמחה פון די צדיקים שבאותו הדור: ר׳ יהונתן מלוניל און ר׳ משולם מלוניל, און אזוי אויך שפעטער דער ר׳ יצחק דמן עכו און דער ר׳ משה דליאון און אלע וואס מיר האבן געקוקט. I think ר׳ שמואל אבן תיבון האבן מיר שוין גערעדט, די אלע מענטשן. אבער ס׳איז דא נאך זייער אסאך. וואס?
תלמיד: דעם ראב״ד?
מגיד שיעור: I brought? כ׳געדענק נישט. אה, איינער האט עפעס גערעדט וועגן דעם ראב״ד. I don’t remember what. אה, ער ברענגט דעם ראב״ד. יא, יא, דער ר׳ יצחק דמן עכו רעדט וועגן דעם ראב״ד. יא, יא, ער רעדט וועגן די אלע בתי מדרשות וואס זענען נתייסד געווארן מחדש אין בערך יענער תקופה, in the renaissance of the זמן הראשונים, twelfth, thirteenth century renaissance of Judaism.
⟦#3⟧ און וואס האבן מיר געוואלט… אה יא, כ׳האב נאר גערעכנט מענטשן וואס האבן געשריבן מפורש וועגן דעם חידוש, און מיר ווייסן אז די גרויסע שמחה פון דער פרישער, כביכול פרישער מתן תורה וואס איז געווארן, אז יעצט נישט נאר וואס מ׳טוט פארשידענע זאכן, נאר מ׳ווייסט אויך די משמעות דערפון, מ׳קען עס פארשטיין אויך. דאס איז געווען וואס מיר האבן געוויזן, רייט?
די קשיא פון די סקעפטיקער אויף מסורה און הלכה למשה מסיני
לעצטע וואך האבן מיר פרובירט צו מיישב זיין א געוויסע קשיא וואס מענטשן האבן געהאט וועגן דעם, און די קשיא איז געווען אז לפי זה קומט דאך אויס אזוי ווי… Also, just to be clear, כ׳האב פרובירט צו מסביר זיין אביסל לעצטע וואך, and just to be clear all these kinds of questions are based on an unrealistic view of humanity, right, אויף how real things work.
מענטשן פרעגן: “אה! סאו דו ביסט דאך מודה,” – יא, און דער רמב״ם, מיר רעדן אלע יעצט פון דעם – “דו ביסט דאך מודה אז עד היום ווייסן מיר אידן אפילו נישט וויפיל אזייגער איז שבת! און דו ביסט דאך מודה אז דער רבינו תם און רש״י האבן נישט געוואוסט וועלכן וועג צו לייגן זייערע תפילין! קומט דאך אויס אז די גאנצע זאך איז fake. די גאנצע זאך איז דאך לכאורה מסורה, ס׳קומט דאך הלכה למשה מסיני, אבער איר זענט דאך אליין מודה אז ס׳איז דא פארשידענע טעותים, און ס׳זענען געווען גאנצע דורות וואס מ׳האט נישט געלערנט קיין איין משנה, קיין איד האט נישט געקענט קיין איין משנה, אונזערע גאנצע אלטע זיידעס האבן אנגעהויבן וואוינען אין אשכנז, whatever, קיינער ווייסט נישט פון וואו זיי זענען געקומען, און ס׳קען זיין ס׳איז געווען הונדערטער יארן פון א באנדע עמי הארצים וואס האבן נישט געוואוסט גארנישט.” …וכולי וכולי, ער האט זיך אפגעפרעגט די גאנצע זאך.
וויאזוי די רעאליטעט ארבעט: קאנטעקסט קעגן בוכשטעבליכקייט
יעצט, חוץ פון דעם וואס דאס איז based אויף א phony… לייק, what exactly did you expect should happen? וואס האסטו געמיינט אז ס׳זאל זיין? וואס האסטו געמיינט ס׳דארף צו זיין? Magic? אז בדרך נס געשעט עפעס אלעס, האלט זיך אלעס? וויאזוי דארף דאס געשען? איך זאג נישט אז נסים ארבעטן נישט, אבער למעשה, דאס איז געווען א מעשה אז ס׳איז גארנישט געווען. דאס איז גארנישט געווען. דער טעם איז אז אזוי ארבעטן זאכן. אקעי, מסכים, ס׳ארבעט אזוי.
נאכדעם וואס ס׳ארבעט אזוי… So, if you understand how things work, it means that if someone says “איך האב א מסורה פון אהרן הכהן,” he definitely never meant to say אז אהרן הכהן איז געגאנגען א שטריימל מיט זעקס און צוואנציג שפיצן אזוי ווי אים. That’s just like, אזוי ווי ווען איך זאג פאר מיין זון אז איך גיי אים געבן א מיליאן דאלער, גייט ער נישט באקומען נישט א מיליאן דאלער, נישט קיין האלבן מיליאן דאלער. אפשר זעקס קענדיס, יא? דאס האט עס געמיינט, יא? You have to know the context. People are autistic, מ׳נעמט די ווערטער ארויס פון קאנטעקסט.
אויב איך זאג פאר איינעם אז… וויאזוי האט יענער מיר געזאגט? “די זאך פון הלכה למשה מסיני”. And if you have this phony imagination that says that there’s something in the world that literally is copy-paste some three thousand years ago, literally in the same, with the same understanding, with all the context that it needs, then you should stop. If you make a נדר על דעת זה, איז עס א שבועת שוא – נישט קיין שבועת שקר, נאר א שבועת שוא. Because קיינער האט נישט אזוי פארשטאנען הלכה למשה מסיני. מענטשן האבן נישט אזוי פארשטאנען. נאר א שוטה האט אזוי פארשטאנען. א נער האט אזוי פארשטאנען. אן עם הארץ האט אזוי פארשטאנען. ער פארשטייט אזוי ווייל ס׳איז בעסער פאר אים אזוי צו פארשטיין ווייל ער האט נישט קיין שכל, ער האט עס אזוי פארשטאנען. אבער קיין שום מענטש האט עס נישט אזוי פארשטאנען.
איין מינוט, איך וועל שוין… און מיר האבן גערעדט פריער exactly. א נער זאל פרעגן א קשיא: “הלכה למשה מסיני, וויאזוי קען זיין it’s gone by the age of the גאונים אז ס׳איז געווען דעמאלטס אזוי?” א נער פרעגט נישט די קשיא; א נער פארענטפערט פאר א נער וואס האט געפרעגט די קשיא. אה, stop it דאך. Seriously. Nobody that actually was ever in the בית המדרש, that actually saw how things work, asked this קשיא. ס׳איז אזוי ווי…
תלמיד: לאמיר עס לערנען אין רמב״ן.
מגיד שיעור: ניין, ניין, ניין. איך ווייס נישט וואס דו מיינסט, און איך ווייס וואס איך זאג. דו האלטסט ביים רופן דיינע בקיאים, פרעגן צי ס׳שטייט ערגעץ אזוי ווי איך.
תלמיד: יעצט כאפ איך.
פראקטישע ביישפילן פון מסורה: די בארד און דאס שטריימל
מגיד שיעור: דער point איז עפעס אנדערש. דו פארשטייסט וואס איך מיין צו זאגן? איך וועל זאגן נאך א דוגמא. איך האב ליב צו ניצן actual דוגמאות וואס מיר קענען, צו פארשטיין ווי די זאכן ארבעטן, אקעי? ס׳איז דא אפשר… איך מיין אלע חברים און אזעלכע אויבער-חכמים. איך וועל זאגן אזוי: אה, דו זאגסט – איך זאג אויך אזוי אין געוויסע מצבים – אז דו זאגסט: “מיר גייען מיט דער מסורה”, ווי זאגט ער, אה, ער גייט מיט דער מסורה, מיר זענען אלע געגאנגען א בארד, יא?
אקעי, no problem. מאכסט א search – דו דארפסט נישט מאכן קיין search, דו קענסט גיין צו דיין זיידן, אדער אז דו האסט נישט געקענט דיין זיידן, צו דיין עלטער-זיידן אדער דיין פעטער. און ער איז נישט געגאנגען קיין בארד! נישט נאר ער איז נישט געגאנגען קיין בארד, ער האט אפילו נישט געוואוסט אז ער טוט אן עבירה מיט׳ן נישט גיין א בארד. פארשטייסט? דו ווייסט אז ער טוט אן עבירה. ער האט אפילו נישט געוואוסט. און זיין אנדערער זיידע איז יא געגאנגען א בארד.
בקיצור, אלע זאכן וואס מ׳זאגט אז ס׳איז א מסורה ביי אונזער משפחה… רוב זאכן איז מסורה from last week. יעדער איינער וואס ווייסט אביסל history, וואס גייט און רעדט מיט זיין זיידן, ווייסט דאס. אויב איך וועל גיין אן א שטריימל, וועט קומען מיין זיידע – וואס לעצטע וואך איז ער נאכנישט געגאנגען קיין שטריימל – און שרייען אויף מיר אז איך טו נישט אזוי ווי די מסורה. און ער איז נישט מקפיד אז איך זאל פרעגן: ווען האט דער זיידע אנגעטוהן דאס שטריימל? יא, צווישן דער חתונה און יענער חתונה.
בקיצור, וואס גייט דא פאר? די נארונים וואס כאפן נישט how reality works – just to be clear, this is how reality works in every area and everything in the world – זאגן: “אה, דו ביסט א היפאקריט! די גאנצע זאך איז fake! מ׳נארט אונז! וואס דער רבי אין חדר האט אונז גענארט!” דאס איז נישט גוט, די קשיא.
דיסקוסיע: צי זענען די מענטשן פשוט ליגנערס?
תלמיד: מענטשן וואס זאגן מסורה מיינען עס טאקע? גוט, איך האב אן אנדערע שאלה. איך קען אן איד וואס ביי מיין טאטנ׳ס חתונה איז ער נאכנישט געגאנגען קיין שטריימל, און ער וועט אנשרייען יענעם פארוואס ער גייט נישט קיין שטריימל. איך קען דעם איד, אקעי? איז ער א phony, נו?
מגיד שיעור: זייער גוט. דאס איז א one answer. א one answer וואס פארענטפערט אלע קשיות very easily: אלע זענען phonies.
תלמיד: זענען טאקע!
מגיד שיעור: סאו, במחילת כבוד תורתכם הרמה, דאס איז א lazy answer.
תלמיד: באט מענטשן מיינען עס נישט? דו קענסט מענטשן וואס זענען אייניקלעך פון מסורה? They really, really mean it אז זיי זענען מוסר נפש דא אויף מסורה!
מגיד שיעור: איך קען מענטשן. סאו איך פרעג א שאלה: ער רעדט זיך איין אז ער איז אלעמאל געגאנגען א שטריימל? ער געדענקט נאך פאר צוואנציג יאר צוריק!
איך וויל זאגן, מיינע קינדער פרעגן אונז: “וואס האט טאטי געטוהן ווען ער איז געווען א בעיבי?” זאג איך: “טאטי איז אלעמאל געווען א טאטי.” Finished. און זיי האבן שוין געכאפט אז איך מיין עס נישט ערנסט. איך מיין נאר צו זאגן: דריי מיר נישט קיין קאפ. אקעי?
סאו, דו פארשטייסט אז יעדער טאטע זאגט פאר זיינע קינדער שקרים. איך ווייס וואס, אין א קליינער שטאט, ס׳איז דא א וועג וויאזוי זאכן ארבעטן, and some kids are very upset, אקעי? דער טאטי האט געזאגט אז די tooth fairy גיט די מתנות, and it turns out it was not. און נאכדעם איז א גאנץ לעבן געבויעט אויף דער stupid קשיא וואס ער האט אויף זיין טאטן: פארוואס האט זיין טאטע געזאגט אז ס׳איז געווען Santa Claus, אדער די tooth fairy? אדער אמאל איז געווען אן אידישער מנהג, האט מען געזאגט אז א מלאך גייט ווארפן קענדיס פאר די קינדער ביים ליינען אלף-בית. ווייסט פון דעם? מ׳האט פארגעסן פון דעם מנהג. ס׳איז אן אור-אלטער אידישער מנהג, ס׳איז נאך פאר Santa Claus געווען. מ׳האט עס אויפגעהערט צו טון ווייל די טאטעס האבן אויפגעהערט צו גלייבן.
א טיפערער בליק אויף קולטורעלער איבערגעבונג
און איך פרוביר עס צו מסביר זיין, איך פרוביר צו מסביר זיין א פשוט׳ע זאך. איך פרוביר צו מסביר זיין אז ער זאגט א פשוט׳ן תירוץ אויף דער קשיא, און I think that it’s dumb. Dumb meaning unsophisticated, right? ס׳איז זייער א נארישער וועג זיך ארומצוגיין און זאגן: “אה, אלעס איז פאלש, שקר, ווייל ער איז דאך א שקרן. ער זאגט אז מ׳גייט א שטריימל ביי אונז – ער האט נעכטן אנגעטוהן א שטריימל, אייערנעכטן, ער איז שוין אזוי זיכער אז מ׳מוז אזוי זיין.”
This is a way, like, if you’re busy with this judgment: “וואס שרייסטו אויף מיר א שטונדע, טאטי, איך טו דאך וואס דו האסט געטוהן נעכטן?” No problem, האסט געוואונען דעם debate. Maybe יא, maybe נישט, אבער איינס: געוויינטליך האסטו נישט, דו ווייסט דאך אז ס׳ארבעט נישט; דו זאגסט אים, ער ווערט נישט פארלוירן.
אלא מאי, if you’re like a little bit dispassionate, you could take a little bit of distance, and you could try to study this phenomenon called human beings, and human culture, and human transmission of culture. You’ll start to have a little bit of a more subtle understanding of such things. And you’ll start to understand a very simple thing.
איך וועל דערציילן א מעשה, איך האב אפילו א חסידישע מעשה פאר דעם, אקעי? ס׳איז געווען א חסידישער רבי, איך געדענק שוין נישט ווער, קענסט קוקן אין א search ווער ס׳איז געווען. ס׳איז געקומען צו אים איינער און אים געזאגט – איך וועל פרובירן צו מסביר זיין א פשוט׳ן תירוץ. ס׳איז געקומען צו אים עפעס איינער, ער האט געזאגט: “אברהם אבינו איז געגאנגען א שטריימל? אברהם אבינו איז נישט געגאנגען קיין שטריימל, פארוואס גייסטו א שטריימל?” האט דער רבי געזאגט: “איך ווייס נישט וואס אברהם אבינו האט געטוהן. איך ווייס אז ער האט געקוקט אויף וואס דו טוסט, און ער איז געגאנגען פארקערט. און איך טו די זעלבע זאך.”
נו, פארשטייסט? אן אנדערן וועג וואלט ער געזאגט: “ניין, ר׳ מאיר פרעמישלאנער האט געזען אברהם אבינו אז ער גייט א שטריימל. That’s it.” Both of these תירוצים mean the same exact thing, it’s just a different משל, יא? וואס ער מיינט צו זאגן איז די זעלבע זאך וואס דער וואס זאגט דאס. אוודאי זענען זיי נישט קיין נער. Sometimes ס׳איז דא מענטשן וואס זענען נאריש, איך רעד דאך נישט פון דעם, אבער צו זאגן דעם תירוץ אויף אלע קשיות…
דער אמת׳ער באדייט פון מסורה און קולטורעלע מנהגים
די פונקציע פון א קולטור און דער באדייט פון “הלכה למשה מסיני”
מגיד שיעור: במחילה, they’re not, that’s not true. “זיי יא, איך קען זיי.” איך קען זיי אויך, זיי נישט. וואס גייט פאר איז, וואס ער זאגט פאר אייך איז א גאנץ אנדערע זאך, און he’s actually right. וואס ער זאגט right, איז אז איך זאג נישט מ׳דארף גיין א שטריימל און מ׳דארף גיין א בארד. איך זאג אייך נאר אז ווען ער זאגט אז ביי אונז גייט מען א שטריימל, מיינט ער נישט צו זאגן א שקר גס, וואס ער אליינס נעכטן איז ער נישט געגאנגען, און העלאו, טו מיר א טובה, דאס איז נישט קיין תירוץ.
⟦#2⟧ וואס ער מיינט צו זאגן איז, אז אונז זענען מענטשן וואס געהערן – זייער סימפל, it’s not even complicated דער תירוץ אז איך פיל stupid like ס׳איז שטאלינג ענף. וואס ער מיינט צו זאגן: אונז זענען א גרופע, אונז טרייען זייער שטארק צו האלטן אונזער גרופע זאל זיך האלטן, אונז דארפן זיך האלטן עקסטער. ס׳איז דא אלע מיני, יעדע וואך קומט ארויס א נייע video game, וואס פארדרייען דער וועלט א קאפ. און מ׳דארף זיך אפהאלטן אפגעזונדערט פון אלע שטותים, און ביי אונז גייט מען שטריימלעך, אזוי האלט מען זיך אפ. אונז האבן אונזערע אייגענע משוגעת׳ן. Of course, שטריימל איז א משוגעת, but it’s a different משוגעת פון דער גוי׳אישער משוגעת.
דאס איז דער אויפטו דערפון, און פאר דעם, דאס האט מען געטוהן אלע דורות: מ׳איז געגאנגען שטריימלעך, היטן, rainbow hats, איך care נישט וואס מ׳איז געגאנגען, עפעס האט מען געטוהן. ס׳איז נישט קיין חילוק, מ׳דארף שוין אפילו נישט מאכן דאס שטיקל תורה. און דאס איז natural, ער זאגט עס נאר אזוי ווייל ער איז נישט אזוי sophisticated צו זאגן דאס שטיקל תורה. It’s natural, that is what a culture means. A culture, something, if it’s an independent culture, it has its own משוגעת׳ן וואס געשעט יעדע וואך. מאנכע פון זיי זענען אלט. “הלכה למשה מסיני” מיינט סך הכל: דאס טוהען אונז ווייל אונז זענען געווען ביי משה מסיני, that’s all.
נישט צו פארענטפערן, פרעגן משה רבינו, צו מאכן אן X-ray צו משה רבינו, איך ווייס פאר all the way, ווייס איך וויאזוי מ׳מאכט אן X-ray אדער א time machine וואס וועט גיין all the way דארט, און זען צי ער איז געגאנגען א קאטשקע. ער האט קיינמאל נישט געמיינט דאס צו זאגן. If you took it literally, you’re the stupid people, און כ׳האב סתם אזוי אן ארגומענט דאס אלעס.
דער טעות פון ליטעראליזם: אפיקורסים און גאר פרומע
מענטשן, רוב אפיקורסים זענען פשוט over-literal מענטשן. זיי מיינען נעבעך אז ווען דער טאטע זאגט אז מ׳איז אלעמאל געגאנגען מיט א שטריימל האט ער געמיינט literally. דער טאטע האט נישט געמיינט. אפילו, איך קען נישט אלעמאל מצייר זיין, איך בין נישט קיין גרויסער פילאזאף, איך קען דאך נישט מסביר זיין, אבער דאס איז אלעמאל די מענטשן וואס נעמען עס צו ערנסט.
ס׳איז דא צוויי סארט מענטשן וואס נעמען צו ערנסט די זאכן:
* די OTD’s
* און די גאר פרומע.
ביידע מיינען נעבעך אז ער מיינט ערנסט. רוב נארמאלע מענטשן פארשטייען, ס׳מיינט בערך עפעס א נקודה. נישט אלעס איז literal. רוב נארמאלע מענטשן האלטן נישט דאס וואס מען זאגט. זיי האלטן, וראיה, ער שעמט זיך נישט יעדע וואך צו טוישן וואס מען האט מסורה געהאט פון משה רבינו. זאגט ער אז ער איז א phony. יא, no problem, ער איז א phony.
⟦#3⟧ אבער קוק, אויב איינער האלט אז די גאנצע וועלט איז phony איז א תירוץ, דאס איז גוט פאר כיתה ז׳ מיין איך. איך מיין אז אין כיתה ח׳ דארף מען שוין כאפן אז די reality איז אביסל מער קאמפליצירט.
אקעי, יעצט גיי איך ווייטער. דאס איז איין level, איין step וואס איך האב נאר געוואלט זאגן. וואס האב איך געזאגט? איך ווייס נישט וואס איך האב געזאגט, איך ווייס אויך נישט. וואס האב איך געזאגט? און פארשטיין די idea פון א culture איז צו האלטן א certain image. בקיצור, די idea פון א culture איז צו האלטן א separate culture, דאס איז די idea. יא, אבער איך וויל נאר צוריקגיין צו וואו מיר האבן, to where we came in. דאס איז דער המשך צו וואס איך האב געזאגט לעצטע וואך, יא?
וויאזוי מסורה ארבעט באמת אין דער רעאליטעט
מסורה אלס א נאטירליכער פראצעס
So מיר האבן געטרייט צו מסביר זיין אז מסורה איז א natural זאך. מסורה איז נישט קיין זאך וואס מ׳דארף זיך האלטן דערצו, מסורה איז וואס געשעט ווען מ׳האלט זיך צו עפעס. עס געשען אלעמאל נייע זאכן, right? אבער עס איז א המשך. שטימט?
יעצט, וואו אונז האלטן איז – אבער לאמיר צוריקגיין צו דער… I don’t remember how I got into this fight about אויב ס׳איז אמת אז אברהם אבינו איז געגאנגען א שטריימל. מ׳האט געפרעגט צוויי קשיות וואס מ׳האט געזאגט… יא, יא, אבער איך בין געגאנגען ווייטער, איך האב אנגעהויבן צו זאגן אז אונז רעדן וועגן די פרקי אבות וואס זאגט – wait, wait, wait, לאזט מיר רעדן… איך ווייס דאך נישט, ששש… יא, יא, אבער איך רעד דאך פון דעם, so לאמיר צוריקגיין צו וואו אונז רעדן.
מיר האבן לעצטע וואך גערעדט וועגן דעם. דאס וואס האבן מיר גערעדט לעצטע וואך האבן מיר נאר מסביר געווען אביסל בעסער וואס מיר האבן גערעדט לעצטע וואך. מיר האבן גערעדט לעצטע וואך אז מענטשן פרעגן א קשיא, I just explained why it’s a stupid קשיא, another אופן. All these kinds of questions are from people that don’t actually make a study of human reality, זיי האבן טעאריעס. ס׳איז דא אויך – ביסט גערעכט אז ס׳איז דא פרומע, ס׳איז דא מענטשן וואס זענען אויף דער פרומער זייט וואס האבן די funny טעאריעס, but if you look at it, it can’t have meant that because nothing works like that. אקעי.
דער פאראדאקס ביי חסידים: ערנסט אבער נישט בוכשטעבליך
אלא מאי, דא וויל איך דאך אנקומען צו אלא מאי וואס ס׳טייטש. מיט אנדערע ווערטער, אויב איינער זאגט, איך וועל אייך זאגן יא, אויב איינער זאגט אזוי, איך קען געבן דוגמאות, try to give less radical ones, אויב איינער זאגט אז… ⟦#4⟧ יא, אויב איינער זאגט, אונזער חסידות, לעצטע וואך האבן מיר גערעדט וועגן ליובאוויטש, און סקווירא זאגט די זעלבע זאך, doesn’t matter: אונז זענען איש מפי איש ביז דעם מאור עינים, ביז איך ווייס נישט וועמען, ביז דעם בעל התניא. און ער מיינט עס זייער ערנסט, but אזוי ווי ס׳שטייט אין ספרים: seriously, but not literally. אקעי?
פרעגסט אים: אקעי, so דו גייסט די זעלבע סארט זאקן ווי אים? דו פארשטייסט אפילו חסידות דעם זעלבן וועג ווי אים? Anyone that knows reality, knows that the answer is not. און נישט נאר אן אפיקורס וואס קומט פון דרויסן, ער ווייסט אליינס, ער זאגט דאך אליינס! דער זעלבער מענטש וואס זאגט, “וואס הייסט? מיט מיר רעדסטו? אונז זענען שוין זיבן דורות נאך רבי׳ס”, דער זעלבער מענטש זאגט מארגן: “אונזער רבי האט מחדש געווען אזעלכע חידושים זיבן דורות, אפילו זיין עלטער-זיידע האט נישט געטראכט פון אזא חידוש”.
מען ווייסט אז די זעלבע מענטשן, אין דער זעלבער האלבער שעה קען מען דאך זאגן די צוויי פארקערטע זאכן:
* “אה, ליובאוויטש איז זיבן דורות, דער רבי מפי רבי, אלעס וואס דער רבי זאגט.”
* “אה, אין ליובאוויטש איז צוגעקומען דער רבי, איך זאג אייך, דער היינטיגער רבי איז אסאך גרעסער פון אלע רבי׳ס פאר אים אינאיינעם צוזאמען, און ער האט געהאט אזעלכע אויפטועכץ אין אידישקייט, revolutionized די חסידות אין דער וועלט, און ער האט איבערגעקערט די גאנצע וועלט. קיינער האט נישט געקענט אזוי ווי אים. ער האט אפילו חסידות פארשטאנען בעסער פון זיין זיידן.”
The same people say the same בנשימה אחת כמעט. פרעג איך, so וואס מיינט דאס? ביידע פון זיי זענען הגזמות אין אנדערע וועגן, right? אבער וואס איך פרעג נאר איז אז ווען מען הערט דאס און מען זאגט, “אה, so דיין גאנצע סמכות איז ווייל ס׳איז איש מפי איש ווארט פאר ווארט, ס׳איז אזוי ווי א carbon copy”, און מיינסט דאס מיינט literal, מיינט יענער האט פארגעסן וויאזוי culture actually works.
דער היסטארישער ביישפיל פון בארא פארק און דער באווייז פון רבי עקיבא
ער האט פארגעסן, ער וואוינט נישט דא, ער וואוינט נישט אין עולם הזה. ער האט פארגעסן אז ס׳איז דא אזא זאך אז אין בארא פארק פאר דרייסיג יאר צוריק האט מען זיך געשעמט צו גיין מיט א שטריימל אין גאס, יעצט שעמט מען זיך צו גיין אן א שטריימל אין גאס, ווייסט? נישט דרייסיג יאר, מער אזוי ווי פופציג יאר צוריק. ⟦#5⟧ True story. איך געדענק, נישט איך געדענק, איך קען מענטשן וואס האבן מיר דאס פארציילט.
און איך פרעג: ווען ער זאגט זיי, די חסיד׳ישע אידן שוין דורי דורות, און ער האט פארגעסן? ער איז נישט געווען דא? ער האט פארגעסן ווי עס ארבעט? ער זעט נישט אז יעדע וואך איז דא אזעלכע זאכן ביי זיינע – יא, ער טראכט נישט. So זאג איך, כ׳האב שוין געהערט דעם תירוץ, איין תירוץ אויף אלע קשיות, but עס איז נישט… זאג איך, יא, כ׳האב שוין געהערט, מיר זאגן אונז אז ניין. Right?
נאר וואס? די טענה האט א געוויסן meaning, ס׳מיינט עפעס. ס׳מיינט עפעס פון אונטן ווען אונז זאגן אז אונז גייען שוין מדורי דורות אזוי, און ס׳מיינט עפעס פון אויבן ווען מען זאגט אז מען מאכט עפעס פאר לדורי דורות. אבער ס׳מיינט definitely נישט: נישט משה רבינו האט זיך איינגערעדט אז זיין היציגקייט גייט זיך האלטן לדורי דורות, און נישט אונז רעדן זיך איין אז אונז זענען קאלד מקאלד פון משה רבינו, in the literal sense.
און ווער ס׳לערנט יא, אין דער גמרא איז רבי עקיבא, זיין גאנצע זאך איז הלכה למשה מסיני, און ער זאגט זאכן וואס משה רבינו האט אליינס נישט פארשטאנען, יא? Very famous גמרא. ס׳איז דאך אלץ נאר, דא רעדט מען שוין אביסל פון דעם פראבלעם, אבער ס׳איז דאך אלץ נאר צו ווייזן אז you have to remember that everything is within the limitations of reality.
דער גרויסער יסוד: “אינערהאלב די גרעניצן פון דער רעאליטעט”
די הקדמה צו יעדן ספר און דער רמב״ם אויף ימות המשיח
קיינער וואס זאגט גארנישט איז נישט outside limitations of reality. אין אנדערע ווערטער, reality, לאמיר זאגן א יסוד גדול, אקעי? יא, ענק זענט מסכים? ס׳איז דא א פאר זאכן, א פאר disclaimers וואס מען דארף שרייבן אין דער פראנט פון יעדן ספר. איינע פון זיי איז, וויאזוי הייסט דאס, terms and conditions: “within the limitations of reality.” אקעי? גארנישט איז נישט outside limitations of reality. שטימט?
So, אזוי ווי דער רמב״ם איז מסביר: אויב ס׳שטייט אז משיח וועט קומען וועלן אלע מענטשן שטיין אויפ׳ן קאפ און האבן זיבן babies א טאג – within the limitations of reality. So, וואס מיינט דאס? מען קען זאגן אסאך פשטים. דער רמב״ם האט עפעס א פשט, ער האט עפעס אן אנדער פשט, כ׳ווייס וואס. אבער דער פשוט׳ער פשט איז: מ׳וועט האבן אסאך קינדער! ס׳איז א גוזמא, לאמיר זאגן פשוט׳ער טייטש. כ׳ווייס נישט אויב דאס איז א גוטער טייטש. יעדן טאג, יעדע ניין חדשים, כ׳ווייס נישט. א דרילינג יעדע ניין חדשים, ס׳קען זיין ס׳איז אסאך. But within the limitations of reality, ווער ס׳מיינט אנדערש ווייל ער איז א literalist איז ער פלעין א נאר.
ס׳איז אזוי ווי טאטי איז שוין, כ׳פלעג אלץ זאגן פאר מיינע קינדער אז איך בין שוין טויזנט יאר אלט. איך מיין צו זאגן: לגבי זיי בין איך טויזנט יאר אלט. אלעס קען זיין. אלעס איז אזוי.
די מעשה מיט׳ן תלמיד און די מלאכים
אזוי ווי כ׳האב שוין געזאגט די מעשה, אז יענער תלמיד איז געווען אן אוטיסט, און מ׳דארף דאך באווייזן א picture אין דער תורה, אז כ׳ווייס וויאזוי זיי קומען דארט מיט מלאכים, האט ער געזען מלאכים אויכעט, יא? שוין. ער כאפט שוין אז די גאנצע מעשה איז נישט געשען. ניין, ניין, ניין. די אידיע פון דער מעשה איז אז – ניין, דער רמב״ם רעדט וועגן דער מעשה, דאס איז סתם גע׳חזר׳ט. די אידיע פון דער מעשה איז אז ווער ס׳איז א נאר קומט זיך נארישקייטס ווייטער. ער וועט זיך פאנטאזירן מלאכים וואס מאכן שטיין. No problem. און דער בעל מחלוקת האלט זיך נאך אזוי קלוג אויך. גוט, whatever, נישט דאס איז דער עיקר. יא, דאס איז דער point פון דער מעשה.
יעצט, איז אזוי. איך ווייס נישט אז דו ווייסט נישט. מ׳האט געטראכט ביז יעצט אזוי, פון יעצט זאלסטו אזוי טראכטן. רבותי, רבותי, רבותי, לאמיר זען. So, לאזט מיר האלטן מיט מיין ארגומענט.
היינטיגע רבנישע גוזמאות און שכל הישר
ממילא, פונקט אזוי ווי יעדער איינער פארשטייט אז ס׳קען שטיין פון היינט ביז מארגן מאדנע זאכן, ס׳מיינט אלעמאל מיט טעמים ראליים, the people that misread it איז א קשיא אויף זיי. אזוי ווי איך זאג, ס׳איז דא צוויי סארט מענטשן וואס זענען אזוי: אדער די אפיקורסים אדער די תמימים, איך ווייס נישט, די נארונים, אבער ביידע פון זיי זענען weird, וואס זאל איך טוהן. רוב נארמאלע מענטשן פארשטייען. By the way, רוב נארמאלע מענטשן אפילו ווען מען וועט אים פרעגן וועט ער ווערן stuck, ווייל ער גלייבט טאקע זאכן, אבער אין דער reality פירט ער זיך נישט כאילו ס׳איז אזוי, right? ער ווייסט אויך וואס ס׳מיינט.
* אזוי ווי יעדער איינער ווייסט אז ווען דער סאטמארער רבי זאגט אז “יהרג ואל יעבור” מיינט ער נישט מ׳זאל זיך הרג׳ענען.
* און יעדער איינער ווייסט אז ווען דער רב שך זאגט אז דער ליובאוויטשער רבי איז אן אפיקורס, מיינט ער נישט אז מ׳זאל נישט עסן זיין שחיטה. כ׳האב געהערט פון רב שך׳ס אייניקל אליינס אז איינער האט אים געוואלט פרעגן: משוגע? ער איז אן אפיקורס, אן אנדער זאך איז גיין צו מאכן שמחות איז נישט קיין חידוש פון דעם. מ׳דארף גיין מיט שכל הישר. היינט איז דא מענטשן וואס פארשטייען דאס נישט, וואס זאל איך טוהן.
* הוכחה, עס שטייט אין דער משנה “אין לו חלק לעולם הבא”. יא, יא, ס׳מיינט exactly יענץ. יעצט, דברים פשוטים.
די פאראויסזעבארקייט פון דער מענטשליכער נאטור
יעצט, איז די זעלבע זאך, איך זאג, די זעלבע זאך לענין מסורה, דאס וואס איך טריי צו פארשטיין. ס׳איז דא א rule. אונז מיינען אז מענטשליכע, human nature האט נישט קיין rules. Human nature איז מענטשן האבן בחירה, ס׳קען זיין זייער varied, ס׳איז נישט אזוי limited אזוי ווי physics. Physics גייט אלעמאל איין וועג. מענטשן גייען זייער אסאך וועגן.
אבער עם כל זה, at least די מענטשן וואס אונז קענען – איך ווייס נישט מענטשן אין Papua New Guinea איז דא אנדערע סארט מענטשן, איך ווייס נישט – די מענטשן וואס אונז קענען, מער ווייניגער ארבעטן אין א געוויסן וועג. ס׳איז predictable. מענטשן זענען גאנץ predictable.
די מענטשליכע טבע און די באגרעניצונגען פון מסורה
די קאמפליצירטקייט פון מענטשליכער טבע
אויטיזם, מאשינען און “סטריט-סמארטס”
מגיד שיעור: מען קען ווערן בעסער, מען קען ווערן ערגער. ס׳פארט אויף א געוויסן סדר, און איך קען נישט, איך פארשטיי נישט מענטשן. ס׳איז דא אסאך, די אויטיסטישע סארט מענטשן אזוי ווי מיר, זיי פארשטייען זיך אסאך בעסער מיט machines ווי מיט מענטשן, ווייל ס׳איז שווערער, נישט ווייל זיי זענען קלוגער, דו כאפסט? מענטשן זענען אסאך מער קאמפליצירט. א קאמפיוטער וועט אסאך גרינגער כאפן maths ווי צו כאפן וויאזוי צו dealen מיט א מענטש, ווייל ס׳איז מער complicated. ס׳ליגט אין דעם מער rules.
Okay, ס׳איז דא מענטשן וואס intuitively כאפן זיי. ס׳הייסט נישט אז זיי קענען זיך מסביר זיין די טעאריע. אבער די reason פארוואס ס׳איז שווערער, ווייל ס׳איז דא אסאך מענטשן, ער זאגט אז ער איז book smart נישט street smart, ווייל street smart נעמט מער חכמה, נישט ווייניגער. מ׳דארף רעכענען מער, literally מער זאכן. וועסט קוקן אויף א קאמפיוטער וואס די AI וואס dealt מיט מענטשן, וועסטו זען ער מאכט מער calculations per second צו dealen מיט מענטשן ווי צו dealen מיט science און maths און אזוי ווייטער. ס׳איז באמת מער קאמפליצירט.
⟦#2⟧
די אויפגאבע פון חכמים און אונזערע בלינדע פלעקן
אבער, דאס איז דאך דער job פון חכמים צו פארשטיין דאס. ס׳איז איינע פון די גרויסע areas of research וואס מ׳דארף researchen איז, וויאזוי מענטשן ארבעטן, יא? אונז זענען זייער funny, אויך אונזערע אייגענע שלעכטע מדות לאזן אונז נישט, right? ס׳איז דא א מענטש, דו ווייסט אז ס׳איז קיין שום – איך זאג דאס בדרך אגב – אבער ס׳איז נישטא קיין שום מאשין וואס גרויסע חכמים אזוי ווי מיר וואלטן זיך געפירט אזוי ווי אונז פירן זיך מיט מענטשן, דו ווייסט?
לאמיר זאגן איך האב א קאמפיוטער. יעדעס מאל וואס איך דריק דעם button, פאפט ארויס א רויטע window און ס׳הערט אויף צו ארבעטן. וואס לערנסטו זיך אויס נאך דריי מאל? טו איך מער נישט. אפשר דארף מען עס נעמען צו דעם mechanic עס fixen, איך ווייס נישט. אבער דעם button פרעסט מען נישט. כ׳דארף ס׳אפילו, נאכ׳ן ערשטן מאל שרייב איך נאך א sticker, “Please don’t touch, ס׳פלאצט די גאנצע זאך”. צווייטע, דריטע מאל דארף איך שוין נישט דעם sticker, איך פארשטיי אליינס, יא?
איך האב א ווייב, יעדעס מאל זאג איך איר עפעס א געוויסע זאך, פלאצט די גאנצע סיסטעם, און איך טו עס נאך שוין צען יאר. כאפסט אז כ׳בין א plain-ער נאר? ס׳איז די זעלבע ווערטער, literally, איך קען זאגן שרייב אריין, “don’t say those words”, ס׳איז נישט קיין חילוק, אז ס׳איז אלץ יא, ס׳איז אלץ נישט, ס׳איז אמת, ס׳איז נישט, דאס פלאצט. דאס מאכט א פיצוץ.
פארוואס ארבעט פאטשן נישט? זאג איך מיין א גרויסער נאר. זאגט ער, דאס איז א שלעכטע מדה, ס׳איז א טיפשות. איך נעם נאר ארויס. ס׳איז די זעלבע זאך מענטשן, דער מגיד שיעור זאגט יעדעס יאר די זעלבע דרשה אז מ׳גייט זיין א סוף זמן מאכן א חיזוק און יעדעס מאל פלאצט עס. האסט נישט געכאפט אז דאס ארבעט נישט, יא? ס׳איז אויך טאקע וואס מענטשן נארמאל, וויבאלד אונז זענען אליינס מענטשן איז אונז זייער שווער צו פארשטיין מענטשן ווייל אונז האבן דאך נגיעות, פארשטייסטו וואס איך זאג? און מיר זענען part פון דעם, ס׳איז very complicated.
⟦#3⟧
דער כלל אין מענטשליכער קולטור: מען קען נישט איבערגעבן 100 פראצענט פונקטליך
קיין שום תלמיד זאגט נישט נאך דעם רבי׳ן אינגאנצן פונקטליך
But no problem, דאס איז כל זה אמת, א צדיק, א חכם, איינע פון די גרעסטע חכמות איז פארשטיין מענטשהייט. Now, human, there’s certain rules that we could say about human culture, some rules. איינע פון די rules איז, איך גיי דיר זאגן א rule, okay? איינע פון די rules איז אז קיינער זאגט נישט נאך 100 פראצענט וואס דער רבי האט אים געזאגט. קיינער נישט, אפילו ווען ער שרייבט עס אפ, ס׳איז impossible, for physical reasons, but also for cultural reasons, for טבע האנושי reasons, יעדער איינער דרייט, פארדרייט אביסל. אויב איינער זאגט איך וויל זיין א רבי, so whatever reason, וועסט זאגן הסברים, איך ווייס נישט. איך זאג דיר סתם אן אינטערעסאנטע rule וואס איז באמערקט אין אלע human cultures, ס׳איז נישטא אזא זאך.
איך קען רבי׳ס זענען זייער upset, מ׳זאגט זיי נאך פאלש. וואס האסטו געפלאנט? האסט געפלאנט אז יעדער איינער זאל פארשטיין דעם שיעור דאס זעלבע? וויאזוי דארף עס ארבעטן דאס? The only way it could work איז אויב מ׳האט, אזוי ווי רבי נחמן זאגט, מ׳האקט אראפ יעדן איינעם דעם קאפ, און דעמאלטס מאכן זיי נאר copies, און אפילו דעמאלטס ארבעט עס נישט, ווייל יעדער איינער וואס האט אפגעהאקט דעם קאפ איז אויך אנדערש, ס׳ארבעט נישט. יא, it doesn’t work, ס׳איז נישטא אזא זאך.
So אויב איינער זאגט, אונז זענען אלע תלמידים.
תלמיד: וואס?
מגיד שיעור: יא. מ׳זאל נאר זאגן אות באות. לשון הרב ווי מ׳זאגט דארטן. דאס העלפט אויכעט נישט, אפילו ס׳העלפט אביסל, אויף וויפיל ס׳העלפט איז אויך שטותים, ווייל ער פארשטייט נאך גארנישט, right?
חכמים הזהרו בדבריכם: די אחריות ליגט אויפ׳ן רבי׳ן
בקיצור איך פארשטיי דעם פראבלעם, איך זאג נאר קען אויכעט זיין, yes, yes, all these things are true, איך זאג נאר אז ווען מענטשן ווערן frustrated, the reason people are frustrated אז “איי, מ׳פארדרייט דאס וואס איך זאג”, is a lot like me being frustrated, איך האב נאכאמאל געדריקט דעם רויטן button אויף מיין קאמפיוטער און ס׳האט נאכאמאל געפלאצט. איך מיין, דו ביסט א funny מענטש, אונז זענען אלע funny מענטשן, ס׳איז א פאקט. ס׳איז funny, דו ביסט דאך א רבי. א מענטש פארשטייט צו מענטשן, דארפסט עס נעמען אין באטראכט.
און וועגן דעם האט אבטליון געזאגט, “חכמים הזהרו בדבריכם”. זאג נישט, blame נישט דעם תלמיד פאר׳ן נישט פארשטיין, blame זיך אליינס אז דו זאגסט ביסט א חכם, מאך זיכער… יעצט, קען מען זיין נזהר בדבריכם עד הסוף? אפשר קען מען דאס אויך נישט, איך ווייס נישט. אבער just what he’s saying is, אויב דו… יא, everything within the limitation of reality. And part of reality איז מענטשליך, מיט דעם אויך, עס האט צו טון מיט דעם. איך האלט אויך א מענטש, right? איך קען נישט פארגעסן פון דעם. איך קען אויך אמאל מאכן א mistake, ווייל איך בין אויך א מענטש. So, בקיצור, דאס איז די basic זאך. So דערפאר, anyone that knows, so דערפאר, לאמיר צוריק גיין, לאמיר גיין צוריק… וואס?
⟦#4⟧
תלמיד: פארוואס וועגן human nature האלט מען נישט ביי דעם?
מגיד שיעור: איך ווייס נישט פארוואס. קודם כל איז דא דער פאקט, observation, נאכדעם די טעאריע, וועלן מיר טרעפן באלד. איך האב א טעאריע, איך האב א שטארקע טעאריע. קודם איז א פאקט, ס׳איז נישט דא אזא זאך.
דער באווייז פון דברים שבכתב: ספרי תורה
קיין שום ספר תורה איז נישט געווען אן א טעות
דו ווייסט אז, היינט האבן מיר געטראפן א שטיקל solution צו דעם. But דו ווייסט אז ס׳איז נישט דא קיין צוויי ספר תורה׳ס אויף דער וועלט וואס האבן נישט א mistake?
תלמיד: די אנדערע mistakes?
מגיד שיעור: מען גייט וויסן פון דעם, יא, מ’fixt עס נאכדעם, האפנטליך, אבער נאכדעם טרעפט מען נאך א mistake. היינט איז דא קאמפיוטערס וואס איז שוין נישט קיין מענטשליכער level. אבער פאר ס׳איז געווען קאמפיוטערס, איז נישט דא קיין איין ספר תורה אויף דער וועלט וואס איז נישט פסול. מען גייט וויסן פון דעם, right? אויב ס׳איז טאקע אמת אז ס׳איז פסול, איז דאך אלעס wrong. ס׳איז נישט אמת, ס׳איז דא כשר׳ע, אבער ס׳איז technically פסול.
עס איז נישט דא קיין איין ספר תורה, מען קען זוכן אלע אלטע ספר תורה׳ס וואס מ׳טרעפט וואס דער בעל שם טוב האט געליינט האלט א יו״ד׳ל, every single one. היינט וואס די קאמפיוטערס קען… מען האט gecheckt. ס׳איז נישט דא אזא זאך.
היינטיגע פאטענטן פון סופרים
היינט איז דא סופרים… מ׳פלעגט… היינט האבן זיי techniques אפילו ווען מ׳שרייבט און מ׳מאכט stencils, whatever, מיר זאגן די סופרים האבן געטראפן עפעס א solution וואס עס זאל זיין אסאך ווייניגער טעותים וואס מ׳פלעגט מאכן… מ׳פלעגט נישט האלטן אז מ׳טאר… ס׳איז נישט אויסגעהאלטן הלכה׳דיג. In any case, ס׳איז נישט דא אזא זאך. ניין, מיט אזא… okay, נישט קיין stencil, מיט אזא עפעס א פאטענט האט ער מיר מסביר געווען מיט א light, I don’t know, איך האב נישט קיין סופר׳ס… פרעגן א סופר.
תלמיד: די נייע ספר תורה׳ס זעסטו די אותיות זענען שוין די זעלבע… They write with a stencil, וואס דו tracest… מען tracet היינט.
