מעשה ברבינו יהונתן ורבינו שמואל - מטרת המידות הטובות ידיעת השם
📖 מקורות לשיעור לחץ לפתיחה
YI אידיש לחץ לפתיחה
סיכום השיעור 📋
סיכום פון דער פילאסאפישער שיעור – שמונה פרקים, מורה נבוכים, און דער וועג צו ידיעת ה׳
—
א. פתיחה: אנהייב פון דער ווינטער-זמן
עס איז חודש חשוון – דער אנהייב פון דער ווינטער-זמן, וואס ווערט גערופן “חודש אשר” (ווייל “אשר ישיבות בו מתחילות”). מ׳הייבט אן פון פריש – א נייער לערן-ציקל.
[קליינע דיגרעסיע] – א הומאריסטישע באמערקונג: ביי רבי׳ס ווייסט מען נאר צוויי זאכן – טאנצן און טרינקען לחיים, מ׳גיבט איינער דעם אנדערן א גלעזל גרעיפ-דזשוס מיט עוגה. אבער דאָ דארף מען אן אמת׳דיגן שיעור געבן.
—
ב. אנקינדיגונג פון דעם לימוד: פרקי אבות – די הקדמה
דער שיעור באשעפטיגט זיך מיט פרקי אבות – א ספר וואס מ׳לערנט טיפיש אין זומער, אבער דאָ וועט מען עס לערנען אין ווינטער. מ׳וועט נישט ענדיגן אפילו די הקדמה אין דער גאנצער ווינטער. כדי אנצוקומען צו דער נקודה, ווערט ערשט דערציילט א מעשה.
—
ג. די היסטארישע מעשה: דאס שטעטל לוניל
ג.1 דער אָרט
אין פראנקרייך איז געווען א שטעטל לוניל (Lunel). דער נאמען שטאמט פון “לונא” – די לבנה אויף לאטייניש. די לבנה האט א וויכטיקייט אין יידישקייט (“החודש הזה לכם”).
אידן וואס האבן דארט געוואוינט:
– אבא מארי הירחי – “ירחי” איז אויך א לבנה-נאמען (ירח), ער האט געשריבן א ספר “מאורות”
– ר׳ שמואל אבן תיבון – האט גערופן דאס שטעטל “בקעת יריחו”, ווייל יריחו איז אויך על שם די לבנה
[דיגרעסיע] – א לעגענדע אז די אידן פון לוניל שטאמען פון יריחו, פארטריבן אין גלות, און האבן דעם שטעטל גערופן על שם זייער היימשטאט.
ג.2 דער בית המדרש אין לוניל
אין לוניל (און דער געגנט, אויך מאנטפעליער) האבן געוואוינט גדולי ישראל – דער ראב״ד און אנדערע. דאס זענען געווען ערנסטע אידן, א בית המדרש, א ישיבה – אבער מיט א וויכטיגן דיוק: זיי האבן נישט געלערנט גמרא אין דעם קלאסישן זין. זיי האבן געלערנט הלכה – דער רי״ף, דער בעל המאור, פסקים. דער ראב״ד אליין שרייבט אויפן רמב״ם אין הלכות קידוש החודש: „אני לא הגעתי לחכמה זו, וגם רבותי לא הגיעו עליה” – אין געוויסע ענינים (ווי אסטראנאמיע/מאטעמאטיק) האבן אפילו די גדולים מודה געווען אז זיי האבן נישט דערגרייכט.
—
ד. דער וויכוח אין בית המדרש: אסטראלאגיע און קץ המשיח
ד.1 דער הינטערגרונד
ר׳ אברהם בר חייא הנשיא האט געשריבן א ספר וואו ער רעכנט אויס, לויט אסטראלאגישע קאנדזשאנקשאנס פון דריי פלאנעטן, ווען משיח וועט קומען. ער האט געמאכט א חשבון אז אלע גוטע זאכן פאר אידן (אריינגערעכנט יציאת מצרים) זענען פאסירט ווען די דריי שטערן קומען זיך צוזאמען. דער רמב״ם ברענגט זיין ספר אין הלכות קידוש החודש (אן דערמאנען זיין נאמען).
ד.2 דער וויכוח
ר׳ יונתן (שפעטער באקאנט אלס רבינו יונתן מלוניל, מחבר פון “פירוש רבינו יונתן”) האט שטארק געהאלטן אז אסטראלאגיע איז שטותים. ער האט געליינט דעם רמב״ם׳ס אגרת תימן, וואו דער רמב״ם שרייבט קעגן חשבונות פון קץ המשיח.
אבער – אין בית המדרש האבן אנדערע אידן אים אנגעגריפן: “עס שטייט דאך אין גמרא שבת דף נ׳, אין מדרש פסיקתא – וויאזוי קענסטו לייקענען אסטראלאגיע?” ר׳ יונתן האט נישט געקענט געווינען דעם וויכוח אויף אייגענע כוחות.
ד.3 דער בריוו צום רמב״ם
ר׳ יונתן האט באשלאסן צו שרייבן א בריוו דירעקט צום רמב״ם אין מצרים (מיט א שליח – קיין פאסט איז נישט געווען), אלס רעפרעזענטאנט פון זיין חשוב׳ן בית המדרש, און פרעגן אז דער רמב״ם זאל מסביר זיין וויאזוי צו פארענטפערן די גמרות וואס שטיצן אסטראלאגיע.
דער בריוו וואס דער רמב״ם האט צוריקגעשריבן הייסט “אגרת למונטפלייר על דבר החכמים” (אויך באקאנט אלס אגרת על האצטגנינות – דער בריוו וועגן אסטראלאגיע), אדרעסירט צו רבי יונתן. דאס איז דער איינציגסטער אָרט אין גאנץ כתבי הרמב״ם וואו דער רמב״ם לייגט קלאר ארויס זיין עפיסטעמאלאגיע.
—
ה. דעם רמב״ם׳ס עפיסטעמאלאגישער יסוד – דריי קוואלן פון וויסן
דער רמב״ם שטעלט אויף דריי קוואלן פון וויסן וואס א מענטש דארף גלייבן:
1. חישה – וואס ער האט אליין געזען / דערפארן
2. עדות / שמועה – וואס ער האט געהערט פון א צווייטן
3. שכל – וואס ער קען באווייזן דורך לאגיק / סברא
דער פרינציפ: א מענטש דארף וויסן פארוואס ער גלייבט יעדע זאך – פון וועלכער קוואל עס שטאמט. מען טאר נישט צעמישן די לעוועלס: וואס איינער האט אליין געזען איז נישט דאס זעלבע ווי וואס א גרויסער מענטש האט געזאגט. מען דארף שוקל זיין.
קריטישער כלל: אויב עפעס איז נישט אמת, אפילו עס שטייט אין א ספר – ווערט עס נדחה מפני האמת. וואס איין אמורא האט אמאל געזאגט מיינט נישט אז מען מוז עס מקבל זיין. דער רמב״ם קען נישט רעדן מיט אלע דורות אויף איינמאל – יעדער מענטש דארף אויספיגערן וואס ער האלט און פון וואו ער האט עס.
—
ו. די מעשה פון די איבערזעצונגען
ו.1 מורה נבוכים
מען האט געהערט אז דער רמב״ם האט געשריבן מורה נבוכים. רבי יונתן האט באצאלט ר׳ שמואל אבן תיבון ער זאל עס איבערזעצן פון אראביש אויף לשון הקודש. די ערשטע קאפיע האט געהאט אסאך טעותים; מען האט געבעטן דעם רמב״ם א בעסערע ווערסיע; עס איז געווארן א גאנצע משא ומתן מיט בריוון, הגהות, השגות (ראב״ד, רמ״ך, א.א.וו.).
[צד-באמערקונג: פינאנציעלע פראגן] – ר׳ שמואל אבן תיבון איז געווען א פראפעסיאנעלער איבערזעצער, נישט א כולל-יונגערמאן. דער רמב״ם אליין האט אויך באצאלט מענטשן פאר איבערשרייבן. שוין ר׳ שמואל׳ס טאטע, ר׳ יהודה אבן תיבון, איז באצאלט געווארן פון דער זעלבער חבורה פאר איבערזעצן א חלק פון חובת הלבבות (און אמונות ודעות).
ו.2 פירוש המשניות
דער רמב״ם האט אויך געשריבן פירוש המשניות אויף אראביש אויף כל ששה סדרי משנה. די חכמי לוניל האבן אנפאנגס געמיינט אז רוב פירוש המשניות איז נישט אזוי וויכטיג (בלויז אן „ארטסקראל” פאר אראביש-רעדנדיגע אידן), און האבן נישט געאיילט עס איבערצוזעצן.
אבער מען האט דערזען אז עס זענען דא זייער וויכטיגע שטיקלעך דערין, בפרט: די הקדמה צו פרק חלק און שמונה פרקים (הקדמה צו פרקי אבות — יסודות פון מדות, מוסר, עטיקס). ר׳ שמואל, וואס האט געקענט אראביש, האט זיי דערציילט וועגן דעם אינהאלט.
ו.3 איבערזעצונג פון שמונה פרקים און פרקי אבות
נאכדעם וואס ר׳ שמואל האט (מער-ווייניגער) פארענדיגט מורה נבוכים, האבן די בני לוניל אים געבעטן ער זאל אויך איבערזעצן שמונה פרקים מיט דער גאנצער מסכת אבות מיטן רמב״ם׳ס פירוש. און אזוי האט ער געטאן.
מקור פאר דער מעשה: דער סוף פון דער מעשה שטאמט פון ר׳ שמואל אבן תיבון אליין – ער האט געשריבן אן הקדמה צו זיין איבערזעצונג פון פרקי אבות, וואו ער פארציילט דעם גאנצן סדר המעשה.
—
ז. דער אינטעלעקטועלער הונגער פון אשכנזישע אידן נאך ברייטערע תורה-חכמה
ז.1 דער אויסגאנגס-פונקט: וואס האט מען געלערנט אין אשכנז?
אין דער הויפט-שטראם פון תורה-לערנען, פון די גאונים ביז די ראשונים, האט מען זיך כמעט נישט פארנומען מיט מחשבה, חקירה, אדער אפילו אגדות הש״ס. אין א נארמאלער טראדיציאנעלער אשכנזישער בית המדרש האט מען געלערנט גמרא-תוספות, נישט מער.
– ישיבות הגאונים: מען האט געלערנט גמרא, פונקט. ווען מען איז געקומען צו א סוגיא פון אגדה, האט דער גאון געזאגט „ער האלט נישט פון דעם” און מען איז ווייטער געגאנגען.
– פיוטים: די גאונים האבן נישט געהאלטן פון פיוטים – דאס איז געווען א מנהג פון ארץ ישראל, נישט פון בבל.
– רש״י: כאטש רש״י איז געווען א ברייטער מענטש (ער האט געשריבן פיוטים, תשובות, פירוש אויף תנ״ך), אבער אין ישיבה האט מען „mostly” געלערנט גמרא.
[קליינע דיגרעסיע]: ר׳ אלעזר הקליר איז געווען אין דער זעלבער תקופה אבער אלס חזן – מען האט אים נישט גענומען ערנסט אין דער ישיבה-וועלט; תוספות האט אים גענומען ערנסט נאר פאר הלכה-צוועקן.
[קליינע דיגרעסיע]: חסידות איז א „יוצא מן הכלל” – אבער אויך לויט חסידישע הנהגה, אין דער פראקטיק, איז עס אויך נישט אזוי ווי מען וואלט געמיינט.
ז.2 דער מאמענט פון אנטדעקונג: „אונז פעלט עפעס”
אידן אין די בתי מדרשות האבן געהערט (דורך רייזנדע, משפחה-פארבינדונגען, שליחים) אז אין אנדערע קהילות (ספרד, אראבישע לענדער) איז דער באגריף „תורה” אדער „חכמה” ברייטער – מ׳לערנט נישט נאר הלכות ד׳ שומרים, נאר אויך:
– וויאזוי די וועלט ארבעט (סייענס)
– הנהגת השם
– הוכחות אז ס׳איז דא א גאט
– דאקטאריי, נאטור-וויסנשאפט
דער רוב פון זיי האבן געכאפט: „אונז פעלט א באזיק חלק פון חכמה.”
ז.3 דאס פראקטישע פראבלעם: שפראך-באריער
די ספרים וואס האבן געהאנדלט מיט יסודות התורה, אמונות ודעות זענען געווען געשריבן אויף אראביש. די אשכנזישע אידן האבן געשיקט שליחים, געצאלט, זיך געמוטשעט – כדי מ׳זאל איבערזעצן די ספרים.
ביישפיל: „אמונות ודעות” פון רב סעדיה גאון איז שוין פריער איבערגעזעצט געווארן אין אשכנז; חסידי אשכנז (ר׳ יהודה החסיד, ר׳ אלעזר מוורמייזא) זענען געווען „משונה׳דיג העפי” דערמיט – „מ׳קען פארשטיין ווער דער אייבערשטער איז!” ר׳ אלעזר האט סיסטעמאטיש אריינגעלייגט דעם אינהאלט פון „אמונות ודעות” אין זיינע ווערק.
ז.4 חובות הלבבות – די מעשה מיט דער איבערזעצונג
ר׳ יהודה אבן תיבון דערציילט אין זיין הקדמה: ווען ער איז געקומען אין א שטאט, האבן די מענטשן שוין געלערנט „אמונות ודעות” און זיך מורא׳דיג געפרייט. ווען זיי האבן געהערט אז ס׳איז דא נאך א ספר – „שערי היחוד” פון חובות הלבבות – האבן זיי געבעטן ער זאל דאס איבערזעצן. וויכטיגער דעטאל: זיי האבן נישט געבעטן די גאנצע ספר (דער מוסר-חלק האט זיי נישט אזוי אינטערעסירט), נאר דווקא „שערי היחוד” – דער חלק וואס רעדט פון הוכחות פאר מציאות ה׳.
—
ח. „לשמע אוזן שמעתיך ועתה עיני ראתך” – דער טעארעטישער פונדאמענט
ח.1 דער פסוק (איוב מ״ב) לויט דעם רמב״ם׳ס פירוש (מורה נבוכים ח״ג)
| שטופע | פסוק | באדייט |
|—|—|—|
| שטופע 1 | „לשמע אוזן שמעתיך” | אמונה מפי הקבלה – מ׳האט געהערט אז ס׳איז דא א גאט |
| שטופע 2 | „ועתה עיני ראתך” | „עיני השכל” – מ׳האט אליין געזען/באוויזן מיט שכל׳דיגע הוכחה |
דער חילוק צווישן „הערן” און „זען” איז דער גאנצער פונקט – פאר די אשכנזישע חכמים איז דאס געווען א „ריזיגע שמחה.”
ח.2 וואס מיינט „הוכחה” – א טיפערע פארשטאנד
א הוכחה איז נישט בלויז „געהערט אז ס׳איז דא א הוכחה” – מען דארף עס טון, עס דורכלעבן. „עיני ראו זאת” – דו זעסט עס אליין, ס׳איז א „מורא׳דיגע גילוי”.
– דער רמב״ם׳ס טייטש פון „יתגלה כבוד שמים”: דער אייבערשטער זאל זיך „באווייזן” – דאס מיינט: מען זאל טרעפן א הוכחה וואס קיינער קען נישט אפּפרעגן, אזוי ווי „איינס און איינס איז צוויי”.
– עקספיריענס אין הוכחה: קעגן דער פאלשער סתירה צווישן „עקספיריענס” און „הוכחה” – אויך אין א הוכחה איז דא אן עקספיריענס, א דערלעבעניש.
– ר׳ סעדיה גאון אליין זאגט: עס ענטפערט ספקות, יא, אבער אויך פאר דעם וואס האט נישט קיין ספקות – ער האט געהערט, יעצט זעט ער. דאס איז געווען די „שמחה גדולה”.
—
ט. „א גלות פון חכמה” – דער היסטארישער קאנטעקסט
ט.1 בזמן הבית
נביאים, תנאים, אמוראים האבן זיך געקאכט אין מושכלות, יסודות אלוקות, מעשה מרכבה, אגדה.
[צד-דיגרעסיע: ירושלמי וועגן מעשה מרכבה] – דער ירושלמי ברענגט א מחלוקת תנאים (ר׳ ישמעאל vs. ר׳ עקיבא) צי מ׳טאר דרשנ׳ען מעשה מרכבה – ר׳ אלעזר בן ערך האט יא געדרשנ׳ט. דאס באווייזט אז בזמן התנאים האט מען זיך פארנומען דערמיט, אבער שפעטער איז עס פארלוירן געגאנגען.
ט.2 נאך חתימת הגמרא
א דראמאטישער פאל – אין די ישיבות האט מען נאר געלערנט גמרא-תוספות, הלכה, ד׳ סדרים. קיין עוסק אין מחשבה, אלוקות, יסודות. אפילו גאונים האבן געזאגט: „מיר פארשטייען נישט די אגדה, ס׳איז נישט כפשוטו” – אבער אן אלטערנאטיוו-פירוש. דאס איז ממש א גלות – נישט נאר א פיזישע גלות, נאר א גלות פון חכמה.
ט.3 דער ווענדפונקט
ערשט ווען רב סעדיה גאון, דער רמב״ם, די חובות הלבבות זענען געקומען – „די פאר מענטשן וואס אונז ווייסן” – האט זיך עפעס געעפנט. פארדעם האט „קיינער נישט געוואוסט גארנישט.”
ט.4 פארוואס מיר כאפן דאס נישט
מיר זענען נישט צוגעוואוינט צו כאפן וויפיל דאס האט באדייט פאר יענע אידן, ווייל מיר לעבן אין א „רייכע וועלט” – חסידות, קבלה, פילאזאפיע, רמח״ל, אלעס איז שוין דא. אבער דעמאלט איז עס געווען א רעוואלוציע.
—
י. [צד-דיגרעסיע] די מעשה פון דעם קצות החושן מיט׳ן דידיטשובער רבי׳ן
א חסידישע מעשה אלס פאראלעל:
– דער קצות החושן פרעגט דעם רבי הערשעלע מדידיטשוב: וואס האט חסידות צוגעגעבן איבער קבלה?
– דער משל: מענטשן דינען א מלך, האבן מאפעס פון זיין פאלאץ, הערן שמועות וועגן אים – ביז איינער וויל זען דעם מלך אליין, און ער שיקט א הזמנה, און דער מלך קומט.
– נמשל: קבלה/פילאזאפיע = מ׳הערט וועגן דעם אייבערשטן; חסידות = מ׳ברענגט דעם מלך אליין.
דאס איז דער זעלבער מהלך ווי די רעאקציע פון ר׳ יונתן מלוניל און אנדערע אויף דעם רמב״ם – דער זעלבער עקסייטמענט פון „ענדלעך קען מען וויסן, נישט נאר הערן.”
—
יא. שמונה פרקים און מורה נבוכים – איין שלימות׳דיגע סיסטעם
יא.1 מען קען נישט צעטיילן שמונה פרקים פון מורה נבוכים
שמונה פרקים איז „הונדערט פראצענט מוסר” – עס רעדט פון מידות, בחירה, א.א.וו. עס איז די הקדמה צום פירוש אויף פרקי אבות. אבער: ר׳ שמואל אבן תיבון און ר׳ יהונתן מלוניל האבן ספעציעל געבעטן אז מען זאל איבערזעצן שמונה פרקים – נישט דעם גאנצן פירוש המשניות (סדר זרעים האבן זיי נישט געדארפט), נאר דווקא שמונה פרקים, ווייל זיי האבן פארשטאנען אז צום מורה נבוכים דארף מען צולייגן שמונה פרקים.
די שליסל-טענה: שמונה פרקים (מוסר/מעשה) און מורה נבוכים (מחשבה/חקירה) זענען נישט צוויי באזונדערע פראיעקטן – זיי זענען טיילן פון איין שלימות׳דיגער בילד פון משנת הרמב״ם. מען קען נישט זאגן „שמונה פרקים איז שיינע זאכן אויפן שעלף, און מורה נבוכים איז פאר די עלעקטע מיט תשוקה.” ניין! – ביידע זענען נויטיק צוזאמען.
יא.2 פארוואס „פעלט” עפעס אין מורה נבוכים?
דער רמב״ם האט זייער געשוינט זיין צייט – ער זאגט א זאך איין מאל און חזר׳ט נישט איבער. א געוויסער יסוד וואס שטייט אין שמונה פרקים ווערט נישט איבערגעזאגט אין מורה נבוכים, ווייל דער רמב״ם האלט אז ער האט עס שוין גוט געזאגט.
יא.3 ר׳ שמואל אבן תיבון׳ס הקדמה
ר׳ שמואל אבן תיבון האט אויך געשריבן א הקדמה להקדמה, וואו ער באשרייבט די חשיבות פון פרקי אבות. ער האט מער-ווייניקער איבערגעשריבן וואס דער רמב״ם האט געזאגט (קיין חידושים), נאר אין זיין אייגענעם קאנטעקסט. ער דינגט זיך מיט דעם רמב״ם אויף א געוויסן פונקט (ווערט אויסגעפירט שפעטער).
—
יב. דער צענטראלער פילאסאפישער שטאם: מעלות המדות → מעלות שכליות → ידיעת ה׳
יב.1 די דריי שטאפלען
| שטאפל | באדייט |
|—|—|
| 1. מעלות המדות | „זיין מענטשלעך” – גוטע מידות, כאראקטער |
| 2. מעלות שכליות | „וויסן דעם אמת” – כולל קשרון, זכרון, הבנה |
| 3. ידיעת הבורא (תכלית) | דערגרייכן א פארשטאנד פון מציאות ה׳ |
יב.2 פסוק-שטיצע
פסוק א: „שְׁמַע עֵצָה וְקַבֵּל מוּסָר לְמַעַן תֶּחְכַּם בְּאַחֲרִיתֶךָ” (משלי) – לערן מוסר → קום אן צו חכמה.
פסוק ב: „אִם תְּבַקְשֶׁנָּה כַכֶּסֶף… אָז תָּבִין יִרְאַת ה׳ וְדַעַת אֱלֹהִים תִּמְצָא” (משלי ב) – זוך חכמה מיט ערנסטקייט → באקום יראת ה׳ + דעת אלקים.
יב.3 טייטש פון „יראת ה'” און „דעת אלקים”
– יראת ה׳ = לויט ר׳ שמואל אבן תיבון: „אידישקייט,” דעות התורה – נישט בלויז עמאציאנעלע פארכט, נאר פארשטיין די תורה-מצוות וואס מען האט שוין געהאט, יעצט וויל מען וויסן דעם טעם און מיינונג.
– דעת אלקים תמצא = מציאות ה׳ – נישט בלויז „ס׳איז דא א גאט,” נאר פארשטיין וואס פאר א סארט מציאות דער אייבערשטער איז (= מחויב המציאות ביים רמב״ם). „תמצא” = מען דארף עס טרעפן, דערגרייכן.
[צד-דיגרעסיע – עטימאלאגיע פון „מציאות”] – די שייכות צווישן „מציאות” (עקזיסטענץ) און „מציאה” (טרעפן/פונד), „דרשו ה׳ בהמצאו,” „בְּרָצוֹתְךָ אַמְצִיאֲךָ,” און „אהי״ה” = „איך בין.”
—
יג. פארוואס דארף מען מעלות המדות כדי צו דערגרייכן מעלות שכליות?
יג.1 ערשטער טעם: נגיעות (פערזענלעכע אינטערעסן)
א בעל-תאווה זוכט נישט דעם אמת – ער האט נגיעות. „דו וועסט נישט וועלן וויסן אז ס׳איז דא א גאט, ווייל דו ווילסט בעסער פרעסן.” ער וויל געווינען די לאטערי – אלטערנאטיוו פאקטן, ער האלט נישט פון אמת וואס שטערט אים.
חכמה איז שווער: מענטשן מיינען חכמה איז „פרי” – גרינג צו באקומען. אבער אמת דערגרייכן פאדערט רצון – מען מוז זיך וועלן. שלעכטע מדות זענען מעכב קעגן ידיעת האמת.
[באמערקונג]: א מענטש איז קאמפליצירט – ער קען זיין שלעכט אין איין געביט און גוט אין אן אנדערן. אפילו א היטלער-טיפ קען טעארעטיש אין א געוויסער דרגא עפעס גוטס האבן, כאטש בפועל האט ער נישט.
יג.2 שלעכטע מענטשן ווייסן נישט גארנישט
„דאס איז א דבר ידוע” – א פרינציפ וואס מען דארף גלייבן און לערנען. ווער עס וויל לערנען האט שוין כמעט אלע מידות טובות, ווייל ער דארף זיך מקדיש זיין, ער דארף האבן אהבה, ער קען נישט זיך שלאגן מיט זיין ווייב א.א.וו. אן נקיות, זוכט ער נישט אמת נאר באשטעטיקונג פון וואס ער האט שוין געטראכט.
יג.3 [צד-דיגרעסיע – ביישפילן פון וויסנשאפטלעכע שקרים]
אקטועלע ביישפילן ווי שלעכטע מידות שטערן אמת אפילו אין וויסנשאפט:
– אלצהיימער׳ס-פארשונג: צוואנציק יאר ריסוירטש אוועקגעווארפן ווייל א פארשער האט געפעלשעוועט רעזולטאטן – זיין נגיעה: ער זאל הייסן „דער גדול.”
– פראפעסאר פון האַרוואַרד (פראנסעסקא דזשינא?): איר ריסוירטש איבער ווי מענטשן ליגנען – און די גאנצע ריסוירטש אליין איז געווען ליגנט! מען האט זי געכאפט אין די ענטפערס.
– Peer review טשעקט נישט נאך די אקטועלע רעזולטאטן – נאר צי דער מאמר „מאכט סענס.”
שלוס-נקודה: מען קען נישט זיין א שלעכטער מענטש אין פערזענלעכן לעבן און א גוטער זוכער-פון-אמת אין אינטעלעקטועלן לעבן. אפילו א „גרויסער פיזיסיסט” וואס איז א „חיה” אין זיין פערזענלעכן לעבן – די שלעכטע מידות האבן אים יא באאיינפלוסט.
יג.4 צוויי סארטן מעלות המדות (פון מורה נבוכים חלק ג׳)
| סארט | באדייט |
|—|—|
| פערזענלעך (בינו לבין עצמו) | נישט זיין א בעל-תאווה, נישט זיין א קמצן, נישט זיין א שלעכטער מענטש |
| געזעלשאפטלעך (בינו לבין חבירו) | אויסקומען מיט אנדערע מענטשן |
—
יד. צווייטער טעם פאר מדות טובות: דער סאציאלער צוועק
יד.1 א מענטש לעבט נישט אליין
אויף אן אינזל מיט כף חרובים דארף מען ווייניק מדות. אבער אין דער ווירקלעכקייט – נאך חתונה, אין חברה – מוז מען אויסקומען מיט אנדערע. „לא טוב היות האדם לבדו” – א מענטש קען נישט לעבן אליין, דערפאר דארף ער מדות טובות כדי צו פונקציאנירן אין א געזעלשאפט.
דער רמב״ם׳ס צווייטער תכלית פון מדות טובות: מדות טובות = דאס וואס לאזט מענטשן לעבן אין א סאסייעטי – מיט ווייב, באס, חבר, שכן, קהילה. אן א מתוקנ׳ע חברה קען מען זיכער נישט לערנען.
[צד-דיגרעסיע: רבי שמעון בר יוחאי] – יא, מען קען טעארעטיש גיין אין א מערה ווי רשב״י – אבער דאס איז א יחידי סגולה, נישט נארמאל, און אפילו אים וואלט אפשר בעסער געווען אן דעם.
יד.2 אפליקאציע אויף דער ברייטער וועלט
כמעט אלע מלחמות שטאמען פון שלעכטע מדות. פוטין לערנט נישט קיין מוסר – דאס איז בעסיק שלעכטע מדות אויף א גרעסערן סקעיל. דער בעסיק פראבלעם פון דער וועלט איז שלעכטע מדות. פון נישט טיילן טשיפס אין חדר ביז נוקלעארע וועפאנס – ס׳איז דער זעלבער מענטש, דער זעלבער מעכאניזם, נאר אויף א גרעסערן לעוועל. פירער זענען נישט אן אנדערע סארט מענטש – דער ראש הממשלה איז דער זעלבער מענטש ווי יעדער אנדערער, מיט די זעלבע נטיות, נאר מיט מער פרעשור.
[צד-דיגרעסיע / אנעקדאט: דער יועץ פון א פרעזידענט] – א יונגער יועץ פלעגט ארויסקומען פון מיטינגס און זיין זיכער אז ערגעץ „דאון דער האל” איז נאך א צימער וואו מען טראכט אמת׳דיג – ווייל ס׳קען נישט זיין אז דאס איז ווי מען פירט די וועלט. אבער ס׳איז נישטא קיין אזא צימער – דאס איז מענטשהייט.
יד.3 דערפאר איז דא א תורה
ס׳איז נישט גענוג צו זאגן „שער און ס׳וועט זיין שלום” – ס׳איז קאמפליצירט. אבער דערפאר איז דא א תורה / רעליגיע: א סיסטעם וואס מאכט אז מענטשן זאלן געבן דין וחשבון, וואס מאכט זיי אביסל בעסער, און דורך דעם קען די וועלט פונקציאנירן. תורה מן השמים: א מענטש קען נישט אליין אויסטרעפן אזא סיסטעם. אנדערע סיסטעמען האבן פרובירט און נישט געלונגען; די תורה ארבעט בעסער.
סדר: ערשט מדות → דאן קען מען לעבן צוזאמען → דאן קען מען טראכטן / לערנען → דאן קען מען דערגרייכן חכמה.
—
טו. דער פסוק פון ירמיה – דער רמב״ם׳ס באווייז פאר דער גאנצער סטרוקטור
טו.1 דער פסוק (ירמיה ט:כב-כג)
> „אַל יתהלל חכם בחכמתו… כי אם בזאת יתהלל המתהלל השכל וידוע אותי כי אני ה׳ עושה חסד משפט וצדקה בארץ כי באלה חפצתי”
דער רמב״ם אין מורה נבוכים ח״ג פרק נ״ד (דער לעצטער פרק פון דער ספר!) איז מפרש דעם פסוק און זאגט: דאס איז דער תכלית פון דער גאנצער ספר. ער זאגט אין די לעצטע פרקים: „איך זאג נישט קיין חידושים – איך בין נאר מסביר דעם תכלית פון אלעם.”
טו.2 דער רמב״ם׳ס טייטש
– „בָּאָרֶץ” = דער אייבערשטער איז משגיח אויך אין דער וועלט (נישט ווי אנדערע וואס האבן געמיינט ער איז נאר בעליונים). דאס שטימט מיט דעם רמב״ם׳ס יסוד פון חלק א׳ פרק נ״ד: ידיעת השם מיינט ידיעת פעולותיו (זיינע מידות) – „מה הוא רחום אף אתה רחום”. דאס איז וואס משה רבינו האט געבעטן מיט „הוֹדִעֵנִי נָא אֶת דְּרָכֶךָ” – „דרכך” = מידות = פעולות = חסד משפט וצדקה בארץ.
– „בְּאֵלֶּה חָפַצְתִּי” = דער רמב״ם טייטשט: „אֵלֶּה” גייט אויף חסד, משפט, וצדקה (נישט אויף ידיעת השם אליין) – ד.ה. דער תכלית פון ידיעת השם פירט צוריק צו מעשים טובים אין דער וועלט.
—
טז. ר׳ שמואל אבן תיבון׳ס מחלוקת אויפ׳ן רמב״ם׳ס פסוק-טייטש
ר׳ שמואל אבן תיבון שרייבט אין זיין הקדמה א לאנגע אויספירונג, אז ער איז נישט מסכים מיט דעם רמב״ם׳ס פשט אין דעם פסוק.
