מהות המסורת וכיצד שכחום וחזרו ויסדום

סך הכל פונעם פילאסאפישן מהלך: שכחת התורה, מסורה און חכמה

1. הקדמה און די ממשות׳דיגע סכנה פון “תשתכח תורה מישראל”

* דער ציל פונעם מהלך: דער ציל דא איז קלאר צו מאכן די נקודות פון לעצטער וואך וואס זענען דעמאלטס נישט אינגאנצן פארשטאנען געווארן, און קודם אנווייזן דעם אלגעמיינעם ציל פונעם גאנצן מהלך.

* [זייטיגע אפווייכונג – פארשפרייטן דעם שיעור פאר דער עפנטליכקייט]: איינער איז געווען שטארק אויפגעשאקלט פרייטאג צונאכטס ווען ער איז געגאנגען אין געשעפט קויפן, און האט געזען אז מען האט אויסגעקויפט יעדן שיעור וואס איז שוין געווען ארויפגעלייגט. בנוגע דעם איז נישטא קיין פראבלעם און קיין מורא צו זאגן ראדיקאלע זאכן פאר אידן (צי ס׳איז טשענסק, ראפשיץ אדער וואס אימער), ווייל מען ווייסט וויאזוי זיך אן עצה צו געבן מיט זיי. אבער מיט “גלחים” (פרעמדע גויאישע געלערנטע) איז נישטא קיין ערפארונג, און מען ווייסט נישט וואס עס קען געשען אויב איינער וועט שרייבן אין נאמען פונעם רב אז ער האט געזאגט אזוי און אזוי.

א. היסטארישע מאמענטן פון איבערבויען די תורה

אין דער רוחניות׳דיגער היסטאריע פונעם אידישן פאלק (די נשמת ישראל) איז שוין מער ווי איינמאל געווען א מצב וואו די תורה איז פארגעסן געווארן אדער כמעט פארגעסן געווארן, און א יחיד אדער א גרופע האט עס צוריקגעברענגט:

* ביישפילן פון חז״ל און היסטאריע: עתניאל בן קנז האט עס צוריקגעברענגט מיט זיין פלפול; אויף עזרא הסופר שטייט אז ווען די תורה וואלט נישט געגעבן געווארן דורך משה רבינו, וואלט עס ראוי געווען געגעבן צו ווערן דורך אים; דאס וואס מען זאגט אויפ׳ן רמב״ם “ממשה עד משה לא קם כמשה”; און דאס וואס חסידים זאגן אויפ׳ן בעל שם טוב (נאכגעזאגט פון ר׳ פנחס קאריצער) אז ווען נישט ער, וואלט קיינער נישט געבליבן קיין איד.

* כרם ביבנה: אין מסכת שבת און אין מסכת עדיות (און אין תוספתא) ווערט דערציילט: “כשנכנסו רבותינו לכרם ביבנה”, האבן זיי געזען אז די תורה גייט פארגעסן ווערן (“עתידה תורה שתשתכח מישראל”), האבן זיי אנגעהויבן צוזאמצונעמען און איבער׳חזר׳ן די משניות על הסדר, אנהייבנדיג פון הלל און שמאי, כדי צו ראטעווען די מסורה.

ב. דער טעות אין אונזער צוגאנג צו די מאמרי חז״ל

* מיר זענען צוגעוואוינט (אויסער אפאר מענטשן אין געוויסע קאלטס) צו נעמען די אלע מאמרים נישט ערנסט. מיר מאכן דערפון שיינע, זיסע תורה׳לעך (ווי צב״ש אז דער נאמען “יוחאי” איז ראשי תיבות אז די תורה וועט נישט פארגעסן ווערן), און מיר נעמען אינגאנצן נישט ערנסט די רעאליטעט אז די תורה קען באמת פארגעסן ווערן.

* א צווייטער ביישפיל פונעם זעלבן טעות (שנאת חנם): מען זאגט מוסר-דרשות קעגן “שנאת חנם”, און מענטשן מיינען אז עס איז עפעס א מיסטישע סגולה אז אויב מען האט פיינט א צווייטן ווערט דער בית המקדש חרוב. אבער ווער עס ליינט היסטאריע אדער קוקט די נייעס, זעט אז דאס און די גמרא אין גיטין (“אתרנגולא ואתרנגולתא חרוב ביתא”) זענען נישט קיין מוסר-דרשות, נאר א שרעקליכע, פשוט׳ע רעאליטעט פון וויאזוי די וועלט ארבעט.

* [זייטיגע אפווייכונג – דיסקוסיע וועגן חינוך און אומות העולם]:

* *שאלה:* איז דער פראבלעם (פון נישט נעמען זאכן ערנסט / שנאת חנם) נאר ביי אידן אדער אויך אין דער גרויסער וועלט?

* *תשובה:* מיר ווייסן נאר וואס עס טוט זיך ביי אידן. אין אונזער אידישן חינוך האט מען אונז אויסגעלערנט צו קוקן אויף די זאכן ווי “מוסר-דרשות” – ווי צב״ש ווען מען זאגט “ווער עס טוט אזוי איז חייב מיתה”, וואס מיינט בלויז צו זאגן “טו עס נישט”, און מען נעמט עס נישט ערנסט (כאטש דער ציל דא איז נישט ווייטער צו האקן אויף די אידן ווי לעצטע וואך).

* *שאלה:* צי ליידן אידן אויף דעם מער ווי אנדערע פעלקער?

* *תשובה:* יא, אידן ליידן ספעציפיש אויף דעם, כאטש יעדע אומה האט זיך אירע מעלות און חסרונות. (אסאך אידן האבן שוין גע׳גולה׳ט צו אנדערע ערטער און ס׳האט נישט געהאלפן, אבער דא איז נישט דאס פלאץ אריינצוגיין אין דעם).

* צוריק צום פונקט: די אלע זאכן ווערן טאקע געזאגט אין א שפראך פון “אגדה”, אבער די רעאליטעט אונטער דעם איז זייער ערנסט, און אסאך מאל איז עס נישט נאר נישט קיין גוזמא, נאר עס איז נאך איינגעהאלטענער ווי די אמת׳ע רעאליטעט.

ג. די דעמאגראפישע און היסטארישע רעאליטעט

* [זייטיגע אפווייכונג – אידישע דעמאגראפיע]: דאס אידישע פאלק איז תמיד געווען זייער קליין אין צאל. עס זענען קיינמאל נישט געווען קיין סאך מער ווי צען מיליאן אידן אויף דער וועלט (גערעדט פון מענטשן וואס זענען רעלעווענט צו אידן, אפילו נישט דווקא פרומע, נישט סתם אייניקלעך פון אידן; היטלער האט געהאט א חשבון פון צוועלף מיליאן). אין פארגלייך צו פופציג מיליאן כינעזער אין יענע צייטן, זענען אידן זייער א קליינע גרופע.

* די קאנסעקווענץ: ווייל אידן זענען אזוי ווייניג, פעלט נישט אויס אסאך אז אידישקייט זאל חלילה אינגאנצן אויסגיין. דערפאר איז דער מצב פון כמעט פארגעסן ווערן געשען לפחות פיר מאל (און מסתמא צען מאל) אין דער היסטאריע.

* דער היסטארישער פשט אין “כרם ביבנה”: ווען די גמרא רעדט וועגן יבנה, רעדט זיך עס נאכ׳ן חורבן בית המקדש ווען מען האט אויסגע׳הרג׳עט כמעט אלע אידן. רבי יוחנן בן זכאי און זיינע חברים האבן געדארפט איבעררוקן די סנהדרין (וואס מיינט באמת די ישיבה, נישט בלויז א רעגירונגס-מאכט) קיין יבנה. זיי האבן געזען בחוש אז אידישקייט גייט זיך נישט האלטן, ווייל זיי זענען פשוט געווען די לעצטע פאר מענטשן אויף דער וועלט וואס האבן נאך געדענקט משניות! פונקט ווי אין דער גמרא (“עד שבאו אצל רבותינו שבדרום” – רבי עקיבא׳ס פינף תלמידים), איז עס פשוט געווען אז מען האט געטראפן עטליכע מענטשן און פון זיי האט זיך די גאנצע זאך אנגעהויבן פונדאסניי.

* דער חילוק צווישן דער סכנה און די נחמות: די מימרות אז “תורה תשתכח מישראל” זענען הונדערט פראצענט בוכשטעבליך. פארקערט, די הבטחות (ווי פון רבי שמעון בר יוחאי) אז די תורה וועט קיינמאל נישט פארגעסן ווערן, זענען בלויז “נחמות בעלמא” (ליידיגע טרייסט-ווערטער). מען קען נישט פארענטפערן א פיזישע רעאליטעט דורכ׳ן אריינקוועטשן אן אנדערן טייטש אין א פסוק; די פראגע הייבט זיך אן פון דער ביטערער רעאליטעט, נישט פונעם פסוק. אן עצה אין דער גמרא הייסט נאר אן עצה פאר דעם וועמען עס האט געהאלפן, נישט פאר די וואס זענען פארלוירן געגאנגען.

—

2. דער אונטערגאנג און דער נייער אויפבוי נאכ׳ן חורבן (“שכחום וחזרו ויסדום”)

א. דער אונטערגאנג פון ראדאמסקער חסידות

* [זייטיגע אפווייכונג – זכרונות וועגן ראדאמסק]: אלס לעבעדיגער ביישפיל פונעם אויסגיין פון א תורה-וועלט אין אונזערע צייטן (וואס קומט ארויף מחמת א מעשה מיט ר׳ שלמה׳לע און יצחק, און א מאגאזין): אמאל זענען נאך געווען אין בארא פארק ארום צען אלטע אידן וואס זענען געווען ראדאמסקער חסידים (די חסידות פונעם “תפארת שלמה”). ראדאמסק איז אמאל געווען א ריזיגע חסידות מיט ישיבות, תלמידי חכמים (אין בארא פארק זענען נאך געווען ערנסטע תלמידי חכמים ווי ר׳ יענקל לאנגער, און דאס ספר “כנסת יחזקאל”), און אן אייגענעם מהלך.

* היינט צו טאג האט עמיצער אפגעקויפט די שול; דער בנין הייסט נאך “ראדאמסק” און מען האט אפילו ארויסגעגעבן א קאסעטע מיט ראדאמסקער ניגונים. די עלטערן האבן נאך געדונגען מענטשן צו קומען אין שול כדי ס׳זאל נישט פארגעסן ווערן (“שלא תשתכח”), און דער זיידע און דער טאטע פלעגן נאך זינגען יענע ניגונים, אבער די קינדער זינגען זיי שוין נישט און זענען נישט געבליבן קיין ראדאמסקער. עס איז מער נישטא קיין איין לעבעדיגער ראדאמסקער חסיד אויף דער וועלט וואס זאל באמת וויסן וואס דאס איז געווען.

* דער אויפבוי דורך יחידים: דער פאקט אז איין רבי אדער א צווייטער האט צוריקגעברענגט אידישקייט נאכ׳ן חורבן קלינגט שוין היינט פאר אונז (און אוודאי פאר אונזערע קינדער) ווי א מדרש, אבער ס׳איז אן אמת׳ע געשיכטע וואו עטליכע מענטשן האבן אלעס אנגעהויבן פונדאסניי.

ב. דער ביישפיל פון ליובאוויטש: א נייע שאפונג

* דער מצב ביים פריערדיגן רבי׳ן (ריי״צ): ווען דער פריערדיגער ליובאוויטשער רבי איז געקומען קיין ניו יארק, האט ער קוים געהאט א מנין (אפילו אויף ראש השנה האט מען געדארפט צוזאמענקראצן א מנין), כאטש ס׳זענען געווען אמאליגע חסידים וואס האבן געשטיצט מיט געלט. רבי יוסף יצחק און זיין גאנצע משפחה זענען געווען הונדערט פראצענט זיכער אז ער איז דער לעצטער ליובאוויטשער רבי. זיי זענען געווען שטאלץ מיט זייער אריסטאקראטישן יחוס (אייניקלעך פונעם בעל התניא) און האבן געשריבן ביכער און פארציילט זכרונות, אבער מיט א קלארער ידיעה אז דאס איז דאס לעצטע מאל וואס באבעס פארציילן עס פאר די אייניקלעך.

* די רעוואלוציע פונעם לעצטן ליובאוויטשער רבי׳ן (ר׳ מענדל שניאורסאהן): ווען דער עלטערער איידעם (דער רש״ג) וואלט געווארן רבי, וואלט טאקע אזוי געבליבן – בלויז אפאר אידן וואס חזר׳ן חסידישע תורות. ר׳ מענדל איז אבער געקומען און געמאכט אן אינגאנצן נייע זאך: א נייע אויסטייטשונג (reinterpretation) פון דער גאנצער מסורה.

* זיין הינטערגרונט און מעטאד: ער האט קיינמאל נישט געלערנט אין א ליובאוויטשער ישיבה (זיין איינציגסטער מוסד הלימודים איז געווען אוניווערסיטעט), ער איז געווען ווייט פון זיין טאטנ׳ס הויז, און האט נישט געוואוסט די אלטע חסידישע מעשיות אדער מנהגים פון דער היים. זיין שווער האט ער אויך געזען נאר אפאר יאר ווען דער שווער איז שוין געווען א קראנקער מענטש. ער האט געהאט א ביכל וואו ער האט אראפגעשריבן יעדע זאך וואס ער האט געזען ביי זיין שווער, און פלעגט פרעגן אלטע חסידים וויאזוי מ׳פלעגט זיך פירן און וויאזוי מ׳לערנט תניא. ער האט געדרוקט אלע כתבי-ידות און אלעס געלערנט, אבער ער האט עס איבערגעטייטשט און אויפגעבויט לויט זיין אייגענעם פשט און בליק. די גאנצע אימפעריע פון חב״ד היינט (מיט טויזנטער שלוחים און טויזנט ספרים) איז די שאפונג פון איין איינציגן יחיד וואס האט עס מחדש געווען בבחינת “שכחום וחזרו ויסדום”.

* די שפאנונג מיט די אלטע חסידים: ס׳איז תמיד געווען א שפאנונג צווישן דעם רבי׳ן (און זיינע מענטשן) מיט די אלטע חסידים וואס זענען יא געווען אין דער אמאליגער ישיבה, וועלכע האבן גע׳טענה׳ט אז דער רבי זאגט אלעס נאך “קרום” און פארטייטשט יעדעס ווארט אנדערש ווי עס איז געווען. היינטיגע חסידים האבן נישט ליב צו פארציילן די מעשה אזוי, ווייל זיי מיינען אז ס׳איז א גרעסערער שבח צו זאגן אז ער האט נאר “ממשיך געווען” – כאטש באמת מאכט עס אים אסאך גרעסער אז מ׳זעט וואס ער האט אליין אויפגעבויט. (אנדערע זענען געווען אין דער זעלבער סיטואציע, ווי דער סלאנימער רבי ר׳ שלום נח וואו ס׳זענען געבליבן צוויי מענטשן, אבער זיי האבן באוויזן צו מאכן עטליכע הונדערט חסידים, נישט קיין צען טויזנט).

* [זייטיגע אפווייכונג – דעם רבי׳נס צוגאנג צו טעכנאלאגיע און בילדער]: אין אנהייב איז דער רבי געווען א גרויסער “חניאק” און האט געהאקט אויף ראדיא, טעלעפאן און בילדער; ס׳האט אים גענומען צוואנציג יאר צו אנטדעקן אז מ׳זאל ניצן מעדיע. *א מעשה (“סיפורי צדיקים”):* דאס ערשטע מאל וואס מ׳האט געמאכט אפיציעלע בילדער אדער ווידעא פון א פארברענגען איז געווען ווען אן אלטער חסיד (א בעל תשובה פון ארץ ישראל) האט געבעטן רשות אין תשרי. דער רבי פלעגט פרעגן דעם פאטאגראפער דארט צי ער האט שוין געלערנט א פרק תניא יענעם טאג – אויב נישט, האט ער אים נישט געלאזט כאפן קיין בילדער ביז ער לערנט.

—

3. דער פילאסאפישער יסוד: א לעבעדיגע המשכה קעגן א מוזעאום

א. וואס מיינט אן “עכטע” המשכה?

* עס איז נישטא קיין מצוה נאכצומאכן דעם זיידן פונקט ווי ער איז געווען – דאס איז גוט פאר א מוזעאום. די מצוה איז צו טוהן וואס מ׳דארף טוהן היינט, צו מאכן א לעבעדיגע זאך. אויב ס׳איז א לעבעדיגע זאך, איז עס “גענוג עכט צו זיין עכט”.

* דער חילוק צווישן “דערקענען דעם נוסח” און “מסכים זיין צו דער כוונה”: ווען מ׳וואלט אויפגעוועקט דעם בעל התניא, דארף מען צעטיילן צווישן צוויי שאלות:

1. *צי דערקענט ער עס?* אויף דעם וואלט ער געזאגט (פונקט ווי משה רבינו האט געזאגט אויף רבי עקיבא): “איך האב נישט קיין אנונג וואס איר רעדט!”