מגיד שיעור: יא, דאס איז געווען… לעצטע צוויי וואכן איז געווען מיין סופר, האט מיר מסביר געווען דער סופר. ס׳איז אלץ פארגאנגענהייט, היינטיגע סופרים איז א שוואכע, וואס מ׳נעמט עפעס אזא צעטל אזוי ווי מיט א light-board, א light-board פון אונטן דעם קלף, און ס׳שיינט ארויף, און מ׳שרייבט אויפ׳ן קלף וואס… יא, יא, that Lubavitch figured out, but יא, it’s also not so good, אביסל שוין געטראפן, ס׳איז דא mistakes אין דעם, נישט mistakes, ס׳איז דא בפירוש פלעצער וואס ער קען מאכן בעסער. But anyways, יא, בקיצור, the fact is אז יעדע תורה… גאנץ אן אינטערעסאנטער פאקט, דו האסט געמאכט א ברכה. אלע אידן האבן אלע דורות געמאכט ברכות אויף זייער ספר תורה, אלע פון זיי זענען געווען פסול.
⟦#5⟧
דער באווייז פונעם כתר ארם צובא
Scientific, this is like a fact, that’s a fact of human nature.
תלמיד: מ׳קען נישט מאכן קיין פונקטליכע copy?
מגיד שיעור: יא, מ׳קען technically. און ס׳איז דא די מענטשן, מיין friend האט מיר מזכה געווען צו זיין research, דער כתר, פון אהרן בן אשר. ער זאגט אז דער חידוש פון דעם כתר, אז עס האט נאר דריי טעותים. און דאס איז דער ספר וואס דער גרעסטער autistic מדקדק וואס איז אמאל געווען אין human history איז געזעסן אויף דעם 50 יאר. ס׳איז דא אסאך mistakes, וואס מ׳האט עס געfixt נאך, מ׳זעט ער האט אליינס מתקן געווען. און אין דעם גאנצן ספר איז דא דריי טעותים. טעותים מיינט מען נישט צו זאגן אז ס׳איז דא א מחלוקת, מחלוקת אין נוסחאות אויכעט, אבער אז ס׳איז נישט consistent צו זיין אייגענער שיטה. מ׳זעט אין אנדערע פלעצער אז ער האט געהאלטן אז ס׳דארף אזוי נישט זיין. ס׳איז דא דריי טעותים וואס מ׳איז מודה.
תלמיד: די דריי פלעצער ווייסטו נישט וועלכע ווארט דער אמת איז?
מגיד שיעור: ניין, נישט ווערטער, אפשר טעמים, איך געדענק נישט וואס, יא. ווערטער איז סתם אזוי דא, ווייל ס׳איז דא מחלוקת׳ן אפילו נאכדעם, איך זאג אז אפילו לשיטתו איז דא דריי, האט ער געמאכט דריי טעותים. יא, of course. ר׳ אהרן בן אשר האט געמאכט דריי טעותים אין זיין אייגענעם ספר וואס אונז האבן, יא, ס׳איז נאך דא, און דו קענסט עס גיין זען אין דעם Israel Museum.
⟦#6⟧
שינויי נוסחאות אין אונזערע ספרי תורה
And that’s a miracle. Like נישט א miracle, it’s like crazy level of work וואס אונז האבן דארט. So איך ברענג דיר נאר ארויס אביסל וועגן human nature. So און דאס איז שוין אין דער גרינגסטער זאך צו copyn, יא, ס׳איז נישט שווער, ס׳איז literally, אותיות, ווערטער, נקודות, נישט א זאך וואס מ׳דארף פארשטיין, נישט קיין זאך וואס מ׳דארף יעדעס מאל נאכאמאל צולייגן קאפ און פארשטיין.
און עד היום הזה איז דא אין אנדערע שולן אנדערע אותיות אין ספר תורה, right? ס׳איז דא גאנצע אותיות אנדערש, ס׳איז דא at least דריי אותיות אין דער תורה וואס מ׳איז נישט מסכים עד היום הזה וויאזוי צו שרייבן, right? ס׳איז דא א יו״ד אין פרשת נח, און אן אל״ף אין פרשת ויצא, און א ו״ו ערגעץ אנדערש, וכו׳. יא? So, I’m just showing you. און דאס איז like, I don’t know if there’s such another example, even in דער גוי׳אישער טבע, איך ווייס נישט אויב ס׳איז כמעט דא נאך א טעקסט וואס מ׳האט אזוי געארבעט אויף צו האלטן דאס זעלבע, און ס׳האט נישט געהאלפן.
איך זאג ס׳איז א קלייניגקייט, און איך זאג נישט אז עס מאכט א גרויסע נפקא מינה, I’m just showing you the nature, ס׳איז for when people say a claim, איינער וואס זאגט א claim, “אונזער ספר תורה איז אות באות פון משה רבינו”, פרעג אים צי ער מיינט צו זאגן אז “דכא” שטייט מיט אן א׳ אדער מיט א ה׳? וואס איז א מחלוקת אחרונים עד היום הזה. איין מינוט, און דאס איז נאר וואס מ׳האט זיך פשרה געמאכט דערויף.
ניין, by the way דאס איז נאר היינט, די אמאליגע ספרי תורה האבן אסאך מער טעותים. נישט נאר טעותים, אויך גירסאות כאילו, דאס איז דאך ווייל היינט האבן די אחרונים מסכים געווען אז מ׳זאל גיין מיט דער איין ספר תורה, און מ׳האט נישט קיין proof אז איינע פון אונזערע גירסאות איז די ריכטיגע גירסא, it’s just the most מדוקדק. Right, אין דעם תוספות׳ס ספר תורה איז געשטאנען אסאך גאנצע ווערטער אנדערש. רש״י אליינס שטייט “כלת משה” whatever וכו׳.
דער קל וחומר בנוגע מסורה און וואס משה רבינו האט געטראכט
די דריי שטאפלען פון איבערגעבונג
So וואס איך וויל זאגן איז נאר אז, איך זאג דיר נאר אז therefore any claim, דאס איז אן extreme example, אבער איך מיין אז דער example איז אז מ׳דארף זיין בכפוף ל-reality, okay? דאס איז פאר דברים שבכתב וואס איז הונדערט פראצענט, וכל שכן וקל וחומר פאר דברים שבעל פה וואס איז נאר בעל פה, וכל שכן וקל וחומר אויף דברים שבהבנה, וואס איך האב שוין מסביר געווען לעצטע וואך.
מעשים איז דא טאקע זיידעס אין בראזיל וואס צינדן נאך ליכט ווייל קיינער ווייסט נישט פארוואס, ווייל זייער עלטער-עלטער-באבע האט געצונדן ליכט ערב שבת. מעשים איז גרינג צו copyn relatively, אפילו אין דעם ווערט מען טעותים. אבער צו פארשטיין, פארשטיין איז דאך א זאך וואס אלעמאל איז אין איינעם, אפילו ווען דער רבי פרעגט דעם תלמיד צי ער האט פארשטאנען, קען ער נישט זיין זיכער אז ער האט הונדערט פראצענט פארשטאנען דאס זעלבע וואס ער האט געוואלט ער זאל פארשטיין, right? אז במציאות איז עס אוממעגליך. So therefore any claim about מסורה, איז א claim בכפוף למגבלות המציאות. ס׳איז נישט קיין שום ספק אין דעם. יא?
וואס האט משה רבינו געטראכט?
יעצט וויל איך גיין ווייטער, און איך מיין אז דאס איז א simple, ס׳איז א very obvious and simple thing to me, but a lot of people are stuck about it, so ס׳איז כדאי צו רעדן וועגן דעם. יעצט, מיר גייען ווייטער יא, מיר זאגן אזוי: אויב אזוי, וואס האט משה רבינו געטראכט? דאס איז די שאלה, דאס איז די real שאלה. וואס האט משה רבינו געטראכט? משה רבינו האט זיך, whatever ער האט געטראכט, איך ווייס נישט וואס ער האט געטראכט, אבער whatever ער האט געטראכט דערפאר האט ער געמאכט מצוות מעשיות, okay, מצוות מעשיות קען זיך האלטן.
דרך אגב איינע פון די זאכן וואס משה רבינו האט געטראכט איז exactly דאס, אזוי ווי דער רמב״ם איז מסביר לגבי מצות שבת, משה רבינו האט געטראכט literally דאס, אז…
דער ציל פון מצוות מעשיות, ירידת הדורות און פלאטאניזם
דער חידוש פון משה רבינו: מצוות מעשיות כדי צו האלטן די אידעעס
מגיד שיעור: איך מיין אז דאס איז simple, ס׳איז א simple thing צו מיר, but a lot of people האבן זיך גע׳סטאק׳ט about it, ס׳איז כדאי צו רעדן וועגן דעם.
יעצט, מיר גייען ווייטער, מיר זאגן אזוי: אויב אזוי, וואס האט משה רבינו געטראכט? דאס איז די שאלה, דאס איז די real שאלה. וואס האט משה רבינו געטראכט? משה רבינו האט געטראכט – איך ווייס נישט וואס ער האט געטראכט, אבער whatever ער האט געטראכט – סיי ער האט געמאכט מצוות מעשיות, אקעי, מצוות מעשיות קענען זיך האלטן.
דרך אגב, איינע פון די זאכן וואס משה רבינו האט געטראכט איז exactly דאס, אזוי ווי דער רמב״ם איז מסביר לגבי מצות שבת. משה רבינו האט געטראכט literally דאס, אז זיינע סברות גייט קיינער נישט געדענקען. מען וועט געדענקען א וואך, א יאר, א חודש, א דור, אפשר צוויי דורות; נאך אפאר דורות, אפילו מען וועט געדענקען די ווערטער פון די סברות, עס גייט mean something else, עס גייט נישט העלפן.
וואס גייט ער טון? איינע פון זיינע secrets איז געווען צו מאכן מעשים. און אברהם האט דאס נישט געוואוסט. נאכדעם, זאגט דער רמב״ם, משה רבינו איז געקומען מיט דער גרויסער idea – התגלות, נבואה, whatever you want to call it – אז מ׳גייט מאכן מצוות. און ס׳איז אמת, ס׳איז דא זיכער מצוות וואס מיר טוען literally פון דער צייט פון משה רבינו, at least if you ask me. I don’t know if everyone believes that, but I think that it’s true.
דער ביישפיל פון שבת און פסח
סתם שבת, מסתם שבת איז אפילו דער זעלבער טאג פון דער צייט פון משה רבינו, און אלע צייטן וואס מ׳האט געדינט עבודה זרה האט עס נישט ruined דאס. פארוואס? ווייל ס׳איז זייער א basic זאך. און איך זאג אייך, איך ווייס נישט ווען שבת הייבט זיך אן – ס׳קען זיין ביי דער שקיעה, ס׳קען זיין ביי דער צאת הכוכבים – אבער בערך דער זעלבער טאג, דער זיבעטער טאג, יא? ס׳איז זייער אמת׳דיג.
אוודאי, ס׳האט symbolized עפעס, אבער וואס איז דער symbolism? איך ווייס נישט. דאס האט זיך שוין געטוישט.
תלמיד: איך האב געהאט אן אנדער פשט.
מגיד שיעור: יא, יא. אמת, אבער דאס איז נאך א… יא, יא.
תלמיד: קעגן עבודה זרה?
מגיד שיעור: ניין, ס׳איז נישט קיין המשך פון יענץ, ס׳איז נישט קיין סתירה פון יענץ.
יעצט איז געווען אז מ׳זאל דינען דעם אייבערשטן. האבן מיר גערעדט וועגן יענץ, אבער אז מ׳זאל דינען דעם אייבערשטן איז נישט גענוג די idea. וואס מיינט דינען דעם אייבערשטן? ס׳מיינט זיכער אז פסח עסט מען מצה, און נישט מ׳גייט צו די פויפסטן און מ׳גיט אים א מטבע, whatever מ׳טוט דארט, נישט מ׳גיט עבודה צו מרקוליס. דאס איז זיכער: דארפסטו האבן א פירוש מעשי, דאס איז גרינגער איבערצוגעבן.
דיינע קינדער וועלן פרעגן: וואס מיינט צו זיין אן איד? ס׳מיינט צו גיין מיט בארד און פאות – איך ווייס נישט, ס׳איז נישט אזא גוטער example – אבער ס׳מיינט היטן שבת. ביי יציאת מצרים, דאס דארף מען מאכן, און ביי קריעת ים סוף, היינטיגע חברה, וואס ס׳זאל זיין. אקעי, איך ווייס נישט, דאס איז אן אנדער נושא. איך זאג אז דאס איז איינע פון די גרויסע אויפקלערונגען.
די קראפט פון א מנהג מעשי: דער ביישפיל פונעם בעל שם טוב
יעצט, דערפאר, אויב איינער למשל האלט ער גייט מאכן אן אויפטו, זאל ער מאכן א מנהג. סאו ס׳איז גראדע א גוטע idea. איך ווייס נישט, דער סאטמארער רבי האט געזאגט אז ער ווייסט נישט גארנישט וואס ער טוט פונעם בעל שם טוב, נאר איין זאך ווייסט ער: אז מ׳זאגט “הודו” ערב שבת.
ס׳איז גראדע wrong, but anyways – ווייל דער מאור עינים שטייט אין זיין פריערדיגן ספר אז דאס איז א מנהג פונעם בעל שם טוב. דאס איז די איינציגסטע זאך וואס ער ווייסט פון דעם בעל שם טוב. און this is just a, it’s by the way not true. פאר דעם בעל שם טוב האט מען שוין געזאגט “הודו” ערב שבת, יא, אין דער בראדער קלויז. מיר ווייסן וועגן דעם, ס׳איז דא כתבים. ס׳איז שוין אביסל אן עלטערער מנהג פונעם בעל שם טוב. אקעי, תקיעת שופר.
תלמיד: פארפל האבן זיי אויך געגעסן. ער האט געזאגט פארפל.
מגיד שיעור: איך ווייס נישט. פארפל ווייס איך נישט. וואס? פארפל ווייס איך נישט. יא, יא, איך פארשטיי, איך זאג, דאס איז א זאך וואס האט זיך געהאלטן. אלע חסידים, יא, אין אמת׳ן אלע זאגן “הודו”, אמת, אלע חסידים טוען עס, literally. אקעי, no problem.
זייער גוט. איך זאג נאר, אז אויב איינער וויל מאכן א movement, די ערשטע זאך זאל ער טרעפן עפעס א דבר מעשי. דאס האלט זיך אסאך בעסער ווי אסאך ideas. סתם אן עצה טובה אויב איינער וויל. יעצט, דאס פארשטייט זיך, ס׳איז נישט קיין חכמה סתם צו מאכן א דבר מעשי, ס׳דארף האבן עפעס א meaning. אקעי, דארפסט האבן עפעס א כוונה.
דער ציל פון די מעשים: אנגעפלאנטע ציקלען פון פארגעסן און זיך צוריק דערמאנען
יעצט, וואס וויל איך זאגן? סאו by the way, this is another thing. מענטשן האלטן אין איין טענה׳ן מיט די טענות: אה! יעדע פאר דורות קומען דאך די מענטשן – מיר האבן געענטפערט אויף דעם שוין literally, right? – יעדע פאר דורות קומען מענטשן מיט דעם זעלבן ארגומענט: “ענקער אידישקייט איז טרוקן, ס׳איז נאר מעשים, ס׳האט נישט קיין משמעות, ס׳האט נישט קיין הארץ דערין”, און מ׳ווערט זייער sad דערפון.
יא, וואס האסטו געפלאנט? דאס האט משה רבינו געטראכט: אז מ׳גייט פארגעסן דאס הארץ, מ׳גייט נאר געדענקען די מעשים, און פון דעם וועט מען זיך צוריק דארפן דערמאנען. א מענטש וועט פרעגן: אה, “כי ישאלך בנך מחר לאמר” – פארוואס גייט מען עסן מצה? זעט איר, עץ כאפט דעם פסוק, יא? משה רבינו האט געזאגט: דיינע קינדער גייען מאכן די עבודה פון פסח, זיי גייען מאכן פסח, און זיי גייען אפילו נישט וויסן פארוואס. זיי וועלן פרעגן פארוואס, וועט מען זאגן: אה, “עבדים היינו לפרעה במצרים”. מ׳וועט טרייען צו זאגן א תירוץ, יא? דאס הייסט, ער כאפט אז די מעשה גייט זיך האלטן לענגער, און דאס גייט זיין א וועג וואס מ׳זאל זיך צוריק דערמאנען וואס דער meaning דערפון איז.
סאו דאס איז planned לכתחילה. דאס איז נישט אן עוולה, און דאס איז וואס ס׳גייט צוריק. ווען מיר פרעגן א קשיא: דו זאגסט אז מ׳מאכט נאך די זעלבע מעשים, אבער די משמעות איז אינגאנצן פארגעסן געווארן, וויאזוי קען דאס זיין? דאס איז exactly געווען דער פלאן!
exactly געווען דער פלאן אז וואס? אז מ׳זאל טון די מצוות, מ׳זאל פארגעסן, און ס׳זאל קומען איינער. מ׳האט געטראכט וויאזוי ס׳גייט קומען דא איינער, און מ׳זאל זיך דערמאנען און פרעגן: “וואס הייסט? וואס זענען די אלע זאכן? ס׳האט נישט קיין meaning? אה, מ׳האט געטראפן עפעס א פרקי אבות, פרקי אבות ווייזט אויס צו זיין דער meaning”, מ׳טרעפט עפעס אנדערע רמזים, און מ׳ניצט אן אייגענעם שכל, און מ׳פיגורט אויס וואס ס׳מיינט.
דאס איז געווען דער פלאן from the first day. משה רבינו האט געוואוסט אז ס׳גייט זיין א bunch פון cycles, ס׳גייט זיין א bunch פון ליטוואקעס, און יעדע פאר הונדערט יאר גייט קומען עפעס א חסידישער איד און צוריק מאכן חסידיש. שטימט? ס׳איז קלאר?
דער פילאסאפישער מהלך: “ירידת הדורות” און פלאטאניזם
יעצט, די אלע זאכן האבן אביסל מער א פילאסאפישן אדער מער א רוחניות׳דיגן וועג צו זאגן. און כ׳קען זאגן אין אפאר seconds וואס איך פלאן צו זאגן, און ס׳גייט אזוי:
ס׳איז ידוע אז ס׳איז דא אזא זאך וואס הייסט “ירידת הדורות”. ס׳איז נישט דא אזא זאך – כ׳וויל תיכף מסביר זיין – אבער אזוי איז ידוע. יעצט, פון יעצט גייסטו שוין סוויטשן gears, יעדער איינער גייט שוין סוויטשן… יא, ס׳איז נישט דא אזא זאך. איך וויל מסביר זיין: ס׳איז נישט דא אזא זאך ווייל מ׳קען צוריק דרייען, נישט ווייל ס׳איז נישט דא.
וואס הייסט? פארוואס דארף זיין ירידת הדורות? לאמיר טרייען צו פארשטיין. מענטשן זאגן אז ס׳איז דא. זאגט דער ר״ן אין זיין דרשה, אז ס׳מוז זיין. נישט נאר ס׳איז דא, ס׳מוז זיין. פשט איז: דו מיינסט ירידת הדורות ווייל מיר זענען שלעכט? It should be very clear: דאס איז נישט אין דער תורה. ס׳איז נישט דא קיינער וואס האלט אז מיר ווערן ערגער. מיר ווערן נישט ערגער. פארוואס זאלן מיר ווערן ערגער? מענטשן זענען מער ווייניגער די זעלבע all the time. Whatever, א מענטש האט א בחירה אזוי ווי ס׳איז.
דער ר״ן: דער חסרון פון א קאפי פון א קאפי
אבער אויב מ׳זאגט אז ס׳איז דא ירידת הדורות in a real sense, וואס ס׳מיינט איז – זאגט דער ר״ן דאס אזוי – ס׳מיינט אז א דריטע ספר תורה וואס מ׳קאפיט, וועט בהכרח האבן מער mistakes ווי די צווייטע, און די פערטע און די פינפטע, און די צען-טויזנטסטע ווי די ערשטע, אמת? ווייל ער האט דאך copies פון א copy. אזוי גייט דאך די וועלט, right? א copy פון א copy, אויב אין יעדער copy קומט אריין איין mistake, אדער צוויי, אדער whatever, some random amount of mistakes, וויפיל מאל מ׳קאפיט עס ווערט מער טעותים. אזוי מוז דאך זיין.
איין מינוט, איין מינוט, ווארט מיט דיינע עצות. איך זאג א פאקט. ס׳איז אן example פון א ספר תורה, ס׳איז א פיזישע, physical זאך. קל וחומר איז אין סברות און אין וואס מ׳לערנט און זאכן וואס זענען – ס׳איז אלעמאל א copy, און א copy בהכרח מוז ווערן שוואכער פונעם original.
נישטא אויף דער וועלט א copy וואס האט אלעס פונקטליך פונעם original. בקיצור, אפילו ווען יא, האט עס נאך אלץ דעם חסרון אז עס איז א copy. אפילו ווען עס איז הונדערט פראצענט דאס זעלבע, איז נאך אלץ א חסרון אז עס איז א copy – אזוי ווי “פני יהושע כפני לבנה”. ער קען זיין דאס זעלבע, אבער ער איז נאך אלץ א copy.
וואלטער בענדזשעמין און די ווערט פונעם אריגינאל
יא, אמת, קיינער צאלט נישט דאס זעלבע געלט פאר דער original painting און פאר דער copy. זעסט נישט אז די מיסטיק איז אן אמת? באמערק! איך וויל קויפן די מאנא ליזע, וויפיל קאסט עס? וואלטער בענדזשעמין האט געשריבן א book וועגן דעם. איך וויל קויפן א picture פון דער מאנא ליזע, וויפיל קאסט עס? קען מען זיך מסביר זיין וואס איז דאס? אמונה? א האלבער ביליאן דאלער. און וויפיל קאסט דאס picture? אסאך מער, ס׳איז אומשאצבאר.
און וויפיל קאסט א copy דערפון? א פונקטליכע copy. ווייסטו וואס? היינט איז דא טעכנאלאגיע אין 3D printing, נישט נאר א copy פון דעם picture, מ׳קען עס פילן אויכעט. אקעי? וויפיל קאסט עס? אפאר הונדערט דאלער, אביסל מער לאמיר זאגן יא, מיט א certificate פונעם מוזעאום אז ס׳איז פונקטליך נאכגעמאכט. טויזנט דאלער, אקעי? No problem.
פרעג איך: דאס איז דאך שוין אן אלטע קשיא פון וואלטער בענדזשעמין, דאס סאונדט אז די גאנצע וועלט זענען מאדנע mystics. זיי גלייבן אז ס׳איז א סגולה אין דעם וואס ער האט touched. דער תירוץ איז אז דאס האט עס: ס׳האט דאס אז ס׳איז original. דער אנדערער איז א גוטע copy, ס׳איז א שוואכערע copy, ס׳איז נאך שוואכער. דער איז original. אויב מענטשן וועלן מוזן מאכן copies און copies פון copies, וועט עס ווערן שוואכער יעדן דור. אבער אפילו דאס אז ס׳איז א copy, איז שוין א חסרון. שטימט?
פלאטאניזם און עולם האצילות
This is basic Platonism. איך טריי יעצט נאר צו געבן די intuition behind it. Now, יא, זאגן מיר אזוי: assuming – this is an assumption, but you have to make this assumption, because if there’s no perfect original, then nothing could exist, right? – מיר רעכענען אלעס (דאס איז אויכעט basic Platonism), מיר רעכענען אלעס לפי ערך עפעס אן original, right?
דו זאגסט: ווי א גוטער איד ביסטו? ס׳איז קיינמאל נישט געווען בעולם הזה דער original, by the way. ווייל אין עולם הזה איז אלעס copies. אבער אין דעם עולם האצילות, דארט איז דאס דער טייטש פונעם ענין פון אצילות. דארט איז דער original פון זאכן, right?
אז איך זאג אז דאס איז א perfect circle – ס׳איז נישטא אויף דער וועלט א perfect circle. יעדער circle האט חסרונות, ס׳האט ערגעץ וואו עס גייט אריין אביסל מיקראסקאפיש, נישט קיין חילוק. און וויאזוי ווייס איך וואס ס׳פאלט אויף מיין צונג אז ס׳איז א perfect circle? אין מיין קאפ, כביכול אין דער וועלט פון ערגעץ נעם איך די idea – נישט אין מיין קאפ, ווייל וואו האט מיין קאפ עס באקומען?
תלמיד: Conceptually.
מגיד שיעור: וואס? Conceptually מיינט אין דיין קאפ. אבער איך פרעג אייך: וואו האט דיין קאפ עס גענומען? ממילא מוז מען זאגן – אזוי זאגט פלאטא, איך האב נישט יעצט אין זינען זיך צו דינגען מיט ענק צי ס׳איז אמת אדער נישט – basically Platonism זאגט, אז ס׳מוז זיין אז אין הימל איז דא אן אריגינעלער circle, דער original, און אלע circles דא זענען נאר copies.
און וויבאלד זיי זענען copies, אפילו די בעסטע copy – אזוי ווי די לבנה וואס איז א perfect circle לויט דער אמאליגער אמונה – איז טאקע א גוטע copy פון דעם circle וואס איז דא, דער גלגל וואס איז א perfect circle, אבער ס׳איז אויך אלץ א copy פון דער נשמה פון דער לבנה. דאס הייסט, די נשמה אין דער צורה פון דער לבנה. קל וחומר אז דו וועסט מאכן א circle, איז עס שוין א copy פון א copy, אמת? ווייל דו מאכסט שוין א picture פון דער לבנה, וואס איז א picture פון דעם. פארדעם טאר מען נישט מאכן א picture פון דער לבנה, ווייל ס׳איז א copy פון א copy – “לא תעשון אתי”, ס׳איז א copyright. ניין, ס׳ווערט ערגער, יעדעס מאל ווערט עס ערגער.
די תורה אין אצילות קעגן משה רבינו׳ס תורה
עס שטימט, און ממילא, וויבאלד אז צו זאגן אז ס׳איז דא אן ideal תורה אדער עפעס אזוי, אז ס׳איז דא א גוטע תורה – גוט מיינט הונדערט פראצענט גוט – מוז מען רעדן פון דער תורה אין אצילות. ס׳איז קיינמאל נישט געווען אויף דער וועלט די תורה. זאגט מען “נשמת משה רבינו”, נישט משה רבינו׳ס גוף, אדער עפעס אזא סארט זאך.
אפילו משה רבינו׳ס תורה האט געהאט mistakes, דו ווייסט? דו ווייסט אז ווען א מענטש שרייבט זיינע אייגענע books מאכן זיי אויך mistakes, right? קומט אויס אז ווען משה רבינו האט געשריבן זיין אייגענע תורה איז געווען דארט mistakes. מ׳האט עס געדארפט פיקסן. לויט וואס האט מען עס געפיקסט? “כמשפטו אשר הראית בהר”! די תורה וואס משה האט געזען, האט ער געקענט פיקסן ווייל ער האט געוואוסט וואס דארף שטיין. אדער אפשר ווייסן מיר אויכעט.
נצחיות התורה: דער פלאטאנישער ארגינאל און די איבערפרישונג אין יעדן דור
די תורה אין עולם הזה אלס א קאפי און די קשיא אויף נצחיות התורה
מגיד שיעור: גוט מיינט 100% גוט. מוז מען רעדן פון דער תורה אין אצילות, ס׳איז קיינמאל נישט געווען אויף דער וועלט די תורה. נשמת משה רבינו, נישט משה רבינו׳ס גוף, אבער עפעס אזא סארט זאך. אפילו משה רבינו׳ס תורה האט געהאט mistakes, דו ווייסט? דו ווייסט אז ווען א מענטש שרייבט זיינע אייגענע books מאכט ער אויך mistakes, right? קומט אויס אז ווען משה רבינו האט געשריבן זיין אייגענע תורה זענען געווען דארט mistakes, און מ׳האט עס געדארפט פיקסן. לויט וואס האט מען עס געפיקסט? “כמשפטו אשר הראית בהר”, די תורה וואס משה האט געזען, ער האט געקענט פיקסן, ווייל ער האט געוואוסט וואס דארף שטיין, ווייל ער האט שוין געזען ווייסן מיר אויך. יא?
סאו אין עולם הזה איז קיינמאל נישט געווען די perfect תורה, אבער ס׳איז דא א perfect תורה, און יעדעס מאל וואס מען מאכט א copy – משה זאגט פאר יהושע, “משה קיבל תורה מסיני ומסרה ליהושע” – יעדעס מאל איז עס געווארן ערגער.
יעצט, this is a basic fact of reality. I’m explaining it according to basic Platonism, but ס׳איז א fact all the way ביז די עולמות העליונים. ס׳איז א fact. אויב אזוי פרעג איך א קשיא: דבר גלוי וידוע בתורה שזאת התורה עומדת לעד ולעולמי עולמים. פרעג איך פאר משה רבינו: What are you planning? דו מיינסט אז ס׳גייט זיין דא א נס וואס איז נאכנישט געשען אין דער גאנצער היסטאריע פון דער וועלט, אז א copy גייט זיין די זעלבע ווערט ווי דער original? דאס מיינסטו צו זאגן? וואס מיינסטו צו זאגן?
אז משה רבינו פלאנט אז זיין תורה זאל זיך האלטן – אזוי שטייט אין רמב״ם at least – וואס האט ער געפלאנט exactly?
דער דיוק פונעם נועם אלימלך: “ומסרה” אלס א גלגל החוזר
זאגט דער רבי ר׳ אלימלך אזוי: ס׳שטייט “משה קיבל תורה מסיני, ומסרה ליהושע, ויהושע לזקנים”. ביי משה שטייט “ומסרה”, ער האט עס איבערגעגעבן. ער איז געווען דער ערשטער, ער האט עס געקענט איבערגעבן נאך. יהושע האט שוין נישט געקענט איבערגעבן, שטייט נישט “ומסרה”, שטייט plain: “ויהושע לזקנים, וזקנים לנביאים”. און ביי נביאים שטייט נאכאמאל: “ומסרוה לאנשי כנסת הגדולה”. ס׳איז א שטיקל נועם אלימלך, פרעגט דער רבי ר׳ אלימלך – אויב איך געדענק, אדער אן אנדער חסידישער ספר – וואס איז דער פשט פון דעם “ומסרוה”? פארוואס אין דעם אנהייב און דער end פון דער chain שטייט “ומסרוה”?
זאגט דער רבי ר׳ אלימלך – ס׳שטייט אין דער גמרא דאס, ער זאגט נאר נישט דעם דיוק אין דער משנה, אין מסכת יומא – אז ווען מ׳קומט צוריק, ער זאגט דאס אזוי ווי א גלגל החוזר. איך ווייס נישט וואס די theory פון דעם גלגל איז, איך ווייס בערך. אז ווען ס׳איז אנגעקומען צו די אנשי כנסת הגדולה, איז צוריקגעקומען די “ומסרוה” פון משה רבינו.
וואס איז דער פשט? דער פשט איז זייער simple, און ס׳איז נישט אזוי simple, אבער דער פשט איז, אז אויב די reason פארוואס משה רבינו האט געקענט איבערגעבן די תורה פאר יהושע איז נישט ווייל זיין מסירה איז געווען improved – זיין מסירה איז אויך געווען as perfect as can be, אבער נישט הונדערט פערצענט perfect – אבער ס׳איז געווען א מסירה פון דער תורה דלעילא, פון דער idea פון דער תורה וואס ס׳האט געדארפט צו זיין.
קומט אויס, אז וואס האלט אונז די תורה? דאס הייסט, ווען מ׳זאגט אז די תורה איז “תורת ה׳ תמימה” און אז די תורה איז א זאך anything that you say is good, we don’t mean the thing as we have it. אויב איינער זאגט אז די תורה וואס אונז האבן האט מען געגעבן פאר משה רבינו אויף הר סיני, זאגט ער שקר. ס׳קען נישט זיין, נישט בדרך הטבע, ס׳איז נישט נאר בדרך הטבע, אפילו בדרך נס קען עס נישט זיין. ס׳קען נישט, this is like a more basic rule, metaphysically impossible. אלא מאי? מ׳מיינט דעם מלאך פון דער תורה, דעם שר התורה, די נשמת התורה.
און אויב מ׳מיינט אזוי, קומט אויס אז די נצחיות התורה איז נישט קיין דין אין די copies, אז ס׳גייט געשען א magic זאך אז א copy גייט זיין דאס זעלבע ווי דער original. דאס מיינט עס נישט. וואס ס׳מיינט צו זאגן איז אז די נצחיות התורה איז געזאגט געווארן אויף דער נשמה, נישט אויפ׳ן גוף.
איבערפרישן די תורה פון דער העכערער “צורה”
אויב ס׳איז געזאגט געווארן אויף דער נשמה נישט אויפ׳ן גוף – אדער אויף דער צורה נישט אויף דער חלות, די copy פון דער צורה – די צורה איז אלעמאל דא. מ׳קען גאנץ גרינג, נישט אזוי גרינג, but מ׳קען, קען און מוז אפשר, נישט, מוז. מוז מצד דעם וואס משה רבינו האט געהאט א פלאן אויף דעם וואס ס׳זאל געשען, מוז זיין א מענטש וואס גייט עקסעסן אין א שפעטערדיגן דור די זעלבע צורה, און מאכן די זעלבע זאך אזוי ווי ס׳שטייט: אנשי כנסת הגדולה “החזירו העטרה ליושנה”, אז זיי האבן צוריקגעברענגט די תורה פון משה רבינו אזוי ווי ער האט עס געהאט, נישט אזוי ווי די נביאים האבן מקבל געווען פון די זקנים וואס איז געווארן שוואכער א גאנצע צייט, נאר זיי האבן עס refreshed.
בדרך משל, אזוי ווי אויב איך האב א ספר תורה, יעדן דור וואס מ׳איז מקבל דאס ספר תורה ווערט עס ערגער. At some point זאג איך, איך קען נישט אזוי האלטן, מוז מען גיין צו דעם ספר תורה אין דער עזרה וואס משה רבינו האט אליין געשריבן אדער עזרא, איך ווייס נישט whoever, א ספר תורה וואס crossed over די אלע levels, און פון דארט שרייבט מען איבער די תורה.
און ממילא אזוי האלט זיך די תורה. ווען ס׳שטייט אין דער תורה אז זי גייט זיך האלטן, מיינט עס צו זאגן אז ס׳גייען זיין מענטשן וואס גייען קענען צוריקגיין צו דער תורה, און דאס האט עס געמיינט. אין אנדערע ווערטער, אזוי ווי אונז האבן געלערנט אין דער הקדמה פון רבי יהודה אבן תיבון, אז ווען מ׳האט צוגעזאגט פאר די אידן אז זיי גייען זיך האלטן די תורה, מיינט עס נישט אז די אידן גייען האלטן די תורה איינער פון זיין טאטן פון זיין זיידן א גאנצע צייט. דאס איז impossible, metaphysically impossible.
וואס עס מיינט איז, אז ס׳וועט קומען דער בעל שם טוב און ער וועט איבערפרישן די תורה פונדאסניי. דאס איז לכתחילה געמיינט די הבטחה אז ס׳גייט זיך האלטן א תורה.
דער צדיק אלס א דירעקטע קאפי פון דער ארגינעלער תורה
אוודאי. און ס׳איז דא מענטשן וואס זענען נאך copies פון copies, און ס׳איז דא מענטשן וואס זענען נאר איין copy פון א copy. א מענטש וואס איז אזוי ווי דער בעל שם טוב אדער אזוי ווי דער רמב״ם איז געווען א דירעקטע copy פון דער תורה.
דאס איז א גוטע שאלה. אויב ס׳ארבעט? אויב ס׳ארבעט, we’ll find out.
אויב ס׳ארבעט, אבער איך ענטפער ענק אלעמאל גוטע קשיות, קודם כל לאמיר זאגן די theory וויאזוי ס׳דארף ארבעטן. ממילא איז מוכרח – דאס איז א זאך, אזוי שטייט אין דער גמרא: “לא מאסתים ולא געלתים להפר בריתי אתם”, יא? ביאורים און מדרשים זאגן אלע אז כביכול די הבטחה אויף השארת התורה מיינט אז ס׳זאלן קומען מענטשן אלעס איבערמאכן.
און דעמאלטס הייבט זיך אן פון פריש כביכול די copy פון copy פון copy ביז עס ווערט שוואכער, אזוי ווי א יעדע copy, carbon copies ווערט נאך איינס. אזוי ווי מ׳פלעגט אמאל מאכן copies – ווער עס געדענקט דעם carbon – יעדעס מאל ווערט עס שוואכער, נאכדעם דארף מען צוריקגיין צו דעם original מאכן נאך איינס.
און דער original מוז זיין א מענטש. דאס איז נאך א שמועס וואס מ׳האט שוין געלערנט אסאך מאל אז מענטשן לערנען נאר פון מענטשן. ממילא דער original מוז זיין א מענטש וואס ער טראגט אין זיין קאפ און אין זיין הארץ די ארגינעלע תורה, און וועגן דעם מוז עס זיין אז ס׳זאלן זיין אין יעדער תקופה מענטשן וואס זענען צדיקים, נביאים, חכמים, whatever you call them, וואס זיי זאלן איבערפרישן די תורה.
און דאס האט עס ארגינעל געמיינט, און דאס ווי דאס ארבעט איז עס almost like a law of nature, almost a law of nature אז אויב ס׳איז דא א זאך ווי א תורה איז דא כסדר מענטשן וואס מאכן עס איבער.
מקבילים אין אנדערע טראדיציעס און ביי פלאטא
און אזוי איז אויך אנגענומען ביי אלע אנדערע traditions, נישט נאר אונז האבן מיר די idea. דאס איז פאר די מענטשן וואס ווייסן אז ס׳איז דא א חדיס פון מוכאמעד וואס ער האט געזאגט אז יעדע הונדערט יאר וועט קומען איינער מחדש זיין די רעליגיע. ביי יעדע פאר מענטשן, ס׳איז דא א חשבון אז דער לעצטער איז געווען רוח אללה כומעיני. In any case, ס׳איז פונקט הונדערט יאר, עפעס רעכענען זיי seventy-nine פון דעם. על כל פנים אנדערע זאגן אז ס׳מוז נישט זיין פונקטליך הונדערט יאר, ממילא איז נישט מוכרח די ראיה.
על כל פנים דאס איז א basic סברא אז ס׳מוז זיין. און אזוי Plato אויך, בכמה books פון Plato וואו ער רעדט וועגן וויאזוי ער מאכט א געזעץ פאר א שטאט, זאגט ער אז אויב ס׳מוז זיין א געזעץ מוז זיין אז יעדע פאר דורות זאל קומען איינער וואס זאל עס איבערפרישן.
און וועגן דעם איז דא די סברא, און מ׳האט געזאגט פריער ס׳שטייט אין מדרשים און אזוי ווייטער. דאס איז די basic טעאריע. ממילא דאס איז געווען דער רמב״ם בדורו און דער בעל שם טוב בדורו, און אזוי ווייטער די אלע מענטשן וואס זיי האבן גענומען פארשטייט זיך both אויף דעם, אזוי ווי די tradition וואס האט זיך געהאלטן, און איבערגעפרישט פון דעם original צו מאכן א נייע copy. עד כאן, דאס איז דער מאמר פון דעם רש״ב וואס מ׳האט געוויזן, דאס שטייט דארט.
דער חסידישער ביאור: אויפוועקן דורכ׳ן רופן דעם נאמען
און דאס איז וואס ס׳שטייט אין דעם וואס רבי פנחס קאריצער האט געזאגט – נאך א רבי פנחס קאריצער וואס אונז האבן נישט דעם מקור, נאר דעם מאמר אויב מ׳קוקט ביי דעם רש״ב שטייט עס – אז דער בעל שם טוב איז געקומען ווייל דער עולם איז געווען פארשלאפן, און מ׳דארף זיי אויפוועקן sometimes. און ער זאגט, ער איז מסביר – דאס איז נישט קיין תורה, נאר מ׳איז מסביר די חסידישע תורה דארט – אז דער בעל שם טוב איז busy מיט דעם וואס ס׳איז דא עפעס אזא מסורה: וויאזוי וועקט מען אויף א מענטש? מען שרייט זיין נאמען. דער בעל שם טוב האט געזאגט, ווייל זיין נאמען קאנעקט זיך מיט זיין נשמה, אזוי ווי ס׳שטייט “שם ישראל”, און אזוי וועקט ער זיך אויף.
ער זאגט אז וויאזוי האט דער בעל שם טוב אויפגעוועקט? דאס איז וואס ס׳מיינט טייטש וויאזוי וועקט מען אויף מענטשן. מ׳איז מסביר אז זיין נאמען מיינט נישט וויאזוי מען רופט אים דא, נאר דער original וואס ער מאכט נאך. איך הייס נאך עפעס, right? איך בין דאך נישט דער אמת׳דיגער יצחק, right? איך בין דאך א copy פון יצחק. ס׳איז דא ערגעץ א יצחק, כ׳ווייס נישט צי יצחק אבינו, צי דער יצחק, כ׳ווייס נישט וועמען. איך הייס נאך איינעם, וואס הייסט נאך איינעם, וואס הייסט נאך איינעם, ביז ער קומט אן צו דעם יצחק אליינס, right?
אז וויאזוי וועקט מען אויף? וויאזוי האט דער בעל שם טוב אויפגעוועקט די אידן? נאכדעם וואס ער האט זיי געזאגט אז זיי זענען אידן. אבער אידן מיינט נישט די אידן וואס זענען דא; אידן מיינט – פון דעם האט ער גערעדט א גאנצע צייט – פון נשמת ישראל, פון דעם ארגינעלן איד, דער original איד וואס איז דא אין הימל, וואס אונז טרייען צו זיין א גוטע copy פון דעם.
אויספיר: די נויטווענדיגקייט פון א נייער איבערפרישונג אין אונזער דור
און לויט דעם פארשטייט מען די תורה וואס מ׳האט געשיקט פון דעם ליובאוויטשער רבי׳ן. כ׳האב געזען שפעטער אז מ׳פארשטייט אליינס אז ס׳מוז זיין אין יעדן דור אדער יעדע פאר דורות איבערפרישן די זאך. סאו דער בעל שם טוב איז שוין old news, און אזוי ווי ר׳ נחמן האט געזאגט און אנדערע, מ׳איז שוין געווארן aware, מ׳דארף טרעפן נייע וועגן איבערצופרישן די זאך, and that’s how it has to work. דער אייבערשטער זאל העלפן מ׳זאל זיך איבערפרישן.
EN English לחץ לפתיחה
📋 Shiur Overview
A Philosophical Overview: The Limits of Human Nature, the True Meaning of Mesorah, and the Secret of the Eternity of the Torah (Netzichiyut HaTorah)
—
1. Introduction and the Two Foundational Questions
> [Side Discussion: “Bad Holidays” and Sectarianism]
> Before Chanukah there are two holidays, 19 Kislev (Lubavitch) and 21 Kislev (Satmar), which are described as “mo’adim she’einam tovim” (bad holidays), based on a prophet and a Midrash. The defining feature of a true Jewish holiday (Yom Tov) is that it belongs to *all* Jews (“be-vo kol Yisrael lir’ot,” “when all Israel comes to appear”). A holiday made for only one group of Jews, and especially one set up against other Jews, is not merely a bad holiday. It is “minut” (sectarianism, divisiveness, or cultism). It creates a situation where people divide themselves into “Satmarers” or “Lubavitchers” instead of simply “Jews.” *(This is a topic for another discussion, and from here we move on to the main subject.)*
A. The First Question: What Did the Hasmoneans Accomplish If They Themselves Became Corrupt?
Why is the victory of the Hasmoneans (Chashmona’im) celebrated so intensely on Chanukah, when in practice their kingdom did not last?
* Materially: It lasted only about eighty years (until Pompey and the Romans took over), or at most two hundred years until the destruction of the Second Temple (according to the Rambam).
* Spiritually: The later Hasmoneans (and the Herodian dynasty) were themselves not righteous people, and by the third generation they themselves had become Hellenistic and bore gentile names.
> [Side Discussion 1: Against the “Culture War” Theory]
> The war of Chanukah was not a “Culture War.” It was a war over the decrees of religious persecution (gezeirot ha-shmad), fought so that Jews could perform mitzvot. The Mityavnim (Hellenists) were people who did not observe mitzvot.
>
> [Side Discussion 2: Criticism of Mashgichim]
> The whole question only arises because mashgichim (spiritual supervisors) in yeshivas give foolish speeches and turn Chanukah into a war between the “diligent learners” and the “idlers” who play cards. People forget the simple historical meaning: during the war, the Hasmoneans were the righteous (“tehorim,” the pure) against the wicked (“teme’im,” the impure), even if later they became corrupt.
>
> [Side Discussion 3: On Gentile Names]
> Regarding the claim that the later Hasmoneans had Greek names, the Gemara already says that “rov Yisrael she-be-chutz la-aretz shemoteihen ke-shemot goyim” (most Jews outside the Land of Israel have names like gentile names). Having gentile names is no proof whatsoever of Hellenism.
B. The Second Question: The Sanzer Rav and Inheritance in Rebbe Courts
* The background: In a well-known responsum (in *Divrei Chaim*, Choshen Mishpat) concerning the Stretiner controversy (as well as in the case of the Pshevorsker Rebbes and in the Shavuot Torah of Rabbi Meir Yehuda), the author strongly attacks the concept of “yerushat serara” (inheritance of leadership) among Chassidic Rebbes. The Sanzer Rav brings a proof that the children of the Maggid of Mezritch and of Rebbe Reb Elimelech did not inherit the position of Rebbe, because a tzaddik is a unique phenomenon and Chassidim must go to whomever they wish.
* The question: The Sanzer Rav himself (whose father was not a Rebbe) held a lofty ideal, yet in practice all his children (Rabbi Aharon in Sanz, the Shinover Rav, Reb Shalom Eliezer, Reb Yeshaya, etc.) did inherit his position and his Chassidim. Their entire pedigree (yichus) was that they were “the Sanzer Rav’s children.” He even wrote a letter asking people to support his children financially.
* A small distinction (and its rejection): One could technically answer that in Sanz it was a “rabbanut” (communal rabbinate) position, which does pass by inheritance, and not merely a Rebbe position. The Stretiner did not have this answer available, and the Sanzer Rav rejected his claim that he sat at the head of the study hall. Nevertheless, it is clear that in practice the Sanzer Rav’s children inherited the Chassidut exactly like the system he wrote against.