– זיין קשיא: אויב דער פסוק רעדט פון „הַשְׂכֵּל וְיָדֹעַ אוֹתִי” (ידיעת השם), וואס קומט אריין חסד משפט וצדקה? ס׳פאסט נישט צוזאמען.
– אבן תיבון׳ס שיטה: מ׳דארף טייטשן דעם פסוק אזוי אז „בְּאֵלֶּה חָפַצְתִּי” זאל יא מיינען ידיעת השם אליין – דער גאנצער פסוק זאל זיין א אייניגע מעסעדזש פון ידיעת השם.
[זייט-באמערקונג]: אבן תיבון איז געווען א גרויסער תלמיד פון דעם רמב״ם, אבער האט געהאלטן אז ער מעג חולק זיין אויף פשט אין פסוקים – ער דינגט נישט אויף די אידעע, נאר אויף דעם פסוק-טייטש. נאכדעם וואס ער האט איבערגעזעצט דעם מורה, האט ער אויך געשריבן הגהות (קריטישע באמערקונגען). דער רמב״ן האט אויך געהאט אן אייגענעם תירוץ אויף דער שוועריגקייט.
—
יז. די „סתירה” אין סוף מורה נבוכים – א מעשה פון אחרונים
יז.1 דער טענה
אחרוני אחרונים (מאדערנע פראפעסארן/חוקרים – שלמה פינס, אפשר הערמאן כהן, קעלנער, און אנדערע) האבן גע׳טענה׳ט אז אין דעם לעצטן שטיקל פון מורה נבוכים (ח״ג פרק נ״ד), וואו דער רמב״ם מסביר׳ט „כי באלה חפצתי” = חסד משפט וצדקה, איז דער רמב״ם חוזר פון זיין גאנצער ספר.
זייער טענה: די אמת׳דיגע תכלית לויט דעם רמב״ם איז נישט ידיעת השם, נאר עשיית צדקה – חסד משפט וצדקה בארץ, פראקטישע מאראלישע האנדלונג. זיי רעדן פון א „סתירה” צווישן דעם גאנצן ספר (ידיעה = תכלית) און דעם סוף (חסד משפט וצדקה = תכלית).
יז.2 שארפע צוריקווייזונג
„במחילת כבודם, ס׳איז שטותים והבלים.” ס׳קען נישט זיין אז פינף און צוואנציק מאל זאגט דער רמב״ם אז חכמה/ידיעה איז די תכלית – אין שמונה פרקים, אין מורה נבוכים, אין דעם פרק אליין – און פלוצלינג, וועגן איין שווערן פסוק, זאל ער חוזר זיין פון אלעס. דער פסוק דארף טאקע פארשטאנען ווערן, ס׳איז דא עפעס צו פארשטיין, אבער א חזרה פון דער גאנצער שיטה – דאס איז אויסגעשלאסן.
—
יח. דער אמת׳דיגער תירוץ: „כל מעשיך לשם שמים”
יח.1 דער טעות פון די „סתירה”-זאגער
זייער חוסר הבנה מוחלט איז: זיי פארשטייען נישט וואס „כל מעשיך לשם שמים” מיינט.
יח.2 לעגיטימע פראקטישע שאלה vs. פאלשע פילאסאפישע שאלה
– לעגיטימע שאלה (פראקטיש): זאל איך זיין א עוסק בידיעת השם, אדער א עוסק ביישובו של עולם? וויפיל פון יעדן? – דאס איז א געהעריגע הלכה-למעשה שאלה.
– (דוגמא: דער ליובאוויטשער רבי׳ס יסוד – אפשר איז עס א גרעסערע זאך צו לערנען א צווייטן ייד אחדות השם, אפילו אויף א קלענערן לעוועל, ווייל דאס איז דוחה.)
– פאלשע/אונמעגליכע שאלה (פילאסאפיש): צו זאגן אז די תכלית פון דעם מענטש איז צו זיין אין עולם הזה, צו טון חסד משפט וצדקה – דאס איז נישט מעגליך אלס תכלית.
יח.3 פארוואס קען חסד משפט וצדקה נישט זיין די אולטימאטיווע תכלית?
– א מענטש איז נישט די בעסטע זאך – מלאכים זענען העכער. א מענטש שטארבט.
– צדקה/חסד/משפט זענען תיקונים פאר פראבלעמען פון עולם הזה – אין גן עדן איז נישטא קיין עניים, קיין עוולות, קיין צדקה. צדקה איז א סוף פון א פראבלעם, נישט א תכלית בעצם.
– אויב א נשמה קען עקזיסטירן אן גנבה, אן עוולה – דאן איז „נישט-גנב׳ענען” נישט קיין שלימות, נאר א באזעליין.
– נאר ווער ס׳גלויבט נישט אין עולם הבא קען זאגן אז עולם הזה-מעשים זענען די תכלית.
[זייט-קריטיק]: עטליכע רעדן פון „עיקר שכינה בתחתונים” – דער חשד איז אז דער גרונט פארוואס זיי באטאנען דאס איז ווייל זיי גלויבן נישט אין עליונים, נישט ווייל זיי האבן א טיפערן פשט.
יח.4 דער אמת׳דיגער תירוץ
די „סתירה” איז א סתירה מדומה – זי שטאמט פון נישט-פארשטיין וואס „כל מעשיך לשם שמים” מיינט. דער רמב״ם רעדט אין שמונה פרקים פרק ד׳, אין מורה נבוכים פרק נ״א, וועגן דער מדרגה פון די אבות: זיי זענען געווען 100% דבוק אין גאט, אלע זייערע מעשים – אפילו עסן, שלאפן, האנדלען – זענען געווען „לשם שמים”.
אויף דעם לעוועל, חסד משפט וצדקה זענען נישט א באזונדערע תכלית, נאר א מעדיום דורך וועלכן ידיעת השם ווערט אויסגעדריקט אין דער וועלט. „בְּאֵלֶּה חָפַצְתִּי” מיינט: גאט׳ס רצון איז אז דער מענטש וואס האט ידיעת השם זאל דאס אויסלעבן דורך חסד משפט וצדקה.
—
יט. דער פראבלעם: דביקות איז פראקטיש און מאראליש אוממעגליך
יט.1 צוויי טעמים פארוואס א מענטש קען נישט תמיד דבוק זיין
– פראקטיש: ער דארף שלאפן, עסן, ארבעטן פאר פרנסה.
– מאראליש: ער טאר נישט זאגן „איך וויל נאר דביקות און נישט חסד טון.” ער האט חובות צו זיינע קינדער, צו זיין משפחה, צו דער וועלט.
דאס שאפט א סתירה: מען קען נישט, און מען טאר אויך נישט – אבער דער רמב״ם זאגט דאך „כל מעשיך לשם שמים”!
יט.2 דער רמב״ם׳ס קשיא אויף זיך אליין (פרק נ״א) – צדיק ורע לו
אין יענע מינוטן
וואו דער צדיק איז נישט דבוק, איז ער כמעט א „נארמאלער מענטש” – און דעמאלט קען אים טרעפן צרות („והסתרתי פני ומצאוהו רעות”). דאס בלייבט אן אפענע שוועריגקייט – ווי קען א מענטש פון פלייש און בלוט דערגרייכן תמידי׳גע דביקות?
—
כ. דער רמב״ם׳ס פראקטישע הדרכה – שטופנווייז
דער רמב״ם גיט א פראקטישע עצה פאר זיינע „חסידים” (לייענער פון מורה נבוכים):
– ערשטע שטופע: טראכט פון דעם אייבערשטן צוויי מאל א טאג – ביים זאגן שמע ישראל. דאס איז גענוג פאר׳ן אנהייב.
– צווייטע שטופע: אויך ווען מען טוט א מצוה.
– דער מענטש פרעגט: „ווען וועל איך טראכטן פון מיין ביזנעס, פון מיין באנק?” דער רמב״ם ענטפערט: „דו שמועסט דאך מיט דיין ווייב אויך – ס׳איז גענוג צייט פאר אלעס.”
– דריטע שטופע (העכסטע מדרגה): אז אפילו ווען מען רעדט מיט דער ווייב אדער טוט ביזנעס, טראכט מען אויך פון דעם אייבערשטן. אבער – דאס איז די מעלה פון די אבות און משה רבינו. „דו טריי נישט, פרוביר אפילו נישט” – דאס איז נישט פאר א געוויינליכן מענטש.
—
כא. דער רמב״ם׳ס חידוש: וואס מיינט „האבות הן הן המרכבה”?
כא.1 די קשיא
יעקב אבינו האט דאך אויך געגעסן, געשלאפן, געגאנגען אין בית הכסא, חתונה געהאט מיט לבן׳ס טעכטער – וויאזוי קען מען זאגן ער איז א „מרכבה” (א כלי פאר דער שכינה)?
כא.2 דער תירוץ – א נייע דעפיניציע פון „כוונה”
דער רמב״ם׳ס חידוש (א „נראה לי” – וואס באדייט אז דאס איז א חידוש, נישט פשוט): „מרכבה” מיינט נישט אז ער האט תמיד געטראכט פון דעם אייבערשטן אין זיין קאפ. „כוונה” מיינט נישט וואס מען טראכט אין דעם מאמענט (ווי אן עקסרעי פון דיין קאפ), נאר וואס איז דער צוועק, דער פערפעס, פון דעם וואס מען טוט.
– די אבות׳ס כוונה: „בכל מעשיהם להעמיד אומה יודעת את ה'” – אלע זייערע מעשים (חתונה, קינדער, געלט, פאליטיק, ארמיי) זענען געווען ארגאניזירט ארום דעם ציל צו בויען אן אומה וואס וועט קענען דעם אייבערשטן.
– אברהם האט אנגעהויבן מיט גרים און א משפחה; ביז משה רבינו האט עס אוועקגעשטעלט „לכלל.”
– פריער איז געווען פריוואטע מתבודדים (ווי חנוך), אבער נישט אן אומה. דאס איז דער חידוש פון די אבות.
כא.3 דער משל
– איינער האט א ביזנעס און גיבט צדקה דערפון – דאס איז איין מדרגה.
– א צווייטער וויל עפענען א ישיבה, און מאכט א ביזנעס ספעציעל כדי צו פינאנצירן די ישיבה – דאס איז אן אנדערע סארט כוונה: „כל מעשיך לשם שמים.”
אזוי אויך: יעקב אבינו האט חתונה געהאט נישט סתם כדי צו האבן א משפחה, נאר כדי אז פון דער משפחה זאל ארויסקומען „שמע ישראל ה׳ אחד” – אן אומה יודעת את ה׳.
—
כב. דער עיקר חידוש: „תכלית” מיינט נישט „מערסטע צייט” אדער „מערסטע מחשבה”
דער רמב״ם׳ס יסוד:
– תכלית מיינט נישט: אז מען טראכט דערפון מער צייט.
– תכלית מיינט נישט: אז מען טוט דאס מער צייט.
– תכלית מיינט: וואס איז דער ציל וואס דאס גאנצע לעבן (אדער דער גאנצער כלל) איז ארגאניזירט ארום.
דערפאר איז גאר נישט קיין סתירה צווישן:
– רוב תורה רעדט פון עולם הזה, רוב מצוות זענען גשמיות׳דיגע מצוות, רוב צייט איז מען ביזי מיט חסד, משפט, צדקה בארץ.
– און דער תכלית פון אלעס איז ידיעת ה׳.
> „ס׳קען זיין אז דער רמב״ם זאל א גאנץ לעבן נישט שרייבן מורה נבוכים, און עס זאל נאך אלץ זיין די זעלבע זאך” – ווייל ער קען זאגן: „איך מאך אז מיין אייניקל זאל האבן מורה נבוכים.”
—
כג. תירוץ פון דער סתירה – צוזאמפאסונג
די מענטשן וואס זעען א סתירה אין רמב״ם (צווישן ידיעת ה׳ אלס תכלית און חסד/צדקה/משפט אלס וויכטיגע מצוות) האבן פשוט נישט פארשטאנען וואס „כוונה” מיינט. זיי מיינען אז אויב ידיעת ה׳ איז דער תכלית, מוז יעדער מענטש זיין א פילאסאף אדער א חסיד׳ישער איד וואס דאוונט באריכות. דאס איז נישט דער טייטש.
ס׳איז בכלל נישט קיין סתירה אז מען זאל צען טויזנט מאל מער ביזי זיין מיט חסד ומשפט וצדקה בארץ – אזוי לאנג ווי דער ציל פון דער גאנצער ארגאניזאציע איז „ימלא הארץ דעה את ה'”.
[קליינע באמערקונג]: היינטיגע מענטשן כאפן נישט דעם קאנצעפט פון אן „ארגאניזאציע ארום א ציל” – זיי מיינען אז א ציל מוז מען טון אדער טראכטן א גאנצע צייט, וואס איז נישט דער טייטש. אויך: אנדערע חולקים ווייל זיי גלויבן נישט אין השארת הנפש, אבער דאס ווערט אפגעהייסן אלס „דברים פשוטים.”
—
כד. סוף-באמערקונגען (אנגעדייט, נישט אויסגעפירט)
– מדות טובות קענען זיין א „הכנה” (פארגרייטונג) צו ידיעת ה׳ – דער פונקט ווערט נישט אויסגעפירט.
– צו פארשטיין דעם פסוק „אני ה׳ עושה חסד משפט וצדקה בארץ” דארף מען פארשטיין די סוגיא פון „הידמות בדרכיו” (זיך צוגלייכן צו גאט׳ס וועגן) – ווערט נישט אריינגעגאנגען.
—
גאנצער ארגומענט-פלוס אין איין בליק:
“`
היסטארישע מעשה (לוניל, ר׳ יונתן, דער רמב״ם׳ס בריוו)
↓
רמב״ם׳ס עפיסטעמאלאגיע (דריי קוואלן פון וויסן; אמת איז העכער פון אויטאריטעט)
↓
איבערזעצונגס-קאמפיין (מורה נבוכים, שמונה פרקים, חובות הלבבות)
↓
דער אינטעלעקטועלער הונגער: „לשמע אוזן” → „עיני ראתך”
↓
היסטארישע טענה: „גלות פון חכמה” זינט חתימת הגמרא
↓
שמונה פרקים + מורה נבוכים = איין סיסטעם
↓
מעלות המדות → מעלות שכליות → ידיעת ה׳ (תכלית)
↓
פארוואס דארף מען מדות? (1) נגיעות בלינדעוועט (2) סאציאלער צוועק
↓
דער פסוק פון ירמיה: „השכל וידוע אותי… חסד משפט וצדקה בארץ”
↓
אבן תיבון׳ס מחלוקת אויפ׳ן פסוק-טייטש
↓
מאדערנע „סתירה”-טעאריע (פינס, כהן) → שארפע צוריקווייזונג
↓
דער אמת׳דיגער תירוץ: „כל מעשיך לשם שמים” =
„כוונה” מיינט נישט מחשבה אין דעם מאמענט,
נאר דער ציל וואס דאס גאנצע לעבן איז ארגאניזירט ארום
↓
„האבות הן הן המרכבה” = אלע מעשים ארגאניזירט
ארום „להעמיד אומה יודעת את ה'”
↓
תכלית ≠ מערסטע צייט; תכלית = דער ציל פון דער ארגאניזאציע
↓
קיין סתירה: חסד/משפט/צדקה = דער מעדיום; ידיעת ה׳ = דער תכלית
“`
תמלול מלא 📝
דער אנהייב פון דער ווינטער-זמן: א מעשה פון לוניל און דער וויכוח וועגן אסטראלאגיע
פתיחה: חודש חשוון – דער אנהייב פון דער נייער זמן
מגיד שיעור:
רבותי, יא, מ׳זעט אז… יא. היינט איז פרשת נח. ניין, היינט איז… חודש חשוון. ס׳איז געווען נעכטן, איין טאג, צוויי טעג, איינס מיט צוויי טעג. און אונז הייבן אן א נייע זמן. “חודש אשר”. מ׳גייט אנהייבן צו לערנען. “חודש אשר”, מ׳הייבט אן די חשוון זמן, די ווינטער זמן, ווערט גערופן “חודש אשר”. “אשר ישיבות בו מתחילות” [אשר ישיבות בו מתחילות: דער חודש אין וועלכן די ישיבות הייבן זיך אן]. וואס? “אשר ישיבות בו מתחילות”. יא, עפעס אזוי.
מ׳דארף מאכן א קביעות שיעור [קביעות שיעור: א פעסטגעשטעלטער לערן-צייט], אזוי ווי דער בעלזער רב. וואס טוט מען ביי די קביעות שיעור? אזוי ווי אלע אנדערע… רבי׳ס ווייסן נאר וויאזוי צו טון צוויי זאכן: טאנצן און טרינקען לחיים. דאס איז וואס ס׳טוט זיך ביי א רבי. זייער סימפל, א שודא. געבן איינער פאר די צווייטע באטלעך, גלעזלעך גרעיפ דזשוס מיט אן עוגה. ניין, אבער ווען צוויי רבי׳ס טראכטן, זאגט ער, וואס קען מען טון? מ׳קען געבן איינער פאר די צווייטע, אדער טרויבן, היינט קען מען נישט טרויבן ווייל זיי זענען א סאלטבאקס, און אזא בעכער מיט אביסל גרעיפ דזשוס. ס׳איז איזי, און די צייטונג האט עפעס א מעשה.
עניוועיס, אבער איך האב א שווערערע דזשאב אביסל, איך וועל דארפן עפעס א שיעור. סאו אונז הייבן אן די הייליגע תורה [תורה: די אידישע ביבל/געזעץ]. מ׳האט געזאגט אז מ׳גייט אנהייבן פון פריש. אזוי האט מען געזאגט און אזוי גייט מען טון. מ׳גייט אנהייבן פון פריש. איך דארף נאר האבן מיין פעידזש, און מ׳זאל מיר געבן א קעמערע איך זאל שיקן.
אנקינדיגונג פון דעם לימוד: פרקי אבות און די הקדמה
מגיד שיעור:
און אונז הייבן אן אזוי. אונז הייבן אן פון דעם אז ס׳איז דא א ספר וואס הייסט פרקי אבות [פרקי אבות: Ethics of the Fathers, א מסכת פון די משנה]. יעצט, די ספר לערנט מען אין די זומער. אונז גייען עס לערנען אין די ווינטער. אונז וועלן אפשר ענדיגן די הקדמה [הקדמה: איינפירונג] א גאנצע ווינטער, וועלן מיר קענען לערנען ביי די זומער. אבער אונז גייען נישט ענדיגן די הקדמה א גאנצע ווינטער. האב איך געזאגט אז מ׳גייט נישט ענדיגן די הקדמה אין די ווינטער, סאו ס׳איז נישטא אזא הכנה פאר די זומער. אונז וועלן לערנען. און וואס איך וויל לערנען איז אזוי, איך האב געוואלט ברענגען די פעיפער, באט מיין פעיפער מאשין איז צובראכן די וואך. סאו, וואס איך וויל טון איז אזוי, וואס איך וויל טון איז, איך וועל אייך פארציילן א מעשה. אקעי? איך וועל אייך פארציילן א מעשה. די מעשה איז שייך אהער. איר קענט מסתמא די מעשה. איך וועל אייך פארציילן, איך וויל אנקומען צו א נקודה.
די מעשה: דאס שטעטל לוניל און זיין נאמען
מגיד שיעור:
ס׳איז געווען א חבורה אידן האבן געוואוינט אין א שטאט וואס רופט זיך לונעל. איך ווייס נישט צו מ׳זאגט אמת׳דיג די ווארט, אזוי שטייט אין די חסידישע ספרים, לונעל. פשט ווי אזוי זאגט מען לונעל? ס׳איז דא א שטאט. לוניל? נישט לוניל. לוניל. “חכמי לוניל” [חכמי לוניל: די חכמים פון לוניל], אזוי האבן מיר געזאגט ווען מיר זענען געווען קינדער. איך ווייס נישט. אקעי. ס׳איז דא אזא שטעטל אין פראנקרייך ערגעץ וואס הייסט לוניל. לוניל? זאל זיין לוניל. “חכמי לוניל”. וויקיפעדיע זאגט לוניל. לוניל אויף פראנצויזיש דארף מען זאגן. על כל פנים [על כל פנים: אין יעדן פאל], ס׳איז דא אזא שטעטל.
און ס׳הייסט על שם די לבנה [לבנה: מאָנד], האסט געוואוסט? ווייל לונא איז די לבנה אויף לאטייניש. ס׳הייסט על שם הלבנה. די לבנה איז זייער א וויכטיגע זאך, “הַחֹדֶשׁ הַזֶּה לָכֶם רֹאשׁ חֳדָשִׁים” [החודש הזה לכם ראש חדשים: “דער חודש דא זאל זיין פאר אייך דער ערשטער פון חדשים” – שמות יב:ב]. האבן מיר גערופן די שטאט אויף די נאמען פון די לבנה. ס׳איז דא אסאך שטעט אויף די נאמען פון די זון, בית שמש [בית שמש: הויז פון דער זון], און אזוי ווייטער. ס׳איז דא אויך א שטאט אויף די נאמען פון די לבנה.
די אידן פון לוניל און זייערע נעמען
מגיד שיעור:
אין דער שטעטל זענען געווען גרופעס אידן, פארשידענע גרופעס אידן. א חלק פון זיי פלעגן זיך רופן אויף די שם פון די לבנה. האסט געהערט אמאל פון א צדיק אבא מארי הירחי [אבא מארי הירחי: Abba Mari HaYarchi]? הירחי איז יודישע יודישע יודישע. הירחי איז יודיש. דאס הייסט, ס׳קומט אריין א ירחי, “אשר מפיך ירווה” [אשר מפיך ירווה: “וואס פון דיין מויל וועט זיך באוואסערן”], מאורות [מאורות: ליכטן], גוט? וואס הייסט ער איז א ירחי? וועגן דעם. וואס? ער האט אפילו געשריבן א ספר עפעס, איך געדענק עס הייסט “מאורות”, צי אזוי? יא.
און אין דעם שטעטל איז געווען א צווייטער איד שפעטער, ער האט געהייסן ר׳ שמואל אבן תיבון [ר׳ שמואל אבן תיבון: Rabbi Shmuel ibn Tibbon]. זיין טאטע האט שוין געוואוינט דארט, איז ר׳ יהודה געמופט דארט. ר׳ שמואל האט געהאלטן אז מ׳דארף רופן די שטאט על שם יריחו [יריחו: Jericho], ער פלעגט עס רופן “בקעת יריחו” [בקעת יריחו: די טאל פון יריחו]. ווייל יריחו איז אויך על שם די לבנה, האסטו געוואוסט? יריחו איז א שטאט מקודש צו די לבנה. און לוניל איז… וואס? עיר התמרים [עיר התמרים: די שטאט פון די טייטלען] איז נאך א נאמען וואס זי האט, אבער אויך הייסט זי על שם די לבנה, יריחו, ירח [ירח: מאָנד], על שם ירח. און וועגן דעם האט ער גערופן די שטאט יריחו.
עד כדי כך [עד כדי כך: אזוי ווייט] אז ס׳איז געווען מענטשן וואס האבן אויסגעטראכט א ווייסע, זיי האבן געזאגט פון וואו ס׳האט זיך אנגעהויבן די שטאט לוניל, אז ווען די אידן פון עזרא [עזרא: Ezra], דער רשע האט פארטריבן די אידן אין גלות אריין, אז ס׳איז מסעות, איינער פון איינע האט פארטריבן די אידן, דעמאלטס ווען די אידן זענען געפארן קיין לוניל, די אידן זענען געקומען פון יריחו, און זיי האבן גערופן די שטאט על שם יריחו. און דאס איז א שיינע מדרש [מדרש: אגדישע דרשה].
די חכמים פון לוניל און דער אנהייב פון דעם וויכוח
מגיד שיעור:
על כל פנים, אין דעם שטעטל האבן געוואוינט כמה וכמה [כמה וכמה: פילע און פילע] ערליכע אידן, זיי האבן געזעצן און געלערנט. דער ראב״ד [ראב״ד: ראש בית דין, Raavad – רבי אברהם בן דוד] האט געוואוינט דארט בעיסיקלי, אדער אין יענע געגנט. און איין טאג, איך פארצייל א מעשה וואס איז נישט ממש א מעשה שהיה [מעשה שהיה: א געשעעניש וואס איז טאקע פאסירט], נאר די מעשה איז געשען אין א שטעטל נעבן וואס ער האט געהאט אונטער פלער. ס׳איז דארט געווען א וויכוח איין טאג צווישן א איד, ר׳ יונתן [ר׳ יונתן: Rabbi Yonatan], דער ערשטער גלגול [גלגול: גילגול נשמה, reincarnation] פון אונזער ר׳ יונתן. אויך דער צווייטער האט געוואוינט אין פאסקוועיק, אויך נישט צו ווייט. און דער וויאזוי הייסט ער, איך פארצייל א מעשה וואס איז געווען פארדעם. אפאר יאר פארדעם איז געווען אזא מעשה, אז ס׳איז געווען א וויכוח אין בית המדרש [בית המדרש: לערן-הויז] צו די שטערן, ווייסן מיר וואס זיי רעדן, פארשטייסט? דאס איז געווען די לבנה, אבער די שטערן, ס׳איז געווען א וויכוח אין בית המדרש וועגן דעם. אפשר האט עס געשלאגן מיט די בעל המאור [בעל המאור: Ba’al HaMaor, ר׳ זרחיה הלוי], אפשר די בעל המאור איז אויך קאנעקטעד. סאו, וויאזוי הייסט ער, אין בית המדרש איז געווען אזא וויכוח.
דער הינטערגרונט: ר׳ אברהם בר חייא און אסטראלאגיע
מגיד שיעור:
און ס׳איז געווען מענטשן וואס מ׳האט געהאלטן משכילים [משכילים: געלערנטע, אויפגעקלערטע], וואס האבן געלערנט אבן עזרא [אבן עזרא: Ibn Ezra, ר׳ אברהם אבן עזרא] און אנדערע ספרים. און ס׳איז געווען אן אנדערע ספר, א זייער בארימטע ספר אין יענע צייט, וואס ער האט געשריבן, דער רמב״ם [רמב״ם: Rambam, Maimonides, ר׳ משה בן מימון] ברענגט עס אין הלכות קידוש החודש [הלכות קידוש החודש: די הלכות פון מקדש זיין דעם חודש] לא בשמו [לא בשמו: נישט אין זיין נאמען]. ער האט געהייסן, נו, דער אסטראנאמער, נו, דער מאן דאמר, רבי אברהם בר חייא [רבי אברהם בר חייא: Rabbi Avraham bar Chiya]. רבי אברהם בר חייא הנשיא [הנשיא: דער פירער] האט געשריבן א ספר אויף הלכות קידוש החודש, און אין דעם ספר, נישט נאר אין יענעם ספר, אין אן אנדערע ספר איז ער מסביר געווען אז לויט די שטערן קען מען וויסן ווען משיח גייט קומען. ווייל ס׳איז דא א זמן ראוי לגאולה [זמן ראוי לגאולה: א צייט וואס איז גרייט פאר גאולה], ער האט געמאכט א חשבון ליציאת מצרים [יציאת מצרים: דער אויסגאנג פון מצרים], אסטראלאגיע, לויט די קיבוץ, עפעס א קאנדזשאנקשאן פון דריי פלאנעטן, וואס ווען ס׳איז דא די קאנדזשאנקשאן, ער האט געמאכט א חשבון אז יציאת מצרים און אויך אלע גוטע זאכן וואס זענען געשען פאר די אידן זענען געווען… יא, א קלוגער. ער האט געזאגט, לויט ווען די דריי שטערן קומען זיך צוזאמען, דעמאלטס גייט אלעמאל גוט פאר די אידן. סאו האט ער גערעכנט ווען ס׳גייט זיין די נעקסטע מאל, און ער האט געזאגט, דעמאלטס גייט משיח קומען. דאס איז געווען רבי אברהם בר חייא.
און בקיצור [בקיצור: בקיצור], ס׳איז געווען גאנץ אנגענומען צו טראכטן אזעלכע זאכן. ס׳איז געווען א וויכוח אין בית המדרש וועגן דעם.
ר׳ יונתן׳ס שטעלונג קעגן אסטראלאגיע
מגיד שיעור:
דארט איז געזעסן א איד, ער האט געהייסן רבי יונתן. ער האט שפעטער געשריבן א ספר, ס׳הייסט פירוש רבינו יונתן [פירוש רבינו יונתן: דער פירוש פון רבינו יונתן]. טענק יו ווערי מאטש אויף די רוף. יא? רבינו יונתן מלוניל [רבינו יונתן מלוניל: Rabbeinu Yonatan of Lunel]. איז דער רבי יונתן, פארדעם האט ער געוואוינט אין דעם שטעטל מאנטפעליער [מאנטפעליער: Montpellier]. ער האט עפעס, ער, סאמהאו, איך ווייס נישט קלאר פארוואס, ער האט עפעס געהאלטן אביסל מער אויפגעקלערט, אדער איך ווייס נישט צו דאס איז אויפגעקלערט אדער פארקערט אויפגעקלערט. ער האט געליינט עפעס, ס׳זעט אויס ער האט געליינט עפעס זאכן וואס דער רמב״ם האט געשריבן אדער פון יענע געגנט, און ער האט שטארק געהאלטן אז ס׳איז שטותים [שטותים: נארישקייטן]. די פראבלעם איז, וויאזוי גייט א וויכוח? שניידט דער יונתן אז ער גייט דאך אזוי די וויכוח.
ס׳זעט אויס ער האט געליינט, דער רמב״ם האט, איך מיין אז ער האט געליינט אגרת תימן [אגרת תימן: Epistle to Yemen, דער בריוו צו תימן]. אויב איך געדענק, דאס האט מען שוין געהארגעט פארדעם. ניין, ניין, ווארט, הער אויס. ניין, דו האלטסט פאר די מסבירות. איך מיין אז, אויב איך געדענק, אין אגרת תימן שרייבט שוין דער רמב״ם קעגן חשבונות פון משיח פון די קץ [קץ: דער סוף, די צייט פון משיח]. ער האט דאס געליינט, דאס איז שוין געווען טרענסלעיטעד. דער אבן תיבון האט אים געמיינט איך האב שוין דאס. יא, יא. אבער ער זאגט אז ער איז געגן אסטראלאגיע. איז דאס האט ער געליינט. און איך מיין אז, אויב איך געדענק, דער רמב״ם דארט כמעט בפירוש [כמעט בפירוש: כמעט בפירוש] רעדט פון די רבי אברהם בר חייא׳ס חשבונות און אזעלכע זאכן. איך געדענק דאס האט מען שוין איבערגעשריבן פריער, רבי יהודה בן תימא האט שוין איבערגעשריבן. סאו ער האט דאס געליינט, בקיצור, ער האט שטארק נישט געהאלטן דערפון.
דער וויכוח און די שוועריקייט
מגיד שיעור:
אבער וויאזוי גייט א וויכוח? ער האט געהאט די וויכוחים מסתמא יעדן טאג. ס׳איז געקומען אידן און געזאגט, “וואס הייסט? וויאזוי קענסטו זאגן אזא זאך? שטייט דאך אין די גמרא [גמרא: Talmud] אין מסכת שבת דף נ׳ [מסכת שבת דף נ׳: Tractate Shabbat, page 50], שטייט דאך אין מדרש פסיקתא [מדרש פסיקתא: Midrash Pesikta], וואס וועסטו טון?” ביז ער איז געווען סטאק, ער האט נישט געקענט געווינען דעם וויכוח.