2. *צי איז ער צופרידן דערמיט?* אויף דעם וואלט ער מסתמא געזאגט אז ער איז זייער צופרידן!

* אן המשכה דארף נישט זיין א “קאפי-פעיסט” אדער א מאשין-קאפי וואו דער ערשטער וואלט דערקענט יעדן פרט. דער אלטער רבי האט נישט געמיינט דעם פונקטליכן נוסח; זיין כוונה איז געווען אז מענטשן זאלן זיך קאכן אין אידישקייט און אין חסידישע זאכן. ממילא, אפילו אויב דער שפעטערדיגער האט אלעס איבערגעדרייט לויט זיין אייגענעם כאראקטער און מהלך, איז דאס די אמת׳ע ערפילונג פון דעם ערשטנ׳ס כוונה.

ב. דער משל פון בעלזא: נקודה פנימית קעגן אויסערליכע לבושים

* אמאל איז דאס בעלזער שטיבל אין בארא פארק באשטאנען בלויז פון אלטע אידן מיט א געוויסן אויסזען, וואו עס האט געשמעקט פון קאווע. דער בעלזער רב האט עס געטוישט און איבערגעמאכט אין א גרויסער, געלונגענער חסידות.

* די שאלה אויפ׳ן מהות: אויב מען בויט איבער תורה אויף א נייעם אופן, אדער מען נעמט א טייל וואס איז נישט איבערגעבויט געווארן, צי מאכט מען נישט דערמיט אן אנדערע רעליגיע?

* דער תירוץ: דער מהות פון בעלזא איז צו זיין א ווינקל פון תורה און חסידות ביז משיח וועט קומען. דאס האט אבער געטוישט זיין אויסערליכע פארעם אין יעדן דור:

* *ביי די צייטן פונעם פריערדיגן רב:* גיין מיט שלאכט-הויזן און א ספאדעק.

* *ביים רב זכרונו לברכה:* מען איז שוין נישט געגאנגען מיט קיין ספאדעק (דער רב אליין איז אויך נישט געגאנגען דערמיט), נאר עס האט געמיינט עסן קוגל יעדן שבת.

* *ביים היינטיגן רב:* מען דארף זינגען ירמיה דמן׳ס ניגונים. *(זייטיגע הערה: דער היינטיגער רב גייט שוין יא מיט א ספאדעק).*

* אלעמאל מיינט עס עפעס א נקודה פנימית, אבער פאר אן אלטן בעלזער חסיד איז עס שוין נישט דאס זעלבע. *(זייטיגע באמערקונג: תורה איז אבער אסאך א רייכערע זאך ווי בעלזא, און בעלזא איז דא נישט בלויז א משל נאר אויך א טייל פונעם נמשל).*

ג. די הגדרה פון “פארגעסן ווערן” און דאס איבערבויען דורך א נייעם פשט

* וואס הייסט פארגעסן? אז עס זענען דא אפאר אלטע אידן וואס זאגן נאך א מעשה, הייסט דאס נישט אז די זאך לעבט און ווערט געדענקט (דאס איז בלויז היסטאריע, נישט קיין לעבעדיגע המשכה). “פארגעסן” מיינט נישט אז מען קען נישט פרעגן קיין שום אלטן איד וויאזוי מען האט געטוהן; עס מיינט אז יענער אלטער איד איז דער לעצטער, און ער גיט עס נישט (אדער קען עס נישט געבן) איבער פאר זיינע קינדער, ווייל די מציאות האט זיך געטוישט. דאס שטיבל פארמאכט זיך ווען דער לעצטער אלטער איד שטארבט.

* די נייע בריאה: ווען א זאך ווערט פארגעסן, קען קומען א מענטש און זאגן א גאנץ נייעם פשט אויף דער גאנצער זאך (ווען מען געדענקט נאך דאס אלטע, לאזט מען אים געווענליך נישט טוישן). צב״ש: א ליובאוויטשער חסיד קוקט אויף דער גאנצער תורה – פון חסידות ביז נגלה און רש״י על התורה – דורך די ברילן פונעם ליובאוויטשער רבי׳ן, וואס האט אים צוריקגעגעבן די גאנצע תורה אויף זיין וועג. אויב מען וועט זאגן פאר דעם חסיד אז ער האט נישט גוט אפגעלערנט רש״י, וועט ער עס בכלל נישט פארשטיין, ווייל ער קען נאר דעם רש״י.

—

4. דער חורבן פון דער אמאליגער אידישקייט און די ראיות אויף “שכחת התורה” אין אונזער דור

א. די היסטארישע טענה

דאס איבערבויען אידישקייט פונדאסניי איז געשען אסאך מאל, און אויך גאר נאנט צו אונזערע דורות. ווי עס שטייט אינעם באוואוסטן מאמר פון פראפעסאר חיים סאלאווייטשיק – און עס איז אמת אפילו פאר די אידן וואס האבן כלומר׳שט יא געדענקט – האט היטלער באמת חרוב געמאכט די אמאליגע אידישקייט און האט מצליח געווען צו הרג׳ענען “דעם לעצטן איד”. דאס וואס מיר האבן היינט – אידישקייט אין אמעריקע און אידישקייט אין ארץ ישראל – זענען צוויי אינגאנצן נייע זאכן וואס מען האט איבערגעמאכט פונדאסניי. מיר לעבן אין א וועלט וואו מען געדענקט גארנישט פון די פריערדיגע דורות, און אפילו ווען מען פרעגט נאך ביי עלטערע מענטשן העלפט עס נישט, ווייל דער עולם איז אזוי אריינגעטוהן אין נייע פלפולים אז די אלטע, פשוט׳ע פראקטיק ווערט פאררעכנט בלויז ווי “נאך א שיטה”.

ב. ראיה א׳: דאס פארגעסן די זמני השבת (צאת הכוכבים)

* די היינטיגע מציאות: דאס אידישע פאלק האט פשוט פארגעסן ווען שבת הייבט זיך אן און ווען עס ענדיגט זיך. א מענטש אין בית המדרש ווייסט נישט אליין ווען עס איז מוצאי שבת; ער מוז קוקן אין א לוח וואו עס שטייען פיר אנדערע זמנים. דער וואס איז זייער פרום איז מחמיר אויף אלע וועגן ווייל ער ווייסט נישט דעם אמת, און א צווייטער קלויבט זיך אויס איין זמן אלס “מנהג”, אבער באמת ווייסט קיינער נישט.

* די אמאליגע מציאות: אין שלחן ערוך שטייט פשוט אז מוצאי שבת און אויספאסטן איז ווען מען זעט דריי מיטעלע שטערנס (בינונים). נאר הונדערט יאר צוריק (און ביי אלטע אידן וואס לעבן נאך היינט) איז נישט געווען קיין שום ספק אדער מחלוקת וועגן דעם. יעדער אלטער איד אינדערהיים – אריינגערעכנט דעם חזון איש, אדער אלטע אידן אין א שטאט ווי האוול – פלעגן פשוט ארויסגיין נאך שלש סעודות, זען דריי שטערנס אין הימל, און מאכן הבדלה אן קיין לוח. די גאנצע סוגיא און דער גרויסער “קאך” פון רעכענען מינוטן (40 אדער 72 מינוט, שיטת רבינו תם און גאונים) וואס איז איינגעפירט געווארן דורך ר׳ אהרן קאטלער, דעם סאטמארער רב און ר׳ משה פיינשטיין, איז א נייע זאך. די אלטע אידן אינדערהיים האבן בכלל נישט געוואוסט וואס מען וויל פון זיי מיט די אלע חשבונות. דאס אליין אז מיר מיינען אז עס איז א שווערע סוגיא, איז א באווייז אויף “שכחת התורה”.

* [זייטיגע אפווייכונג – שקלא וטריא איבער שטערנס און אסטראנאמיע אין הלכה]:

* *איינוואנד א׳:* מען קען זיך מתווכח זיין צי מען קען זען שטערנס אין א שטאט ווי האוול, און ווען מען זעט שוין פופציג שטערנס איז עס א האלבע שעה נאך רבינו תם. *ענטפער:* אן אריינצוגיין אין דער הלכה׳דיגער מחלוקת, דער עצם פאקט וואס מען איז מפקפק אויפ׳ן עדות פונעם זיידן באווייזט ווי ווייט מיר האבן פארגעסן די פשוט׳ע מציאות פון אמאל.

* *איינוואנד ב׳:* עס איז דאך דא א מחלוקת און א ספק וואס עס הייסט קטנים, בינונים און גדולים (קליינע, מיטעלע און גרויסע שטערנס). *ענטפער:* דאס איז נישט קיין סוד און נישט קיין “מעדזשיק”: “גדולים” זענען פלאנעטן ווי ווענוס וואס שיינען שוין בייטאג, “קטנים” זעען זיך ערשט זייער שפעט, און “בינונים” זענען די נארמאלע שטערנס וואס מען זעט ביינאכט (א זאך וואס יעדער קען היינט גלייך זען אויף א פלאנעטן-עפפ).

* דער משל פון קארטאפל-קוגל (לעבעדיגע מסורה קעגן אויספארשונג): אונזער מצב מיט מוצאי שבת איז ווי מען וואלט פארגעסן דעם רעצעפט פון קארטאפל-קוגל פאר צוואנציג יאר. מען פרעגט א זיידן, מען פרואווט עס מאכן און עס האט נישט קיין טעם, הייבט מען אן צו צווייפלען. דערנאך זאגט מען אז עס זענען דא פיר שיטות, און ווער עס וויל יוצא זיין דארף עסן אלע פיר סארטן קוגל. אין אמת׳ן אבער, א מאמע אדער א ווייב וואס קאכט, האט נישט קיין שום ספק וויאזוי צו מאכן קוגל (קארטאפל, אייער, פעפער, צוויבל, זאלץ). זי דארף נישט שרייבן קיין ביכער אדער חוקר זיין אין פיר אנדערע כתב-יד׳ן צו זען וואס “ר׳ יודא” האט געזאגט וועגן קוגל, און זי קוקט נישט אין קיין רעצעפט-בוך יעדע וואך. אמאל איז מוצאי שבת געווען אזוי פשוט און קלאר ווי מאכן א קוגל; היינט איז עס פארגעסן געווארן.

ג. ראיה ב׳: דאס זאגן “מה טובו”

* די טענה: אפשר זענען די זמנים פון שבת נאר קליינע פרטים וואס מען האט געמאכט דערפון אן ענין, אבער די עיקר זאכן פון תורה האט מען נישט פארגעסן – צב״ש, יעדער איינער ווייסט אז מען זאגט “מה טובו” אינדערפרי.

* דער ענטפער: אויך דאס איז א טעות! רוב פון אונזערע זיידעס אינדערהיים האבן בכלל נישט געזאגט “מה טובו” אינדערפרי. אפילו ווען איינער שפארט זיך אז זיין זיידע (אן אלטער ליובאוויטשער איד) זאגט עס יא, ביי א גענויער אויספארשונג שטעלט זיך ארויס אז ער האט נאר געזען זיין זיידן זאגן תהילים און קיינמאל נישט “מה טובו” (אפשר האט מען אים אין חדר נישט אויסגעלערנט). און אפילו אויב א זיידע זאגט עס יא היינט, איז עס נאר ווייל עס שטייט געדרוקט אינעם סידור וואס מען האט אים געקויפט, נישט ווייל ער האט אזוי געטוהן אין זיין יוגנט.

—

5. די נאטור פון מענטשליכער קולטור: “דרכי אבות” און “מסורה” אלס נאטירליכע נאכמאכונג

כדי מסביר צו זיין פארוואס אזא פארגעסעניש געשעט (וואס מיינט נישט אז מען היט נישט קיין שבת), מוז מען אוועקשטעלן א יסוד: עס איז דא דער נארמאלער וועג וויאזוי מענטשליכע קולטור און מעשה ארבעטן, און עס איז דא א זאך וואס הייסט “חכמה” וואס ארבעט אויף א גאנץ אנדערן אופן.

א. “דרכי אבות” פאדערט נישט קיין מסירות נפש

* מען לערנט אונז אויס אין דרשות אז אונזערע זיידעס האבן געדארפט האבן “מסירות נפש” צו גיין אין די דרכי אבות. דאס איז א גרויסער געלעכטער. נאכצומאכן וואס דער טאטע האט געטוהן איז די סאמע גרינגסטע און נארמאלסטע זאך אויף דער וועלט, אן קיין שום התגברות אדער אנשטרענגונג. א מענטש איז בטבעו ווי א מאנקי (“מאנקי סי, מאנקי דו”) – ווי ירמיה הנביא זאגט “ההימיר גוי אלהים”, יעדער פשוט׳ער גוי טוט אויטאמאטיש וואס זיין טאטע האט געטוהן.

* ביישפילן פון אלע פעלקער און פרנסה:

* אין פילאדעלפיע מעלקט מען די קו און מען עסט “טשיז-סטעיקס” פונקט ווי דער טאטע און זיידע האבן געטוהן.

* אין אמעריקע עסט מען טשיזבורגערס און אין פראנקרייך עסט מען קראסאנטס (אפילו מען קען היינט קויפן ביידע אין ביידע לענדער).

* דער חילוק אין פרישטאג צווישן ענגלאנד (ברויט מיט פוטער/חזיר מיט איי) און דעם אייראפעאישן קאנטינענט – יעדער האלט זיך ביי זיין מנהג אן קיין צוואנג.

* אין יאפאן גייט מען זומער מיט שירעמעס קעגן דער זון (און זיי טוהן עס ווייטער אפילו אין ניו יארק), און אין כינע עסט מען זייערע ספעציעלע קרעפלעך.

* דאס זעלבע איז מיט קליידונג, חתונה האבן (מיט וועמען, וויאזוי, ווען און וויפיל עס קאסט), און פרנסה: אפילו אין אמעריקע, וואו יעדער קען לכאורה טוהן וואס ער וויל, טוהן בערך זיבעציג פראצענט פון מענטשן די זעלבע ארבעט ווי זייער טאטע (אויב דער טאטע האט א פיש-געשעפט, עפנט דער זון א פיש-געשעפט).

* *[זייטיגע באמערקונגען: א) דער רעדנער אליין האט אויך די זעלבע פרנסה ווי זיין טאטע. ב) דעם רעדנער׳ס אדער יענעמ׳ס זיידע איז אויך געווען א פאליטיקאנט, נישט נאר זיין טאטע, אבער ער איז נישט געווען קיין פרעזידענט – וואס געהערט צו אן אנדערער דרשה].*

* [זייטיגע אפווייכונג – וויכוח וועגן וויליאמסבורג און א מעטא-אנאליז איבער׳ן שמועס]:

* *איינוואנד פונעם צוהערער:* מיט 25 יאר צוריק אין וויליאמסבורג איז יעדער איינציגער איד געגאנגען מיט א הוט און רעקל אויף דער גאס, און היינט האט זיך עס געטוישט! (דער צוהערער וויל אויך זאגן אז דער רעדנער אליין עסט נישט קיין זופ פרייטאג צונאכטס ווי זיין טאטע, אויף וואס דער ענטפער איז א שפאס אז דער טאטע עסט אויך נישט, ער מאכט זיך נאר ווי ער עסט).

* *ענטפער:* דאס איז א זיך אנכאפן אין א “יוצא מן הכלל” (וואס ווערט שפעטער מסביר געווען), אבער דער אלגעמיינער כלל אין דער וועלט בלייבט אז מענטשן טוהן וואס זייערע עלטערן האבן געטוהן.

* *מעטא-אנאליז:* עס איז א וואונדער פארוואס יעדער שמועס ווערט פארוואנדלט אין א מאדנעם וויכוח און פארוואס מען דארף זיך בכלל פארענטפערן אויף אזא פשוט׳ער זאך אז דער סדר העולם איז נאכצומאכן די טאטעס. דאס איז ווייל מיר זענען אזוי שטארק “ברעין-וואשד” (איינגערעדט) צו טראכטן אנדערש, און מען מוז קודם אריינקומען אין א נארמאלן שכל.

ב. פון אינדרויסן זענען מיר כמעט אינגאנצן ווי דער זיידע

* ווען איינער (ווי דער צוהערער יואלי) טענה׳ט אז ער איז גארנישט ענליך צו זיין בעלזער זיידן (כאטש ער עסט אויך טשאלנט שבת), קומט דאס פון משוגע׳נע ערווארטונגען.