C. The Connection Between Both Questions
Both questions are essentially the same question: a question of hypocrisy, of an ideal that is broken by one’s own children:
1. The Hasmoneans fought against the Greeks, and in the end their grandchildren themselves became like the Greeks (“mah ho’ilu ha-Chashmona’im,” “what did the Hasmoneans accomplish”).
2. The Sanzer Rav fought against the system of “Rebbe grandchildren,” and in the end his own children and grandchildren became Rebbes only because of their father.
On the simple surface level this is a foolish question (a question for children, not for adults), but there is also a deeper Torah lesson within it, revealed through studying Pirkei Avot.
—
2. The Philosophical Defense of Hypocrisy (Tzevi’ut)
People argue that the question on the Sanzer Rav is a good question because it is a “question on a deed.” It shows that the person is a “phony” and a hypocrite, because he says one thing and does another.
> [Side Note: The Zealotry of the Anti-Zealots]
> People hate zealots (kana’im) who see everything as black, but when it comes to their own matters and their criticism of others, they themselves become bizarre zealots who cannot understand that a person has a weakness.
In truth, however, hypocrisy is not a “question” that refutes an ideal, for several reasons:
A. Aspiration Versus Crudeness
Most of the things we say are aspirational. Is it really better to be an outright liar, or a consistent lout (sheigetz) who says “everything is false, let’s all be crude boors”?
> [Side Illustration 1: A Personal Example About Weight]
> A person can give a shiur against being a slave to desire (ba’al ta’avah) and about watching one’s weight, even though one can see from looking at him that he does not yet follow it. Is he therefore forbidden to give the shiur? On the contrary, perhaps it will help (“halevai, perhaps”), and without the shiur he might have been twice as big a glutton.
>
> [Side Illustration 2: Reb Meilech Biderman’s Saying]
> A “fake ehrlicher Yid” (fake pious Jew) is much better than an “honest (genuine) sheigetz.”
B. The Value of Giving Rebuke (“Korah Mi-bein Einecha”)
Regarding the claim that one may not rebuke another person if one is not on that level oneself, and that each person should speak only to himself: the answer is that hypocrisy is the human condition. If no one is allowed to speak because everyone has a “korah mi-bein einecha” (a beam between your own eyes), will the world be better? (As in Reb Nachman’s saying on Elul.)
The concept of “whataboutism” helps no one. On the contrary, let one person shout at another when he commits a sin, and let the other shout back. If even once in fifty times someone feels ashamed and holds back, the shaming has accomplished something (even when people privately attack others for things they themselves also do).
C. The Difference Between a “Claim” and a “Question”
When one points out someone’s hypocrisy, it is a good *claim* against the person (that he is weak, or that he conceals his flaws by shouting at others), but it is not a *question* that overturns his earlier argument (the ideal).
The critics use twisted logic: “You attack louts, or you attack pedigree, and you do it yourself; therefore the conclusion is that we should all be louts from the outset and chase after pedigree!” This is a senseless conclusion. The correct conclusion should be that both need to try to improve themselves.
—
3. The Time Limit of Human Institutions and Accomplishments
With the first question (the Sanzer Rav), the *person* was refuted (in that he does not live up to his words). But with the second question (the Hasmoneans), the *accomplishment itself* is challenged: you made a revolution to be observant Jews, and a hundred years later (three or four generations) nothing remained of it, so it turns out they accomplished nothing!
A. No Human Institution Endures
The very fact that people ask such a question is very strange. There exists no human thing or institution whatsoever that maintains its original form for eighty or a hundred years. If it lasts two generations, it is a miracle.
> [Side Historical Examples: America]
> If one brings America as an example of something that has endured, the historical facts show the opposite:
> * The earlier “Articles of Confederation” were quickly abolished.
> * The American Constitution changed after seven years (from 1793 to 1801), when the highest court (the Supreme Court) decided that it could dictate things not written in the Constitution.
> * Then came the Civil War, which turned everything upside down.
> * Later, President Roosevelt (FDR) and the “Warren Court” devised an entirely new system of government. The name “America” remained, but the thing itself completely changed.
>
> [Side Examples: Chassidic Courts]
> Belz, Ger, Satmar: they keep the same name, but they are completely different from fifty years ago. *(Regarding the remark that in Satmar they still do not touch the beard, that is merely an obsession with certain trivialities.)*
* Examples from Tanach: According to the history in Tanach (the Book of Kings), the Jews remained observant for at most two and a half consecutive generations (Moshe, Yehoshua, and the elders after Yehoshua; or David and Shlomo).
* The example of Moshe Rabbeinu: Moshe Rabbeinu waged an enormous struggle against idolatry (avodah zarah), Pharaoh, and the idols of Egypt. And nevertheless, his own grandson (Yehonatan ben Gershom ben Moshe) had a house of idolatry! According to the logic of the critics of the Hasmoneans, one would have to say that Moshe Rabbeinu’s entire struggle was also wasted time (futile).
B. The Parable of the Engineer
Human accomplishments have a natural time limit. If a leader made an entire generation into good people (“va-ya’avdu Yisrael et Hashem kol yemei Yehoshua,” “and Israel served God all the days of Joshua”), that is a tremendous accomplishment. Challenging a leader because the next generation was no longer on the same level is exactly like challenging an engineer and calling him a liar because the house or bridge he built collapsed after a hundred years.
> [Side Digression: The Belzer Rav and Satmar]
> If a leader explicitly says that his enterprise will last until the Messiah (Mashiach) comes (as the first Belzer Rav said, that Belz would remain a corner until the days of Mashiach), then there is indeed a question as to what he meant. The Satmar Rebbe answered this by saying that “we (Satmar) are the continuation of Belz.” But the simpler answers are that the Belzer Rav truly believed Mashiach would come soon, in the coming year, or (in a humorous vein, “ask Reb Uri”) that Mashiach has indeed already come and we simply do not know about it.
—
4. Fantasy Versus Reality: How to Plan Around Human Nature
A. The Root of the Questions: Illusions About Man
All these questions stem from fantastical illusions about what people are capable of doing. In Tanach one sees that every other generation returns to the same state (chozer chalilah, the cycle repeats). In one’s own life one also sees that a person can resolve in yeshiva, twenty years ago, to stop talking nonsense and lashon hara during learning, and he still makes the same resolution every Rosh Hashanah and Yom Kippur, and by Chanukah it is already forgotten.
From the perspective of “avodah” (spiritual work), one can say that life is an eternal battle, but from the perspective of “teva” (human nature), one simply learns that this is how a person works. A person who is still surprised by this after twenty years does not understand simple reality.
B. Planning for the Individual and for the Community
* For the individual: A fifteen-year-old bachur can still believe that a Rosh Hashanah resolution (kabbalah) will hold on its own. But someone of twenty-five who is serious must factor into his plan what he will do a week after Shemini Atzeret, when the enthusiasm (hitlahavut) wanes. Instead of living in illusion, one should set “reminders” for two months later, or even better: perform an act that forces the person to remain in the new state (as the Rambam in Hilchot Teshuvah cites the concept of “meshaneh mekomo,” changing one’s place, so that one is already physically in a different reality and need not rely on continuous repentance).
* For the community (the plan of Moshe Rabbeinu): A leader who wants to bring the Jewish people (Klal Yisrael) to repentance and has no plan for what will happen when the enthusiasm evaporates is a joke. Moshe Rabbeinu was not a fantasist. He knew the enthusiasm would not last (no longer than from Ta’anit Esther until Purim), and he was not surprised that his grandson strayed from the path. Therefore, at the end of the Torah (Nitzavim, Ha’azinu, and Vezot Haberachah), he laid out a clear plan: he foretold that the people would sin (“ve-kam ha-am ha-zeh ve-zanah,” “and this people will rise up and go astray”), go into exile, and afterward would come “ve-shavta ad Hashem Elokecha” (“and you will return to the Lord your God”).
> [Answer to the Question of Free Will]
> The Rambam asks how Moshe could foretell that the people would sin; does that not contradict free will (bechirah)? The answer is that this is simply human nature. Just as it does not take away free will to say that a Rosh Hashanah resolution will expire after Shemini Atzeret, it is simply an assessment of reality.
C. How Does One Build Something That Does Endure for Many Generations?
The first condition for building something for many generations is not to live in illusion. There are things in the world that do endure for a very long time, such as the Jewish religion, or the Roman Empire (in a certain sense). The main goal is not to discuss small Chassidic courts (like Reb Motele Slonim), but Judaism and humanity in general, which are the “macro version” of all these small examples.
*(Regarding the claim that it is pointless to study history because every researcher reaches different conclusions: that is simply laziness. Instead of only reading about why things do not work, one should study the people who actually did start movements that endured.)*
* The contrast between fantasy and realism:
1. *Fantasy:* Someone who fantasizes about building a “Thousand-Year Reich” (Hitler) without a real plan grounded in reality commits such follies that it does not even last ten years.
2. *Realism:* The founders of America did not expect the country to last more than fifty years. Precisely because they built a plan based on actual reality (even with flaws), it lasted much longer.
> [Side Digression: Transition from Politics Back to Theory]
> *(After concluding an earlier side topic about a certain “twisted plan” and projects that people have made, it is clarified that the goal here is not to get into politics or a practical discussion, but to return to words of Torah (divrei Torah) and theory.)*
—
5. The True Meaning of “Mesorah” and the Error of Literalism
A. The Forgetting and Restoration of the Meaning of Judaism
In the introduction to Pirkei Avot (Rabbi Shmuel ibn Tibbon’s commentary on the Rambam) lies the foundation that Judaism has a deep meaning and a theory of how to be a good person. For a long time most people did not know this, until the Rambam and other righteous people revived it (“shechachum ve-chazru ve-yisduhum,” “they forgot them, and returned and re-established them”) by interpreting ancient books on the basis of philosophy and a correct understanding of reality.
This aroused great joy among the sages of that time (Rabbi Yehonatan of Lunel, Rabbi Meshullam of Lunel, Rabbi Yitzchak of Acre, Rabbi Moshe de León), who saw it as a fresh giving of the Torah (Matan Torah): that one not only performs mitzvot but also understands their meaning. *(Rabbi Yitzchak of Acre indeed also speaks about the Ra’avad and all the study halls that were newly established in that “renaissance” of the 12th–13th centuries.)*
B. The Skeptics’ Question on Mesorah
People ask: if we admit that things were forgotten, and to this day we do not know exactly when Shabbat is, and Rashi and Rabbeinu Tam disputed how to put on tefillin, and there were entire generations in Ashkenaz of ignoramuses (amei ha’aretz) who did not know a single Mishnah, then it turns out that the entire concept of “mesorah” (tradition) and “halachah le-Moshe mi-Sinai” (law given to Moses at Sinai) is false! (And because of this, people become irreligious.)
C. The Answer: Context Versus Literalism
The question comes from a foolish understanding of reality. What did one expect, that mesorah works by magic and miracles, like a “copy-paste” from three thousand years ago without any change? People who take words like “halachah le-Moshe mi-Sinai” entirely literally do not understand the context:
* When someone says he has a mesorah from “Aharon HaKohen” to wear a shtreimel with 26 points, he does not literally mean that Aharon HaKohen dressed that way.
* When a father tells his son “I’ll give you a million dollars,” he may mean six candies.
Whoever makes a vow based on such a literal understanding of mesorah makes a “shevu’at shav” (a vain oath), because no normal person in the study hall ever understood it that way, only a fool and an ignoramus. *(Even if someone wants to bring a proof from the Ramban, or ask experts whether it is written so, he misses the point.)*
D. How “Mesorah” Works in Our Lives (Are They All Liars?)
People shout that one must wear a beard or a shtreimel because “that is the mesorah (tradition).” But one generation back, that very person’s own grandfather did not wear a beard (and didn’t even know it was a sin), or the grandfather himself only put on a shtreimel a few years ago, somewhere between one wedding and the next. And yet he shouts at his grandson for breaking the mesorah!
To say that all these people are simply “phonies” (hypocrites/liars) is a lazy, childish answer that suits seventh grade. By eighth grade one should already understand that reality is more complicated. The truth is that these people mean it sincerely, with all their hearts.
> [Side Digression: Parables of Parents and Children]
> People don’t always speak literally, and that doesn’t make them malicious liars:
> * When children ask their father what he did as a baby, he answers: “Tatty was always a tatty” (so as not to confuse them).
> * Parents tell children stories about the “Tooth Fairy” or “Santa Claus” (or the age-old Jewish custom of telling children that an angel throws down candies when they learn the alef-beis). It would be foolish for a child to grow up and build an entire life on the grievance of why his father fooled him.
E. The Function of Culture and the Paradox of Mesorah
When one looks with a scientific eye at human culture and transmission, the key can be understood through a well-known Chassidic story. Someone asked a Rebbe: “Why do you wear a shtreimel? Avraham Avinu didn’t wear a shtreimel!”
* *First answer:* “I don’t know what Avraham Avinu did, but I do know that he looked at what you were doing and did exactly the opposite. And I am doing the same thing.”
* *Second answer (Rabbi Meir of Premishlan):* “Avraham Avinu certainly did wear a shtreimel!”
Both answers mean exactly the same thing. The main purpose of a culture is to keep the group separate from the outside world (as with new video games). Every independent culture must have its own “meshugaasen” (quirks), such as a shtreimel or a hat. When a frum Jew says “halacha l’Moshe miSinai” (a law given to Moses at Sinai) about a shtreimel, he doesn’t mean that one should travel in a time machine or take an “X-ray” to see what Moshe Rabbeinu wore. He simply cannot articulate the philosophical idea that we do this today because we are a continuation of the nation that stood at Mount Sinai.
Only two extreme groups take such expressions literally: 1. the apikorsim (heretics; OTDs), and 2. the ultra-extreme frum (the naive/the fools). A normal person isn’t embarrassed to change things every week despite speaking about mesorah.
> [Side Digression: Picking Up the Thread, and the Example of Boro Park]
> *(After a short pause to pick up the thread of how we got into Avraham Avinu’s shtreimel, and to return to Pirkei Avos):* A true story shows how culture changes. Fifty years ago in Boro Park, people were embarrassed to walk in the street wearing a shtreimel; today people are embarrassed to go without one. People know that things change, even when they say “we’ve been going like this for generations.”
* Mesorah as a natural process: Mesorah is not a frozen thing. It is the natural result of a group holding together. Chassidim (as in Lubavitch or Skver) take their mesorah (“ish mipi ish,” person from person, back to the Baal HaTanya or the Me’or Einayim) very seriously, but not literally. The same chassid can say within half an hour: “For seven generations everything has been the same,” and soon afterward: “Our current Rebbe turned the world upside down and introduced innovations that his grandfather didn’t understand.” Both are exaggerations, which shows that no one means a “carbon copy.”
* The proof from Rabbi Akiva: In the Gemara, Rabbi Akiva’s entire approach was “halacha l’Moshe miSinai,” and yet the Gemara says that he derived things that Moshe Rabbeinu himself did not understand.
—
6. The Great Principle: “Within the Limitations of Reality”
Every sefer should have a “disclaimer” (conditions) on its first page: Everything written here is within the limitations of reality.
* In Aggadah (the Rambam on the days of Mashiach): When Chazal say that in the days of Mashiach a woman will bear children every day, it is an exaggeration meaning that people will have many children. Whoever takes it literally is a fool.
* In daily life: When a father tells his children “I’m a thousand years old,” he simply means that compared to them he is very old.
> [Side Digression: The Autistic Student and the Angels]
> A story about a student who took a drawing of angels literally shows that a fool keeps elaborating his foolishness in his imagination (that angels make stones, and the like).
* Contemporary rabbinic exaggerations: Normal people conduct themselves according to common sense (sechel hayashar):
* When the Satmar Rebbe says about something “yehareg v’al ya’avor” (be killed rather than transgress), everyone knows he doesn’t mean one should actually let oneself be killed.
* When Rav Shach said that the Lubavitcher Rebbe was an apikoros, he did not mean that one may not eat from his shechita (as Rav Shach’s grandson himself related).
* When the Mishnah says “ein lo chelek l’olam haba” (he has no share in the World to Come), it is in the same spirit.
—
7. The Laws of Human Transmission
Although people have free choice (bechira), and human nature is not as rigidly bound as the laws of physics, people operate in a quite predictable way. *(At least the people we know. Who knows whether the people in Papua New Guinea perhaps work differently.)*
> [Side Excursus: Autism, Machines, and “Street Smarts”]
> People with an autistic tendency understand machines much better than people. This is not because machines demand more intelligence. It is the opposite: people are far more complicated and have many more “rules.” Being “street-smart” (understanding people) demands more intelligence and more calculation than being “book-smart” (science and mathematics). A proof of this is that an AI computer must perform far more calculations per second when dealing with people than when computing mathematics.
A. Our Blind Spots in Understanding People
One of the main tasks of true sages and tzaddikim is to understand how people work. But because of our own bad character traits and biases (negios), it is hard for us to see reality clearly.
* *Examples:* If someone presses a button on a computer and the system crashes three times, he won’t press it again. But in shalom bayis (marital harmony), a husband can say the same words to his wife for ten years straight even though it causes an explosion every time. Parents smack children even though they see it doesn’t work. And a maggid shiur gives the same end-of-zman chizuk speech every year, even though it has never worked.
B. The Rule: Nothing Can Be Transmitted with 100 Percent Accuracy
It is a fixed rule of human nature that no student repeats one hundred percent of what his rebbe said, even when he writes it down. Rebbes who get angry that they are being misquoted are simply pressing the red button on the computer. Even if one were to do as Rabbi Nachman says, “chop off everyone’s head” so that the students would only repeat the “lashon haRav” (the teacher’s exact words) letter by letter, it wouldn’t help, because everyone makes different copies, and repeating words without understanding is nonsense.
That is why Avtalyon says in Pirkei Avos: “Chachamim, hizharu b’divreichem” (“Sages, be careful with your words”). The responsibility lies with the rebbe to take into account the limitations of human reality (including that the rebbe himself can make a mistake).
C. The Proof from Written Texts (Sifrei Torah)
Even with the easiest thing to copy, a written text (letters without any understanding), exact transmission is impossible:
* No Sefer Torah without a mistake: Before the era of computers, there was not a single Sefer Torah in the world without errors. Even the old sifrei Torah from which the Baal Shem Tov read have been checked with computers today, and errors were found (meaning that Jews in every generation made berachos on technically invalid sifrei Torah).
> [Side Excursus: Modern Inventions of Sofrim]
> Today’s sofrim (scribes) use new methods to prevent mistakes. Instead of a “stencil” (which halachically was once not considered acceptable), they now use a “light board” (a light beneath the parchment that shines the letters through so they can be traced, an invention developed by Lubavitch). But even so, there are still areas that could be improved.
* The “Keter Aram Tzova” (Aleppo Codex): The famous “Keter” of Rabbi Aharon ben Asher was the work of the greatest grammarian in history, who spent fifty years proofreading it (it rests today in the museum in Eretz Yisrael). It still has three errors in the cantillation marks (te’amim) or vowels (nekudos) where he does not follow his own system! That there are only three errors is a remarkable achievement.
* Textual variants (shinuyei nuschaos): Even today there are sifrei Torah with different letters (a yud in Parshas Noach, an alef in Vayeitzei, or the dispute among the Acharonim over “petzua daka,” whether with an alef or a heh). Our current text is merely a compromise of the Acharonim, but in the times of Rashi and Tosafos entire words read differently (as when Rashi cites “kalas Moshe”). Consequently, it does not match reality to say that our Sefer Torah is identical “letter by letter” to Moshe Rabbeinu’s, without any change.
D. The Kal Vachomer of the Three Levels of Transmission
1. Written matters (devarim shebiksav): If even with a written text it is impossible to transmit without errors,
2. Oral matters / actions (devarim shebe’al peh / ma’asim): then all the more so (kal vachomer) with things transmitted orally or through actions. Actions are easier to imitate, like grandchildren in Brazil who still light Shabbos candles only because their great-grandmother did so, without knowing why. Yet errors creep in there too.
3. Matters of understanding (devarim shebahavana): And all the more so with things that reside in thought and understanding! A rebbe can never be sure that the student has understood one hundred percent of what he wanted to convey.
—
8. Moshe Rabbeinu’s Solution: Practical Mitzvos and Planned Cycles
If an idea cannot be transmitted accurately from generation to generation, what was Moshe Rabbeinu thinking when he transmitted the Torah?
A. The Innovation of Practical Mitzvos (Mitzvos Ma’asiyos)
Moshe Rabbeinu knew precisely that mere reasoning and ideas would be forgotten or distorted after a few generations. Avraham Avinu did not yet know this, but Moshe Rabbeinu came with the great discovery (according to the Rambam, through prophecy or revelation) of creating mitzvos ma’asiyos (practical commandments), because a physical act endures throughout the generations.
* The example of Shabbos and Pesach: We keep Shabbos on the very same seventh day as in Moshe Rabbeinu’s time (even when Jews served idolatry, that did not destroy the day, and even if the symbolism changed). The abstract concept of “serving God” received a practical expression (a peirush ma’asi): eating matzah on Pesach and not serving idolatry (such as Markulis, or going to the Popes). This is easy to pass on to children.
> [Side Digression: Chassidic Minhagim as a Strategy for a Movement]
> If someone wants to create a movement that will last, he must institute a practical custom (with an intention behind it). The Satmar Rebbe said (in the name of the Me’or Einayim) that the only thing we know for certain that we do from the Baal Shem Tov is saying “Hodu” on Erev Shabbos. *(Historically this isn’t accurate, because in the Brody Kloiz they already said it before the Baal Shem Tov, as recorded in manuscripts.)* Likewise, the blowing of the shofar and the custom of eating “farfel” are practical things that all chassidim keep to this day.
B. The Plan of “Ki Yishalcha Bincha”: Forgetting and Remembering Again
Every few generations, people come with the complaint that Judaism has become “dry,” mere actions without heart and without meaning. But this is no injustice. This was Moshe Rabbeinu’s plan from the outset (lechatchila)!
He knew that the heart would be forgotten, but the actions would remain. The verse says “Ki yishalcha bincha” (“When your son asks you”): the children will perform the mitzvos of Pesach without knowing why. The act itself will force them to ask “Why do we eat matzah?” Then they will remember (“Avadim hayinu,” “We were slaves”) and use their own intellect and hints (such as Pirkei Avos) to discover the meaning anew. Moshe Rabbeinu planned these cycles: a period of dry “Litvaks,” and afterward a “Chassidic Jew” comes along and breathes new vitality into it.
—
9. The Metaphysical Approach: Platonism, the Decline of the Generations, and the Eternity of the Torah
A. The True Meaning of “Yeridas HaDoros” (Original vs. Copy)
People think that “yeridas hadoros” (the decline of the generations) means that people become worse and more wicked. That is not stated in the Torah; people always have the same free choice.
The true meaning (according to the Ran in Derashos HaRan) is a necessary reality arising from the law of transmitting information. When one makes a copy of a copy (like a Sefer Torah written from another Sefer Torah), the ten-thousandth copy necessarily has more errors than the first. All the more so with reasoning and teachings. Moreover, even a one-hundred-percent accurate copy has an inherent deficiency, because it is only a copy (as in “the face of Yehoshua was like the face of the moon”).
> [Side Digression: Walter Benjamin and the “Mona Lisa”]
> Walter Benjamin wrote a book about the question: Why does the original painting of the “Mona Lisa” cost half a billion dollars, while a perfect 3D-printed copy with a certificate from the museum costs only a thousand dollars? Are all people mystics who believe in a “segulah” because the painter touched it? No. The original simply has an intrinsic value that a copy can never have.
B. Platonism and the Torah in Olam HaAtzilus
According to Plato, in our world (olam hazeh) there is no original at all; everything here is merely a copy. (For example, there is no perfect circle in the world, so where does our mind get the concept of a perfect circle? A perfect original must exist in a higher world. In Kabbalah this is called “Olam HaAtzilus” (the World of Emanation).)
* *The parable of the moon:* Even the lunar sphere is only a copy of the “soul” (the form) of the moon. If a person makes a picture of the moon, it is already a copy of a copy. (That is why the Torah says “lo sa’asun iti,” “you shall not make [images] with Me,” because each copy becomes weaker, like a copyright violation.)
Consequently, a one-hundred-percent perfect Torah has never existed in the physical world. It exists only in Olam HaAtzilus (or in the “soul of Moshe Rabbeinu,” not in his body). Even when Moshe Rabbeinu himself wrote down the Torah in this world, errors crept in (as with every author), and he had to correct them according to “k’mishpato asher horeisa bahar” (“according to its manner that you were shown on the mountain”), by looking at the spiritual original he had seen on Mount Sinai.
C. The Answer to the Eternity of the Torah: Returning to the Original
If every copy becomes weaker (Moshe transmits to Yehoshua, and so on), how does the Torah endure forever?
* The precise reading in the Noam Elimelech: In Pirkei Avos, regarding Moshe it says “u’mesarah l’Yehoshua” (“and he transmitted it to Yehoshua”). Afterward the word “u’mesarah” does not appear for Yehoshua and the Elders, until with the Prophets it says again “u’mesaruha l’Anshei Knesses HaGedolah” (“and they transmitted it to the Men of the Great Assembly”). Why? Because Moshe’s transmission of the “Torah from Above” grew weaker over the generations, until the Men of the Great Assembly restored the original transmission (“hechziru ha’atarah l’yoshnah,” “they restored the crown to its former glory”).
* The metaphysical conclusion: To say that the Torah we hold in our hands today is what was given at Mount Sinai is false. It is metaphysically impossible, even by way of a miracle. “Toras Hashem temimah” (“the Torah of God is perfect”) and “nitzchiyus haTorah” (the eternity of the Torah) refer to the soul, the angel, or the “form” (tzurah) of the Torah, not to the body (the copies).
* How the Torah endures (the parable and its application): It is like a Sefer Torah that becomes weakened from generation to generation, where one must eventually go back to the original Sefer Torah in the Temple courtyard (Azarah) to copy it anew. That is what the promise that the Torah will endure means (as taught in the introduction of Rabbi Yehudah ibn Tibbon, and in the Gemara and Midrashim on the verse “lo me’astim,” “I have not rejected them”). It does not mean that it passes smoothly from father to son (which is impossible). Rather, in later generations individuals will arise (like the Rambam or the Baal Shem Tov) who have access to the higher “form,” and they will renew the Torah afresh.
> [Side Remark: Theory vs. Practice]
> As to whether this system actually works in practice, “we’ll see.” But first one needs to discuss the theory of how it is supposed to work.
D. The Living Person as the “Original”
Most people are “copies of copies” (like old carbon copies that grow ever fainter). But a tzaddik or a sage such as the Baal Shem Tov or the Rambam is a direct copy of the higher Torah.
Since people can only learn from a person, the “original” in this world must be a living person who carries the original Torah in his head and heart. It is almost like a law of nature that in every era such people must come to renew the Torah (and this is the content of the maamar of the Rashab).
> [Side Discussion: Parallels in Islam and in Plato]
> * In Islam: There is a hadith of Muhammad that every hundred years someone will come who will renew the religion. *(Some reckon that the most recent one was Khomeini in ’79, although others say it need not be exactly a hundred years.)*
> * In Plato: Plato writes in several books about the laws of a city that, in order for a law to endure, someone must come every few generations to refresh it.
—
10. The Chassidic Explanation: Awakening Through the “Name” and the Practical Conclusion
A. The Parable of R’ Pinchas of Koretz and the Rashab
The Rashab cites a saying of R’ Pinchas of Koretz that the Baal Shem Tov came to awaken the people from sleep. How does one wake a person? One calls his name, because the name is bound up with the soul (*shem Yisrael*, “the name of Israel”).
* The Philosophical Meaning of the Name: The name does not refer to what a person is called here in this world, but rather to the higher “original” that he imitates.
> [Side Personal Illustration: The Name “Yitzchak”]
> A person named “Yitzchak” here in this world is not the true Yitzchak, but rather a copy of an earlier Yitzchak (his grandfather), which goes back all the way to Yitzchak Avinu (Isaac our forefather), or to the higher original of “Yitzchak” in the upper worlds.
* The Application (Nimshal): The Baal Shem Tov awakened the Jews by reminding them that they are “Jews” – not the Jews who are down here below, but rather “*Nishmas Yisrael*” (the Soul of Israel), the original Jew in Heaven, of whom we try to be a good copy (and this is also the explanation in the teaching of the Lubavitcher Rebbe).
B. Conclusion: The Necessity of a New Renewal in Our Time
Since the rule is that nothing sustains itself on its own and the Torah must be renewed every few generations, the Baal Shem Tov’s path is already “old news” today (as R’ Nachman of Breslov and others already observed, people have already grown accustomed to it).
Consequently, in our time we must find new ways to renew the Torah – and may the Almighty help us truly renew ourselves.
📝 Full Transcript
Chanukah, the Hasmoneans, and the Sanzer Rav: Ideals and Inheritance
Introduction: “Bad Holidays” and the Definition of Sectarianism (*Minus*)
Maggid Shiur: Gentlemen, here is where we stand; I’ll tell you where we stand. Chanukah is coming soon, and there is also coming up – what is it called, the heretical holiday before Chanukah? The 21st of Kislev, the 19th of Kislev. These are bad holidays.
As it says in the Prophet, “the fast of the fourth and the fast of the fifth” will become “*mo’adim tovim*” (good festivals). This implies that there are festivals that are not good. And it says in the Midrash: “And what are they? The 19th of Kislev and the 21st of Kislev.” These are two holidays that are not good festivals. Anyway, yes, that’s how it is. It’s in the Midrash of Rabbi Yitzchak, in the back, in the addenda.
We just need to understand: why are they not good festivals?
Student: What? About Satmar and Lubavitch?
Maggid Shiur: Yes. The commentators explain it like this – it’s a whole different shiur – the commentators explain that a holiday (*yom tov*) is something for all Jews. One of the defining features of a *yom tov* is that it is a holiday for all Jews, “*be-vo kol Yisrael lera’ot*” (“when all of Israel comes to appear”). So a holiday that is not for all Jews is a bad holiday. And especially a holiday that is directly against other Jews – that’s not only not a holiday, that is *minus* (sectarianism/heresy).
Student: What?
Maggid Shiur: Any holiday that is only for certain people, for an incomprehensible reason – one can say “*she-asa li nes*” (“Who performed a miracle for me”), “*la-avotai ba-makom ha-zeh*” (“for my fathers in this place”), and the like, but a holiday that is only for one segment of Jews is *minus*.
Now, *minus* means *minus*. Factionalism, yes? Sectarianism. As Halbertal says, cultism – how one cannot divide oneself into groups such that there is no… What are you, a Satmarer or a Jew? A Lubavitcher or a Jew? A Chassid or a Jew? If someone says a Chassid is a kind of Jew, the best kind of Jew, okay, then he essentially holds that… Anyway, enough, that’s not my shiur today.
The First Question: What Did the Hasmoneans Accomplish?
But in the shiur it is like this: a Jew came and asked a certain question. I’m going to answer his question. Two other Jews came and asked two other questions. I’m going to answer both questions. Huh? Good that there are Jews who asked a question? Many questions. No.
One question a Jew asked: we celebrate intensely on Chanukah the victory of the Hasmoneans over the Greeks. And all the books, all Jews – I don’t mean only the books, everyone knows that we also celebrate the victory of the Hasmoneans, not primarily for this, but perhaps also for the so-called fight, over who would win the fight. The war began because of the decrees against the religion (*gezeirot al ha-dat*), and we celebrate that we could continue to remain Jewish, and so on.
And there is another long shiur that I’ve already given a few times – I even wrote about it – that there are people who think the fight was about a culture war, about which culture to follow. That’s nonsense. The fight was about whether to do mitzvos. Mitzvos are not a culture; one can do mitzvos and be Hellenizers (*misyavnim*) as well. And the Hellenizers being discussed did not do mitzvos, and were against Jews, whatever – I don’t have the energy right now to get into that conversation.
But in any case, someone asked a question – though the question can be asked in a certain way about mitzvos as well, maybe not. I don’t know, maybe that itself is an answer, that they were against paper. Someone asked a question: in any case, the Hasmonean kingdom itself lasted about eighty – I’ll give the exact numbers later, eighty-six, eighty-something years, at least if you count until Pompey, until him, when the Romans took it over – it didn’t last.
Student: Yes, also a question. From Chanukah, roughly?
Maggid Shiur: Yes. From Yehuda HaMaccabi. So in short, it didn’t last, and it didn’t last neither spiritually nor materially – that’s the point. It didn’t last materially; at least even the Rambam says only until the destruction of the Second Temple, until “two hundred years until the destruction,” it also came to an end.
And if we want to talk spiritually, it is well known that the kingdom of Herod were not great tzaddikim at all, and the later Hasmoneans also perhaps weren’t the greatest tzaddikim. Always, as it says there, “*teme’im be-yad tehorim*” (“the impure into the hands of the pure”). It becomes less clear who the impure are and who the pure are. It’s certain that in the fight the righteous ones were the righteous, even after they…
Critique of the Sermons of *Mashgichim* and the Matter of Gentile Names
Yes, it’s a stupid question. The question only arises because of stupid *mashgichim* (yeshiva spiritual supervisors) who give stupid sermons (*derashos*), and people forget the simple meaning as always, you understand? He actually thinks that Chanukah is the victory of the diligent learners (*masmidim*) over the idlers of the yeshiva, the “*tamcha tava*.” Yes, the Hellenizers were not the yeshiva boys who play cards. No, that’s not what it means. Even if the *mashgiach* gives a sermon saying that this is the whole of Greece, you should know the difference between a sermon and reality.
But anyway, so that it shouldn’t be… there is, yes, perhaps – I don’t know if it’s a real question, but it exists. People like to dismiss it like this: “Eh, in the end they themselves later became Hellenistic again, etc. By the third generation they became Hellenistic; for example, they had Hellenistic names.”
That’s a proof just like the Gemara we learned today – yes, we learned today in the Gemara that when a *get* (bill of divorce) comes from outside the Land of Israel, even if they have gentile names it’s no problem at all, because “*rov Yisrael she-be-chutz la-aretz shemoteihen ke-shemos goyim*” (“most Jews outside the Land have names like gentile names”), so I don’t know what he wants. But in any case, that’s what people say.
That’s one question I’ve heard people ask.
The Second Question: The Sanzer Rav and the Inheritance of Leadership Among Chassidic Rebbes
Someone asked me another question. People ask: there is a type of tzaddik who says that the system is corrupt. Once, originally, let’s say the system of Chassidus was supposed to be that… well, what was it supposed to be?
As the Sanzer Rav explains in his responsum regarding Stretin, that the Mezritcher Maggid was a Rebbe – this is in the Sanzer Rav; they have a source for the romantic idea of the Sanzer Rav – that there was a tzaddik and people came to him, gave him money, gave him honor, and learned a bit of Torah from him too. Later, his children weren’t necessarily tzaddikim, and nobody went to them.
As the Sanzer Rav says: the Mezritcher Maggid’s children did not inherit him; Reb Meilech’s children did not inherit him. The Baal Shem Tov himself I don’t remember – what I remember is that he says Reb Meilech. Okay, you can look up the responsum later in *Divrei Chaim*, *Choshen Mishpat*, siman something, at the beginning, *Teshuvos Divrei Chaim*. I don’t remember him saying the Baal Shem Tov; it may be that he does, and you remember things better than I do, doesn’t matter. I remember that he mentioned the Mezritcher Maggid and the Rebbe Reb Elimelech.
He doesn’t understand what they want: if the Stretiner tzaddik passed away, let the Chassidim go to whomever they want! He doesn’t understand what this has to do with the halacha of inheritance of authority (*yerushas serarah*).
And in practice, the Sanzer Rav says this, and he had a son who inherited him – not exactly, anyway. Which son inherited him?
Student: Reb Aharon.
Maggid Shiur: He inherited his rabbinate in Sanz, he did. The Shinever Rav held that this doesn’t count, but he also inherited many Chassidim from his father. Not from the Chassidus, from the… but anyway, as co-leaders, two of his children inherited; I think all of his children inherited. Reb Sholom Eliezer, Reb Yeshaya – the others’ whole lineage (*yichus*) was that they were children of the Sanzer Rav.
In any case, people ask a question: well, the Sanzer Rav’s father wasn’t a Chassidic Rebbe, so he was indeed original. But you’re a great idealist, and meanwhile you’re holding the same story! That’s the question people ask. Is it a good question? A stupid question? That’s exactly the question people ask. Or not? Is it a good question?
Student: Again, I don’t get what the question is.
Maggid Shiur: No, the question is for children, not a question for adults.
Student: What’s the question again? The Sanzer Rav passed on his rabbinate to his son? Or not?
Maggid Shiur: He did. The congregation continued on; it wasn’t a question in a *din Torah* (rabbinic court case). You have a story with the Stretiners. Whether it was a *din Torah* or not I don’t know; actually it was somewhat of a *din Torah*. Not literally a *din Torah*, it was a deliberation.
Ah, so he was lucky – he happened to also have a rabbinic seat. He was talking about Chassidim going to a Rebbe. Sanzer Chassidim are certainly… The Sanzer Rav was a rabbi of a city. You would certainly realize that somehow it happened that his children inherited the Chassidus, but technically one can find an answer, I understand.
The Stretiner, poor thing, couldn’t find such a technical answer. He did try; the Sanzer Rav flattened his answer. In the same responsum, he did argue that he sits in the *beis midrash* and was given the top seat in the town. The Sanzer Rav says: No, that doesn’t count, because just because you sit at the head doesn’t mean you’re entitled to it.
He also wrote a letter that people should support his children with money, right? He set up his children. There’s the story that “my children don’t need money, because they are the Sanzer Rav’s children.” But he wrote… there’s a good letter where he did them a favor; he understood that his children inherit something from this. In short, people ask a question.
So, I want to explain the topic, and I want to learn *Pirkei Avos* (Ethics of the Fathers). Let’s learn *Pirkei Avos*. It’s not a real question, but, right?
The Connection Between Both Questions: The Charge of Hypocrisy
Student A: What was the question regarding the Hasmoneans? How does it connect to the Sanzer Rav?
Maggid Shiur: It’s the same question. The Hasmoneans are against the Greeks, while meanwhile they too are the Greeks. The Sanzer Rav is against the Rebbe’s grandson, and he too is a Rebbe’s grandson – his children, his grandchildren. No more. Everyone here is hypocrites.
Student B: That’s the question, that the hypocrisy is the question?
Maggid Shiur: What are you asking? I’m asking you the question.
Student B: I don’t know. I think when people say this they mean something like that, but I don’t understand it.
Student A: It’s a different question; there the question on the Hasmoneans is, what did the Hasmoneans accomplish?
Maggid Shiur: It’s the same thing. You guys, we solved the problem: you’re a Rebbe not because your father was a Rebbe, but your children are Rebbes because their father was a Rebbe. One fights it and still ends up in the mirror image.
Okay, this is a question people ask. I think it’s a foolish question in a basic sense, but I also have a deeper Torah idea that can be explained. It’s a stupid question just because… well, why? Tell me – you should know yourselves, hello!
Student: I haven’t thought it over.
Maggid Shiur: Ah, yes, I understand. I thought… So, figure it out. Why is it not a real question?
The Question on Rebbish Inheritance, Hypocrisy, and the Nature of Human Institutions
The Question on Rebbish Inheritance and Hypocrisy
Maggid Shiur: That’s the question – from the question on the Shavuos Torah of Rabbi Meir Yehuda comes a question. The question on the Pshevorsker Rebbes, may they be well, a question on the Sanzer Rav. They pack in that question. It’s the same thing: you go, you solve the problem, you’re a Rebbe not because your father was a Rebbe, but your children are Rebbes because their father was a Rebbe.
Okay, this is a question people ask. I think it’s a foolish question in a basic sense, but I also have a deeper Torah idea that can be explained. It’s a stupid question just because… well, why? Tell me, you should know yourselves. Hello?
Conversation and Discussion: What Is a Question on a Deed?
Student: I don’t think it’s stupid.
Maggid Shiur: Ah, yes, I understand. I thought… So, figure it out. Why is it not a real question?
Student: It’s a question on a deed.
Maggid Shiur: Let’s understand, let’s understand. I’ll state a distinction. Let’s try some analytical reasoning (*lomdus*): what does a question on a deed mean? If you mean to say… let’s try to understand, let’s try to understand. Well, you can’t help here?
Student: Everyone here thinks it’s a good question. You don’t, so explain it.
Maggid Shiur: I don’t get what the question is about. Explain to me what the question is on. On whom, on what exactly is the question? Explain better.
Student: The question is, what did the Sanzer Rav have against those who…
Maggid Shiur: Let’s say he attacked. He attacked because it’s a bad thing, because it’s wrong. That’s why he attacked. Yes, it’s a question on the deed that they do. Okay, and? Let’s say.
Student: It’s not called a bad thing.
Maggid Shiur: Okay, let’s say.
Student: He’s a phony.
Maggid Shiur: Let’s say. He’s a phony?
Student: Yes.
Maggid Shiur: Everyone who says one thing and does another thing is a phony?
Student: Uh-huh.
Maggid Shiur: Ah, yes?
Student: Yes.
The Philosophical Defense of Hypocrisy
Aspiration Versus Crudeness
Maggid Shiur: This is like, I don’t know. I really enjoy this. Me and our friends and all my friends really don’t like harsh people, meaning the zealots (*kana’im*) who see everything as black. But when it comes to their own matters, they become strange zealots. Have you noticed? You can’t understand that a person has a weakness? Yes, about the other guy who goes tomorrow. That thing with a phony, well? You understand, yes.
That thing with a phony, yes. Is it better? I’m asking a question: is it better to be an outright liar than a hypocrite? An outright bad person? Someone who says “yes, everything is fake, I’m fake, everyone is fake,” or someone who says, I think that the other guy is fake, and when it comes to himself it’s hard for him too. Is that bad? Which is better? Which is better? That’s a “solution” people offer: you attack crude fellows, gluttony – why is to live in it, you have to live in it.
Most of what we talk about is aspirational, you understand? I’m giving a shiur here about not being a person driven by desires (*ba’al ta’avah*), and you can look at my weight – it doesn’t look yet like I’m following the shiur. So? Because of that I’m not allowed to give the shiur? On the contrary, maybe it will work, perhaps; maybe if not, I would have been twice as big a glutton. I mean what…
Student: Because you’re talking, because you’re talking to yourself.
Maggid Shiur: That’s an argument – why is it an argument?
Student: Nah, saying that you’re talking to yourself is meaningless, it’s an excuse.
Maggid Shiur: No, it really is so, it really is so. Everyone talks to themselves.
Student: So? But you’re not ruling for anyone.
Maggid Shiur: Let’s understand again. What is the question – the question is hypocrisy? Hypocrisy is the human condition. And the “solution” that it’s better to be an openly crude fellow is certainly no solution. It’s already been said – Reb Meilech Biderman has said many times: you want a genuine *sheigetz* (lowlife)? There can’t be a genuine *sheigetz*. A fake upright Jew is better than an honest *sheigetz*.
The Value of Rebuke and “Remove the Beam from Between Your Eyes”
Student: You can’t rebuke (*mussar*) someone else when you’re not holding there yourself, you can’t.
Maggid Shiur: Why not?
Student: Huh? Hypocrite.
Maggid Shiur: Why not?
Student: Hypocrite.
Maggid Shiur: Okay, let’s say one can’t – I don’t understand why one can’t. I think we should do that, because I don’t see that the world would be better if no one… Let’s say both of them are in the situation of “*tol koreh mi-bein einecha*” (“remove the beam from between your eyes”), okay? Is it better that no one ever makes a big deal of the whole thing, and we act as if it’s normal to walk around with a beam between your eyes?
Student: Let everyone talk to themselves.
Maggid Shiur: You know the story Reb Nachman said about Elul – that one should put a cymbal on one’s forehead, since everyone walks around with a beam between their eyes, you understand? “*Tol kisam*” (“remove the splinter”). Do you understand what I’m saying – what’s better? Why is that an argument? Whataboutism – does that help anything? Does it help anyone? On the contrary, no problem: we’ll yell at the other guy when he commits a sin, and the other guy should yell at me when I commit a sin; maybe sometimes I’ll be ashamed and won’t do it. Once in fifty times the shaming will succeed. It’s not so bad.
Student: What’s the question?
Maggid Shiur: What?
Student: Now, now people are yelling at him, whoever is here now.
The Difference Between a Claim and a Question
Maggid Shiur: No problem, it doesn’t refute him. I can understand that he wants to yell at him; I asked whether it’s a question (*kashya*). A *kashya* means that you’ve refuted something. Of course one wants to yell at him if you think he’s making a mistake, no doubt about it. Of course one should yell at him. But the one who yells this isn’t actually yelling, right? He says: “No, you’re refuted, and therefore we really should be wicked (*resha’im*).” You get it? What do people say? “You, who come with your beautiful ideals that one shouldn’t be a scoundrel (*sheigetz*), you’re a *sheigetz* yourself. My conclusion is that we should all be *shkotzim* together.” Have you noticed that this is how it goes, that this is actually how the logic works?
Student: Yes, that makes more sense to me.
Maggid Shiur: It makes more sense? How does it make sense? Also with the Sanzer Rav, this is what people say: “Eh, you’re the one who attacks it, but you do it too, so it comes out that one should do it from the outset (*lechatchila*).” How does that follow?
Student: Forget lineage (*yichus*); it turns out that nobody wants to do it, not that everyone should do it! I don’t understand what you’re saying.
Maggid Shiur: It’s exactly like that! That’s the conclusion. Let’s hear. First of all, you’re already giving another answer (*terutz*), but I’m asking: do you understand what I’m saying before that?
Student: Yes, I’m talking about that, but I don’t know where you’re going. I don’t understand what you’re saying. And therefore everyone should be *shkotzim*? That I don’t understand. Therefore both should try not to be!