די עצה: א בריוו צום רמב״ם
מגיד שיעור:
איז אים איינגעפאלן א עצה נפלאה [עצה נפלאה: א וואונדערלעכע עצה]. איך פארצייל נאר א מעשה, סתם א מעשה, איך גיי אנקוקן צו ס׳איז יעצט. ס׳איז מיר איינגעפאלן אן עצה מופלאה [עצה מופלאה: א וואונדערלעכע עצה], אז דעם ספר האט דאך געשריבן א איד, ר׳ משה בן מימון [ר׳ משה בן מימון: Rabbi Moshe ben Maimon, Maimonides], און ער האט געהאט זיין אדרעס. וויאזוי האט ער געהאט זיין אדרעס? איך ווייס נישט. אמאל פלעגט מען שרייבן אן אדרעס, פלעגט מען דארפן שרייבן “למשה בן מימון, מצרים”, און ס׳איז אנגעקומען. סתם אזוי, איך ווייס נישט וויאזוי ס׳איז געווען. ער האט געשיקט א שליח, ס׳איז נישט געווען קיין פאסט און אלעס. ער האט געהאט די אדרעס פון דעם רמב״ם, און ער וועט שיקן א בריוו צום רמב״ם און פרעגן די שאלה. ער רעפרעזענטירט דעם בית המדרש, א חשוב׳ע בית המדרש, דא וואוינען כמה גדולי ישראל [גדולי ישראל: גרויסע אידישע געלערנטע], אזעלכע ראשונים [ראשונים: פריערדיגע רבנים, די מיטלאלטערלעכע רבנים] וואס אונז רופן ראשונים, זיי האבן נישט געוואוסט אז זיי זענען די ראשונים. עניוועיס, אן ערנסטע קיבוץ ווי מ׳לערנט, מ׳האט געלערנט דארט גמרא גוט, און דער רמב״ם האט זייער רעספעקטעד וואס ער האט געזען פון זיי שפעטער, ער זאגט אז ער האלט אז זיי קענען גוט לערנען. ער וועט פרעגן פון דעם רמב״ם אליין, זאל ער מסביר זיין.
ס׳איז נישט קלאר וואס ער האט געטראכט דער תירוץ [תירוץ: ענטפער] גייט זיין. איך פארצייל די מעשה, ער האט געהאפט אז דער רמב״ם גייט עפעס פארענטפערן די גמרות און אים זאגן וואס צו טון מיט דעם.
דער רמב״ם׳ס ענטפער: אגרת למונטפלייר
מגיד שיעור:
און וכך הוה [וכך הוה: און אזוי איז געווען], דער בריוו וואס הייסט “אגרת למונטפלייר על דבר החכמים” [אגרת למונטפלייר על דבר החכמים: דער בריוו צו מאנטפעליער וועגן דער זאך פון די חכמים – אויך באקאנט אלס אגרת על האצטגנינות, דער בריוו וועגן אסטראלאגיע] איז אדרעסירט צו איינער רבי יונתן. מיר ווייסן נישט קלאר, אבער ס׳זעט אויס אז ס׳איז דער זעלבער רבי יונתן. רבינו יונתן, איך ווייס נישט, ס׳איז געווען א כהן [כהן: א פריסטער, א קומען פון אהרן]. א כהן איז ער געווען? רבי יונתן, אפשר איז ער געווען א כהן. רבי יונתן.
די מעשה פון רבי יונתן פון לוניל און די איבערזעצונגען פון דעם רמב״ם׳ס ספרים
די קארעספּאָנדענץ צווישן רבי יונתן און דעם רמב״ם
ווען ס׳איז אַנגעקומען פון לוניל, איך ווייס נישט וויאַזוי, ער האָט געשיקט אַ שליח, ס׳איז נישט געווען קיין פּאָסט דעמאָלטס. ער האָט געהאַט די אַדרעס פון די רמב״ם, האָט ער מכלומר׳שט געשיקט אַ בריוו צום רמב״ם און פרעגן די שאלה. ער האָט רעפּרעזענטירט די בית המדרש [yeshiva/house of study], אַ חשוב׳ע בית המדרש, דאָרט וווינען כמה גדולי ישראל [several great Torah scholars], אַזעלכע ראשונים [early medieval rabbinic authorities] וואָס אונז רופן ראשונים. זיי האָבן נישט געוואוסט אַז זיי זענען ראשונים, אָבער… עניוועיס, ער האָט געלערנט די גמרא [Talmud] גוט. די רמב״ם האָט זייער רעספּעקטירט וואָס ער האָט געזען פון זיי, ער זאָגט אַז ער האַלט אַז זיי קענען גוט לערנען.
ער האָט געפרעגט פון די רמב״ם אַליין, ער זאָל מסביר זיין [explain]. ס׳איז נישט קלאָר וואָס ער האָט געטראַכט די תירוץ [answer/resolution] גייט זיין. איך פאַרציייל די מעשה, ער האָט געהאָפט אַז די רמב״ם גייט סאַמהאַו פאַרענטפערן די גמרא און אים זאָגן וואָס צו טון מיט דעם.
דער בריוו “אגרת לבעלי מדע על כברת כוכבים”
ובכן הוה [and so it was], די בריוו וואָס הייסט “אגרת לבעלי מדע על כברת כוכבים” [Epistle on Astrology] איז אַדרעסירט צו איינער רבי יונתן. מיר ווייסן נישט קלאָר, אָבער ס׳זעט אויס אַז ס׳איז די זעלבע רבי יונתן. רבי יונתן הכהן [the Kohen/priest]. אַ כהן איז ער געווען? רבי יונתן, איך ווייס נישט צו ער איז געווען אַ כהן. קען זיין. רבי יונתן, און ער האָט געשריבן די בריוו צו די רמב״ם, און די רמב״ם האָט אים צוריקגעשריבן.
מסתמא [presumably] האָט ער מיטגעשיקט אַ טשעק מיט די בריוו, איך שטעל זיך פאַר אַז ס׳גייט נישט פאַר פריי. ער איז געווען אַ גביר [wealthy person], איך מיין נישט אַז ער איז געווען אַ גביר, ער האָט געפירט דאָרט, ער האָט אויסגעהאַלטן. ער שרייבט פאַר די רמב״ם שפּעטער אין נאָך אַ בריוו וועגן די טרענסלעישן פון די מורה נבוכים [Guide for the Perplexed] אַז די רמב״ם זאָל זיי פּליז העלפן, ווייל זיי האָבן שוין אַרויסגעגעבן אַזויפיל געלט פאַר דעם אַז ס׳זאָל נישט זיין בחנם [in vain]. ער האָט אים סופּאָרטעד, ער איז געווען אַ כולל [yeshiva student supported by stipend], ער האָט נישט געוואָלט אַז די טומאה [effort/expense] זאָל זיין בחנם. ער האָט אים סופּאָרטעד, ער האָט געצאָלט געלט אַז ער זאָל איבערטייטשן. סתם האָט ער געשיקט אַ טשעק צום רמב״ם, נישט חס ושלום [God forbid] פאַר לערנען תורה [studying Torah], אָבער שכר בטלה [compensation for lost work time], ווייסטו, די רמב״ם האָט געהאַט אַ דזשאָב.
דעם רמב״ם׳ס עפּיסטעמאָלאָגישער יסוד
סאַו, עכט, און ער האָט געבעטן אַז די רמב״ם זאָל ענטפערן די שאלה, און די רמב״ם האָט עקטשועלי, אין די איינציגסטע צייט, די איינציגסטע מאָל אין גאַנץ כתבי הרמב״ם [the complete writings of the Rambam], וואָס די רמב״ם האָט קלאָר אַרויסגעגעבן זיין אָפּיניען וועגן וואָס מ׳טוט מיט מדרשים [rabbinic homiletical teachings] וואָס שטימען נישט, און וויאַזוי ס׳אַרבעט. און זייער אַ פעימעס, די רמב״ם׳ס מאָוסט בעיסיק שטיקל פון עפּיסטעמאָלאָגיע [epistemology: theory of knowledge], וואָס מ׳זאָגט וואָס מ׳דאַרף טראַכטן, שטייט אין דעם בריוו.
די דריי קוואַלן פון וויסן
און ער האָט זייער קלאָר געמאַכט, ער האָט געזאָגט פאַר די עולם [the people], אַז דו זאָלסט וויסן אַז, אויב איך געדענק, איר דאַרפט מיר גוט געדענקען, אַז ס׳איז דאָ פיר זאַכן וואָס אַ מענטש ווייסט. זאַכן וואָס ער האָט אַליין געזען, זאַכן וואָס ער האָט געהערט. דריי זאַכן? חישה [sensory perception]. וואָס ער האָט געהערט? ניין, ער האָט געהערט אַז אַ צווייטער האָט אים געזאָגט אַז אַזוי איז געווען. וואָס? ער האָט אַ ראיה [proof] דערצו? און די דריי? האָסטו פאַרפעלט איינס. שכל [intellect/reason]. דו רעדסט פון די רמב״ם אָדער פון די… יאָ. און די חישה. די דריי זאַכן דאַרף אַ מענטש גלייבן.
און, זאָגט דער רמב״ם, דאַרף אַ מענטש וויסן וועגן יעדע זאַך פאַרוואָס ער גלייבט עס. אויב ווייל ער האָט עס אַליין געזען, אָדער ער האָט עס אַליין… אָדער ער האָט עס געהערט פון אַ צווייטן, אָדער ווייל ער האָט עס אַליין געפּרואווט. דאָס איז איין זאַך.
די אונטערשייד צווישן לעוועלס פון אמונה
די צווייטע זאַך דאַרף ער וויסן, זאַכן וואָס איינער האָט געזאָגט, אפילו יענער איז אַ גרויסער מענטש, מ׳וויל נישט ווערן צעמישט, מ׳וויל נישט מיינען אַז דאָס איז די זעלבע לעוועל אמונה [level of belief], נישט די זעלבע סאָרט זאַך. ממילא [therefore] דאַרף מען וויסן וויאַזוי צו שוקל זיין די זאַכן. און אויב ס׳איז דאָ אַ זאַך וואָס איז נישט אמת, ס׳שטייט אין אַ ספר, ווערט עס נדחה מפני האמת [rejected in favor of the truth]. דאָס איז דער רמב״ם׳ס בעיסיק סטראַקטשער וואָס ער איז מסביר דאָרט. און אַז ווייל ס׳שטייט עפּעס, און איין אמורא [Talmudic sage] האָט אַמאָל געזאָגט עפּעס, מיינט דאָך נאָך נישט אַז מ׳דאַרף יעדע זאַך מקבל זיין [accept] וכו׳.
די פּראַקטישע אַפּליקאַציע
זאָגט דער רמב״ם, מ׳האָט זייער קלאָר, עקשולי, די מערסטע קלאָרע, איך זאָג, די מערסטע קלאָרע צייט עווער וואָס דער רמב״ם האָט אַרויסגעשריבן וויאַזוי מ׳פאַרענטפערט אַזעלכע שאלות. אויב איינער פרעגט אים, “וואָס שטייט אין די גמרא?” איך פיל איך צו ענטפערן, “איך קען נישט רעדן מיט די גאַנצע וועלט אויף איינמאָל. דו ווילסט איך זאָל רעדן סיי מיט רבי יוחנן, סיי מיט ריש לקיש, סיי מיט רבי עקיבא? איך רעד מיט דיר! וואָס האַלטסטו? איך קען רעדן מיט יעדן אויף איינמאָל? ס׳איז אַסאַך מענטשן, אַסאַך דזשענערעישאַנס. ס׳איז זייער שווער צו רעדן. יעדער איינער דאַרף אויספיגערן וואָס איז זיין אָפּיניען, וואו ער האָט עס אַנגעכאַפּט.”
די איבערזעצונג פון מורה נבוכים און פירוש המשניות
עניוועיס, עד כאן המעשה [thus far the story]. איין מינוט. יעצט, איך ממשיך די מעשה. דאָס איז סתם אַ הקדמה [introduction] צו די מעשה. איך האָב נאָך נישט גאַרנישט געזאָגט, איך האָב נאָך נישט פאַרציילט קיין מעשה.
רבי יונתן׳ס צופרידנקייט און ווייטערדיגע פּראָיעקטן
דער רבי יונתן האָט געזען אַז ס׳גייט אים גוט. שפּעטער האָט ער געמופט, לכאורה [apparently] קיין לוניל, אַ צווייטע שטעטל, און ער האָט געזען אַז ס׳גייט אים אַזוי גוט. און שפּעטער זענען אַנגעקומען קאָפּיס פון די רמב״ם. מ׳האָט געהערט אַז דער רמב״ם האָט געשריבן אַ מעין בוק, מורה נבוכים. האָט ער געצאָלט פאַר ר׳ שמואל אבן תיבון אַז ער זאָל איבערשרייבן אויף לשון הקודש [Hebrew] אַז ער זאָל קענען ליינען. ער האָט זיך מורא׳דיג געפריידט דערמיט.
נאָכדעם האָט ער געזען אַז די קאָפּי וואָס זיי האָבן האָט אַסאַך מיסטעיקס. ער האָט נישט געקענט ליינען די אַראַביש, אָבער ר׳ שמואל האָט אים געזאָגט אַז ס׳איז דאָ אַסאַך מיסטעיקס. האָט ער געשיקט פאַר׳ן רמב״ם אַז ער זאָל אים שיקן אַ בעסערע ווערזשען, און מ׳האָט אים געשיקט בריוון, און נאָכדעם האָט ער געשיקט אויך אַ חלק השגות הראב״ד [the critical glosses of the Raavad], השגות הרמ״ך, וואַטעווער, השגות הלכה [halachic critiques] זאַכן, האָט ער געענטפערט. בקיצור [in short], ס׳איז געוואָרן אַ גאַנצע משא ומתן [extended back-and-forth negotiation].
די אַנטדעקונג פון פירוש המשניות
שפּעטער האָבן זיי געזען אַז דער רמב״ם האָט אויך געשריבן אַ ספר, אַ פירוש המשניות [commentary on the Mishnah]. די גאַנצע משניות פון ששה סדרי משנה [six orders of the Mishnah] האָט דער רמב״ם איבערגעשריבן אויף אַראַביש. און אַזוי האָבן זיי זיך פאַרגעשטעלט, אפשר זענען זיי אינגאַנצן נישט גערעכט, אַז רוב פירוש המשניות איז נישט אַזוי וויכטיג. ס׳איז סתם דער רמב״ם האָט איבערגעשריבן אין אַרטסקראָל פאַר די היינטיגע אידן וואָס רעדן אַראַביש, זיי זאָלן קענען משניות. ס׳האָט זיי נישט געברענט צו איבערטייטשן די גאַנצע זאַך. די גאַנצע פירוש המשניות האָט מען איבערגעשריבן נאָר שפּעטער.
די וויכטיגקייט פון שמונה פרקים
אָבער זיי האָבן געזען אַז אין דעם פירוש המשניות איז דאָ שטיקלעך וואָס זענען זייער וויכטיג. וויאַזוי ווערט איינער וואָס האָט פאַרציילט? זעט אויס דער וואָס קען יאָ אַראַביש, ר׳ שמואל האָט פאַרציילט. זיי האָבן געזען איינע פון די וויכטיגסטע ערשטע זאַכן, ס׳קען זיין אַז ר׳ שמואל האָט אויך איבערגעטייטשט די הקדמה צו פרק חלק [the introduction to the chapter Chelek, discussing the principles of faith], אונז ווייסן נישט זיכער, אָבער ס׳איז געווען אַנדערע, ס׳איז דאָ די טרענסלעישאַן וואָס אונז האָבן, ס׳איז דאָ גרסאות [textual variants], די הקדמה האָט אַנדערע זאַכן און אַנדערע מענטשן איבערגעטייטשט.
אָבער מ׳האָט אים געזאָגט נאָכדעם וואָס ער האָט געענדיגט איבערטייטשן מורה נבוכים. ער האָט קיינמאָל נישט געענדיגט איבערטייטשן מורה נבוכים, ער האָט עס געהאַלטן אין איין פיקסן, אַזויווי אַלע ערליכע אידן האַלטן אין איין פיקסן, אָבער ער האָט געענדיגט מער ווייניגער, ער האָט געוואַרט דער רמב״ם זאָל אים ענטפערן, זאָגן הגהות [corrections] און תירוצים, על כל פנים [in any case] ער האָט געענדיגט.
האָט מען אים געזאָגט, די בניו [sons/students] פון לוניל לכאורה האָבן אים געזאָגט אַז ס׳איז דאָ דער וויכטיגער ספר וואָס הייסט שמונה פרקים [Eight Chapters]. ער האָט נישט געזאָגט אַז ס׳הייסט שמונה פרקים, ער האָט געזאָגט אַז דער רמב״ם האָט נאָך געשריבן אַ פירוש אויף די משנה, און אין די הקדמה צו פרקי אבות [Ethics of the Fathers] האָט ער מסביר געווען די יסודות [foundations] פון מדות טובות [good character traits], פון מוסר [ethics], פון עטיקס, און ער בעט אים דו זאָלסט איבערטייטשן. וכך הוה [and so it was], נאָכדעם וואָס ער האָט איבערגעטייטשט די מורה נבוכים, האָט ער נאָך איבערגעטייטשט דעם ספר וואָס אונז רופן שמונה פרקים, נישט נאָר שמונה פרקים, נאָר אויך די גאַנצע מסכת אבות [tractate Avot].
דער מקור פון דער מעשה: ר׳ שמואל אבן תיבון׳ס הקדמה
די גאַנצע מעשה, נישט דער אָנהייב דערפון, דער אָנהייב האָב איך צוגעלייגט פון אַנדערע מקורות [sources], אָבער די ענד פון די מעשה פאַרציילט אונז ווער? דער ר׳ שמואל אבן תיבון אַליינס. ר׳ שמואל אבן תיבון אַליינס האָט געשריבן אַן הקדמה צו זיין טרענסלעישאַן אויף פרקי אבות. ער האָט געטרענסלעיטעד די גאַנצע פרקי אבות, נישט נאָר די שמונה פרקים, פרקי אבות מיט די הקדמה, און אין די הקדמה פאַרציילט ער די מעשה. איך האָב געוואָלט ברענגען די הקדמה, אָבער איך האָב עס נישט, מיין פּרינטער האָט נישט געאַרבעט, איך האָב עס דאָ פאַר מיר, איך האָב געברענגט די מעשה.
די סיום פון ר׳ שמואל׳ס הקדמה
אַזוי ענדיגט זיך די הקדמה, עס ענדיגט זיך אין איין ווערסיע, אַז די חכמי לוניל [the sages of Lunel] האָבן געזען ווי שיין און ווי גוט און ווי וויכטיג ס׳איז דער רמב״ם׳ס פירוש אויף די מסכתא [tractate], האָבן זיי געבעטן ער זאָל עס איבערגעשריבן אַזויווי ער האָט איבערגעשריבן די מורה נבוכים, וכך הוה, וזהו [and this is it], אַזוי זאָגט ער. שטימט, אַ שיינע מעשה.
שאלות וועגן באַצאָלונג און פּראָפעסיאָנאַליזם
שיחה וועגן ר׳ שמואל׳ס פּאַרנסה
תלמיד: סאַו ווען די טיינ׳ס געבעטן מיינט כלום האָט אים געצאָלט?
מגיד שיעור: אוודאי געצאָלט.
תלמיד: ניין, כלום האָט אים געצאָלט. ער אַרבעט נישט פאַר פריי.
מגיד שיעור: זיי האָבן געהאַט אַ קאַמפּאַני.
תלמיד: יאָ, אָבער די קאַמפּאַני…
מגיד שיעור: יאָ, יאָ. זיין טאַטע האָט שוין, זיין טאַטע האָט שוין, מ׳האָט שוין געצאָלט פאַר זיין טאַטע. זיי האָבן געאַרבעט פאַר די זעלבע, פאַר די זעלבע, פאַר די זעלבע משפּחה. שפּעטער, מיין איך.
תלמיד: וואָס?
מגיד שיעור: יאָ, כתבי און די חובת הלבבות [Duties of the Hearts], די הקדמה, נישט די גאַנצע חובת הלבבות.
דער רמב״ם׳ס שיטה וועגן באַצאָלונג פאַר תורה-אַרבעט
מגיד שיעור: אַקעי, סאַו איך וויל פאַרשטיין אַן אינטערעסאַנטע זאַך. מ׳דאַרף דאָ באַמערקן עפּעס אַן אינטערעסאַנטע זאַך. יעצט, עד כאן המעשה, אַקעי? סיפורי צדיקים [stories of righteous people].
תלמיד: וואָס? ער איז אויך געווען אַ דאָקטאָר, יאָ.
מגיד שיעור: אָבער זיין טאַטע, זיין טאַטע אָריגינעל איז געווען פון שפּאַניע, און ער האָט געוואָלט אַז זיין זון זאָל זיין אַ מענטש, ער האָט אים געלערנט מיט לימודי חול [secular studies], ער האָט געלערנט מיט אים, ער האָט אים געגעבן חינוך [education] אַזוי ווי ער איז געווען צוגעוואוינט, נישט אַזוי ווי ס׳איז געווען די מנהג [custom] אין דאָרטן. יאָ, וועגן דעם איז ער געווען אַ דאָקטאָר אויך.
תלמיד: אַ פּראָפעשענעל רייטער, יאָ, ס׳איז דיפערענט. פּראָפעשענעל… וואָלט ער נישט געקענט…
מגיד שיעור: אַקעי, לאַמיר נישט אַריינגיין אין פּאָליטיק. אין פּאָליטיק קען מען דאַרף זיין אַ צווייטע מאָל. אָבער דאָס איז די מעשה שואל [the story being asked about]. מעשה שואל, אוודאי, מ׳צאָלט. גאַרנישט, ער איז געווען… ער האָט געהאַט אַ ביזנעס, ער זאָגט, ער האָט געהאַט אַ דזשאָב. ר׳ שמואל, דו מיר נישט געצן געקלאַפּצט און געוואַרט איבערצוטייטשן זאַכן. אַז דו דאַרפסט אַרבעטן פאַר דיר, האָסטו אים געצאָלט. דאָס איז די שאלה.
דער רמב״ם׳ס פּראַקטיק פון באַצאָלן איבערשרייבער
אַזוי שרייבן זיי אָבער דער רמב״ם אַליין, ס׳איז עלנו זהב מקרסנו [we have gold from our treasury], מ׳האָט געציילט, מ׳האָט געצאָלט צאָלן געלט. איז יעצט איז אַזוי, אַ טרענסילעיטער מוז זיכער נעמען געלט, אפילו לויט דער רמב״ם, מ׳קען נישט זיין קיין כולל יונגערמאַן אויף צו שרייבן, ס׳איז געוועריג אַ דזשאָב, אָבער אַ סופר [scribe] שרייבט און שרייבט איבער, ס׳איז נישט קיין ספק [doubt] אַזוי נעמען געלט.
דער רמב״ם אַליינס האָט געלייגט צאָלן פאַר זיינע… ער האָט געהאַט מענטשן וואָס האָבן איבערגעשריבן פרעמד זאַכן, ער האָט זיי געצאָלט. אוודאי, דער רמב״ם ווייסט, יאָ, ס׳איז דאָ די מעניסקריפּטס פון דער רמב״ם. יאָ, ער האָט געאַרבעט מיט מענטשן, ער האָט געשריבן. ניין, ניין, נישט אַזוי. איך מיין, ס׳איז אויף די אַרבעט, אויף די… ס׳איז דאָ אַ שאלה צו פּונקטליך וויאַזוי ס׳איז צוגעגאַנגען.
אונז האָבן יאָ דער רמב״ם איז אייגענע כתב יד [handwriting] אויף רוב פירוש המשנה, אינקלוטינג די הקדמה. איך קען עס זען. לכאורה האָט דער רמב״ם אַליינס געשריבן די גאַנצע זאַך. ס׳איז געווען זייער שיין, אָבער פּראָפעשענעל. ס׳איז דאָ וואָס זאָגן אַז אפשר האָט ער אַנדערעס געשריבן איז מען מגיע [corrected] געווען. ס׳איז נישט הונדערט פּראָצענט, אָבער ס׳איז אַנגענומען אַז ער האָט עס אַליינס געשריבן. יאָ.
דיוק אויף דער מעשה: דער כאַראַקטער פון די ישיבה אין לוניל
אָבער וואָס איך וויל זאָגן איז אַזוי. איך וויל מדייק זיין [make a close analysis] אויף די מעשה. איך מיין אַז די מעשה איז אַן אינטערעסאַנטע מעשה. מ׳דאַרף מדייק זיין אויף די מעשה. סיפורי צדיקים דאַרף מען מדייק זיין. און איך וויל מדייק זיין אַזוי, אַז ענק האָבן פאַרציילט אַ מעשה. די זעלבע חברה [group], אַביסל פאַרדעם, האָבן געצאָלט פאַר זיין טאַטע ער זאָל איבערטייטשן אַ חלק פון די חובת הלבבות. יאָ? אינטערעסאַנט.
דאָס הייסט, איך מיין אויך אמונת בדיעות [Emunot V’Deot: Book of Beliefs and Opinions by Saadia Gaon], רבי יהודה אבן תיבון האָט געשריבן. דאָס הייסט, זיי זענען געווען אידן. מ׳דאַרף כאַפּן די מעשה. דאָ איז דאָ אידן, זיי זענען געווען אידן, איך ווייס נישט פון וואו זענען זיי געקומען פון. אַ גרופּע אידן, אַן ערנסטע גרופּע, אַ בית המדרש, אַ ישיבה.
וואָס האָבן זיי געלערנט?
און וואָס טוט אַ ישיבה אידן? מ׳לערנט גמרא תוספות [Talmud with Tosafot]. רי״ף [Rif: Rabbi Isaac Alfasi], מ׳האָט עקשנ׳ט געלערנט גמרא, רי״ף, תוספות. וואָס מאַכסטו? יענער זענען אַלע פּרושים [commentaries] אויף די רי״ף, יאָ? זיי האָבן געלערנט הלכה [Jewish law], זיי האָבן נישט געלערנט גמרא, זיי האָבן געלערנט הלכה. די בעל המאור [Baal HaMaor: Rabbi Zerachiah HaLevi], זיי האָבן אַלעס דעסיידט, אין יענע ישיבה פּלעגט זיין דעסיידט די רי״ף, זיי פּלעגן נישט לערנען גמרא.
אַ פאַקט וועגן דער ראב״ד׳ס באַגרענעצונגען
זאָל איך דיר ציילן אַ פאַקט, זאָלסטו וויסן. און… אָבער הלכה, דאָס וואָלט זיך געקאָכט, דאָס האָט זיך געהאַלטן גרעסער, ער איז געווען אַ גרעסער למדן [Torah scholar]. דער הייליגער ראב״ד [Raavad: Rabbi Abraham ben David of Posquières] שרייבט אויף דער רמב״ם, ס׳קומט פון די זעלבע בית המדרש בעסער, דער הייליגער ראב״ד שרייבט אויף דער רמב״ם אין הגהות [critical glosses] אין הלכות קידוש החדש [Laws of Sanctification of the New Moon], אני לא הגעתי לחכמה זו [I have not attained this wisdom], פּלאַץ שרייבט, וגם רבותי לא הגיעו עליה [and my teachers also did not attain it].
דער אינטעלעקטועלער הונגער פון אשכנזישע אידן נאָך ברייטערע תורה-חכמה
דער בית המדרש אין לונעל: אַ טראַדיציאָנעלע אשכנזישע ישיבה
דער בעל המאור כאַפּט אַז ס׳איז דאָ אַ טאַטשיע סאַונדזשעק. און מ׳האָט נישט געלערנט דאָרט, ס׳איז געווען אַ נאָרמאַלע טראַדיציאָנעלע אידיש בית המדרש מיט אייניגע גמרא תוספות [Gemara Tosfos: Talmud with the medieval commentary of the Tosafists].
יעצט, אין די וואָס אין מדרש זענען געווען אידן, לפחות אַ חלק פון זיי, נישט דער עביד, ער איז געווען פון די אַנדערע זייט דאָרט, אָבער אַנדערע אידן וואָס זיי האָבן געהערט אַז ערגעץ אַנדערש זענען דאָ אידן וואָס ביי זיי די נשמעות פון די ווארט תורה [Torah: the Jewish Bible/Law] אָדער די ווארט חכמה [chochmah: wisdom] איז ברייטער דערפון.
מ׳לערנט נישט נאָר הלכה שורשין די גלות הפרה אין הלכות ד׳ שומרים [halachos daled shomrim: the laws of the four types of guardians], נאָר מ׳לערנט אויך וועגן וויאַזוי די וועלט אַרבעט, וועגן וואָס די הנהגת השם [hanhagat Hashem: Divine Providence], וועגן וואָסערע חכמים זענען דאָ אַז ס׳איז דאָ אַ גאָט בכלל. וועגן בכלל סייענס, דאָקטעריי, אַלע מיני אַזעלכע זאַכן.
דער מאָמענט פון אַנטדעקונג: „אונז פעלט עפּעס”
און אַ גרויס חלק פון זיי, אפשר רוב, איך ווייס נישט, איך פאַרציילט דיר אַז מ׳זאָל כאַפּן אַזאַ נאָרמאַלע זאַך. זיי האָבן געכאַפּט אַז וועט, אונז פעלט עפּעס אַ חלק אין תורה.
ס׳איז ממש אַזוי ווי ס׳איז דאָ איין שיעור וואָס מ׳לערנט נאָר נגלה [nigleh: the revealed/exoteric dimension of Torah], און ס׳קומט איינער זאָגט, קום ענק, דו ווייסט אַז ס׳איז דאָ קבלה [Kabbalah: Jewish mysticism], מ׳דאַרף אויך וויסן וויאַזוי די וועלט זעט אויס, וויאַזוי די וועלט אַרבעט. ממש אַזוי.
אַזוי האָבן זיי געהערט, איינער האָט זיי פאַרציילט, ס׳איז געווען מענטשן וואָס האָבן געטראַוועלט, אַזוי ווי עמענטיוו אין פעמילי אַליינס האָבן געטראַוועלט, זיי זענען געקומען וואוינען פון אַנדערע פּלעצער, וואָס דאָרט איז מער איינגעפירט.
די חכמים וואָס האָבן געהונגערט נאָך ברייטערע חכמה
און ס׳איז געווען רבי יונתן מלונא [Rabbi Yonatan of Lunel] למשל, ער איז געווען אַ גאון עולם [gaon olam: a world-class genius], ער האָט געשריבן פרושים [perushim: commentaries], מ׳קען זען, זייער שיינע לומדות [lomdus: analytical Torah study], אַנדערע, אַזוי אויך אַנדערע, זיי זענען גרויסע כלל מלחמים, זיי האָבן ליב געהאַט צו לערנען.
אָבער זיי האָבן ליב געהאַט צו לערנען, האָבן זיי אויך ליב געהאַט, זיי האָבן געכאַפּט אַז ס׳פעלט זיי עפּעס אַ זייערע בייסיק פּאַרט פון חכמה. זיי זענען געווארן זייער קוריס, זיי זענען געווארן אַזוי קוריס אַז זיי האָבן געהערט אַז די אַלע ספרים וואָס זענען געשריבן נישט אויף לשון הקודש [lashon hakodesh: the holy tongue, Hebrew].
דאָס פּראַקטישע פּראָבלעם: שפּראַך-באַריער און איבערזעצונגס-קאַמפּיין
פאַרוואָס נישט? ווייל די פּלעצער ווי ס׳האָט מער אָנגעהויבן צו לערנען ברייטער, האָבן זיי גערעדט אַראַביש על פי רוב, און זיי האָבן געשריבן אויף אַראַביש רוב ספרים.
האָבן זיי געזאָגט, וואו, וואָס גייט פאָר? אונז זענען געבלייבן אין עמי רצון? האָבן זיי געגאַנגען און געצאָלט, געשיקט שליחים, געהאַט זיך געמוטשעט. אויסגעפיגערט אַ וועג וויאַזוי מ׳קען איבערשרייבן די ספרים וואָס זענען עוסק אין יסודות התורה [yesodos haTorah: foundations of Torah], אין אמונות ודעות [Emunos V’Deyos: Beliefs and Opinions, a philosophical work by Rav Saadia Gaon], און אַנדערע זאַכן, אויף זייער שפּראַך זאָל מען עס קענען לערנען.