* אויב אן אנטראפאלאג פון יאפאן (וואס האט קיינמאל נישט געהערט פון אידן) וואלט געקומען קוקן אויף יואלי׳ס סדר החיים, וואלט ער געזאגט אז ער איז אולטרא-טראדיציאנעל, ממש ווי ביים זיידן אינדערהיים. פון אינעווייניג קוקט מען אויף קלייניקייטן (א קאלער פון צוויי אינטשעס, נישט גיין מיט א רעקל אין גאס, אדער שניידן די בארד אביסל מער). אבער פאר א דרויסנדיגן איז דאס א געלעכטער (“מאכן פורים”), ווייל למעשה האט ער פיר רעקלעך, א בעקיטשע און א הוט פאר שבת, און גייט מיט א קאפל א גאנצן טאג. כאטש דער זיידע וואלט אפשר געווען ברוגז אויפ׳ן שניידן די בארד, איז מען למעשה גלייך אויף 98 פראצענט אן קיין שום ארבעט, און אויף די איבריגע צוויי פראצענט מעג מען חולק זיין.

ג. קולטור איז “נאכמאכן די ארום” (Mimetic) – נישט זיך עקשנ׳ען

* נאכמאכן די שטאט: דער נארמאלער סדר פון מענטשן איז נישט זיך צו עקשנ׳ען אויף מנהגי אבות. ווען א מענטש וואוינט אין א שטעטל וואו זיינע עלטערן האבן געוואוינט, מאכט ער נאך דאס גאנצע שטעטל וואס לעבט אין דער זעלבער וועלט – נישט דווקא זיין זיידן לאפוקי א צווייטנ׳ס זיידן.

* נאטירליכע טוישונגען: אויב מען ציעט זיך אריבער, אדער מען טרעפט אויס א נייע מאשין אדער א נייעם הוט אין געשעפט, קויפט דער יונגערער דור די נייע זאך (כאטש אן אלטער זיידע האט אפשר נישט קיין כח דערצו) אן מאכן א מחלוקת דערפון. דאס קויפן דעם נייעם הוט איז נישט קיין סתירה צום גיין מיט׳ן זיידנ׳ס אלטן הוט; פריער האט מען נאכגעמאכט דאס אלטע ווייל דאס איז געווען דא, און יעצט מאכט מען נאך דאס נייע.

* אימיגראציע (“אזלת לקרתא אזיל בנימוסה”): ווען א מענטש אן אן אידיאלאגיע וואנדערט אויס אין א ניי לאנד (און אזוי האבן אלע אונזערע זיידעס געטוהן, אפילו די פרומע, חוץ די וואס האבן זיך גע׳עקשנ׳ט אויף געוויסע זאכן), לערנט ער זיך אויס די שפראך און קויפט א נייעם הוט נאך אפאר וואכן. דאס איז דער כלל פון חז״ל (וואס איז א תרגום פון א לאטיינישן שפריכווארט: “ווען דו ביסט אין רוים, פיר זיך ווי די רוימער”). דאס אלעס פארט אליינס אין א מצב פון שלום, נישט קיין “קולטור-מלחמה” (culture war).

* דער פאראדאקס פון דעם “טראדיציאנעלן איד” אין אמעריקע: אן אמת׳ע מסורה איז נישט “קעגן מאדערניזם”; עס מיינט פשוט דעם נאטירליכן סדר התרבות (“כך נוהג העולם” – אויב דער טאטע לערנט משניות טוט דער זון אזוי; ווען מען הייבט אן שפילן פוטבאל, שפילט ער פוטבאל). לויט דעם קומט אויס אז א “טראדיציאנעלער איד” וואס האט געהיטן שבת אין זיין אלטער שטאט (ווייל די גאנצע שטאט האט נישט געארבעט), און ווען ער קומט קיין אמעריקע וואו אלע פאבריקן זענען אפן שבת הייבט ער אויך אן ארבעטן שבת – אזא איד גייט באמת אין די “דרכי אבות”! *(זייטיגע באמערקונג: דאס האט אפילו א הלכה׳דיגן פונקט).* פארקערט ווי דער באקאנטער וויץ (“מיין טאטע האט נישט נאכגעטוהן יענעם, טו איך אויך נישט נאך”), איז דער אמת׳ער טראדיציאנעלער מהלך: “מיין טאטע האט יא נאכגעטוהן זיין ארום, טו איך אויך נאך מיין ארום.”

* דער ביישפיל פון בארא פארק: *(זייטיגע באמערקונג: א צוהערער וויל אריינברענגען דעם ענין פון “תורה”, אבער מען מוז קודם פארשטיין וויאזוי די וועלט ארבעט).* אויף אסאך זאכן העלפט סייווי נישט צו זאגן “תורה”. אלע אידן וואס זענען געקומען קיין בארא פארק האבן מיט דער צייט אנגעהויבן אנטוהן שטריימלעך (חוץ אפאר באוואוסטע עקשנים), פשוט ווייל אזוי גייט יעדער.

* מסקנה וועגן מסורה: מסורה איז א גרינגע זאך וואס פארט פון זיך אליין (by default) און טוישט זיך פון זיך אליין. עס האט נישט קיין אייגענע מעלה אדער חסרון אין זיך אליין; די מעלה ווענדט זיך נאר אינעם אינהאלט (אויב איינער קומט פון א פלאץ מיט בעסערע מנהגים איז שכל דאס נישט צו טוישן, און פארקערט).

ד. די “קלעבעדיגקייט” (Stickiness) און אנהאלטונג פון מנהגים

* דער “מנהג אמעריקע”: א קולטורעלע מסורה האלט זיך איבער טעכנאלאגישע טוישונגען. דער גייסט פון אמעריקע (וואס שטאמט היסטאריש פונעם ווילדן און ברייטן קאנטינענט) איז אז אלעס דארף זיין גרויס און ברייט – גרויסע קארס (אנדערש ווי אין יאפאן, אייראפע אדער כינע), גרויסע געטראנקען, און ברייטהארציגע צדקה. דאס זעט מען אפילו אין מאדערנער טעכנאלאגיע: אין אמעריקע גיט מען אן אומזיסטע שטאפל (free tier) פאר עי-איי (AI) פאר דער גאנצער וועלט, וואס עקזיסטירט נישט ביי אייראפעאישע קאמפאניס. *(זייטיגע באמערקונג: די ספעציפישע השערה וועגן עי-איי איז אביסל אויסגעטראכט, און די פראגע פון מאדערניזם קעגן טראדיציע איז מער קאמפליצירט, אבער עס דינט ארויסצוברענגען דעם יסוד וועגן דער קראפט פון א מנהג).*

* דער ביישפיל פון טענקסגיווינג: טראדיציע קלעבט זיך זייער שטארק אן מסירות נפש. אמעריקאנער גוים האלטן אן דעם פיר-הונדערט-יעריגן מנהג פון עסן אן אינדיק (טערקי) אויף טענקסגיווינג, כאטש קיינער האט עס נישט באמת ליב און קיינער ווייסט נישט פונקטליך פארוואס. *(זייטיגע באמערקונג: אין ארץ ישראל איז מען שטאלץ אז זיבעציג פראצענט אידן פראווען דעם סדר פסח, אבער דער פראצענט פון אמעריקאנער – אריינגערעכנט אסאך אידן – וואס עסן טערקי אויף טענקסגיווינג איז נאך פיל העכער).*

* אומבאמערקטע און אור-אלטע מנהגים: מענטשן אין דער וועסטליכער וועלט זענען פול מיט מנהגים ווי א פיש אין וואסער:

* *געבן די האנט (שלום עליכם):* דאס איז א וועסט-אייראפעאישער מנהג, נישט קיין אידישער (דער מונקאטשער רב האט נישט געגעבן די האנט; אמאל פלעגט מען זיך בוקן אדער קושן). כאטש דער אריגינעלער טעם (ווייזן אז מען האלט נישט קיין וואפן) איז לאנג בטל געווארן, בלייבט דער מנהג (“בטל הטעם לא בטל המנהג”). *[זייטיגע אפווייכונג – היגיענע: געבן די האנט פארשפרייט באקטעריעס. אויף דער טענה פון א צוהערער אז דאס העלפט בויען אימוניטעט, איז דער צינישער ענטפער אז אויב אזוי טאר מען נישט ניצן קיין הענט-סעניטייזער].*

* *אור-אלטע זכרונות:* לויט וועלטליכע פארשער זענען דא שבטים אין אויסטראליע וואס האלטן אן מנהגים און מעשיות שוין צענדליגער טויזנטער יארן צוליב א וואולקאן וואס האט דארט אויסגעבראכן, אן פארשטיין פארוואס.

* *אומבאוואוסטזיניגע נאכמאכונג:* א מענטש קען זאגן א שיעור מיט׳ן פונקטליכן ניגון און טאקט פון זיין זיידן אדער רבי׳ן, אפילו אויב ער זאגט נישט איבער זיינע תורות.

—

6. מעשי׳שע מסורה (מצוות) קעגן דרויסנדיגן דרוק

א. פראקטישע אידישקייט האלט זיך אן תורה שבעל פה

* אפילו אויב עס איז געווען א תקופה פון דריי אדער פיר הונדערט יאר וואו קיין שום איד האט נישט געלערנט אדער געדענקט קיין איין משנה בעל פה, מיינט דאס בכלל נישט אז די פראקטישע אידישקייט האט זיך געטוישט. מען דארף נישט קיין פילאסאפיעס, סודות התורה אדער פשט כדי אנהאלטן דעם רעצעפט פונעם שבת׳דיגן קוגל אדער די צאל הדסים פרייטאג צונאכטס.

* ביישפילן:

1. *עטיאפישע אידן:* האבן געהאלטן מנהגים פון פיר-פינף הונדערט יאר צוריק אן וויסן פארוואס און אן קענען ליינען א פסוק חומש, ביז מען האט זיי אין ארץ ישראל געהייסן טוהן אנדערש.

2. *דרום-אמעריקע:* מענטשן (צי בני אנוסים צי נישט) צינדן ליכט פרייטאג צונאכטס דור נאך דור אן קיין אנונג פארוואס (“ככה עושים”).

3. *דער כוזרי׳ס ראיה:* פונקט ווי קיינער דארף נישט קיין באווייז אז היינט איז דאנערשטאג אדער שבת ווייל קיינער האט עס נישט געטוישט, אזוי בלייבן מצוות און הנהגות כל זמן גארנישט שטופט דאקעגן. (אויב מען ציעט זיך אריבער אין א שטאט אן לולבים, וועט מען נעמען אן אנדערן צווייג אן פרעגן א רב, ווייל עס קלינגט דאס זעלבע).

* [זייטיגע אפווייכונג – פארענדערונגען אין מנהגי הגוים]: אמעריקאנער גוים האבן אנגעהויבן ניצן פלאסטיקע ביימער פאר זייער חגא אדער עלעקטרישע לעמפלעך אנשטאט דעם אריגינעלן מנהג פון שטעלן א ליכט אין פענסטער (וואס איז ארגינעל א ווינטער-מנהג וואס האט על פי סוד צו טוהן מיט הכנסת אורחים). קיין איין גוי ווייסט נישט דעם טעם, אבער ווען די גאנצע שטאט טוישט צו לעמפלעך, טוישט יעדער מיט.

ב. דער תנאי פון “בהיות ישראל על אדמתם” און דער כח פון גלות

* בנוגע מצוות (אנדערש ווי תורה/חכמה) איז נישטא קיין סיבה אז זיי זאלן פארגעסן ווערן – אבער נאר מיט איין וויכטיגן תנאי: אז מען וואוינט צווישן אייגענע מענטשן וועמען צו קאפירן.

* דער דיפאלט פון גלות: אויב מען ווערט פארשיקט צווישן אנדערע פעלקער, גייט מען אויטאמאטיש נאכמאכן די נייע סביבה. דער פסוק אין פרשת כי תבא “ועבדתם שם אלהים אחרים” איז נישט קיין תוכחה אז אידן וועלן זיין רשעים אדער נישט ביישטיין א נסיון. אין ארץ ישראל (אדער אין לעיקוואוד) איז עבודה זרה א נסיון; אין בבל איז עס פשוט די נאטירליכע מציאות – מען טוט וואס דער דורכשניטליכער מענטש אין שטאט טוט (ווי א קינד אין פאבליק-סקול אדער קאטוילישער שולע ווערט ווי זיי). דערפאר האט די תורה געהייסן אויס׳הרג׳ענען די זיבן פעלקער, און דערפאר זעט מען אין ספר שופטים אז אידן האבן זיי נאכגעמאכט, ווייל מענטשליכע נאטור איז כמעט דעטערמיניסטיש צו טוהן וואס די שטאט טוט.

ג. קולטורעלער אימפעריאליזם און “קרוסעידס” (מסעי-צלב)

* אויסער גלות, טוישן זיך מנהגים ווען עס איז דא אן אקטיווער דרוק (גזירות שמד אדער קולטורעלער אימפעריאליזם) וואס צווינגט מענטשן צו לאזן זייערע דרכי אבות. דאן פאדערט זיך א מלחמה (א “פייט”) עס אפצוהאלטן.

* אלעקסאנדער מוקדון און די חשמונאים: די יוונים האבן געהאט אן אפיציעלע פראגראם אז די גאנצע וועלט זאל אננעמען העלעניסטישע מנהגים, מאכלים און געטראנקען. דערפאר איז דער נארמאלער “מסורתי” (טראדיציאנאליסט) געווארן א יווני, ווייל דאס איז געווען די נאטירליכע זאך צו טוהן אין יענער סביבה, און די חשמונאים האבן געמוזט מאכן אן אקטיוון “דזשיהאד” (מלחמה) דאקעגן.

* [זייטיגע אפווייכונג – אמעריקאנער קולטורעלער אימפעריאליזם]: אמעריקע פירט היינט אן ענליכן קרוסעיד (נישט מיט כח נאר מיט ווילן און האנדל/Trade) אונטער׳ן נאמען פון “מענטשן-רעכט” (Human Rights) און “אור לגוים”, וואס מיינט בעצם אז יעדער מוז קויפן אמעריקאנער זאכן און עפענען פיצא-געשעפטן (ווי זיי האבן געטוהן אין איראק און אפגאניסטאן). ווער עס האנדלט נישט מיט אמעריקע ווערט פאררעכנט ווי א שונא.

* [זייטיגע אפווייכונג – מאדערניזם און נאפאליאן]: מאדערניזם איז א שטארקע משיח׳ישע באוועגונג. דער בעל התניא האט געהאלטן אז נאפאליאן וועט אפ׳שמד׳ן די אידן. נאפאליאן האט נישט געוואלט שמד׳ן, נאר האט זיך געזען ווי א משיח וואס ברענגט די בעסטע מנהגים פאר דער מענטשהייט. (אגב, אין עולם הזה איז ער נישט געווען אומגערעכט: מען זעט אויף מאפעס אין אייראפע אז יעדע שטאט וואס נאפאליאן האט איינגענומען און דארט אויפגעשטעלט געריכטן, שולעס און פארשונגס-צענטערן, איז עד היום הזה צוויי מאל אזוי רייך ווי די שטעט וואס ער האט נישט איינגענומען).

—

7. דער פונדאמענטאלער חילוק לגבי “חכמה” און די ישיבה אלס א לעבעדיג בוך

א. “מעשה” גייט בירושה, אבער “חכמה” פאדערט יגיעה און ווערט גרינג פארגעסן

* דער טעות פון דער וועלט: מענטשן מיינען אז חכמה גייט אריבער בירושה פון זיך אליין עד סוף כל הדורות, בשעת אויף צו טוהן מצוות דארף מען זיך שטענדיג שלאגן. דער אמת איז פונקט פארקערט: “טוהן” גייט אריבער פון זיך אליין, אבער חכמה געשעט קיינמאל נישט פון זיך אליין.

* ירושה ביי תלמידי חכמים: די קינדער פון א שוחט ווערן שוחטים, און די קינדער פון א בעדער אדער בדחן ווערן בעדערס, אבער די גמרא מערקט שוין אן אז די קינדער פון תלמידי חכמים ווערן געווענליך נישט קיין תלמידי חכמים (אפילו זיי כאפן אויף אביסל מער דורך הערן שמועסן אינדערהיים). *(זייטיגע באמערקונג: דאס איז געווען אמת פאר דעם וואס די רבי׳ס האבן אויסגעפונען אז מ׳דארף גארנישט קענען כדי די קינדער זאלן קענען ווערן רבי׳ס. אויך איז דא א באקאנטע הבטחה וואס תלמידי חכמים זאגן זיך צו וועגן זייערע קינדער, אבער ס׳איז גילטיג אויף א פיל קלענערער מאס ווי מ׳מיינט).*

* די שוואכקייט פון חכמה: ו

וויבאלד חכמה פאדערט א דירעקטע אייגענע אנשטרענגונג, זעען מיר אין חז״ל אז “הזהרו בבני עניים שמהם תצא תורה”, און אז א גרויסער חלק פון די גרעסטע גאונים – און די גמרא אליין (ווי שמעיה ואבטליון וכו׳) – זענען געווען גרים אדער אייניקלעך פון גרים. דורך בלויזן נאכמאכן ווערט מען א גוטער נאכמאכער (מ׳קען צב״ש קענען משניות אויסענווייניג), אבער מ׳קען נישט קענען קיין גמרא/תלמוד אן טראכטן. מענטשליכע חכמה איז די מערסט שוואכע און צעברעכליכע זאך אויף דער וועלט (“קשה לקנותן ככלי זכוכית ונוח לאבדן ככלי חרס”).