Maggid Shiur: On the contrary, I agree. I agree one should yell about hypocrisy; that’s how sometimes… people become ashamed, they come around to the matter. But it’s not a *kashya*, it’s just a complaint, it’s a complaint! It doesn’t answer, it doesn’t do away with his earlier claim. On the contrary, you’re saying I agree with his earlier claim, and not only that, you see that… by acting this way, he shows that perhaps the way one can hide, the way one can pretend to be great at this, is by yelling at others. No! Okay, let it be refused, let it be whatever.
Let’s ask, I’m going to go to the next step, because I think if we’ve already understood this — and if not, we’ll reconsider later. I’m going to go to the next step. You say no problem? Hypocrisy is a problem. Actually, I hold one hundred percent that hypocrisy is better than being a consistent *sheigetz*. I don’t see why there’s any other side to it. But I do hold that way. I’m a hypocrite. I’m one of those people who talks all the time about certain things. I attack the other person, by the way. Not in the shiurim — usually I try not to — but privately, yes. And I do all the same things! What’s the difference?
The Failure of Institutions Over Generations
The Question on the Hasmoneans
Maggid Shiur: Now, rather, there’s something different here. I’ll tell you what people ask. People ask: “You, Hasmonean (*Chashmonai*), you accomplished something, you did accomplish something! You made a new — we’re going to be the right ones, the proper Jews, the proper this — and so far you haven’t accomplished it! And behold…” Ha, you get what people are saying? I actually want to talk about the Hasmoneans. A hundred years later — do you know how long a hundred years takes? A hundred years means three or four generations — it was gone! Can someone here explain what this person is saying?
Student: That’s a good answer.
Maggid Shiur: Not that it’s a good answer. The fact that people ask this *kashya* means something is very funny. You know. Come, let me ask something. Do you know one thing that lasted for a hundred years? A human thing?
Historical Examples: America and Chassidic Courts
Student: Sure. America.
Maggid Shiur: America lasted a hundred years? There’s no question that it didn’t last a hundred years. The Constitution didn’t last six weeks, okay? Okay. One minute — how long did it take from the Constitution until the Supreme Court decided that they could tell everyone what to do that isn’t written there? Seven years? 1793 to 1801. So, seven years.
How long did the previous constitution last, the Articles of Confederation? The Constitution itself said that it had run out, yes? How long did it last? Whatever it shows, it doesn’t last. And how long did the arrangement from 1801 until the Civil War last? How long was it? How long did that order last? It didn’t last. How long did it last until FDR made a new Constitution — it didn’t occur to anyone to call it the Warren Court, they just made up a whole new operating system for the US government. How long did it take? I don’t know, I’m saying whatever, if you know.
I don’t know any human institution that lasted 80 years. Of course, some of them last, they keep their name, but they don’t stay the same. Belz is one corner, Ashar is another, Schwartz, Ger is two.
Student: Exactly. He’s giving the exact examples. Satmar.
Maggid Shiur: Major examples. Fine. Is Satmar the same thing now as fifty years ago?
Student: It turns out it’s the same thing. The same beard, nobody touches the beard.
Maggid Shiur: You’re very obsessed with certain small details. I saw that last week. Yes, yes. To make a long story short, for human institutions to last — I don’t understand what people are expecting, exactly. I think this is just such a funny thing. People — I don’t know a single… I literally don’t know of one human institution that lasted. For two generations is a miracle.
Examples from Tanach and Moshe Rabbeinu
Maggid Shiur: You’ve all learned Tanach at some point, right? How long — how many generations in a row were the Jews good? According to the writers of the Book of Kings (*Sefer Melachim*) and the Deuteronomistic history. How many generations was the longest stretch in a row that the Jews were okay? Basically okay.
Student: One, two.
Maggid Shiur: Yes, two and a half, you can get to if you count. Moshe, Yehoshua, and the elders who outlived Yehoshua. Yes, roughly. And a few more such periods perhaps in between. David, Shlomo, and so on. Let’s… there’s roughly a list; Tanach gives roughly a story. Two and a half generations you can believe, you can find. Not more.
Student: What does it show? Human beings?
Maggid Shiur: That human beings are evil and hypocritical, and Esav’s yeshiva. Moshe Rabbeinu came and said one should stop worshipping the idols of Egypt. It didn’t last for two and a half generations.
Moshe’s own grandson had an idol, you know about that, right? Yehonatan ben Gershom ben Moshe had an idol, a house of idolatry (*avodah zarah*). Okay? Moshe Rabbeinu himself, the very thing he came for — he killed, whatever, he waged entire battles against *avodah zarah*, against Pharaoh, he came with the Levites, and the camp, and everything — it didn’t last until his grandchildren.
Transition to the Deeper Question: What Is the Accomplishment?
Student: So the whole thing is refuted, right? It’s a waste of time. It’s futile.
Maggid Shiur: That seems to be the conclusion according to these people’s question.
So I’ll ask you a question. Let’s — the basic question, before going deeper, the basic question. The basic thing I don’t understand.
When you say — when we spoke earlier, we spoke about hypocrisy, that you say one thing but you’re not… It didn’t refute what he says; I also agree with what you said, but you’re not in it, because you yourself, in another situation or later, you are… Okay, no problem. But now we’re not talking about what you say; it refuted the person. Let’s talk about what he accomplished. Moshe…
The Accomplishment of a Leader, Human Nature, and the Secret of Lasting for Generations
A Leader’s Accomplishment Has a Time Limit
Speaker: Yes? And he himself, okay. But what about the actual — let’s forget about what is refuted regarding Moshe’s family, refuted. No problem. What about the thing itself, the accomplishment that he himself achieved? Take out the personal fight. The thing that he accomplished — Moshe accomplished, he made people be decent for one and a half generations. Roughly. That one should question? “*Vaya’avdu Yisrael et Hashem kol yemei Yehoshua*” — “And Israel served God all the days of Yehoshua” (Joshua 24:31). Yes, did he accomplish something? For an entire generation people kept to it. An entire generation — is that a lot? Soon we’ll talk further, we’ll talk further. I’ve already seen it. First of all, in his time did he accomplish something? Did he actually do something?
⟦#2⟧ Was the Sanzer Rav actually a Rebbe who sold something? The next generation wasn’t all there anymore, no problem. So what do you have, what exactly do you want? It’s like refuting a house because the house fell down after a hundred years. That’s roughly how refuted it is. The bridge fell down. After a hundred years it fell down. The engineer was a liar. I don’t understand.
The Prophecy of the Belzer Rav and the Satmar Answer
⟦#3⟧ Ah, if he said that it would last until Mashiach comes, then one really does have to ask him what he meant. I agree, one really has to ask him: what did the Belzer Rav mean? Was he imagining things? He probably thought Mashiach would come next year. That’s how I can reconcile it.
There’s a well-known *kashya* from Satmar: how can it be, if the first Rav said that Belz would be one corner — what happened? They say that we are Belz, yes? That’s the answer. That’s what the Satmar Rebbe said. But one doesn’t need to come to that answer; the Rav thought Mashiach would come soon, and he didn’t come. He didn’t realize that Mashiach wouldn’t come. Or one can say that Mashiach really did come, and we don’t know about it. Another answer. Ask Reb Uri.
In any case, you understand what I’m saying. So it’s a funny *kashya*; it’s not a *kashya*. Certain human things have a time limit, and if someone accomplished something, you ask him a *kashya*: he didn’t accomplish more? Okay, he accomplished only for one generation. So what do you want from him now? He accomplished something. Meanwhile an entire generation of decent people went by. From whatever, from whichever thing they accomplished.
Fantasies Versus the Reality of Human Nature
⟦#4⟧ I find the *kashya* very funny. Now let’s go a bit deeper. I think you agree, right? It’s right, it seems to be obvious to me. I don’t know, I just don’t understand the question anymore.
Now let’s go a bit deeper. I know that the question is based — all these kinds of questions are based on fantastical imaginations of what human beings are capable of. You ask me: what does one learn from Tanach? What does one learn from Tanach, that every other generation the same thing repeats itself all over again? What does one learn from that? What does one learn at all? I know we are all human beings. What does one learn from the fact that I’ve already — I know, I was already in yeshiva more than twenty years ago, and back then I already resolved to stop talking nonsense during learning, and to stop speaking *lashon hara*, and whatever, and I’m still resolving. Thank God we’re still alive; I still resolve from time to time to stop with the nonsense.
What does one learn from that? It’s an eternal war. Maybe. But I also think one learns — that’s if you’re speaking in terms of spiritual work (*avodah*) that one must do — but what one learns about nature, about human nature, one learns: that’s how it works. It’s to be expected. On Rosh Hashana and Yom Kippur you’ll resolve to become a bit better; by Chanukah you’ll remember: aha, there was a… Chassidic books say that Chanukah is also a… Okay, you know what? Maybe next week we’ll learn a bit. And you’re not surprised by it anymore. If you’re still surprised, then something is wrong, right? You’ve already learned it; it’s like basic reality, right?
So, do I say you should become very optimistic and say that if anything works you should be happy, because usually things work very weakly? Or at least in any case you should start learning to account for this. That’s the main thing I mean.
How to Make a Serious Plan for the Individual
What one should learn is: when you resolve on Rosh Hashana to do something, you should think: ah, okay, and I know that soon it will be a week after Rosh Hashana, and it will even be after Shemini Atzeres and after everything — what’s my plan for then? If you never thought about that, you’re not serious. If you’re 15, it’s serious. But when you’re 25, that’s no longer serious.
You say — you can say: no problem, I wanted everything, I know it will last for two weeks along with all my foolishness. That’s one way of saying it. If someone is a bit more sophisticated, he thinks, he already sets a reminder for two months later. He won’t follow the reminder, but he sets some reminder for months later.
Or there are ways, there are actually solutions. He tells himself: instead of imagining that I’m going to become better, he’ll do something where he’ll get stuck there. He’ll make some kind of routine, a kind of change of place — “*meshaneh shemo, meshaneh mekomo*,” changing his name, changing his place, as it says in the Rambam in the Laws of Repentance (*Hilchot Teshuva*) — so that you are already there. He won’t need to hold on with *teshuva*, because he’s already there. There are ways to solve this question, to take it into account and take seriously the reality that people don’t suddenly become better, and to take it seriously.
Moshe Rabbeinu’s Plan for the Community and the Question of Free Will
And the same thing applies to a community (*klal*). If someone says he’s going to make the Jewish people (*Klal Yisrael*) do *teshuva*, and he has no plan for what will happen in a week when people stop, when it evaporates, he’s a joke. ⟦#5⟧ Right? And if Moshe Rabbeinu — where did we already say this derasha? I think around Pesach time. Selichos. If Moshe Rabbeinu hadn’t said at the end of his Torah the derasha of — I know about it — “*Vekam ha’am hazeh vezanah*” — “And this people will rise up and go astray” (Deuteronomy 31:16), etc., he would be a joke. Moshe Rabbeinu knew quite well that it wouldn’t last longer than from Ta’anis Esther until Purim. He had some plan that took this into account. What was his plan? We need to discuss it, but he thought of it from the outset. He wasn’t surprised by the fact that a week later his grandson… what?
Student: In Parshas Ha’azinu.
Speaker: In Parshas Ha’azinu, in Parshas Nitzavim. In Nitzavim, Ha’azinu, in Vezos Habracha. At the end of Deuteronomy (*Mishneh Torah*) it says that he had a plan — the Almighty told him, whatever, prophecy (*nevuah*), however you want to call it. He had already planned for it from the outset, and he already knew what would be done about it. He knew it would happen.
Where is the plan written? It says “*Veshavta ad Hashem Elokecha*” — “And you shall return to the Lord your God” (Deuteronomy 30:2); it says many things. They will go into exile, and then that won’t help either; he reckoned with that. He had a plan. In other words, he knew this would happen; he didn’t fantasize that from today on people would be righteous (*tzaddikim*).
And the Rambam already asks a *kashya*: it contradicts free will (*bechira*), whatever. The Rambam gives an answer that this is the nature. That it doesn’t contradict free will, just as anyone can say that it doesn’t contradict free will to say that my Rosh Hashana resolution (*kabbalah*) will last for a good minute until after Shemini Atzeres. That doesn’t contradict free will; this is just reality. Okay. A lot of people have a custom of seeing free will as outside of reality. Everyone can set himself back. Now, these are simple things. True? Nobody talks about simple things.
How Does One Build Something That Lasts for Generations?
Now, with all that, with all these introductions — so apparently the *kashya* is simply a stupid *kashya*; I don’t even know what it’s based on. You can start trying to figure out what kind of weird assumptions people have, that they say: ah, and the Hasmoneans’ great-grandchildren, and your great-grandchildren — what do you want from me now? I don’t mean to say yours, because you are too.
How exactly — maybe you’ll tell me how one makes something that lasts for four generations? On the contrary, I want to know. I know one condition: that one doesn’t imagine that this is a *kashya*. That’s the first thing. If someone imagines that if, a generation later or four generations later, it’s completely back to the old ways, or even worse, and to him that’s a refutation — that kind of thinking will certainly not produce anything that lasts four generations, because it’s not based on reality. That much I know. Agreed?
Studying Historical Successes Like Judaism and Rome
⟦#6⟧ Now let’s say it this way. I think you all more or less agree.
Student: Seven and a half years?
Speaker: Exactly. No problem. You should figure something out. Whatever it means, it lasts, yes? There are things, there are very many things that last for a long time. You should actually study what it means for those things to last. The Jewish religion has been lasting for quite a long time, for whatever it means, and you should study it. If you want to do something that has that sort of power, you should study it. The Roman Empire is still around, in some sense.
Very good, very good, you’ve already caught my conclusion (*maskana*). Not the conclusion itself, but you’ve caught what I’m aiming at here. I didn’t mean to talk about R’ Motele Slonim; I meant to talk about Judaism (*Yiddishkeit*). It’s a real analogue (*nimshal*). I just want a point, but I need to see that Judaism is just a macro version of all these small things. And in the world, I mean humanity is just a macro version of all these small things.
A Debate About Learning from History
Student: True, true, true, all these studies… Everyone arrives at different conclusions, and it will pass… It also splits four ways. And that’s futile. That’s it.
Speaker: Why? There were people… That’s just a lazy, contrived story. That’s just you being lazy, no problem. You mean to say that you don’t know. Okay, if you don’t know, you don’t know. Do you know too much? I don’t know all of those conclusions. I was talking about what does work. Most of what you read is about why things don’t work. There are actually examples of people who actually did start such things, and they drew certain conclusions from it.
The Difference Between Fantasy and Realism: The Thousand-Year Reich Versus America
It’s certain that one of the… I’ll tell you one first conclusion. The first conclusion is not to fantasize that you’re going to make a thousand-year Reich just because you fantasized it; that’s not a good enough reason. When someone wants to make a thousand-year thing, he should figure it out well… Yes, I don’t know. I think that if he had really been thinking about a thousand years, he wouldn’t have made the follies of ten years either. It wasn’t based on an actual plan; it wasn’t based on ideas.
Okay, I can’t just speak *lashon hara* (slander). The people who founded America didn’t expect it to last more than fifty years, and maybe that’s why it lasted a little more in some sense. There are very famous interviews with the Founding Fathers, and they’re all saying it’s a wonder of wonders that it’s still holding. A very funny thing. Anyway, it’s not just that it could be; it certainly has something to do with it.
Now here’s the thing, right. He had such a plan. That was also a twisted plan, just to be clear. But at least it was based on the real…
The True Meaning of Mesorah and the Revival of Judaism
Transition: From a Practical Discussion Back to Theory
Maggid Shiur: Anyway, it could be that it has to do with it. Not that it could be; it certainly has to do with it. Now here’s the thing: they had such a plan. That was also a twisted plan, just to be clear, because at least it was based on the reality that it can’t be.
Right, so now here’s the thing. It’s true, I know people who made projects. Yes, yes, okay, I don’t want to get into the practical discussion; I want to get to a theory. In words of Torah (*divrei Torah*): we’re here for *divrei Torah*, not politics.
The Foundation of Rabbi Shmuel ibn Tibbon and the Rambam: Restoring the Meaning of Judaism
I want to say this, so we come back to where we came from. We came here from a discussion. What did I want to accomplish with this whole discussion? We’re learning *Pirkei Avot* here, we’re learning an introduction to *Pirkei Avot*, and we saw that in the introduction to *Pirkei Avot* it says (in the introduction of Rabbi Shmuel ibn Tibbon, which is a commentary on the introduction of the Rambam, actually the *Shemonah Perakim*; inside you’ll see) that there is some meaning to this whole thing called Judaism. It means something; it contains some theory, some tradition (*mesorah*) about how to be a good person.
⟦#2⟧ And most people don’t know it, didn’t know it for a long time, *ad she-ba Rabbeinu Moshe ben Maimon ve-imo kama ve-kama* (until our teacher Moses son of Maimon came, and with him many, many) other righteous people (*tzaddikim*), and they rediscovered it, re-established it: *shekhachum ve-chazru ve-yisdum* (they forgot them, and they returned and re-established them). And they re-established it by studying the ancient books where these things are written, and by interpreting them based on reality and based on philosophical thought. In other words, how they understood the actual reality, not just by looking at the books. And that’s how they brought back to the Jews the meaning of the whole thing.
That’s what we were told, and we showed the great joy of the righteous of that generation: R’ Yehonatan of Lunel and R’ Meshullam of Lunel, and likewise later R’ Yitzchak of Acre and R’ Moshe de León, and everyone we looked at. I think R’ Shmuel ibn Tibbon we already talked about, all these people. But there are many more. What?
Student: The Ra’avad?
Maggid Shiur: I brought? I don’t remember. Oh, someone said something about the Ra’avad. I don’t remember what. Oh, he cites the Ra’avad. Yes, yes, R’ Yitzchak of Acre talks about the Ra’avad. Yes, yes, he talks about all the study halls (*batei midrash*) that were newly founded around that period, in the renaissance of the era of the *Rishonim*, the twelfth- and thirteenth-century renaissance of Judaism.
⟦#3⟧ And what did we want… Oh yes, I only counted people who wrote explicitly about this innovation (*chiddush*), and we know about the great joy of the fresh, so to speak fresh, giving of the Torah (*Matan Torah*) that took place: that now not only do we do various things, but we also know their significance; we can understand it too. That’s what we showed, right?
The Skeptics’ Question on Mesorah and *Halakha le-Moshe mi-Sinai*
Last week we tried to resolve a certain question (*kushya*) that people had about this, and the question was that according to this, it comes out as though… Also, just to be clear, I tried to explain a bit last week, and just to be clear, all these kinds of questions are based on an unrealistic view of humanity, right, of how real things work.
People ask: “Ah! So you admit…” (yes, and the Rambam; we’re all talking about this now) “…you admit that to this day we Jews don’t even know what time Shabbat is! And you admit that Rabbeinu Tam and Rashi didn’t know which way to put on their tefillin! So it turns out the whole thing is fake. The whole thing is supposedly a tradition, it supposedly comes as *halakha le-Moshe mi-Sinai* (a law given to Moses at Sinai), but you yourselves admit there are various errors, and there were entire generations in which not a single Mishnah was studied, not one Jew knew a single Mishnah. Our ancient forefathers started living in Ashkenaz, whatever, nobody knows where they came from, and it could be there were hundreds of years of a band of ignoramuses (*amei ha-aretz*) who knew nothing at all.” …And so on and so forth; he questioned the whole thing.
How Reality Works: Context Versus Literalism
Now, besides the fact that this is based on a phony… Like, what exactly did you expect should happen? What did you think it would be? What did you think it should be? Magic? That by way of a miracle everything happens, everything stays intact? How is that supposed to happen? I’m not saying miracles don’t work, but in practice, that was a story in which there was nothing at all. There was nothing at all. The reason is that this is how things work. Okay, agreed, it works this way.
Once it works this way… So, if you understand how things work, it means that if someone says, “I have a tradition from Aaron the Priest (*Aharon ha-Kohen*),” he definitely never meant to say that Aaron the Priest wore a *shtreimel* with twenty-six points like his. That’s just like when I tell my son I’m going to give him a million dollars: he’s not going to get a million dollars, not even half a million dollars. Maybe six candies, yes? That’s what it meant, yes? You have to know the context. People are autistic; they take words out of context.
If I tell someone that… How did that guy put it to me? “The matter of *halakha le-Moshe mi-Sinai*.” And if you have this phony imagination that says there’s something in the world that is literally a copy-paste from some three thousand years ago, literally the same, with the same understanding, with all the context it needs, then you should stop. If you make a vow (*neder*) on that basis, it’s a vain oath (*shevu’at shav*), not a false oath (*shevu’at sheker*), but a vain oath. Because nobody understood *halakha le-Moshe mi-Sinai* that way. People didn’t understand it that way. Only a fool understood it that way. A simpleton understood it that way. An ignoramus understood it that way. He understands it that way because it’s better for him to understand it that way, because he has no sense; he understood it that way. But no actual person ever understood it that way.
One minute, I’ll get to it… And we talked about this earlier, exactly. A simpleton might ask the question: “*Halakha le-Moshe mi-Sinai*, how can it be that by the age of the *Ge’onim* it was such-and-such back then?” A simpleton doesn’t ask that question; a simpleton answers a simpleton who asked that question. Oh, stop it already. Seriously. Nobody who was actually ever in the study hall (*beit midrash*), who actually saw how things work, asked this question. It’s like…
Student: Let’s learn it in the Ramban.
Maggid Shiur: No, no, no. I don’t know what you mean, and I know what I’m saying. You keep calling your experts (*bekiim*), asking whether it’s written anywhere the way I say.
Student: Now I get it.
Practical Examples of Mesorah: The Beard and the Shtreimel
Maggid Shiur: The point is something else. Do you understand what I mean to say? I’ll give another example. I like to use actual examples that we know, to understand how these things work, okay? There may be… I mean all the friends and such over-clever types. I’ll put it this way: Oh, you say (I also say this in certain situations), you say, “We follow the tradition.” As he says: oh, he follows the tradition, we all wore beards, yes?
Okay, no problem. Do a search. You don’t even need to do a search; you can go to your grandfather, or if you didn’t know your grandfather, to your great-grandfather or your uncle. And he didn’t wear a beard! Not only did he not wear a beard, he didn’t even know he was committing a sin (*aveira*) by not wearing a beard. Do you understand? You know that he’s committing a sin. He didn’t even know. And his other grandfather did wear a beard.
In short, all the things people say are a tradition in our family… Most things are a tradition from last week. Anyone who knows a little history, who goes and talks with his grandfather, knows this. If I go without a *shtreimel*, my grandfather will come (who as of last week wasn’t yet wearing a *shtreimel*) and yell at me that I’m not following the tradition. And he doesn’t mind if I ask: when did Grandpa put on the *shtreimel*? Yes, between this wedding and that wedding.
In short, what’s going on here? The fools who don’t get how reality works (just to be clear, this is how reality works in every area and everything in the world) say: “Ah, you’re a hypocrite! The whole thing is fake! They’re fooling us! What the rebbe in *cheder* fooled us with!” That’s not a good question.
Discussion: Are These People Simply Liars?
Student: Do people who say “tradition” really mean it? Fine, I have a different question. I know a Jew who at my father’s wedding still didn’t wear a *shtreimel*, and he’ll yell at someone else for not wearing a *shtreimel*. I know this Jew, okay? So is he a phony, or what?
Maggid Shiur: Very good. That’s one answer. One answer that resolves all questions very easily: everyone is a phony.
Student: They really are!
Maggid Shiur: So, with all due respect to your exalted Torah (*bi-mechilat kevod toratchem ha-rama*), that’s a lazy answer.
Student: But don’t people mean it? Do you know people who are grandchildren of tradition? They really, really mean it that they’re giving up their lives (*moser nefesh*) here for tradition!
Maggid Shiur: I know people. So I’ll ask a question: does he convince himself that he always wore a *shtreimel*? He still remembers twenty years ago!
I want to say: my children ask us, “What did Daddy do when he was a baby?” I say, “Daddy was always a Daddy.” Finished. And they’ve already caught on that I don’t mean it seriously. I only mean to say: don’t bother me. Okay?
So, you understand that every father tells his children lies. I know that, in a small town, there’s a way things work, and some kids are very upset, okay? Daddy said the tooth fairy gives the presents, and it turns out it wasn’t. And afterward an entire life is built on the stupid question he has against his father: why did his father say it was Santa Claus, or the tooth fairy? Or, there was once a Jewish custom (*minhag*): they would say that an angel throws candies to the children when they read the *alef-beis*. Do you know about it? That custom has been forgotten. It’s an ancient Jewish custom; it existed even before Santa Claus. They stopped doing it because the fathers stopped believing.
A Deeper Look at Cultural Transmission
And I’m trying to explain it, I’m trying to explain a simple thing. I’m trying to explain that he’s giving a simplistic answer to the question, and I think that it’s dumb. Dumb meaning unsophisticated, right? It’s a very foolish way to go around saying: “Ah, everything is false, a lie, because he’s a liar. He says that in our family we wear a *shtreimel*. He put on a *shtreimel* yesterday, the day before yesterday, and he’s already so sure it has to be that way.”
This is a way, like, if you’re busy with this judgment: “Why are you yelling at me for an hour, Daddy? I’m doing what you did yesterday!” No problem, you won the debate. Maybe yes, maybe no, but one thing: usually you didn’t, you know it doesn’t work; you tell him, and he doesn’t get flustered.
Rather (*ela mai*), if you’re a little bit dispassionate, you could take a little bit of distance, and you could try to study this phenomenon called human beings, and human culture, and human transmission of culture. You’ll start to have a somewhat more subtle understanding of such things. And you’ll start to understand a very simple thing.
I’ll tell a story. I even have a Hasidic story for this, okay? There was a Hasidic rebbe, I don’t remember anymore who; you can look up who it was. Someone came to him and told him (I’ll try to explain a simple answer), someone came to him and said: “Did Abraham our forefather (*Avraham Avinu*) wear a *shtreimel*? Abraham our forefather didn’t wear a *shtreimel*, so why do you wear a *shtreimel*?” The rebbe said: “I don’t know what Abraham our forefather did. I know that he looked at what you do, and he did the opposite. And I’m doing the same thing.”
Nu, do you understand? Another way, he would have said: “No, R’ Meir of Premishlan saw Abraham our forefather wearing a *shtreimel*. That’s it.” Both of these answers mean the same exact thing; it’s just a different parable (*mashal*), yes? What he means to say is the same thing as the one who says that. Of course they’re not simpletons. Sometimes there are people who are foolish; I’m not talking about that. But to give that answer to all questions…
The True Meaning of Mesorah and Cultural Customs
The Function of a Culture and the Meaning of “*Halakha le-Moshe mi-Sinai*”
Maggid Shiur: Excuse me, they’re not, that’s not true. “They are, I know them.” I know them too; they’re not. What’s going on is that what he’s telling you is something completely different, and he’s actually right. What he’s saying, rightly, is… I’m not saying one must wear a *shtreimel* and one must wear a beard. I’m only telling you that when he says “in our family we wear a *shtreimel*,” he doesn’t mean to tell a gross lie, given that he himself didn’t wear one yesterday. And hello, do me a favor, that’s not an answer.
⟦#2⟧ What he means to say is that we are people who belong… Very simple, it’s not even complicated, this answer, to the point that I feel stupid, like it’s stalling enough. What he means to say: we’re a group, we try very hard to keep our group intact, we need to hold ourselves apart. There are all kinds of things; every week a new video game comes out that turns the world’s head. And we need to keep ourselves separate from all the nonsense, and in our community we wear *shtreimels*; that’s how we keep ourselves apart. We have our own craziness. Of course, the *shtreimel* is a craziness, but it’s a different craziness from the gentile craziness.
That is the effect of it, and before that, this is what was done in all generations: people wore *shtreimels* (fur hats), hats, rainbow hats, I don’t care what people wore, something was done. It makes no difference; you don’t even need to give that *dvar Torah*. And this is natural; he only says it that way because he isn’t sophisticated enough to give that *dvar Torah*. It’s natural, that is what a culture means. A culture, something, if it’s an independent culture, has its own fads that happen every week. Some of them are old. “*Halakha le-Moshe mi-Sinai*” (a law given to Moses at Sinai) simply means: we do this because we were with Moses at Sinai, that’s all.
Not to answer, to ask Moshe Rabbeinu, to make an X-ray of Moshe Rabbeinu, I know all the way, I know how to make an X-ray or a time machine that will go all the way back there and see whether he wore a cap. He never meant to say that. If you took it literally, you’re the stupid people, and I just have an argument about all of this.
The Error of Literalism: Heretics and the Ultra-Pious
People, most *apikorsim* (heretics) are simply over-literal people. They poor things think that when Father says we always wore a *shtreimel*, he meant it literally. Father didn’t mean that. Even, I can’t always picture it, I’m not a great philosopher, I can’t really explain it, but it’s always the people who take it too seriously.
There are two kinds of people who take these things too seriously:
* The OTDs
* And the ultra-pious.
Both of them, poor things, think he means it seriously. Most normal people understand that it roughly means some point. Not everything is literal. Most normal people don’t hold by what is said. They hold, and the proof is, he isn’t ashamed every week to change what was a *mesora* (tradition) from Moshe Rabbeinu. So he says he’s a phony. Yes, no problem, he’s a phony.
⟦#3⟧ But look, if someone holds that the whole world being phony is an answer, that’s good for seventh grade, I think. I think by eighth grade you should already grasp that reality is a bit more complicated.
Okay, now I’ll go on. That’s one level, one step that I just wanted to say. What did I say? I don’t know what I said, I don’t know either. What did I say? And understanding the idea of a culture is to maintain a certain image. In short, the idea of a culture is to maintain a separate culture, that’s the idea. Yes, but I just want to go back to where we were, to where we came in. This is the continuation of what I said last week, yes?
How Mesora Really Works in Reality
Mesora as a Natural Process
So we tried to explain that *mesora* is a natural thing. *Mesora* isn’t something you have to adhere to; *mesora* is what happens when you adhere to something. New things always happen, right? But it’s a continuation. Correct?
Now, where we’re holding is – but let’s go back to the… I don’t remember how I got into this fight about whether it’s true that Avraham Avinu wore a *shtreimel*. Two questions were asked about what was said… Yes, yes, but I went further, I started to say that we’re talking about the *Pirkei Avot* (Ethics of the Fathers) that says – wait, wait, wait, let me talk… I don’t know, shhh… Yes, yes, but I’m talking about that, so let’s go back to where we’re talking.
Last week we talked about this. What we talked about last week, we only explained a bit better what we talked about last week. We talked last week about how people ask a question; I just explained why it’s a stupid question, in another way. All these kinds of questions are from people that don’t actually make a study of human reality; they have theories. There are also – you’re right that there are pious people, there are people on the pious side who have these funny theories, but if you look at it, it can’t have meant that because nothing works like that. Okay.
The Paradox Among Chassidim: Serious but Not Literal
*Ela mai* (rather, what then), here I want to arrive at the “*ela mai*,” what it means. In other words, if someone says, I’ll tell you yes, if someone says so, I can give examples, try to give less radical ones, if someone says that… ⟦#4⟧ Yes, if someone says, our *Chassidus*, last week we talked about Lubavitch, and Skver says the same thing, doesn’t matter: we are *ish mi-pi ish* (transmitted person to person) back to the *Me’or Einayim*, back to I don’t know whom, back to the *Ba’al HaTanya*. And he means it very seriously, but as it says in the *sefarim* (books): seriously, but not literally. Okay?
You ask him: Okay, so do you wear the same kind of socks as him? Do you even understand *Chassidus* the same way as him? Anyone that knows reality knows that the answer is no. And not only a heretic who comes from outside; he knows it himself, he says it himself! The same person who says, “What do you mean? Who do you think you’re talking to? We’re already seven generations of Rebbes,” the same person says tomorrow: “Our Rebbe innovated such innovations, seven generations, even his great-grandfather never thought of such an innovation.”
We know that the same people, in the same half hour, can say the two opposite things:
* “Oh, Lubavitch is seven generations, Rebbe from the mouth of Rebbe, everything the Rebbe says.”
* “Oh, in Lubavitch the Rebbe came along, I’m telling you, today’s Rebbe is much greater than all the Rebbes before him put together, and he had such accomplishments in Judaism, revolutionized *Chassidus* in the world, and he turned the whole world upside down. Nobody could do it like him. He even understood *Chassidus* better than his grandfather.”
The same people say the same thing almost in one breath. So I ask, what does that mean? Both of them are exaggerations in different directions, right? But all I’m asking is that when you hear this and you say, “Oh, so your whole authority is because it’s *ish mi-pi ish*, word for word, it’s like a carbon copy,” and you think it means literally, it means that person forgot how culture actually works.
The Historical Example of Boro Park and the Proof from Rabbi Akiva
He forgot, he doesn’t live here, he doesn’t live in this world. He forgot that there’s such a thing that in Boro Park thirty years ago people were ashamed to walk in the street with a *shtreimel*, and now people are ashamed to walk in the street without a *shtreimel*, you know? Not thirty years, more like fifty years ago. ⟦#5⟧ True story. I remember, not that I remember, I know people who told me this.
And I ask: when he tells them, the Chassidic Jews for generations upon generations, did he forget? Wasn’t he here? Did he forget how it works? Doesn’t he see that every week there are such things among his – yes, he doesn’t think. So I say, I’ve already heard that answer, one answer for all the questions, but it isn’t… I say, yes, I’ve already heard, we tell ourselves that no. Right?
Rather what? The claim has a certain meaning, it means something. It means something from below when we say that we’ve been going this way for generations upon generations, and it means something from above when one says that one is making something for generations to come. But it definitely doesn’t mean: neither did Moshe Rabbeinu convince himself that his fervor would last for all generations, nor do we convince ourselves that we are a direct received tradition from Moshe Rabbeinu, in the literal sense.
And whoever does learn knows that in the Gemara, Rabbi Akiva, his whole thing is *halakha le-Moshe mi-Sinai*, and he says things that Moshe Rabbeinu himself didn’t understand, yes? A very famous Gemara. It’s all just, here we’re already talking a bit about this problem, but it’s all just to show that you have to remember that everything is within the limitations of reality.
The Great Foundation: “Within the Limitations of Reality”
The Introduction to Every Book and the Rambam on the Messianic Era
Nobody who says anything is outside the limitations of reality. In other words, reality, let’s state a *yesod gadol* (great foundation), okay? Yes, do you all agree? There are a few things, a few disclaimers that should be written in the front of every *sefer*. One of them is, what’s it called, terms and conditions: “within the limitations of reality.” Okay? Nothing is outside the limitations of reality. Correct?
So, as the Rambam explains: if it says that when Mashiach comes everyone will stand on their heads and have seven babies a day – within the limitations of reality. So what does that mean? You can give many interpretations. The Rambam has some interpretation, he has some other interpretation, whatever. But the simple interpretation is: there will be many children! It’s an exaggeration, let’s say the simple meaning. I don’t know if that’s a good meaning. Every day, every nine months, I don’t know. Triplets every nine months, that might be a lot. But within the limitations of reality; whoever thinks otherwise because he’s a literalist is a plain fool.
It’s like Daddy is already, I used to always tell my children that I’m already a thousand years old. I mean to say: relative to them I’m a thousand years old. Anything is possible. Everything is like that.
The Story of the Student and the Angels
As I already told the story, that this student was autistic, and you need to show a picture in the Torah, that I know how they come there with angels, so he saw angels too, yes? Fine. He already grasps that the whole story didn’t happen. No, no, no. The idea of the story is that – no, the Rambam talks about the story, that’s just a repetition. The idea of the story is that whoever is a fool keeps coming up with more foolishness. He’ll fantasize about angels that make stones. No problem. And the *ba’al machlokes* (quarrelsome person) also thinks himself so clever. Fine, whatever, that’s not the main thing. Yes, that’s the point of the story.
Now, it’s like this. I don’t know that you don’t know. Until now people thought this way; from now on you should think this way. Gentlemen, gentlemen, gentlemen, let’s see. So, let me continue with my argument.
Contemporary Rabbinic Exaggerations and Common Sense
Therefore, just as everyone understands that strange things can be written from today to tomorrow, it always means something with real reasons; the people that misread it, the question is on them. As I say, there are two kinds of people who are like that: either the heretics or the naive, I don’t know, the fools, but both of them are weird, what can I do. Most normal people understand. By the way, most normal people, even when you ask them, will get stuck, because they really do believe things, but in reality they don’t behave as if it’s so, right? They also know what it means.
* Just as everyone knows that when the Satmar Rebbe says “*yehareg ve-al ya’avor*” (be killed rather than transgress), he doesn’t mean you should get yourself killed.
* And everyone knows that when Rav Shach says the Lubavitcher Rebbe is a heretic, he doesn’t mean you shouldn’t eat his *shechita* (ritual slaughter). I heard from Rav Shach’s own grandson that someone wanted to ask him: Are you crazy? He’s a heretic; it’s a different matter, going to make *simchas* (celebrations) is no novelty from this. You have to go with *sechel ha-yashar* (common sense). Today there are people who don’t understand this, what can I do.
* Proof: it says in the Mishnah “*ein lo chelek le-olam ha-ba*” (he has no share in the World to Come). Yes, yes, it means exactly that. Now, simple matters.
The Predictability of Human Nature
Now, it’s the same thing, I’m saying, the same thing regarding *mesora*, what I’m trying to understand. There’s a rule. We think that human nature has no rules. Human nature is that people have *bechira* (free will), it can be very varied, it’s not as limited as physics. Physics always goes one way. People go many ways.
But nevertheless, at least the people we know – I don’t know, people in Papua New Guinea may be a different kind of people, I don’t know – the people we know more or less work in a certain way. It’s predictable. People are quite predictable.
Human Nature and the Limitations of Mesora
The Complexity of Human Nature
Autism, Machines, and “Street Smarts”
Maggid Shiur: One can get better, one can get worse. It proceeds in a certain order, and I can’t, I don’t understand people. There are many, the autistic kind of people like me, they get along much better with machines than with people, because it’s harder, not because they’re smarter, you get it? People are much more complicated. A computer will grasp math much more easily than grasp how to deal with a person, because it’s more complicated. There are more rules in it.
Okay, there are people who grasp it intuitively. That doesn’t mean they can explain the theory to themselves. But the reason it’s harder is because there are many people, he says he’s book smart, not street smart, because street smart takes more wisdom, not less. You have to calculate more, literally more things. If you look at a computer, the AI that deals with people, you’ll see it does more calculations per second to deal with people than to deal with science and math and so on. It really is more complicated.
⟦#2⟧
The Task of the Sages and Our Blind Spots
But that’s exactly the job of the *chachamim* (sages), to understand this. It’s one of the great areas of research that needs to be researched: how people work, yes? We’re very funny; also our own bad *middos* (character traits) don’t let us, right? There’s a person, you know there’s no – I’m saying this in passing – but there’s no machine that great sages like us would treat the way we treat people, you know?
Let’s say I have a computer. Every time I press the button, a red window pops out and it stops working. What do you learn after three times? I don’t do it anymore. Maybe it needs to be taken to the mechanic to fix it, I don’t know. But that button you don’t press. I’d even, after the first time, write a sticker: “Please don’t touch, it blows up the whole thing.” The second, third time I don’t even need the sticker anymore, I understand on my own, yes?
I have a wife; every time I say a certain thing to her, the whole system blows up, and I’ve been doing it for ten years already. Do you get that I’m a plain fool? It’s the same words, literally, I could write down, “don’t say those words,” it makes no difference whether it’s yes, whether it’s no, whether it’s true, whether it’s not, it blows up. It causes an explosion.
Why doesn’t hitting work? I say, I think, a big fool. He says, that’s a bad *middah*, it’s foolishness. I’m just taking an example. It’s the same thing with people: the *maggid shiur* gives the same *drasha* (sermon) every year that at the end of the *zman* (semester) there’s going to be a *chizuk* (inspirational) event, and every time it blows up. Didn’t you grasp that this doesn’t work, yes? That’s also really what people normally do; since we ourselves are people, it’s very hard for us to understand people because we have *negios* (personal biases), do you understand what I’m saying? And we are part of it, it’s very complicated.
⟦#3⟧
The Rule in Human Culture: One Cannot Transmit 100 Percent Precisely
No Student Repeats the Rebbe Entirely Precisely
But no problem, all this is true; a *tzaddik*, a sage, one of the greatest wisdoms is understanding humanity. Now, human, there are certain rules that we could say about human culture, some rules. One of the rules is, I’m going to tell you a rule, okay? One of the rules is that nobody repeats 100 percent of what the Rebbe told him. Nobody, even when he writes it down, it’s impossible, for physical reasons, but also for cultural reasons, for reasons of *teva ha-enoshi* (human nature); everyone twists, distorts a little. If someone says I want to be a Rebbe, so whatever reason, you’ll give explanations, I don’t know. I’m just telling you an interesting rule that is observed in all human cultures: there’s no such thing.
I know Rebbes who are very upset that people quote them wrongly. What did you plan? Did you plan that everyone would understand the *shiur* the same way? How is that supposed to work? The only way it could work is if, as Rebbe Nachman says, you chop off everyone’s head, and then they only make copies, and even then it doesn’t work, because everyone whose head was chopped off is also different, it doesn’t work. Yes, it doesn’t work, there’s no such thing.
So if someone says, we are all students.
Student: What?
Maggid Shiur: Yes. One should only say it letter for letter. *Leshon ha-Rav* (the Rav’s exact words), as they say there. That doesn’t help either; even if it helps a little, to the extent it helps it’s also nonsense, because he still understands nothing, right?
“Chachamim Hizaharu be-Divreichem”: The Responsibility Lies on the Rebbe
In short, how do I understand the problem? I’m just saying it could also be, yes, yes, all these things are true. I’m only saying that when people get frustrated, the reason people are frustrated that “oy, they’re twisting what I’m saying,” is a lot like me being frustrated that I pressed the red button on my computer again and it crashed again. I mean, you’re a funny person, we’re all funny people, that’s a fact. It’s funny, you’re a rebbe after all. A person understands people; you have to take that into account.
And that’s why Avtalyon said, “*Ḥakhamim, hizharu be-divreikhem*” (Sages, be careful with your words). Don’t say, don’t blame the student for not understanding. Blame yourself: you say you’re a sage, so make sure… Now, can one be careful with one’s words all the way? Maybe that’s also impossible, I don’t know. But just what he’s saying is, if you… yes, everything within the limitation of reality. And part of reality is being human; that has to do with it too. I’m also a human being, right? I can’t forget about that. I can also sometimes make a mistake, because I’m also human. So, in short, that’s the basic thing. So therefore, anyone who knows, so therefore, let’s go back, let’s go back… what?
⟦#4⟧
Student: Why, given human nature, don’t people hold onto that?
Maggid Shiur: I don’t know why. First of all there’s the fact, the observation; afterwards the theory, which we’ll get to soon. I have a theory, I have a strong theory. First comes the fact: there’s no such thing.
The Proof from the Written Word: Sifrei Torah
No Sefer Torah Has Ever Been Free of Error
You know that today we’ve found something of a solution to this. But do you know that there aren’t two Torah scrolls (*sifrei Torah*) in the world that don’t have a mistake?
Student: The other mistakes?
Maggid Shiur: People will find out about it, yes, they fix it afterwards, hopefully, but then they find another mistake. Today there are computers, which is no longer a human level. But before there were computers, there wasn’t a single Sefer Torah in the world that wasn’t *pasul* (invalid). People will find out about it, right? If it were really true that it’s *pasul*, then everything would be wrong. It’s not true; there are kosher ones, but technically it’s *pasul*.
There isn’t a single Sefer Torah. You can search all the old Torah scrolls you can find, the ones the Baal Shem Tov read from, missing a little *yud*, every single one. Today, with what computers can do… they’ve checked. There’s no such thing.
Modern Patents of Scribes
Today there are scribes (*soferim*)… they used to… today they have techniques, even when writing they make stencils, whatever. Let’s say the scribes found some solution so there’d be far fewer errors than they used to make… it used to be held that one may not… it’s not considered halakhically acceptable. In any case, there’s no such thing. No, with a kind of… okay, not a stencil, with some kind of patent, he explained it to me, with a light, I don’t know, I don’t have a scribe’s… ask a scribe.
Student: In the new Torah scrolls you see the letters are already identical… They write with a stencil, which you trace… they trace nowadays.
Maggid Shiur: Yes, that was… in the last two weeks my scribe was here; the scribe explained it to me. It’s all in the past; today’s scribes are weak. They take some kind of sheet, like with a light-board, a light-board under the parchment, and it shines up, and they write on the parchment what… yes, yes, that Lubavitch figured out, but yes, it’s also not so good. They’ve found a bit; there are mistakes in it, not mistakes, there are clearly places where he could do better. But anyways, yes, in short, the fact is that every Torah… quite an interesting fact: you made a blessing. All Jews in all generations made blessings on their Sefer Torah, and all of them were *pasul*.
⟦#5⟧
The Proof from the Aleppo Codex (Keter Aram Tzova)
Scientific, this is like a fact, that’s a fact of human nature.
Student: You can’t make an exact copy?
Maggid Shiur: Yes, technically you can. And there are the people, my friend shared his research with me, the Keter of Aharon ben Asher. He says the remarkable thing about the Keter is that it has only three errors. And this is the book that the greatest autistic grammarian (*medakdek*) who ever lived in human history sat over for 50 years. There are many mistakes, which were fixed afterwards; you can see he corrected them himself. And in the entire book there are three errors. By errors I don’t mean there’s a dispute (there are also disputes over textual variants), but that it’s not consistent with his own method. You can see in other places that he held it shouldn’t be that way. There are three errors that everyone admits to.
Student: In those three places, you don’t know which word is the true one?
Maggid Shiur: No, not words, maybe cantillation marks (*te’amim*), I don’t remember what, yes. Words just exist like that, because there are disputes even afterward. I’m saying that even according to his own method there are three; he made three errors. Yes, of course. R. Aharon ben Asher made three errors in his own book, which we have, yes, it still exists, and you can go see it in the Israel Museum.
⟦#6⟧
Textual Variants in Our Sifrei Torah
And that’s a miracle. Like, not a miracle, it’s like a crazy level of work that we have there. So I’m just showing you a bit about human nature. And this is already the easiest thing to copy, yes, it’s not hard, it’s literally letters, words, vowel points, not something you have to understand, not something you have to think through and understand anew each time.