וכך הוה [v’chach havah: and so it was], זיי האָבן עס געלערנט, זיי זענען געווען זייער העפּי דערמיט.
דער עקסייטמענט פון חסידי אשכנז
אמונות ודעות, דער חלק וואָלטן שוין פאַרדעם אויך מיטגעהאַלטן געווען, און ס׳איז געווען אַן אַנדערע טרענסלעישאַן נאָך פאַרדעם אין אשכנז. איך געדענק נישט ווער ס׳איז מתרגם [metargem: translator] געווען, אָבער ס׳איז דאָ היינט, און דער רבי יהודה החסיד [Rabbi Yehuda HaChassid], אַלע חסידי אשכנז [Chassidei Ashkenaz: the Pietists of medieval Germany] זענען אַלע געווען משונה׳דיג העפּי מיט דעם.
אַז וואו, מ׳קען פאַרשטיין, אונז דינען דאָך דער אייבערשטער אַ גאַנצן טאָג, יעצט קען מען פאַרשטיין ווער ער איז. שטעל דיך פאָר, ממש אַ חסידות ווי דער בעל שם טוב [Baal Shem Tov: founder of Chassidism].
מעשה: דער קצות החושן און דער דידיטשובער רבי וועגן חסידות
ער קען די מעשה פון די קצות החושן [Ketzos HaChoshen: a major halachic work] מיט די רבי הערשעלע דידיטשובער [Rabbi Hershele of Dziedzice]? ס׳איז דאָך ממש אַזאַ מעשה, יאָ? קען איך פאַרציילן מעשיות.
ער האָט געוואָלט וויסן וואָס איז די פּשט פון די זאַך פון חסידות. ער איז נישט געווען אַזאַ מתנגד [misnaged: opponent of Chassidism], אָבער ער געוואוינט דאָרטן, און ער האָט נישט געוואוסט וואָס איז. די מעשה האָב איך געהערט פון ר׳ בית משה אַסאַך מאָל, ער האָט עס שוין ליינס אויסגעטראַכט, עס שטייט אין די חסידישע מעשה ביכלעך.
איז וואָס האָט ער געטון? ער האָט געפרעגט פאַר רבי שליטשובער [Rabbi of Dziedzice], ער איז געווען אויך אין יענע געגנט, האָט ער געפרעגט, וואָס איז דער ענין פון חסידות? ס׳איז שוין דאָ חכמה, ס׳איז דאָ קבלות, ס׳איז דאָ אַלע זאַכן פאַר דעם. וואָס האָט דער חסידות שוין אויפגעטון?
דער משל פון דעם מלך און זיין פּאַלאַץ
האָט ער אים געזאָגט אַ משל [mashal: parable], אַז ס׳זענען געווען מענטשן וואָס האָבן געדינט עפּעס אַ מלך, און זיי האָבן אַלעס געהאַט מאַפּעס וויאַזוי דער מלך׳ס פּאַלאַץ זעט אויס, און מ׳זאָגט אַלע מיני שמועות, אַז דער מלך איז אַזוי און דער מלך איז אַזוי. זייער אינטערעסאַנט, אָקעי, זייער אַסאַך דרך ארץ [derech eretz: proper conduct] האָט געהאַט, אהבה ויראה [ahavah v’yirah: love and fear] פאַר דעם מלך.
ביז ס׳איז געקומען איינער, ס׳איז אים נישט געווען גענוג דאָס, ער האָט נישט געוואָלט הערן דערפון דעם מלך, און זאָגן אַז ס׳איז געווען אַזוי, און אַז ס׳איז געווען אַזוי, אַז דער מלך׳ס פּלאַץ האָט אַזויפיל שטאָק, און דער מלך אַליינס איז אַזוי קלוג, און אַזוי ווייטער. ער האָט געזאָגט אַז ער וויל זען דעם מלך אַליינס. איז ער געגאַנגען איינעם, ער שיקט אַ הזמנה [hazmana: invitation] צו דעם מלך, ונטלו בקדושתינו, דער מלך איז דאָ.
דער נמשל: חסידות ברענגט דעם מלך אַליין
האָט רבי פרשנטשובער געזאָגט פאַר די קצת אַז דאָס איז דער חילוק [chiluk: distinction] פון חסידות מיט קבלה, אָדער אפילו אַלע אַנדערע זאַכן וואָס איז פאַרדעם. אַז מ׳רעדט וואָס ס׳איז געווען, אַז דער מלך איז אַזוי גרויס, ער האָט אַזוי פיל שטאָק, זיין ווילדיג, זיין זאַך אַזוי הויך, זיין זיין אַזוי קלוג, און די זאַך פון דער בעל שם טוב איז געווען אַז מ׳קען ברענגען דעם מלך אַליינס.
סאו וואָס האָט ער געמאַכט כלפי מעד ונמי? דאָס איז אַ חסידישע מעשה. אָבער ס׳איז נישט אַנדערש ווי די אַלע רעאַקציעס פון רבי יונתן מלונעל מיט אַנדערע אויף די רמב״ם [Rambam: Maimonides].
דער שליסל-פּסוק: „לשמע אוזן שמעתיך ועתה עיני ראתך”
דער רבי שמואל, טאָר מיר ווייזן אין זיין קדמה [hakdama: introduction], ער זאָגט ממש דאָס. מ׳האָט געהערט, אַזוי ווי דער רמב״ם ברענגט דעם פּסוק אין ספר איוב [Sefer Iyov: the Book of Job], “לשמע אזן” [l’shema ozen: by the hearing of the ear], איוב האָט געזאָגט אַזוי, איוב איז געווען אַ גרויסער פילאָסאָף, און ער האָט גערעדט מיט זיינע חברים אַ גאַנצע צייט צו דער אייבערשטער איז גערעכט, צו נישט, פאַרשידענע חקירות [chakirot: philosophical inquiries].
און סוף איז דער אייבערשטער געקומען, “ויען ה׳ את איוב מן הסערה” [vaya’an Hashem es Iyov min hase’arah: and God answered Job from the whirlwind], און ער האָט אים געזאָגט, דער אייבערשטער האָט אים אויסגעזאָגט פאַר איוב די גאַנצע וועלט וויאַזוי ס׳אַרבעט, יאָ? ער האָט אים נישט עכט געזאָגט, ער האָט אים געזאָגט אַז ער ווייסט נישט, ער קען נישט פאַרשטיין.
איוב׳ס תשובה: פון הערן צו זען
און איוב האָט געזאָגט אַזוי, אַזוי איז איוב׳ס תשובה [teshuvah: response], איך גיי נישט אַריין אין די שאלה פאַרוואָס האָט עס צו טון מיט איוב׳ס חקירה. ער האָט אים געזאָגט, איוב האָט געזאָגט פאַר׳ן אייבערשטן אַזוי, “ויען איוב” [vaya’an Iyov: and Job answered], האָט ער געזאָגט, “לשמע אזן שמעתיך” [l’shema ozen shema’ticha: by the hearing of the ear I heard You], געהערט האָב איך דיך, “לשמע אזן” מיינט איך האָב געהערט די נייעס, יאָ? שמועת אוזן [shemuas ozen: hearsay], “וישמע יתרו” [vayishma Yisro: and Yisro heard], איך האָב געהערט, איך האָב געהערט פון דיר שמועות, “ועתה עיני ראתך” [v’ata eini ra’asecha: and now my eye has seen You], און יעצט האָבן דיך מיינע אויגן געזען, “על כן אמאס ונחמתי על עפר ואפר” [al ken em’as v’nichamti al afar va’efer: therefore I recant and repent in dust and ashes], איך האָב חרטה [charata: regret] אויף אַלעס וואָס איך האָב געזאָגט, איך האָב גאָרנישט געמיינט.
שוין, וויאַזוי האָט ער פאַרטייטשט די צווייטע האַלב פּסוק, דאָס איז נישט די נושא [nosa: topic]. אָבער וואָס איוב זאָגט איז, ער איז געווען אַ גרויסער מאמין [ma’amin: believer], איך מיין, אויב מ׳גלייבט נישט אין אייבערשטן הייבט זיך נישט אָן די גאַנצע חקירה פון איוב, איך מיין, ער האָט זיך מתגבר [misgaber: strengthened himself] געווען, ער איז נישט קיינמאָל געווארן בוראך אלקים [baruch Elokim: cursed God], אַלע זאַכן.
אָבער ער זאָגט, דאָס איז אַלעס געווען שיינע מעשיות, דאָס איז געווען געהערט, איך האָב געהערט אַז. ווען איך האָב עס אַליינס געזען איז אַ גאַנץ אַנדערע מעשה, מ׳דאַרף איבערשרייבן די גאַנצע ספרים פון אָנהייב, ס׳איז נישט די זעלבע זאַך בכלל.
דער רמב״ם׳ס פּירוש: אמונה מפי הקבלה קעגן עיני השכל
און אַזוי האָבן פאַרשטאַנען די חכמים אַז די זעלבע זאַך, דאָס איז וואָס זיי האָבן גערופן די חילוק פון איינער וואָס האָט “לשמע אזן שמעתיך”, דער רמב״ם זאָגט די טייטש אין זיין פירוש אויף איוב אין חלק ג׳ [chelek gimmel: part three], איך האָב געהערט, דאָס הייסט ער האָט אמונה מפי הקבלה [emunah mipi hakabbalah: faith based on tradition], ער האָט געהערט אַז ס׳איז דאָ און ס׳איז אַזוי, ביז איינער וואָס ער ווייסט, דאָס הייסט “עיני ראתך” [eini ra’asecha: my eye has seen You], מ׳זעט נישט דעם אייבערשטן מיט די אויגן, מ׳זעט אים מיט “עיני השכל” [einei haseichel: the eyes of the intellect].
ער האָט אַליינס געזען, דאָס הייסט ער האָט אַליינס געהאַט אַ הוכחה [hochacha: proof], וואָס ביז דעמאָלטס איז געווען נאָר אַ שמועה, וואָס ער האָט נאָר געהערט, יעצט קען ער עס אַליינס זען. דאָס איז געווען אַ ריזיגע שמחה [simcha: joy], דאָס איז געווען אַ גרויסע זאַך.
דער היסטאָרישער קאָנטעקסט: „אַ גלות פון חכמה”
סאו די מענטשן וואָס האָבן געהערט אַז ס׳איז דאָ אַזעלכע ספרים וואָס זענען מסביר [mesbir: explain] דאָס, איך זאָג דיר, די חסידי אשכנז און די זעלבע זאַך די חכמי לודמיר [chachmei Ludomir: the sages of Ludomir] און אַנדערע, האָבן, זיי זענען געווען זייער נתפעל [nispael: impressed] פון דעם אַז ס׳איז דאָ אַזאַ זאַך, ס׳איז נישט געווען.
אונזער רייכע וועלט פאַרגלייכן מיט יענע צייטן
אונז זענען נישט אין די סיטואַציע, ס׳איז שווער זיך צו אימעדזשינען. נאָכדעם האָט עס געהאַט אַ פּראָבלעם פון דעם, אָבער אונז האָבן שוין אַלע מיני, יעדער איינער, איך מיין, ווער ס׳איז נישט, ווער ס׳איז נאָר עוסק אין אוצר החכמה [Otzar HaChochmah: a digital library of Jewish texts], אָדער ווער ס׳גייט אין ריכטיגן בית המדרש, ס׳איז שוין דאָ אַזויפיל תורות מיט חסידות, מיט קבלה, מיט אַזאַ קבלה, מיט אַזאַ קבלה, מיט פילאָזאָפיע מיט אַלע מיני זאַכן.
אונז לעבן אין אַ זייער רייכע וועלט, יעדער איינער, ס׳איז דאָ מחשבה [machshava: Jewish thought], ס׳איז דאָ ליטווישע, חסידישע, וואָס מ׳וויל. אָבער דו דאַרפסט געדענקען אַז ס׳איז נישט געווען דאָס.
די צייט פון דעם רמב״ם: 12th-13th יאָרהונדערט
אין די זמנים הראשונים [zmanim harishonim: the early times], איך האָב עס פאַרקירצט דאָס, ממש לתחילת זמנים הראשונים כמעט [lis’chilas zmanim harishonim kim’at: almost to the beginning of the early times], די צייט וואָס די רמב״ם האָט נאָך געלעבט אין די צייט, 12th century, 13th century, ס׳איז שוין פאַר הונדערטער יאָרן, איך ווייס נישט וואָס ס׳איז געווען פאַרדעם, בזמן הגמרא [bizman haGemara: in the time of the Talmud], איך ווייס נישט, אַסאַך פאַרדעם ווייסן מיר נישט, אָבער שוין פאַר הונדערטער יאָרן האָט קיין איין איד נישט געטראַכט פון די אייבערשטער.
אָקעי, פאַרשטייט זיך אַז זיי האָבן געטראַכט, אָבער זיי האָבן נישט געוואוסט וואָס דאָס איז. ס׳איז נישט קיין ווערטל וואָס איך זאָג, ס׳איז היסטאָריע.
וואָס האָט מען געלערנט אין די ישיבות
ס׳איז געווען אין די ישיבות, מ׳האָט געלערנט גמרא תוספות. וואָס מ׳האָט געטון שטילערהייט ביינאַכט ווייסט קיינער נישט, אָבער מיר רעדן וואָס איז געווען געלערנט אָפיציעל אין פּובליק אין די ישיבות. ס׳איז געווען גאונים [Geonim: the post-Talmudic sages], זיי האָבן געשריבן תשובות [teshuvos: responsa], אַלעס אין הלכה [halacha: Jewish law]. ס׳איז דאָ צוויי דריי תשובות אין גאונים וואָס רעדן עפּעס.
איך וויל נישט גיין אַריין אין אַ מעשה, ס׳איז די פּאַרט פון די גלות [galus: exile], איך מיין אַז ס׳איז אַ גלות. ס׳איז זיכער אַז ס׳איז אַ גלות. ס׳איז זיכער אַז בזמן הבית [bizman haBayis: in the time of the Temple], ס׳קען דאָך נישט זיין, ס׳איז געווען נביאים [nevi’im: prophets], ס׳איז זיכער אַז מ׳האָט עוסק געווען אין מושכלות [muskalos: philosophical concepts] און יסודות אלוקות [yesodos elokus: foundations of Divinity].
איך רעד דאָך יעצט פון די חכמים, אוודאי, די מורה נבוכים [Moreh Nevuchim: Guide for the Perplexed] איז דאָך אַלץ אַזוי. איך האָב נישט געטראַכט פון די אייבערשטער, אַזאַ גוזמא [guzma: exaggeration] וואָס איך האָב געזאָגט, אָבער זיי האָבן נישט עוסק געווען דערין, זיי האָבן נישט געווען… מ׳האָט געלערנט גמרא תוספות, מ׳האָט געלערנט די ספר.
איך מיין, די ספר אַליין, די ספר האָט אַמאָל… איך ווייס נישט, איך מיין, ס׳איז געווען… איך פאַרשטיי, מ׳קען עס דזשאַסטעפייען.
פאַרוואָס די אידן זענען געווען אַזוי עקסייטעד
איך זאָג דיר, איך וויל אים מסביר זיין אויף די פּערספּעקטיוו פון אַ איד, פאַרוואָס ער איז אַזוי עקסייטעד. נאָכדעם קענסטו שוין פאַרענטפערן צוריק די אַנדערע.
איך זאָג נאָר אַ פאַקט, איך זאָג, די תורה וואָס אונז זאָגן איז נאָכדעם וואָס מ׳האָט שוין געלערנט, דו ווייסט אַז די גמרא תוספות איז אויך נישט שלעכט, בסדר, איך הער. אָבער לאַז דיך כאַפּן, פאַר טויזנטער יאָרן, פון חתימת הגמרא [chasimas haGemara: the sealing of the Talmud] איז דאָ אַסאַך אגדה [aggadah: non-legal Talmudic narratives] למשל, מ׳רעדט יאָ, “רצונך להכיר את בוראך, למד אגדות” [retzoncha l’hakir es Bor’echa, l’mad aggados: if you wish to know your Creator, study aggadah], אַלעס זייער גוט.
די גאונים און די אגדה
אָבער אין די ישיבות, שוין די זמן הגאונים [zman haGeonim: the era of the Geonim], און אין אונזערע געגנטן זענען מענטשן העפּי מיט די גאונים, אָבער ס׳איז זייער סעד. דאָס איז שוין די גרויסע גאונים, אָדער אַטליסט אַ חלק פון זיי, וואָס זאָגן “מיר פאַרשטייען נישט די אגדה, ס׳איז נישט כפשוטו [k’pshuto: according to its simple meaning]”. וואָס מיינט עס יאָ? איך ווייס נישט, איך האָב נישט קיין ענטפער.
זיי האָבן נישט געלעבט אין דעם, זיי האָבן נישט געקאָכט אין דעם. ס׳איז זיכער נישט אַז די אמוראים [Amora’im: Talmudic sages] און תנאים [Tanna’im: Mishnaic sages] וואָס האָבן געשריבן די אגדה האָבן נישט געוואוסט וואָס זיי מיינען. צו ס׳איז כפשוטו, צו ס׳איז נישט כפשוטו, צו די תירוץ [teiretz: answer] איז חסידות, קבלה, פילאָסאָפיע, וואַטעווער די נמשל [nimshal: the lesson of the parable] איז, וואַטעווער ס׳איז אַ משל, ס׳איז אַ מעשה.
וויאַזוי מ׳פאַרשטייט עס, זיי האָבן געלעבט דערין, זיי האָבן זיך געקאָכט דערין, זיי האָבן געוואָלט וויסן “מהיכן נברא האורה?” [mei’heichan nivra ha’orah: from where was light created?] איך מיין נישט וואָס שטייט אין מדרש [Midrash: homiletical teachings], די אַלע סאָרט זאַכן.
אָבער שפּעטער, די ריאַליטעט איז געווען, דאָס איז געווען פּובליק אין די ישיבות.
אַ מחלוקת תנאים וועגן מעשה מרכבה
איך האָב געזען אין די מדרש נעקסטע וואָך, אַז די מדרש זאָגט, איך מיין די ירושלמי [Yerushalmi: the Jerusalem Talmud] זאָגט, אַז אין דורשין [ein dorshin: one may not expound], די משנה [Mishnah] זאָגט אין דורשין במרכבה [ein dorshin b’merkavah: one may not expound on the Divine Chariot], איז נישט אַזוי די הלכה. דאָס איז געווען שיטת רבי ישמעאל [shitas Rabbi Yishmael: the opinion of Rabbi Yishmael], רבי עקיבא [Rabbi Akiva] האָט נישט אַזוי געהאַלטן. וואו איז די ראיה [ra’ayah: proof]? ר׳ אלעזר בן ערך [Rabbi Elazar ben Arach] האָט דאָך יאָ. אַזוי זאָגט די ירושלמי.
סאו בקיצור [b’kitzur: in short], די גמרא זאָגט גאַנצע דרשות [drashos: expositions] אויף מעשה מרכבה [Ma’aseh Merkavah: the Account of the Divine Chariot]. איך איז קיימא שניה, איך האָב געכאַפּט אַז דאָס שטייט אין ירושלמי. סאו בקיצור, די גמרא זאָגט גאַנצע דרשות אויף מעשה מרכבה, איך איז קיימא שניה, איך האָב געכאַפּט אַז דאָס שטייט אין ירושלמי.
ס׳איז דאָ אַ מחלוקת תנאים [machlokes Tanna’im: a dispute among the Tanna’im], און אונז פירן זיך נישט אַזוי ווי די תנאים. שוין. על כל פנים [al kol panim: in any case], ס׳איז געווען, אָבער דאָך שפּעטער, אויב דו קוקסט אונז וויינע גאונים, ביז ס׳איז געקומען רב סעדי גאון [Rav Saadia Gaon] און דער רמב״ן [Ramban: Nachmanides] און די חובת הלבבות [Chovos HaLevavos: Duties of the Heart], די פּאָר מענטשן וואָס אונז ווייסן, קיינער האָט נישט געוואוסט גאָרנישט, מ׳האָט נישט געלערנט, מ׳האָט נישט געלערנט, מ׳האָט געזעצן, מ׳האָט געלערנט גמרא תוספות, מ׳האָט געלערנט רוף, פיר סדרים [arba sedarim: four orders of the Mishnah], נשים מועד [Nashim Moed: the orders of Women and Festivals], נשים מוזיקים, חולין [Chullin: a tractate of the Talmud].
אַפּליקאַציע צום ראב״ד
און… יאָ, יאָ, דער ראב״ד [Ra’avad: Rabbi Avraham ben David] איז שוין… איך קען נישט אַריינגיין אין דער ראב״ד, איך וויל יאָ, אָבער… איין זאַך פאַרמאָל, מיר האַלטן יעצט ביי די ראב״ד׳ס דאָרבערג אין די מעשה וואָס איך פאַרטייל, איך וויל נאָר אַרויסברענגען אַז אונז זענען נישט צוגעוואוינט צו כאַפּן דאָס.
מ׳קען זיך פאַרשטאַנען, אפילו אַ ליטוואַרג וואָס ער לערנט אין ליה ישיבה, יעדער איינער ווייסט אַז ס׳איז דאָ רמחאל [Ramchal: Rabbi Moshe Chaim Luzzatto] אין אַלע ליטוישע צדשים דאָ אין די קאָרנער, עפּעס אַ רמחאל. עפּעס ווייסן אַז ס׳איז דאָ מענטשן וואָס האָבן וואָס צו זאָגן,
היסטארישער מאַנגל פון מחשבה אין תורה-לערנען און דער דורשט נאָך ידיעת ה׳
דער פאַקט: מחשבה איז היסטאריש מאַרגינאַליזירט געווען אין מעינסטרים תורה-לערנען
איך וויל יא, אבער איין זאך פאר מיר האלטן יעצט ביי די ראביץ דארבערג אין די מעשה וואס איך פארטייל. איך וויל נאר ארויסברענגען אז אונז זענען נישט צוגעוואוינט צו כאפן דאס. אפילו א ליטוואק וואס ער לערנט פון ליה ישיבה, יעדער איינער ווייסט אז ס׳איז דא א מחלל אין אלע ליטוישע קדושים דא אין די קארנער אויף סיייט. עפעס ווייסט מען אז ס׳איז דא מענטשן וואס האבן וואס צו זאגן וועגן עפעס… יא, ס׳איז דא עפעס! אקעי?
ס׳איז נישט געווען קיין רמב״ן בכלל. דו כאפסט? דו כאפסט אז ס׳איז געווען א ישיבה פאר פיר הונדערט יאר, איז געווען די גרויסע ישיבה פון כלל ישראל. רבינו גערשטער האט געמאכט א ישיבה א גענצע, און ס׳איז געווען די ישיבה אין בבל פון די גאונים, און ס׳איז געווען דא אין לול ניל איז געווען א ישיבה און אזוי ווייטער. קיינער האט נישט געוואוסט פון גארנישט. איך ווייס נישט, איך ווייס נישט וואס מ׳ווייסט יא, ס׳איז אלעס אלע רעידי לא די, אבער איך ווייס יא, איך וועל דיר זאגן וואס איך ווייס, ווייס איך, איז ממילא די חבורה, דאס וואלט פארליידער א מעשה. ניין, כמעט נישט.
ישיבות הגאונים: גמרא בלויז, נישט קיין אגדות
גאונים? בזמן הגאונים איז געווען קראנים, איך ווייס נישט, נישט פון די היימישע. ס׳איז אין קראגן, ס׳איז בכלל א ספערשל מופינס, ס׳איז אופן כלל נישט קיין אייבערשטע זאך, נאר חסידות איז א יוצא מן הכלל. אבער אויך לויט די שיטת החסידים, לויט די התנהגות, אויך נישט. ניין, ס׳איז טאקע נישט, ס׳איז נישט געווען, ס׳האלט דיך איין. אקען, ס׳קען דיך מאכן.
איך רעד יעצט, אז דו ביסט געגאנגען אין ישיבה, אין ישיבת הגאונים, דו ביסט געגאנגען לערנען ישיבת גאון יעקב, וואלט איך אויסגעלערנט גמרא, וואטעווער, דעטס אל. מ׳האט אפילו נישט געלערנט די הגדות הש״ס. אין די גמרא, מ׳איז געקומען צו א גאנצע פלאט, א סוגיא פון הגדות, דער גאון האט געזאגט… און ער האלט נישט פון דעם. איך בין געגאנגען ווייטער. וואס? פייטארנעמען דאונט קאונט.
די נאטע גדולי ישראל? ניין, טאקע. ר׳ אלעזר קאלעג האט פאר די… יא, ער איז געווען אין די זעלבע תקופה, אבער ער איז געווען א חזן. מ׳האט אים נישט גענומען ערנסט. די תוספות האט אים גענומען ערנסט אלס הלכות, און אזוי ווייטער. יא, יא.
פיוטים: נישט טייל פון די מעינסטרים
אקעי, איך וויל דיר… איך וויל דיר א פאקט, איך קען דיר נישט העלפן. די פאקט, איך בין נישט דער מחדש פון דעם. די אלע מקוולים דיסקרייב די ריאלטע. אזוי, אלע מענטשן, נישט סתם מקוולים, אלע וואס רופן זיך משכילים. משכילים איז א ווארט וואס יעדער איינער האט ליב צו נוצן. שוין, פון די אנהייב פון דעם. אלע האבן זיי דיסקראבט אז זיי זענען די רעאליטיס. ס׳איז דא טויזנט אישן, און מ׳לערנט דאס, און ס׳איז נישט דא. איך זאג, היינט, אפילו די וואס איז טרוקענע כלי ישיבה, ס׳איז אויך דא עפעס. ס׳איז נישט אזוי. מ׳קען זאגן אז ס׳איז גוט, קען מען זאגן אז ס׳איז נישט גוט, איך ווייס נישט. איך זאג קיין פאקט.
און ס׳קומט מיט אמאל, קומט, אזוי ווי דו זאגסט, רב סעדיה גאון אליינס האט געשריבן די ספרים פאר ריזענס, לאו דווקא נאר וועגן די, וואס איז אויך וועגן די ריזענס, וואלטן מיר גערעדט אמאל. ניין, איך זאג דארט, ווער זאגט, די פייטנים, מיר זענען די יוצאים מן הכלל, אבער די פייטנים איז נישט, מ׳איז געגאנגען אין ישיבה, לאמיר פארשטיין, די ישיבות הגאונים האבן נישט געהאלטן פון פיוטים. פיוטים האט מען געזאגט אין בית המדרש אין ארץ ישראל, און די גאונים האט מען נישט געזאגט קיין פיוטים. אין בבל, אין די אפיציעלע מעינסטרים, וואס אונז רופן די מעינסטרים, די עיקר מסורת התורה, האבן זיי נישט געזאגט קיין… מ׳דאוונט צען מינוט? אוודאי, אין אשכנזים האבן באקומען די מסורה פון די פייטנים, אבער וואס אונז רופן די ישיבת הגאונים, איז נישט געווען קיין פיוט.
רש״י: א ברייטער מענטש, אבער אין ישיבה – גמרא
אויך רש״י, איך מיין רש״י האט זיך אינטערעסירט אין אלעס, רש״י איז געווען זייער א ברייטער מענטש, און א סערטען סענט, ער האט געלערנט גאנצע נאכט, איך האב שוין געווען פירוש אויף גאנצע נאכט, אסאך פיוטים, ס׳איז דא היינט פיוטים פון רש״י וואס מ׳געבט ארויס אין אנדערע זאכן, תשובות. אפילו רש״ש האט מען געלערנט, mostly גמרא תוספות. איך מיין נישט תוספות, גמרא. נאך ווארט, נאך פאר תוספות. תוספות איז געקומען. בקיצור, מ׳האט געלערנט גמרא. דאס וואס איז געווען, ס׳איז נישט געווען, ס׳איז שוין קיינער.
דער דורשט נאָך ידיעת ה׳: היסטארישע ביישפּילן
רב סעדיה גאון און חסידי אשכנז
יעצט, ס׳איז געקומען, ר׳ סדר גמרא האט געשריבן זיין ספר פאר זיינע ריזענס, אמת. ס׳איז געקומען מענטשן, למשל, ס׳איז געזעצן אידן אין אשכנז, דו קענסט ליינען ליטרעלי שרייבן אזוי. רבי יהודה החסיד, וואס האבן אסאך כתבים, די רקיעך, אסאך כתבים פון זיי, און זיי אלע שרייבן בערך דאס, האבן געוואלט דינען דעם אייבערשטן, וויל דאך וויסן ווער דאס איז, וויאזוי מיר זאלן אים זען, מיר קענען נישט זען, דארף מען וויסן וואס איז יא, וואס ארבעט עס. און זיי האבן געטראפן די ספרים פון רבנו סעדיה, זיי האבן זיך משונה׳דיג געפריידט דערמיט. לאמיר נישט ארויס פון די כלים.
און דער רבי יהודה החסיד און די רקיעך, ביידע רבי דאס איז מגרמייזער, רבי יהודה החסיד, און בעיקר רבי אלעזר מגמייזבוויז אביסל מער, ער טרייט מער סיסטעמעטיקלי אראפלייגן זאכן, און ער איז מתיר גאנץ די גאנצע בלעטער פון דער אור החיים, ער לייגט עס אריין, צו דעם לייגט ער צו נאך זאכן, ער האט נישט געלערנט נאר דאס, אבער ער האט זיך גענומען משינדיג העפי מיט דעם, אז פיינעלי קען ער פארשטיין, אה, ס׳איז אזוי, ס׳איז אזוי.
די מעשה מיט חובת הלבבות: די תשוקה פאר “שערי היחוד”
און די זעלבע זאך איז שפעטער די חובת הלבבות. יעצט, איך וועל דערציילן דיר א מעשה, די מעשה שטייט אין די הקדמה פון רבי יהודה בן טבער צו זיין תרגום אויף חובת הלבבות. דארט שטייט אז ער איז געקומען אין דעם שטאט, און מ׳האט אים געזאגט, זיי האבן שוין געלערנט “אמונות ודעות”. “אמונות ודעות” איז רבו, איך מיין, די ערשטע גרויסע חלק פון איר איז הוכחות פאר מציאות השם, פאר חידוש העולם. האבן זיי זיך מורא׳דיג געפריידט מיט די אלע זאכן.
און מ׳האט געהערט אז ס׳איז דא נאך א ספר וואס רעדט פון דעם, דאס איז “שערי היחוד” פון “חובת הלבבות”. האבן זיי געבעטן אז ער זאל איבערטייטשן דעם “שערי היחוד”. זיי האבן נישט געבעטן די גאנצע ספר. איך מיין אז שפעטער האט ער איבערגעשריבן די רעשט. אבער ווען ס׳איז דא א הקדמה אין די “שערי היחוד”, און ער זאגט, זיי האבן געוואלט אז ער זאל איבערשרייבן. “שערי היחוד” איז מער ווייניגער א סיכום פון “אמונות ודעות”. ער שרייבט אליין, דער “חובת הלבבות”, אז ער נעמט פון רב סעדיה די זאכן. און זיי האבן געבעטן אז ער זאל איבערשרייבן “שערי היחוד”. די מוסר האט זיי נישט געאינטערעסירט, די רעשט פון די ספר. אבער די “שערי היחוד” האבן זיי…
וואָס מיינט “הוכחה” – אַ טיפערע פאַרשטאַנד
די מאָדערנע מיסטייטש: הוכחות אלס בלויז אינטעלעקטועל
היינט פארציילט מען די מעשה, און מ׳האט א פארקערטע בליק. קודם כל, ווייל אונז קוקן מיר אן, אה, די ראשונים האבן געהאלטן פון הוכחות, עפעס א מאדנע זאך, פארוואס דארף מען מוכיח זיין? ס׳מאכט ביי זיי איז געווען אזויווי… ס׳איז ווייניגער ווי וואס דאס איז. א הוכחה איז “עיני ראו זאת”, דו קענסט פרואוון, ס׳איז א מורא׳דיגע גילוי.