ב. די ישיבה אלס א “לעבעדיג בוך” (תורה שבעל פה)

* חכמה אין ביכער קעגן חכמה בעל פה: היינט זענען מיר צוגעוואוינט אז חכמה ליגט אין ביכער, קאמפיוטערס אדער עי-איי (AI). אבער ביז דער גרויסער טראגעדיע אין דעם דריטן יארהונדערט (דער “היטלער” פון יענער צייט), איז געווען אן איסור צו שרייבן תורה שבעל פה. ס׳איז נישט געווען קיין איין געדרוקטע משניות אדער גמרא אויף דער וועלט.

* די פונקציע פון דער ישיבה: די ישיבה איז נישט געווען א פלאץ וואו מען לערנט ביכער, נאר די ישיבה אליין איז געווען דאס בוך:

* דער “תנא” (דאס מענטשליכע בוך): ווען די גמרא זאגט “תני תנא”, מיינט עס נישט א תנא פונעם ספר משניות, נאר א פונקציע אין דער ישיבה. מ׳האט גענומען בחורים מיט א גוטן זכרון (גירסא דינקותא) און זיי אויסגעהאלטן צו געדענקען די משניות אויסענווייניג. זיי האבן אפטמאל נישט פארשטאנען וואס זיי זאגן (ווי חז״ל זאגן: “התנאים מבלבלי עולם”), זיי זענען בלויז געווען דער טעקסט (אזוי ווי מ׳זעט נאך היינט אין מוסולמענישע און אינדישע קולטורן).

* דער רבי (דער מפרש): דער רבי אין דער ישיבה האט געניצט דעם “תנא” ווי א ספר, און אויף זיינע ווערטער האט מען געבויעט דעם תלמוד און די הבנה.

* *[זייטיגע באמערקונגען: א) אן “אמורא” אין דער גמרא מיינט אויך אריגינעל דער מענטש וואס האט געדינט ווי א הויכהילכער (מייקראפאן) פאר׳ן רבי׳נס דרשה. ב) באמת איז אפילו נאכ׳ן אראפשרייבן די ספרים נישטא גארנישט אויסער דעם לעבעדיגן פארשטאנד פון א ישיבה אדער אוניווערסיטעט; ווי מער ביכער ס׳איז דא, אלץ ערגער פארשטייט מען].*

* ווי גרינג עס איז צו פארלירן די תורה: ווען א מלך האט אמאל געמאכט א גזירה “שלא יעסקו בתורה”, איז עס נישט געווען אזוי ווי מען פארציילט פאר קינדער אז די יוונים האבן פארמאכט די חדרים און מ׳האט געשפילט דריידל. עס האט פשוט געמיינט צו פארמאכן די ישיבה (די אינסטיטוציע). וויבאלד דאס בוך איז געווען די ישיבה אליין, האט דאס פארמאכן די ישיבה געמיינט אז תורה ווערט ממש פארגעסן (נשתכחה תורה), וואס דאס האט פאסירט מער ווי איין מאל אין דער היסטאריע.

—

8. דער קריטעריע פאר אמת׳ער הבנה און אונזער אויפגאבע צו “רעקאנסטרואירן” די תורה

א. מציאות קעגן מסורה

* מסורה איז נאר אויף מעשה, נישט אויף הבנה: וויבאלד די הבנה איז נישט מעכב אין הלכה, ווען מיר זאגן אז מיר גייען אין משה רבינו׳ס דרך (לויט׳ן רמב״ם), מיינט עס נאר אז מיר נעמען דעם זעלבן אתרוג ווי משה רבינו, נישט אז מיר פארשטייען עס אויפ׳ן זעלבן וועג.

* ווי אזוי ווייסט מען אז די הבנה איז ריכטיג? אויב די גאנצע ראיה אז א פשט איז ריכטיג איז “ווייל אזוי איז די מסורה” אדער “ווייל אזוי שטייט אין בוך”, איז עס א צייט-פארלוסט. דער איינציגסטער וועג צו וויסן אז א פארשטאנד איז גוט, איז אויב עס איז אמת (עס שטימט מיט דער מציאות).

* דער משל פון מאטעמאטיק: ווי אזוי ווייסט מען אז מאטעמאטיק איז אמת? ווייל עס שטימט. רוב מענטשן קענען נישט אויסגעפינען מאטעמאטיק אליין; מען דארף א לערער אדער א בוך. אבער נאכדעם וואס מען לערנט עס זיי אויס, קענען זיי אליין זען אז עס שטימט, און זיי דארפן מער נישט קיין שום מליץ אדער אויטאריטעט דערויף.

* חכמה אלס “מציאות” (Reality): הגם *מענטשליכע* חכמה איז זייער שוואך און ווערט גרינג פארגעסן, איז אבער דער *אביעקט* פון חכמה – וואס דאס איז די מציאות, דער אמת – שטענדיג דא און אפן פאר יעדן איינעם. דערפאר קען מען אלעמאל צוריק אויפבויען די תורה (“שבקי כחיי וחזרי ויתבין”), ווייל דער אמת בלייבט שטענדיג דער אמת.

* אברהם אבינו און נח: אברהם אבינו און נח האבן געלערנט תורה אן קיין שום בוך. ווען רש״י זאגט אז נח האט געלערנט וועלכע חיות זענען כשר, איז עס נישט סתם א “תורה׳לע”, נאר עס דריקט אויס דעם יסוד אז “כשר” איז א פאקט אין דער מציאות וואס א קלוגער מענטש קען אליין אויסגעפינען דורך באטראכטן די וועלט.

ב. אויספיר: דער דרך הרמב״ם אין צוריק-אויפבויען (Reconstruct) די תורה

* [זייטיגע אפווייכונג – א נייער כלל אינעם שיעור]: עס ווערט איינגעפירט א נייער כלל אז אין די לעצטע צוואנציג מינוט פונעם שיעור טאר מען נישט פרעגן קיין שאלות (פארקערט ווי דער אלטער מנהג פון נישט פרעגן אין די ערשטע צוואנציג מינוט), ווייל מען מוז אויספירן און אהיימגיין.

* די פאלשקייט פון “עס שטייט”: אויב איינער זאגט אז עפעס א פארשטאנד איז אמת נאר “ווייל עס שטייט”, ווייסט ער נישט וואס ער רעדט. “שטייט” עקזיסטירט נאר אויפ׳ן “לוח לבך” און אין דער לעבעדיגער ישיבה – און יענע ישיבה (פון רבינא ורב אשי) עקזיסטירט שוין לאנג נישט. דאס בוך אליין איז נישט גענוג.

* אונזער אויפגאבע: דאס אלעס האט דער רמב״ם מער-ווייניגער בפירוש געזאגט (פאר וועמען עס ווייסט וויאזוי צו ליינען). דער ספר גיט אונז א כיוון, אבער אונזער ארבעט ביים לערנען איז צו קוקן אויף דער מציאות און זען צי דער פשט איז גערעכט אדער נישט. ממילא איז עס אינגאנצן מעגליך – און גארנישט אזוי שווער – פאר אונז צו “רעקאנסטרואירן” (צוריק אויפבויען) דעם אמת פון דער תורה וואס איז אמאל געווען.

Overview of the Philosophical Argument: The Forgetting of the Torah, Tradition (Mesorah), and Wisdom

1. Introduction and the Real Danger of “Tishtakach Torah mi-Yisrael” (The Torah Will Be Forgotten from Israel)

* The goal of the argument: The goal here is to clarify the points from last week that weren’t fully understood at the time, and first of all to lay out the general aim of the whole argument.

* [Side digression – distributing the shiur to the public]: Someone was quite shaken on Friday night when he went shopping and saw that every shiur already posted had been bought up. On that front there’s no problem and no fear in saying radical things to Jews (whether it’s Chentshin, Ropshitz, or whatever), because we know how to handle them. But with *galachim* (foreign, non-Jewish scholars) there’s no experience, and nobody knows what could happen if someone writes in the Rav’s name that he said such-and-such.

A. Historical Moments of Rebuilding the Torah

In the spiritual history of the Jewish people (the *nishmat Yisrael*), there has been more than once a situation in which the Torah was forgotten or nearly forgotten, and an individual or a group restored it:

* Examples from Chazal and history: Otniel ben Kenaz restored it through his *pilpul* (dialectical reasoning). Of Ezra the Scribe it is said that had the Torah not been given through Moshe Rabbeinu, it would have been fitting for it to be given through him. Of the Rambam it is said, “*Mi-Moshe ad Moshe lo kam ke-Moshe*” (“From Moses to Moses there arose none like Moses”). And Chassidim say of the Baal Shem Tov (quoted from Rabbi Pinchas of Koretz) that were it not for him, not a single person would have remained a Jew.

* The Vineyard at Yavneh (Kerem be-Yavneh): In Tractate Shabbat and Tractate Eduyot (and in the Tosefta) it is related: “*Ke-she-nikhnesu rabboteinu le-kerem be-Yavneh*” (“When our Rabbis entered the vineyard at Yavneh”). They saw that the Torah was going to be forgotten (“*Atidah Torah she-tishtakach mi-Yisrael*”, “The Torah is destined to be forgotten from Israel”), so they began to collect and review the Mishnayot in order, beginning with Hillel and Shammai, in order to save the tradition.

B. The Mistake in Our Approach to the Sayings of Chazal

* We are accustomed (except for a few people in certain cults) not to take these sayings seriously. We turn them into nice, sweet little Torah thoughts (for example, that the name “Yochai” is an acronym meaning the Torah will not be forgotten), and we completely fail to take seriously the reality that the Torah could actually be forgotten.

* A second example of the same mistake (baseless hatred, *sinat chinam*): People give *mussar* (moral exhortation) sermons against *sinat chinam*, and people think it’s some kind of mystical *segulah*: if you hate someone else, the Temple is destroyed. But anyone who reads history or watches the news sees that this, and the Gemara in Gittin (“*A-tarnegola ve-a-tarnegolta charuv bei-ta*”, “Over a rooster and a hen the house was destroyed”), are not *mussar* sermons. They are a terrible, plain reality of how the world works.

* [Side digression – discussion about education and the nations of the world]:

* *Question:* Is this problem (not taking things seriously / *sinat chinam*) only among Jews, or in the wider world as well?

* *Answer:* We only know what goes on among Jews. In our Jewish education we were taught to look at these things as “*mussar* sermons.” For example, when people say “whoever does this is liable to death,” it simply means “don’t do it,” and nobody takes it seriously. (Though the aim here is not to keep beating up on the Jews like last week.)

* *Question:* Do Jews suffer from this more than other nations?

* *Answer:* Yes, Jews suffer from this specifically, though every nation has its own virtues and shortcomings. (Many Jews have already gone into exile to other places and it didn’t help, but this isn’t the place to go into that.)

* Back to the point: All these things are indeed said in the language of *aggadah* (rabbinic lore), but the reality underneath is very serious. Often it’s not only no exaggeration; it’s actually more restrained than the true reality.

C. The Demographic and Historical Reality

* [Side digression – Jewish demographics]: The Jewish people has always been very small in number. There were never many more than ten million Jews in the world (speaking of people relevant to Jewry, not necessarily religious, and not merely descendants of Jews; Hitler had a count of twelve million). Compared with fifty million Chinese in those times, the Jews are a very small group.

* The consequence: Because Jews are so few, it doesn’t take much for Judaism, God forbid, to die out entirely. That is why the situation of being nearly forgotten has happened at least four times (and probably ten times) in history.

* The historical meaning of “the Vineyard at Yavneh”: When the Gemara speaks of Yavneh, it is referring to the period after the destruction of the Temple, when almost all the Jews had been killed. Rabbi Yochanan ben Zakkai and his colleagues had to relocate the Sanhedrin (which really means the yeshiva, not merely a governing authority) to Yavneh. They saw with their own eyes that Judaism was not going to survive, because they were simply the last few people in the world who still remembered the Mishnayot! It was just like the Gemara says (“*ad she-ba’u etzel rabboteinu she-ba-darom*”, “until they came to our Rabbis in the south”, Rabbi Akiva’s five students). Quite simply, a handful of people were found, and from them the whole thing started anew.

* The difference between the danger and the consolations: The statements that “the Torah will be forgotten from Israel” are one hundred percent literal. By contrast, the promises (such as Rabbi Shimon bar Yochai’s) that the Torah will never be forgotten are merely “*nechamot be-alma*” (empty words of consolation). You cannot answer a physical reality by squeezing a different interpretation into a verse. The question begins with the bitter reality, not with the verse. A remedy in the Gemara counts as a remedy only for those it helped, not for those who were lost.

—

2. The Decline and the New Rebuilding after the Destruction (“*Shechachum ve-chazru ve-yisdum*”, “They Forgot Them, and Then Re-established Them”)

A. The Decline of Radomsk Chassidus

* [Side digression – memories of Radomsk]: As a living example of a Torah world dying out in our own times (which came up because of a story involving Reb Shlomele and Yitzchak, and a magazine): there were once still about ten old Jews in Boro Park who were Radomsker Chassidim (the Chassidus of the “*Tiferet Shlomo*”). Radomsk was once an enormous Chassidus with yeshivas, Torah scholars (in Boro Park there were still serious Torah scholars, such as Reb Yankel Langer, and the *sefer* “*Knesset Yechezkel*”), and a distinctive path of its own.

* Today someone has bought up the shul. The building is still called “Radomsk,” and someone even released a cassette of Radomsker *niggunim* (melodies). The parents still hired people to come to shul so that it shouldn’t be forgotten (“*she-lo tishtakach*”), and the grandfather and father still used to sing those *niggunim*. But the children no longer sing them and did not remain Radomsker. There is no longer a single living Radomsker Chassid in the world who truly knows what it was.

* Rebuilding by individuals: The fact that one Rebbe or another brought back Judaism after the Holocaust already sounds to us today (and certainly to our children) like a *midrash*, but it is a true story in which a few people started everything anew.

B. The Example of Lubavitch: A New Creation

* The situation under the previous Rebbe (the Rayatz): When the previous Lubavitcher Rebbe came to New York, he barely had a *minyan* (prayer quorum). Even on Rosh Hashanah they had to scrape together a *minyan*, though there were former Chassidim who supported him financially. Rabbi Yosef Yitzchak and his entire family were one hundred percent certain that he was the last Lubavitcher Rebbe. They were proud of their aristocratic lineage (descendants of the Baal HaTanya), and they wrote books and told memories, but with the clear knowledge that this was the last time grandmothers would tell these stories to their grandchildren.

* The revolution of the last Lubavitcher Rebbe (Rabbi Menachem Mendel Schneerson): Had the older son-in-law (the Rashag) become Rebbe, things would have stayed that way: just a few Jews reviewing Chassidic teachings. But Reb Mendel came and made something completely new: a reinterpretation of the entire tradition.

* His background and method: He never studied in a Lubavitcher yeshiva (his only educational institution was the university). He was far from his father’s home and did not know the old Chassidic stories or the customs of home. He also saw his father-in-law for only a few years, when the father-in-law was already a sick man. He kept a notebook in which he wrote down everything he saw his father-in-law do, and he used to ask old Chassidim how things used to be done and how Tanya was studied. He printed all the manuscripts and studied everything, but he reinterpreted it and built it up according to his own understanding and vision. The entire Chabad empire today (with thousands of *shluchim*, emissaries, and a thousand *sefarim*) is the creation of a single individual who renewed it in the manner of “*shechachum ve-chazru ve-yisdum*.”

* The tension with the old Chassidim: There was always tension between the Rebbe (and his people) and the old Chassidim who had attended the old yeshiva. They argued that the Rebbe repeated everything “crooked” and reinterpreted every word differently from how it had been. Today’s Chassidim don’t like to tell the story this way, because they think it is greater praise to say he merely “continued.” But in truth it makes him much greater when one sees what he built himself. (Others were in the same situation, such as the Slonimer Rebbe, Rabbi Shalom Noach, where two people remained, but they managed to build a few hundred Chassidim, not tens of thousands.)

* [Side digression – the Rebbe’s approach to technology and pictures]: At first the Rebbe was a great zealot and railed against radio, telephone, and pictures. It took him twenty years to discover that one should use media. *A story (“tales of the righteous”):* The first time official photos or video were made of a *farbrengen* (Chassidic gathering) was when an old Chassid (a *baal teshuvah*, returnee to observance, from the Land of Israel) asked permission during Tishrei. The Rebbe would ask the photographer there whether he had already studied a chapter of Tanya that day. If not, he wouldn’t let him take any pictures until he studied it.