And to this day there are different letters in the Sefer Torah in different synagogues, right? There are whole letters that differ. There are at least three letters in the Torah that to this day people don’t agree on how to write, right? There’s a *yud* in Parashat Noach, an *alef* in Parashat Vayetze, and a *vav* somewhere else, etc. Yes? So, I’m just showing you. And this is like, I don’t know if there’s another such example, even in gentile nature. I don’t know if there’s almost any other text that people worked so hard to keep identical, and it didn’t help.
I’m saying it’s a small thing, and I’m not saying it makes a big practical difference (*nafka mina*). I’m just showing you the nature. It’s for when people make a claim: someone who claims, “Our Sefer Torah is letter for letter from Moshe Rabbeinu,” ask him whether he means to say that “*dakka*” is written with an *alef* or with a *heh*? Which is a dispute among the *Aḥaronim* (later authorities) to this day. One minute, and that’s only after people reached a compromise about it.
No, by the way, that’s only today; the old Torah scrolls had many more errors. Not only errors, but also variant readings, so to speak. That’s because today the *Aḥaronim* agreed to go with the one Sefer Torah, and we have no proof that any of our readings is the correct reading; it’s just the most precise. Right, in the Tosafists’ Sefer Torah many whole words were different. Rashi himself has “*kallat Moshe*,” whatever, etc.
The *Kal va-Ḥomer* Regarding Tradition and What Moshe Rabbeinu Was Thinking
The Three Levels of Transmission
So what I want to say is only that, I’m telling you that therefore any claim, this is an extreme example, but I think the example shows that one has to be subject to reality, okay? This is for written matters, which are a hundred percent; all the more so, *kal va-ḥomer* (a fortiori), for oral matters, which are only oral; and all the more so, *kal va-ḥomer*, for matters of understanding, which I already explained last week.
Practices: there are actually grandfathers in Brazil who still light candles because nobody knows why, because their great-great-grandmother lit candles on Friday evening. Practices are relatively easy to copy; even in that, errors creep in. But understanding, understanding is something that’s always intertwined; even when the rebbe asks the student whether he understood, he can’t be sure the student understood one hundred percent the same thing he wanted him to understand, right? In reality it’s impossible. So therefore any claim about *mesorah* (tradition) is a claim subject to the limitations of reality. There’s no doubt about it whatsoever. Yes?
What Was Moshe Rabbeinu Thinking?
Now I want to go further, and I think this is a simple, it’s a very obvious and simple thing to me, but a lot of people are stuck about it, so it’s worth talking about. Now, let’s go further, yes, we say as follows: if so, what was Moshe Rabbeinu thinking? That’s the question, that’s the real question. What was Moshe Rabbeinu thinking? Moshe Rabbeinu, whatever he was thinking, I don’t know what he was thinking, but whatever he was thinking, that’s why he made practical commandments (*mitzvot ma’asiyot*), okay; practical commandments can endure.
By the way, one of the things Moshe Rabbeinu was thinking is exactly this, as the Rambam explains regarding the mitzvah of Shabbat. Moshe Rabbeinu was literally thinking this, that…
The Purpose of Practical Commandments, the Decline of the Generations, and Platonism
Moshe Rabbeinu’s Innovation: Practical Commandments to Preserve the Ideas
Maggid Shiur: I think this is simple, it’s a simple thing to me, but a lot of people have gotten stuck about it, so it’s worth talking about.
Now, let’s go further, we say as follows: if so, what was Moshe Rabbeinu thinking? That’s the question, that’s the real question. What was Moshe Rabbeinu thinking? Moshe Rabbeinu thought (I don’t know what he thought, but whatever he thought) in any case he made practical commandments, okay; practical commandments can endure.
By the way, one of the things Moshe Rabbeinu was thinking is exactly this, as the Rambam explains regarding the mitzvah of Shabbat. Moshe Rabbeinu was literally thinking this: that nobody would remember his reasoning. People would remember for a week, a year, a month, a generation, maybe two generations; after a few generations, even if they remember the words of the reasoning, it’s going to mean something else, it won’t help.
What is he going to do? One of his secrets was to create practices. And Avraham didn’t know this. Afterwards, says the Rambam, Moshe Rabbeinu came with the great idea (revelation, prophecy, whatever you want to call it) that we’ll make mitzvot. And it’s true: there are certainly mitzvot that we do literally from the time of Moshe Rabbeinu, at least if you ask me. I don’t know if everyone believes that, but I think that it’s true.
The Example of Shabbat and Pesach
Take Shabbat: Shabbat is probably even the same day since the time of Moshe Rabbeinu, and all the times people worshipped idolatry didn’t ruin it. Why? Because it’s a very basic thing. And I tell you, I don’t know when Shabbat begins (it could be at sunset, it could be at nightfall), but roughly the same day, the seventh day, yes? It’s very authentic.
Of course, it symbolized something, but what is the symbolism? I don’t know. That has already changed.
Student: I had a different explanation.
Maggid Shiur: Yes, yes. True, but that’s another… yes, yes.
Student: Against idolatry?
Maggid Shiur: No, it’s not a continuation of that, it’s not a contradiction of that.
Now, the point was to serve God. We talked about that, but for serving God, the idea alone isn’t enough. What does serving God mean? It certainly means that on Pesach you eat matzah, and not that you go to the priests and give him a coin, whatever they do there, not that you offer worship to Markulis. That’s certain: you need a practical definition; that’s easier to transmit.
Your children will ask: what does it mean to be a Jew? It means to have a beard and *pe’ot* (sidelocks), I don’t know, that’s not such a good example, but it means keeping Shabbat. At the Exodus from Egypt, this must be done, and at the splitting of the Sea, today’s crowd, whatever it may be. Okay, I don’t know, that’s a different topic. I’m saying this is one of the great insights.
The Power of a Practical Custom: The Example of the Baal Shem Tov
Now, therefore, if someone, for example, thinks he’s going to accomplish something, he should create a custom (*minhag*). So it’s actually a good idea. I don’t know, the Satmar Rebbe said that he knows nothing of what he does from the Baal Shem Tov, only one thing he knows: that we say “*Hodu*” on Friday evening.
It’s actually wrong, but anyways, because the Me’or Einayim writes in his earlier book that this is a custom of the Baal Shem Tov. That’s the only thing he knows from the Baal Shem Tov. And this is just a, it’s by the way not true. Before the Baal Shem Tov people already said “*Hodu*” on Friday evening, yes, in the Brody Kloyz. We know about this; there are writings. It’s already a somewhat older custom than the Baal Shem Tov. Okay, the blowing of the shofar.
Student: They also ate farfel. He said farfel.
Maggid Shiur: I don’t know. Farfel I don’t know about. What? Farfel I don’t know about. Yes, yes, I understand. I’m saying, this is something that endured. All Hasidim, yes, in truth everyone says “*Hodu*,” true, all Hasidim do it, literally. Okay, no problem.
Very good. I’m just saying that if someone wants to create a movement, the first thing he should do is find some practical act. That endures much better than many ideas. Just a piece of good advice if someone wants it. Now, it goes without saying, it’s no great wisdom to just create a practical act; it needs to have some meaning. Okay, you need some intention.
The Purpose of the Practices: Planned Cycles of Forgetting and Remembering
Now, what do I want to say? So by the way, this is another thing. People keep arguing with these claims: Ah! Every few generations people come (we’ve literally already answered this, right?), every few generations people come with the same argument: “Your Judaism is dry, it’s only practices, it has no meaning, there’s no heart in it,” and people get very sad about it.
Yes, what did you plan? This is what Moshe Rabbeinu was thinking: that people would forget the heart, they’d only remember the practices, and from that they’d have to remind themselves again. A person will ask: ah, “*Ki yish’alkha binkha maḥar lemor*” (When your son asks you tomorrow, saying): why do we eat matzah? You see, he grasps the verse, yes? Moshe Rabbeinu said: your children will perform the service of Pesach, they’ll make Pesach, and they won’t even know why. They’ll ask why, and you’ll say: ah, “*Avadim hayinu le-Faro be-Mitzrayim*” (We were slaves to Pharaoh in Egypt). They’ll try to give an answer, yes? That is, he grasps that the practice will endure longer, and that this will be a way to remind ourselves again of what its meaning is.
So this was planned from the outset (*lekhatḥilah*). It’s not an injustice, and that’s what it comes back to. When we ask the question: you say people still do the same practices, but the meaning has been completely forgotten, how can that be? That was exactly the plan!
Exactly the plan that what? That people would do the mitzvot, they’d forget, and someone would come along. It was anticipated how someone would come here and remind himself and ask: “What does it mean? What are all these things? Do they have no meaning? Ah, we found a Pirkei Avot; Pirkei Avot seems to be the meaning,” people find some other hints, and they use their own intellect, and they figure out what it means.
That was the plan from the first day. Moshe Rabbeinu knew there would be a bunch of cycles, there’d be a bunch of Litvaks, and every few hundred years some Hasidic Jew would come and make things Hasidic again. Right? Is it clear?
The Philosophical Approach: “The Decline of the Generations” and Platonism
Now, all these things have a somewhat more philosophical or more spiritual way of being said. And I can say in a few seconds what I plan to say, and it goes like this:
It’s well known that there’s such a thing called “*yeridat ha-dorot*” (the decline of the generations). There’s no such thing (I want to explain right away), but that’s what’s well known. Now, from here you’re already going to switch gears, everyone’s already going to switch… yes, there’s no such thing. I want to explain: there’s no such thing because it can be turned back, not because it doesn’t exist.
What does it mean? Why must there be a decline of the generations? Let’s try to understand. People say it exists. The Ran says in his sermon (*derasha*) that it must be. Not only does it exist, it must be. The explanation is: you think the decline of the generations is because we’re bad? It should be very clear: that’s not in the Torah. There’s nobody who holds that we’re getting worse. We’re not getting worse. Why should we get worse? People are more or less the same all the time. Whatever, a person has free choice (*beḥirah*) as it is.
The Ran: The Deficiency of a Copy of a Copy
But if you say that there is a decline of the generations (*yeridat ha-dorot*) in a real sense, what it means is (the Ran says it this way) that a third Torah scroll (*sefer Torah*) that is copied will necessarily have more mistakes than the second. And the fourth, and the fifth, and the ten-thousandth will have more than the first, right? Because it’s a copy of a copy. That’s how the world works, right? A copy of a copy: if every copy picks up one mistake, or two, or whatever, some random number of mistakes, then the more times you copy it, the more errors there are. That’s simply how it must be.
One minute, one minute, hold on with your advice. I’m stating a fact. This is the example of a Torah scroll, a physical thing. All the more so (*kal va-chomer*) with reasoning, with what one learns, and with things that are… it’s always a copy, and a copy must necessarily become weaker than the original.
There is no copy in the world that preserves everything exactly from the original. In short, even when it does, it still has the deficiency of being a copy. Even when it’s one hundred percent the same, it still carries the flaw of being a copy. It’s like “*penei Yehoshua ki-fenei levanah*” (“the face of Joshua was like the face of the moon”). He can be the same, but he is still a copy.
Walter Benjamin and the Value of the Original
Yes, it’s true: nobody pays the same money for the original painting as for the copy. Don’t you see that the mysticism is true? Notice! I want to buy the Mona Lisa. How much does it cost? Walter Benjamin wrote a book about this. I want to buy a picture of the Mona Lisa. How much does it cost? Can anyone explain what this is? Faith? Half a billion dollars. And how much does the painting itself cost? Much more. It’s priceless.
And how much does a copy of it cost? An exact copy. You know what? Today there’s 3D printing technology, so it’s not just a copy of the picture; you can feel it too. Okay? How much does it cost? A few hundred dollars. A bit more, let’s say, with a certificate from the museum that it’s an exact reproduction. A thousand dollars, okay? No problem.
So I ask: this is already an old question from Walter Benjamin. It sounds as if the whole world is made up of strange mystics. They believe there’s some special power (*segulah*) in the thing he touched. The answer is that it does have something: it has the quality of being the original. The other one is a good copy, a weaker copy, and the next one is weaker still. This one is the original. If people have to make copies, and copies of copies, it will get weaker every generation. But even the mere fact of being a copy is already a deficiency. Correct?
Platonism and the World of Atzilut
This is basic Platonism. I’m just trying to give the intuition behind it right now. Now, let’s say this: assuming (this is an assumption, but you have to make this assumption, because if there’s no perfect original, then nothing could exist, right?) we measure everything (this is also basic Platonism) relative to some original, right?
You ask: how good a Jew are you? The original was never in this world (*olam ha-zeh*), by the way, because in this world everything is copies. But in the World of Emanation (*olam ha-Atzilut*), that is the meaning of the concept of Atzilut. That is where the original of things is, right?
When I say that this is a perfect circle, there’s no such thing in the world as a perfect circle. Every circle has flaws. Somewhere it dips in a bit, microscopically, it doesn’t matter. So how do I know what comes to my tongue when I say it’s a perfect circle? In my head, as it were, I’m taking the idea from some world. Not from my head, because where did my head get it from?
Student: Conceptually.
Maggid Shiur: What? “Conceptually” means in your head. But I’m asking you: where did your head get it from? So you must say (this is what Plato says; I don’t intend right now to argue with you about whether it’s true or not) that, basically, according to Platonism, there must be an original circle in heaven, the original, and all the circles here are only copies.
And since they are copies, even the best copy (like the moon, which was a perfect circle according to the old belief) is indeed a good copy of the circle that exists there, the celestial sphere (*galgal*) that is a perfect circle. But it is still a copy of the soul of the moon, meaning the soul within the form of the moon. All the more so, if you make a circle, it’s already a copy of a copy, right? Because you’re making a picture of the moon, which is itself a picture of that. That’s why one may not make a picture of the moon: because it’s a copy of a copy. “*Lo ta’asun iti*” (“You shall not make [images] with Me”). It’s a copyright! No, it gets worse; every time it gets worse.
The Torah in Atzilut Versus Moshe Rabbeinu’s Torah
That’s correct. And therefore, since to say there’s an ideal Torah or something like that, that there’s a good Torah (and good means one hundred percent good), one must be speaking about the Torah in Atzilut. That Torah was never in this world. One speaks of “the soul of Moshe Rabbeinu (*nishmat Moshe Rabbeinu*),” not Moshe Rabbeinu’s body, or something of that sort.
Even Moshe Rabbeinu’s Torah had mistakes, you know? You know that when a person writes their own books, they also make mistakes, right? It follows that when Moshe Rabbeinu wrote his own Torah, there were mistakes in it. It had to be fixed. According to what did he fix it? “*Ke-mishpato asher horeita ba-har*” (“according to its pattern which you were shown on the mountain”)! The Torah that Moshe saw: he could fix it because he knew what was supposed to be written. Or perhaps we know as well.
The Eternity of the Torah: The Platonic Original and Renewal in Every Generation
The Torah in This World as a Copy, and the Question on the Eternity of the Torah
Maggid Shiur: Good means 100% good. So one must be speaking about the Torah in Atzilut. That Torah was never in this world. The soul of Moshe Rabbeinu, not Moshe Rabbeinu’s body, but something of that sort. Even Moshe Rabbeinu’s Torah had mistakes, you know? You know that when a person writes their own books, they also make mistakes, right? It follows that when Moshe Rabbeinu wrote his own Torah, there were mistakes in it, and it had to be fixed. According to what did he fix it? “*Ke-mishpato asher horeita ba-har*” (“according to its pattern which you were shown on the mountain”). The Torah that Moshe saw: he could fix it, because he knew what was supposed to be written, because he had already seen it. We know as well. Yes?
So in this world there was never the perfect Torah, but there is a perfect Torah, and every time a copy is made (“*Moshe kibbel Torah mi-Sinai u-masrah li-Yehoshua*,” “Moshe received the Torah from Sinai and transmitted it to Joshua”), every time, it got worse.
Now, this is a basic fact of reality. I’m explaining it according to basic Platonism, but it’s a fact all the way up to the upper worlds (*olamot ha-elyonim*). It’s a fact. If so, I ask a question: “It is a clear and known matter in the Torah that this Torah stands forever and for all eternity.” So I ask Moshe Rabbeinu: what are you planning? Do you think there’s going to be a miracle that has never happened in the entire history of the world, that a copy will be worth the same as the original? Is that what you mean to say? What do you mean to say?
Moshe Rabbeinu plans for his Torah to endure (so it says in the Rambam, at least). What exactly did he plan?
The Precise Reading of the Noam Elimelech: “U-masrah” as a Revolving Wheel
Rebbe Reb Elimelech says the following: it says, “*Moshe kibbel Torah mi-Sinai, u-masrah li-Yehoshua, vi-Yehoshua li-zekenim*” (“Moshe received the Torah from Sinai and transmitted it to Joshua, and Joshua to the elders”). By Moshe it says “*u-masrah*,” he transmitted it. He was the first, so he was still able to transmit it. Joshua could no longer transmit it, so it doesn’t say “*u-masrah*.” It simply says: “and Joshua to the elders, and the elders to the prophets.” And by the prophets it says again: “*u-masruha le-anshei Knesset ha-Gedolah*” (“and they transmitted it to the Men of the Great Assembly”). It’s a piece in the Noam Elimelech. Rebbe Reb Elimelech asks (if I remember correctly, or it’s another Chassidic work): what is the meaning of this “*u-masruha*”? Why does it say “*u-masruha*” at the beginning and at the end of the chain?
Rebbe Reb Elimelech says (this is in the Gemara, in Tractate Yoma; he just doesn’t make this precise reading in the Mishnah) that when it comes back around, he says it’s like a revolving wheel (*galgal ha-chozer*). I don’t know what the theory of this wheel is; I know roughly. When it reached the Men of the Great Assembly, the “*u-masrah*” of Moshe Rabbeinu returned.
What’s the explanation? The explanation is very simple, and it’s not so simple, but the explanation is this: the reason Moshe Rabbeinu was able to transmit the Torah to Joshua isn’t that his transmission was improved. His transmission was also as perfect as can be, but not one hundred percent perfect. Rather, it was a transmission of the supernal Torah (*Torah di-le’eila*), of the idea of the Torah as it was meant to be.
It follows: what sustains the Torah for us? That is, when we say the Torah is “*Torat Hashem temimah*” (“the Torah of God is perfect”) and that the Torah is something about which anything good you say applies, we don’t mean the thing as we have it. If someone says that the Torah we have is the one that was given to Moshe Rabbeinu on Mount Sinai, they are saying a falsehood. It can’t be. Not by natural means, and it’s not only by natural means; even by way of miracle it can’t be. It can’t, this is like a more basic rule, metaphysically impossible. So what is meant? The angel of the Torah is meant, the minister of the Torah (*sar ha-Torah*), the soul of the Torah (*nishmat ha-Torah*).
And if that’s what’s meant, it follows that the eternity of the Torah (*nitzchiyut ha-Torah*) isn’t a rule about the copies, as if some magic will happen and a copy will be the same as the original. That’s not what it means. What it means to say is that the eternity of the Torah was stated about the soul, not about the body.
Renewing the Torah from the Higher “Form”
If it was stated about the soul and not about the body (or about the form, *tzurah*, not about its instantiation, the copy of the form), then the form is always there. One can quite easily (not so easily, but one can) and perhaps one must… no, one must. It must be, by virtue of the fact that Moshe Rabbeinu had a plan for this to happen, that there be a person who will access that same form in a later generation and do the same thing. As it says, the Men of the Great Assembly “*hechziru ha-atarah le-yoshnah*” (“restored the crown to its former glory”): they brought back the Torah of Moshe Rabbeinu as he had it, not as the prophets received it from the elders, which had been growing weaker all along. Rather, they refreshed it.
By way of analogy: if I have a Torah scroll, every generation that receives the Torah scroll, it gets worse. At some point I say, I can’t keep going like this. One must go to the Torah scroll in the Temple Courtyard (*Azarah*) that Moshe Rabbeinu himself wrote, or Ezra, I don’t know, whoever, a Torah scroll that crossed over all these levels, and from there one copies the Torah anew.
And so that’s how the Torah endures. When it says in the Torah that it will endure, it means to say that there will be people who will be able to go back to the Torah, and that is what was meant. In other words, as we learned in the introduction of Rabbi Yehudah ibn Tibbon, when the Jews were promised that the Torah would endure among them, it doesn’t mean that the Jews will keep the Torah each one from his father, from his grandfather, all the way through. That is impossible, metaphysically impossible.
What it means is that the Baal Shem Tov will come and renew the Torah afresh. That is what the promise that the Torah will endure meant from the outset (*lechatchilah*).
The Tzaddik as a Direct Copy of the Original Torah
Certainly. And there are people who are copies of copies, and there are people who are only one copy removed. A person like the Baal Shem Tov or like the Rambam was a direct copy of the Torah.
That’s a good question. Does it work? If it works, we’ll find out.
If it works… but I always answer you good questions; first let’s lay out the theory of how it’s supposed to work. Therefore it is necessary. This is a thing, as it says in the Gemara: “*Lo me’astim ve-lo ge’altim le-hafer beriti itam*” (“I will not reject them nor abhor them, to break My covenant with them”), yes? Commentaries and Midrashim all say that, as it were, the promise of the preservation of the Torah (*hash’arat ha-Torah*) means that people will come and remake everything.
And then, as it were, the copy of a copy of a copy starts afresh until it grows weaker, like any copy, carbon copies, each one another step removed. Like the way people used to make copies (whoever remembers carbon paper): every time it gets weaker, and then you have to go back to the original and make another one.
And the original must be a person. This is another conversation we’ve already learned many times: people learn only from people. Therefore the original must be a person who carries the original Torah in their mind and in their heart. And because of this, there must be in every era people who are tzaddikim, prophets, sages, whatever you call them, who will renew the Torah.
And that is what it originally meant. And the way this works is almost like a law of nature, almost a law of nature: if there is such a thing as a Torah, there are constantly people who remake it.
Parallels in Other Traditions and in Plato
And this is also accepted in all other traditions; it’s not only we who have this idea. This is for those who know that there’s a hadith of Muhammad in which he said that every hundred years someone will come to renew the religion. According to some people, there’s a calculation that the last one was Ruhollah Khomeini. In any case, it’s exactly a hundred years; somehow they count seventy-nine from that. At any rate, others say it doesn’t have to be exactly a hundred years, so the proof isn’t compelling.
At any rate, this is a basic line of reasoning (*sevara*): it must be so. And Plato too, in several of his books where he speaks about how he would make laws for a city, says that if there is to be a law, then every few generations someone must come to renew it.
And because of this there is this reasoning, and we said earlier that it appears in Midrashim and so on. This is the basic theory. Therefore, this was the Rambam in his generation and the Baal Shem Tov in his generation, and so on: all these people who drew, of course, on both. Both on the tradition that had been preserved, and on renewing from the original to make a new copy. Up to here; this is the discourse (*ma’amar*) of the Rashab that was shown. This is what it says there.
The Chassidic Explanation: Awakening by Calling the Name
And this is what is meant by what Rabbi Pinchas of Koretz said (another teaching of Rabbi Pinchas of Koretz for which we don’t have the source, only the discourse; if you look in the Rashab, it’s there): that the Baal Shem Tov came because the world had fallen asleep, and sometimes one needs to wake them up. And he says, he explains (this isn’t a Torah teaching per se; he’s explaining the Chassidic teaching there) that the Baal Shem Tov is occupied with the fact that there’s a kind of tradition (*mesorah*): how do you wake a person up? You call out their name. The Baal Shem Tov said this is because a person’s name connects with their soul, as it says, “*shem Yisrael*” (“the name Israel”), and that’s how they wake up.
He says: how did the Baal Shem Tov awaken people? This is what it means, how one awakens people. He explains that a person’s name doesn’t mean what they’re called here, but rather the original after whom they are named. I’m named after someone, right? I’m not the real Yitzchok, right? I’m a copy of Yitzchok. Somewhere there’s a Yitzchok. I don’t know whether it’s Yitzchak Avinu (our forefather Isaac), or which Yitzchok, I don’t know whom. I’m named after someone, who was named after someone, who was named after someone, until it reaches that Yitzchok himself, right?
So how does one awaken? How did the Baal Shem Tov awaken the Jews? By telling them that they are Jews. But “Jews” doesn’t mean the Jews who are here. “Jews” means (this is what he spoke about all the time) the soul of Israel (*nishmat Yisrael*), the original Jew, the original Jew who is in heaven, of whom we try to be a good copy.
Conclusion: The Need for a New Renewal in Our Generation
And according to this, one understands the teaching that was sent from the Lubavitcher Rebbe. I saw later that it’s self-evident that in every generation, or every few generations, this thing must be renewed. So the Baal Shem Tov is already old news, and as Rabbi Nachman said, and others, people have already become aware: we need to find new ways to renew this thing, and that’s how it has to work. May the Almighty help us renew ourselves.
HE עברית לחץ לפתיחה
סיכום השיעור 📋
סקירה פילוסופית: גבולות הטבע האנושי, המשמעות האמיתית של מסורה, וסוד נצחיות התורה
—
1. הקדמה ושתי הקושיות היסודיות
> [שיחה צדדית: “ימים טובים רעים” וכיתתיות]
> לפני חנוכה ישנם שני ימים טובים – י״ט כסלו (ליובאוויטש) וכ״א כסלו (סאטמאר) – המכונים “מועדים שאינם טובים” (ימים טובים רעים), על סמך נביא ומדרש. גדרו של יום טוב יהודי אמיתי הוא שהוא שייך ל*כל* ישראל (“בבוא כל ישראל לראות”). יום טוב שנקבע רק עבור קבוצה אחת של יהודים – ובפרט כשהוא מוצב כנגד יהודים אחרים – אינו רק יום טוב רע, אלא הוא “מינות” (כיתתיות, פלגנות, או פולחן כת). הוא יוצר מצב שבו מתחלקים ל״סאטמארים” או “ליובאוויטשים” במקום להיות פשוט “יהודי”. *(זהו נושא לשיחה אחרת, ומכאן עוברים לעניין העיקרי).*
א. הקושיה הראשונה: מה פעלו החשמונאים אם הם עצמם התקלקלו?
מדוע חוגגים כל כך את ניצחון החשמונאים בחנוכה, כאשר למעשה מלכותם לא החזיקה מעמד?
* בגשמיות: היא החזיקה רק כשמונים שנה (עד פומפיוס והרומאים שהשתלטו עליה), או לכל היותר מאתיים שנה עד חורבן בית שני (לשיטת הרמב״ם).
* ברוחניות: החשמונאים המאוחרים (ומלכות הורדוס) לא היו בעצמם צדיקים, ובדור השלישי הם עצמם נעשו מתייוונים ונשאו שמות של גויים.
> [שיחה צדדית 1: נגד תאוריית “מלחמת התרבות”]
> מלחמת חנוכה לא הייתה “מלחמת תרבות”, אלא מלחמה על גזירות השמד, כדי שיוכלו לקיים מצוות. המתייוונים היו אנשים שלא שמרו מצוות.
>
> [שיחה צדדית 2: ביקורת על משגיחים]
> כל הקושיה עולה רק משום שמשגיחים בישיבות אומרים דרשות שטותיות והופכים את חנוכה למלחמה בין ה״מתמידים” לבין ה״בטלנים” המשחקים בקלפים. שוכחים את הפשט ההיסטורי הפשוט, שבשעת המלחמה היו החשמונאים הצדיקים (“טהורים”) כנגד הרשעים (“טמאים”), גם אם לאחר מכן התקלקלו.
>
> [שיחה צדדית 3: על שמות של גויים]
> על הטענה שלחשמונאים המאוחרים היו שמות יווניים, כבר אומרת הגמרא ש״רוב ישראל שבחוץ לארץ שמותיהן כשמות גוים” – שמות של גויים אינם ראיה כלל להתייוונות.
ב. הקושיה השנייה: הרב מצאנז וירושה בחצרות אדמו״רים
* הרקע: בתשובה מפורסמת (בשו״ת דברי חיים, חושן משפט) בעניין מחלוקת סטרעטין (וכן אצל אדמו״רי פשעווארסק ובתורת שבועות של רבי מאיר יהודה), יוצא הוא בחריפות נגד מושג “ירושת שררה” אצל אדמו״רים חסידיים. הרב מצאנז מביא ראיה שאצל המגיד ממעזריטש ואצל רבי אלימלך לא ירשו הבנים את האדמו״רות, משום שצדיק הוא דבר ייחודי, וחסידים צריכים ללכת אל מי שהם רוצים.
* הקושיה: הרב מצאנז עצמו (שאביו לא היה אדמו״ר) החזיק באידיאל נעלה, אך למעשה כל בניו (רבי אהרן בצאנז, הרב משינאווא, רבי שלום אליעזר, רבי ישעיה וכו׳) כן ירשו את מעמדו ואת חסידיו, וכל ייחוסם היה שהם “בניו של הרב מצאנז”. הוא אף כתב מכתב שיש לתמוך בבניו בכסף.
* חילוק קטן (ודחייתו): אף שאפשר לתרץ באופן טכני שבצאנז היה זה תפקיד “רבנות” (העובר בירושה) ולא אדמו״רות בלבד – תירוץ שלא עמד לרשות הסטרעטינער (והרב מצאנז דחה את טענתו שהוא יושב בראש בבית המדרש) – ברור בכל זאת שלמעשה ירשו בני הרב מצאנז את החסידות בדיוק כמו השיטה שנגדה כתב.
ג. הקשר בין שתי הקושיות
שתי הקושיות הן בעצם אותה קושיה – קושיה של צביעות, ושל אידיאל הנשבר על ידי הבנים עצמם:
1. החשמונאים נלחמו ביוונים, ולבסוף נכדיהם עצמם נעשו כמו היוונים (“מה הועילו החשמונאים”).
2. הרב מצאנז נלחם בשיטת “נכדי אדמו״רים”, ולבסוף בניו ונכדיו שלו נעשו אדמו״רים רק בזכות אביהם.
על פני הדברים זוהי קושיה של שטות (קושיה לילדים, לא למבוגרים), אך טמונה בה גם תורה עמוקה יותר דרך לימוד פרקי אבות.
—
2. ההגנה הפילוסופית על הצביעות
אנשים טוענים שהקושיה על הרב מצאנז היא קושיה טובה, משום שהיא “קושיה על מעשה” – היא מראה שהאדם הוא “מזויף” (אדם כוזב) וצבוע, משום שהוא אומר דבר אחד ועושה דבר אחר.
> [הערה צדדית: הקנאות של אנטי-הקנאים]
> אנשים שונאים קנאים הרואים הכול בשחור, אבל כשמגיעים לענייניהם שלהם ולביקורת על אחרים, הם עצמם נעשים קנאים משונים שאינם מסוגלים להבין שלאדם יש חולשה.
אך באמת, צביעות אינה “קושיה” המפריכה אידיאל, מכמה סיבות:
א. שאיפה לעומת גסות
רוב הדברים שאנו אומרים הם שאיפה. וכי עדיף להיות שקרן גס, או שייגעץ עקבי האומר “הכול שקר, הבה נהיה כולנו פרחחים גסים”?
> [המחשה צדדית 1: דוגמה אישית בעניין המשקל]
> אדם יכול למסור שיעור נגד היותו בעל תאווה ועל שמירת המשקל, אף שרואים עליו שעדיין אינו מקיים זאת. האם משום כך אסור לו למסור את השיעור? אדרבה, אולי זה יועיל (“הלוואי ואולי”), ובלי השיעור הזה אולי היה זולל כפליים.
>
> [המחשה צדדית 2: דברי רבי מיילך בידרמן]
> “יהודי ירא שמים מזויף” טוב בהרבה מ״שייגעץ ישר (אמיתי)”.
ב. התועלת שבאמירת מוסר (“קורה מבין עיניך”)
על הטענה שאסור לומר מוסר לזולת אם אינו מחזיק שם בעצמו, וכל אחד ידבר רק אל עצמו – התשובה היא שצביעות היא טבע האדם. אם איש לא יורשה לדבר משום שלכל אחד יש “קורה מבין עיניך”, האם העולם יהיה טוב יותר? (כדברי רבי נחמן על אלול).
מושג “ומה איתך” (הסטת הטענה אל המבקר) אינו מועיל לאיש. אדרבה, יצעק אחד על חברו כשהוא עובר עבירה, וחברו יצעק עליו בחזרה. אם פעם אחת מתוך חמישים יתבייש אדם ויימנע, הועילה הבושה (גם כאשר מותקפים בפרטיות אחרים על דברים שהאדם עושה בעצמו).
ג. ההבדל בין “טענה” ל״קושיה”
כשמצביעים על צביעותו של אדם, זוהי *טענה* טובה כלפי האדם (שהוא חלש, או מסתיר את חסרונותיו בצעקות על אחרים), אך אין זו *קושיה* המפריכה את טענתו הקודמת (את האידיאל).
המבקרים משתמשים בהיגיון מעוות: “אתה יוצא נגד שקצים או נגד ייחוס, ואתה עושה זאת בעצמך – ממילא המסקנה היא שכולנו צריכים לכתחילה להיות שקצים ולרדוף אחר ייחוס!” זוהי מסקנה חסרת היגיון. המסקנה הנכונה צריכה להיות ששניהם צריכים להשתדל להשתפר.
—
3. מגבלת הזמן של מוסדות ופעלים אנושיים
בקושיה הראשונה (הרב מצאנז) הפריכו את *האדם* (שאינו עומד בדיבורו). אך בקושיה השנייה (החשמונאים) מפריכים את *הפועל* עצמו: עשיתם מהפכה כדי להיות יהודים כשרים, ומאה שנה לאחר מכן (שלושה-ארבעה דורות) לא נשאר מזה כלום – נמצא שלא פעלו כלום!
א. שום מוסד אנושי אינו מחזיק מעמד
עצם העובדה שאנשים שואלים קושיה כזו מוזרה מאוד. לא קיים שום דבר או מוסד אנושי השומר על צורתו המקורית במשך שמונים או מאה שנה. אם הוא מחזיק שני דורות – זהו נס.
> [דוגמאות היסטוריות צדדיות: אמריקה]
> אם מביאים את אמריקה כדוגמה לדבר שהחזיק מעמד, העובדות ההיסטוריות מראות את ההפך:
> * “תקנון הקונפדרציה” הקודם בוטל במהרה.
> * החוקה האמריקאית השתנתה לאחר שבע שנים (משנת 1793 עד 1801), כאשר בית המשפט העליון החליט שהוא רשאי להכתיב דברים שאינם כתובים בחוקה.
> * אחר כך באה מלחמת האזרחים, שהפכה הכול.
> * מאוחר יותר המציאו הנשיא רוזוולט ו״בית המשפט של וורן” שיטה חדשה לגמרי של ממשל. השם “אמריקה” נשאר, אך הדבר עצמו השתנה לחלוטין.
>
> [דוגמאות צדדיות: חצרות חסידיות]
> בעלזא, גור, סאטמאר – הן שומרות על אותו שם, אך הן שונות לחלוטין ממה שהיו לפני חמישים שנה. *(להערה שבסאטמאר עדיין אין נוגעים בזקן – אין זו אלא אובססיה לפרטים קטנים מסוימים).*
* דוגמאות מן התנ״ך: לפי ההיסטוריה שבתנ״ך (ספר מלכים), שמרו ישראל על כשרותם לכל היותר שניים וחצי דורות ברציפות (משה, יהושע והזקנים שאחרי יהושע; או דוד ושלמה).
* דוגמת משה רבנו: משה רבנו ניהל מאבק עצום נגד עבודה זרה, נגד פרעה ונגד אלילי מצרים. ואף על פי כן לנכדו שלו (יהונתן בן גרשום בן משה) היה בית עבודה זרה! לפי היגיון המבקרים של החשמונאים, היה צריך לומר שגם כל מאבקו של משה רבנו היה זמן מבוזבז ועמל לשווא.
ב. משל המהנדס
לפעלים אנושיים יש מגבלת זמן טבעית. אם מנהיג הפך דור שלם לאנשים טובים (“ויעבדו ישראל את ה׳ כל ימי יהושע”), זהו פועל עצום. להפריך מנהיג משום שהדור הבא כבר לא עמד באותה מדרגה, דומה להפריך מהנדס ולקרוא לו שקרן משום שהבית או הגשר שבנה קרס לאחר מאה שנה.
> [סטייה צדדית: הרב מבעלזא וסאטמאר]
> אם מנהיג אומר במפורש שדבריו יחזיקו מעמד עד ביאת המשיח (כפי שאמר הרב הראשון מבעלזא, שבעלזא תישאר פינה עד ימות המשיח), אז אכן יש קושיה – למה התכוון? האדמו״ר מסאטמאר יישב זאת באומרו ש״אנחנו (סאטמאר) המשכה של בעלזא”. אך התירוצים הפשוטים יותר הם שהרב מבעלזא באמת סבר שהמשיח יבוא בקרוב בשנה הבאה, או (בדרך הלצה, “שאל את רבי אורי”) שהמשיח אכן כבר בא, ורק איננו יודעים על כך.
—
4. דמיון לעומת מציאות: כיצד לתכנן על פי הטבע האנושי
א. שורש הקושיות: דמיונות על האדם
כל הקושיות הללו נובעות מדמיונות פנטסטיים על מה שבני אדם מסוגלים לעשות. בתנ״ך רואים שבכל דור שני חוזרים לאותו מצב (חוזר חלילה). גם בחיים האישיים רואים שאדם יכול לקבל על עצמו בישיבה, לפני עשרים שנה, להפסיק לדבר שטויות ולשון הרע בשעת הלימוד, והוא עדיין מקבל זאת על עצמו בכל שנה בראש השנה וביום הכיפורים, ועד חנוכה זה כבר נשכח.
מצד “העבודה” אפשר לומר שהחיים הם מלחמה נצחית, אך מצד ה״טבע” (הטבע האנושי) לומדים פשוט שכך פועל האדם. אדם שעדיין מופתע מכך לאחר עשרים שנה אינו מבין את המציאות הפשוטה.
ב. תכנון ליחיד ולכלל
* ליחיד: בחור בן חמש עשרה יכול עוד להאמין שקבלה מראש השנה תחזיק מעמד מאליה. אך אדם רציני בן עשרים וחמש חייב לכלול בתוכניתו מה יעשה שבוע אחרי שמיני עצרת, כאשר ההתלהבות יורדת. במקום לחיות בדמיון, יש לקבוע לעצמו “תזכורות” לחודשיים מאוחר יותר, או טוב מזה: לעשות מעשה שמכריח את האדם להישאר במצב החדש (כפי שמביא הרמב״ם בהלכות תשובה את עניין “משנה מקומו” – שינוי המקום, כך שהאדם נמצא כבר פיזית במציאות אחרת, ואינו צריך לסמוך על תשובה מתמדת).
* לכלל (תוכניתו של משה רבנו): מנהיג הרוצה להחזיר את כלל ישראל בתשובה, ואין לו תוכנית למה שיהיה כאשר ההתלהבות תתפוגג – הוא בדיחה. משה רבנו לא היה בעל דמיונות. הוא ידע שההתלהבות לא תחזיק מעמד (לא יותר מתענית אסתר עד פורים), והוא לא הופתע מכך שנכדו סטה מן הדרך. משום כך, בסוף התורה (נצבים, האזינו, וזאת הברכה), הציב תוכנית ברורה: הוא חזה שהעם יחטא (“וקם העם הזה וזנה”), ילך לגלות, ואחר כך יבוא “ושבת עד ה׳ אלוקיך”.
> [תירוץ לקושיית הבחירה]
> הרמב״ם שואל כיצד יכול היה משה לחזות שיחטאו, הרי זה סותר את הבחירה? התירוץ הוא שזהו פשוט טבע האדם. כשם שאין זה שולל את הבחירה לומר שקבלה מראש השנה תפוג אחרי שמיני עצרת – זוהי פשוט הערכה של המציאות.
ג. כיצד בונים דבר שאכן מחזיק מעמד לדורות ארוכים?
התנאי הראשון לבניית דבר לדורות ארוכים הוא לא לחיות בדמיון. ישנם בעולם דברים שאכן מחזיקים מעמד זמן רב מאוד – כמו הדת היהודית, או האימפריה הרומית (במובן מסוים). המטרה העיקרית אינה לדבר על חצרות חסידיות קטנות (כמו רבי מוטעלע מסלונים), אלא על היהדות ועל האנושות בכלל, שהן “גרסת המאקרו” של כל הדוגמאות הקטנות הללו.
*(לטענה שאין טעם לחקור את ההיסטוריה משום שכל חוקר מגיע למסקנות אחרות – אין זו אלא עצלות. במקום לקרוא רק מדוע דברים אינם עובדים, יש לחקור את האנשים שאכן ייסדו תנועות שהחזיקו מעמד).*
* הניגוד בין דמיון לריאליזם:
1. *דמיון:* מי שחולם לבנות “רייך של אלף שנה” (היטלר) בלא תוכנית אמיתית הנשענת על המציאות, עושה שטויות כאלה שהדבר אינו מחזיק אפילו עשר שנים.
2. *ריאליזם:* מייסדי אמריקה לא ציפו שהמדינה תחזיק מעמד יותר מחמישים שנה. דווקא משום שבנו תוכנית על המציאות האמיתית (אף עם טעויות), היא החזיקה מעמד זמן רב בהרבה.
> [סטייה צדדית: מעבר מפוליטיקה חזרה לעיון]
> *(לאחר סיום נושא צדדי קודם על “תוכנית מעוותת” מסוימת ועל פרויקטים שאנשים עשו, מובהר שהמטרה כאן אינה להיכנס לפוליטיקה או לדיון מעשי, אלא לחזור לדברי תורה ולעיון).*
—
5. המשמעות האמיתית של “מסורה” וטעות הפשטנות המילולית
א. שכחת משמעותה של היהדות והשבתה
בהקדמה לפרקי אבות (פירושו של רבי שמואל אבן תיבון על הרמב״ם) טמון היסוד שליהדות יש משמעות עמוקה ותורה כיצד להיות אדם טוב. במשך זמן רב רוב האנשים לא ידעו זאת, עד שהרמב״ם וצדיקים אחרים החיו זאת מחדש (“שכחום וחזרו ויסדום”), בכך שפירשו ספרים עתיקים על סמך הפילוסופיה והבנה נכונה של המציאות.
הדבר עורר שמחה גדולה אצל חכמי אותו הזמן (רבי יהונתן מלוניל, רבי משולם מלוניל, רבי יצחק דמן עכו, רבי משה דליאון), שראו בכך מעין מתן תורה חדש – שלא רק מקיימים מצוות, אלא גם מבינים את משמעותן. *(רבי יצחק דמן עכו אכן מדבר גם על הראב״ד ועל כל בתי המדרש שנוסדו מחדש באותה “תקופת תחייה” של המאות ה־12–13).*
ב. קושיית הספקנים על המסורה
אנשים שואלים: אם אנו מודים ששכחו, ועד היום אין יודעים בדיוק מתי שבת, ורש״י ורבנו תם נחלקו כיצד להניח תפילין, והיו דורות שלמים באשכנז של עמי הארץ שלא ידעו אף משנה אחת – נמצא שכל מושג ה״מסורה” ו״הלכה למשה מסיני” שקרי! (ומשום כך אנשים “מתפקרים”).
ג. התשובה: הקשר לעומת פשטנות מילולית
הקושיה נובעת מהבנה טיפשית של המציאות. מה ציפו – שהמסורה פועלת בכישוף ובניסים, כמו “העתק-הדבק” משלושת אלפים שנה בלא שום שינוי? אנשים הנוטלים מילים כמו “הלכה למשה מסיני” כפשוטן לגמרי אינם מבינים את ההקשר:
* כשאדם אומר שיש לו מסורה מ״אהרן הכהן” ללבוש שטריימל בעל 26 שפיצים, אין כוונתו כפשוטו שאהרן הכהן הלך כך.
* כשאב אומר לבנו “אתן לך מיליון דולר”, אולי כוונתו לשש סוכריות.
מי שנודר נדר על סמך הבנה מילולית כזו של המסורה, עושה “שבועת שוא”, משום ששום אדם נורמלי בבית המדרש לא הבין זאת כך מעולם – רק שוטה ועם הארץ. *(גם אם מישהו רוצה להביא ראיה מן הרמב״ן, או לשאול בקיאים האם כך כתוב, אינו תופס את הנקודה).*
ד. כיצד “מסורה” פועלת בחיינו (האם כולם שקרנים?)
אנשים צועקים שחייבים לגדל זקן או לחבוש שטריימל, כי “כך היא המסורה”. אבל רק דור אחד אחורה, הסבא עצמו לא גידל זקן (ואפילו לא ידע שזו עבירה), או שהסבא עצמו התחיל לחבוש שטריימל רק לפני כמה שנים, בין חתונה אחת לשנייה. ובכל זאת הוא צועק על הנכד מדוע הוא שובר את המסורה!
לומר שכל האנשים האלה הם פשוט “צבועים” (שקרנים) זה תירוץ עצל וילדותי שמתאים לכיתה ז׳ (בכיתה ח׳ כבר צריך להבין שהמציאות מורכבת יותר). המציאות היא שהאנשים האלה מתכוונים לזה באמת, בכל לבם.
> [סטייה צדדית: משלים מהורים וילדים]
> אנשים לא תמיד מדברים כפשוטו, ואין זה הופך אותם לשקרנים בזדון:
> * כשילדים שואלים אבא מה עשה כשהיה תינוק, הוא עונה: “אבא תמיד היה אבא” (כדי שלא יבלבלו את הראש).
> * הורים מספרים לילדים סיפורים על “פיית השיניים” או “סנטה קלאוס” (או המנהג היהודי העתיק, שבו נהגו לומר לילדים שמלאך זורק סוכריות כשהם קוראים אל״ף-בי״ת). זו שטות שילד יגדל ויבנה חיים שלמים על הקושיה מדוע אביו רימה אותו.
ה. תפקידה של התרבות והפרדוקס של המסורה
כשמתבוננים במבט מדעי על התרבות האנושית ועל ההעברה הבין-דורית, מבינים את המפתח דרך מעשה חסידי ידוע. מישהו שאל רבי: “מדוע אתה חובש שטריימל? הרי אברהם אבינו לא חבש שטריימל!”