דער רמב״ם׳ס טייטש פון “יתגלה כבוד שמים”
איך מיין טייטש, איך האב גערעדט ערב ראש השנה דא, איך האב געזען אז דער רמב״ם טייטשט ממש כפשוטו אזוי כמעט, און אנדערע. וואס איז די טייטש? מ׳בעט אז זאל נתגלה זיין כבוד שמים, דער אייבערשטער זאל זיך מתגלה זיין. וואס מיינט עס? דער אייבערשטער זאל זיך באווייזן פון דיר. וויאזוי באווייזט זיך דער אייבערשטער? ס׳קען מיינען אז ער זאל טון זאכן, געוויסע פעולות, מ׳רעדט פון פעולותיו, ער זאל אויסלייזן די אידן, ער זאל ווייזן אז זיינע חסידים גייט בעסער ווי די אנדערע, ער גיבט זיך נישט קיין עצה מיט חסידים, וכדומה. אקעי, דאס איז איין זאך.
אבער ווען מ׳זאגט חסידות מיינט זיך נישט דאס, יא? איך מיין זיך נישט נאר דאס. סאו וואס מיינט עס? ווייל וואס זאגט ער? חסידים מיינען אז ס׳מיינט אז ס׳זאל פילן זאכן. אבער איך וויל דא א פשוט׳ע טייטש, א גוטע כוונה. איך מיין אז דער רמב״ם האט מכוון געווען דאס, און דער ר׳ צדוק כמעט מפורש שרייבט דאס, און אזוי ווייטער.
דער אייבערשטער זאל אונז גזל׳ען איז טייטש, און זאל טרעפן א גוטע הכל אז ס׳איז דא א גאט. איינס וואס מ׳קען נישט אפפרעגן. ביז דערווייל אלע קענען אפפרעגן, איך ווייס נישט, א חלק זענען בעסער, א חלק למעשה, ס׳איז דא מענטשן וואס זענען נישט געווארן אין סקול, פשט אז מ׳קען עס אפפרעגן. ס׳איז ריכטיג די הכל צו אפפרעגן, איך ווייס נישט. אבער דאס איז דער טייטש, נו? א זאך וואס איז פראווד, איינס און איינס איז צוויי וואס יעדער איינער איז מסכים.
איך זאג נישט, אמאל ווען א מענטש זאגט, איך האב אים געבארגט איין דאלער און נאך א דאלער, ער זאגט, ער איז מיך גאר שולדיג און איך בין אים גארנישט שולדיג. קען נאך זיין, א מענטש קען מקיש זיין אויך איינס און איינס, יא? אבער א ליסטע שכל׳דיג, יעדער איינער מודה. יקירו וידע קלוש וסביר, טייטש, קען זיין אז די חכה זאל זיין נישט נאר טיף, ס׳זאל זיין אויך אמת, נאר אויך וואס קען ער מסביר זיין. אמאל דא צו טיף, מ׳קען עס נישט מסביר זיין. דאס איז די טייטש, ניין? ס׳איז שוין גוטע טייטש.
הוכחה אלס עקספּיריענס: “האסטו געזען דער אייבערשטער?”
לויט דעם איז נאך א סטעפ, דאס זאג איך, אבער קודם האלט איך אויך נישט דארט. ס׳קען זיין אז ס׳גייט צוזאמען, ס׳קען זיין אז מ׳וועט האבן א גוטע הוכחה. דאס איז דער חובות הלבבות האט זיך אזוי געטראכט, אז איינער וואס האט נאר געהערט, אקעי, ער האט געהערט, אבער ער האט אליינס געזען. הוכחה מיינט נישט געהערט אז ס׳איז דא א הוכחה, יא? דו דארפסט טון די הוכחה.
דאס איז נישט קיין שירה אויף הוכחות מיט ידיעת השם, ס׳איז דא אנדערע שירה וואס האלטן פונקט דארט אין די מורא׳דיגע שירה. אבער זיי האבן דאס געזען אלס… האסטו געזען דער אייבערשטער? האסט געטראכט? האסט זיך אריינגעטראכט אין וואס דער הוכחה איז? מ׳האט גע׳עקספיריענסט דעם הוכחה, יא. עקספיריענס איז אוודאי.
ביי אונז פארציילט מען אסאך מאל אז ס׳איז א סתירה, כאילו ס׳איז דא אן עקספיריענס אין די הוכחה, אבער ס׳איז דא אויך אן עקספיריענס אין די הוכחה, אוודאי. שטעל דיך פאר אז ס׳קומט איינער היינט, אונז זענען שוין נאך א לאנגע צייט, מ׳האט שוין געזאגט אז מ׳קען נישט בכחה זיין, מ׳איז שוין קלוגער, מ׳איז שוין איבערקלוגער, מ׳איז שוין דריי מאל איבערטראכט. ס׳איז שוין געקומען אנדערע פילוסאפן וואס זאגן מ׳קען נישט… אקעי, ס׳איז שוין צו קאמפליצירט, אבער מ׳דארף דאך אריינגיין, איך וויל דיר פארציילן די מעשה.
די שמחה גדולה: “ער האט געהערט, יעצט זעט ער”
ס׳גייט אריין אין די מעשה וואס א איד האט אוודאי געהערט, ער האט נישט קיין ספק נעמען, נישט נאר אלע ספקות אין אמונה. דאס איז אמת, ר׳ סעדיה גאון דערשיילט דאס אויך, אבער אוודאי, ס׳טייט עס צו ענטפערן ווער ס׳האט ספקות, אבער מ׳דארף שוין מיט ספקות, ס׳טייט ער זיך צופרייען דערמיט. ער זאגט, ער האט געהערט, יעצט זעט ער, ער האט געטון ד און דאס איז געווען די שמחה גדולה פון די חכמי עלינו, ווען זיי האבן געבעטן געצאלט פאר דעם געלט, זאל איבערטייטשן די חכות הלבבות, די שערי יחוף, זאל איבערטייטשן די סאדיגאון, און די זעלבע זאך האבן געבעטן פון רמב״ם איבערצוטייטשן מורין ובוחין.
די זעלבע תשוקה ביי מורה נבוכים
און וועגן די כבוד זיי האבן מיר אונזער טרענסלעישאן געמיינט אז ווען נישט וואלט עס נישט געווען. אנדערע מענטשן איבערגעטייטשן, איבערגעטייטשן נאך ספרים, אבער עס איז געווען די ערשטע. ס׳קען זיין אז חריזי האט נאר געשריבן ווייל ס׳איז געווען אין קאמפעטישן. מ׳קען זיך נישט וויסן אז ווען נישט די ערשטע וואלט גארנישט געווען. אבער ווען ס׳איז זיכער אז ס׳האט זיך נולד געווארן וועגן די תשוקה פון ידיעות אלקות, האבן מיר געוואלט שוין פיינלי וויסן.
אונז פארציילט מען נאך די מענטש, נאכדעם געווען א מחלוקת, דער רמב״ם האט געזאגט עפעס וואס שטימט נישט, ס׳איז דא די מער טראדישאנעלע מענטשן, די ווייניגער, און די רמב״ם. אבער דאס איז דאך שוין אלץ דריי סטעפס נאכדעם, אנגיין האט זיך עס, אז מ׳וויל דאס הערן. שטימט? יעצט.
שמונה פרקים איז נישט דיסקאָנעקטעד פון מורה נבוכים
די הקדמה פון שמונה פרקים: א מוסר-ספר?
און פארדעם זאג איך, לויט די הקדמה זאג איך אז ס׳איז זייער אינטערעסאנט די הקדמה וואס מיר לערנען דא פון שמונה פרקים, ווייל שמונה פרקים רעדט זיך נישט וועגן דעם. ס׳איז יא מוסר, הונדערט פראצענט מוסר. אביסל וועגן בחירה, און די ענדליכע. ס׳איז דאך נישט דא שאלות פון מער פילאסאפישע, אזויווי חקירות, ענינים פון מחשבה. אבער שמונה פרקים אפיציעל איז מוסר, ס׳איז פירוש אויף פרקי אבות, ס׳איז די הקדמה צו פירוש אויף פרקי אבות, און די גאנצע פירוש אויף פרקי אבות רעדט מען דאך אומגעשריבן.
די מתרגמים האבן געכאפט: שמונה פרקים געהערט צו מורה נבוכים
און דא זעסטו אז די ר׳ שמואל אבן תיבון מיט די ר׳ יהונתן מלוניל, די חברים וואס מיר האבן געצאלט, האבן געכאפט, איך ווייס נישט וויאזוי, איינער האט זיי פארציילט די תוכנ׳דיגע ענין, אז צו די מורה נבוכים דארף מען נאך צולייגן שמונה פרקים. זייער אן אינטערעסאנטע זאך. זיי האבן נישט איבערגעטייטשט דאס, זיי האבן נישט געהאט א פראדזשעקט איבערצוטייטשן די גאנצע רמב״ם. זיי האבן געלאזט סדר זרעים, זיי האבן געקענט אליין סדר זרעים, זיי דארפן נישט האבן דעם פירוש, פונקט די אראבישע פירוש. נישט דאס האט זיי געברענט. אבער שמונה פרקים האט זיי געברענט אז מ׳דארף עס האבן. זייער אן אינטערעסאנטע זאך.
די שליסל-טענה: איין שלימות׳דיגער בילד
זעסטו דא אז ס׳איז דא א יסודות׳דיגע זאך וואס איז קאנעקטעד. איך וועל עס מסביר זיין אפילו בעסער, ס׳איז נישט דיסקאנעקטעד. ס׳איז נישט פשט אז ס׳איז דא איינער וויל רעדן חקירות, ער וויל ברענגען ראיות צו חידוש העולם, אדער צו איך וויל טייטשן נבואה, איך ווייס, אלע זאכן וואס די מורה נבוכים רעדט, דאס איז זייער שיין, אבער צו דעם איז משוגע׳דיג וויכטיג, ס׳איז אויך אינטעלעקטואל וויכטיג, צו פארשטיין, איך רעד נישט פון זיך צו טון, דאס איז נאך מער וויכטיג, אבער צו פארשטיין, ס׳איז א פארט פון די שלימות׳דיגע בילד פון אויב איינער וויל לערנען משנתו של רמב״ם, קען ער נישט זאגן, “וואס איז דאס וואס דער רמב״ם שרייבט? וואס איז דאס? שמונה פרקים וואס שטייט אויפן שעלוף דארט, ס׳איז שיינע זאכן. נאכדעם איז דא מורה נבוכים, וואס דאס איז גרויסע טיפע זאכן, דאס איז פאר די וואס האבן די תשוקה איז דאס געמאכט.” ניין!
די אינטעגראַציע פון שמונה פרקים און מורה נבוכים: מעלות המדות אַלס יסוד פאַר מעלות שכליות
די נויטווענדיקייט צו לערנען ביידע ווערק צוזאַמען
אבער צו דעם איז משוגע׳דיג וויכטיג, ס׳איז אויך אינטעלעקטואַל וויכטיג, ס׳איז נאָכמער וויכטיג, אבער ס׳איז פאַרשטיין, ס׳איז אַ פאַרט, די שלימות׳דיגע בילד פון אויב איינער וויל לערנען משנת הרמב״ם, קען מען נישט זאָגן, איינער זאָגט, ס׳איז דאָ די מוסטער, וויל דער רמב״ם שרייבט, מ׳זעט צוויי מוסרות סיי די שמונה פרקים, ס׳שטייט אויפן שעלף דאָרט, ס׳איז שיינע זאַכן. נאָכדעם וואָס ס׳איז דאָ דער מורה נבוכים וואָס איז גרויסע טיפע זאַכן, דאָס איז פער. פאַר די וואָס האָבן די תשוקות געמאַכט. ניין, די וואָס ווילן פאַרשטיין די זאַך, דאַרף דאָס אַרויסהאָבן. מ׳קען עס אפילו נישט ציילן, מ׳קען עס נישט זאָגן, פאַר די קינדער האָט עס יענץ געשריבן, און פאַר די גרויסער האָט עס יענץ געשריבן.
פאַרוואָס שמונה פרקים פעלט אין מורה נבוכים
און ס׳קען אויך זיין נאָך אַ זאַך, איך מיין אַז س’גייט צוזאַמען, אַז שמונה פרקים אין אַ געוויסע זין פעלט וואָס שטייט אין שמונה פרקים. ס׳איז דאָ נותנים וואָס ער רעדט אין ביידע פלעצער, ס׳איז דאָ סתירות, מ׳קען מאַכן די אַלע כקירות, אבער אין אַ געוויסע זין, ער זאָגט נישט איבער זאַכן, ער פילט זיך נישט איבער אַז איינער פון די מענטשן וואָס האָבן… היינט איז דער מנהג אַז מ׳זאָגט איבער יעדע זאַך פינף און צוואַנציג מאָל, אָדער אַריינגיין איינער פון די מענטשן וואָס האָט זייער שטאַרק געשוינט זייער צייט, אבער ער זאָגט עפּעס איינמאָל, און ער האָט געהאַלטן אַז ער האָט עס גוט געזאָגט, איז דאָס איז עס, און ער געבט עס נישט נאָכאַמאָל, יאָ?
סאו ער האָט געטון איינמאָל, און ס׳איז דאָ אַ געוויסע יסוד וואָס ס׳שטייט, וואָס אין שמונה פרקים רעדט מען אַרום דעם יסוד, און ער זאָגט עס נישט איבער אין מורה נבוכים, ס׳איז נישט די נושא, ס׳שטייט שוין, ס׳פעלט אויס, זע איך אַז ס׳פעלט אויס.
יעצט, פאַרוואָס טאַקע פעלט עס אויס? עד כאן די מעשה. פאַרוואָס טאַקע פעלט עס אויס?
די הקדמה צו שמונה פרקים: דער רמב״ם׳ס הסבר
איז דער רמב״ם אַליינס מסביר דאָס אין זיין הקדמה בעצם, די הקדמה צו די הקדמה, פאַר שמונה פרקים איז דאָ אויסגעשטאַנען די הקדמה, און מ׳וועט נישט אויך דאַרפן ברענגען דאָרט, מ׳דאַרף צאָלן, מ׳דאַרף קויפן אַ נייע קאָפּי פון שין אָדער עפּעס, אַרויסברענטן. אבער אין די הקדמה איז דער רמב״ם מסביר וואָס איז דער ענין פון פרקי אבות, פאַרוואָס ס׳דאַרף אַ פירוש, מער ווייניג די צוויי זאַכן.
רבי שמואל אבן תבון׳ס הקדמה
און די זעלבע זאַך, רבי שמואל בן תבון, ווען ער האָט געשריבן זיין תרגום, זיין טרענסלעישאַן, האָט ער געשריבן אַ הקדמה, אַ הקדמה להקדמה להקדמה, און דאָרט האָט ער געשריבן וואָס איז די חשיבות פון פרקי אבות. ער האָט מער ווייניגער איבערגעשריבן וואָס דער רמב״ם האָט געזאָגט, נישט מחדש גיין חידושים, אבער ס׳איז דאָ דאָ עפּעס אַ נקודה חידוש וואָס מ׳דאַרף רעדן וועגן. און אויך געשריבן פאַרוואָס מ׳דאַרף די טרענסלעישאַן. דאָס איז פּשוט, מ׳דאַרף עס פאַרן… דאָס וואָס איך האָב דיר פאַרציילט די מעשה ביז יעצט.
אבער אין אַנדערע ווערטער, ער טוט די זעלבע זאַך וואָס דער רמב״ם האָט, נאָר אין זיין קאָנטעקסט. ער לייגט צו איין זאַך, איך ווייס נישט אויב איך קען אַריינגיין אין דעם ביי די בריאה היינט, ער לייגט צו איין זאַך אַז ער דינגט זיך מיט די רמב״ם. זייער אינטערעסאַנט. דאָס הייסט, ער שרייבט איבער קודם כל די עיקר ענין פאַרוואָס ס׳איז וויכטיג.
די חשיבות פון מדות טובות: דער וועג צו מעלות שכליות
לאָמיך עס סתם זאָגן וואָס ער זאָגט, איך וויל האָבן… ער שרייבט איבער פאַרוואָס פרקי אבות איז וויכטיג, ממילא דער רמב״ם איז פירוש אַ פרקי אבות. און ער זאָגט, ס׳איז וויכטיג פאַרוואָס? ווייל ס׳רעדט זיך וועגן מדות טובות. יעצט, מדות טובות און רעות, יאָ, די שוואַכע מדות הטובות וגנות מדות הרעות.
מעלות המדות און מעלות שכליות
און דער ענין פון מדות טובות איז אַז די מעלות המדות, אַזוי ווי ס׳שטייט אין רמב״ם אויף דעם, מעלות המדות ברענגען צו אַ זאַך וואָס אונז רופן מעלות שכליות. זייער וויכטיג, יאָ, דאָס איז די לשון הרמב״ם דאָ אין פרק ב׳, וואָס איז דאָ צוויי סאָרט מעלות. ס׳איז דאָ מעלות המדות. אויך אין די הקדמה, בקיצור, ס׳איז דאָ מעלות המדות און מעלות שכליות. מעלות המדות ברענגען צו מעלות שכליות. מעלות המדות מיינט, יאָ, וואָס אונז האָבן גערעדט מיינט זיין מענטשליך, מעלות שכליות מיינט וויסן דעם אמת, פאַרשטייסט? ס׳איז דאָ מעלות שכליות אַליינס. ס׳טיילט זיך, ס׳איז דאָ קשרון, ס׳איז דאָ זכרון, ס׳איז דאָ אַנדערע מעלות, אבער די תכלית פון די גאַנצע זאַך איז דאָס מיינט אַ הבנה.
פּסוק-שטיצע: “שְׁמַע עֵצָה וְקַבֵּל מוּסָר”
און אויף דעם ברענגט ער אַ פּסוק, ס׳שטייט אַ פּסוק אין משלי, “שְׁמַע עֵצָה וְקַבֵּל מוּסָר לְמַעַן תֶּחְכַּם בְּאַחֲרִיתֶךָ” [שמע עצה וקבל מוסר למען תחכם באחריתך: “הער עצה און נעם מוסר כּדי אַז דו זאָלסט ווערן חכם אין דיין סוף” – משלי יט:כ]. האָט ער געטייטשט כפשוטו, לערנען מוסר, כּדי אַזוי קען אַנקומען די חכמה.
די תכלית פון מעלות שכליות: ידיעת הבורא
און וואָס איז דער ענין פון מעלת שכליות? דער ענין פון מעלת שכליות איז אַז דער שפּיץ, מעלת שכליות, מעלת שכליות האָט אַסאַך זאַכן, מ׳קען סתם לערנען מעט, זיך אויסשאַרפן די שכל, אפשר איז עס אַ וויכטיגע זאַך אויך אַלס אַ סטעפּ. אבער די תכלית פון דעם איז, צו אַנקומען צו ידיעת הבורא, ידיעת השם, אַזוי ווי ס׳שטייט אַ פּסוק, און דער פריערדיגער פּסוק, געדענקען מיר ווי דער רמב״ם ברענגט, אבער דער פּסוק ברענגט אויך דער רמב״ם אין סוף, מורה נבוכים, חלק ג׳ פּרק נ״א, “אִם תְּבַקְשֶׁנָּה כַכֶּסֶף וְכַמַּטְמוֹנִים תַּחְפְּשֶׂנָּה אָז תָּבִין יִרְאַת ה׳ וְדַעַת אֱלֹהִים תִּמְצָא” [אם תבקשנה ככסף וכמטמונים תחפשנה אז תבין יראת ה׳ ודעת אלקים תמצא: “אויב דו וועסט זוכן זי [חכמה] ווי געלט און ווי שאַצן וועסטו זוכן זי, דעמאָלט וועסטו פאַרשטיין יראת ה׳ און דעת אלקים וועסטו געפינען” – משלי ב:ד-ה].
טייטש פון “יִרְאַת ה'” און “דַעַת אֱלֹהִים”
אַזוי טייטשט דער רמב״ם מיין איך דער פּסוק, אַז אם תבקשנה, וואָס וועסטו זוכן חכמה? וועסטו זוכן חכמה מיט אַן ערנסטקייט, אַזוי ווי געלט, אַזוי ווי מטמונים? וואָס וועסטו האָבן פון דעם? וואָס וועסטו האָבן פון זוכן חכמה? וועסטו האָבן יראת השם.
יראת השם מיינט דעות התורה
און רבי שמואל בן תבון טייטשט דאָ, וואָס איז טייטש יראת השם? יראת השם מיינט ערנסטקייט. ניין, יראת השם, זאָגט ער, יראת השם איז טייטש אידישקייט. יראת השם מיינט דעות התורה. אבער פריער זאָגט, האָסטו געהאַט יראת השם, האָסטו נישט פאַרשטאַנען יראת השם. ס׳איז געווען אַזוי, אַז האָסט געהאַט יראת ה׳, אוודאי, דאָס איז אַן ערליכער איד, מ׳רעדט נישט פון קיין גוים דאָ. אפשר איז דאָס אפילו פון די מעלות המידות, צו האָבן יראת ה׳ אפילו.
אַז דו האָסט געהאַט יראת ה׳, יעצט איז צו האָבן יראת ה׳, דאָס הייסט אַזוי ווי תלמוד המצוות, די זאַכן וואָס איז געווען יראת ה׳, יראת ה׳, תורה, מידות לה׳, יאָ, די מצוות, די תורה, האָסטו עס געהאַט. יעצט איז דאָס פאַרשטיין אויכעט. דו ווילסט וויסן די טעם, דו ווילסט וויסן די מיינונג.
דעת אלקים מיינט מציאות ה׳
און די צווייטע זאַך, ודעת אלקים, דאָס הייסט מציאות ה׳, תמצא, וועסטו עס טרעפן. תמצא מיינט ער צו זאָגן, ער טייטשט עס אַזוי, ער וועט וויסן זיין מציאות. אַ חסידישע טייטש, אַביסל. תמצא, דאָס הייסט אַז איינער וואָס ער האָט נאָר געהערט פון דער אייבערשטער, ווייסט נישט ממש וואָס דאָס הייסט מציאות ה׳. מציאות ה׳ איז דאָך אַ טיפע זאַך, מ׳דאַרף פאַרשטיין די סאָרט מציאות וואָס דער אייבערשטער איז. אַז ס׳איז דאָ אַ גאָט איז נישט די זעלבע זאַך. דער רמב״ם רופט עס מחויב המציאות [מחויב המציאות: necessary existence – אַ פילאָסאָפישער טערמין פאַר די סאָרט עקזיסטענץ וואָס דער אייבערשטער האָט, וואָס איז נישט אָפּהענגיק פון גאָרנישט אַנדערש], ס׳איז דאָ אַ גאַנצע הבנה אין דעם. סאו דעת אלקים – וואָס?
דיסקוסיע: די עטימאָלאָגיע פון “מציאות”
תלמיד: יאָ, יאָ.
מגיד שיעור: אה, איך זאָג, איך מיין אַז ס׳איז אַ דרש. ער זאָגט עס נישט בפירוש, איך טייטש עס יעצט אַריין. די ווארט מציאות, פאַרקערט, די ווארט מציאות אַלס אַן עקזיסטענץ קומט פון די ווארט מציאות פון טרעפן, אַזוי מיין איך, יאָ. ווער האָט אויסגעטראָפן די… איך ווייס נישט. מציאה, אַזוי ווי מוציא ראשון, אַלע מענטשן מיינען אַז ס׳מיינט אַ זאַך וואָס מ׳טרעפט, נישט קיין זאַך וואָס מ׳טרעפט, יאָ? ברצותך אמציאך כל הדברים האלה. ניין, מציאות? איך ווייס נישט. עקזיסטענץ? נמצא? דרשו ה׳ בהמצאו, ווי לאַנג דער אייבערשטער עקזיסטירט וועסטו אים זוכן. דאָס איז נישט די טייטש. איך ווייס נישט, ס׳איז גראַדע אַ גוטע טייטש. אבער איך ווייס נישט. אפשר די פילאָסאָפן האָבן אַריינגעלייגט די טייטש פון מציאות. אלו מציאות שלו, ס׳ווערט נישט גאָרנישט מיט מציאות. מחלוקת המציאות, איך ווייס נישט.
ס׳איז דאָ וועגן וואָס מ׳זאָגט אלתר קודש, און ס׳שטייט הוי״ה, אהי״ה, טייטש איך בין, עפּעס אַזוי. אויך דאָרט איז דאָ אַ מחלוקת וואָס ער מיינט. אבער ס׳איז זייער גוט.
די נויטווענדיקייט צו פאַרשטיין מציאות ה׳
אבער פאַרקערט, יעצט זעסטו אַ זאַך, אַז די זאַך פון כאַפן אַז מציאות ה׳ איז עפּעס אַ זאַך, דאָס דאַרף מען שוין אַ שטיקל הבנה. אַז דער אייבערשטער טוט זאַכן, דאָס איז פעולות ה׳, דאָס איז נישט מציאות ה׳. אבער דעת אלקים תמצא, מ׳דאַרף טרעפן, מ׳דאַרף פאַרשטיין, ס׳קען זיין די חכמה, די עיקר חכמה וואָס דער רמב״ם טראַכט אויף מציאות ה׳ איז דאָס וואָס ווייזט דאָס אַליינס. סאו דאָס איז די טייטש דעת אלקים תמצא, און דו דאַרפסט גלייבן אין דעם.
פאַרוואָס מעלות המדות איז נויטווענדיק פאַר מעלות שכליות
איז שוין געווען גענוג שיעורים צו ענטפערן די קשיא פאַרוואָס דאַרף מען האָבן מעלות המדות צו אַנקומען צו מעלות שכליות?
דער פּראָבלעם פון נגיעות
ווייל אַ, אַזוי ווי אַלע בעלי מוסר ווייסן, איינער וואָס איז אַ בעל תאוה, ער זוכט זיך, ער זוכט נישט דעם אמת. דאָס איז זייער סימפּל. ס׳איז דאָ נאָך ריזענס, אבער דאָס איז… נגיעות. אויך ווייל ער פאַרשטייט נישט, אבער אויך ווייל ער האָט נגיעות. דו וועסט נישט וועלן וויסן אַז ס׳איז דאָ אַ גאָט ווייל דו ווילסט בעסער פרעסן. ס׳איז זייער פּשוט. אָדער בכלל, דו וועסט נישט וועלן וויסן מעט אפילו, ווייל ער וויל געווינען די לאָטערי, וואַטעווער.
ווי יענער זאָגט, איך האָב געזאָגט פריער, איך וויל דו זאָלסט מיר זיין שולדיג, נישט איך וויל דיר זיין שולדיג. מעט זאָגט אַז איך בין דיר שולדיג, אבער איך האַלט נישט פון מעט. פאַרשטייסט? ס׳איז אַלטערנעטיוו פאַקטס. איך קען נישט אַזוי.
שלעכטע מענטשן ווייסן נישט גאָרנישט
אבער אוודאי, ס׳איז דאָ מער ברייטער פון דעם. איך זאָג עס סאַמטיימס, דאָס איז סתם ווייל מענטשן האָבן געפרעגט קשיות. אוודאי, מ׳האָט נישט קיין צייט. דער פאַקט איז אַז שלעכטע מענטשן ווייסן נישט גאָרנישט. דאָס איז אַ דבר ידוע. איך קען נישט… איך זאָג אין בחינת אמונה, דאָס איז פון די תמצא דאַרף מען לערנען. אבער איך מיין אַז פאַר אַסאַך ריזענס איז עס פּשוט.
צוויי סאָרטן מעלות המדות
נאָר דו דאַרפסט געדענקען אויכעט אַז ביי די רמב״ם, דאָ שטייט עס נישט בפירוש אין די הקדמה, אבער מעלות המדות, די תכלית פון מעלות המדות ביי די רמב״ם גייט עס אַביסל מער קאָמפּליצירט. דאָס הייסט, איין וועג פון די זאָגן, אָקיי, לאָמיר עס זאָגן. ניין, מ׳דאַרף רעדן וועגן דעם.
סאָרט א: פּערזענלעכע מעלות (בינו לבין עצמו)
קודם כל, צוויי סאָרט מעלות המדות. דער רמב״ם אַליין דערציילט עס אַזוי אין חלק ג׳, יאָ, אין מורה, ווען ער רעדט פון תאימות. ס׳איז דאָ מעלות המדות איז פּערסאָנעל פאַר אַ מענטש. איך זאָל נישט זיין קיין בעל תאוה למשל, בעיקר בינו לבין עצמו, הגם ס׳איז אויך בינו לבין חבירו, און קמצן און אַזוי ווייטער, איך זאָל נישט זיין קיין שלעכטער מענטש. דאָס איז איין זאַך פּערסאָנעל.
פאַרוואָס שלעכטע מדות שטערן לערנען
און אַזוי ווי ער זאָגט, אַ מענטש וואָס איז מלא מדות רעות, ס׳איז דאָ זייער אַסאַך ריזענס פאַרוואָס ער… קודם כל, ער האַלט נישט ביים לערנען. אַז ער וויל לערנען איז שוין אַ מדה טובה. איינער וואָס וויל לערנען האָט שוין כּמעט אַלע מדות טובות, ווייל אַ געוויסע זאַך איז כּולל אין דעם, ווייל ער דאַרף זיך מקדיש זיין צו דעם. ער קען זיך נישט שלאָגן מיט זיין ווייב, ער האָט אַנדערע אינטערעסן, רייט? דו דאַרפסט דאָך וועלן, דו דאַרפסט האָבן אהבה. אהבה איז אַ חכמה, אהבה איז אַ תורה. הייבט דאָך שוין גאָרנישט אָן.
צווייטנס, האָבן מיר געזאָגט, ער האָט נישט געהאַט אַ נקיות, און ער וועט בעיקר וועלן מפריך זיין זיין רבי, אָדער וואָס ער האָט געטראַכט נעכטן. ער האָט דאָך נישט אַנגעקומען צו די אמת אַזוי.
ביישפּילן פון שלעכטע מדות אין וויסנשאַפֿט
איך מיין, ער וועט פרעגן, “אה, איך קען אַסאַך מענטשן מיט שלעכטע מדות אין קאָלעדזש.” ניין, אויף וויפיל זיי ווייסן די אמת, האָבן זיי נישט שלעכטע מדות. אויף וויפיל זיי האָבן שלעכטע מדות, איז פּשוט, מ׳כאַפּט דאָך יעדן טאָג מענטשן, זיי האָבן געמאַכט אַ גאַנצע… די גאַנצע אַלע זענעמעס ריסערטש, ביי צוואַנציק יאָר האָט מען אַרויסגעווארפן, ווייל ס׳איז געווען אַ שקר אין די גאַנצע זאַך. דאָס איז טייטש מעלות המדות שטערט, יאָ?
דער סקאַנדאַל פון אַלצהיימער׳ס-פֿאָרשונג
הגם ס׳איז נישט… השגות אלקות, ס׳איז זייער וויכטיג. און אַ גרויסע זאַך, און אַ גרויסע… יאָ, דו ווייסט וועגן דעם? ס׳איז געווען אַ גרויסע פאַרשטענד. יאָ, ווייל מ׳האָט געכאַפּט אַז איינע פון די גרויסע יסודות וואָס מ׳בויעט אויף דעם, מ׳זוכט רפואות, איז אויפגעווען ווייל איינער איז געווען אַ שאַקל און אַ שקר. ער האָט געמאַכט אַ סטודי, און ער האָט געוואָלט… זיין נגיעה איז אַז ער זאָל הייסן דער קלחה, וואָס איז אַ חילוק? אין לך נגיעה גדולה מזו. ער האָט געוואָלט זיין דער וואָס האָט ערפינדן די זאַך, האָט ער געפעלשעוועט די זאַך, און מ׳האָט אים נישט נאָכגעקוקט.