—

3. The Philosophical Foundation: A Living Continuation Versus a Museum

A. What Is an “Authentic” Continuation?

* There is no *mitzvah* to imitate your grandfather exactly as he was. That’s fine for a museum. The *mitzvah* is to do what needs to be done today, to make something living. If it is a living thing, it is “authentic enough to be authentic.”

* The difference between “recognizing the text” and “agreeing with the intent”: If we were to wake up the Baal HaTanya, we would need to distinguish between two questions:

1. *Does he recognize it?* To this he would say (just as Moshe Rabbeinu said about Rabbi Akiva): “I have no idea what you’re talking about!”

2. *Is he pleased with it?* To this he would probably say that he is very pleased!

* A continuation doesn’t need to be a “copy-paste” or a photocopy in which the original author would recognize every detail. The Alter Rebbe did not intend the precise wording. His intent was that people should be passionately immersed in Judaism and in Chassidic matters. Therefore, even if the later one reshaped everything according to his own character and path, that is the true fulfillment of the first one’s intent.

B. The Parable of Belz: The Inner Point Versus External Garments

* There was a time when the Belzer *shtibel* (small prayer house) in Boro Park consisted only of old Jews with a certain look, where it smelled of coffee. The Belzer Rebbe changed it and transformed it into a large, successful Chassidus.

* The question of essence: If one rebuilds Torah in a new way, or takes a part that wasn’t rebuilt, isn’t one thereby creating a different religion?

* The answer: The essence of Belz is to be a corner of Torah and Chassidus until Mashiach comes. But its external form has changed in every generation:

* *In the time of the earlier Rebbe:* wearing *shlacht-hoizen* (knee breeches) and a *spodik* (tall fur hat).

* *Under the Rebbe of blessed memory:* people no longer wore a *spodik* (the Rebbe himself didn’t either). Instead it meant eating kugel every Shabbat.

* *Under the current Rebbe:* one has to sing Yirmiyah Damen’s *niggunim*. *(Side note: the current Rebbe does wear a spodik.)*

* It always means some inner point, but for an old Belzer Chassid it is no longer the same thing. *(Side remark: Torah, however, is much richer than Belz, and Belz here is not merely a parable but also part of what the parable illustrates.)*

C. The Definition of “Being Forgotten” and Rebuilding Through a New Interpretation

* What does “forgotten” mean? The fact that a few old Jews still tell a story doesn’t mean the thing is alive and remembered (that is merely history, not a living continuation). “Forgotten” doesn’t mean there is no old Jew left to ask how things were done. It means that old Jew is the last one, and he doesn’t pass it on (or can’t pass it on) to his children, because reality has changed. The *shtibel* closes when the last old Jew dies.

* The new creation: When something is forgotten, a person can come and offer an entirely new interpretation of the whole thing (while the old is still remembered, people usually don’t let him change it). For example, a Lubavitcher Chassid views the entire Torah, from Chassidus to *nigleh* (the revealed, legal part of Torah) to Rashi on the Torah, through the lens of the Lubavitcher Rebbe, who gave him back the whole Torah in his own way. If you tell that Chassid he hasn’t properly learned Rashi, he won’t understand you at all, because the only Rashi he knows is that one.

—

4. The Destruction of Old-World Judaism and the Evidence for “the Forgetting of the Torah” in Our Generation

A. The Historical Claim

Rebuilding Judaism anew has happened many times, including very close to our own generations. As stated in the well-known essay by Professor Haym Soloveitchik (and it is true even for the Jews who supposedly did remember), Hitler truly destroyed old-world Judaism and succeeded in killing “the last Jew.” What we have today, Judaism in America and Judaism in the Land of Israel, are two entirely new things that were remade from scratch. We live in a world where nothing is remembered of the previous generations. Even asking older people doesn’t help, because the public is so immersed in new *pilpulim* (dialectical arguments) that the old, simple practice is regarded as merely “another opinion.”

B. Proof One: Forgetting the Times of Shabbat (Nightfall, *Tzeit HaKochavim*)

* Today’s reality: The Jewish people have simply forgotten when Shabbat begins and when it ends. A person in the study hall (*beit midrash*) does not know on his own when *Motza’ei Shabbat* (the end of Shabbat) is. He has to look at a calendar listing four different times. The very pious person is stringent (*machmir*) for all of them because he does not know the truth, and someone else picks one time as his “custom” (*minhag*). In truth, nobody knows.

* The reality of the past: The *Shulchan Aruch* states simply that *Motza’ei Shabbat* and the end of a fast come when one sees three medium stars (*beinonim*). Just a hundred years ago, and among old Jews still alive today, there was no doubt or dispute about this at all. Every old Jew back home, including the Chazon Ish or old Jews in a city like Hovel, would simply go outside after *shalosh seudot* (the third Shabbat meal), see three stars in the sky, and make *havdalah* without any calendar. The whole topic (*sugya*) and the great “fuss” of counting minutes (40 or 72 minutes, the opinion of Rabbeinu Tam and of the Geonim), introduced by R’ Aharon Kotler, the Satmar Rav, and R’ Moshe Feinstein, is a new thing. The old Jews back home had no idea what was wanted of them with all these calculations. The very fact that we think it is a difficult *sugya* is itself proof of “forgetting of the Torah” (*shikchat haTorah*).

* [Side digression – back-and-forth about stars and astronomy in halacha]:

* *Objection one:* One could argue whether stars can even be seen in a city like Hovel, and that by the time one sees fifty stars, it is already half an hour past Rabbeinu Tam. *Answer:* Without entering the halachic dispute, the very fact that people doubt the grandfather’s testimony shows how far we have forgotten the simple reality of the past.

* *Objection two:* There is a dispute and a doubt about what counts as small, medium, and large stars (*ketanim*, *beinonim*, and *gedolim*). *Answer:* This is no secret and no “magic.” “Large” stars are planets like Venus, which already shine in daylight. “Small” stars appear only very late. “Medium” stars are the normal stars one sees at night, something anyone today can check immediately on a planetarium app.

* The parable of the potato kugel (living tradition versus research): Our situation with *Motza’ei Shabbat* is like having forgotten the recipe for potato kugel for twenty years. One asks a grandfather, tries to make it, it has no taste, and one starts to doubt. Then people say there are four opinions, and whoever wants to fulfill his obligation must eat all four kinds of kugel. In truth, a mother or a wife who cooks has no doubt whatsoever about how to make kugel (potatoes, eggs, pepper, onions, salt). She does not need to write books or research four different manuscripts to see what “R’ Yehuda” said about kugel, and she does not look in a recipe book every week. *Motza’ei Shabbat* was once as simple and clear as making a kugel; today it has been forgotten.

C. Proof Two: Saying “*Mah Tovu*”

* The claim: Perhaps the times of Shabbat are only small details that were blown up into an issue, but the essential matters of Torah were not forgotten. For example, everyone knows that one says “*Mah Tovu*” in the morning.

* The answer: That too is a mistake! Most of our grandfathers back home did not say “*Mah Tovu*” in the morning at all. Even when someone insists that his grandfather, an old Lubavitcher Jew, does say it, careful investigation reveals that he only saw his grandfather saying *Tehillim* (Psalms) and never “*Mah Tovu*” (perhaps he was not taught it in *cheder*). And even if a grandfather does say it today, it is only because it is printed in the siddur that was bought for him, not because he did so in his youth.

—

5. The Nature of Human Culture: “The Ways of the Fathers” (*Darchei Avot*) and “Tradition” (*Mesorah*) as Natural Imitation

To explain why such forgetting happens (which does not mean that people stopped keeping Shabbat), a foundation must be established. There is the normal way human culture and practice work, and there is something called “wisdom” (*chochmah*) that works in an entirely different manner.

A. “*Darchei Avot*” Does Not Require Self-Sacrifice

* We are taught in sermons (*drashot*) that our grandfathers needed “self-sacrifice” (*mesirut nefesh*) to follow the ways of the fathers. This is a great joke. Imitating what one’s father did is the easiest and most normal thing in the world, requiring no self-overcoming or effort at all. A person is by nature like a monkey (“monkey see, monkey do”). As the prophet Jeremiah says, “*Ha-heimir goy elohim*” (“Has a nation changed its gods?”): every simple gentile automatically does what his father did.

* Examples from all nations and livelihoods:

* In Philadelphia, people milk the cow and eat cheesesteaks exactly as their fathers and grandfathers did.

* In America people eat cheeseburgers, and in France they eat croissants (even though today both can be bought in both countries).

* The difference in breakfast between England (bread with butter / bacon and eggs) and the European continent: each side holds to its custom without any coercion.

* In Japan people walk with umbrellas in summer against the sun (and they keep doing it even in New York), and in China they eat their special dumplings.

* The same applies to clothing, marriage (whom, how, when, and how much it costs), and livelihood. Even in America, where seemingly anyone can do whatever he wants, roughly seventy percent of people do the same work as their father (if the father has a fish store, the son opens a fish store).

* *[Side remarks: a) The speaker himself also has the same livelihood as his father. b) The grandfather of the speaker, or of someone else, was also a politician, not only his father, but he was not a president, which belongs to a different discourse].*

* [Side digression – debate about Williamsburg and a meta-analysis of the conversation]:

* *Objection from a listener:* Twenty-five years ago in Williamsburg, every single Jew walked in the street wearing a hat and a long coat, and today that has changed! (The listener also wants to point out that the speaker himself does not eat soup on Friday night like his father. The answer, in jest, is that the father does not eat it either; he only pretends to.)

* *Answer:* This is grasping at an exception (which will be explained later). The general rule in the world remains that people do what their parents did.

* *Meta-analysis:* It is remarkable that every conversation turns into a strange argument, and that one must defend such a simple point at all, namely that the order of the world is to imitate one’s fathers. This is because we have been so heavily “brainwashed” to think otherwise, and one must first return to normal common sense.

B. From the Outside, We Are Almost Entirely Like Our Grandfathers

* When someone (like the listener Yoeli) claims that he is nothing like his Belzer grandfather (even though he also eats cholent on Shabbat), this comes from crazy expectations.

* If an anthropologist from Japan who had never heard of Jews came to observe Yoeli’s way of life, he would say that Yoeli is ultra-traditional, exactly like the grandfather back home. From the inside, one focuses on trivialities: a collar two inches wide, not wearing a long coat in the street, or trimming the beard a bit more. But to an outsider this is laughable (“making a Purim joke of it”), because in practice Yoeli owns four long coats, a *bekishe* (Chassidic frock coat), and a hat for Shabbat, and wears a yarmulke all day. Although the grandfather might have been upset about the beard trimming, in practice one matches him 98 percent without any effort, and on the remaining two percent one may disagree.

C. Culture Is “Imitating One’s Surroundings” (Mimetic), Not Stubbornness

* Imitating the town: The normal pattern of human beings is not to stubbornly insist on ancestral customs. When a person lives in the town where his parents lived, he imitates the whole town, which lives in the same world, not specifically his own grandfather as opposed to someone else’s grandfather.

* Natural changes: If one moves, or a new car or a new hat comes into the store, the younger generation buys the new thing (though an old grandfather may lack the energy for it) without making a dispute out of it. Buying the new hat is no contradiction to wearing the grandfather’s old hat. Before, people imitated the old because that is what existed; now they imitate the new.

* Immigration (“*Azalt l’karta, azil b’nimusa*,” “When you go to a town, follow its customs”): When a person without an ideology immigrates to a new country (as all our grandfathers did, even the pious ones, apart from those who stubbornly held onto certain things), he learns the language and buys a new hat after a few weeks. This is the rule of the Sages (*Chazal*), which is a translation of a Latin proverb: “When in Rome, do as the Romans do.” All of this happens on its own, peacefully, with no “culture war.”

* The paradox of the “traditional Jew” in America: True tradition is not “against modernism.” It simply means the natural order of culture (“*kach noheg ha’olam*,” “this is the way of the world”: if the father learns Mishnayot, the son does too; when people start playing football, he plays football). By this logic, a “traditional Jew” who kept Shabbat in his old town (because the whole town did not work), and who, upon arriving in America where all the factories are open on Shabbat, also begins working on Shabbat, is truly following the “ways of the fathers”! *(Side remark: this even has a halachic point.)* Contrary to the well-known joke (“My father didn’t imitate others, so I don’t imitate others either”), the truly traditional approach is: “My father did imitate his surroundings, so I imitate my surroundings too.”

* The example of Boro Park: *(Side remark: a listener wants to bring in the matter of “Torah,” but one must first understand how the world works.)* For many things, saying “Torah” does not help anyway. All the Jews who came to Boro Park eventually began wearing *shtreimels* (fur hats), apart from a few well-known stubborn ones, simply because that is what everyone wears.

* Conclusion regarding tradition: Tradition is an easy thing that runs by itself (by default) and changes by itself. It has no inherent merit or flaw of its own; its value depends solely on its content. If someone comes from a place with better customs, it is sensible not to change them, and vice versa.

D. The “Stickiness” and Persistence of Customs

* The “American custom”: A cultural tradition persists through technological changes. The spirit of America, which historically stems from the wild, vast continent, is that everything must be big and broad: big cars (unlike in Japan, Europe, or China), big drinks, and generous charity. This can be seen even in modern technology: in America, companies offer a free tier of AI to the whole world, which does not exist with European companies. *(Side remark: this specific hypothesis about AI is somewhat speculative, and the question of modernism versus tradition is more complicated, but it serves to bring out the principle about the power of a custom.)*

* The example of Thanksgiving: Tradition sticks very strongly without any self-sacrifice. American gentiles maintain the four-hundred-year-old custom of eating turkey on Thanksgiving, even though nobody really likes it and nobody knows exactly why. *(Side remark: in the Land of Israel people are proud that seventy percent of Jews hold a Pesach seder, but the percentage of Americans, including many Jews, who eat turkey on Thanksgiving is far higher.)*

* Unnoticed and ancient customs: People in the Western world are as full of customs as a fish is surrounded by water:

* *Shaking hands (greeting “Shalom Aleichem”):* This is a Western European custom, not a Jewish one (the Munkatcher Rav did not shake hands; in the past people would bow or kiss). Although the original reason (showing that one holds no weapon) lapsed long ago, the custom remains (“the reason has lapsed, but the custom has not”). *[Side digression – hygiene: shaking hands spreads bacteria. To a listener’s claim that it helps build immunity, the cynical answer is that, if so, one should not use hand sanitizer either.]*

* *Ancient memories:* According to secular researchers, there are tribes in Australia that have preserved customs and stories for tens of thousands of years because of a volcano that erupted there, without understanding why.

* *Unconscious imitation:* A person can deliver a *shiur* with the exact melody and rhythm of his grandfather or his rebbe, even if he does not repeat his Torah teachings.

—

6. Practical Tradition (Mitzvot) Versus External Pressure

A. Practical Judaism Persists Without the Oral Torah

* Even if there had been a period of three or four hundred years in which not a single Jew studied or remembered one Mishnah by heart, this would not at all mean that practical Judaism had changed. One needs no philosophies, secrets of the Torah (*sodot haTorah*), or plain-meaning interpretation (*pshat*) to preserve the recipe for the Shabbat kugel or the number of myrtle branches (*hadassim*) on Friday night.

* Examples:

1. *Ethiopian Jews:* They kept customs from four or five hundred years ago without knowing why and without being able to read a verse of Chumash, until they were told in the Land of Israel to do otherwise.

2. *South America:* People (whether descendants of forced converts, *bnei anusim*, or not) light candles on Friday night, generation after generation, with no idea why (“this is what we do”).

3. *The Kuzari’s proof:* Just as no one needs proof that today is Thursday or Shabbat, because no one has changed it, so too mitzvot and practices endure as long as nothing pushes against them. (If one moves to a city without *lulavim* (palm branches), one will take a different branch without asking a rabbi, because it sounds the same.)

* [Side digression – changes in gentile customs]: American gentiles began using plastic trees for their holiday, or electric lights instead of the original custom of placing a candle in the window (originally a winter custom which, according to esoteric tradition, is connected to hospitality, *hachnasat orchim*). Not a single gentile knows the reason, but when the whole town switches to lights, everyone switches along.

B. The Condition of “When Israel Is on Its Land” (*Bihyot Yisrael al Admatam*) and the Power of Exile

* Regarding mitzvot (as opposed to Torah/wisdom), there is no reason they should be forgotten, but only on one important condition: that one lives among one’s own people to copy.