* *תירוץ א׳:* “איני יודע מה עשה אברהם אבינו, אבל אני יודע שהוא הסתכל על מה שאתה עושה, ועשה בדיוק להפך. וגם אני עושה כך.”
* *תירוץ ב׳ (רבי מאיר מפרמישלאן):* “אברהם אבינו דווקא כן חבש שטריימל!”
שני התירוצים מתכוונים בדיוק לאותו דבר. עיקר תכליתה של תרבות הוא לשמור על הקבוצה נבדלת מהעולם החיצון (כמו משחקי וידאו חדשים). כל תרבות עצמאית חייבת שיהיו לה “שיגעונות” משלה (שטריימל, כובע). כשיהודי ירא שמים אומר “הלכה למשה מסיני” על שטריימל, אין כוונתו שצריך לנסוע במכונת זמן או לעשות “צילום רנטגן” כדי לראות מה לבש משה רבינו; הוא פשוט אינו יודע לנסח את הרעיון הפילוסופי שאנו עושים זאת היום משום שאנו המשכו של אותו עם שעמד בהר סיני.
רק שתי קבוצות קיצוניות לוקחות ביטויים כאלה כפשוטם: 1. האפיקורסים (יוצאים בשאלה), ו-2. החרדים הקיצוניים ביותר (תמימים/שוטים). אדם נורמלי אינו מתבייש לשנות דברים מדי שבוע, למרות שהוא מדבר על מסורה.
> [סטייה צדדית: תפיסת החוט והדוגמה מבורו פארק]
> *(לאחר עצירה קצרה כדי לתפוס את החוט — כיצד הגענו לשטריימל של אברהם אבינו — ולחזור לפרקי אבות):* מעשה אמיתי מראה כיצד תרבות משתנה: לפני חמישים שנה התביישו בבורו פארק ללכת ברחוב עם שטריימל, והיום מתביישים ללכת בלי שטריימל. אנשים יודעים שדברים משתנים, אפילו כשהם אומרים “כך אנו נוהגים מדורי דורות”.
* מסורה כתהליך טבעי: מסורה אינה דבר קפוא, אלא התוצאה הטבעית של קבוצה השומרת על לכידותה. חסידים (כמו בחב״ד או בסקווירא) לוקחים את מסורתם (“איש מפי איש” עד בעל התניא או המאור עינים) ברצינות רבה, אך לא כפשוטה. אותו חסיד יכול בתוך חצי שעה לומר: “אנחנו שבעה דורות הכל אותו דבר”, ומיד לאחר מכן: “הרבי שלנו היום הפך את העולם וחידש דברים שסבו לא הבין”. שניהם הגזמות, המראות שאיש אינו מתכוון ל״העתק מדויק”.
* הראיה מרבי עקיבא: בגמרא, כל שיטתו של רבי עקיבא הייתה “הלכה למשה מסיני”, ובכל זאת אומרת הגמרא שהוא הוציא דברים שמשה רבינו עצמו לא הבין.
—
6. היסוד הגדול: “בתוך גבולות המציאות”
כל ספר היה צריך לכלול “הסתייגות” (תנאים) בעמוד הראשון: כל מה שכתוב כאן הוא בתוך גבולות המציאות.
* באגדתא (הרמב״ם על ימות המשיח): כשחז״ל אומרים שבימות המשיח אשה תלד בכל יום, זו גוזמא לומר שיהיו הרבה ילדים. מי שלוקח זאת כפשוטו הוא שוטה.
* בחיי היומיום: כשאב אומר לילדיו “אני בן אלף שנה”, כוונתו פשוט שביחס אליהם הוא זקן מאוד.
> [סטייה צדדית: התלמיד האוטיסט והמלאכים]
> מעשה בתלמיד שלקח ציור של מלאכים כפשוטו מראה ששוטה ממשיך לדמיין את שטויותיו (שמלאכים עומדים וכדומה).
* גוזמאות רבניות בימינו: אנשים נורמליים נוהגים לפי השכל הישר:
* כשהרבי מסאטמר אומר על דבר מסוים “יהרג ואל יעבור”, כולם יודעים שאין כוונתו שיש באמת להניח לעצמך להיהרג.
* כשהרב שך אמר שהרבי מליובאוויטש הוא אפיקורס, הוא לא התכוון שאסור לאכול משחיטתו (כפי שנכדו של הרב שך עצמו סיפר).
* כשהמשנה אומרת “אין לו חלק לעולם הבא”, גם זה באותה רוח.
—
7. חוקי ההעברה האנושית
אף שלאדם יש בחירה, והטבע האנושי אינו סגור כמו חוקי הפיזיקה, בני אדם פועלים באופן צפוי למדי. *(לכל הפחות האנשים שאנו מכירים; מי יודע, אולי האנשים בפפואה גינאה החדשה פועלים אחרת).*
> [סטייה צדדית: אוטיזם, מכונות ו״תבונת רחוב”]
> אנשים בעלי נטייה אוטיסטית מסתדרים הרבה יותר טוב עם מכונות מאשר עם בני אדם. אין זה משום שמכונות דורשות יותר חכמה, אלא להפך: בני אדם מורכבים הרבה יותר ויש בהם הרבה יותר “כללים”. להיות בעל “תבונת רחוב” (הבנת בני אדם) דורש יותר חכמה ויותר חשבונות מאשר להיות בעל “תבונת ספרים” (מדע ומתמטיקה). ראיה לכך: מחשב בינה מלאכותית צריך לבצע הרבה יותר חישובים בשנייה כשהוא מתמודד עם בני אדם מאשר כשהוא מחשב מתמטיקה.
א. הכתמים העיוורים שלנו בהבנת בני אדם
אחד התפקידים העיקריים של חכמים וצדיקים אמיתיים הוא להבין כיצד בני אדם פועלים. אבל בגלל מידותינו הרעות ונגיעותינו, קשה לנו לראות את המציאות בבהירות.
* *דוגמאות:* אם מישהו לוחץ על כפתור במחשב והמערכת קורסת שלוש פעמים, הוא לא ילחץ עליו שוב. אבל בשלום בית, בעל יכול לומר את אותן מילים לאשתו עשר שנים ברציפות, אף שבכל פעם זה גורם לפיצוץ; הורים מכים ילדים אף שהם רואים שזה לא עובד; ומגיד שיעור אומר כל שנה את אותה דרשת חיזוק בסוף הזמן, שמעולם לא עבדה.
ב. הכלל: אי אפשר להעביר דבר במדויק במאה אחוז
זהו כלל קבוע בטבע האנושי שאף תלמיד אינו חוזר במאה אחוז על מה שאמר רבו, אפילו כשהוא כותב זאת. רבנים שכועסים על כך שמצטטים אותם לא נכון, פשוט לוחצים על הכפתור האדום במחשב. אפילו אם נעשה כדברי רבי נחמן — “לכרות את ראשו של כל אחד” כדי שהתלמידים יחזרו רק אות באות על “לשון הרב” — זה לא יועיל, כי כל אחד עושה העתקים שונים, וחזרה על מילים בלי הבנה היא שטות.
לכן אומר אבטליון בפרקי אבות: “חכמים הזהרו בדבריכם”. האחריות מוטלת על הרב לקחת בחשבון את מגבלות המציאות האנושית (כולל האפשרות שהרב עצמו יטעה).
ג. הראיה מדברים שבכתב (ספרי תורה)
אפילו בדבר הקל ביותר להעתקה — טקסט כתוב (אותיות בלי הבנה) — העברה מדויקת היא בלתי אפשרית:
* אין ספר תורה ללא טעות: לפני עידן המחשבים, לא היה בעולם אף ספר תורה אחד ללא טעויות. אפילו ספרי התורה העתיקים שבהם קרא הבעל שם טוב נבדקו היום במחשב ונמצאו בהם שגיאות (יוצא שיהודים בכל הדורות בירכו על ספרי תורה פסולים מבחינה טכנית).
> [סטייה צדדית: המצאות של סופרים בימינו]
> סופרים בימינו משתמשים בעצות חדשות כדי למנוע טעויות. במקום “שבלונה” (שמבחינה הלכתית לא הוחזקה בעבר לכשרה), משתמשים היום ב״שולחן אור” (אור מתחת לקלף המאיר את האותיות כלפי מעלה כדי להעתיק אותן — המצאה שחב״ד המציאו). אבל גם עם זה יש עדיין מקומות שאפשר לשפר.
* “כתר ארם צובא”: ה״כתר” המפורסם של רבי אהרן בן אשר — המדקדק הגדול בהיסטוריה, שישב על הספר חמישים שנה כדי להגיהו (והוא שמור היום במוזיאון בארץ ישראל) — עדיין יש בו שלוש טעויות בטעמים או בניקוד, שבהן הוא אינו עקבי לפי שיטתו שלו! זה שיש רק שלוש טעויות הוא הישג מופלא.
* שינויי נוסחאות: גם היום יש ספרי תורה עם אותיות שונות (יו״ד בפרשת נח, אל״ף בויצא, או מחלוקת האחרונים על “פצוע דכא” באל״ף או בה״א). הנוסח שלנו היום הוא רק פשרה של האחרונים, ובימי רש״י ותוספות היו כתובות מילים שלמות אחרת (כפי שרש״י מביא “כלת משה”). ממילא, אין זה תואם את המציאות לומר שספר התורה שלנו הוא “אות באות” ללא שינוי ממשה רבינו.
ד. הקל וחומר משלוש דרגות ההעברה
1. דברים שבכתב: אם בטקסט כתוב בלתי אפשרי להעביר בלי טעויות —
2. דברים שבעל פה / מעשים: כל שכן וקל וחומר בדברים המועברים בעל פה או דרך מעשים (אף שמעשים קל יותר לחקות — כמו נכדים בברזיל שעדיין מדליקים נרות שבת רק משום שסבתא רבתא שלהם עשתה כך, בלי לדעת מדוע — גם שם נופלות טעויות).
3. דברים שבהבנה: וכל שכן וקל וחומר בדברים שנמצאים במחשבה ובהבנה! רב לעולם אינו יכול להיות בטוח שהתלמיד הבין במאה אחוז את מה שרצה להעביר.
—
8. הפתרון של משה רבינו: מצוות מעשיות ומחזורים מתוכננים
אם רעיון אינו יכול לעבור במדויק מדור לדור, מה חשב משה רבינו כשמסר את התורה?
א. החידוש של מצוות מעשיות
משה רבינו ידע היטב שסברות ורעיונות בלבד ישכחו או יעוותו אחרי כמה דורות. אברהם אבינו עוד לא ידע זאת, אבל משה רבינו הגיע לתגלית הגדולה (לפי הרמב״ם, דרך נבואה או התגלות) ליצור מצוות מעשיות — כי מעשה פיזי מחזיק מעמד לאורך הדורות.
* הדוגמה של שבת ופסח: אנו שומרים שבת ביום השביעי ממש, אותו יום מימי משה רבינו (אפילו כשישראל עבדו עבודה זרה זה לא הרס את היום, ואפילו אם הסמליות השתנתה). המושג המופשט “עבודת ה׳” קיבל ביטוי מעשי (פירוש מעשי): אכילת מצה בפסח ואי-עבודת עבודה זרה (כמו מרקוליס או ללכת לאפיפיור). את זה קל להעביר לילדים.
> [סטייה צדדית: מנהגי החסידים כעצה לתנועה]
> אם מישהו רוצה ליצור תנועה שתחזיק מעמד, עליו להנהיג מנהג מעשי (עם כוונה בתוכו). הרבי מסאטמר אמר (בשם המאור עינים) שהדבר היחיד שאנו יודעים בוודאות שאנו עושים מהבעל שם טוב הוא אמירת “הודו” בערב שבת *(אף שמבחינה היסטורית זה לא נכון, כי בקלויז של ברודי כבר אמרו אותו לפני הבעל שם טוב, כפי שכתוב בכתבים)*. כמו כן, תקיעת שופר ומנהג אכילת “פארפל” הם דברים מעשיים שכל החסידים מקיימים עד היום.
ב. התוכנית של “כי ישאלך בנך”: לשכוח ולהיזכר מחדש
כל כמה דורות באים אנשים בטענה שהיהדות נעשתה “יבשה”, מעשים בלבד בלי לב ובלי משמעות. אבל אין זה עוול — זו הייתה התוכנית של משה רבינו לכתחילה!
הוא ידע שישכחו את הלב, אבל המעשים יישארו. הפסוק אומר “כי ישאלך בנך” — הילדים יעשו את מצוות הפסח בלי לדעת מדוע. המעשה עצמו יכריח אותם לשאול “מדוע אוכלים מצה?”, ואז ייזכרו (“עבדים היינו”) וישתמשו בשכלם וברמזים (כמו פרקי אבות) כדי לגלות את המשמעות מחדש. משה רבינו תכנן את המחזורים הללו: תקופה של “ליטאים” יבשים, ואחריה בא “יהודי חסידי” ומפיח חיות חדשה.
—
9. המהלך המטאפיזי: אפלטוניזם, ירידת הדורות ונצחיות התורה
א. הפירוש האמיתי של “ירידת הדורות” (מקור מול העתק)
ההמון סבור ש״ירידת הדורות” פירושה שבני אדם נעשים גרועים ורעים יותר. זה לא כתוב בתורה; לבני אדם יש תמיד אותה בחירה.
הפירוש האמיתי (לפי הר״ן בדרשות הר״ן) הוא מציאות מוכרחת מצד חוק העברת המידע: כשעושים העתק של העתק (כמו ספר תורה מספר תורה אחר), ההעתק העשרת-אלפים בהכרח מכיל יותר טעויות מהראשון — וקל וחומר בסברות ובלימודים. יתרה מזו: אפילו העתק מדויק במאה אחוז יש בו חיסרון בעצם, משום שהוא רק העתק (כמו “פני יהושע כפני לבנה”).
> [סטייה צדדית: ולטר בנימין וה״מונה ליזה”]
> ולטר בנימין כתב ספר על השאלה: מדוע הציור המקורי של ה״מונה ליזה” שווה חצי מיליארד דולר, בעוד שהעתק מושלם מודפס בתלת-ממד עם תעודה מהמוזיאון עולה רק אלף דולר? האם כל בני האדם מיסטיקנים המאמינים ב״סגולה” משום שהצייר נגע בו? לא, למקור פשוט יש ערך עצמי שהעתק לעולם לא יוכל להשיג.
ב. אפלטוניזם והתורה בעולם האצילות
לפי אפלטון, בעולמנו (עולם הזה) אין שום מקור; כל מה שכאן הוא רק העתק. (למשל, אין בעולם עיגול מושלם; מאין יש למוחנו את המושג של עיגול מושלם? חייב להתקיים מקור מושלם בעולם עליון — בקבלה קוראים לזה “עולם האצילות”).
* *משל הלבנה:* אפילו גלגל הלבנה הוא רק העתק של ה״נשמה” (הצורה) של הלבנה. אם אדם מצייר את הלבנה, זה כבר העתק של העתק (ולכן אומרת התורה “לא תעשון אתי” — כי כל העתק נעשה חלש יותר, כמו הפרת זכויות יוצרים).
ממילא, תורה מושלמת במאה אחוז מעולם לא התקיימה בעולם הפיזי; היא קיימת רק בעולם האצילות (או ב״נשמת משה רבינו”, לא בגופו). אפילו כשמשה רבינו עצמו כתב את התורה בעולם, נפלו טעויות (כמו אצל כל מחבר), והוא נאלץ לתקנן לפי “כמשפטו אשר הראית בהר” — על ידי התבוננות במקור הרוחני שראה בהר סיני.
ג. התירוץ על נצחיות התורה: חזרה אל המקור
אם כל העתק נעשה חלש יותר (משה מוסר ליהושע וכו׳), כיצד התורה עומדת לעד?
* הדיוק בנועם אלימלך: בפרקי אבות כתוב אצל משה “ומסרה ליהושע”, אחר כך לא כתובה המילה “ומסרה” אצל יהושע והזקנים, עד שאצל הנביאים כתוב שוב “ומסרוה לאנשי כנסת הגדולה”. מדוע? משום שמסירתו של משה את “התורה דלעילא” נחלשה לאורך הדורות, עד שאנשי כנסת הגדולה החזירו את המסירה המקורית (“החזירו העטרה ליושנה”).
* המסקנה המטאפיזית: לומר שהתורה שבידינו היום ניתנה בהר סיני הוא שקר; זה בלתי אפשרי מטאפיזית, אפילו בדרך נס. “תורת ה׳ תמימה” ו״נצחיות התורה” מתייחסות לנשמה, למלאך או ל״צורה” של התורה — לא לגוף (ההעתקים).
* כיצד התורה מתקיימת (המשל והנמשל): כמו ספר תורה שנחלש מדור לדור, שבסופו של דבר חייבים לחזור לספר התורה המקורי שבעזרה כדי להעתיק ממנו מחדש — זו משמעות ההבטחה שהתורה תתקיים (כפי שנלמד בהקדמת רבי יהודה אבן תיבון, ובגמרא ובמדרשים על הפסוק “לא מאסתים”). אין פירושה שהיא עוברת בצורה חלקה מאב לבן (דבר שהוא בלתי אפשרי), אלא שבדורות מאוחרים יבואו יחידים (כמו הרמב״ם או הבעל שם טוב) שיש להם גישה ל״צורה” העליונה, והם יחדשו את התורה מחדש.
> [הערה צדדית: תיאוריה מול מעשה]
> על השאלה האם מערכת זו אכן עובדת במעשה — “נראה”, אבל תחילה צריך לברר את התיאוריה כיצד היא אמורה לעבוד.
ד. האדם החי כ״מקור”
רוב בני האדם הם “העתקים של העתקים” (כמו העתקי נייר פחם ישנים שהולכים ונחלשים). אבל צדיק או חכם כמו הבעל שם טוב או הרמב״ם הוא העתק ישיר של התורה העליונה.
מכיוון שבני אדם יכולים ללמוד רק מאדם, ה״מקור” בעולם חייב להיות אדם חי הנושא את התורה המקורית בראשו ובלבו. זהו כמעט חוק טבע שבכל תקופה חייבים לבוא אנשים כאלה כדי לחדש את התורה (וזהו תוכן המאמר של הרש״ב).
> [דיון צדדי: מקבילות באסלאם ואצל אפלטון]
> * באסלאם: ישנו חדית׳ של מוחמד שבכל מאה שנה יבוא אחד שיחדש את הדת. *(יש המחשבים שהאחרון היה חומייני בשנת 79′, אף שאחרים אומרים שאין זה חייב להיות מאה שנה בדיוק).*
> * אצל אפלטון: אפלטון כותב בכמה מספריו על חוקי העיר, שכדי שחוק יתקיים, חייב לבוא אחת לכמה דורות מישהו שירענן אותו.
—
10. הביאור החסידי: ההתעוררות דרך ה״שם” והמסקנה המעשית
א. המשל של ר׳ פנחס מקוריץ והרש״ב
הרש״ב מביא מאמר של ר׳ פנחס מקוריץ שהבעל שם טוב בא להעיר את העולם משנתו. כיצד מעירים אדם? קוראים בשמו, משום שהשם קשור לנשמה (“שם ישראל”).
* הפירוש הפילוסופי של השם: השם אינו מציין כיצד קוראים לאדם כאן בעולם, אלא את ה״מקור” העליון שהוא מחקה.
> [המחשה אישית צדדית: השם “יצחק”]
> אדם הנקרא “יצחק” כאן בעולם אינו יצחק האמיתי, אלא העתק של יצחק קודם (סבו), וכך הלאה עד יצחק אבינו, או עד המקור העליון של “יצחק” בעולמות העליונים.
* הנמשל: הבעל שם טוב העיר את היהודים בכך שהזכיר להם שהם “יהודים” – לא היהודים שכאן למטה, אלא “נשמת ישראל”, היהודי המקורי שבשמים, שאנו משתדלים להיות העתק טוב שלו (וזהו גם הביאור בתורתו של הרבי מליובאוויטש).
ב. סיכום: ההכרח בחידוש חדש בזמננו
מכיוון שהכלל הוא ששום דבר אינו מתקיים מעצמו ויש לחדש את התורה אחת לכמה דורות, דרכו של הבעל שם טוב היא כבר היום “חדשות ישנות” (כפי שכבר העירו ר׳ נחמן מברסלב ואחרים שהעולם כבר התרגל אליה).
ממילא יש למצוא בזמננו דרכים חדשות לחדש את התורה – והקב״ה יעזור שאכן נתחדש.
תמלול מלא 📝
חנוכה, החשמונאים, והרב מצאנז: אידיאלים וירושה
הקדמה: “ימים טובים רעים” וגדר המינות
מגיד שיעור: רבותי, אנחנו עומדים כך, אומר לכם היכן אנחנו עומדים. בקרוב יהיה חנוכה, ויהיה גם – איך קוראים לו, היום טוב האפיקורסי שלפני חנוכה? כ״א כסלו, י״ט כסלו. שהם ימים טובים רעים.
כמו שכתוב בנביא, ש״צום הרביעי וצום החמישי” יהיו “מועדים טובים”. מכלל שיש מועדים שאינם טובים. וכתוב במדרש: “ומה הם? י״ט כסלו וכ״א כסלו”. אלו שני ימים טובים שאינם מועדים טובים. בכל אופן, כן, זה כך. כתוב במדרש רבי יצחק, בסוף, בהוספות.
צריכים רק להבין, מדוע אין הם מועדים טובים?
תלמיד: מה? על סאטמר וליובאוויטש?
מגיד שיעור: כן, המפרשים מסבירים כך – זה שיעור אחר לגמרי – המפרשים מסבירים שיום טוב הוא דבר השייך לכל ישראל. אחד מגדרי יום טוב הוא שהוא יום טוב לכל ישראל, “בבוא כל ישראל לראות”. אם כן, יום טוב שאינו לכל ישראל הוא יום טוב רע. ובפרט יום טוב שהוא ישירות נגד יהודים אחרים – לא רק שאינו יום טוב, אלא זו מינות.
תלמיד: מה?
מגיד שיעור: כל יום טוב שהוא רק עבור חלק מסוים, עבור קבוצה – אפשר לברך “שעשה לי נס”, “לאבותי במקום הזה” וכדומה, אבל יום טוב שהוא רק עבור חלק מישראל הוא מינות.
עכשיו, מינות פירושה מינות. פלגנות, כן? כיתתיות. כמו שאומר הלברטל, כיתתיות, שאסור להתחלק לקבוצות, שאין… מה אתה, סאטמרי או יהודי? ליובאוויטשי או יהודי? חסיד או יהודי? אם מישהו אומר שחסיד הוא סוג של יהודי, הסוג הטוב ביותר של יהודי, בסדר, אז הוא סובר בעצם ש… בכל אופן, די, זה לא השיעור שלי היום.
הקושיא הראשונה: מה הועילו החשמונאים?
אבל בשיעור זה כן כך, שבא יהודי אחד ושאל קושיא כזו. אני הולך ליישב את קושייתו. באו שני יהודים אחרים ושאלו שתי קושיות אחרות. אני הולך ליישב את שתי הקושיות. הא? טוב שיש יהודים ששואלים קושיא? הרבה קושיות. לא.
קושיא אחת שאל יהודי: בחנוכה חוגגים בחוזקה את נצחון החשמונאים על היוונים. וכל הספרים, כל היהודים – אינני מתכוון רק לספרים, כל אחד יודע שחוגגים גם את נצחון החשמונאים, לא בעיקר על זה, אולי גם על המאבק כביכול, מי ינצח במאבק. המלחמה התחילה בגלל הגזירות על הדת, וחוגגים שאפשר להמשיך להחזיק ביהדות וכדומה.
ויש שיעור ארוך אחר שכבר אמרתי כמה פעמים, אפילו כתבתי על זה, שיש אנשים החושבים שהמאבק היה מלחמת תרבות, על איזו תרבות ללכת. זה שטות, המאבק היה האם לקיים מצוות. מצוות אינן תרבות, אפשר לקיים מצוות ולהיות גם מתייוונים. והמתייוונים שמדובר בהם לא קיימו מצוות, והיו נגד ישראל, וכיוצא בזה, אין לי כעת כוח להיכנס לשיחה הזו.
אבל על כל פנים שאל מישהו קושיא – אבל את הקושיא אפשר לשאול באופן מסוים גם על מצוות, אולי לא. איני יודע, אולי זה עצמו תירוץ, שהיו נגד הנייר. שאל מישהו קושיא: על כל פנים מלכות החשמונאים עצמה החזיקה מעמד בערך שמונים – אומר אחר כך את המספרים המדויקים, שמונים ושש, שמונים ומשהו שנה, לפחות אם סופרים עד פומפיוס, עד שהרומאים השתלטו עליה, היא לא החזיקה מעמד.
תלמיד: כן, גם שאלה. מחנוכה, בערך?
מגיד שיעור: כן. מיהודה המכבי. בקיצור, היא לא החזיקה מעמד, ולא החזיקה מעמד לא ברוחניות ולא בגשמיות, זה הטעם. בגשמיות לא החזיקה מעמד – לפחות אפילו הרמב״ם אומר רק עד חורבן בית שני, עד “מאתים שנה עד החורבן”, גם זה נגמר.
ואם רוצים לדבר ברוחניות, הרי ידוע שמלכות הורדוס כלל לא היו צדיקים גדולים, וגם החשמונאים בסוף אולי לא היו הצדיקים הגדולים ביותר. תמיד כמו שכתוב שם, “טמאים ביד טהורים”. נעשה פחות ברור מי הם הטמאים ומי הם הטהורים. ודאי שבמאבק היו הם הצדיקים, אפילו אחרי שהם…
ביקורת על דרשות המשגיחים ועניין השמות הנכריים
כן, זו שאלה טיפשית. השאלה נוצרת רק בגלל משגיחים טיפשים שאומרים דרשות טיפשיות, שוכחים את הפשט הפשוט כמו תמיד, מבין? הוא כבר באמת חושב שחנוכה הוא נצחון המתמידים על הבטלנים שבישיבה, התמכא טבא. כן, המתייוונים לא היו הבחורים שמשחקים קלפים. כן, לא לזה הכוונה. אפילו כשהמשגיח אומר דרשה שזהו כל עניין יוון, היית צריך לדעת את ההבדל בין דרשה למציאות.
אבל בכל אופן, שלא יהיה, יש, כן, אולי, איני יודע אם זו קושיא אמיתית, אבל יש כך. אנשים אוהבים לבטל כך: “אה, בסוף, הם עצמם חזרו אחר כך להיות הלניסטים וכו׳. הדור השלישי נעשה הלניסטי, למשל היו להם שמות הלניסטיים.”
זו ראיה, כמו שלמדנו היום גמרא – כן, למדנו היום בגמרא שבא גט מחוץ לארץ, אפילו יש להן שמות גוים אין שום בעיה, משום ש״רוב ישראל שבחוץ לארץ שמותיהן כשמות גוים”, אם כן איני יודע מה הוא רוצה. אבל על כל פנים כך אומרים אנשים.
זו קושיא אחת ששמעתי ששואלים.
הקושיא השנייה: הרב מצאנז וירושת שררה אצל אדמו״רים חסידיים
קושיא אחרת שאל אותי מישהו. אנשים שואלים: יש למשל צדיקים שאומרים כך, שהשיטה מושחתת. פעם המקורית, נאמר שיטת החסידות, הייתה צריכה להיות ש… נו, מה הייתה צריכה להיות?
כמו שהרב מצאנז מסביר בתשובתו בעניין סטרטין, שהמגיד ממזריטש היה רבי – זה כתוב אצל הרב מצאנז, יש להם מקור לרעיון הרומנטי של הרב מצאנז – שהיה צדיק, ובאו אליו, נתנו לו כסף, נתנו לו כבוד, למדו ממנו גם מעט דברי תורה. אחר כך ילדיו לאו דווקא היו צדיקים, ואיש לא הלך אליהם.
כמו שהרב מצאנז אומר: את המגיד ממזריטש לא ירשו ילדיו, את ר׳ אלימלך לא ירשו ילדיו. את הבעל שם טוב עצמו איני זוכר – מה שאני זוכר, הוא אומר ר׳ אלימלך. בסדר, תוכלו אחר כך לעיין בתשובה בדברי חיים, חושן משפט סימן כלשהו, בתחילה, שו״ת דברי חיים. איני זוכר שהוא אומר בעל שם טוב, ייתכן שכן, ואתם זוכרים דברים טוב ממני, לא משנה. אני זוכר שהוא הזכיר את המגיד ממזריטש ואת הרבי ר׳ אלימלך.
הוא אינו מבין מה רוצים: אם הצדיק מסטרטין נפטר, ילכו החסידים אל מי שירצו! הוא אינו מבין מה שייך לכאן דין ירושת שררה.
ולמעשה, הרב מצאנז אומר זאת, והיה לו בן שירש אותו – לא בדיוק, בכל אופן. איזה בן ירש אותו?
תלמיד: רבי אהרן.
מגיד שיעור: ירש את רבנותו בצאנז, כן ירש. הרב משינאווא סבר שזה לא נחשב, אבל הוא גם ירש הרבה חסידים מאביו. לא מהחסידות, מה… אבל בכל אופן, כמנהיגים שותפים שניים מילדיו ירשו, אני חושב שכל ילדיו ירשו. ר׳ שלום אליעזר, ר׳ ישעיה, האחרים כל ייחוסם היה שהם ילדי הרב מצאנז.
בכל מקרה, אנשים שואלים קושיא: נו, אביו של הרב מצאנז לא היה אדמו״ר חסידי, אם כן הוא באמת היה מקורי. אבל אתה אידיאליסט גדול, ובינתיים אתה מחזיק באותו מעשה! כך אנשים שואלים. זו קושיא טובה? קושיא טיפשית? בדיוק כך אנשים שואלים קושיא. או לא? זו קושיא טובה?
תלמיד: שוב, אינני תופס את הקושיא.
מגיד שיעור: לא, הקושיא היא לילדים, לא קושיא למבוגרים.
תלמיד: מה הקושיא שוב? הרב מצאנז הוריש את רבנותו לבנו? או לא?
מגיד שיעור: הוריש. הציבור המשיך ללכת, זו לא הייתה שאלה בדין תורה. יש לך את המעשה של הסטרטינאים. אם היה דין תורה או לא איני יודע, דווקא כן היה מעין דין תורה. לא ממש דין תורה, היה דיון.
אה, אם כן הוא היה בר מזל, במקרה היה לו גם כיסא רבני. הוא דיבר על חסידים לרבי. חסידי צאנז ודאי… הרב מצאנז היה רב בעיר. ודאי היית תופס שאיכשהו קרה שילדיו ירשו את החסידות, אבל מבחינה טכנית אפשר למצוא תירוץ, אני מבין.
הסטרטינאי המסכן לא יכול היה למצוא תירוץ טכני כזה. הוא כן ניסה, הרב מצאנז ביטל לגמרי את תירוצו. באותה תשובה הוא כן טען שהוא יושב בבית המדרש, נתנו לו את מקום הכבוד בעיר. אומר הוא: לא, זה לא נחשב, משום שבמקרה אתה יושב במזרח, אין זה אומר שמגיע לך.
הוא גם כתב מכתב שיתמכו בילדיו בכסף, נכון? הוא העמיד את ילדיו. הרי יש את המעשה ש״ילדיי אינם צריכים כסף, כי הם ילדי הרב מצאנז”. אבל הוא כתב… יש מכתב טוב שבו עשה להם טובה, הוא הבין שילדיו יורשים משהו מזה. בקיצור, אנשים שואלים קושיא.
אם כן, אני רוצה להסביר את הסוגיא, ואני רוצה ללמוד פרקי אבות. בואו נלמד פרקי אבות. אין זו קושיא אמיתית, אבל, נכון?
הקשר בין שתי הקושיות: טענת הצביעות
תלמיד א׳: מה הייתה הקושיא לגבי החשמונאים? איך זה קשור לרב מצאנז?
מגיד שיעור: זו אותה קושיא. החשמונאים היו נגד היוונים, ובינתיים הם עצמם נעשו היוונים. הרב מצאנז נגד הנכד האדמו״רי, והוא גם נכד אדמו״רי – ילדיו, נכדיו. לא יותר. כולם כאן צבועים.
תלמיד ב׳: זו הקושיא, שהצביעות היא הקושיא?
מגיד שיעור: מה אתם שואלים? אני שואל אותך את הקושיא.
תלמיד ב׳: אינני יודע. אני חושב שכשאנשים אומרים את זה הם מתכוונים למשהו כזה, אבל אינני מבין אותו.
תלמיד א׳: זו קושיא אחרת, שם הקושיא על החשמונאים היא מה הועילו החשמונאים.
מגיד שיעור: זה אותו דבר. רבותי, פתרנו את הבעיה: אתה רבי לא משום שאביך היה רבי, וילדיך כן רביים משום שאביהם היה רבי. נלחמים בזה עוד מול המראה.
בסדר, זו קושיא שאנשים שואלים. אני חושב שזו קושיא שטותית, במובן הבסיסי, אבל יש לי גם תורה עמוקה יותר שאפשר להסביר. זו קושיא טיפשית פשוט משום ש… נו, מדוע? אמרו לי, אתם צריכים לדעת בעצמכם, הלו!
תלמיד: לא חשבתי על זה.
מגיד שיעור: אה, כן, אני מבין. חשבתי… אם כן, תבינו בעצמכם. מדוע אין כאן קושיא אמיתית?
הקושיא על ירושה אדמו״רית, צביעות וטבען של מוסדות אנושיים
הקושיא על ירושה אדמו״רית וצביעות
מגיד שיעור: זו הקושיא, שם מהקושיא על תורת שבועות של רבי מאיר יהודה באה קושיא. הקושיא על האדמו״רים מפשבורסק שיהיו בריאים, קושיא על הרב מצאנז. הם מתאימים לקושיא. זה אותו דבר: אתה הולך, אתה פותר את הבעיה, אתה רבי לא משום שאביך היה רבי, וילדיך הם אבל כן רביים משום שאביהם היה רבי.
בסדר, זו קושיא שאנשים שואלים. אני חושב שזו קושיא שטותית, במובן הבסיסי, אבל יש לי גם תורה עמוקה יותר שאפשר להסביר. זו קושיא טיפשית פשוט משום ש… נו, מדוע? אמרו לי, אתם צריכים לדעת בעצמכם. הלו?
שיחה ודיון: מהי קושיא על מעשה?
תלמיד: אינני סבור שזה טיפשי.
מגיד שיעור: אה, כן, אני מבין. חשבתי… אם כן, תבינו בעצמכם. מדוע אין זו קושיא אמיתית?
תלמיד: זו קושיא על מעשה.
מגיד שיעור: בואו נבין, בואו נבין. אומר חילוק. בואו ננסה לומדות, מה קשה בקושיא על מעשה. אם אתה מתכוון לומר… בואו ננסה להבין, בואו ננסה להבין. נו, אינכם יכולים לעזור כאן?
תלמיד: כולם כאן סבורים שזו קושיא טובה. אתה אינך סבור, אם כן הסבר זאת.
מגיד שיעור: אינני תופס על מה זו קושיא. הסבר לי על מה הקושיא. על מי, על מה בדיוק הקושיא? הסבר טוב יותר.
תלמיד: הקושיא היא, מה היה לרב מצאנז נגד אלה ש…
מגיד שיעור: נאמר שהוא תקף. הוא תקף משום שזה דבר רע, משום שזה פסול. בגלל זה תקף. כן, זו קושיא על המעשה שהם עושים. בסדר, ו? נאמר.
תלמיד: זה לא נקרא דבר רע.
מגיד שיעור: בסדר, נאמר.
תלמיד: הוא מזויף.
מגיד שיעור: נאמר. הוא מזויף?
תלמיד: כן.
מגיד שיעור: כל מי שאומר דבר אחד ועושה דבר אחר הוא מזויף?
תלמיד: אהה.
מגיד שיעור: אה, כן?
תלמיד: כן.
ההגנה הפילוסופית על הצביעות
שאיפה מול גסות
מגיד שיעור: זה כמו, איני יודע. אני נהנה מאוד. אני וחברינו וכל חבריי מאוד לא אוהבים את האנשים החריפים, כלומר הקנאים שרואים הכול שחור. אבל כשזה מגיע לדברים שלהם, הם קנאים משונים. שמת לב? אינך יכול להבין שלאדם יש חולשה? כן, על זה שהולך מחר. זה שעם מזויף, נו? אתה כן מבין.
זה שעם מזויף, כן. זה עדיף? אני שואל שאלה: עדיף להיות שקרן גלוי מאשר צבוע? רשע גלוי? מי שאומר “כן, הכול מזויף, אני מזויף, כל אחד מזויף”, או מי שאומר: אני סבור שזה של פלוני מזויף, וכשזה מגיע אליו עצמו קשה לו גם כן. זה רע? מי עדיף? מי עדיף? זה פתרון שאנשים אומרים, אתה תוקף נגד בורים גסים, זוללים, למה לחיות בזה, אתה צריך לחיות בזה.
רוב מה שאנו מדברים הוא שאיפה, מבין? אני אומר כאן שיעור על כך שלא להיות בעל תאווה, ואפשר להסתכל על משקלי, עדיין לא נראה שאני מקיים את השיעור. אז? משום כך אסור לי לומר את השיעור? אדרבה, אולי ילך אולי ואולי, אולי אילולא כן הייתי זולל כפליים. כוונתי מה ש…
תלמיד: כי אתה מדבר, כי אתה מדבר אל עצמך.
מגיד שיעור: זו טענה, מדוע זו טענה?
תלמיד: לא, לומר שמדברים אל עצמך זה סתם, זה תירוץ.
מגיד שיעור: לא, זה באמת כך, זה באמת כך. כל אחד מדבר אל עצמו.
תלמיד: נו? אבל אינך פוסק לאף אחד.
מגיד שיעור: בואו נבין שוב. מה הקושיא, הקושיא היא צביעות? הצביעות היא מצב האדם. והפתרון שעדיף להיות בור גס בפירוש ודאי אינו פתרון. כבר אמרו, ר׳ מילך בידרמן אמר הרבה פעמים: אתה רוצה שייגעץ אמיתי? לא יכול להיות שייגעץ אמיתי. יהודי כשר מזויף עדיף על שייגעץ ישר.
תועלת אמירת מוסר וטול קורה מבין עיניך
תלמיד: אינך יכול לומר מוסר לאחר כשאינך עומד שם, אינך יכול.
מגיד שיעור: מדוע לא?
תלמיד: הא? צבוע.
מגיד שיעור: מדוע לא?
תלמיד: צבוע.
מגיד שיעור: בסדר, נאמר שאי אפשר, אינני מבין מדוע אי אפשר, אני חושב שעלינו לעשות זאת, כי אינני רואה שהעולם היה טוב יותר אם אף אחד… נאמר ששניהם טול קורה מבין עיניך, בסדר? עדיף שאף אחד לעולם לא יעשה רעש מכל העניין, שיעמידו פנים כאילו נורמלי ללכת עם קורה בין העיניים?
תלמיד: שכל אחד ידבר אל עצמו.
מגיד שיעור: הרי אתה מכיר את המעשה שר׳ נחמן אמר על אלול, שיש לשים מצלתיים על המצח כי כל אחד הולך עם קורה בין עיניו, מבין? טול קיסם. אתה מבין מה אני אומר, מה עדיף? מדוע זו טענה? “ומה איתך”, זה עוזר במשהו? עוזר למישהו? אדרבה, אין בעיה, יצעקו על פלוני כשהוא עושה עבירה ופלוני יצעק עליי כשאני עושה עבירה, אולי לפעמים אתבייש ולא אעשה. פעם אחת מחמישים תצליח הבושה. זה לא כל כך רע.
תלמיד: מה הקושיא?
מגיד שיעור: מה?
תלמיד: עכשיו, עכשיו צועקים עליו, מי שנמצא כאן עכשיו.
ההבדל בין טענה לקושיא
מגיד שיעור: אין בעיה, לא הפריכו אותו. אני יכול להבין שהוא רוצה לצעוק עליו; שאלתי אם זו קושיא. קושיא פירושה שהפרכת משהו. ודאי שרוצים לצעוק עליו אם אתה סבור שהוא טועה, אין בזה ספק. ודאי שצריך לצעוק עליו. אבל מי שצועק כך, הוא בעצם לא צועק, נכון? הוא אומר: “לא, אתה מופרך, וממילא צריך באמת להיות רשעים.” אתה תופס? מה אומרים האנשים? “אתה שבא עם האידיאלים היפים שלך שלא נהיה שקצים, הרי אתה עצמך שייגעץ. המסקנא שלי היא שכולנו נהיה שקצים יחד.” שמת לב שכך זה, שכך בעצם עובד ההיגיון?
תלמיד: כן, זה נשמע לי הגיוני יותר.
מגיד שיעור: זה הגיוני יותר? איך זה הגיוני? גם אצל הצאנזער רב, זה מה שאנשים אומרים: “אה, אתה זה שמתקיף, גם אתה כזה, יוצא שלכתחילה צריך לעשות כך.” איך זה נובע מזה?
תלמיד: תשכח מיחוס, יוצא שאף אחד לא רוצה לעשות את זה, לא שכל אחד יעשה את זה! אני לא מבין מה אתה אומר.
מגיד שיעור: זה בדיוק כך! זו המסקנא. בואו נשמע. רגע, אתה כבר אומר עוד תירוץ, אבל אני שואל: אתה מבין מה אני אומר קודם?
תלמיד: כן, הרי אני מדבר על זה, אבל אני לא יודע לאן אתה הולך. אני לא מבין מה אתה אומר. וממילא כולם יהיו שקצים? את זה אני לא מבין. ממילא ששניהם ינסו לא להיות כאלה!
מגיד שיעור: אדרבה, אני מסכים, אני מסכים שצריך לצעוק על צביעות, כך לפעמים נעשים… אנשים מתביישים, הם נמנעים מהדבר. אבל זו לא קושיא, זו סתם טענה, זו טענה! זה לא מיושב, טענתו הקודמת לא בטלה. אדרבה, אתה אומר שאני מסכים עם טענתו הקודמת, ולא רק זאת, אתה רואה ש… במה שהוא עושה כך, הוא עושה כאילו הדרך להסתיר, להעמיד פנים שהוא גדול בזה, היא לצעוק על אחרים. לא! אוקיי, שיסרבו, שיסרבו.
בואו נשאל, אני הולך לעבור לשלב הבא, כי אני חושב שאם כבר הבינו את זה – ואם לא, נחשוב על זה שוב אחר כך. אני עובר לשלב הבא. אתה אומר אין בעיה? צביעות היא בעיה. דווקא אני סבור במאה אחוז שצביעות עדיפה על להיות שייגעץ עקבי. אני לא רואה למה יש בזה צד אחר. אבל אני כן סבור כך. אני צבוע. אני אחד מאותם אנשים שמדברים כל הזמן על דברים מסוימים. אני מתקיף את האחר, דרך אגב. לא בשיעורים, בדרך כלל אני משתדל שלא, אבל בפרטיות כן. ואני עושה את כל אותם הדברים! מה ההבדל?
כישלונם של מוסדות לאורך הדורות
הקושיא על החשמונאים
מגיד שיעור: עכשיו, אלא מאי, יש כאן משהו אחר. אומר מה אנשים שואלים. אנשים שואלים: “אתה, חשמונאי, הרי פעלת, פעלת משהו! עשית משהו חדש, אנחנו נהיה היהודים הנכונים, הכשרים, הדבר הנכון, ובינתיים לא פעלת! וראה…” הא, אתה תופס מה אנשים אומרים? אני רוצה דווקא לדבר על החשמונאים. מאה שנה אחר כך – אתה יודע כמה זמן זה מאה שנה? מאה שנה פירושן שלושה או ארבעה דורות – זה התבטל! מישהו יכול להסביר כאן מה האדם הזה אומר?
תלמיד: זה תירוץ טוב.
מגיד שיעור: לא שזה תירוץ טוב. העובדה שאנשים שואלים את הקושיא הזאת מעידה שמשהו כאן מאוד משונה. אתה יכול. בוא, אני שואל דבר. אתה מכיר דבר אחד שהחזיק מאה שנה? דבר אנושי?
דוגמאות היסטוריות: אמריקה וחצרות חסידיות
תלמיד: בוודאי. אמריקה.
מגיד שיעור: אמריקה החזיקה מאה שנה? אין שום שאלה שהיא לא החזיקה מאה שנה. החוקה לא החזיקה אפילו שישה שבועות, אוקיי? אוקיי. רגע אחד, כמה זמן עבר מהחוקה עד שבית המשפט העליון החליט שהוא יכול לומר לכל אחד מה לעשות במה שלא כתוב שם? שבע שנים? 1793 עד 1801. אם כן, שבע שנים.
כמה זמן החזיקה החוקה הקודמת, תקנון הקונפדרציה? הרי החוקה עצמה אמרה שהוא פג, כן? כמה זמן הוא החזיק? בכל מקרה, זה מוכיח שזה לא מחזיק. וכמה זמן החזיק הסדר מ-1801 עד מלחמת האזרחים? כמה זמן זה היה? כמה זמן החזיק הסדר? הוא לא החזיק. כמה זמן זה החזיק עד שרוזוולט עשה חוקה חדשה – אף אחד לא העלה בדעתו לקרוא לזה בית המשפט של וורן – הם פשוט המציאו מערכת הפעלה חדשה לגמרי לממשלת ארצות הברית. כמה זמן זה לקח? אני לא מבין, אני אומר: מה שלא יהיה, אם אתה יודע.
אני לא מכיר שום מוסד אנושי שהחזיק שמונים שנה. כמובן, חלקם נמשכים, הם שומרים על שמם, אבל הם לא נשארים אותו הדבר. בעלזא היא פינה, אשר היא אחרת, שווארץ, גור הן שתיים.
תלמיד: בדיוק. הוא נותן את הדוגמאות המדויקות. סאטמאר.
מגיד שיעור: דוגמאות מרכזיות. טוב. האם סאטמאר היא אותו דבר עכשיו כמו לפני חמישים שנה?