די פּראָבלעם מיט peer review
ס׳איז דאָך שווער נאָך… וואָס? peer review טשעקט נישט נאָך די actual results, קיינמאָל נישט, כּמעט. peer review טשעקט אַז ס׳מאַכט סענס, די מאַמר. באַט קיינער גייט נישט איבערמאַכן די עקספּערימענטס. ס׳אַרבעט. יאָ, אָקיי, קוק נאָך, וועסטו זען. דאָס איז די נייעס. איך וויל נישט צו פאַרציילן די נייעס, אבער איך האָב געליינט, ס׳איז דאָ אַ גרויסע פּראָבלעם. סאו peer review קיינמאָל נישט. peer review קיינמאָל נישט טשעקט. איינע פון די reason פון די reason פון די reason איינע פון די directions, יאָ, מ׳ווייסט נאָך, רבי, ס׳איז געבויט אויף עפּעס אייערע טעאָריע, וואָס דאָס איז דאָ די פּראָבלעם, דאָ דאַרף מען זוכן. ס׳איז געווען שקר די גאַנצע זאַך.
שקר מיינט אַ מענטש האָט מחרש׳ט, ווייסט דאָך, ער האָט דאָך געהאַט אַ הראות היתרות, אפשר בבחינת, ווייסט דאָך. ס׳איז געווען אפילו אַ פעימעס פּראָפעסאָר, דזשינאָ, סאַמפּענק, פון האַרווערד, וואָס זייער ריסטוירטש איז געווען וויאַזוי מענטשן זענען ליגנט. און די גאַנצע ריסטוירטש איז געווען ליגנט. געס וואַט? האָט ער אויסגעברענגט. אבער מ׳האָט אים געכאַפּט אין די ענטפערס. לכאורה, איך וואָלט זיך מיינען אַרויסצוברענגען.
די מסקנא: שלעכטע מדות און אמת קענען נישט צוזאַמענגיין
דאָס איז אַנוועס. זאָגסטו, מ׳קען זיין אַ שלעכטער מענטש, מ׳קען נישט. איי, איך וועל זאָגן, אַמאָל איז דאָ אַ מענטש, ער איז אַ גרויסער פיזיסיסיסט, אבער אין זיין פּערזענליכע לעבן איז ער אַ חיה. נאָר פּראָבלעם, זעט אויס אַז ווען ער זעצט זיך דאָרט, איז ער זיך יאָ געווען.
מדות טובות אַלס פֿאָרויסזעצונג פֿאַר חכמה און ידיעת השם
⟦#1⟧ המשך: מדות טובות אַלס באַדינגונג פֿאַר חכמה – דער ערשטער טעם
די קאָמפּלעקסיטעט פֿון דעם מענטשן
מגיד שיעור:
א מענטש קען זיין א קאָמפּליצירטע בריאה, קען זיין אַז דאָ איז ער א שלעכטער און דאָרט איז ער א גוטער. אָבער פֿאַרשטייסטו, איך זאָג ס׳איז נישט קיין סתירה. עס קען זיין א היטלער וואָס האָט גראַדע – היטלער האָט נישט געפֿונען קיין איין גוטע זאַך, איך ווייס נישט. גראַדע, ער וואָלט געווען ביזי מיט שטותים, מיט שלעכטע זאַכן. אָבער ער וואָלט געקענט מיט נטיות – עס קען זיין. אָבער דאָס מיינט אַז אין יענער דרגא איז ער א צדיק.
ער זאָגט, יאָ, עס קען דאָך נישט זיין אַנדערש. דאָס איז זייער בעיסיק, שטימט? דאָס איז מרד לעצמו [contradicting himself].
חכמה איז א שווערע זאַך
איך מיין אַז עס איז פּשוט… חכמה איז א שווערע זאַך. אונז מיינען אַז חכמה איז פֿאַר פֿרי [for free]. דו ווילסט די אמת? די אמת וועסטו וויסן צו מאַכן – פֿרעגן עי-איי [AI], פֿרעגן, ס׳וועט זיין א שלעכטער, וועט עי-איי אויך זאָגן שקר. ס׳קען זיין ס׳קען דיר העלפֿן, ווייל דו דאַרפֿסט דיך וועלן, ווייל דו ווילסט נישט – העלפֿן דיר גאַרנישט.
און נישט וועלן – איז אַלע רוב מדות רעות זענען מעכב קעגן ידיעת האמת. ס׳איז נישט אַזוי קאָמפּליצירט, ס׳איז נישט קיין קיין סאַך אמונה פֿאַר דעם.
⟦#2⟧ דער צווייטער טעם פֿאַר מדות טובות: דער סאָציאַלער צוועק
א מענטש לעבט נישט אַליין
מגיד שיעור:
און צווייטנס, דאָס איז איין זאַך. די צווייטע זאַך איז אויך זייער וויכטיג פֿאַר די רמב״ן [Ramban/Nachmanides]. איז אַז א מענטש לעבט דאָך נישט אַליינס.
ווען א מענטש קען לעבן אויף אַן אינזל, און מען זאָל אים שיקן א כף חרובים [a spoonful of carobs] משבת לשבת [from Sabbath to Sabbath], דאַרף ער טאַקע זייער ווייניג. קען ער האָבן גאַנץ אַסאַך שלעכטע מדות.
דו ווייסט, וועגן דעם, די אַלע משגיחים [spiritual supervisors] זאָגן אַז די ישיבה בחורים [yeshiva students] מעגן האָבן שלעכטע מדות. ס׳שטייט אַז ס׳מעגן נישט, אָבער ס׳שטערט נישט, ווייל ערגסטע זאַך איז ער מוז דאָך אויסקומען מיט זיין חברותא [study partner], מיט א שטענדער [lectern]. נישט געפֿעלט. אַפֿילו אָן א חברותא, ער לערנט נישט שטענדער.
אָבער נאָכדעם האָט ער חתונה [wedding/marriage] – א מענטש קען דאָך נישט לעבן אָן חתונה האָבן, ווייל ס׳שטעט אַנדערע פּראָבלעמען. ס׳איז פּשט אַז ער קען זיין א ברכה [blessing]. ער קען דאָך נישט. איז לא טוב [it is not good – referring to Genesis 2:18, “It is not good for man to be alone”] מיינט ער נישט פֿאַר׳ן לערנען, נישט פֿאַר׳ן לערנען – בקיצור [in short], ס׳איז נישט קיין וועג, ווי דער איינער ווייסט, איז דאַרף ער לעבן מיט אַנדערע מענטשן.
מדות טובות אַלס באַדינגונג פֿאַר געזעלשאַפֿטלעכן לעבן
אויב לעבן אַנדערע מענטשן פֿאָדערט מדות טובות. טאָמער נישט וועט ער זיך גט׳ן [get divorced], וועט ער ווערן סתם אויס מענטשן – בקיצור, גייט ער צוריק צו לטובות אָדער לבדה [either to good traits or to being alone].
סאו [so] מדות טובות, דער איינער דרמב״ם [the one from the Rambam] געווענט דערפֿון, ער זאָגט מיר, דאָס איז די צווייטע סאָרט מדות טובות, אָדער די צווייטע תכלית [purpose] דערפֿון. מידות טובות, דאָס הייסט, קען זיין דאָס מאַכט דיר וואָס איז טובות – דאָס וואָס לאָזט מענטשן לעבן אין א סאָסייעטי [society] מיט אַנדערע מענטשן, אַז דו קענסט זיך האַלטן מיט דיין ווייב, מיט דיין באָס, מיט דיין חבר אין בית המדרש [study hall], מיט ברייטער, און אַזוי ווייטער, און דורך דעם קען א מענטש לעבן.
אָן חברה מתוקנת קען מען נישט לערנען
און ווען מ׳קען נישט, ווען מ׳האָט נישט קיין סאָסייעטי, מ׳האָט נישט קיין חברה מתוקנת [properly ordered society], קען מען זיכער נישט לערנען.
איי, מ׳קען, מ׳קען – מיט די עבד גדול [great work/effort] קען מען גיין אין א מערה [cave], ס׳איז רבי שמעון בר יוחאי [Rabbi Shimon bar Yochai], וואָס איז דאָך ממש א יחידי סגולה [a uniquely exceptional individual] קען דאָס טון. אַפֿילו אים איז זייער שווער, ס׳וואָלט געווען בעסער – אַפֿשר וואָלט ער בעסער געלערנט ווען ער דאַרף נישט גיין אין די מערה. אָקעי, עפּעס א מעלה [virtue/advantage] איז דאָ אין דעם וואָס – ס׳איז נישט קיין נאָרמאַלע זאַך.
דער עיקר ריזען פֿאַר מדות טובות
סאו דאָס איז דער עיקר ריזען [main reason] פֿאַרוואָס מ׳דאַרף האָבן מדות טובות. די מדות טובות איז נישט געדריקט, נאָר די מדות טובות מאַכט א מענטש זאָל קענען לעבן מיט אַנדערע מענטשן, און קענען לעבן מיט אַנדערע מענטשן.
אַפּליקאַציע אויף דער ברייטער וועלט: מלחמות און שלעכטע מדות
דאָס מאַכט אַז מ׳זאָל קענען – אַלע מלחמות וואָס ס׳איז דאָ, אַלע צרות, כמעט, נישט אַלע, אָבער כמעט אַלע – מענטשן ווייסן נישט, אָבער דאָס וואָס ס׳איז דאָ מלחמות, דאָס איז דאָ א מלחמה אין רוסלאַנד מיט אוקראַינע, ווייל פּוטין לערנט נישט קיין מוסר. נישט קיין ווערטל [not a joke].
איי, לערנען מוסר האָט געהאָלפֿן? ניין, ס׳האַלט א זאַך ווייטער ווי לערנען מוסר. אָבער בעיסיק, ס׳איז בעיסיק שלעכטע מדות, יאָ? א מענטשן האָבן שלעכטע מדות, קען מען זיך אַריינצוגעבן. יאָ, אין א געוויסע זין, אין איראַן האָט א גרויסע שלעכטע מדות.
דאָס זאָג איך, און ס׳איז אַזויפֿיל מענטשן, ס׳איז שוין א גאַנצע סיסטעם. ס׳קען זיין אַז ס׳איז שוין – מיר האָבן גערעדט פֿון יעדן פּסח – ס׳קען זיין אַז ס׳איז שוין מער ווי איין מענטש די שלעכטע מדות. ס׳איז מער ווי איין מענטש דאַרף לערנען מוסר. ס׳איז א שווערע זאַך, ס׳איז שווערע תשובה [repentance] צו טון.
תלמיד [Student]:
זייער גוט. א ווירטשער [virtual]…
מגיד שיעור:
סאו… ס׳איז נאָך אַלץ, איך בין מסכים מיט די ווערטש [worth it], איך בין מסכים מיט די ווערטש, אַמאָל וועט עס שוין מאַכן א שיעור אָן אַנדערע מאָל. ס׳מיינט נישט צו טון, אָבער פֿאַרוואָס? ס׳דאַרף זיין פֿאַר א גוטע ריזען. נישט אין די וועלט… בקיצור, איך גיי נישט אַריין, איך וויל נאָר – און איך זאָג נאָר, דאָס איז נאָר צו פֿאַרענטפֿערן א שאלה, אָבער ס׳איז אויך אַזוי וויכטיג דאָ פֿאַר מיין המשך [continuation] וואָס איך וויל דאָ זאָגן.
דאָס וואָס מענטשן פֿלעגן פֿרעגן
דאָס וואָס מענטשן, אַסאַך מאָל ווען איך זאָג אַז מען האָט נישט… מענטשן פֿלעגן דאָס פֿרעגן, איך מיין אַז יעצט ווייסט שוין יעדער, אָבער ווען איך פֿלעג אַלעמאָל זאָגן אַז מען זאָגט אַלעמאָל אַז אָן מדות טובות האָט מען נישט קיין מדות – די מעלות המדות [the virtues of character traits] איז מען נישט קיין מדות.
און מ׳זאָגט אַז בדרך מעלת השכלית [through the path of intellectual perfection] מיינען מענטשן אַז מ׳קען סקיפּן [skip], און דאָס זענען אַלע וועגן צו מעשה זיין פֿאַרוואָס מ׳קען נישט עכטשולי [actually] סקיפּן, סיי בפרט [in particular] און סיי בכלל [in general].
די כללות זענען א גוט וואָס איז מער וויכטיג
און די כללות [general principles] זענען א גוט וואָס איז מער וויכטיג, און אונז ביסט גערעכט, די אַלע פּראָבלעמען זענען גרויסע פּראָבלעמען. מ׳זאָגט נישט אַז ס׳איז א סאָלושן [solution] פֿאַר די פּראָבלעמען פֿון די וועלט לערנען מוסר און ס׳איז פֿאַר סעמפּליסטיק [simplistic], אָבער דאָס איז צו ווי קלער [clear] – ס׳וואָלט גאַר גאַר גוט געלעפֿן. כדי ס׳זאָל העלפֿן, איז דאָס טאַקע על די ענינים [regarding these matters].
איך מיין די גאַנצע תורה איז אַז מ׳זאָל האָבן בעסערע מדות, און דורך די בעסערע מדות וועט זיין מעלת השכלית. תורה איז א משונה׳דיגע קאָמפּליצירטע סיסטעם. וואָטעווער [whatever] ס׳איז, אונז פֿאַרשטייען עס נישט אַפֿילו. אָבער די זאַך וואָס הייסט תורה, ס׳איז געמאַכט די תורה, משה קיבל תורה מסיני [Moses received the Torah from Sinai], ס׳איז א גאַנצע הסתכלות [perspective/worldview], נישט נאָר אויף איין – על כל פנים [in any case], קען מען זאָגן ואהבת לרעך כמוך [and you shall love your neighbor as yourself – Leviticus 19:18], אָבער די פּשט איז, ס׳איז א גאַנצע קאָמפּליצירטע סיסטעם וואָס קיינער פֿאַרשטייט נישט.
ווי די תורה אַרבעט
און סאַמהאַו [somehow], די השתלשלות [chain/development] פֿון דעם איז אַז מענטשן האָבן אַביסל בעסערע מידות. און נאָכדעם וואָס ס׳האָט בעסערע מידות, קען מען לעבן איינער מיט׳ן צווייטן, און קען מען סאַמהאַו, דאָס איז איין לעוועל.
און א מענטש קען נישט – פֿאַרדעם זאָגט מען דאָך אַז ס׳איז תורה מן השמים [Torah from Heaven], אָדער איינע פֿון די ריזענס [reasons]. א מענטש קען נישט אויסטרעפֿן אַזאַ סיסטעם אַליינס, צו טרייען און צו זיין. מ׳האָט שוין געטרייט אַסאַך אַנדערע וועגן, כאַפּסטו [do you understand]? זיי זענען נישט געלונגען. און די תורה אַרבעט בעסער ווי אַסאַך אַנדערע סיסטעמס, עט ליעסט [at least], דאָס איז וואָס מ׳קען זען.
דער בעיסיק פּראָבלעם פֿון דער וועלט
איך מיין נאָר אַרויסברענגען, ס׳איז א גרויסע זאַך. די בעיסיק פּראָבלעם פֿון די וועלט איז אַז מענטשן האָבן נישט קיין גוטע מידות. ווען א מענטש האָט נישט קיין גוטע מידות, שלאָגט ער זיך מיט זיין חבר, שלאָגט ער זיך מיט זיין ווייב, שלאָגט ער זיך מיט זיין שכן [neighbor], שלאָגט ער זיך מיט די נעקסטע בית המדרש, שלאָגט ער זיך מיט די נעקסטע קהילה [community], מיט די נעקסטע שטאָט.
און דאָס וואָס מ׳שיקט נוקלעאַר וועפֿאַנס [nuclear weapons] אויף איך ווייס נישט וואו, איז אויך נאָר א גרעסערע לעוועל פֿון די זעלבע זאַך. און די מענטשן וואָס טוען עס, דרך אגב [by the way], זענען די זעלבע מענטשן ווי מיר און דיר, כאַפּסטו?
פֿירער זענען נישט אַן אַנדערע סאָרט מענטש
דו מיינסט אַז ס׳איז דאָ עפּעס א סאָרט מענטש וואָס הייסט דער ראש הממשלה [head of government/prime minister]? ס׳איז אַן אַנדערע סאָרט מענטש? ס׳איז דער זעלבער סאָרט מענטש, איך קען דיר צוזאָגן.
פֿאַרשטייט זיך אַז ער האָט עפּעס אַנדערע מוחים [minds/mental capacities], ער מוז טראַכטן, איך מיין אַז סתם סתם סתם, ס׳איז דאָך למעשה [in practice] די זעלבע סאָרט מענטש. ווען ער איז געגאַנגען אין חדר [elementary religious school] האָט ער נישט געשעירט [shared] זיינע טשיפּס [chips]. איך זאָג דיר אַז די זעלבע זאַך טוט ער ווען ער שמועסט זיך, ווען צוויי נשיאי עולם [world leaders] שמועסן זיך. ס׳איז די זעלבע פּראָבלעם וואָס איז דאָ. ס׳איז נישט קיין ספק [doubt]. ניין?
תלמיד:
דו ביסט מסכים [you agree]? סאַונדס סימפּל [sounds simple].
מגיד שיעור:
וואָס?
תלמיד:
וואָס הייסט טעמפּערעמענטלי [temperamentally] זענען אַנדערע?
מגיד שיעור:
מזרח [the East] האָבן גאַר א שלאַך שלעכטע מידות. עפּעס א פּראָבלעם. אָבער איך זאָג נאָר אַז ער איז נישט עפּעס אַן אַנדערע סאָרט מענטש.
אוודאי… עפּעס א גדלות [greatness] מוז ער האָבן, ס׳איז א פֿאַקט פֿון גדלות, איך זאָג אַז ער מוז נישט האָבן גדלות, אָבער ס׳איז א פֿאַקט אַז ער איז א גדול [great person] ווייל ער פֿירט עפּעס א גאַנצע וועלט.
ער עסט – ווען דו ברענגסט אים פּאָטעטאָ טשיפּס, כאַפּט ער זיך דערצו אָדער נישט, לויט וויאַזוי ער האָט זיך מחנך געווען [was educated]. און ווען מ׳ברענגט אים א פּלאַן אַז מ׳קען באַמבאַרדירן יענעם, קען זיין די זעלבע זאַך.
פֿאַרשטייט זיך, ס׳האָט אַסאַך מער פּרעשור [pressure], ס׳קומען טויזנט מענטשן און זאָגן, “נאָו פּראָבלעם [no problem]”. ס׳איז א גרעסערע החלטה [decision]. אָבער אַפֿילו ביי דעם ניבול [contemptible person] איז עס א גרעסערע החלטה, ווייל פּשוט האָט ער אַסאַך מער פּרעשור, מ׳שרייט אים פֿון דאָ און פֿון דאָרטן, און ער זעט אים…
אָבער ס׳איז נישט… ס׳איז נאָך אַלץ א מענטש, די זעלבע מענטש וואָס שטייט אויף נפשות [souls/lives], וואָס גייט אים ביז כסא [throne], די זעלבע זאַך. ס׳איז נישט אַן אַנדערע סאָרט פּשט, ס׳איז נישט אַן אַנדערע סאָרט זאַך.
⟦#3⟧ אַנעקדאָט: דער יועץ פֿון אַ פּרעזידענט
מגיד שיעור:
איך האָב געזען, איך קען עס נישט נאָר אויף סקריפּטשער [scripture], איך האָב געזען איינער פֿון די יועצים [advisors] פֿון עפּעס א פּרעזידענט האָט דערציילט – ער פֿלעגט זיצן, עפּעס א יונגערמאַן, ער איז געזעסן אין מיטינגס [meetings], מ׳האָט געשמועסט אַז מ׳זאָל מאַכן נאָך א סאַנקציע [sanction] אויף רוסלאַנד, א קלענערע סאַנקציע.
ער זאָגט, ער פֿלעגט אַרויסקומען פֿון דעם מיטינג, איז ער געווען זיכער אַז ערגעץ דאַון די האָל [down the hall] איז נאָך א צימער וואו דאָרט טראַכט מען אמת׳דיג, ווייל דאָ… ס׳קען נישט זיין אַז זיי פֿירן דאָ די וועלט. ס׳מוז זיין אַז ערגעץ, ער ווייסט נישט וואו, ערגעץ וואו מוז זיין דער ערנסטער מענטש, ווייל ס׳זעט אים נישט אויס.
בקיצור, ס׳איז… ס׳איז א מענטשהייט. איך מיין נישט, די אידיעס [ideas] מיט די טעמי המצוות [reasons for the commandments]. באופן כללי [in general], די גאַנצע… ניין, ס׳איז נישט שווער. ניין, ניין.
איך געדענק נישט וואָס זיין נמשל [analogy/application] איז געווען, וואָס ער האָט געוואָלט אַרויסברענגען דערמיט. איך מיין אַז ער האָט אַרויסגעברענגט אַז זיי זענען געווען זייער יונג און זיי האָבן נישט געכאַפּט. ס׳קען טאַקע זיין אַז אַמאָל איינער וואָס כאַפּט נישט, אָבער ס׳איז נישט דאָ קיין צווייטער… די מענטשן וואָס זענען נישט… אונז רעדן פֿון די מלכים [kings] כאילו ס׳איז עפּעס א בריה בפני עצמה [a creature unto itself].
תלמיד:
וואָס איז נאָך א דוגמא [example] פֿון א מענטש?
מגיד שיעור:
וואָס?
תלמיד:
יאָ, ס׳איז אַלץ די זעלבע זאַך.
מגיד שיעור:
און וואָס האָב איך געוואָלט זאָגן?
צוריק צום הויפּט-אַרגומענט
סאו דאָס איז טייטש [meaning] אַז מידות טובות… מידות טובות, איך זאָג, ס׳איז נישט אַזוי סימפּל, ס׳איז נישט גענוג צו זאָגן זיי שעירן [share], און מ׳וועט עס שלום מאַכן. איך בין מסכים, ס׳איז נישט אַזוי סימפּל. אָבער ס׳איז אויך נישט אַזוי סימפּל צו שעירן מיט די ברידער. איך זאָג נישט, אָקעי, טריי עס [try it], ס׳איז נישט אַזוי סימפּל. ס׳איז אַסאַך ריזנס [reasons] פֿאַרוואָס יאָ, אַסאַך ריזנס פֿאַרוואָס נישט.
די תורה אַלס סיסטעם
בקיצור, אויף דעם איז די טייטש א תורה, אָדער דו קענסט זאָגן א רעליגיע, וואָס מאַכט פֿאַר מיר אַלעמען זאָלן דאַרפֿן געבן דין וחשבון [judgment and accounting] ערגעץ, טוט עפּעס אויף, מאַכט מענטשן אַביסל בעסער. מאַכט מען דעם מענטש אַביסל בעסער, קען מען מאַכן אַז די וועלט זאָל אַרבעטן. נאָכדעם קען מען טראַכטן אַביסל.
אַז נישט, האָט מען נישט קיין צייט, מ׳דאַרף אַנטלויפֿן יעדן טאָג פֿון איין לאַנד צום צווייטן פֿון א מלחמה, און מ׳קען נישט… ס׳וועט נישט אַרויסקומען קיין גוטס פֿון דעם.
⟦#4⟧ צוריק צום רמב״ם׳ס שטרוקטור: דריי לעוועלס
די דריי-שטאָפּיקע שטיגע
מגיד שיעור:
סאו, דאָס איז די ריזען [reason] פֿאַרוואָס פּרקי אבות [Pirkei Avot/Ethics of the Fathers] איז וויכטיג. האָב איך געזאָגט א פּסוק? איך דאַרף זאָגן נאָך א פּסוק. וואָס איז די נעקסטע פּסוק וואָס ער ברענגט?
אַה, ער זאָגט, סאו ס׳איז דאָ דריי לעוועלס, יאָ? קומט אויס, ס׳הייסט, מוסר, ווי מיר האָבן געברענגט די פּסוק, “קבל מוסר למען תחכם” [accept discipline so that you may become wise]. “תחכם למען” [you shall become wise in order to], דאָס הייסט, די מטרה [goal] פֿון חכמה איז ידיעת השם [knowledge of God], ווי די פּסוק “אתה הראת לדעת” [you have been shown in order to know – Deuteronomy 4:35].
און וואָס איז די מטרה פֿון ידיעת השם? דאָס איז די מטרה.
דער פּסוק פֿון ירמיה
אַזוי ווי ס׳שטייט א פּסוק אין ספר ירמיה [the book of Jeremiah] וואָס מ׳ליינט תשעה באב [the Ninth of Av – day of mourning], “אַל יִתְהַלֵּל חָכָם בְּחָכְמָתוֹ וְאַל יִתְהַלֵּל הַגִּבּוֹר בִּגְבוּרָתוֹ אַל יִתְהַלֵּל עָשִׁיר בְּעָשְׁרוֹ. כִּי אִם בְּזֹאת יִתְהַלֵּל הַמִּתְהַלֵּל הַשְׂכֵּל וְיָדֹעַ אוֹתִי כִּי אֲנִי ה׳ עֹשֶׂה חֶסֶד מִשְׁפָּט וּצְדָקָה בָּאָרֶץ כִּי בְאֵלֶּה חָפַצְתִּי נְאֻם ה'” [Let not the wise man glory in his wisdom, neither let the mighty man glory in his might, let not the rich man glory in his riches; but let him that glories glory in this, that he understands and knows Me, that I am the Lord who exercises mercy, justice, and righteousness in the earth; for in these things I delight, says the Lord – Jeremiah 9:22-23].
ס׳איז א גאַנץ לאַנגע פּסוק, און ס׳איז אַביסל קאָמפּליצירט, די ענדע מאַכט עס אונטער אַביסל.
דער רמב״ם אין מורה נבוכים
און דער רמב״ם אַליין, איך גיי נישט אַריינגיין אין דעם יעצט, איך וויל נאָר זאָגן וועגן דעם – דער רמב״ם אין זיין ספֿר, אין די ענדע סוף פֿון מורה נבוכים [Guide for the Perplexed], אין די לעצטע פּרק ממש, חלק ג׳ פּרק נ״ד [Part III, Chapter 54], איז מפֿרש [explains] די פּרשה, די פּסוק, און ער זאָגט אַז דאָס איז די ענדע פֿון די ספֿר.
ממילא [consequently] ער זאָגט, אין די פּרקים, ס׳איז שוין צוויי פּרקים פֿאַרדעם, אָבער אין די פּרקים זאָג איך נישט קיין חידושים [novel insights], איך בין נאָר מסביר [explaining] די תכלית פֿון די גאַנצע זאַך.
דער רמב״ם׳ס פּירוש אויפֿן פּסוק
און ער ברענגט דעם פּסוק, און ער זאָגט אַז מ׳דאַרף וויסן אַז די תכלית פֿון אַלעס איז חכמה. און נאָכדעם פֿירט ער אויס און ער איז מפֿרש די ענדע פֿון דעם פּסוק, “כִּי אֲנִי ה׳ עֹשֶׂה חֶסֶד מִשְׁפָּט וּצְדָקָה בָּאָרֶץ כִּי בְאֵלֶּה חָפַצְתִּי”.
“בָּאָרֶץ” [in the earth], זאָגט דער רמב״ם, מיינט אַז דער אייבערשטער איז משגיח [supervises/provides providence] אויך בארץ [in the earthly realm], נישט אַזוי ווי אַנדערע וואָס האָבן געזאָגט אַז דער אייבערשטער איז נאָר בעליונים [in the upper realms] אָדער סאַמטינג לייק דעט [something like that].
און “בְאֵלֶּה חָפַצְתִּי” [in these things I delight] זאָגט דער רמב״ם מיינט כעושה חסד משפט וצדקה [as one who does kindness, justice, and righteousness]. אין אַנדערע ווערטער, זאָגט דער רמב״ם, וואָס סתם איז אויסערליך [which simply is outwardly]…
דער רמב״ם׳ס טייטש פון „כִּי בְאֵלֶּה חָפַצְתִּי” און די פאַלשע „סתירה” אין סוף מורה נבוכים
דער רמב״ם׳ס טייטש פון דעם פסוק „כִּי אֲנִי ה׳ עֹשֶׂה חֶסֶד מִשְׁפָּט וּצְדָקָה בָּאָרֶץ”
און ער ברענגט דעם פסוק, און ער זאגט אז מ׳דארף וויסן אז די תכלית פון אלעס איז חכמה, און נאכדעם פירט ער אויס און ער מפרש די ענד פון דעם פסוק, „כִּי אֲנִי ה׳ עֹשֶׂה חֶסֶד מִשְׁפָּט וּצְדָקָה בָּאָרֶץ כִּי בְאֵלֶּה חָפַצְתִּי נְאֻם ה'”. און דער רמב״ם זאגט אז „בארץ” מיינט אז דער אייבערשטער איז משגיח אויך בארץ, נישט אזוי ווי אנדערע וואס מ׳זאגט אז דער אייבערשטער איז נאר בעליונים אדער סאמטינג לייק דעט. און „באלה חפצתי” זאגט דער רמב״ם מיינט „עושה חסד משפט וצדקה”.
אין אנדערע ווערטער זאגט דער רמב״ם, וואס סתם איז אויסגעלערנט אין חלק א׳ פרק נ״ד, אז ידיעת השם איז טייטש ידיעת פעולותיו שהם מדותיו, וואס דאס איז טייטש „מה הוא רחום אף אתה רחום”. דאס האט משה רבינו געוואלט וויסן ווען ער איז געגאנגען „הוֹדִעֵנִי נָא אֶת דְּרָכֶךָ”. „דרכך” מיינט מדות, פעולות, חסד משפט וצדקה בארץ, און דאס איז „באלה חפצתי”, „באלה חפצתי” גייט אויף דעם.
ר׳ שמואל אבן תיבון׳ס מחלוקת מיט דעם רמב״ם׳ס פסוק-טייטש
איז, ר׳ שמואל אבן תיבון האט דא אריינגעשריבן אין זיין הקדמה אן אריכות גדול צו זאגן אז ער איז נישט מסכים מיט די רמב״ם׳ס טייטש אין דעם פסוק, ווייל ס׳איז זייער פאני אז… דו פארשטייסט וואס איז פאני? ער זאגט נישט דאס איז פאני, ער זאגט אן אנדערע זאך. יא, וואס קומט אריין חסד משפט וצדקה בארץ אויב מ׳רעדט פון „השכל וידוע אותי”?
וויפיל צייט האב איך דא? ניין, ס׳איז נישט… ווען האב איך אנגעהויבן? פאר איין אזייגער שוין, וואס? מ׳קען נישט ממשיך זיין אויף אייביג.
אבער איך וויל נאר זאגן, דא ליגט א געוויסע סוד וואס מ׳וועט רעדן מיט דעם מער. דא ליגט א געוויסע סוד, און ס׳איז זייער אינטערעסאנט. דאס הייסט, איך זאג, ר׳ שמואל אבן תיבון, זיין הקדמה דא איז מחולק מיט דעם רמב״ם. דאס הייסט, ער זאגט אז דער רמב״ם האט געטייטשט דעם פסוק, ווייל דער פסוק האט דאך לכאורה א שטיקל פראבלעם, אויב „השכל וידוע אותי”. חוץ אז איינער קען קומען זאגן אז „וידוע אותי” מיינט סך הכל דאס. ס׳איז א באמבע טייטש, „וידוע אותי” מיינט נישט וויסן דעם אייבערשטן. איז איינער קען זאגן אז דער פסוק זאגט איין זאך און ער פירט אויס א צווייטע זייט, און דער רמב״ם געבט לכאורה א תירוץ. ס׳איז אים שווער געווען די קשיא אויך, ער זאגט א תירוץ, אבער למעשה איז נאך אלץ, לויט דעם רמב״ם, „באלה חפצתי” מיינט „אלה” חסד משפט וצדקה.