* The default of exile: If one is exiled among other nations, one automatically begins imitating the new environment. The verse in *Parshat Ki Tavo*, “*Va’avadetem sham elohim acherim*” (“And there you will serve other gods”), is not a rebuke saying that Jews will be wicked or fail a test. In the Land of Israel (or in Lakewood), idolatry (*avodah zarah*) is a test; in Babylonia it is simply the natural reality, as one does what the average person in town does (like a child in public school or Catholic school who becomes like them). That is why the Torah commanded the destruction of the seven nations, and that is why we see in the Book of Judges that the Jews imitated them, because human nature is almost deterministically inclined to do what the town does.

C. Cultural Imperialism and “Crusades”

* Apart from exile, customs change when there is active pressure (decrees of forced conversion, *gezeirot shmad*, or cultural imperialism) that forces people to abandon the ways of their fathers. Then a war (a “fight”) is required to resist it.

* Alexander the Great and the Hasmoneans: The Greeks had an official program for the whole world to adopt Hellenistic customs, foods, and drinks. That is why the normal “traditionalist” (*masorti*) became a Hellenist, since that was the natural thing to do in that environment, and the Hasmoneans had to wage an active “jihad” (war) against it.

* [Side digression – American cultural imperialism]: America today is conducting a similar crusade (not by force, but by will and trade) under the banner of “human rights” and “a light unto the nations.” In essence, this means that everyone must buy American goods and open pizza shops (as they did in Iraq and Afghanistan). Whoever does not trade with America is considered an enemy.

* [Side digression – modernism and Napoleon]: Modernism is a powerful messianic movement. The Ba’al HaTanya held that Napoleon would destroy the Jews through assimilation. Napoleon did not want forced conversion; rather, he saw himself as a messiah bringing the best customs to humanity. (Incidentally, in worldly terms he was not wrong: one can see on maps of Europe that every city Napoleon conquered and where he established courts, schools, and research centers is to this day twice as wealthy as the cities he did not conquer.)

—

7. The Fundamental Distinction Regarding “Wisdom” (*Chochmah*) and the Yeshiva as a Living Book

A. “Practice” Passes Down by Inheritance, but “Wisdom” Demands Toil and Is Easily Forgotten

* The world’s mistake: People think that wisdom passes down by inheritance on its own until the end of all generations, while performing mitzvos requires constant struggle. The truth is exactly the opposite: “doing” passes down on its own, but wisdom never happens on its own.

* Inheritance among Torah scholars (talmidei chachamim): The children of a shochet become shochtim, and the children of a bathhouse attendant or a badchan become bathhouse attendants. But the Gemara already notes that the children of talmidei chachamim usually do not become talmidei chachamim (even if they pick up a little more by hearing conversations at home). *(Side note: This was true before the Rebbes discovered that one doesn’t need to know anything at all for the children to be able to become Rebbes. There is also a well-known promise that talmidei chachamim are assured regarding their children, but it applies to a much smaller degree than people think.)*

* The fragility of wisdom: Since wisdom demands direct personal effort, we see in Chazal that “*hizharu bivnei aniyim shemehem teitzei Torah*” (“Be careful with the children of the poor, for from them Torah will come forth”), and that a large portion of the greatest geonim, and the Gemara itself (such as Shemaya and Avtalyon, etc.), were converts (gerim) or descendants of converts. By mere imitation one becomes a good imitator (one can, for example, know Mishnayos by heart), but one cannot know Gemara/Talmud without thinking. Human wisdom is the weakest and most fragile thing in the world (“*kashin liknotan kichlei zahav, venochin le’abdan kichlei zechuchis*” — “they are as hard to acquire as golden vessels, and as easy to lose as glass vessels”).

B. The Yeshiva as a “Living Book” (Oral Torah — Torah She’be’al Peh)

* Wisdom in books versus oral wisdom: Today we are used to wisdom residing in books, computers, or AI. But until the great tragedy in the third century (the “Hitler” of that era), there was a prohibition against writing down the Oral Torah. There was not a single printed Mishnah or Gemara in the world.

* The function of the yeshiva: The yeshiva was not a place where one studied books. Rather, the yeshiva itself was the book:

* The “Tanna” (the human book): When the Gemara says “*tani Tanna*,” it does not mean a Tanna from the book of Mishnayos, but rather a function in the yeshiva. They took young men with good memories (*girsa de’yankusa*, the learning of youth) and supported them to memorize the Mishnayos by heart. They often did not understand what they were saying (as Chazal say: “*hatanna’im mevalbelei olam*” — “the Tanna’im confound the world”); they were simply the text (as is still seen today in Muslim and Indian cultures).

* The Rebbe (the commentator): The Rebbe in the yeshiva used the “Tanna” like a book, and upon his words the Talmud and its understanding were built.

* *[Side notes: a) An “Amora” in the Gemara also originally meant the person who served as a loudspeaker (microphone) for the Rebbe’s discourse. b) In truth, even after the books were written down, there is nothing except the living understanding of a yeshiva or university; the more books there are, the worse people understand.]*

* How easy it is to lose the Torah: When a king once issued a decree “*shelo ya’asku baTorah*” (“that they not engage in Torah”), it was not the way it is told to children, that the Greeks closed the chadarim and people played dreidel. It simply meant closing the yeshiva (the institution). Since the book was the yeshiva itself, closing the yeshiva meant that the Torah was literally forgotten (*nishtakcha Torah*), which happened more than once in history.

—

8. The Criterion for True Understanding and Our Task to “Reconstruct” the Torah

A. Reality versus Tradition (Mesorah)

* Mesorah applies only to practice, not to understanding: Since understanding is not essential (*me’akev*) in halacha, when we say that we follow the path of Moshe Rabbeinu (according to the Rambam), it only means that we take the same esrog as Moshe Rabbeinu, not that we understand it the same way.

* How does one know that an understanding is correct? If the entire proof that an interpretation (*pshat*) is correct is “because that is the mesorah” or “because that is what it says in the book,” it is a waste of time. The only way to know that an understanding is good is if it is true (it matches reality).

* The analogy of mathematics: How does one know that mathematics is true? Because it works. Most people cannot figure out mathematics on their own; one needs a teacher or a book. But after it is taught to them, they can see for themselves that it works, and they no longer need any intermediary or authority for it.

* Wisdom as “Reality”: Although *human* wisdom is very weak and easily forgotten, the *object* of wisdom, which is reality, the truth, is always present and open to everyone. That is why one can always rebuild the Torah (“*shavkei kechayei vehadrei veyasvei*” — “they regained their strength and resettled”), because the truth always remains the truth.

* Avraham Avinu and Noach: Avraham Avinu and Noach learned Torah without any book. When Rashi says that Noach learned which animals are kosher, it is not merely a cute “Torah’le” (homiletic nicety); rather, it expresses the fundamental principle that “kosher” is a fact in reality that a wise person can discover on his own by contemplating the world.

B. Conclusion: The Way of the Rambam in Reconstructing the Torah

* [Side digression: a new rule in the shiur]: A new rule is introduced that during the last twenty minutes of the shiur one may not ask any questions (the opposite of the old custom of not asking during the first twenty minutes), because one must conclude and go home.

* The falseness of “it says”: If someone claims that a certain understanding is true only “because it says so,” he does not know what he is talking about. “It says” exists only on the “*luach libecha*” (the tablet of your heart) and in the living yeshiva, and that yeshiva (of Ravina and Rav Ashi) has long ceased to exist. The book alone is not enough.

* Our task: The Rambam said all of this more or less explicitly (for whoever knows how to read). The book gives us a direction, but our work in learning is to look at reality and see whether the interpretation is correct or not. Consequently, it is entirely possible, and not at all so difficult, for us to “reconstruct” (rebuild) the truth of the Torah that once was.

סיכום המהלך הפילוסופי: שכחת התורה, מסורה וחכמה

1. הקדמה והסכנה הממשית של “תשתכח תורה מישראל”

* מטרת המהלך: המטרה כאן היא להבהיר את הנקודות מהשבוע שעבר, שלא הובנו אז במלואן, ולהציג תחילה את המטרה הכללית של המהלך כולו.

* [סטייה צדדית – הפצת השיעור לציבור הרחב]: מישהו נסער מאוד בליל שבת כשהלך לחנות לקנות, וראה שכל שיעור שכבר הועלה נקנה עד תום. בעניין זה אין שום בעיה ואין חשש לומר דברים רדיקליים בפני יהודים (בין אם זה טשענסק, ראפשיץ או כל מקום אחר), משום שיודעים כיצד להתמודד איתם. אבל עם “גלחים” (חוקרים נכריים זרים) אין שום ניסיון, ואין לדעת מה עלול לקרות אם מישהו יכתוב בשם הרב שהוא אמר כך וכך.

א. רגעים היסטוריים של בנייה מחדש של התורה

בהיסטוריה הרוחנית של עם ישראל (נשמת ישראל) כבר היה יותר מפעם אחת מצב שבו התורה נשתכחה או כמעט נשתכחה, ויחיד או קבוצה החזירו אותה:

* דוגמאות מחז״ל ומההיסטוריה: עתניאל בן קנז החזיר אותה בפלפולו; על עזרא הסופר נאמר שאילו לא ניתנה התורה על ידי משה רבינו, ראויה הייתה להינתן על ידו; מה שאומרים על הרמב״ם “ממשה עד משה לא קם כמשה”; ומה שחסידים אומרים על הבעל שם טוב (בשם ר׳ פנחס מקוריץ) שאלמלא הוא, לא היה נשאר אף יהודי.

* כרם ביבנה: במסכת שבת ובמסכת עדיות (ובתוספתא) מסופר: “כשנכנסו רבותינו לכרם ביבנה”, ראו שהתורה עומדת להשתכח (“עתידה תורה שתשתכח מישראל”), והתחילו לאסוף ולשנן את המשניות על הסדר, החל מהלל ושמאי, כדי להציל את המסורה.

ב. הטעות בגישתנו למאמרי חז״ל

* אנו רגילים (מלבד כמה אנשים בכתות מסוימות) שלא להתייחס ברצינות לכל המאמרים הללו. אנו הופכים אותם לדברי תורה יפים ומתוקים (כגון שהשם “יוחאי” הוא ראשי תיבות שהתורה לא תשתכח), ואיננו מתייחסים כלל ברצינות למציאות שהתורה עלולה באמת להשתכח.

* דוגמה נוספת לאותה טעות (שנאת חנם): אומרים דרשות מוסר נגד “שנאת חנם”, ואנשים סבורים שזו איזו סגולה מיסטית, שאם שונאים את הזולת נחרב בית המקדש. אבל מי שקורא היסטוריה או צופה בחדשות רואה שזה, וכן הגמרא בגיטין (“אתרנגולא ואתרנגולתא חרוב ביתא”), אינם דרשות מוסר, אלא מציאות פשוטה ונוראה של האופן שבו העולם פועל.

* [סטייה צדדית – דיון על חינוך ואומות העולם]:

* *שאלה:* האם הבעיה (של אי־התייחסות ברצינות / שנאת חנם) קיימת רק אצל יהודים או גם בעולם הרחב?

* *תשובה:* אנו יודעים רק מה מתרחש אצל יהודים. בחינוך היהודי שלנו לימדו אותנו להתייחס לדברים הללו כ״דרשות מוסר” – כגון כשאומרים “מי שעושה כך חייב מיתה”, שפירושו רק “אל תעשה זאת”, ואין מתייחסים לכך ברצינות (אף שהמטרה כאן אינה להמשיך לבקר את היהודים כמו בשבוע שעבר).

* *שאלה:* האם יהודים סובלים מכך יותר מעמים אחרים?

* *תשובה:* כן, יהודים סובלים מכך במיוחד, אף שלכל אומה יש מעלותיה וחסרונותיה. (יהודים רבים כבר גלו למקומות אחרים וזה לא הועיל, אך כאן אין המקום להיכנס לכך).

* חזרה לנקודה: כל הדברים הללו אכן נאמרים בלשון של “אגדה”, אך המציאות שמתחתם רצינית מאוד, ופעמים רבות לא רק שאין זו גוזמא, אלא היא אף מאופקת יותר מהמציאות האמיתית.

ג. המציאות הדמוגרפית וההיסטורית

* [סטייה צדדית – דמוגרפיה יהודית]: העם היהודי היה תמיד קטן מאוד במספרו. מעולם לא היו הרבה יותר מעשרה מיליון יהודים בעולם (מדובר באנשים הרלוונטיים ליהדות, אף לא דווקא דתיים, ולא סתם צאצאים של יהודים; להיטלר היה חשבון של שנים־עשר מיליון). בהשוואה לחמישים מיליון סינים באותם זמנים, היהודים הם קבוצה קטנה מאוד.

* התוצאה: משום שהיהודים מעטים כל כך, אין צורך בהרבה כדי שהיהדות תיכחד חלילה לגמרי. לכן מצב של כמעט־שכחה אירע לפחות ארבע פעמים (וככל הנראה עשר פעמים) בהיסטוריה.

* הפשט ההיסטורי ב״כרם ביבנה”: כשהגמרא מדברת על יבנה, מדובר לאחר חורבן בית המקדש, כאשר נהרגו כמעט כל היהודים. רבן יוחנן בן זכאי וחבריו נאלצו להעביר את הסנהדרין (שפירושה באמת הישיבה, ולא רק כוח שלטוני) ליבנה. הם ראו בחוש שהיהדות לא תחזיק מעמד, משום שהם היו פשוט האנשים האחרונים בעולם שעוד זכרו משניות! בדיוק כמו בגמרא (“עד שבאו אצל רבותינו שבדרום” – חמשת תלמידי רבי עקיבא), היה זה פשוט שמצאו כמה אנשים, ומהם התחיל הכל מחדש.

* ההבדל בין הסכנה לנחמות: המימרות ש״תורה תשתכח מישראל” הן מילוליות במאה אחוז. להפך, ההבטחות (כמו של רבי שמעון בר יוחאי) שהתורה לעולם לא תשתכח הן רק “נחמות בעלמא” (דברי ניחומים ריקים). אי אפשר ליישב מציאות פיזית על ידי דחיקת פירוש אחר בפסוק; השאלה מתחילה מהמציאות המרה, לא מהפסוק. עצה בגמרא היא עצה רק למי שהיא הועילה לו, לא לאלו שאבדו.

—

2. השקיעה והבנייה המחודשת לאחר החורבן (“שכחום וחזרו ויסדום”)

א. שקיעת חסידות ראדומסק

* [סטייה צדדית – זיכרונות על ראדומסק]: כדוגמה חיה להיעלמותו של עולם תורה בימינו (שעלתה בעקבות מעשה עם ר׳ שלמה׳לה ויצחק, ומגזין): פעם היו עוד בבורו פארק כעשרה יהודים זקנים שהיו חסידי ראדומסק (חסידות ה״תפארת שלמה”). ראדומסק הייתה פעם חסידות ענקית עם ישיבות, תלמידי חכמים (בבורו פארק היו עוד תלמידי חכמים רציניים כמו ר׳ יענקל לאנגער, והספר “כנסת יחזקאל”), ומהלך משלה.

* כיום מישהו קנה את בית הכנסת; הבניין עדיין נקרא “ראדומסק”, ואף הוציאו קלטת של ניגוני ראדומסק. ההורים עוד שכרו אנשים שיבואו לבית הכנסת כדי שהדבר לא יישכח (“שלא תשתכח”), והסבא והאבא עוד נהגו לשיר את אותם ניגונים, אבל הילדים כבר אינם שרים אותם ולא נשארו חסידי ראדומסק. אין עוד אף חסיד ראדומסק חי אחד בעולם שיודע באמת מה זה היה.

* הבנייה מחדש על ידי יחידים: העובדה שרבי זה או אחר החזיר את היהדות לאחר החורבן נשמעת כבר היום בעינינו (ובוודאי בעיני ילדינו) כמדרש, אבל זהו סיפור אמיתי שבו כמה אנשים התחילו הכל מחדש.

ב. דוגמת ליובאוויטש: יצירה חדשה

* המצב אצל הרבי הקודם (הריי״צ): כשהרבי הקודם מליובאוויטש הגיע לניו יורק, בקושי היה לו מניין (אפילו בראש השנה היה צריך לגרד מניין), אף שהיו חסידים ותיקים שתמכו בכסף. רבי יוסף יצחק וכל משפחתו היו בטוחים במאה אחוז שהוא האדמו״ר האחרון של ליובאוויטש. הם היו גאים ביחוסם האריסטוקרטי (צאצאי בעל התניא), כתבו ספרים וסיפרו זיכרונות, אך מתוך ידיעה ברורה שזו הפעם האחרונה שסבתות מספרות זאת לנכדים.

* המהפכה של הרבי האחרון מליובאוויטש (ר׳ מענדל שניאורסון): אילו החתן הבכור (הרש״ג) היה נעשה אדמו״ר, היה המצב אכן נשאר כך – רק כמה יהודים החוזרים על תורות חסידיות. אך ר׳ מענדל בא ויצר דבר חדש לגמרי: פרשנות חדשה של המסורה כולה.