תלמיד: יוצא שזה אותו הדבר. אותו הזקן, אף אחד לא נוגע בזקן.
מגיד שיעור: אתה מאוד אובססיבי לקטנות מסוימות. ראיתי את זה בשבוע שעבר. כן, כן. בקיצור המעשה, שמוסדות אנושיים יחזיקו מעמד – אני לא מבין מה בדיוק אנשים מצפים. אני חושב שזה סתם דבר משונה כזה. אנשים, אני לא מכיר אף אחד… אני ממש לא מכיר אף מוסד אנושי אחד שהחזיק מעמד. שני דורות זה כבר נס.
דוגמאות מהתנ״ך וממשה רבינו
מגיד שיעור: למדתם פעם תנ״ך, נכון? כמה זמן, כמה דורות ברצף היו היהודים טובים? לפי כותבי ספר מלכים וההיסטוריה הדברימית. כמה דורות ברצף לכל היותר היו היהודים בסדר? בסדר בעיקרון.
תלמיד: אחד, שניים.
מגיד שיעור: כן, שניים וחצי אפשר להגיע אם סופרים. משה, יהושע, והזקנים שהאריכו ימים אחרי יהושע. כן, בערך. ועוד תקופות כאלה אולי באמצע. דוד, שלמה וכן הלאה. בואו… יש בערך רשימה, התנ״ך הרי נותן בערך סיפור. שניים וחצי דורות אפשר להאמין, אפשר למצוא. לא יותר.
תלמיד: על מה זה מראה? על בני אדם?
מגיד שיעור: שבני אדם הם רעים וצבועים, וישיבתו של עשו. משה רבינו בא ואמר שיפסיקו לעבוד את האלילים של מצרים. זה לא החזיק אפילו שניים וחצי דורות.
הנכד של משה עצמו היה לו פסל, אתה יודע על זה, נכון? יהונתן בן גרשום בן משה היה לו פסל, בית עבודה זרה. אוקיי? משה רבינו עצמו, על מה שבא בשבילו – הוא הרג, מה שלא יהיה, הוא ניהל מערכות שלמות נגד עבודה זרה, נגד פרעה, הוא בא עם הלויים, והמחנה, וכל הדברים – וזה לא החזיק אצל נכדיו.
מעבר לשאלה העמוקה יותר: מהי הפעולה?
תלמיד: אם כן כל העניין מופרך, נכון? חבל על הזמן. זה חסר תוחלת.
מגיד שיעור: נראה שזו המסקנא לפי השאלה של האנשים האלה.
אז אני שואל אתכם קושיא. בואו, השאלה הבסיסית – לפני שנעמיק – השאלה הבסיסית. הדבר הבסיסי שאני לא מבין.
כשאתה אומר, כשדיברנו קודם, דיברנו על צביעות, שאתה אומר דבר אחד אבל אתה לא… לא הפריכו את מה שהוא אומר; אני גם מסכים למה שאמרת, אבל אתה לא בתוך זה, כי אתה עצמך, במצב אחר או מאוחר יותר, אתה… אוקיי, אין בעיה. אבל עכשיו לא דיברנו על מה שאתה אומר, הפריכו את האדם. בואו נדבר על מה שהוא פעל. משה…
פעולתו של מנהיג, טבע האדם, וסוד ההתמדה לדורות
לפעולתו של מנהיג יש גבול זמן
מגיד שיעור: כן? והוא עצמו, אוקיי. אבל מה עם העניין עצמו – בואו נשכח ממה שמופרך לגבי המשפחה של משה, מופרך. אין בעיה. מה עם הדבר, הפעולה שהוא עצמו פעל? הוצא מזה את המאבק האישי. הדבר שהוא פעל, משה פעל, הוא גרם לאנשים להיות טובים במשך דור וחצי. בערך. את זה צריך להטיל בספק? “ויעבדו ישראל את ה׳ כל ימי יהושע”. כן, הוא פעל משהו? במשך דור שלם החזיקו בזה. דור שלם, זה הרבה? מיד נדבר הלאה, נדבר הלאה. כבר ראיתי את זה. קודם כל, בזמנו הוא פעל משהו? הוא באמת עשה משהו?
⟦#2⟧ הצאנזער רב היה באמת רבי שמכר משהו? הדור הבא כבר לא היו כולם, אין בעיה. אז מה יש לך, מה אתה רוצה בדיוק? זה כמו להפריך בית, משום שהבית נפל אחרי מאה שנה. זה בערך כך מופרך. הגשר נפל. אחרי מאה שנה הוא נפל. המהנדס היה שקרן. אני לא מבין.
נבואת הבעלזער רב והתירוץ הסאטמארי
⟦#3⟧ אה, אם הוא אמר שזה יחזיק עד שיבוא משיח, אז באמת צריך לשאול אותו מה הוא התכוון. אני מסכים, באמת צריך לשאול אותו: מה התכוון הבעלזער רב? היה לו דמיון? מסתמא הוא חשב שמשיח יבוא בשנה הבאה. כך אני יכול ליישב את זה.
יש קושיא ידועה מסאטמאר: איך ייתכן, אם הרב הראשון אמר שבעלז תהיה פינה, מה קרה? אומרים שאנחנו בעלז, כן? זה התירוץ. כך אמר הסאטמארער רבי. אבל לא צריך להגיע לתירוץ הזה; הרב חשב שמשיח יבוא בקרוב, והוא לא בא. הוא לא קלט שמשיח לא יבוא. או אפשר לומר שמשיח באמת בא, ואנחנו לא יודעים על זה. עוד תירוץ. שאל את ר׳ אורי.
על כל פנים, אתם מבינים מה אני אומר. אז זו קושיא משונה, זו לא קושיא. לדברים אנושיים מסוימים יש גבול זמן, ואם מישהו פעל משהו, אתה מקשה עליו: הוא לא פעל יותר? אוקיי, הוא פעל רק לדור אחד. אז מה אתה רוצה ממנו עכשיו? הוא פעל משהו. בינתיים עבר דור שלם של אנשים טובים. ממה שלא יהיה, מכל דבר שהם פעלו.
דמיונות לעומת מציאות טבע האדם
⟦#4⟧ הקושיא מאוד משונה בעיניי. עכשיו בואו נעמיק קצת. אתה חושב שאתה מסכים, נכון? זה נכון, זה נראה לי מובן מאליו. אני לא יודע, אני פשוט כבר לא מבין את השאלה.
עכשיו בואו נעמיק קצת. אני יודע שהשאלה מבוססת – כל השאלות מהסוג הזה מבוססות על דמיונות פנטסטיים לגבי מה שבני אדם מסוגלים לו. אתה שואל אותי: מה לומדים מהתנ״ך? מה לומדים מהתנ״ך שכל דור שני חוזר אותו דבר חלילה? מה לומדים מזה? מה לומדים בכלל? אני יודע שכולנו בני אדם. מה לומדים מזה שאני כבר – אני יודע, הייתי בישיבה לפני יותר מעשרים שנה, כבר אז קיבלתי על עצמי להפסיק לדבר שטויות בזמן הלימוד, ולדבר לשון הרע, ומה שלא יהיה, ואני עדיין מקבל על עצמי. ברוך השם עדיין חיים, אני עדיין מקבל על עצמי מפעם לפעם להפסיק עם השטויות.
מה לומדים מזה? זו מלחמה נצחית. אולי. אבל אני גם חושב שלומדים – זה אם אתה מדבר בבחינת עבודה, מה שצריך לעשות – אבל מה שלומדים בטבע, בטבע האדם לומדים: כך זה עובד. זה צפוי. מקבלים על עצמם בראש השנה, ביום כיפור להשתפר קצת; עד חנוכה נזכרים: אהה, היה… ספרים חסידיים אומרים שחנוכה הוא גם… אוקיי, אתה יודע מה? אולי בשבוע הבא נלמד קצת. ואתה כבר לא מופתע מזה. אם אתה עדיין מופתע, אז משהו לא בסדר, נכון? כבר למדת, זו מציאות בסיסית, נכון?
אז האם אני אומר שצריך להיות אופטימי מאוד ולומר שאם משהו עובד צריך לשמוח, כי בדרך כלל דברים עובדים חלש מאוד? או לפחות בכל מקרה צריך להתחיל ללמוד להביא את זה בחשבון. זה העיקר שאני מתכוון אליו.
כיצד בונים תכנית רצינית ליחיד
מה שכן צריך ללמוד הוא: כשאתה מקבל על עצמך בראש השנה משהו שתעשה, תחשוב: אה, אוקיי, והרי אני יודע שבקרוב יהיה שבוע אחרי ראש השנה, ויהיה אפילו אחרי שמיני עצרת ואחרי הכול – מה התכנית שלי לאז? אם מעולם לא חשבת על זה, אתה לא רציני. אם אתה בן חמש עשרה, זה רציני. אבל כשאתה בן עשרים וחמש, זה הרי כבר לא רציני.
אתה אומר, אתה יכול לומר: אין בעיה, רציתי הכול, אני יודע שזה יחזיק שבועיים וכל השטויות שלי. זו דרך אחת לומר את זה. אם מישהו קצת יותר מתוחכם, הוא חושב, הוא כבר שם תזכורת לחודשיים מאוחר יותר. הוא לא ממלא אחרי התזכורת, אבל הוא שם תזכורת כלשהי לחודשים מאוחר יותר.
או שיש דרכים, יש באמת פתרונות. הוא אומר לעצמו: במקום לדמיין שאשתפר, הוא יעשה דבר שבו הוא ייתקע שם. הוא יעשה איזה סדר, מעין משנה מקום, משנה שמו, משנה מקומו, כמו שכתוב ברמב״ם בהלכות תשובה, שאתה כבר שם. הוא לא יצטרך להחזיק את עצמו בתשובה, כי הוא כבר שם. יש דרכים לפתור את השאלה הזאת, להביא אותה בחשבון ולקחת ברצינות את המציאות שאנשים לא משתפרים פתאום, ולוקחים את זה ברצינות.
תכניתו של משה רבינו לכלל וקושיית הבחירה
ואותו הדבר נכון לכלל. אם מישהו אומר שהוא יביא את כלל ישראל לעשות תשובה, ואין לו שום תכנית מה יעשו בעוד שבוע כשיפסיקו, כשזה יתנדף – הוא בדיחה. ⟦#5⟧ נכון? ואם משה רבינו – מאיפה כבר אמרנו את הדרשה? אני חושב בזמן פסח. סליחות. אם משה רבינו לא היה אומר בסוף תורתו את הדרשה של – אני יודע מזה – “וקם העם הזה וזנה” וכו׳, הוא היה בדיחה. משה רבינו ידע היטב שזה לא יחזיק יותר מתענית אסתר עד פורים. הייתה לו איזו תכנית שמביאה את זה בחשבון. מה הייתה התכנית שלו? צריך לדבר על זה, אבל הוא חשב על זה לכתחילה. הוא לא הופתע מכך שאחרי שבוע הנכד שלו… מה?
תלמיד: בפרשת האזינו.
מגיד שיעור: בפרשת האזינו, בפרשת נצבים. בנצבים, האזינו, בוזאת הברכה. בסוף משנה תורה כתוב שהייתה לו תכנית – הקדוש ברוך הוא אמר לו, מה שלא יהיה, נבואה, איך שתרצה לקרוא לזה. הוא כבר תכנן לכתחילה לזה, והוא כבר ידע מה יעשו עם זה. הוא ידע שזה יקרה.
איפה כתובה התכנית? כתוב “ושבת עד ה׳ אלוקיך”, כתובים הרבה דברים. ילכו לגלות ואז גם זה לא יעזור, הוא חישב גם את זה. הייתה לו תכנית. במילים אחרות, הוא ידע שזה יקרה, הוא לא פנטז שמהיום והלאה יהיו צדיקים.
והרמב״ם כבר מקשה קושיא: זה נגד הבחירה, מה שלא יהיה. הרמב״ם אומר תירוץ שזה הטבע. שזה לא נגד הבחירה, כמו שכל אחד יכול לומר שזה לא נגד הבחירה לומר שהקבלה שלי מראש השנה תחזיק, בהערכה נדיבה, עד אחרי שמיני עצרת. זה לא נגד הבחירה, זו פשוט המציאות. אוקיי. להרבה אנשים יש מנהג לראות את הבחירה מחוץ למציאות. כל אחד יכול להתעשת. עכשיו, אלו דברים פשוטים. אמת? אף אחד לא מדבר דברים פשוטים.
כיצד בונים דבר שמחזיק לדורות?
עכשיו, עם כל זה, עם כל ההקדמות האלה, לכן לכאורה הקושיא היא פשוט קושיא טיפשית, אני אפילו לא יודע על מה היא מבוססת. אפשר להתחיל לנסות להבין איזה הנחות מוזרות יש לאנשים, שהם אומרים: אה, והנין של החשמונאים, והנין שלך – מה אתה רוצה עכשיו ממני? אני לא מתכוון לומר שלך, כי גם אתה כזה.
איך בדיוק – אולי תאמר לי איך עושים משהו שמחזיק ארבעה דורות? אדרבה, אני רוצה לדעת. אני יודע תנאי אחד: שלא מדמיינים שזו קושיא. זה הדבר הראשון. אם מישהו מדמיין שאם אחרי דור, או אחרי ארבעה דורות, הכול חזר לגמרי לישן, או גרוע מזה, וזו אצלו הפרכה – סוג מחשבה כזה בוודאי לא ייצור שום דבר שמחזיק ארבעה דורות, כי הוא לא מבוסס על המציאות. את זה אני יודע. נכון?
לימוד הצלחות היסטוריות כמו היהדות ורומא
⟦#6⟧ עכשיו נאמר כך. אני חושב שאתם כולכם מסכימים פחות או יותר.
תלמיד: שבע וחצי שנים?
דובר: בדיוק. אין בעיה. תצטרך להבין משהו. מה שזה לא אומר, זה מחזיק מעמד, כן? יש דברים, יש הרבה מאוד דברים שמחזיקים מעמד זמן רב. כדאי באמת ללמוד מה זה אומר שהדברים האלה מחזיקים מעמד. הדת היהודית מחזיקה מעמד כבר זמן רב מאוד, מה שזה לא אומר, וכדאי ללמוד אותה. אם אתה רוצה לעשות משהו שיש לו כוח מהסוג הזה, כדאי לך ללמוד אותה. גם האימפריה הרומית עדיין קיימת, במובן מסוים.
טוב מאוד, טוב מאוד, כבר תפסת את המסקנה שלי. לא את המסקנה עצמה, אלא תפסת לאן אני מכוון כאן. לא התכוונתי לדבר על ר׳ מאטעלע מסלונים, התכוונתי לדבר על יהדות. זהו נמשל אמיתי. אני רוצה רק לומר רעיון אחד, אבל לשם כך צריך לראות שהיהדות היא רק גרסה מוגדלת של כל הדברים הקטנים האלה. ובעולם, כלומר האנושות, היא רק גרסה מוגדלת של כל הדברים הקטנים האלה.
ויכוח על לימוד מן ההיסטוריה
תלמיד: נכון, נכון, נכון, כל המחקרים האלה… כל אחד מגיע למסקנות שונות, ויעבור… זה גם מתחלק לארבעה חלקים. וזה חסר תועלת. זהו.
דובר: למה? היו אנשים… זה פשוט סיפור עצלני ומבולבל, זה פשוט שאתה עצלן, אין בעיה. אתה מתכוון לומר שאינך יודע. בסדר, אם אינך יודע, אינך יודע. אתה יודע יותר מדי? אני לא מכיר את כל המסקנות האלה. דיברתי על מה כן. רוב מה שאתה קורא הוא דברים על למה זה לא עובד. אבל יש בפועל דוגמאות של אנשים שבאמת כן התחילו דברים כאלה, והייתה להם מסקנות מסוימות מזה.
ההבדל בין פנטזיה לריאליזם: הרייך בן אלף השנים לעומת אמריקה
ודאי שאחת מ… אני אומר לכם מסקנה ראשונה אחת. המסקנה הראשונה היא לא לדמיין שאפשר להקים רייך של אלף שנה רק משום שדמיינו זאת; זו אינה סיבה מספיק טובה. כשמישהו רוצה לבנות דבר שיחזיק אלף שנה, שיחשוב היטב… כן, אני לא יודע. אני חושב שאילו היה באמת חושב על אלף שנה, לא היה עושה גם את השטויות של עשר שנים. זה לא היה מבוסס על תוכנית ממשית, זה לא היה מבוסס על רעיונות.
בסדר, אני לא יכול סתם לדבר לשון הרע. האנשים שייסדו את אמריקה לא ציפו שהיא תחזיק יותר מחמישים שנה, ואולי זו הסיבה שהיא החזיקה קצת יותר, במובן מסוים. יש ראיונות מפורסמים מאוד עם האבות המייסדים, וכולם אומרים שזה פלא פלאים שהיא עדיין מחזיקה, דבר משעשע מאוד. בכל אופן, לא רק שייתכן, אלא ודאי שיש לזה קשר.
עכשיו כך, נכון. הייתה לו תוכנית כזו. גם זו הייתה תוכנית מעוותת, רק שיהיה ברור. אבל לפחות היא הייתה מבוססת על המציאות…
המשמעות האמיתית של מסורה ותחיית היהדות
מעבר: משיחה מעשית בחזרה לתיאוריה
מגיד שיעור: בכל אופן, ייתכן שיש לזה קשר, לא רק ייתכן, אלא ודאי שיש לזה קשר. עכשיו כך: הייתה תוכנית כזו, גם זו הייתה תוכנית מעוותת, רק שיהיה ברור, כי לפחות היא הייתה מבוססת על המציאות שזה לא יכול להיות.
נכון, אז עכשיו כך, זה נכון שאני מכיר אנשים שעשו פרויקטים. כן, כן, בסדר, אני לא רוצה להיכנס לשיחה המעשית הזו, אני רוצה להגיע לתיאוריה. לדברי תורה – אנחנו כאן בשביל דברי תורה, לא פוליטיקה.
יסודם של רבי שמואל אבן תיבון והרמב״ם: השבת משמעותה של היהדות
אני רוצה לומר כך, וממילא אנחנו חוזרים למקום שממנו באנו. הגענו לכאן משיחה; מה רציתי להשיג בכל השיחה הזו? אנחנו לומדים כאן פרקי אבות, אנחנו לומדים כאן הקדמה לפרקי אבות, וראינו שבהקדמה לפרקי אבות כתוב – בהקדמת רבי שמואל אבן תיבון, שהיא פירוש על הקדמת הרמב״ם, שמונה פרקים בעצם, תראו בפנים – כתוב שיש משמעות כלשהי לכל הדבר הזה שנקרא יהדות. הוא אומר משהו, הוא מכיל תיאוריה כלשהי, מסורה כלשהי על איך להיות אדם טוב.
⟦#2⟧ ורוב האנשים אינם יודעים זאת, לא ידעו זאת זמן רב, עד שבא רבינו משה בן מימון ועמו כמה וכמה צדיקים אחרים, והם גילו זאת מחדש, ביססו זאת מחדש, שכחום וחזרו ויסדום. והם ביססו זאת מחדש על ידי לימוד הספרים הקדומים שבהם כתובים הדברים, ועל ידי פירושם על בסיס המציאות ועל בסיס המחשבה הפילוסופית, כלומר איך הם הבינו את המציאות הממשית, ולא רק על ידי עיון בספרים. וכך החזירו לישראל את המשמעות של כל הדבר.
כך אמרו לנו, והראינו את השמחה הגדולה של הצדיקים שבאותו הדור: ר׳ יהונתן מלוניל ור׳ משולם מלוניל, וכן גם מאוחר יותר ר׳ יצחק דמן עכו ור׳ משה די ליאון וכל מי שעיינו בהם. אני חושב שעל ר׳ שמואל אבן תיבון כבר דיברנו, על כל האנשים האלה. אבל יש עוד הרבה מאוד. מה?
תלמיד: הראב״ד?
מגיד שיעור: הבאתי? אינני זוכר. אה, מישהו דיבר משהו על הראב״ד. אינני זוכר מה. אה, הוא מביא את הראב״ד. כן, כן, ר׳ יצחק דמן עכו מדבר על הראב״ד. כן, כן, הוא מדבר על כל בתי המדרש שנתייסדו מחדש בערך באותה תקופה, בתקופת הרנסנס של זמן הראשונים, הרנסנס של היהדות במאות השתים־עשרה והשלוש־עשרה.
⟦#3⟧ ומה רצינו… אה כן, מניתי רק אנשים שכתבו במפורש על החידוש הזה, ואנחנו יודעים על השמחה הגדולה של מתן התורה החדש, כביכול חדש, שהתרחש, שעכשיו לא רק שעושים דברים שונים, אלא גם יודעים את משמעותם, אפשר גם להבין אותם. זה מה שהראינו, נכון?
קושיית הספקנים על המסורה ועל הלכה למשה מסיני
בשבוע שעבר ניסינו ליישב קושיה מסוימת שהייתה לאנשים על זה, והקושיה הייתה שלפי זה יוצא כאילו… וגם, רק שיהיה ברור, ניסיתי להסביר קצת בשבוע שעבר, ורק שיהיה ברור, כל הקושיות מהסוג הזה מבוססות על השקפה לא מציאותית על האנושות, נכון, על איך שדברים אמיתיים עובדים.
אנשים שואלים: “אה! אז הרי אתה מודה,” – כן, והרמב״ם, על זה אנחנו כולנו מדברים עכשיו – “הרי אתה מודה שעד היום אנחנו היהודים אפילו לא יודעים באיזו שעה מתחילה השבת! והרי אתה מודה שרבינו תם ורש״י לא ידעו באיזה סדר להניח את התפילין שלהם! יוצא אפוא שכל הדבר מזויף. הרי כל הדבר הוא לכאורה מסורה, הרי זה בא מהלכה למשה מסיני, אבל אתם עצמכם מודים שיש טעויות שונות, והיו דורות שלמים שלא למדו אף משנה אחת, אף יהודי לא ידע אף משנה אחת, כל אבות־אבותינו התחילו לגור באשכנז, מה שלא יהיה, איש אינו יודע מאין באו, וייתכן שהיו מאות שנים של חבורת עמי הארץ שלא ידעו כלום.” …וכולי וכולי, הוא הקשה על כל הדבר.
איך המציאות פועלת: הקשר לעומת פשטנות מילולית
עכשיו, מלבד זה שזה מבוסס על מזויף… כלומר, מה בדיוק ציפית שיקרה? מה חשבת שיהיה? מה חשבת שצריך להיות? קסם? שבדרך נס הכול קורה, הכול מחזיק? איך זה אמור לקרות? אינני אומר שנסים לא פועלים, אבל למעשה, זה היה מעשה שלא היה בו כלום. לא היה בזה כלום. הטעם הוא שכך דברים עובדים. בסדר, מסכים, זה עובד כך.
אחרי שזה עובד כך… אם כן, אם אתה מבין איך דברים עובדים, פירוש הדבר שאם מישהו אומר “יש לי מסורה מאהרן הכהן”, הוא ודאי מעולם לא התכוון לומר שאהרן הכהן הלך עם שטריימל בעל עשרים ושישה חודים כמוהו. זה ממש כמו כשאני אומר לבני שאני אתן לו מיליון דולר, הוא לא יקבל מיליון דולר, וגם לא חצי מיליון דולר. אולי שש סוכריות, כן? לזה התכוונתי, כן? צריך להכיר את ההקשר. אנשים מתנהגים כמו אוטיסטים, מוציאים את המילים מהקשרן.
אם אני אומר למישהו ש… איך הוא אמר לי? “עניין הלכה למשה מסיני”. ואם יש לך דמיון מזויף שאומר שיש בעולם משהו שהוא ממש העתק־הדבק מלפני כשלושת אלפים שנה, ממש באותו אופן, עם אותה הבנה, עם כל ההקשר שהוא צריך, אז כדאי שתפסיק. אם אתה נודר על דעת זה, זוהי שבועת שוא – לא שבועת שקר, אלא שבועת שוא. כי איש לא הבין כך הלכה למשה מסיני. אנשים לא הבינו זאת כך. רק שוטה הבין זאת כך. רק טיפש הבין זאת כך. עם הארץ הבין זאת כך. הוא מבין כך משום שנוח לו יותר להבין כך, משום שאין לו שכל, הוא הבין זאת כך. אבל שום אדם לא הבין זאת כך.
רגע אחד, אני כבר… ודיברנו קודם בדיוק על זה. שטיפש ישאל קושיה: “הלכה למשה מסיני, איך ייתכן שבזמן הגאונים זה כבר נעלם, שהיה אז כך?” טיפש לא שואל את הקושיה הזו; טיפש מתרץ לטיפש ששאל את הקושיה. אה, תפסיקו כבר. ברצינות. אף אחד שהיה אי פעם באמת בבית המדרש, שראה באמת איך דברים עובדים, לא שאל את הקושיה הזו. זה כמו…
תלמיד: בוא נלמד את זה ברמב״ן.
מגיד שיעור: לא, לא, לא. אני לא יודע למה אתה מתכוון, ואני יודע מה אני אומר. אתה כל הזמן קורא לבקיאים שלך, שואל אם כתוב איפשהו כמו שאני אומר.
תלמיד: עכשיו אני תופס.
דוגמאות מעשיות למסורה: הזקן והשטריימל
מגיד שיעור: הנקודה היא משהו אחר. אתה מבין למה אני מתכוון? אומר עוד דוגמה. אני אוהב להשתמש בדוגמאות ממשיות שאנחנו מכירים, כדי להבין איך הדברים עובדים, בסדר? יש אולי… אני מתכוון לכל החברים ולחכמים הגדולים האלה. אומר כך: אה, אתה אומר – גם אני אומר כך במצבים מסוימים – שאתה אומר: “אנחנו הולכים לפי המסורה”, כמו שהוא אומר, אה, הוא הולך לפי המסורה, כולנו גידלנו זקן, כן?
בסדר, אין בעיה. אתה עושה חיפוש – אתה אפילו לא צריך לעשות חיפוש, אתה יכול ללכת לסבא שלך, או אם לא הכרת את סבא שלך, לסבא רבא שלך או לדוד שלך. והוא לא גידל זקן! לא רק שהוא לא גידל זקן, הוא אפילו לא ידע שהוא עובר עבירה בכך שאינו מגדל זקן. אתה מבין? אתה יודע שהוא עובר עבירה. הוא אפילו לא ידע. והסבא השני שלו כן גידל זקן.
בקיצור, כל הדברים שאומרים שהם מסורה במשפחה שלנו… רוב הדברים הם מסורה מהשבוע שעבר. כל מי שיודע קצת היסטוריה, שהולך ומדבר עם סבא שלו, יודע זאת. אם אלך בלי שטריימל, יבוא סבא שלי – שבשבוע שעבר עוד לא הלך עם שטריימל – ויצעק עליי שאינני נוהג לפי המסורה. והוא לא מקפיד שאשאל: מתי סבא התחיל ללבוש את השטריימל? כן, בין החתונה הזו לחתונה ההיא.
בקיצור, מה קורה כאן? הטיפשים שאינם תופסים איך המציאות פועלת – רק שיהיה ברור, כך המציאות פועלת בכל תחום ובכל דבר בעולם – אומרים: “אה, אתה צבוע! כל הדבר מזויף! מרמים אותנו! המלמד בחדר רימה אותנו!” זה לא טוב, הקושיה הזו.
דיון: האם האנשים האלה פשוט שקרנים?
תלמיד: אנשים שאומרים “מסורה” באמת מתכוונים לזה? טוב, יש לי שאלה אחרת. אני מכיר יהודי שבחתונה של אבא שלי עוד לא הלך עם שטריימל, והוא יצעק על מישהו אחר למה הוא לא הולך עם שטריימל. אני מכיר את היהודי הזה, בסדר? אז הוא מזויף, לא?
מגיד שיעור: טוב מאוד. זו תשובה אחת. תשובה אחת שמתרצת את כל הקושיות בקלות רבה: כולם מזויפים.
תלמיד: הם באמת כאלה!
מגיד שיעור: אז, במחילת כבוד תורתכם הרמה, זו תשובה עצלנית.
תלמיד: אבל אנשים לא מתכוונים לזה? אתה מכיר אנשים שהם צאצאים של מסורה? הם באמת, באמת מתכוונים לכך שהם מוסרים כאן את נפשם על המסורה!
מגיד שיעור: אני מכיר אנשים. אז אני שואל שאלה: הוא משכנע את עצמו שתמיד הלך עם שטריימל? הוא עוד זוכר מה היה לפני עשרים שנה!
אני רוצה לומר, הילדים שלי שואלים אותנו: “מה אבא עשה כשהיה תינוק?” אני אומר: “אבא תמיד היה אבא.” סוף. והם כבר תפסו שאני לא מתכוון לזה ברצינות. אני רק מתכוון לומר: אל תבלבלו לי את הראש. בסדר?
אז, אתה מבין שכל אבא אומר לילדיו שקרים. אני יודע מה, בעיירה קטנה, יש דרך שבה דברים עובדים, וחלק מהילדים מאוד נסערים, בסדר? אבא אמר שפיית השיניים נותנת את המתנות, ומתברר שלא כך. ואחר כך נבנים חיים שלמים על הקושיה הטיפשית הזו שיש לו על אביו: למה אבא שלו אמר שזה היה סנטה קלאוס, או פיית השיניים? או שפעם היה מנהג יהודי, אמרו שמלאך משליך סוכריות לילדים כשהם קוראים אלף־בית. אתה יודע על זה? שכחו מהמנהג הזה. זה מנהג יהודי עתיק יומין, הוא היה עוד לפני סנטה קלאוס. הפסיקו לעשות אותו משום שהאבות הפסיקו להאמין.
מבט עמוק יותר על העברה תרבותית
ואני מנסה להסביר זאת, אני מנסה להסביר דבר פשוט. אני מנסה להסביר שהוא אומר תירוץ פשוט על הקושיה, ואני חושב שזה טיפשי. טיפשי במובן של לא מתוחכם, נכון? זו דרך טיפשית מאוד להסתובב ולומר: “אה, הכול שקר, כזב, כי הרי הוא שקרן. הוא אומר שאצלנו הולכים עם שטריימל – הוא לבש שטריימל אתמול, שלשום, והוא כבר בטוח כל כך שחייב להיות כך.”
זו דרך, כאילו, אם אתה עסוק בשיפוט הזה: “למה אתה צועק עליי שעה, אבא, הרי אני עושה מה שאתה עשית אתמול?” אין בעיה, ניצחת בוויכוח. אולי כן, אולי לא, אבל דבר אחד: בדרך כלל לא ניצחת, הרי אתה יודע שזה לא עובד; אתה אומר לו, והוא לא מפסיד.
אלא מאי, אם אתה קצת מנותק רגשית, אתה יכול לקחת מעט מרחק, ואתה יכול לנסות לחקור את התופעה הזו שנקראת בני אדם, ותרבות אנושית, והעברה אנושית של תרבות. תתחיל לקבל הבנה מעט יותר מעודנת של דברים כאלה. ותתחיל להבין דבר פשוט מאוד.
אספר מעשה, יש לי אפילו מעשה חסידי על זה, בסדר? היה רבי חסידי, אני כבר לא זוכר מי, אפשר לחפש מי זה היה. בא אליו מישהו ואמר לו – אנסה להסביר תירוץ פשוט. בא אליו מישהו ואמר: “אברהם אבינו הלך עם שטריימל? אברהם אבינו לא הלך עם שטריימל, למה אתה הולך עם שטריימל?” אמר הרבי: “אינני יודע מה עשה אברהם אבינו. אני יודע שהוא הסתכל על מה שאתה עושה, והלך הפוך. ואני עושה אותו דבר.”
נו, אתה מבין? בדרך אחרת היה אומר: “לא, ר׳ מאיר מפרמישלאן ראה את אברהם אבינו הולך עם שטריימל. זהו.” שני התירוצים האלה אומרים בדיוק אותו דבר, זה רק משל שונה, כן? מה שהוא מתכוון לומר הוא אותו דבר שמתכוון לומר מי שאומר את זה. ודאי שהם אינם טיפשים. לפעמים יש אנשים טיפשים, הרי אינני מדבר על זה, אבל לומר את התירוץ הזה על כל הקושיות…
המשמעות האמיתית של מסורה ומנהגים תרבותיים
תפקידה של תרבות ומשמעות “הלכה למשה מסיני”
מגיד שיעור: במחילה, הם לא, זה לא נכון. “הם כן, אני מכיר אותם.” גם אני מכיר אותם, הם לא. מה שקורה הוא, מה שהוא אומר לכם הוא דבר אחר לגמרי, והוא בעצם צודק. מה שהוא אומר נכון, הוא שאינני אומר שצריך ללכת עם שטריימל וצריך לגדל זקן. אני רק אומר לכם שכשהוא אומר שאצלנו הולכים עם שטריימל, הוא אינו מתכוון לומר שקר גס, כשהוא עצמו אתמול לא הלך כך, והלו, תעשה לי טובה, זה לא תירוץ.
⟦#2⟧ מה שהוא מתכוון לומר הוא, שאנחנו אנשים ששייכים – פשוט מאוד, התירוץ אפילו לא מסובך, עד שאני מרגיש טיפש, כאילו זה מביך מספיק. מה שהוא מתכוון לומר: אנחנו קבוצה, אנחנו מנסים מאוד לשמור שהקבוצה שלנו תחזיק מעמד, אנחנו צריכים לשמור על עצמנו בנפרד. יש כל מיני, כל שבוע יוצא משחק וידאו חדש, שמבלבלים לעולם את הראש. וצריך להתבדל מכל השטויות, ואצלנו הולכים עם שטריימלים, כך מתבדלים. יש לנו את המשוגעות שלנו. כמובן, שטריימל הוא משוגעת, אבל זו משוגעת שונה מהמשוגעת של הגויים.
זו התוצאה של זה, ולפני כן, את זה עשו בכל הדורות: הלכו עם שטריימלים, כובעים, כובעי קשת בענן, לא אכפת לי במה הלכו, משהו עשו. אין הבדל, אין צורך אפילו לומר את הדבר תורה הזה. וזה טבעי, הוא אומר את זה כך רק משום שאינו מתוחכם מספיק כדי לומר את הדבר תורה הזה. זה טבעי, זו המשמעות של תרבות. תרבות, משהו, אם היא תרבות עצמאית, יש לה את השיגעונות שלה שקורים בכל שבוע. חלק מהם ישנים. “הלכה למשה מסיני” פירושו בסך הכל: את זה אנו עושים משום שהיינו אצל משה מסיני, זה הכל.
לא כדי לענות, לשאול את משה רבינו, לעשות צילום רנטגן למשה רבינו, אני יודע עד הסוף, אני יודע איך עושים צילום רנטגן או מכונת זמן שתגיע עד לשם, ולראות אם הוא הלך עם ברווז. הוא מעולם לא התכוון לומר זאת. אם לקחתם את זה כפשוטו, אתם הטיפשים, וסתם כך יש לי טיעון על כל זה.
טעות הפשטנות: אפיקורסים וחרדים קיצוניים
אנשים, רוב האפיקורסים הם פשוט אנשים פשטנים מדי. הם חושבים, המסכנים, שכאשר האבא אומר שתמיד הלכו עם שטריימל, הוא התכוון לכך כפשוטו. האבא לא התכוון. אפילו, איני יכול תמיד לצייר זאת, איני פילוסוף גדול, איני יכול הרי להסביר, אבל אלו תמיד האנשים שלוקחים את זה ברצינות רבה מדי.
ישנם שני סוגי אנשים שלוקחים את הדברים האלה ברצינות רבה מדי:
* היוצאים בשאלה
* והחרדים הקיצוניים.
שניהם חושבים, המסכנים, שהוא מתכוון ברצינות. רוב האנשים הנורמליים מבינים, הכוונה היא בערך לנקודה מסוימת. לא הכל כפשוטו. רוב האנשים הנורמליים אינם מחזיקים במה שאומרים. הם סבורים, וראיה, שהוא אינו מתבייש בכל שבוע לשנות את מה שהיה במסורה ממשה רבינו. אומר הוא שהוא צבוע. כן, אין בעיה, הוא צבוע.
⟦#3⟧ אבל תראה, אם מישהו סבור שכל העולם צבוע, זה תירוץ, זה טוב לכיתה ז׳ לדעתי. אני חושב שבכיתה ח׳ כבר צריך לתפוס שהמציאות מעט יותר מסובכת.
אוקיי, עכשיו אני ממשיך. זו רמה אחת, שלב אחד שרק רציתי לומר. מה אמרתי? איני יודע מה אמרתי, גם אני לא יודע. מה אמרתי? ולהבין את הרעיון של תרבות הוא לשמור על דמות מסוימת. בקיצור, הרעיון של תרבות הוא לשמור על תרבות נפרדת, זה הרעיון. כן, אבל אני רק רוצה לחזור למקום שבו היינו, למקום שממנו נכנסנו. זה ההמשך למה שאמרתי בשבוע שעבר, כן?
כיצד מסורה פועלת באמת במציאות
מסורה כתהליך טבעי
אם כן, ניסינו להסביר שמסורה היא דבר טבעי. מסורה אינה דבר שצריך להיאחז בו, מסורה היא מה שקורה כאשר נאחזים במשהו. תמיד קורים דברים חדשים, נכון? אבל זה המשך. נכון?
עכשיו, היכן שאנו עומדים הוא – אבל בואו נחזור ל… איני זוכר איך נכנסתי לוויכוח הזה האם זה נכון שאברהם אבינו הלך עם שטריימל. שאלו שתי קושיות שאמרו… כן, כן, אבל המשכתי הלאה, התחלתי לומר שאנו מדברים על הפרקי אבות שאומר – רגע, רגע, רגע, תנו לי לדבר… הרי איני יודע, ששש… כן, כן, אבל הרי אני מדבר על זה, אז בואו נחזור למקום שבו אנו מדברים.
בשבוע שעבר דיברנו על זה. מה שדיברנו בשבוע שעבר, רק הסברנו מעט טוב יותר את מה שדיברנו בשבוע שעבר. דיברנו בשבוע שעבר על כך שאנשים שואלים קושיא, רק הסברתי מדוע זו קושיא טיפשית, באופן נוסף. כל סוגי השאלות האלה באים מאנשים שאינם חוקרים בפועל את המציאות האנושית, יש להם תיאוריות. יש גם – אתה צודק שיש חרדים, יש אנשים בצד החרדי שיש להם את התיאוריות המשונות, אבל אם מסתכלים על זה, לא ייתכן שזו הייתה הכוונה, כי שום דבר לא פועל כך. אוקיי.
הפרדוקס אצל חסידים: ברצינות אך לא כפשוטו
אלא מאי, כאן הרי אני רוצה להגיע לאלא מאי, מה הפירוש. במילים אחרות, אם מישהו אומר, אגיד לכם כן, אם מישהו אומר כך, אני יכול לתת דוגמאות, אנסה לתת פחות קיצוניות, אם מישהו אומר ש… ⟦#4⟧ כן, אם מישהו אומר, החסידות שלנו, בשבוע שעבר דיברנו על ליובאוויטש, וסקווירא אומרת אותו דבר, לא משנה: אנו איש מפי איש עד המאור עינים, עד איני יודע מי, עד בעל התניא. והוא מתכוון לכך ברצינות רבה, אבל כמו שכתוב בספרים: ברצינות, אך לא כפשוטו. אוקיי?
שואלים אותו: אוקיי, אז אתה הולך עם אותו סוג גרביים כמוהו? אתה אפילו מבין חסידות באותה דרך כמוהו? כל מי שמכיר את המציאות יודע שהתשובה היא לא. ולא רק אפיקורס שבא מבחוץ, הוא יודע בעצמו, הרי הוא אומר זאת בעצמו! אותו אדם שאומר, “מה פירוש? איתי אתה מדבר? אנחנו כבר שבעה דורות אחרי רביים”, אותו אדם אומר מחר: “הרבי שלנו חידש חידושים כאלה של שבעה דורות, אפילו סבא רבא שלו לא חשב על חידוש כזה”.
ידוע שאותם אנשים, באותה חצי שעה, יכולים הרי לומר את שני הדברים ההפוכים:
* “אה, ליובאוויטש היא שבעה דורות, רבי מפי רבי, כל מה שהרבי אומר.”
* “אה, בליובאוויטש נוסף הרבי, אני אומר לכם, הרבי של היום גדול הרבה יותר מכל הרביים שלפניו יחד, והיו לו פעולות כאלה ביהדות, הוא חולל מהפכה בחסידות בעולם, והוא הפך את כל העולם. איש לא יכול היה כמוהו. הוא אפילו הבין חסידות טוב יותר מסבו.”
אותם אנשים אומרים את אותו הדבר בנשימה אחת כמעט. אני שואל, אז מה פירוש הדבר? שניהם הגזמות בכיוונים שונים, נכון? אבל מה שאני שואל הוא רק שכאשר שומעים זאת ואומרים, “אה, אז כל הסמכות שלך היא משום שזה איש מפי איש מילה במילה, זה כמו העתק מדויק”, וחושבים שזה כפשוטו, פירוש הדבר שאותו אדם שכח איך תרבות פועלת בפועל.
הדוגמה ההיסטורית מבורו פארק והראיה מרבי עקיבא
הוא שכח, הוא לא גר כאן, הוא לא גר בעולם הזה. הוא שכח שיש דבר כזה שבבורו פארק לפני שלושים שנה התביישו ללכת עם שטריימל ברחוב, עכשיו מתביישים ללכת בלי שטריימל ברחוב, יודע? לא שלושים שנה, יותר כמו חמישים שנה אחורה. ⟦#5⟧ סיפור אמיתי. אני זוכר, לא אני זוכר, אני מכיר אנשים שסיפרו לי את זה.
ואני שואל: כאשר הוא אומר להם, היהודים החסידיים כבר דורי דורות, והוא שכח? הוא לא היה כאן? הוא שכח איך זה עובד? הוא לא רואה שבכל שבוע יש דברים כאלה אצלו – כן, הוא לא חושב. אז אני אומר, כבר שמעתי את התירוץ הזה, תירוץ אחד על כל הקושיות, אבל זה לא… אני אומר, כן, כבר שמעתי, אנו אומרים לעצמנו שלא. נכון?
אלא מה? לטענה יש משמעות מסוימת, היא מתכוונת למשהו. היא מתכוונת למשהו מלמטה כאשר אנו אומרים שאנו הולכים כך כבר מדורי דורות, והיא מתכוונת למשהו מלמעלה כאשר אומרים שעושים משהו לדורי דורות. אבל היא בהחלט אינה מתכוונת: לא שמשה רבינו שכנע את עצמו שהלהט שלו יחזיק לדורי דורות, ולא שאנו משכנעים את עצמנו שאנו קבלה מקבלה ממשה רבינו, במובן המילולי.
ומי שלומד כן, בגמרא רבי עקיבא, כל עניינו הוא הלכה למשה מסיני, והוא אומר דברים שמשה רבינו עצמו לא הבין, כן? גמרא מפורסמת מאוד. הרי הכל רק, כאן כבר מדברים מעט על הבעיה הזו, אבל הכל הרי רק כדי להראות שצריך לזכור שהכל בתוך גבולות המציאות.
היסוד הגדול: “בתוך גבולות המציאות”
ההקדמה לכל ספר והרמב״ם על ימות המשיח
שום דבר שמישהו אומר אינו מחוץ לגבולות המציאות. במילים אחרות, המציאות, בואו נאמר יסוד גדול, אוקיי? כן, אתם מסכימים? יש כמה דברים, כמה הסתייגויות שצריך לכתוב בחזית של כל ספר. אחת מהן היא, איך קוראים לזה, תנאי שימוש: “בתוך גבולות המציאות.” אוקיי? שום דבר אינו מחוץ לגבולות המציאות. נכון?
אם כן, כפי שהרמב״ם מסביר: אם כתוב שכשמשיח יבוא כל האנשים יעמדו על הראש ויהיו להם שבעה תינוקות ביום – בתוך גבולות המציאות. אז מה פירוש הדבר? אפשר לומר הרבה פשטים. לרמב״ם יש פשט כלשהו, לו יש פשט אחר, מה אני יודע. אבל הפשט הפשוט הוא: יהיו הרבה ילדים! זו גוזמא, בואו נאמר פירוש פשוט יותר. איני יודע אם זה פירוש טוב. כל יום, כל תשעה חודשים, איני יודע. שלישייה כל תשעה חודשים, ייתכן שזה הרבה. אבל בתוך גבולות המציאות, מי שחושב אחרת משום שהוא פשטן, הוא פשוט טיפש.
זה כמו שאבא כבר, הייתי תמיד אומר לילדיי שאני כבר בן אלף שנה. כוונתי לומר: ביחס אליהם אני בן אלף שנה. הכל יכול להיות. הכל כך.
המעשה עם התלמיד והמלאכים
כפי שכבר סיפרתי את המעשה, שאותו תלמיד היה אוטיסט, וצריך הרי להראות תמונה בתורה, שאני יודע איך הם מגיעים לשם עם מלאכים, הוא ראה מלאכים גם כן, כן? נו. הוא כבר תופס שכל המעשה לא קרה. לא, לא, לא. הרעיון של המעשה הוא ש – לא, הרמב״ם מדבר על המעשה, זה סתם חזרה. הרעיון של המעשה הוא שמי שהוא טיפש ממשיך בשטויות. הוא ידמיין לעצמו מלאכים שעושים אבנים. אין בעיה. ובעל המחלוקת עוד מחזיק את עצמו לחכם גם כן. טוב, לא משנה, לא זה העיקר. כן, זו הנקודה של המעשה.
עכשיו, כך הוא. איני יודע שאתה לא יודע. חשבו עד עכשיו כך, מעכשיו תחשוב כך. רבותי, רבותי, רבותי, בואו נראה. אם כן, תנו לי להמשיך עם הטיעון שלי.