יא, איז ר׳ שמואל אבן תיבון האט גוט געלערנט דעם פסוק, און ער איז נישט געווען העפי אויך מיט דעם. ער האט גערעכט, ער האט געפילט אז ס׳איז דא דא עפעס א שוועריגקייט וואס מ׳דארף פארענטפערן. דער רמב״ן האט געהאט, איך מיין אז דער רמב״ן האט געהאט אן אנדערע תירוץ, אפשר די זעלבע תירוץ ווי אים, מ׳דארף אריינגיין אין דעם, אבער ער האט געפילט אז ס׳איז דא דא עפעס א שוועריגקייט.
ר׳ שמואל אבן תיבון׳ס מנהג אלס מתרגם-קאמענטאטאר
און זיין מנהג אין אפאר פלעצער, אין ר׳ שמואל אבן תיבון נאכדעם וואס ער האט איבערגעשריבן די מורה, האט ער אויך געשריבן א הגהות אויף דעם. ס׳איז דא אביסל חלק געדרוקט אין דעם בוק, און די נייע מהדורה פון ר׳ זעוואלד דרוקט אויף אלע אין די זייט. און ער איז געווען א גרויסער תלמיד פון דעם רמב״ם, אבער ער האט זיך געהאלטן אז ער מעג דינגען אויך. איינע פון די זאכן וואס ער האט חושב געווען צו דינגען איז פשט אין פסוק. ער זאגט ער דינגט חס ושלום נישט אויף די idea, נאר ער זאגט אז דער רמב״ם׳ס טייטש איז נישט ריכטיג געטייטשט דער פסוק. און ער זאגט אז מ׳דארף טייטשן דעם פסוק סתם אז ס׳זאל אויסקומען אז „באלה חפצתי” זאל יא מיינען די „ידוע אותי”. אקעי.
דאס איז וואס ער רעדט וועגן דעם, און ער האט א גאנצע פעידזש אריינגעשריבן. ער זאגט אז דאס, ער שרייבט אזוי, „שלא יהא נער חלק”, ס׳זאל נישט זיין קיין הקדמה, ס׳זאל נישט זיין די… ער שרייבט א הקדמה, ס׳זאל שוין זיין א דבר תורה אין די הקדמה אויך. נישט נאר אויף די מעשה וואס מ׳האט גערעדט זאל זיין דברי תורה, דאס איז דברי תורה, א גאנצע אריכות, ער טרייט צו מסביר זיין וויאזוי מ׳קען מסביר זיין דעם פסוק אז דער פסוק זאל יא מיינען אלעס ידיעת השם, הגם ס׳שטייט „חסד משפט וצדקה”, ס׳שטייט „כי באלה חפצתי”, מ׳דארף פארשטיין דעם פסוק, אבער דאס איז וואס ער זאגט.
די מאדערנע „סתירה”-טעאריע און דער שארפער צוריקווייז
די טענה פון די אחרוני אחרונים
יעצט, איך וועל פארציילן א מעשה, אן אינטערעסאנטע מעשה, מ׳וועט ענדיגן מיט די מעשה. אין די דורות האחרונים, די מפרשים האחרונים, זענען געווען אסאך וואס האבן געלערנט די ענטפערן אין מורה נבוכים, און פאר זייערע אייגענע reasons, מיין איך, האבן זיי געהאלטן א דבר פלא, דאס הייסט א דבר שטות, קען נישט זיין, אז ס׳מוז זיין אז אין דעם לעצטן שטיקל פסוק, און דער רמב״ם שרייבט צוויי פאראגראפן צו מסביר זיין דעם פסוק, און ער גייט צוריק צו די נושא פון די י״ג מידות, די גאנצע זאך, שטעלט אויס אז דער רמב״ם איז חוזר דא פון די גאנצע ספר.
איך האב געזען מענטשן געזאגט, איך האב פריער געוואלט זאגן די ערשטע וואס האט דאס געזאגט, איך האב נישט געטראפן געהעריג, אבער ממש אחרוני אחרונים, היינטיגע אידן. און זיי האבן גע׳טענה׳ט אז ס׳זעט אויס אז אין דעם שטיקל איז דער רמב״ם חוזר פון די גאנצע ספר. די גאנצע ספר, אלעמאל, די שמונה פרקים וואס אונז לערנען, און די מורה נבוכים טויזנטער מאל, און די פרק אליינס, אין די ערשטע דריי ווערטער פון דעם רמב״ם איז ער מאריך אז חכמה איז די איינציגסטע תכלית, און „יהיו לך לבדך”, דאס איז די זאך וואס איז די אמת׳דיגע שלימות פון א מענטש, אלעס אנדערש איז נאר וועגן אנצוקומען דערצו, און אזוי ווייטער. האבן זיי גע׳טענה׳ט, אבער וואס זאל מען טון מיט דעם שטיקל „כי באלה חפצתי”? און דער רמב״ם איז נאך מסביר, און ער צייכנט צו אז דאס איז דער טייטש „משפט וצדקה”, וואס דאס איז דער רמב״ם האט מסביר געווען, דאס מיינט הנהגת בני אדם, דאס מיינט מ׳זאל זיך פירן בצדק ומשפט מיט מענטשן. האבן זיי געזאגט, ס׳מוז זיין אז דא איז דער רמב״ם חוזר פון די גאנצע זאך, און נישט די תכלית פון אלעס איז נישט ידיעת השם, נאר די תכלית איז עשיית צדקה, „חסד משפט וצדקה בארץ”.
אזוי איז דא א טייטש פון, איך ווייס נישט ווער איז דער ערשטער, איך ווייס אז שלמה פינס זאגט די טייטש, איך האב געזען א פערזענליכע מאמר דערויף, און פאר אים זענען געווען אנדערע מענטשן, אויך אזעלכע סארט מענטשן, אפשר הערמאן כהן האט געזאגט די טייטש, און… ניין, נישט אמת. פרק נ״ג, יא, ווייל פרק נ״ג טייטשט חסד משפט וצדקה. אבער נאכדעם נ״ד איז מסביר וואס טייטשט דער פסוק. און נאכדעם גייט ער צוריק צו מסביר זיין וואס איז חסד משפט וצדקה פון די ענדערשטע פסוק.
דער שארפער צוריקווייז: „במחילת כבודם, ס׳איז שטותים והבלים”
ס׳איז דא א טייטש פון די היינטיגע פראפעסארס, ליידער, קעלנער, דער וואס מ׳ליינט אויף די רמ״א, זיי אלע האבן לייב ליב צו רעדן פון די קלאמפישע סתירה וואס איז דא דא. במחילת כבודם, ס׳איז שטותים והבלים. ס׳קען דאך נישט זיין, קודם כל ס׳איז שטותים, פינף און צוואנציג מאל וואס ער זאגט אזוי, ער זאל טראפן עפעס א האלבע דיוק ווייל ס׳איז א שווערע פסוק. איך בין מסכים אז דער פסוק דארף מען פארשטיין, און ס׳איז דא דא עפעס וואס צו פארשטיין, אבער ס׳קען נישט זיין בשום אופן אז דא טוישט זיך א חזרה פון די גאנצע זאך.
דער אמת׳דיגער תירוץ: „כל מעשיך לשם שמים” און דער חוסר הבנה מוחלט
וואס איז דער טעות פון די „סתירה”-זאגער?
און איך וועל זאגן נאר איין ווארט, און דארף מרחיב זיין אויף דעם. לעניות דעתי, די קשיא איז געבוירן געווארן פון א חוסר הבנה מוחלט, און די גאנצע זאך וואס דער רמב״ם טרייט דא צו מיידן זיין אין די הקדמה צו שמונה פרקים, וואס רבי שמעון פינקלער איז מסביר די זעלבע זאך.
וואס איז דער חוסר הבנה מוחלט? ס׳איז דא מענטשן וואס זיי מיינען, ס׳איז דא א שאלה, דאס איז א לעגיטימע שאלה. לאמיר זאגן וואס איז א לעגיטימע שאלה? אן עכטע שאלה, דאס איז א שאלה וואס מ׳קען טאקע פרעגן, הלכה למעשה, פראקטיש. זאל איך זיין א כולל יונגערמאן, אדער א כולל יונגערמאן איז נישט די ריכטיגע ווארט, אדער א עוסק בידיעת השם, אדער א עוסק ביישובו של עולם? דאס איז א לעגיטימע שאלה. דאס הייסט, א כולל יונגערמאן קען זיין ביידע, קען ער נגלה אדער קען ער נסתר. א לעגיטימע שאלה, אדער וויפיל פון ביידע זאל איך טון. דאס איז א געהעריגע שאלה, הלכה למעשה, א מענטש איז דאך מער געבליבן, אפילו ווען דאס איז די תכלית, א מענטש קען דאך נישט, ס׳קען זיין אז אפילו ס׳איז דוחה, ס׳איז דא טאקע, אזוי ווי דער ליובאוויטשער רבי פלעגט זאגן פאר ער האט געזאגט, ס׳איז טאקע א גרויסע ענין צו חזבונו זיין אחת השם, אבער נאך א גרעסערע זאך, אז דאס איז דוחה דעמאלטס צו לערנען א צווייטע ייד אחת השם, אפילו א קלענערע לעוועל. ס׳איז אויך די אחריות. ס׳איז דא א לעגיטימע חקירה. מ׳קען זאגן אנדערש, מ׳קען זאגן ניין, דאס איז א לעגיטימע חקירה. דאס גיי איך נישט אריין בכלל, ס׳איז נישט די נושא, ס׳איז די איידיע, נישט די פראקטישע זאך. פראקטיש קען זיכער זיין אז ס׳איז דא אין סתודים אויף דעם, ס׳איז דא אזוי, וכו׳ וכו׳.
פארוואס חסד משפט וצדקה קען נישט זיין די אולטימאטיווע תכלית
אבער צו טראכטן אז ס׳איז דא אן עכטע חקירה, וואס איז די טייטש א גוטער מענטש? דאס איז דאך אונזער שאלה. וואס איז די טייטש שלימות האנושי? וואס איז די תכלית פון תכלית החיים? וואס איז די טייטש א מענטש? צו זאגן אז ס׳איז דא א צייט אז די תכלית פון א מענטש איז צו זיין א מענטש, איז צו זיין בעולם הזה בארץ. דער רמב״ם זאגט בארץ, ער מדגישט דעם ווארט בארץ. יא, וואס דו ווילסט נישט מיינען אז די השגחה איז נאר בעליונים, ס׳איז אויך מיט תחתונים, איז מען זייער גוט? אבער ס׳איז נישט דא קיין שום צייט צו זאגן אז די תכלית פון דעם מענטש איז צו זיין אז ס׳זאל זיין א גוטע ישוב עולם.
איך פרעג א בעיקר קשיא, פארוואס איז דער ישוב עולם פאר? וויל דאך זיין, און געדענקען, זיי האבן געלערנט אזויפיל באריכות דאס, דער רמב״ם האט מעתיק געווען באריכות אין די הקדמה צו פירוש המשנה, באריכות גדול, זאגט אז דער חכמי אריסטו האט שוין געזאגט דאס, און חז״ל זאגן די זעלבע זאך, אין זייער וועג, און אזוי ווייטער. און אריסטו זאגט דאס, איך מיין די לשון, איך האב ליב צו זיין נגדת, ער זאגט אז ס׳קען נישט זיין אז ס׳זאל זיין א מענטש וואס אונז רופן א מענטש איז די בעסטע זאך, ווייל א מענטש איז נישט די בעסטע זאך. מלאכים זענען בעסער פון מענטשן. א מענטש איז א מענטש, ער שטארבט. קודם כל ער שטארבט, מ׳לערנט לעצטע וואך אין די פרשה, ער שטארבט.
אקעי, זיין נשמה לעבט. אקעי, ער האלט שוין ביי די נשמה, ער האלט שוין ביי ידיעת השם. יא, איך כאפ. ס׳קען זאגן א מענטש, אויב דו רעדסט א מענטש, בחינת השגתו, נשמתו, רעדסטו נישט פון א מענטש. איך רעד דאך זאגן א מענטש, מיין איך, א מענטש וואס חסד משפט איז דאך שייך אויף דיר. אין גן עדן איז נישט דא חסד משפט דצדקה, ס׳איז נישט דא קיין גבירים, ס׳איז נישט דא קיין עניים, ס׳איז נישט דא קיין עוולות, ס׳איז נישט דא קיין צדקה דארט. צדקה איז א סוף פון פראבלעם פון עולם הזה.
ס׳קען דאך נישט זיין, ווייל ס׳איז דער שכל זאגט דאך אז ס׳קען דאך נישט זיין. ס׳קען דאך נישט זיין אז מ׳איז אלעס… א גוטער מענטש, א גוטער מענטש, על ידי אמת לאמית, וואס איז דאך טייטש א מענטש וואס איז מקיים די מציאות האדם, די מהות האדם, אז איינער וואס ער האט גנב׳עט קיינער מאל נישט. פארשטיין, שטעל דיך פאר, א מענטש קען דאך זיין א נשמה וואס האט נישט בכלל זיין צייט צו גנב׳ענען. וואס קומט אריין גנב? גנב׳ען איז א פראבלעם! אויב מ׳גנב׳עט, אוודאי, איך זאג אן אנדערע ווערטער, אוודאי, קען אפילו זיין אז איינער וואס האט א השגת השם און ער גנב׳עט יא, איז ער א משחת, און ס׳העלפט אים נישט זיין השגת השם. קען זיין, איך זאג נישט אויף דעם וועג, אבער צו זאגן אז דער ענד… וואס טייטש א גוטער מענטש?
איך פרעג, וואס זאגט די תורה? איך פרעג, איך פרעג, איך פרעג, ס׳קען נישט זיין, ס׳איז נישט מעגליך במציאות, און ס׳איז זיכער נישט אין די וועג וואס דער רבונו של עולם טראכט אז די מטרה זאל זיין חסד נשפע דפדקא וברית. ס׳איז נישט לא יתכן, ס׳איז שטותים, יעדער זאך טראכט פאר צוויי מינוט, די איינציגסטע וועג וואס מ׳קען דאס גלייבן, איך קען נישט גלייבן דאס, און די רבונו של עולם הבא, אפשר האט ער א סברא, אבער אויב איינער גלייבט נישט אין עולם הבא, וואס הייסט ער גלייבט נישט אז ס׳איז דא א חלק, דעמאלטס קען ער זאגן, איך וויל דאך טון אפשר די מלאכים זענען גרעסט, אבער איך בין דא אויף דער וועלט, ביי מיר איז דאס די תכלית. אפילו דאס איז נישט גענוג, ווייל דו טייטשטס ביסט נישט קיין גרויסער תכלית, ביסט א שוואכער זאך.
קריטיק אויף געוויסע חסידישע אינטערפרעטאציעס
און איך מיין, איך וויל נישט יעצט זאגן אים, און איך וויל מער צייט דאך אריינגיין אין דעם. ס׳איז דא זייער אסאך מענטשן וואס האבן אזעלכע תורות. ס׳איז דא אפילו די מענטשן וואס רעדן וועגן חסידישע תורה, ס׳איז דא ווי עיקר שכינה בתחתונים, און איך האב מורא אז די ריזען פארוואס זיי רעדן פון דעם, ווייל זיי גלייבן נישט אין עליונים. סאו ער זאגט עיקר שכינה בתחתונים, ווייל ס׳האט זיך שוין א חסידישע תורה אויך. ס׳קען נישט זיין אז איין שורה פון די רמב״ם איז, בקיצור, שטותים נקשן.
דער אמת׳דיגער תירוץ: „כל מעשיך לשם שמים”
און אלא וואס איז די תירוץ? איך וויל זיין בני רגל, און בעל רגל אחת, וואס איז די תירוץ? די פראבלעם פון די מענטשן, די פראבלעם פון די גאנצע סתירה מדומה איז, אז מ׳כאפט נישט וואס ס׳מיינט כל מעשיך לשם שמים.
אקעי, איך וועל מיר האבן א שארפע, א זייער קלארע זאך. ס׳איז דא א מדרגה וואס הייסט בכל מעשה אכל נשמה שטייט דא אין פרק א׳, אין די חסדים אין פרק ד׳, און אין די ענטפער מורא נבוכים אויך אין פרק נ״א, רעדט וועגן די אבות, די מדרגה פון די אבות, אז אבות הן הן הן, אז אבות זענען געווען הונדערט פראצענט אבוק אין דעם אייבערשטן, אזוי אויך די חסידישע וועגן, דער רמב״ם זאגט דארט לשון דביקות, אבער אויס האט נאר געוואוסט אין דעם אייבערשטן, און דער רמב״ם פרעגט דארט א קשיא, ס׳איז דא א קשיא, וויאזוי קען זיין, איך וועל דיר זאגן די ווארט, ס׳איז דא א קשיא, דער רמב״ם זאגט דאס אין פרק נ״א, כידוע דער רמב״ם זאגט, דער חסידישער מנגליטער זיידע האט געהאט א שטיקל רמב״ם, ער זאגט, איז מסכים.
די קשיא פון „צדיק ורע לו” – דער רמב״ן׳ס תירוץ
דער רמב״ן זאגט, ס׳איז דא א קשיא פון צדיק ורעלה. זאגט דער רמב״ן, איך האב נישט קיין תירוץ. צדיק מיינט דאך נאר ווער ס׳איז דבוק אין דעם אייבערשטן. אפילו א צדיק איז דאך אמאל נישט דבוק אין דעם אייבערשטן. ס׳איז דא א חסידישע ריכטיג פון התקטנות המוחין. אבער פראקטיש, אמאל דארף ער גיין די ארבעט, אמאל איז ער סתם צובראכן, אמאל איז ער פונקט פארגעסן די מינוט, שויתי אפאר מינוט. אין יענע מינוט איז דאך נישט קיין צדיק, איז דאך פונקט אז ס׳איז געווען א נארמאל מענטש. נישט פונקט. אקעי, עפעס א חילוק איז דא, אבער כמעט ס׳איז געווען א נארמאל מענטש. דעמאלטס קען געשען צרות, אזוי ווי ס׳שטייט והסתיר פני ומצאיר רעות. אזוי זאגט דער רמב״ן.
איז אין אנדערע ווערטער, ווען מ׳זאגט אז א מענטש קען זיין וכל מעשה אכל לשם שמים, אדער קען זיין תבוק אין גאט 120 פראצענט א מינוט, וואטעווער, 60 סעקונדס א מינוט, איז דא א קשיא, א בעיסיק קשיא, אז דאס איז נישט מעגליך פאר א בשר ודם בעולם הזה, אפשר א נשמה בעולם הבא,
דער רמב״ם׳ס חידוש: וויאזוי „כל מעשיך לשם שמים” מיינט נישט תמידיגע דביקות
די פראקטישע און מאראליסע אוממעגליכקייט פון תמידיגע דביקות
אבער פאר א מענטש איז לכאורה נישט מעגליך, ווייל פארוואס נישט? ס׳איז נישט מעגליך פראקטיש, קודם כל נישט מעגליך פראקטיש – ער דארף דאך שלאפן, ער דארף דאך עסן. ס׳איז אויך נישט מעגליך מאראליש. ס׳איז ריכטיג, ס׳איז נישט ריכטיג – ער מוז דאך. דו קענסט נישט זאגן: איך וויל זיין דבוק און איך וויל נישט חסד האבן. ס׳איז דא אפשר אזא היכי תמצא עבד, אבער געווענליך קען מען נישט דאס זאגן. מען קען נישט זאגן: איך וועל נישט ארבעטן מיט פרנסה, איך וועל נישט נעמען געווער פון מיינע קינדער. דאס איז פשט אז מען טאר נישט זיין דבוק אין דעם אייבערשטן. דאס איז כאילו די סתירה – מען טוט נישט אז מען קען נישט, מען טאר אויך נישט.
איז וויאזוי קען זיין? און וואס טייטש „כל מעשיך לשם שמים”?
דער רמב״ם׳ס שטופנווייזע הדרכה: פון שמע ישראל ביז די מעלה פון די אבות
דער רמב״ם זאגט פאר אים א זאך דארט, און ער זאגט אפילו הדרכה למעשה. ער זאגט: איך האלט אז איך וויל זאגן פאר מענטשן מיינע חסידים, וואס האט געליינט דעם ספר, אנהייבן צו טראכטן פאר דעם אייבערשטן מער. יעצט, אז דו ווייסט פון ווער ס׳איז – ווער ס׳ווייסט נישט ווער ס׳איז, ער טראכט נישט פון דעם אייבערשטן, ער טראכט נישט פון די דמיונות. אויב דו ווייסט נישט אז דו האסט שוין געלערנט מורה נבוכים [Moreh Nevuchim: Guide for the Perplexed], און דו ווייסט שוין וואס ס׳איז, טראכט פון אים מער.
ווען זאלסטו טראכטן פון אים? זאגט דער רמב״ם: איך מיין צוויי מאל א טאג ווען דו זאגסט שמע ישראל [Shema Yisrael: the central Jewish prayer declaring God’s unity], ס׳איז גענוג. קודם תיבה מיט דעם. ס׳איז דא אן אביסל מער – ווען דו טוסט א מצוה. אוקיי.
און ער פרעגט דעם מענטש, דער רמב״ם האט אזא שמועס מיט דיר, ער זאגט אים: נו, ווען וועל איך טראכטן פון מיין ביזנעס? איך דארף דאך געדענקען צו גיין אין באנק.
זאגט ער: נו, דו שמועסט דאך מיט דיין ווייב אמאל אויך, און דעמאלטס וועל איך טראכטן פון דיר. ס׳איז דא גענוג און נאך צייט ווען זיי טראכטן פון אלעס היינט.
זאגט דער רמב״ם: אזוי זאג איך דיר. אבער אז איינער זאל זאגן אז אפילו ווען ער האט אנגערעדט מיט זיין ווייב, אפילו ווען ער טוט ביזנעס, טראכט ער אויך פון דעם אייבערשטן? זאגט דער רמב״ם: איך זאג דיר אפילו דאס צו טון, דאס איז די מעלה פון די אבות [Avos: the Patriarchs], פון משה רבינו [Moshe Rabbeinu: Moses our teacher]. אויף די אבות שטייט: „הן הן הן מרכבה” [hen hen hen merkavah: they themselves are the chariot (for the Divine Presence)]. ווען יעקב אבינו [Yaakov Avinu: Jacob our Patriarch] האט געפשט זיין שפל, איך האב אויך געטראכט פון דעם אייבערשטן. דו טריי נישט, פרוביר אפילו נישט, זאגט דער רמב״ם.
דער רמב״ם׳ס „נראה לי”: א נייע דעפיניציע פון „כוונה”
נאכדעם זאגט דער רמב״ם אזא שטיקל – איך מיין דא זאגט ער וויאזוי מען קען עס יא פרובירן. וואס ראיה? ער זאגט דאך אליינס: דו ווילסט נאר טון אין שמונה פרקים [Shemonah Perakim: Eight Chapters, Rambam’s introduction to Ethics of the Fathers] און אין הלכות דעות [Hilchos Deos: Laws of Character Traits], זאגט ער „בכל מעשיך לשם שמים” [bechol ma’asecha leshem shamayim: all your deeds should be for the sake of Heaven].
זאגט דער רמב״ם: „ונראה לי” [venireh li: it appears to me] – ס׳איז א „נראה לי”, זייער אינטערעסאנט. יא, „נראה לי” מיינט אז דאס איז נישט פשוט, דאס איז א חידוש.
זאגט דער רמב״ם: ונראה לי, וויאזוי קען מען זאגן אויף וואס איז איינער מרכבה? ס׳איז דאך טאקע א קשיא. יעקב אבינו איז אויך געגאנגען אין בית הכסא [beis hakisei: bathroom], ער האט אויך געטון – ס׳שטייט אין פשוטו של מקרא [peshuto shel mikra: the plain meaning of Scripture], אין יוצא מיט א פשוטו, ער האט געטון די אלע זאכן. יא, נישט נאר ער האט געמאכט, ער האט געמאכט די כוונות, ער האט אויך געטון. יא, וויאזוי קען עס זיין?
די כוונה פון די אבות: צו בויען אן אומה יודעת את ה׳
זאגט דער רמב״ם: „נראה לי” אזוי, אז ווייל די כוונת האבות איז געווען „בכל מעשיהם להעמיד אומה יודעת את ה'” [bechol ma’aseihem leha’amid umah yodaas es Hashem: in all their deeds to establish a nation that knows God]. וואס איז טייטש די אבות? אברהם, יצחק, יעקב [Avraham, Yitzchak, Yaakov: Abraham, Isaac, Jacob]. אוודאי האבן זיי געטון אלע פעולות בעולם הזה [pe’ulos ba’olam hazeh: activities in this world], אבער וואס איז די גאול זייערע געווען? זיי האבן געהאט א חידוש׳דיגע גאול. דרך אגב, איך קען נישט קיין סארט גאול. זיי האבן געהאט א פלאן, א חלום, איך ווייס נישט, א נבואה [nevuah: prophecy], איך ווייס נישט, עפעס א פלאן מופלא.
זיי האבן געהאט א פלאן אז זיי גייען מאכן זייערע קינדער זאלן זיין… עס האט אפילו נישט געארבעט, צוויי דורות איז האלב אפגעפאלן, יא, ביז יעקב אבינו. בקיצור, זיי האבן געהאט אבער א פלאן. זיי האבן געהאט א פלאן: מ׳גייט מאכן א נייע סארט משפחה, אן אומה. עס האט זיך אנגעהויבן מיט א משפחה, אפשר קען מען זיך מגייר זיין וכו׳, אברהם האט געמאכט גרים [geirim: converts], א גרופע מענטשן. אבער זייער מטרה גייט זיין לדעת את ה׳ [lada’as es Hashem: to know God].
עס איז נישט געווען עד היום אזא זאך. עס איז געווען מתבודדים [misbodedim: solitary individuals in contemplation], עס איז געווען התהלכות הלב [hishalchus halev: walking with the heart/inner spiritual work] אבער פריוואט, נישט אן אומה. חנוך [Chanoch: Enoch], סארי, מתבודדים – עס איז געווען פריוואט. דאס איז געווען זייער מטרה, און דאס איז דאך די טייטש תורה [Torah: the Jewish Bible/Law]. אברהם אבינו האט אנגעהויבן, ביז משה רבינו האט עס אוועקגעשטעלט לכלל [lichlal: as a comprehensive system].
דאס איז געווען זייער מטרה. און דאס אז יעקב אבינו גייט חתונה האבן מיט לבן [Lavan: Laban], וואס האט ער געטראכט? פארוואס האט ער אבער חתונה געהאט? נישט געטראכט – וואס איז געווען זיין פלאן? טראכטן איז נישט גענוג. וואס איז געווען זיין פלאן? אז סאמהאו פון די גאנצע זאך וועט ארויסקומען א זאך וואס הייסט ישראל [Yisrael: Israel], „שמע ישראל ה׳ אחד” [Shema Yisrael Hashem echad: Hear O Israel, the Lord is One], וואס וועט זיין אן אומה יודעת את ה׳. פאר דעם דארף מען האבן געלט, דארף מען האבן פאליטיק, דארף מען האבן אזעלכע זאכן, אבער דאס איז געווען זייער מטרה.
דער חילוק צווישן „טראכטן” און „כוונה”: וואס איז דער ציל פון דער גאנצער פעולה?
זאגט דער רמב״ם: ווען מ׳זאגט „האבות הן הן המרכבה”, קומט אויס א נייע טייטש. נישט טייטש אז פריער, אפילו בשעת׳ן דאווענען, בשעת׳ן ארבעטן האט ער געטראכט. קען זיין יא, קען זיין נישט, דאס איז נישט די עיקר זאך. ס׳איז א נייע זאך. אפשר פעלט אפילו נישט אויס, איך ווייס נישט, ס׳איז נישט די עיקר. אבער דאס איז שוין א שאלה צו מ׳קען טראכטן צוויי מחשבות צוויי מאל, איך ווייס נישט, ס׳איז א טעכנישע שאלה.
די זאך איז, אז יעקב אבינו, די כוונה פון א זאך מיינט נישט וואס מ׳טראכט. מ׳רעדט דאך אסאך מאל: כוונה, הלכות כוונה במצוות [hilchos kavanah bemitzvos: laws of intention in commandments]. כוונה מיינט נישט וואס מ׳טראכט אין דיין קאפ, מ׳מאכט אן עקסרעי פון דיין קאפ וואס דו טראכסט. כוונה מיינט די פערפעס [purpose]. איך פרעג דיר: פארוואס טוסטו דאס? פארוואס דערפון?
דער משל: צוויי סארטן קינדער האבן
א נארמאלער מענטש האט קינדער, ער האט קינדער ווייל ער וויל האבן קינדער. אוודאי איז ער רעליגיעז אויך, ער וויל אויך ידיעת ה׳ [yedias Hashem: knowledge of God], אבער ער האט נישט קינדער כדי לדעת את ה׳. וואס הייסט ער האט קינדער לדעת את ה׳? קינדער… ביי א איד אפשר, דער רמב״ם זאגט אז די כוונה פון פריה ורביה [pirya verivya: procreation], זאגט דער רמב״ם, א איד דארף מזווג זיין „שמא יהיה לו בן גדול בישראל” [shema yihyeh lo ben gadol beYisrael: perhaps he will have a great son in Israel]. וואס איז שייך? ווייל עס דארף זיין אן אומה יודעת את ה׳, און נישט די גאנצע תכלית [tachlis: ultimate purpose] זאל גורל זיין אויף עפעס א יונגל וואס ער ווייסט.
סתם אן עבודה איז א מצוה, ער זאגט נישט אז מ׳דארף עס טון, אבער דאס איז נישט די כוונה פון תלמידי חכמים [talmidei chachamim: Torah scholars], דאס איז די כוונה פון המון עם [hamon am: the common people]. די כוונה פון תלמידי חכמים איז, אז אברהם אבינו האט נישט געהאט א משפחה כדי צו האבן א משפחה – וואס פארשטייט זיך אז ס׳איז איין לעוועל פון שלימות [shleimus: perfection/completeness] צו האבן א משפחה, חוץ פון אים. ער האט געהאט א נייע חידוש. נאר א משפחה כדי אז פון די משפחה וועט צוזאמהאלטן במשך נאך טויזנט יאר שפעטער, וועט עס אויסקומען א ענין ידיעת ה׳.
דאס איז דער רמב״ם׳ס חידוש, און דאס איז דער טייטש „אבות הן הן המרכבה”. נישט טייטש אז ער האט אפילו געטראכט, ער ווערט אזוי ווי ר׳ בנימין קלעצקער [Reb Binyamin Klotzker: a Chassidic figure known for constant devotion], ער האט געמאכט א חשבון, ער האט געשענט איינער לבדו פון אונטן, יא? נישט דאס איז דער טייטש. דער טייטש איז: ער האט געבויט האלצער, אפילו כפשוטו אפשר, קען זיין אז ער האט געזונגען אז ער איז נישט דער מעלה און נישט מעורר. נאר די מטרה.
דער משל פון דער ביזנעס און די ישיבה
אין אנדערע ווערטער, למשל, אויב איינער וועט זאגן: ס׳איז דא איינער וואס האט א ביזנעס, פארוואס האט ער געמאכט די ביזנעס? ס׳איז דא איינער וואס האט א ביזנעס, און צו דעם געט ער צדקה [tzedakah: charity]. ס׳איז דא א צווייטער, ער וויל עפענען א ישיבה [yeshivah: Torah academy]. און ער האט געטראכט: וויאזוי גייט ער סופארטן זיין ישיבה? ער האט געזאגט א נייע פלאן – אנשטאט ס׳זאל גיין נאך געלט, וועט ער מאכן א ביזנעס פון דעם ריוח און דעם ביזנעס געבן פאר די ישיבה. דאס איז אן אנדערע סארט כוונות, „כל מעשיך לשם שמים”. דאס איז געווען די כוונה פון די אבות.