* רקעו ושיטתו: הוא מעולם לא למד בישיבה של ליובאוויטש (מוסד הלימודים היחיד שלו היה האוניברסיטה), הוא היה רחוק מבית אביו, ולא הכיר את הסיפורים החסידיים הישנים או את מנהגי הבית. גם את חותנו ראה רק כמה שנים, כשהחותן כבר היה אדם חולה. היה לו פנקס שבו רשם כל דבר שראה אצל חותנו, והיה שואל חסידים זקנים כיצד נהגו וכיצד לומדים תניא. הוא הדפיס את כל כתבי היד ולמד הכל, אבל פירש זאת מחדש ובנה זאת לפי הבנתו ומבטו שלו. כל האימפריה של חב״ד כיום (עם אלפי שלוחים ואלף ספרים) היא יצירתו של יחיד אחד שחידש זאת בבחינת “שכחום וחזרו ויסדום”.

* המתח עם החסידים הוותיקים: תמיד היה מתח בין הרבי (ואנשיו) לבין החסידים הוותיקים שכן היו בישיבה של פעם, שטענו שהרבי אומר הכל “עקום” ומפרש כל מילה אחרת ממה שהייתה. חסידים של היום אינם אוהבים לספר את הסיפור כך, משום שהם סבורים שזה שבח גדול יותר לומר שהוא רק “המשיך” – אף שבאמת זה מגדיל אותו הרבה יותר כשרואים מה שבנה בעצמו. (אחרים היו באותו מצב, כמו האדמו״ר מסלונים ר׳ שלום נח, שם נשארו שני אנשים, אבל הם הצליחו ליצור כמה מאות חסידים, לא עשרת אלפים).

* [סטייה צדדית – יחסו של הרבי לטכנולוגיה ולתמונות]: בתחילה היה הרבי “חניאק” גדול ותקף רדיו, טלפון ותמונות; לקח לו עשרים שנה לגלות שיש להשתמש בתקשורת. *מעשה (“סיפורי צדיקים”):* הפעם הראשונה שצילמו תמונות או וידאו רשמיים של התוועדות הייתה כאשר חסיד זקן (בעל תשובה מארץ ישראל) ביקש רשות בתשרי. הרבי היה שואל את הצלם שם אם כבר למד פרק תניא באותו יום – ואם לא, לא הניח לו לצלם עד שילמד.

—

3. היסוד הפילוסופי: המשכה חיה לעומת מוזיאון

א. מהי המשכה “אמיתית”?

* אין מצווה לחקות את הסבא בדיוק כפי שהיה – זה טוב למוזיאון. המצווה היא לעשות מה שצריך לעשות היום, ליצור דבר חי. אם זה דבר חי, הוא “אמיתי מספיק כדי להיות אמיתי”.

* ההבדל בין “הכרת הנוסח” לבין “הסכמה לכוונה”: אילו היו מעירים את בעל התניא, יש להבחין בין שתי שאלות:

1. *האם הוא מזהה זאת?* על כך היה אומר (בדיוק כמו שאמר משה רבינו על רבי עקיבא): “אין לי מושג על מה אתם מדברים!”

2. *האם הוא מרוצה מכך?* על כך היה אומר ככל הנראה שהוא מרוצה מאוד!

* המשכה אינה צריכה להיות “העתק־הדבק” או העתקה מכנית שבה הראשון היה מזהה כל פרט. אדמו״ר הזקן לא התכוון לנוסח המדויק; כוונתו הייתה שאנשים יתלהבו ביהדות ובענייני חסידות. ממילא, גם אם המאוחר שינה הכל לפי אופיו ומהלכו שלו, זוהי ההגשמה האמיתית של כוונת הראשון.

ב. משל בעלז: נקודה פנימית לעומת לבושים חיצוניים

* פעם השטיבל של בעלז בבורו פארק הורכב רק מיהודים זקנים בעלי מראה מסוים, ושם הדיף ריח של קפה. האדמו״ר מבעלז שינה זאת והפך אותו לחסידות גדולה ומצליחה.

* השאלה על המהות: אם בונים מחדש את התורה באופן חדש, או לוקחים חלק שלא נבנה מחדש, האם אין יוצרים בכך דת אחרת?

* התירוץ: מהותה של בעלז היא להיות פינה של תורה וחסידות עד ביאת המשיח. אולם צורתה החיצונית השתנתה בכל דור:

* *בימי האדמו״ר הקודם:* ללכת עם מכנסי “שלאכט” וספודיק.

* *אצל האדמו״ר זכרונו לברכה:* כבר לא הלכו עם ספודיק (גם האדמו״ר עצמו לא הלך עמו), אלא זה פירושו לאכול קוגל בכל שבת.

* *אצל האדמו״ר של היום:* יש לשיר את ניגוניו של ירמיה דמן. *(הערה צדדית: האדמו״ר של היום כבר כן הולך עם ספודיק).*

* תמיד הכוונה היא לאיזו נקודה פנימית, אבל בעיני חסיד בעלז זקן זה כבר אינו אותו דבר. *(הערה צדדית: אולם התורה עשירה הרבה יותר מבעלז, ובעלז כאן אינה רק משל אלא גם חלק מהנמשל).*

ג. הגדרת “השכחה” והבנייה מחדש על ידי פשט חדש

* מהי שכחה? העובדה שיש כמה יהודים זקנים שעוד מספרים סיפור אין פירושה שהדבר חי ונזכר (זוהי רק היסטוריה, לא המשכה חיה). “שכחה” אין פירושה שאי אפשר לשאול אף יהודי זקן כיצד נהגו; פירושה שאותו יהודי זקן הוא האחרון, והוא אינו מעביר זאת (או אינו יכול להעביר זאת) לילדיו, משום שהמציאות השתנתה. השטיבל נסגר כשהיהודי הזקן האחרון נפטר.

* הבריאה החדשה: כאשר דבר נשכח, יכול לבוא אדם ולומר פשט חדש לגמרי על הדבר כולו (כשעוד זוכרים את הישן, בדרך כלל אין מניחים לו לשנות). לדוגמה: חסיד ליובאוויטש מתבונן בתורה כולה – מחסידות ועד נגלה ורש״י על התורה – דרך משקפיו של הרבי מליובאוויטש, שהחזיר לו את התורה כולה בדרכו. אם יאמרו לאותו חסיד שהוא לא למד היטב את רש״י, הוא כלל לא יבין זאת, משום שהוא מכיר רק את הרש״י הזה.

—

4. חורבן היהדות של פעם והראיות ל״שכחת התורה” בדורנו

א. הטענה ההיסטורית

הבנייה מחדש של היהדות התרחשה פעמים רבות, וגם קרוב מאוד לדורותינו. כפי שנאמר במאמרו הידוע של פרופסור חיים סולובייצ׳יק – וזה נכון אפילו לגבי היהודים שכביכול כן זכרו – היטלר באמת החריב את היהדות של פעם והצליח להרוג את “היהודי האחרון”. מה שיש לנו היום – היהדות באמריקה והיהדות בארץ ישראל – הם שני דברים חדשים לגמרי שנבנו מחדש. אנו חיים בעולם שבו אין זוכרים דבר מהדורות הקודמים, ואפילו כששואלים עוד אנשים מבוגרים זה אינו מועיל, משום שהציבור שקוע כל כך בפלפולים חדשים, שהמנהג הישן והפשוט נחשב רק ל״עוד שיטה”.

ב. ראיה א׳: שכחת זמני השבת (צאת הכוכבים)

* המציאות של היום: עם ישראל פשוט שכח מתי השבת מתחילה ומתי היא נגמרת. אדם בבית המדרש אינו יודע בעצמו מתי מוצאי שבת; הוא חייב להסתכל בלוח שבו כתובים ארבעה זמנים שונים. הירא ושלם מחמיר בכל הצדדים משום שאינו יודע את האמת, ואחר בוחר לעצמו זמן אחד בתור “מנהג”, אך באמת איש אינו יודע.

* המציאות של פעם: בשולחן ערוך כתוב בפשטות שמוצאי שבת וסוף התענית הם כשרואים שלושה כוכבים בינוניים. רק לפני מאה שנה (ואצל זקנים שעדיין חיים היום) לא היה שום ספק או מחלוקת בעניין זה. כל יהודי זקן בחוץ לארץ – כולל החזון איש, או זקנים בעיר כמו האוול – היה פשוט יוצא אחרי סעודה שלישית, רואה שלושה כוכבים בשמים, ומבדיל בלי שום לוח. כל הסוגיא וכל ה״מהומה” הגדולה של חישובי דקות (40 או 72 דקות, שיטת רבינו תם והגאונים), שהונהגה על ידי ר׳ אהרן קוטלר, האדמו״ר מסאטמר ור׳ משה פיינשטיין, היא דבר חדש. היהודים הזקנים בחוץ לארץ כלל לא ידעו מה רוצים מהם עם כל החשבונות הללו. עצם העובדה שאנו סבורים שזו סוגיא קשה היא עצמה הוכחה ל״שכחת התורה”.

* [סטייה צדדית – שקלא וטריא על כוכבים ואסטרונומיה בהלכה]:

* *טענה א׳:* אפשר להתווכח אם בכלל רואים כוכבים בעיר כמו האוול, וכשכבר רואים חמישים כוכבים זה חצי שעה אחרי רבינו תם. *תשובה:* בלי להיכנס למחלוקת ההלכתית, עצם העובדה שמפקפקים בעדותו של הסבא מוכיחה עד כמה שכחנו את המציאות הפשוטה של פעם.

* *טענה ב׳:* הרי יש מחלוקת וספק מה נקרא קטנים, בינוניים וגדולים. *תשובה:* אין זה סוד ואין זה “קסם”: “גדולים” הם כוכבי לכת כמו נוגה שמאירים כבר ביום, “קטנים” נראים רק מאוחר מאוד, ו״בינוניים” הם הכוכבים הרגילים שרואים בלילה (דבר שכל אחד יכול לראות היום מיד באפליקציית כוכבים).

* משל הקוגל תפוחי אדמה (מסורה חיה לעומת מחקר): מצבנו עם מוצאי שבת דומה למי ששכח את המתכון לקוגל תפוחי אדמה במשך עשרים שנה. שואלים את הסבא, מנסים להכין ואין לזה טעם, ומתחילים לפקפק. אחר כך אומרים שיש ארבע שיטות, ומי שרוצה לצאת ידי כולן צריך לאכול ארבעה סוגי קוגל. אך באמת, אמא או אישה שמבשלת אין לה שום ספק איך מכינים קוגל (תפוחי אדמה, ביצים, פלפל, בצל, מלח). אין היא צריכה לכתוב ספרים או לחקור בארבעה כתבי יד שונים מה אמר “ר׳ יהודה” על קוגל, ואינה מעיינת בספר מתכונים בכל שבוע. פעם היה מוצאי שבת פשוט וברור כמו הכנת קוגל; היום הוא נשכח.

ג. ראיה ב׳: אמירת “מה טובו”

* הטענה: אולי זמני השבת הם רק פרטים קטנים שעשו מהם עניין, אבל עיקרי התורה לא נשכחו – לדוגמה, כל אחד יודע שאומרים “מה טובו” בבוקר.

* התשובה: גם זו טעות! רוב סבינו בחוץ לארץ כלל לא אמרו “מה טובו” בבוקר. אפילו כשמישהו מתעקש שסבו (חסיד חב״ד זקן) כן אומר אותו, בבדיקה מדוקדקת מתברר שראה את סבו אומר תהילים ומעולם לא “מה טובו” (אולי לא לימדו אותו זאת בחדר). ואפילו אם סבא אומר זאת היום, זה רק משום שזה מודפס בסידור שקנו לו, ולא משום שכך נהג בצעירותו.

—

5. טבעה של התרבות האנושית: “דרכי אבות” ו״מסורה” כחיקוי טבעי

כדי להסביר מדוע שכחה כזו מתרחשת (ואין הכוונה שאין שומרים שבת), יש להניח יסוד: יש הדרך הרגילה שבה פועלות התרבות והמעשה האנושיים, ויש דבר הנקרא “חכמה” הפועל באופן שונה לגמרי.

א. “דרכי אבות” אינן דורשות מסירות נפש

* מלמדים אותנו בדרשות שסבינו היו צריכים “מסירות נפש” כדי ללכת בדרכי האבות. זהו צחוק גדול. לחקות את מה שעשה האב הוא הדבר הקל והרגיל ביותר בעולם, בלי שום התגברות או מאמץ. האדם מטבעו הוא כמו קוף (“הקוף רואה, הקוף עושה”) – כדברי ירמיה הנביא “ההימיר גוי אלהים”, כל גוי פשוט עושה באופן אוטומטי את מה שעשה אביו.

* דוגמאות מכל העמים ומן הפרנסה:

* בפילדלפיה חולבים את הפרה ואוכלים “צ׳יזסטייק” בדיוק כמו שעשו האב והסב.

* באמריקה אוכלים צ׳יזבורגרים ובצרפת אוכלים קרואסונים (אף שהיום אפשר לקנות את שניהם בשתי הארצות).

* ההבדל בארוחת הבוקר בין אנגליה (לחם עם חמאה / חזיר עם ביצה) לבין יבשת אירופה – כל אחד מחזיק במנהגו בלי שום כפייה.

* ביפן הולכים בקיץ עם מטריות נגד השמש (וממשיכים בכך אפילו בניו יורק), ובסין אוכלים את הכיסנים המיוחדים שלהם.

* כך גם בלבוש, בנישואין (עם מי, איך, מתי וכמה זה עולה), ובפרנסה: אפילו באמריקה, שבה לכאורה כל אחד יכול לעשות מה שהוא רוצה, כשבעים אחוז מהאנשים עוסקים באותה עבודה כמו אביהם (אם לאב יש חנות דגים, הבן פותח חנות דגים).

* *[הערות צדדיות: א) גם הדובר עצמו עוסק באותה פרנסה כמו אביו. ב) גם סבו של הדובר או של פלוני היה פוליטיקאי, לא רק אביו, אך הוא לא היה נשיא – וזה שייך לדרשה אחרת].*

* [סטייה צדדית – ויכוח על וויליאמסבורג וניתוח-על של השיחה]:

* *טענת השומע:* לפני 25 שנה בוויליאמסבורג כל יהודי ויהודי הלך ברחוב עם כובע ומעיל, והיום זה השתנה! (השומע רוצה גם לומר שהדובר עצמו אינו אוכל מרק בליל שבת כמו אביו, ועל כך התשובה היא בדיחה שגם האב אינו אוכל, הוא רק מעמיד פנים שהוא אוכל).

* *תשובה:* זוהי היאחזות ב״יוצא מן הכלל” (שיוסבר בהמשך), אבל הכלל הכללי בעולם נשאר שאנשים עושים את מה שעשו הוריהם.

* *ניתוח-על:* פלא הוא מדוע כל שיחה הופכת לוויכוח משונה, ומדוע צריך בכלל להצטדק על דבר פשוט כזה שסדר העולם הוא לחקות את האבות. זה משום שאנו “שטופי מוח” במידה כזו לחשוב אחרת, וצריך תחילה להיכנס לשכל ישר.

ב. מבחוץ אנו כמעט לגמרי כמו הסבא

* כשמישהו (כמו השומע יואלי) טוען שאינו דומה כלל לסבו הבעלזאי (אף שגם הוא אוכל חמין בשבת), זה נובע מציפיות מטורפות.

* אילו אנתרופולוג מיפן (שמעולם לא שמע על יהודים) היה בא להתבונן בסדר חייו של יואלי, היה אומר שהוא אולטרה-מסורתי, ממש כמו אצל הסבא בחוץ לארץ. מבפנים מסתכלים על קטנות (צווארון של שני אינצ׳ים, לא ללכת עם מעיל ברחוב, או לגזוז את הזקן מעט יותר). אבל לאדם מבחוץ זהו צחוק (“עושים פורים”), שהרי למעשה יש לו ארבעה מעילים, בעקיטשע וכובע לשבת, והוא הולך עם כיפה כל היום. אף שהסבא אולי היה כועס על גזיזת הזקן, למעשה דומים ב-98 אחוז בלי שום עבודה, ועל שני האחוזים הנותרים מותר לחלוק.

ג. תרבות היא “חיקוי הסביבה” (מימטית) – לא התעקשות

* חיקוי העיר: הסדר הרגיל של בני אדם אינו להתעקש על מנהגי אבות. כשאדם גר בעיירה שבה גרו הוריו, הוא מחקה את כל העיירה שחיה באותו עולם – לא דווקא את סבו לאפוקי סבו של אחר.

* שינויים טבעיים: אם עוברים דירה, או ממציאים מכונה חדשה או כובע חדש בחנות, הדור הצעיר קונה את הדבר החדש (אף שלסבא זקן אולי אין כוח לכך) בלי לעשות מזה מחלוקת. קניית הכובע החדש אינה סותרת את ההליכה בכובע הישן של הסבא; קודם חיקו את הישן משום שהוא היה קיים, ועכשיו מחקים את החדש.