גוזמאות רבניות של ימינו ושכל הישר
ממילא, בדיוק כמו שכל אחד מבין שיכולים להיות כתובים מהיום עד מחר דברים משונים, הכוונה תמיד עם טעמים ריאליים, האנשים שקוראים זאת לא נכון – זו קושיא עליהם. כפי שאני אומר, יש שני סוגי אנשים שהם כך: או האפיקורסים או התמימים, איני יודע, הטיפשים, אבל שניהם משונים, מה אעשה. רוב האנשים הנורמליים מבינים. אגב, רוב האנשים הנורמליים, אפילו כשישאלו אותו, הוא ייתקע, משום שהוא באמת מאמין בדברים, אבל במציאות הוא אינו מתנהג כאילו זה כך, נכון? הוא גם יודע מה הכוונה.
* כמו שכל אחד יודע שכאשר הרבי מסאטמר אומר “יהרג ואל יעבור”, אין כוונתו שיהרגו את עצמם.
* וכל אחד יודע שכאשר הרב שך אומר שהרבי מליובאוויטש הוא אפיקורס, אין כוונתו שלא יאכלו את השחיטה שלו. שמעתי מנכדו של הרב שך עצמו שמישהו רצה לשאול אותו: משוגע? הוא אפיקורס, דבר אחר הוא ללכת לעשות שמחות, אין זה חידוש מזה. צריך ללכת עם שכל הישר. היום יש אנשים שאינם מבינים זאת, מה אעשה.
* הוכחה, כתוב במשנה “אין לו חלק לעולם הבא”. כן, כן, הכוונה בדיוק לזה. עכשיו, דברים פשוטים.
הצפיות של הטבע האנושי
עכשיו, אותו דבר, אני אומר, אותו דבר לענין מסורה, מה שאני מנסה להבין. יש כלל. אנו חושבים שלטבע האנושי אין כללים. הטבע האנושי הוא שלאנשים יש בחירה, זה יכול להיות מגוון מאוד, זה אינו מוגבל כל כך כמו הפיזיקה. הפיזיקה הולכת תמיד בדרך אחת. אנשים הולכים בדרכים רבות מאוד.
אבל עם כל זה, לפחות האנשים שאנו מכירים – איני יודע, אנשים בפפואה גינאה החדשה הם סוג אחר של אנשים, איני יודע – האנשים שאנו מכירים, פחות או יותר פועלים בדרך מסוימת. זה צפוי. אנשים צפויים למדי.
הטבע האנושי וגבולות המסורה
המורכבות של הטבע האנושי
אוטיזם, מכונות ו״חוכמת רחוב”
מגיד שיעור: אפשר להשתפר, אפשר להידרדר. זה מתנהל בסדר מסוים, ואני לא יכול, אני לא מבין אנשים. יש הרבה, סוג האנשים האוטיסטים כמוני, הם מסתדרים הרבה יותר טוב עם מכונות מאשר עם אנשים, משום שזה קשה יותר, לא משום שהם חכמים יותר, אתה תופס? אנשים מסובכים הרבה יותר. מחשב יתפוס הרבה יותר בקלות מתמטיקה מאשר לתפוס איך להתמודד עם אדם, משום שזה מסובך יותר. יש בזה יותר כללים.
אוקיי, יש אנשים שתופסים אותם באופן אינטואיטיבי. אין פירוש הדבר שהם יכולים להסביר לעצמם את התיאוריה. אבל הסיבה שזה קשה יותר, משום שיש הרבה אנשים, הוא אומר שהוא חכם מספרים ולא חכם רחוב, משום שחוכמת רחוב דורשת יותר חכמה, לא פחות. צריך לחשב יותר, ממש יותר דברים. תסתכל על מחשב, הבינה המלאכותית שמתמודדת עם אנשים, תראה שהוא עושה יותר חישובים בשנייה כדי להתמודד עם אנשים מאשר כדי להתמודד עם מדע ומתמטיקה וכן הלאה. זה באמת מסובך יותר.
⟦#2⟧
תפקיד החכמים והנקודות העיוורות שלנו
אבל, זה הרי התפקיד של חכמים להבין זאת. זה אחד מתחומי המחקר הגדולים שצריך לחקור, איך אנשים פועלים, כן? אנחנו משונים מאוד, גם המידות הרעות שלנו עצמנו אינן מניחות לנו, נכון? יש אדם, אתה יודע שאין שום – אני אומר זאת בדרך אגב – אבל אין שום מכונה שחכמים גדולים כמוני היו מתנהגים איתה כמו שאנו מתנהגים עם אנשים, אתה יודע?
נניח שיש לי מחשב. בכל פעם שאני לוחץ על הכפתור, קופץ חלון אדום והוא מפסיק לעבוד. מה אתה לומד אחרי שלוש פעמים? אני לא עושה את זה יותר. אולי צריך לקחת אותו לטכנאי שיתקן אותו, איני יודע. אבל על הכפתור הזה לא לוחצים. אני אפילו צריך, אחרי הפעם הראשונה אני כותב מדבקה, “נא לא לגעת, כל העסק מתפוצץ”. בפעם השנייה, השלישית, כבר איני צריך את המדבקה, אני מבין בעצמי, כן?
יש לי אישה, בכל פעם שאני אומר לה דבר מסוים, כל המערכת מתפוצצת, ואני עושה זאת כבר עשר שנים. אתה תופס שאני טיפש גמור? אלו אותן מילים, ממש, אני יכול לומר תכתוב, “אל תגיד את המילים האלה”, אין הבדל, אם זה עדיין כן, אם זה עדיין לא, אם זה נכון, אם לא, זה מתפוצץ. זה עושה פיצוץ.
מדוע מכות אינן עובדות? אני אומר, כנראה טיפש גדול. אומר הוא, זו מידה רעה, זו טיפשות. אני רק מוציא. זה אותו דבר עם אנשים, המגיד שיעור אומר כל שנה את אותה דרשה שבסוף הזמן הולכים לעשות חיזוק, ובכל פעם זה מתפוצץ. לא תפסת שזה לא עובד, כן? זה גם באמת מה שאנשים נורמליים, מכיוון שאנו עצמנו בני אדם, קשה לנו מאוד להבין אנשים, משום שיש לנו הרי נגיעות, אתה מבין מה שאני אומר? ואנו חלק מזה, זה מסובך מאוד.
⟦#3⟧
הכלל בתרבות האנושית: אי אפשר למסור במאה אחוז דיוק
שום תלמיד אינו חוזר על דברי רבו בדיוק מוחלט
אבל אין בעיה, כל זה אמת, צדיק, חכם, אחת החכמות הגדולות ביותר היא להבין את האנושות. עכשיו, יש כללים מסוימים שאפשר לומר על התרבות האנושית, כמה כללים. אחד הכללים הוא, אגיד לך כלל, אוקיי? אחד הכללים הוא שאף אחד אינו חוזר במאה אחוז על מה שהרבי אמר לו. אף אחד, אפילו כשהוא כותב זאת, זה בלתי אפשרי, מסיבות פיזיות, אבל גם מסיבות תרבותיות, מסיבות של טבע האנושי, כל אחד מסובב, מעוות מעט. אם מישהו אומר אני רוצה להיות רבי, אז מאיזו סיבה שתהיה, תאמר הסברים, איני יודע. אני סתם אומר לך כלל מעניין שנצפה בכל התרבויות האנושיות, אין דבר כזה.
אני מכיר רביים שמאוד מוטרדים, מצטטים אותם לא נכון. מה תכננת? תכננת שכל אחד יבין את השיעור באותו אופן? איך זה אמור לעבוד? הדרך היחידה שזה יכול לעבוד היא אם, כמו שרבי נחמן אומר, כורתים לכל אחד את הראש, ואז הם עושים רק העתקים, ואפילו אז זה לא עובד, משום שכל אחד שכרתו לו את הראש גם הוא שונה, זה לא עובד. כן, זה לא עובד, אין דבר כזה.
אם כן, אם מישהו אומר, כולנו תלמידים.
תלמיד: מה?
מגיד שיעור: כן. שיאמרו רק אות באות. לשון הרב, כמו שאומרים שם. גם זה לא עוזר, אפילו אם זה עוזר מעט, במידה שזה עוזר זה גם שטויות, משום שהוא עדיין לא מבין כלום, נכון?
חכמים הזהרו בדבריכם: האחריות מוטלת על הרב
בקיצור, אני מבין את הבעיה. אני רק אומר שזה יכול גם להיות – כן, כן, כל הדברים האלה נכונים – אני רק אומר שכאשר אנשים מתוסכלים, הסיבה שהם מתוסכלים, “אוי, מסלפים את מה שאני אומר”, דומה מאוד לתסכול שלי כשלחצתי שוב על הכפתור האדום במחשב ושוב זה קרס. כלומר, אתה אדם מצחיק, כולנו אנשים מצחיקים, זו עובדה. זה מצחיק, הרי אתה רבי. אדם מבין בבני אדם, צריך לקחת את זה בחשבון.
ועל זה אמר אבטליון: “חכמים הזהרו בדבריכם”. אל תאשים את התלמיד בכך שלא הבין, האשם את עצמך. אם אתה אומר שאתה חכם, תדאג ש… עכשיו, האם אפשר להיזהר בדברים עד הסוף? אולי גם את זה אי אפשר, אינני יודע. אבל מה שהוא אומר הוא פשוט: אם אתה… כן, הכל בתוך מגבלות המציאות. וחלק מהמציאות הוא אנושי, גם זה קשור לעניין. גם אני אדם, נכון? אני לא יכול לשכוח את זה. גם אני יכול לפעמים לטעות, כי גם אני בן אדם. אז בקיצור, זה הדבר הבסיסי. ולכן, כל מי שיודע… ולכן, בואו נחזור, בואו נחזור… מה?
⟦#4⟧
תלמיד: למה בגלל הטבע האנושי לא מחזיקים בזה?
מגיד שיעור: אינני יודע למה. קודם כל יש את העובדה, התצפית, ואחר כך התיאוריה – נגיע לזה מיד. יש לי תיאוריה, יש לי תיאוריה חזקה. קודם כל זו עובדה: אין דבר כזה.
ההוכחה מדברים שבכתב: ספרי תורה
אף ספר תורה לא היה נקי מטעות
אתה יודע שהיום מצאנו פתרון מסוים לזה. אבל אתה יודע שאין בעולם שני ספרי תורה שאין בהם טעות?
תלמיד: הטעויות האחרות?
מגיד שיעור: יוודע על זה, כן, מתקנים את זה אחר כך, בתקווה, אבל אחר כך מוצאים עוד טעות. היום יש מחשבים, וזו כבר לא רמה אנושית. אבל לפני שהיו מחשבים, לא היה בעולם אף ספר תורה אחד שאינו פסול. יוודע על זה, נכון? אם באמת היה נכון שהוא פסול, הרי הכל שגוי. זה לא נכון, יש כשרים, אבל טכנית הם פסולים.
אין אף ספר תורה אחד – אפשר לחפש את כל ספרי התורה העתיקים שמוצאים, שהבעל שם טוב קרא בהם – חסר בו יו״ד, כל אחד ואחד. היום, כשהמחשבים יכולים… בדקו. אין דבר כזה.
פטנטים של סופרים בימינו
היום יש סופרים… פעם היו… היום יש להם טכניקות, אפילו כשכותבים ועושים שבלונות, מה שלא יהיה. נאמר שהסופרים מצאו פתרון כלשהו כדי שיהיו הרבה פחות טעויות ממה שהיו עושים… פעם סברו שאסור… זה לא מקובל הלכתית. בכל אופן, אין דבר כזה. לא, עם מין… בסדר, לא שבלונה, עם איזה פטנט כזה הוא הסביר לי, עם אור, אינני יודע, אין לי סופר… תשאלו סופר.
תלמיד: בספרי התורה החדשים רואים שהאותיות כבר זהות… הם כותבים עם שבלונה, שאתה מעתיק עליה… היום מעתיקים.
מגיד שיעור: כן, זה היה… בשבועיים האחרונים היה אצלי הסופר שלי, והסופר הסביר לי. הכל עבר מן העולם, הסופרים של היום חלשים, שלוקחים מין דף כזה כמו עם שולחן אור, שולחן אור מתחת לקלף, והאור עולה למעלה, וכותבים על הקלף מה ש… כן, כן, את זה חב״ד המציאו, אבל כן, גם זה לא כל כך טוב, כבר מצאו בזה קצת… יש בזה טעויות, לא טעויות, יש במפורש מקומות שהוא יכול לעשות טוב יותר. אבל בכל מקרה, בקיצור, העובדה היא שכל תורה… עובדה מעניינת למדי: עשית ברכה. כל היהודים בכל הדורות בירכו על ספר התורה שלהם, וכולם היו פסולים.
⟦#5⟧
ההוכחה מכתר ארם צובא
מדעית, זו כמו עובדה, זו עובדה של הטבע האנושי.
תלמיד: אי אפשר לעשות העתק מדויק?
מגיד שיעור: כן, טכנית אפשר. ויש אנשים – חבר שלי זיכה אותי במחקר שלו – על הכתר של אהרן בן אשר. הוא אומר שהחידוש של הכתר הזה הוא שיש בו רק שלוש טעויות. וזה הספר שהמדקדק הקפדני ביותר שהיה אי פעם בהיסטוריה האנושית ישב עליו חמישים שנה. יש הרבה טעויות שתוקנו אחר כך, רואים שהוא בעצמו תיקן. ובכל הספר כולו יש שלוש טעויות. “טעויות” אין הכוונה שיש מחלוקת – יש גם מחלוקת בנוסחאות – אלא שזה לא עקבי עם שיטתו שלו. רואים במקומות אחרים שהוא סבר שזה לא צריך להיות כך. יש שלוש טעויות שמודים בהן.
תלמיד: בשלושת המקומות האלה אינך יודע איזו מילה היא האמת?
מגיד שיעור: לא, לא מילים, אולי טעמים, אינני זוכר מה, כן. מילים יש סתם כך, כי יש מחלוקות אפילו אחר כך. אני אומר שאפילו לשיטתו יש שלוש, הוא עשה שלוש טעויות. כן, כמובן. ר׳ אהרן בן אשר עשה שלוש טעויות בספר שלו עצמו שנמצא בידינו – כן, הוא עדיין קיים, ואפשר ללכת לראות אותו במוזיאון ישראל.
⟦#6⟧
שינויי נוסחאות בספרי התורה שלנו
וזה נס. לא ממש נס, זו רמה מטורפת של עבודה שיש לנו שם. אז אני רק מראה לך קצת לגבי הטבע האנושי. וזה עוד הדבר הקל ביותר להעתיק, כן, זה לא קשה, זה ממש אותיות, מילים, נקודות – לא דבר שצריך להבין, לא דבר שצריך בכל פעם מחדש לתת עליו את הדעת ולהבין.
ועד היום הזה יש בבתי כנסת אחרים אותיות אחרות בספר התורה, נכון? יש אותיות שלמות שונות, יש לפחות שלוש אותיות בתורה שעד היום הזה אין הסכמה איך לכתוב אותן, נכון? יש יו״ד בפרשת נח, ואל״ף בפרשת ויצא, וו״ו במקום אחר, וכו׳. כן? אז אני רק מראה לך. וזה כמו… אינני יודע אם יש דוגמה נוספת כזו, אפילו בטבע של הגויים. אינני יודע אם יש כמעט עוד טקסט שעבדו כל כך קשה כדי לשמור עליו זהה, וזה לא עזר.
אני אומר שזה דבר קטן, ואינני אומר שיש בזה נפקא מינה גדולה. אני רק מראה לכם את הטבע. זה בשביל כשאנשים טוענים טענה – מי שטוען “ספר התורה שלנו הוא אות באות ממשה רבינו”, שאל אותו האם הוא מתכוון לומר ש״דכא” כתוב באל״ף או בה״א? שזו מחלוקת אחרונים עד היום הזה. רגע אחד, וזה רק מה שהגיעו לגביו לפשרה.
לא, דרך אגב, זה רק היום. בספרי התורה של פעם היו הרבה יותר טעויות. לא רק טעויות, אלא גם כביכול גרסאות. הרי זה רק משום שהיום האחרונים הסכימו ללכת לפי ספר תורה אחד, ואין לנו שום הוכחה שאחת מהגרסאות שלנו היא הגרסה הנכונה – היא פשוט המדוקדקת ביותר. נכון, בספר התורה של התוספות היו כתובות הרבה מילים שלמות אחרת. אצל רש״י עצמו כתוב “כלת משה” וכו׳.
הקל וחומר לגבי המסורה, ומה חשב משה רבינו
שלוש דרגות של מסירה
אז מה שאני רוצה לומר הוא רק ש… אני רק אומר לך שלכן כל טענה – זו דוגמה קיצונית, אבל אני חושב שהדוגמה היא שצריך להיות בכפוף למציאות, בסדר? זה לגבי דברים שבכתב, שהם מאה אחוז, וכל שכן וקל וחומר לגבי דברים שבעל פה, שהם רק בעל פה, וכל שכן וקל וחומר לגבי דברים שבהבנה, כפי שכבר הסברתי בשבוע שעבר.
מעשים – יש באמת סבים בברזיל שעדיין מדליקים נרות, כי אף אחד לא יודע למה, כי סבתא-רבתא-רבתא שלהם הדליקה נרות בערב שבת. מעשים קל יחסית להעתיק, אפילו בזה נוצרות טעויות. אבל להבין – הבנה היא הרי דבר שתמיד… אפילו כשהרבי שואל את התלמיד אם הבין, הוא לא יכול להיות בטוח שהתלמיד הבין במאה אחוז את אותו הדבר שהוא רצה שיבין, נכון? כך שבמציאות זה בלתי אפשרי. ולכן כל טענה לגבי מסורה היא טענה בכפוף למגבלות המציאות. אין בזה שום ספק. כן?
מה חשב משה רבינו?
עכשיו אני רוצה להמשיך הלאה, ואני חושב שזה דבר פשוט – זה דבר מאוד ברור ופשוט בעיניי, אבל הרבה אנשים נתקעים בזה, אז כדאי לדבר על זה. עכשיו, אנחנו ממשיכים, כן, ואנחנו אומרים כך: אם כן, מה חשב משה רבינו? זו השאלה, זו השאלה האמיתית. מה חשב משה רבינו? משה רבינו – מה שלא חשב, אינני יודע מה חשב, אבל מה שלא חשב, בשביל זה הוא עשה מצוות מעשיות. בסדר, מצוות מעשיות יכולות להחזיק מעמד.
דרך אגב, אחד הדברים שמשה רבינו חשב הוא בדיוק זה, כפי שהרמב״ם מסביר לגבי מצות שבת. משה רבינו חשב ממש את זה, ש…
תכלית המצוות המעשיות, ירידת הדורות ואפלטוניזם
החידוש של משה רבינו: מצוות מעשיות כדי לשמר את הרעיונות
מגיד שיעור: אני חושב שזה פשוט, זה דבר פשוט בעיניי, אבל הרבה אנשים נתקעו בזה, כדאי לדבר על זה.
עכשיו, אנחנו ממשיכים, ואנחנו אומרים כך: אם כן, מה חשב משה רבינו? זו השאלה, זו השאלה האמיתית. מה חשב משה רבינו? משה רבינו חשב – אינני יודע מה חשב, אבל מה שלא חשב – בכל אופן הוא עשה מצוות מעשיות. בסדר, מצוות מעשיות יכולות להחזיק מעמד.
דרך אגב, אחד הדברים שמשה רבינו חשב הוא בדיוק זה, כפי שהרמב״ם מסביר לגבי מצות שבת. משה רבינו חשב ממש את זה: שאת הסברות שלו אף אחד לא יזכור. יזכרו שבוע, שנה, חודש, דור, אולי שני דורות; אחרי כמה דורות, אפילו אם יזכרו את מילות הסברות, הן יתכוונו למשהו אחר, זה לא יעזור.
מה הוא יעשה? אחד הסודות שלו היה לעשות מעשים. ואברהם לא ידע את זה. אחר כך, אומר הרמב״ם, משה רבינו בא עם הרעיון הגדול – התגלות, נבואה, איך שתרצה לקרוא לזה – שעושים מצוות. וזה נכון, יש בוודאי מצוות שאנחנו עושים ממש מימי משה רבינו, לפחות אם תשאל אותי. אינני יודע אם כולם מאמינים בזה, אבל אני חושב שזה נכון.
הדוגמה של שבת ופסח
סתם שבת – מן הסתם שבת היא אפילו אותו היום מימי משה רבינו, וכל התקופות שבהן עבדו עבודה זרה לא הרסו את זה. למה? כי זה דבר מאוד בסיסי. ואני אומר לכם, אינני יודע מתי שבת מתחילה – זה יכול להיות בשקיעה, זה יכול להיות בצאת הכוכבים – אבל בערך אותו יום, היום השביעי, כן? זה מאוד אמיתי.
ודאי, זה סימל משהו, אבל מה הסמליות? אינני יודע. זה כבר השתנה.
תלמיד: היה לי פשט אחר.
מגיד שיעור: כן, כן. נכון, אבל זה עוד… כן, כן.
תלמיד: נגד עבודה זרה?
מגיד שיעור: לא, זה לא המשך של ההוא, וזו לא סתירה של ההוא.
עכשיו, היה שיעבדו את הקב״ה. דיברנו על ההוא, אבל שיעבדו את הקב״ה – הרעיון לבדו אינו מספיק. מה פירוש לעבוד את הקב״ה? זה בוודאי אומר שבפסח אוכלים מצה, ולא הולכים לכמרים ונותנים להם מטבע, מה שלא עושים שם, ולא עובדים למרקוליס. זה בטוח: צריך שיהיה פירוש מעשי, את זה קל יותר למסור הלאה.
ילדיך ישאלו: מה פירוש להיות יהודי? פירושו ללכת עם זקן ופאות – אינני יודע, זו לא דוגמה כל כך טובה – אבל פירושו לשמור שבת. ביציאת מצרים צריך לעשות את זה, ובקריעת ים סוף, החברה של היום, מה שלא יהיה. בסדר, אינני יודע, זה נושא אחר. אני אומר שזו אחת ההארות הגדולות.
כוחו של מנהג מעשי: הדוגמה של הבעל שם טוב
עכשיו, לכן, אם מישהו למשל סבור שהוא עומד לחולל משהו, שיעשה מנהג. אז זה דווקא רעיון טוב. אינני יודע, הרבי מסאטמר אמר שהוא לא יודע כלום ממה שהוא עושה מהבעל שם טוב, רק דבר אחד הוא יודע: שאומרים “הודו” בערב שבת.
זה דווקא שגוי, אבל בכל מקרה – כי המאור עינים כותב בספרו המוקדם יותר שזה מנהג של הבעל שם טוב. זה הדבר היחיד שהוא יודע מהבעל שם טוב. וזה סתם… זה דרך אגב לא נכון. לפני הבעל שם טוב כבר אמרו “הודו” בערב שבת, כן, בקלויז של בראד. אנחנו יודעים על זה, יש כתבים. זה כבר מנהג קצת יותר עתיק מהבעל שם טוב. בסדר, תקיעת שופר.
תלמיד: פרפל גם אכלו. הוא אמר פרפל.
מגיד שיעור: אינני יודע. פרפל אינני יודע. מה? פרפל אינני יודע. כן, כן, אני מבין, אני אומר, זה דבר שהחזיק מעמד. כל החסידים, כן, באמת כולם אומרים “הודו”, נכון, כל החסידים עושים את זה, ממש. בסדר, אין בעיה.
טוב מאוד. אני רק אומר שאם מישהו רוצה ליצור תנועה, הדבר הראשון שעליו לעשות הוא למצוא דבר מעשי כלשהו. זה מחזיק מעמד הרבה יותר טוב מהרבה רעיונות. סתם עצה טובה, אם מישהו רוצה. עכשיו, מובן מאליו שאין חכמה סתם לעשות דבר מעשי, צריכה להיות לו איזו משמעות. בסדר, צריכה להיות איזו כוונה.
תכלית המעשים: מחזורים מתוכננים של שכחה והיזכרות מחדש
עכשיו, מה אני רוצה לומר? אז דרך אגב, זה עוד דבר. אנשים טוענים כל הזמן את הטענות: אה! הרי כל כמה דורות באים אנשים – כבר ענינו על זה ממש, נכון? – כל כמה דורות באים אנשים עם אותו טיעון: “היהדות שלכם יבשה, זה רק מעשים, אין בזה משמעות, אין בזה לב”, ונעשים מזה עצובים מאוד.
כן, מה תכננת? את זה חשב משה רבינו: שישכחו את הלב, יזכרו רק את המעשים, ומתוך זה יצטרכו להיזכר מחדש. אדם ישאל: אה, “כי ישאלך בנך מחר לאמר” – למה אוכלים מצה? אתם רואים, אתם תופסים את הפסוק, כן? משה רבינו אמר: ילדיך יעשו את עבודת הפסח, הם יעשו פסח, והם אפילו לא יידעו למה. הם ישאלו למה, ויאמרו: אה, “עבדים היינו לפרעה במצרים”. ינסו לומר תירוץ, כן? כלומר, הוא תופס שהמעשה יחזיק מעמד זמן רב יותר, ושזו תהיה דרך להיזכר מחדש מה המשמעות שלו.
אז זה תוכנן לכתחילה. זו לא עוולה, וזה מה שחוזר. כשאנחנו שואלים קושיא: אתה אומר שעדיין עושים את אותם מעשים, אבל המשמעות נשכחה לגמרי – איך ייתכן? זו הייתה בדיוק התוכנית!
בדיוק התוכנית הייתה מה? שיעשו את המצוות, שישכחו, ושיבוא מישהו. חשבו איך יבוא כאן מישהו, ושיזכרו וישאלו: “מה פירוש? מה כל הדברים האלה? אין להם משמעות? אה, מצאנו איזה פרקי אבות, פרקי אבות נראה כמו המשמעות”, מוצאים איזה רמזים אחרים, משתמשים בשכל עצמאי, ומבינים מה זה אומר.
זו הייתה התוכנית מהיום הראשון. משה רבינו ידע שיהיו הרבה מחזורים, שיהיו הרבה ליטאים, וכל כמה מאות שנים יבוא איזה יהודי חסידי ויחזיר את החסידות. נכון? זה ברור?
הדרך הפילוסופית: “ירידת הדורות” ואפלטוניזם
עכשיו, לכל הדברים האלה יש דרך קצת יותר פילוסופית, או יותר רוחנית, לומר אותם. ואני יכול לומר בכמה שניות מה אני מתכנן לומר, וזה הולך כך:
ידוע שיש דבר שנקרא “ירידת הדורות”. אין דבר כזה – אני רוצה להסביר מיד – אבל כך ידוע. עכשיו, מעכשיו אתה כבר מחליף הילוך, כל אחד כבר מחליף… כן, אין דבר כזה. אני רוצה להסביר: אין דבר כזה משום שאפשר להחזיר את הגלגל לאחור, לא משום שהוא לא קיים.
מה פירוש? למה צריכה להיות ירידת הדורות? בואו ננסה להבין. אנשים אומרים שיש. אומר הר״ן בדרשתו שזה מוכרח להיות. לא רק שזה קיים, זה מוכרח להיות. הפשט הוא: אתה חושב שירידת הדורות היא משום שאנחנו רעים? צריך שיהיה ברור מאוד: זה לא בתורה. אין אף אחד שסובר שאנחנו נעשים גרועים יותר. אנחנו לא נעשים גרועים יותר. למה שנהיה גרועים יותר? בני אדם הם פחות או יותר אותו הדבר כל הזמן. כך או כך, לאדם יש בחירה כמו שהיא.
הר״ן: החיסרון של העתק של העתק
אבל אם אומרים שיש ירידת הדורות במובן אמיתי, מה שזה אומר הוא – כך אומר זאת הר״ן – זה אומר שספר תורה שלישי שמעתיקים יהיו בו בהכרח יותר טעויות מאשר בשני, והרביעי והחמישי, והעשרת-אלפים יותר מהראשון, נכון? שהרי יש לו העתקים של העתק. כך הרי מתנהל העולם, נכון? העתק של העתק – אם בכל העתקה נכנסת טעות אחת, או שתיים, או כמה שלא יהיה, כמות אקראית כלשהי של טעויות – ככל שמעתיקים יותר נעשות יותר טעויות. כך הרי מוכרח להיות.
רגע אחד, רגע אחד, חכה עם העצות שלך. אני אומר עובדה. זו דוגמה של ספר תורה, זהו דבר גשמי, פיזי. קל וחומר בסברות ובמה שלומדים ובדברים שהם – זה תמיד העתק, והעתק בהכרח מוכרח להיות חלש יותר מהמקור.
אין בעולם העתק שיש בו הכל בדיוק כמו במקור. בקיצור, אפילו כשכן, עדיין יש בו החיסרון שהוא העתק. אפילו כשהוא זהה במאה אחוז, עדיין יש חיסרון בכך שהוא העתק – כמו “פני יהושע כפני לבנה”. הוא יכול להיות אותו דבר, אבל הוא עדיין העתק.
ולטר בנימין וערכו של המקור
כן, נכון, אף אחד לא משלם אותו סכום כסף על הציור המקורי ועל ההעתק. אינך רואה שהמיסטיקה היא אמת? שים לב! אני רוצה לקנות את המונה ליזה, כמה זה עולה? ולטר בנימין כתב ספר על כך. אני רוצה לקנות תמונה של המונה ליזה, כמה זה עולה? אפשר להסביר לעצמנו מה זה? אמונה? חצי מיליארד דולר. וכמה עולה התמונה? הרבה יותר, היא לא תסולא בפז.
וכמה עולה העתק שלה? העתק מדויק. אתה יודע מה? היום יש טכנולוגיה של הדפסה תלת-ממדית, לא רק העתק של התמונה, אפשר גם למשש אותה. בסדר? כמה זה עולה? כמה מאות דולרים, נאמר קצת יותר, כן, עם תעודה מהמוזיאון שזה שוחזר בדיוק. אלף דולר, בסדר? אין בעיה.
אני שואל: זו הרי כבר קושיה ישנה של ולטר בנימין – זה נשמע שכל העולם הם מיסטיקנים מוזרים. הם מאמינים שיש סגולה במה שהוא נגע בו. התירוץ הוא שזה מה שיש בו: יש בו שהוא מקורי. השני הוא העתק טוב, הוא העתק חלש יותר, והבא עוד חלש יותר. זה מקורי. אם בני אדם יצטרכו לעשות העתקים והעתקים של העתקים, זה ייחלש בכל דור. אבל אפילו עצם היותו העתק – זה כבר חיסרון. נכון?
אפלטוניזם ועולם האצילות
זהו אפלטוניזם בסיסי. אני מנסה עכשיו רק לתת את האינטואיציה שמאחוריו. ובכן, כן, נאמר כך: בהנחה – זו הנחה, אבל מוכרחים להניח אותה, כי אם אין מקור מושלם, שום דבר לא היה יכול להתקיים, נכון? – אנו מודדים הכל (גם זה אפלטוניזם בסיסי), אנו מודדים הכל לפי ערך של מקור כלשהו, נכון?
אתה אומר: כמה יהודי טוב אתה? המקור מעולם לא היה בעולם הזה, אגב. כי בעולם הזה הכל העתקים. אבל בעולם האצילות – שם זו משמעות עניין האצילות. שם נמצא המקור של הדברים, נכון?
כשאני אומר שזה מעגל מושלם – אין בעולם מעגל מושלם. לכל מעגל יש חסרונות, יש לו איפשהו מקום שהוא נכנס קצת פנימה באופן מיקרוסקופי, אין הבדל. ואיך אני יודע מה עולה על לשוני שזה מעגל מושלם? בראשי, כביכול מעולם כלשהו אני לוקח את הרעיון – לא בראשי, כי מאיפה ראשי קיבל אותו?
תלמיד: באופן מושגי.
מגיד שיעור: מה? “באופן מושגי” פירושו בראש שלך. אבל אני שואל אתכם: מאיפה ראשך לקח את זה? ממילא מוכרחים לומר – כך אומר אפלטון, אין בכוונתי כעת להתווכח אתכם אם זה נכון או לא – בעיקרון האפלטוניזם אומר שמוכרח להיות שבשמים יש מעגל מקורי, המקור, וכל המעגלים כאן הם רק העתקים.
ומכיוון שהם העתקים, אפילו ההעתק הטוב ביותר – כמו הלבנה שהיא מעגל מושלם לפי האמונה של פעם – הוא אמנם העתק טוב של המעגל שישנו, הגלגל שהוא מעגל מושלם, אבל הוא עדיין העתק של נשמת הלבנה. כלומר, הנשמה שבצורת הלבנה. קל וחומר שאם אתה תעשה מעגל, זה כבר העתק של העתק, נכון? כי אתה כבר עושה תמונה של הלבנה, שהיא תמונה של זה. לכן אסור לעשות תמונה של הלבנה, כי זה העתק של העתק – “לא תעשון אתי”, זו זכות יוצרים. לא, זה נעשה גרוע יותר, בכל פעם זה נעשה גרוע יותר.
התורה שבאצילות לעומת תורתו של משה רבינו
זה נכון, וממילא, מכיוון שכדי לומר שיש תורה אידיאלית או משהו כזה, שיש תורה טובה – טובה פירושה טובה במאה אחוז – מוכרחים לדבר על התורה שבאצילות. התורה מעולם לא הייתה בעולם. אומרים “נשמת משה רבינו”, לא גופו של משה רבינו, או משהו מסוג זה.
אפילו תורתו של משה רבינו היו בה טעויות, אתה יודע? אתה יודע שכשאדם כותב את ספריו שלו, גם הם עושים טעויות, נכון? יוצא שכשמשה רבינו כתב את תורתו שלו, היו שם טעויות. היה צריך לתקן אותן. לפי מה תיקנו אותן? “כמשפטו אשר הראית בהר”! את התורה שמשה ראה – הוא היה יכול לתקן, כי הוא ידע מה צריך להיות כתוב. או אולי גם אנחנו יודעים.
נצחיות התורה: המקור האפלטוני וההתחדשות בכל דור
התורה בעולם הזה כהעתק והקושיה על נצחיות התורה
מגיד שיעור: טובה פירושה טובה במאה אחוז. מוכרחים לדבר על התורה שבאצילות, התורה מעולם לא הייתה בעולם. נשמת משה רבינו, לא גופו של משה רבינו, אלא משהו מסוג זה. אפילו תורתו של משה רבינו היו בה טעויות, אתה יודע? אתה יודע שכשאדם כותב את ספריו שלו הוא גם עושה טעויות, נכון? יוצא שכשמשה רבינו כתב את תורתו שלו היו שם טעויות, והיה צריך לתקן אותן. לפי מה תיקנו אותן? “כמשפטו אשר הראית בהר” – התורה שמשה ראה, הוא היה יכול לתקן, כי הוא ידע מה צריך להיות כתוב, כי הוא כבר ראה; גם אנחנו יודעים. כן?
אז בעולם הזה מעולם לא הייתה התורה המושלמת, אבל יש תורה מושלמת, ובכל פעם שעושים העתק – משה מוסר ליהושע, “משה קיבל תורה מסיני ומסרה ליהושע” – בכל פעם זה נעשה גרוע יותר.
עכשיו, זו עובדה בסיסית של המציאות. אני מסביר זאת לפי האפלטוניזם הבסיסי, אבל זו עובדה לכל אורך הדרך עד העולמות העליונים. זו עובדה. אם כן, אני שואל קושיה: דבר גלוי וידוע בתורה שזאת התורה עומדת לעד ולעולמי עולמים. אני שואל את משה רבינו: מה אתה מתכנן? אתה חושב שיהיה כאן נס שעוד לא קרה בכל ההיסטוריה של העולם, שהעתק יהיה שווה ערך למקור? זאת כוונתך לומר? מה כוונתך לומר?
שמשה רבינו מתכנן שתורתו תתקיים – כך כתוב ברמב״ם לפחות – מה בדיוק הוא תכנן?
דיוקו של הנועם אלימלך: “ומסרה” כגלגל החוזר
אומר הרבי ר׳ אלימלך כך: כתוב “משה קיבל תורה מסיני, ומסרה ליהושע, ויהושע לזקנים”. אצל משה כתוב “ומסרה”, הוא מסר אותה. הוא היה הראשון, הוא היה יכול עוד למסור אותה. יהושע כבר לא היה יכול למסור, לא כתוב “ומסרה”, כתוב פשוט: “ויהושע לזקנים, וזקנים לנביאים”. ואצל הנביאים כתוב שוב: “ונביאים מסרוה לאנשי כנסת הגדולה”. זה קטע מהנועם אלימלך – שואל הרבי ר׳ אלימלך, אם אני זוכר נכון, או ספר חסידי אחר – מה פשר ה״מסרוה” הזה? מדוע בתחילת השרשרת ובסופה כתוב “מסרוה”?
אומר הרבי ר׳ אלימלך – זה כתוב בגמרא, רק הוא לא אומר את הדיוק במשנה, במסכת יומא – שכאשר חוזרים, הוא אומר זאת כמו גלגל החוזר. אינני יודע מהי התאוריה של הגלגל הזה, אני יודע בערך. שכאשר זה הגיע לאנשי כנסת הגדולה, חזר ה״מסרוה” של משה רבינו.
מה הפשט? הפשט פשוט מאוד, ואינו כל כך פשוט, אבל הפשט הוא, שהסיבה שמשה רבינו היה יכול למסור את התורה ליהושע אינה משום שמסירתו הייתה משופרת – גם מסירתו הייתה מושלמת ככל האפשר, אבל לא מושלמת במאה אחוז – אלא שזו הייתה מסירה של התורה דלעילא, של רעיון התורה כפי שהייתה צריכה להיות.
יוצא, אם כן, מה מקיים אצלנו את התורה? כלומר, כשאומרים שהתורה היא “תורת ה׳ תמימה”, ושהתורה היא דבר שכל מה שאומרים עליו הוא טוב – אין הכוונה לדבר כפי שהוא בידינו. מי שאומר שהתורה שבידינו היא זו שניתנה למשה רבינו בהר סיני – דובר שקר. זה לא יכול להיות, לא בדרך הטבע, וזה לא רק בדרך הטבע, אפילו בדרך נס זה לא יכול להיות. זה לא יכול, זה כמו כלל בסיסי יותר, בלתי אפשרי מבחינה מטפיזית. אלא מאי? הכוונה למלאך של התורה, לשר התורה, לנשמת התורה.
ואם הכוונה לכך, יוצא שנצחיות התורה אינה דין בהעתקים, שיקרה דבר קסום שהעתק יהיה זהה למקור. לא לזה הכוונה. הכוונה היא לומר שנצחיות התורה נאמרה על הנשמה, לא על הגוף.
חידוש התורה מן ה״צורה” העליונה
אם היא נאמרה על הנשמה ולא על הגוף – או על הצורה ולא על החלות, ההעתק של הצורה – הצורה קיימת תמיד. אפשר די בקלות, לא כל כך בקלות, אבל אפשר, אפשר ואולי חייבים, לא, חייבים. חייבים מצד זה שלמשה רבינו הייתה תוכנית שזה יקרה – חייב להיות אדם שיגיע בדור מאוחר יותר לאותה צורה, ויעשה את אותו הדבר כפי שכתוב: אנשי כנסת הגדולה “החזירו העטרה ליושנה”, שהם החזירו את תורתו של משה רבינו כפי שהייתה בידו, לא כפי שהנביאים קיבלו מהזקנים, שנחלשה כל הזמן, אלא הם חידשו אותה.
דרך משל, כמו שאם יש לי ספר תורה, בכל דור שמקבלים את ספר התורה הוא נעשה גרוע יותר. בשלב מסוים אני אומר: אינני יכול להמשיך כך, צריך ללכת לספר התורה שבעזרה שמשה רבינו עצמו כתב, או עזרא, אינני יודע מי, ספר תורה שעבר את כל הדרגות האלה, ומשם מעתיקים מחדש את התורה.
וממילא כך מתקיימת התורה. כשכתוב בתורה שהיא תתקיים, הכוונה לומר שיהיו אנשים שיוכלו לחזור אל התורה, וזו הייתה הכוונה. במילים אחרות, כפי שלמדנו בהקדמת רבי יהודה אבן תיבון, שכאשר הובטח לישראל שהתורה תתקיים אצלם, אין הכוונה שישראל ישמרו את התורה איש מאביו ומסבו כל הזמן. זה בלתי אפשרי, בלתי אפשרי מבחינה מטפיזית.
הכוונה היא שיבוא הבעל שם טוב והוא יחדש את התורה מחדש. לכך הייתה הכוונה לכתחילה בהבטחה שתתקיים תורה.
הצדיק כהעתק ישיר של התורה המקורית
בוודאי. ויש אנשים שהם עוד העתקים של העתקים, ויש אנשים שהם רק העתק אחד של העתק. אדם כמו הבעל שם טוב או כמו הרמב״ם היה העתק ישיר של התורה.
זו שאלה טובה. אם זה עובד? אם זה עובד – נגלה.
אם זה עובד – אבל אני תמיד עונה לכם על קושיות טובות – קודם כל נאמר את התאוריה איך זה צריך לעבוד. ממילא מוכרח – זה דבר, כך כתוב בגמרא: “לא מאסתים ולא געלתים להפר בריתי אתם”, כן? ביאורים ומדרשים אומרים כולם שכביכול ההבטחה על השארת התורה פירושה שיבואו אנשים ויחדשו הכל.
ואז מתחיל כביכול מחדש ההעתק של העתק של העתק עד שהוא נחלש, כמו כל העתק – העתקי פחם, נעשה עוד אחד. כמו שהיו עושים פעם העתקים – מי שזוכר את נייר הפחם – בכל פעם זה נעשה חלש יותר, ואחר כך צריך לחזור למקור ולעשות עוד אחד.
והמקור מוכרח להיות אדם. זו עוד שיחה שכבר למדנו פעמים רבות, שבני אדם לומדים רק מבני אדם. ממילא המקור מוכרח להיות אדם שנושא בראשו ובלבו את התורה המקורית, ולכן מוכרח להיות שבכל תקופה יהיו אנשים שהם צדיקים, נביאים, חכמים, איך שלא תקראו להם, שיחדשו את התורה.
וזו הייתה הכוונה המקורית, ואופן פעולתו של זה הוא כמעט כמו חוק טבע, כמעט חוק טבע: שאם יש דבר כמו תורה, יש תמיד אנשים שמחדשים אותו.
מקבילות במסורות אחרות ואצל אפלטון
וכך מקובל גם בכל המסורות האחרות, לא רק אצלנו יש את הרעיון הזה. זה למי שיודע שיש חדית׳ של מוחמד שבו אמר שבכל מאה שנה יבוא מישהו שיחדש את הדת. אצל כמה אנשים יש חשבון שהאחרון היה רוח אללה ח׳ומייני. על כל פנים, זה בדיוק מאה שנה, איכשהו הם מחשבים שבעים ותשע מזה. על כל פנים, אחרים אומרים שאין הכרח שזה יהיה בדיוק מאה שנה, ממילא אין הראיה מוכרחת.
על כל פנים, זו סברה בסיסית שמוכרח להיות כך. וכך גם אפלטון, בכמה מספריו שבהם הוא מדבר על איך הוא מתקין חוק לעיר, הוא אומר שאם מוכרח להיות חוק, מוכרח להיות שבכל כמה דורות יבוא מישהו שיחדש אותו.
ולכן יש את הסברה הזו, ואמרנו קודם שכתוב במדרשים וכן הלאה. זו התאוריה הבסיסית. ממילא זה היה הרמב״ם בדורו והבעל שם טוב בדורו, וכן הלאה כל האנשים האלה, שלקחו כמובן משני הדברים: גם מהמסורת שהתקיימה, וגם חידשו מן המקור כדי לעשות העתק חדש. עד כאן, זהו המאמר של הרש״ב שהראינו, זה כתוב שם.
הביאור החסידי: להעיר על ידי קריאה בשם
וזה מה שכתוב במה שאמר רבי פנחס מקוריץ – עוד דבר של רבי פנחס מקוריץ שאין לנו את המקור שלו, אלא את המאמר, אם מסתכלים אצל הרש״ב זה כתוב – שהבעל שם טוב בא משום שהעולם היה מנומנם, ולפעמים צריך להעיר אותם. והוא אומר, הוא מסביר – זו אינה תורה, אלא מסבירים שם את התורה החסידית – שהבעל שם טוב עוסק בכך שיש מסורה כזו: איך מעירים אדם? צועקים את שמו. הבעל שם טוב אמר: משום ששמו מתחבר לנשמתו, כמו שכתוב “שם ישראל”, וכך הוא מתעורר.
הוא אומר: איך הבעל שם טוב העיר? זו המשמעות של איך מעירים בני אדם. מסבירים ששמו אינו הכוונה לאיך שקוראים לו כאן, אלא למקור שהוא נקרא על שמו. אני נקרא על שם מישהו, נכון? הרי אינני יצחק האמיתי, נכון? הרי אני העתק של יצחק. יש איפשהו יצחק, אינני יודע אם יצחק אבינו, אם יצחק ההוא, אינני יודע מי. אני נקרא על שם מישהו, שנקרא על שם מישהו, שנקרא על שם מישהו, עד שמגיעים ליצחק עצמו, נכון?
אז איך מעירים? איך הבעל שם טוב העיר את ישראל? לאחר שאמר להם שהם יהודים. אבל יהודים אין פירושו היהודים שנמצאים כאן; יהודים פירושו – על כך דיבר כל הזמן – נשמת ישראל, היהודי המקורי, היהודי המקורי שנמצא בשמים, שאנו מנסים להיות העתק טוב שלו.
סיכום: ההכרח בחידוש חדש בדורנו
ולפי זה מבינים את התורה שנשלחה מהרבי מליובאוויטש. ראיתי אחר כך שמבינים מעצמכם שמוכרח להיות בכל דור או בכל כמה דורות חידוש של הדבר. אז הבעל שם טוב הוא כבר חדשות ישנות, וכמו שאמר ר׳ נחמן ואחרים, כבר נעשינו מודעים, צריך למצוא דרכים חדשות לחדש את הדבר, וכך זה מוכרח לעבוד. הקדוש ברוך הוא יעזור שנתחדש.