* הגירה (“אזלת לקרתא אזיל בנימוסה”): כשאדם בלי אידיאולוגיה מהגר לארץ חדשה (וכך עשו כל סבינו, אפילו היראים, חוץ מאלה שהתעקשו על דברים מסוימים), הוא לומד את השפה וקונה כובע חדש אחרי כמה שבועות. זהו כלל חז״ל (שהוא תרגום של פתגם לטיני: “כשאתה ברומא, נהג כרומאים”). כל זה מתרחש מעצמו במצב של שלום, לא “מלחמת תרבות”.

* הפרדוקס של “היהודי המסורתי” באמריקה: מסורה אמיתית אינה “נגד המודרניזם”; פירושה פשוט סדר התרבות הטבעי (“כך נוהג העולם” – אם האב לומד משניות הבן עושה כך; כשמתחילים לשחק כדורגל, הוא משחק כדורגל). לפי זה יוצא ש״יהודי מסורתי” ששמר שבת בעירו הישנה (משום שכל העיר לא עבדה), וכשהגיע לאמריקה שבה כל המפעלים פתוחים בשבת התחיל גם הוא לעבוד בשבת – יהודי כזה הולך באמת ב״דרכי אבות”! *(הערה צדדית: יש לכך אפילו נקודה הלכתית).* בניגוד לבדיחה הידועה (“אבי לא חיקה את פלוני, גם אני לא מחקה”), הדרך המסורתית האמיתית היא: “אבי כן חיקה את סביבתו, גם אני מחקה את סביבתי.”

* דוגמת בורו פארק: *(הערה צדדית: שומע רוצה להכניס את עניין ה״תורה”, אך יש להבין קודם איך העולם פועל).* בהרבה דברים ממילא לא מועיל לומר “תורה”. כל היהודים שהגיעו לבורו פארק התחילו עם הזמן ללבוש שטריימלים (חוץ מכמה עקשנים ידועים), פשוט משום שכך הולך כל אחד.

* מסקנה לגבי מסורה: מסורה היא דבר קל שמתרחש מעצמו (כברירת מחדל) ומשתנה מעצמו. אין לה מעלה או חסרון בפני עצמה; המעלה תלויה רק בתוכן (אם מישהו בא ממקום עם מנהגים טובים יותר, השכל אומר לא לשנותם, ולהפך).

ד. ה״דביקות” והתמדת המנהגים

* “מנהג אמריקה”: מסורה תרבותית שורדת שינויים טכנולוגיים. רוחה של אמריקה (שמקורה ההיסטורי ביבשת הפראית והרחבה) היא שהכל צריך להיות גדול ורחב – מכוניות גדולות (בשונה מיפן, אירופה או סין), משקאות גדולים, וצדקה בעין יפה. רואים זאת אפילו בטכנולוגיה מודרנית: באמריקה נותנים מסלול חינמי לבינה מלאכותית לכל העולם, דבר שאינו קיים אצל חברות אירופיות. *(הערה צדדית: ההשערה הספציפית לגבי הבינה המלאכותית מעט מומצאת, ושאלת המודרניזם מול המסורת מורכבת יותר, אך היא משמשת להבליט את היסוד בדבר כוחו של מנהג).*

* דוגמת חג ההודיה: מסורת נדבקת חזק מאוד בלי מסירות נפש. גויים אמריקאים מחזיקים במנהג בן ארבע מאות שנה של אכילת תרנגול הודו בחג ההודיה, אף שאיש אינו באמת אוהב אותו ואיש אינו יודע בדיוק מדוע. *(הערה צדדית: בארץ ישראל מתגאים בכך ששבעים אחוז מהיהודים עורכים את ליל הסדר, אבל אחוז האמריקאים – כולל יהודים רבים – שאוכלים תרנגול הודו בחג ההודיה גבוה עוד הרבה יותר).*

* מנהגים בלתי מורגשים וקדומים: אנשים בעולם המערבי מלאים מנהגים כמו דג במים:

* *לחיצת יד (שלום עליכם):* זהו מנהג מערב-אירופי, לא יהודי (האדמו״ר ממונקאטש לא לחץ ידיים; פעם היו משתחווים או מנשקים). אף שהטעם המקורי (להראות שאין מחזיקים נשק) בטל מזמן, המנהג נשאר (“בטל הטעם לא בטל המנהג”). *[סטייה צדדית – היגיינה: לחיצת יד מפיצה חיידקים. על טענת שומע שזה עוזר לבנות חסינות, התשובה הצינית היא שאם כן אסור להשתמש בחומר חיטוי לידיים].*

* *זיכרונות קדומים:* לפי חוקרים חילוניים יש שבטים באוסטרליה שמחזיקים במנהגים ובסיפורים כבר עשרות אלפי שנים בעקבות הר געש שהתפרץ שם, בלי להבין מדוע.

* *חיקוי לא מודע:* אדם יכול למסור שיעור בניגון ובקצב המדויקים של סבו או רבו, אפילו אם אינו חוזר על תורותיו.

—

6. מסורה מעשית (מצוות) לעומת לחץ חיצוני

א. היהדות המעשית מתקיימת בלי תורה שבעל פה

* אפילו אם הייתה תקופה של שלוש או ארבע מאות שנה שבה אף יהודי לא למד או זכר בעל פה משנה אחת, אין זה אומר כלל שהיהדות המעשית השתנתה. אין צורך בפילוסופיות, בסודות התורה או בפשט כדי לשמר את המתכון של הקוגל לשבת או את מספר ההדסים בליל שבת.

* דוגמאות:

1. *יהודי אתיופיה:* שמרו מנהגים מלפני ארבע-חמש מאות שנה בלי לדעת מדוע ובלי לדעת לקרוא פסוק בחומש, עד שבארץ ישראל אמרו להם לנהוג אחרת.

2. *דרום אמריקה:* אנשים (בין בני אנוסים בין לא) מדליקים נרות בליל שבת דור אחר דור בלי מושג מדוע (“ככה עושים”).

3. *ראיית הכוזרי:* כשם שאיש אינו צריך הוכחה שהיום יום חמישי או שבת משום שאיש לא שינה זאת, כך נשארות המצוות וההנהגות כל זמן ששום דבר אינו דוחף נגדן. (אם עוברים לעיר בלי לולבים, ייקחו ענף אחר בלי לשאול רב, משום שזה נשמע אותו דבר).

* [סטייה צדדית – שינויים במנהגי הגויים]: גויים אמריקאים התחילו להשתמש בעצים מפלסטיק לחגם או בנורות חשמל במקום המנהג המקורי של העמדת נר בחלון (שהוא במקורו מנהג חורף שעל פי סוד קשור להכנסת אורחים). אף גוי אינו יודע את הטעם, אבל כשכל העיר עוברת לנורות, כל אחד מתחלף עמה.

ב. התנאי “בהיות ישראל על אדמתם” וכוחה של הגלות

* לגבי מצוות (בשונה מתורה/חכמה) אין סיבה שיישכחו – אך רק בתנאי חשוב אחד: שגרים בין אנשים משלך שאותם מחקים.

* ברירת המחדל של הגלות: אם מוגלים בין עמים אחרים, מחקים באופן אוטומטי את הסביבה החדשה. הפסוק בפרשת כי תבוא “ועבדתם שם אלהים אחרים” אינו תוכחה שישראל יהיו רשעים או לא יעמדו בניסיון. בארץ ישראל (או בלייקווד) עבודה זרה היא ניסיון; בבבל היא פשוט המציאות הטבעית – עושים מה שהאדם הממוצע בעיר עושה (כמו ילד בבית ספר ציבורי או בבית ספר קתולי שנעשה כמותם). לכן ציוותה התורה להשמיד את שבעת העממים, ולכן רואים בספר שופטים שישראל חיקו אותם, משום שהטבע האנושי כמעט דטרמיניסטי לעשות מה שהעיר עושה.

ג. אימפריאליזם תרבותי ו״מסעי צלב”

* מלבד הגלות, מנהגים משתנים כשיש לחץ פעיל (גזירות שמד או אימפריאליזם תרבותי) שכופה על אנשים לעזוב את דרכי אבותיהם. אז נדרשת מלחמה כדי לעצור זאת.

* אלכסנדר מוקדון והחשמונאים: ליוונים הייתה תוכנית רשמית שכל העולם יקבל מנהגים, מאכלים ומשקאות הלניסטיים. לכן ה״מסורתי” הרגיל נעשה מתייוון, משום שזה היה הדבר הטבעי לעשות בסביבה ההיא, והחשמונאים נאלצו לנהל “ג׳יהאד” (מלחמה) פעיל נגד זה.

* [סטייה צדדית – האימפריאליזם התרבותי האמריקאי]: אמריקה מנהלת היום מסע צלב דומה (לא בכוח אלא ברצון ובמסחר) בשם “זכויות האדם” ו״אור לגוים”, שפירושו למעשה שכל אחד חייב לקנות מוצרים אמריקאיים ולפתוח פיצריות (כמו שעשו בעיראק ובאפגניסטן). מי שאינו סוחר עם אמריקה נחשב לאויב.

* [סטייה צדדית – המודרניזם ונפוליאון]: המודרניזם הוא תנועה משיחית חזקה. בעל התניא סבר שנפוליאון ישמיד את היהודים. נפוליאון לא רצה להשמיד, אלא ראה את עצמו כמשיח שמביא את המנהגים הטובים ביותר לאנושות. (אגב, בעולם הזה הוא לא טעה: רואים במפות של אירופה שכל עיר שנפוליאון כבש והקים בה בתי משפט, בתי ספר ומרכזי מחקר, עשירה עד היום הזה פי שניים מהערים שלא כבש).

—

7. ההבדל היסודי לגבי “חכמה” והישיבה כספר חי

א. “מעשה” עובר בירושה, אבל “חכמה” דורשת יגיעה ונשכחת בקלות

* טעות העולם: בני אדם סבורים שהחכמה עוברת בירושה מאליה עד סוף כל הדורות, ואילו על קיום מצוות צריך להתאמץ תמיד. האמת היא הפוכה בדיוק: ה״עשייה” עוברת מאליה, אבל החכמה לעולם אינה באה מאליה.

* ירושה אצל תלמידי חכמים: בניו של שוחט נעשים שוחטים, ובניו של בלן או בדחן נעשים בלנים, אבל הגמרא כבר מעירה שבניהם של תלמידי חכמים בדרך כלל אינם נעשים תלמידי חכמים (אף שהם קולטים מעט יותר משמיעת שיחות בבית). *(הערת אגב: הדבר היה נכון עד שהאדמו״רים גילו שאין צורך לדעת דבר כדי שהבנים יוכלו להיות אדמו״רים. כמו כן ישנה הבטחה ידועה שתלמידי חכמים מובטחים בה לגבי בניהם, אבל היא תקפה במידה קטנה בהרבה ממה שסבורים).*

* חולשתה של החכמה: מכיוון שהחכמה דורשת מאמץ אישי וישיר, אנו מוצאים בחז״ל “הזהרו בבני עניים שמהם תצא תורה”, וכן שחלק גדול מגדולי הגאונים – והגמרא עצמה (כגון שמעיה ואבטליון וכו׳) – היו גרים או בני בנים של גרים. על ידי חיקוי בלבד נעשים מחקים טובים (אפשר למשל לדעת משניות בעל פה), אבל אי אפשר לדעת גמרא/תלמוד בלי לחשוב. החכמה האנושית היא הדבר החלש והשביר ביותר בעולם (“קשה לקנותן ככלי זכוכית ונוח לאבדן ככלי חרס”).

ב. הישיבה כ״ספר חי” (תורה שבעל פה)

* חכמה בספרים לעומת חכמה בעל פה: כיום אנו רגילים שהחכמה מונחת בספרים, במחשבים או בבינה מלאכותית. אבל עד הטרגדיה הגדולה במאה השלישית (ה״היטלר” של אותה תקופה), היה איסור לכתוב תורה שבעל פה. לא היה בעולם אף עותק כתוב אחד של משניות או גמרא.

* תפקידה של הישיבה: הישיבה לא הייתה מקום שבו לומדים ספרים, אלא הישיבה עצמה הייתה הספר:

* ה״תנא” (הספר האנושי): כשהגמרא אומרת “תני תנא”, אין הכוונה לתנא מספר המשניות, אלא לתפקיד בישיבה. לקחו בחורים בעלי זיכרון טוב (גירסא דינקותא) ופרנסו אותם כדי שישננו את המשניות בעל פה. לעתים קרובות הם לא הבינו מה שהם אומרים (כמאמר חז״ל: “התנאים מבלי עולם”), הם היו רק הטקסט (כפי שרואים עד היום בתרבויות המוסלמיות וההודיות).

* הרב (המפרש): הרב בישיבה השתמש ב״תנא” כבספר, ועל דבריו נבנו התלמוד וההבנה.

* *[הערות אגב: א) “אמורא” בגמרא פירושו במקור גם האדם ששימש כרמקול (מיקרופון) לדרשת הרב. ב) באמת, גם לאחר שהספרים נכתבו, אין דבר מלבד ההבנה החיה של ישיבה או אוניברסיטה; ככל שיש יותר ספרים, כך מבינים פחות].*

* כמה קל לאבד את התורה: כאשר מלך גזר פעם גזירה “שלא יעסקו בתורה”, לא היה זה כפי שמספרים לילדים שהיוונים סגרו את החדרים ושיחקו בסביבון. פירוש הדבר היה פשוט לסגור את הישיבה (המוסד). מכיוון שהספר היה הישיבה עצמה, סגירת הישיבה פירושה שהתורה נשכחה ממש (נשתכחה תורה), ודבר זה אירע יותר מפעם אחת בהיסטוריה.

—

8. אמת המידה להבנה אמיתית ותפקידנו “לשחזר” את התורה

א. מציאות לעומת מסורה

* המסורה היא רק על המעשה, לא על ההבנה: מכיוון שההבנה אינה מעכבת בהלכה, כשאנו אומרים שאנו הולכים בדרכו של משה רבינו (לפי הרמב״ם), הכוונה היא רק שאנו נוטלים את אותו אתרוג שנטל משה רבינו, ולא שאנו מבינים אותו באותו אופן.

* כיצד יודעים שההבנה נכונה? אם כל הראיה לכך שפשט מסוים נכון היא “כי כך היא המסורה” או “כי כך כתוב בספר”, הרי זה בזבוז זמן. הדרך היחידה לדעת שהבנה מסוימת טובה היא אם היא אמת (מתאימה למציאות).

* משל המתמטיקה: כיצד יודעים שהמתמטיקה אמת? משום שהיא מתאימה. רוב בני האדם אינם יכולים לגלות את המתמטיקה בעצמם; נחוץ מורה או ספר. אבל לאחר שמלמדים אותם, הם יכולים לראות בעצמם שהיא מתאימה, ושוב אינם צריכים שום מליץ או סמכות לשם כך.

* החכמה כ״מציאות”: אף שהחכמה *האנושית* חלשה מאוד ונשכחת בקלות, *מושא* החכמה – שהוא המציאות, האמת – קיים תמיד ופתוח לכל אדם. לכן אפשר תמיד לבנות מחדש את התורה (“שבקי כחיי וחזרי ויתבין”), משום שהאמת נשארת תמיד אמת.

* אברהם אבינו ונח: אברהם אבינו ונח למדו תורה בלי שום ספר. כשרש״י אומר שנח למד אילו חיות טהורות, אין זה סתם “וורט”, אלא הוא מבטא את היסוד ש״כשר” הוא עובדה במציאות, שאדם נבון יכול לגלותה בעצמו על ידי התבוננות בעולם.

ב. סיכום: דרך הרמב״ם בשחזור התורה

* [סטייה צדדית – כלל חדש בשיעור]: מונהג כלל חדש, שבעשרים הדקות האחרונות של השיעור אסור לשאול שאלות (להבדיל מהמנהג הישן שלא לשאול בעשרים הדקות הראשונות), משום שצריך לסיים וללכת הביתה.

* שקר ה״כתוב”: אם מישהו אומר שהבנה מסוימת היא אמת רק “משום שכתוב”, אינו יודע מה הוא מדבר. ה״כתוב” קיים רק על “לוח לבך” ובישיבה החיה – ואותה ישיבה (של רבינא ורב אשי) כבר מזמן אינה קיימת. הספר לבדו אינו מספיק.

* תפקידנו: כל זאת אמר הרמב״ם פחות או יותר במפורש (למי שיודע כיצד לקרוא). הספר נותן לנו כיוון, אבל עבודתנו בלימוד היא להביט במציאות ולראות אם הפשט צודק או לא. ממילא אפשרי לגמרי – ואין זה קשה כל כך – שנ״שחזר” (נבנה מחדש) את אמת התורה כפי שהייתה פעם.