דער עיקר פונקט: „תכלית” מיינט נישט „מערסטע צייט”
און וואס וויל איך ארויסברענגען פון די גאנצע דרשה? יעצט פארשטייסטו א גאנצע סתירה. ווען מ׳זאגט אז ס׳איז דא כאילו א סתירה – ס׳איז דא פעולות שלימות העולם הזה [pe’ulos shleimus ha’olam hazeh: activities for the perfection of this world], מ׳דארף האבן א קאנטש, מ׳דארף האבן אן ארמיע, מ׳דארף האבן געלט, מ׳דארף האבן אן עקאנאמיע, ס׳דארף אלעס זיין בגשמיות [begashmiyus: in physical/material terms] גוט.
וואס איז אמת? די תורה און די תורה, רוב תורה, און דער רמב״ם רעדט וועגן דעם, רוב תורה רעדט פון עולם הזה [olam hazeh: this world]. רוב הלכות מצוות [hilchos mitzvos: laws of commandments] זענען – רוב מצוות, אפאר מצוות וואס רעדן פון מצוות שבלב [mitzvos shebalev: commandments of the heart] וכו׳, אבער רוב מצוות זענען פון עולם הזה. און טאקע: „אני ה׳ עושה חסד משפט וצדקה בארץ” [ani Hashem oseh chesed mishpat utzedakah ba’aretz: I am the Lord who does kindness, justice, and charity in the land]. אוקיי, איך קען נישט נישט אריין פארענטפערן ממש יענע פסוק, אבער איך וויל נאר מסביר זיין די איידיע.
דאס איז די רוב תורה, דאס איז זייער א וויכטיגע זאך. ס׳איז רוב וואס מ׳טוט רוב צייט. קען זיין יעקב אבינו, רוב צייט האט ער נישט געדאוונט און געלערנט, ער האט בשם ווייבר, אבער שפעטער האט ער רוב צייט געארבעט. ס׳שטייט אין פרשת פסוק: „כנפס יומם” [kachom yom: like the heat of day] – ער וויל דא א דביקות, ס׳זאל געבן א שאלה פון א שומר [shomer: guardian], איך ווייס נישט, א מעילה [me’ilah: misappropriation], ס׳קען נישט זיין.
נאר וואס? זיין כוונה פון די פוינט פון די גאנצע זאך איז געווען דאס. און דו כאפסט וואס מיינט דא א פוינט? ס׳קען זיין אז דער רמב״ם זאל זאגן – ס׳קען אפילו זיין אז דער רבן זאל גאנץ לעבן נישט זאגן מורה נבוכים, און עס זאל נאך אלץ זיין די זעלבע זאך. דאס איז דא מורה נבוכים, אוודאי אין א צייט, ברוך השם, אז ער קען זיך אריינלייגן אין דעם, דאס איז די תכלית פון די גאנצע זאך. אבער ער קען זאגן: איך מאך מורה נבוכים, איך מאך אז מיין אייניקל זאל האבן מורה נבוכים – איז נאך אלץ די זעלבע זאך, ער טוישט נישט.
דאס אז עס קען זיין אז א מענטש זאל זאגן „חסד משפט צדקה בארץ”, דאס אליינס די גאנצע זאך, און ס׳איז זייער וויכטיג, ס׳נעמט אויף מער צייט, אפשר א גאנצע לעבן, אפשר א גאנצע דורות, איך ווייס נישט, ביז עולם הבא [olam haba: the World to Come] וועט מען אנקומען צו ידיעת השם [yedias Hashem: knowledge of God], און ס׳איז נאך אלץ נישט קיין סתירה. דאס איז די תכלית.
תכלית מיינט נישט כמות, נאר כוונה
ווייל תכלית מיינט נישט אז איך טראכט פון דעם מער צייט, תכלית מיינט נישט אז איך טו דעם מער צייט, תכלית מיינט נישט קיינע פון די זאכן. ס׳איז דא אזא זאך וואס אן ארגאניזאציע קען זאגן וואס איז די לעבן, אדער וואס איז די לעבן פון די כלל, וואס איז די לעבן ארגאניזירט ארום. ס׳קען נישט זיין אז די זאך וואס איז ארגאניזירט ארום טוט ער איין סעקונדע א טאג. ס׳איז נישט קיין זאך פון כמות [kamus: quantity], ס׳איז א זאך פון כוונה. כוונה מיין איך מכוון [mechaven: intending], וואס איז די ציל דערצו?
צוזאמפאסונג: פארוואס ס׳איז נישט קיין סתירה
יעצט, וויאזוי מ׳פארשטייט פארוואס „אני ה׳ עושה חסד משפט וצדקה”, דארף מען פארשטיין די גאנצע סוגיא פון „הידמות בדרכיו” [hidamus bidrachav: imitating His ways], איך גיי נישט אריין אין דעם יעצט.
איך וויל נאר זאגן: ס׳זעט מיר אויס אז די אלע מענטשן וואס זאגן די סתירה האבן פשוט נישט פארשטאנען וואס ס׳מיינט כוונה, אז די כוונה פון אלעס איז ידיעת ה׳. זיי האבן געמיינט אז ס׳מיינט אז ס׳קומט אויס אז יעדער איינער דארף זיין א פילאסאף, א חסיד׳ישער איד וואס דאוונט באריכות און טוט נאר דאס. איך ווייס נישט, אדער יא אדער ניין, ס׳קען זיין אז די ריכטיגע וועג איז… דאס איז שוין א שאלה פראקטיש, ס׳האט גארנישט צו טון.
ווען דער רמב״ם איז מאריך אז די כוונה פון אלעס איז צו ידיעת ה׳, וואס איז אריבער אינטעלעקטועלע זאך – איך ווייס נישט צו ס׳איז אינגאנצן ידיעת ה׳ – איז בכלל נישט קיין סתירה מיט דעם אז מ׳זאל צען טויזנט מאל מער זיין ביזי מיט חסד ומשפט וצדקה בארץ. ווייל די שאלה איז: וואס איז דער ציל פון די גאנצע זאך? וואס איז ציל? מיין איך אויך נישט וואס איז דיין חלום. ס׳מיינט אזוי ווי ממש אזוי ווי די מעשה פון יעקב אבינו – ער בויעט א גאנצע קהילה, ער בויעט אן ארמיע, ער שלאגט זיך מיט עשו [Eisav: Esau] און מיט לבן. פראקטיש, הלכה למעשה [halachah lema’aseh: practical law], כפשוטו של מקרא [kipshuto shel mikra: according to the plain meaning of Scripture], אבער די כוונה זיין איז אז ס׳זאל זיין פון די ענד פון די פעולה זאל זיין א „ימלא הארץ דעה את ה'” [yimalei ha’aretz dei’ah es Hashem: the earth will be filled with knowledge of God]. דאס איז די טייטש.
און מ׳דארף מאריך זיין פארוואס היינטיגע מענטשן כאפן נישט די סארט זאך אז ס׳איז דא אזא זאך, אן ארגאניזאציע פון א ציל. זיי מיינען אז א ציל מיינט אז דאס דארף מען טון א גאנצע צייט, אדער דאס דארף מען אין זינען האבן א גאנצע צייט. די ביידע זאכן זענען נישט די טייטש. און ממילא זאגן זיי דאס. ס׳איז דא אנדערע ווייל זיי גלייבן נישט אין השארת הנפש [hashoras hanefesh: immortality of the soul], ממילא האלטן זיי נישט עפעס אנדערש וכדומה. אבער דאס זעט מיר אויס פשוט דברים פשוטים [devarim peshutim: simple matters], און שוין איז גענוג.
ממילא, פארשטייסט, ס׳קען זיין מ׳דארף לערנען מדות טובות [midos tovos: good character traits] ווייל ס׳איז א הכנה [hachanah: preparation]. וואס זעט שוין אויס א הכנה?
EN English לחץ לפתיחה
📋 Shiur Overview
Summary of the Philosophical Shiur – Shemonah Perakim, Moreh Nevuchim, and the Path to Yediat Hashem
—
A. Opening: Beginning of the Winter Zman
It is Chodesh Cheshvan – the beginning of the winter zman, which is called “chodesh asher” (because “asher yeshivot bo matchilot” – when yeshivot begin). We’re starting afresh – a new learning cycle.
[Small digression] – A humorous remark: By rebbes, you only know two things – dancing and drinking l’chaim, giving each other a glass of grape juice with cake. But here one must give a real shiur.
—
B. Announcement of the Limud: Pirkei Avot – The Hakdamah
The shiur deals with Pirkei Avot – a sefer that is typically learned in summer, but here we will learn it in winter. We will not even finish the hakdamah in the entire winter. In order to get to the point, first a story must be told.
—
C. The Historical Story: The Town of Lunel
C.1 The Place
In France there was a town called Lunel. The name comes from “luna” – the moon in Latin. The moon has significance in Judaism (“hachodesh hazeh lachem”).
Jews who lived there:
– Abba Mari HaYarchi – “yarchi” is also a moon-name (yareach), he wrote a sefer “Me’orot”
– R’ Shmuel Ibn Tibbon – called the town “Bik’at Yericho”, because Yericho is also named after the moon
[Digression] – A legend that the Jews of Lunel descended from Yericho, exiled in galut, and named the town after their hometown.
C.2 The Beit Midrash in Lunel
In Lunel (and the region, also Montpellier) lived gedolei Yisrael – the Ra’avad and others. These were serious Jews, a beit midrash, a yeshiva – but with an important distinction: they did not learn Gemara in the classical sense. They learned halachah – the Rif, the Ba’al HaMaor, psakim. The Ra’avad himself writes on the Rambam in Hilchot Kiddush HaChodesh: “Ani lo higati l’chochmah zo, v’gam rabotai lo higi’u aleha” – in certain matters (like astronomy/mathematics) even the gedolim admitted that they had not reached this.
—
D. The Debate in the Beit Midrash: Astrology and Ketz HaMashiach
D.1 The Background
R’ Avraham bar Chiya HaNasi wrote a sefer where he calculated, according to astrological conjunctions of three planets, when Mashiach would come. He made a calculation that all good things for Jews (including Yetziat Mitzrayim) happened when the three stars come together. The Rambam brings his sefer in Hilchot Kiddush HaChodesh (without mentioning his name).
D.2 The Debate
R’ Yonatan (later known as Rabbeinu Yonatan of Lunel, author of “Peirush Rabbeinu Yonatan”) strongly held that astrology is nonsense. He had read the Rambam’s Iggeret Teiman, where the Rambam writes against calculations of ketz hamashiach.
But – in the beit midrash other Jews attacked him: “But it says in Gemara Shabbat daf nun, in Midrash Pesikta – how can you deny astrology?” R’ Yonatan could not win the debate on his own strength.
D.3 The Letter to the Rambam
R’ Yonatan decided to write a letter directly to the Rambam in Egypt (with a messenger – there was no post), as representative of his distinguished beit midrash, and ask that the Rambam should explain how to answer the gemarot that support astrology.
The letter that the Rambam wrote back is called “Iggeret l’Montpellier al davar hachachamim” (also known as Iggeret al ha’itztagninot – the letter about astrology), addressed to Rabbi Yonatan. This is the only place in all of Kitvei HaRambam where the Rambam clearly lays out his epistemology.
—
E. The Rambam’s Epistemological Foundation – Three Sources of Knowledge
The Rambam establishes three sources of knowledge that a person must believe:
1. Chishah – what he himself saw / experienced
2. Edut / Shemu’ah – what he heard from another
3. Seichel – what he can prove through logic / sevara
The principle: A person must know why he believes each thing – from which source it comes. One may not mix the levels: what one saw himself is not the same as what a great person said. One must weigh carefully.
Critical rule: If something is not true, even if it’s written in a sefer – it is rejected for the sake of truth. What one Amora once said doesn’t mean one must accept it. The Rambam cannot speak to all generations at once – each person must figure out what he holds and from where he has it.
—
F. The Story of the Translations
F.1 Moreh Nevuchim
They heard that the Rambam had written Moreh Nevuchim. Rabbi Yonatan paid R’ Shmuel Ibn Tibbon to translate it from Arabic to lashon hakodesh. The first copy had many errors; they asked the Rambam for a better version; it became a whole back-and-forth with letters, hagahot, hasagot (Ra’avad, Ramach, etc.).
[Side remark: Financial questions] – R’ Shmuel Ibn Tibbon was a professional translator, not a kollel yungerman. The Rambam himself also paid people for copying. Already R’ Shmuel’s father, R’ Yehudah Ibn Tibbon, was paid by the same group for translating a section of Chovot HaLevavot (and Emunot V’Deot).
F.2 Peirush HaMishnayot
The Rambam also wrote Peirush HaMishnayot in Arabic on all shisha sidrei Mishnah. The chachmei Lunel initially thought that most of Peirush HaMishnayot wasn’t so important (just an “Artscroll” for Arabic-speaking Jews), and didn’t rush to translate it.
But they saw that there were very important pieces in it, especially: the hakdamah to Perek Chelek and Shemonah Perakim (hakdamah to Pirkei Avot – foundations of middot, mussar, ethics). R’ Shmuel, who knew Arabic, told them about the content.
F.3 Translation of Shemonah Perakim and Pirkei Avot
After R’ Shmuel had (more or less) finished Moreh Nevuchim, the bnei Lunel asked him to also translate Shemonah Perakim with the entire Masechet Avot with the Rambam’s commentary. And so he did.
Source for the story: The end of the story comes from R’ Shmuel Ibn Tibbon himself – he wrote a hakdamah to his translation of Pirkei Avot, where he recounts the entire seder hama’aseh.
—
G. The Intellectual Hunger of Ashkenazic Jews for Broader Torah Wisdom
G.1 The Starting Point: What Was Learned in Ashkenaz?
In the mainstream of Torah learning, from the Geonim to the Rishonim, they almost never dealt with machshavah, chakirah, or even aggadot hashas. In a normal traditional Ashkenazic beit midrash they learned Gemara-Tosafot, nothing more.
– Yeshivot HaGeonim: They learned Gemara, period. When they came to a sugya of aggadah, the Gaon said “he doesn’t hold of this” and they moved on.
– Piyutim: The Geonim didn’t hold of piyutim – this was a custom of Eretz Yisrael, not of Bavel.
– Rashi: Although Rashi was a broader person (he wrote piyutim, teshuvot, peirush on Tanach), but in yeshiva they “mostly” learned Gemara.
[Small digression]: R’ Elazar HaKalir was in the same period but as a chazzan – they didn’t take him seriously in the yeshiva world; Tosafot took him seriously only for halachah purposes.
[Small digression]: Chassidut is a “yotzei min haklal” – but also according to chassidic conduct, in practice, it’s also not as one would think.
G.2 The Moment of Discovery: “We’re Missing Something”
Jews in the batei midrash heard (through travelers, family connections, messengers) that in other communities (Sepharad, Arab countries) the concept “Torah” or “chochmah” is broader – they don’t just learn hilchot arba’ah shomrim, but also:
– How the world works (science)
– Hanhagat Hashem
– Proofs that there is a God
– Medicine, natural sciences
Most of them grasped: “We’re missing a basic part of chochmah.”
G.3 The Practical Problem: Language Barrier
The sefarim that dealt with yesodot haTorah, emunot v’deot were written in Arabic. The Ashkenazic Jews sent messengers, paid, struggled – so that they would translate the sefarim.
Example: “Emunot V’Deot” by Rav Saadiah Gaon was already translated earlier in Ashkenaz; Chassidei Ashkenaz (R’ Yehudah HeChassid, R’ Elazar of Worms) were “strangely happy” with it – “One can understand who the Almighty is!” R’ Elazar systematically incorporated the content of “Emunot V’Deot” into his works.
G.4 Chovot HaLevavot – The Story of the Translation
R’ Yehudah Ibn Tibbon recounts in his hakdamah: when he came to a city, the people had already learned “Emunot V’Deot” and were tremendously excited. When they heard that there was another sefer – “Sha’arei HaYichud” from Chovot HaLevavot – they asked him to translate it. Important detail: They didn’t ask for the entire sefer (the mussar section didn’t interest them as much), but specifically “Sha’arei HaYichud” – the section that speaks of proofs for the existence of Hashem.
—
H. “Lishmo’a Ozen Shama’ticha V’Atah Eini Ra’atcha” – The Theoretical Foundation
H.1 The Pasuk (Iyov 42) According to the Rambam’s Explanation (Moreh Nevuchim Part 3)
| Level | Pasuk | Means |
|—|—|—|
| Level 1 | “Lishmo’a ozen shama’ticha” | Emunah mipei hakabbalah – one heard that there is a God |
| Level 2 | “V’atah eini ra’atcha” | “Einei haseichel” – one saw/proved with intellectual proof |
The difference between “hearing” and “seeing” is the entire point – for the Ashkenazic chachamim this was a “tremendous simchah.”
H.2 What Does “Hochachah” Mean – A Deeper Understanding
A proof is not just “heard that there is a proof” – one must do it, live through it. “Einai ra’u zot” – you see it yourself, it’s a “tremendous revelation.”
– The Rambam’s interpretation of “yitgaleh kevod shamayim”: The Almighty should “prove Himself” – this means: one should find a proof that no one can refute, like “one and one is two.”
– Experience in proof: Against the false contradiction between “experience” and “proof” – also in a proof there is an experience, a lived reality.
– Rav Saadiah Gaon himself says: It answers doubts, yes, but also for one who has no doubts – he heard, now he sees. This was the “great simchah.”
—
I. “A Galut of Chochmah” – The Historical Context
I.1 In the Time of the Beit HaMikdash
Nevi’im, Tanna’im, Amora’im were immersed in muskalot, yesodot elokut, ma’aseh merkavah, aggadah.
[Side digression: Yerushalmi about ma’aseh merkavah] – The Yerushalmi brings a machloket Tanna’im (R’ Yishmael vs. R’ Akiva) whether one may expound ma’aseh merkavah – R’ Elazar ben Arach did expound it. This proves that in the time of the Tanna’im they dealt with this, but later it was lost.
I.2 After Chatimot HaGemara
A dramatic fall – in the yeshivot they only learned Gemara-Tosafot, halachah, the four orders. No involvement in machshavah, elokut, yesodot. Even Geonim said: “We don’t understand the aggadah, it’s not k’peshuto” – but no alternative explanation. This is truly a galut – not just a physical galut, but a galut of chochmah.
I.3 The Turning Point
Only when Rav Saadiah Gaon, the Rambam, the Chovot HaLevavot came – “the few people we know” – did something open up. Before that “no one knew anything.”
I.4 Why We Don’t Grasp This
We’re not accustomed to grasping how much this meant to those Jews, because we live in a “rich world” – Chassidut, Kabbalah, philosophy, Ramchal, everything is already here. But then it was a revolution.
—
J. [Side Digression] The Story of the Ketzot HaChoshen with the Dzhikover Rebbe
A chassidic story as a parallel:
– The Ketzot HaChoshen asks the Rebbe Hershele of Dzhikov: What did Chassidut add beyond Kabbalah?
– The mashal: People serve a king, have maps of his palace, hear rumors about him – until one wants to see the king himself, and he sends an invitation, and the king comes.
– Nimshal: Kabbalah/philosophy = one hears about the Almighty; Chassidut = one brings the king himself.
This is the same approach as the reaction of R’ Yonatan of Lunel and others to the Rambam – the same excitement of “finally one can know, not just hear.”
—
K. Shemonah Perakim and Moreh Nevuchim – One Complete System
K.1 One Cannot Separate Shemonah Perakim from Moreh Nevuchim
Shemonah Perakim is “one hundred percent mussar” – it speaks of middot, bechirah, etc. It is the hakdamah to the peirush on Pirkei Avot. But: R’ Shmuel Ibn Tibbon and R’ Yehonatan of Lunel specifically requested that Shemonah Perakim be translated – not the entire Peirush HaMishnayot (they didn’t need Seder Zeraim), but specifically Shemonah Perakim, because they understood that to Moreh Nevuchim one must add Shemonah Perakim.
The key claim: Shemonah Perakim (mussar/ma’aseh) and Moreh Nevuchim (machshavah/chakirah) are not two separate projects – they are parts of one complete picture of mishnat haRambam. One cannot say “Shemonah Perakim is nice things on the shelf, and Moreh Nevuchim is for the elite with yearning.” No! – Both are necessary together.
K.2 Why Does Something “Feel Missing” in Moreh Nevuchim?
The Rambam greatly valued his time – he says something once and doesn’t repeat. A certain yesod that appears in Shemonah Perakim is not repeated in Moreh Nevuchim, because the Rambam holds that he already said it well.
K.3 R’ Shmuel Ibn Tibbon’s Hakdamah
R’ Shmuel Ibn Tibbon also wrote a hakdamah l’hakdamah, where he describes the importance of Pirkei Avot. He more or less copied what the Rambam said (no chiddushim), but in his own context. He argues with the Rambam on a certain point (explained later).
—
L. The Central Philosophical Structure: Ma’alot HaMiddot → Ma’alot Sichliyot → Yediat Hashem
L.1 The Three Steps
| Step | Means |
|—|—|
| 1. Ma’alot HaMiddot | “Being human” – good middot, character |
| 2. Ma’alot Sichliyot | “Knowing the truth” – including aptitude, memory, understanding |
| 3. Yediat HaBoreh (tachlit) | Reaching an understanding of the existence of Hashem |
L.2 Pasuk Support
Pasuk A: “Shema eitzah v’kabel mussar lema’an techkam b’acharitecha” (Mishlei) – learn mussar → arrive at chochmah.
Pasuk B: “Im tevakshenah kakesef… az tavin yirat Hashem v’da’at Elokim timtza” (Mishlei 2) – seek chochmah with seriousness → acquire yirat Hashem + da’at Elokim.
L.3 Interpretation of “Yirat Hashem” and “Da’at Elokim”
– Yirat Hashem = According to R’ Shmuel Ibn Tibbon: “Judaism,” de’ot haTorah – not just emotional fear, but understanding the Torah-mitzvot that one already had, now one wants to know the reason and meaning.
– Da’at Elokim timtza = Existence of Hashem – not just “there is a God,” but understanding what kind of existence the Almighty is (= mechuyav hametziyut by the Rambam). “Timtza” = one must find it, reach it.
[Side digression – etymology of “metziyut”] – The connection between “metziyut” (existence) and “metzi’ah” (finding/discovery), “dirshu Hashem b’himatzeo,” “birtzotcha amtzi’acha,” and “Ehyeh” = “I am.”
—
M. Why Does One Need Ma’alot HaMiddot to Reach Ma’alot Sichliyot?
M.1 First Reason: Negiyot (Personal Interests)
A ba’al ta’avah doesn’t seek truth – he has negiyot. “You won’t want to know there’s a God, because you want to eat better.” He wants to win the lottery – alternative facts, he doesn’t care about truth that disturbs him.
Chochmah is difficult: People think chochmah is “free” – easy to obtain. But reaching truth requires ratzon – one must want it. Bad middot are obstacles against yediat ha’emet.
[Remark]: A person is complicated – he can be bad in one area and good in another. Even a Hitler-type can theoretically have something good to some degree, although in practice he didn’t.
M.2 Bad People Know Nothing
“This is a davar yadu’a” – a principle one must believe and learn. Whoever wants to learn already has almost all middot tovot, because he must be mekadesh himself, he must have ahavah, he can’t fight with his wife, etc. Without cleanliness, he doesn’t seek truth but confirmation of what he already thought.
M.3 [Side Digression – Examples of Scientific Lies]
Current examples of how bad middot obstruct truth even in science:
– Alzheimer’s research: Twenty years of research thrown away because a researcher falsified results – his negiyah: he should be called “the gadol.”
– Harvard professor (Francesca Gino?): Her research about how people lie – and the entire research itself was a lie! She was caught in the answers.
– Peer review doesn’t check the actual results – only whether the paper “makes sense.”
Conclusion: One cannot be a bad person in personal life and a good seeker-of-truth in intellectual life. Even a “great physicist” who is a “beast” in his personal life – the bad middot did influence him.
M.4 Two Types of Ma’alot HaMiddot (from Moreh Nevuchim Part 3)
| Type | Means |
|—|—|
| Personal (beino l’vein atzmo) | Not being a ba’al ta’avah, not being a miser, not being a bad person |
| Social (beino l’vein chaveiro) | Getting along with other people |
—
N. Second Reason for Middot Tovot: The Social Purpose
N.1 A Person Doesn’t Live Alone
On an island with dates one needs few middot. But in reality – after marriage, in society – one must get along with others. “Lo tov heyot ha’adam levado” – a person cannot live alone, therefore he needs middot tovot to function in a society.
The Rambam’s second tachlit of middot tovot: Middot tovot = what allows people to live in a society – with wife, boss, friend, neighbor, community. Without a proper society one certainly cannot learn.
[Side digression: Rabbi Shimon bar Yochai] – Yes, one can theoretically go into a cave like Rashbi – but that’s a yechidi segulah, not normal, and even for him it might have been better without it.
N.2 Application to the Broader World
Almost all wars stem from bad middot. Putin doesn’t learn mussar – this is basic bad middot on a larger scale. The basic problem of the world is bad middot. From not sharing chips in cheder to nuclear weapons – it’s the same person, the same mechanism, just on a larger level. Leaders are not a different type of person – the head of government is the same person as everyone else, with the same tendencies, just with more pressure.
[Side digression / anecdote: The advisor to a president] – A young advisor used to come out of meetings and be certain that somewhere “down the hall” is another room where people think truly – because it can’t be that this is how the world is run. But there is no such room – this is humanity.
N.3 Therefore There Is a Torah
It’s not enough to say “share and there will be peace” – it’s complicated. But therefore there is a Torah / religion: a system that makes people give an accounting, that makes them a bit better, and through this the world can function. Torah min hashamayim: A person cannot figure out such a system on his own. Other systems tried and didn’t succeed; the Torah works better.
Order: First middot → then one can live together → then one can think / learn → then one can reach chochmah.
—
O. The Pasuk from Yirmiyahu – The Rambam’s Proof for the Entire Structure
O.1 The Pasuk (Yirmiyahu 9:22-23)
> “Al yithalel chacham b’chochmato… ki im b’zot yithalel hamithalel haskel v’yado’a oti ki ani Hashem oseh chesed mishpat u’tzedakah ba’aretz ki v’eileh chafatzti”
The Rambam in Moreh Nevuchim Part 3 Chapter 54 (the last chapter of the sefer!) explains this pasuk and says: This is the tachlit of the entire sefer. He says in the last chapters: “I’m not saying chiddushim – I’m only explaining the tachlit of everything.”
O.2 The Rambam’s Interpretation
– “Ba’aretz” = The Almighty is mashgiach also in the world (not like others who thought He is only in the upper realms). This fits with the Rambam’s yesod from Part 1 Chapter 54: Yediat Hashem means yediat pe’ulotav (His middot) – “mah hu rachum af atah rachum”. This is what Moshe Rabbeinu requested with “Hodi’eini na et derachecha” – “derachecha” = middot = pe’ulot = chesed mishpat u’tzedakah ba’aretz.
– “V’eileh chafatzti” = The Rambam interprets: “Eileh” refers to chesed, mishpat, u’tzedakah (not to yediat Hashem itself) – i.e. the tachlit of yediat Hashem leads back to good deeds in the world.
—
P. R’ Shmuel Ibn Tibbon’s Disagreement with the Rambam’s Pasuk Interpretation
R’ Shmuel Ibn Tibbon writes in his hakdamah a long exposition, that he disagrees with the Rambam’s peshat in this pasuk.
– His question: If the pasuk speaks of “haskel v’yado’a oti” (yediat Hashem), what does chesed mishpat u’tzedakah have to do with it? It doesn’t fit together.
– Ibn Tibbon’s approach: One must interpret the pasuk so that “v’eileh chafatzti” should indeed mean yediat Hashem itself – the entire pasuk should be one unified message of yediat Hashem.
[Side remark]: Ibn Tibbon was a great talmid of the Rambam, but held that he may disagree on peshat in pesukim – he doesn’t argue on the idea, but on the pasuk interpretation. After he translated the Moreh, he also wrote hagahot (critical comments). The Ramban also had his own answer to the difficulty.
—
Q. The “Contradiction” at the End of Moreh Nevuchim – A Story of Acharonim
Q.1 The Claim
Acharonei acharonim (modern professors/scholars – Shlomo Pines, perhaps Hermann Cohen, Kellner, and others) claimed that in the last section of Moreh Nevuchim (Part 3 Chapter 54), where the Rambam explains “ki v’eileh chafatzti” = chesed mishpat u’tzedakah, the Rambam retracts from his entire sefer.
Their claim: The true tachlit according to the Rambam is not yediat Hashem, but doing tzedakah – chesed mishpat u’tzedakah ba’aretz, practical moral action. They speak of a “contradiction” between the entire sefer (yedi’ah = tachlit) and the end (chesed mishpat u’tzedakah = tachlit).
Q.2 Sharp Rejection
“With all due respect, it’s nonsense and foolishness.” It cannot be that fifty-five times the Rambam says that chochmah/yedi’ah is the tachlit – in Shemonah Perakim, in Moreh Nevuchim, in this chapter itself – and suddenly, because of one difficult pasuk, he should retract from everything. The pasuk must indeed be understood, there is something to understand, but a retraction of the entire approach – that is impossible.
—
R. The True Answer: “Kol Ma’asecha L’Shem Shamayim”
R.1 The Error of the “Contradiction” Claimers
Their complete lack of understanding is: they don’t understand what “kol ma’asecha l’shem shamayim” means.
R.2 Legitimate Practical Question vs. False Philosophical Question
– Legitimate question (practical): Should I be an oseik b’yediat Hashem, or an oseik b’yishuvo shel olam? How much of each? – This is a proper halachah l’ma’aseh question.
– (Example: The Lubavitcher Rebbe’s yesod – perhaps it’s a greater thing to teach another Jew achdut Hashem, even on a smaller level, because it’s docheh.)
– False/impossible question (philosophical): To say that the tachlit of man is to be in olam hazeh, to do chesed mishpat u’tzedakah – this is not possible as a tachlit.
R.3 Why Can’t Chesed Mishpat U’Tzedakah Be the Ultimate Tachlit?
– A person is not the best thing – angels are higher. A person dies.
– Tzedakah/chesed/mishpat are fixes for problems of olam hazeh – in Gan Eden there are no poor people, no injustices, no tzedakah. Tzedakah is an end to a problem, not a tachlit in itself.
– If a neshamah can exist without theft, without injustice – then “not-stealing” is not a perfection, but a baseline.
– Only one who doesn’t believe in olam haba can say that olam hazeh deeds are the tachlit.
[Side criticism]: Some speak of “ikar Shechinah b’tachtonim” – the suspicion is that the reason they emphasize this is because they don’t believe in elyonim, not because they have a deeper peshat.
R.4 The True Answer
The “contradiction” is an imaginary contradiction – it stems from not understanding what “kol ma’asecha l’shem shamayim” means. The Rambam speaks in Shemonah Perakim Chapter 4, in Moreh Nevuchim Chapter 51, about the level of the Avot: they were 100% devuk in God, all their actions – even eating, sleeping, business – were “l’shem shamayim”.
At this level, chesed mishpat u’tzedakah are not a separate tachlit, but a medium through which yediat Hashem is expressed in the world. “V’eileh chafatzti” means: God’s will is that the person who has yediat Hashem should live this out through chesed
mishpat u’tzedakah.
—
S. The Problem: Devekut Is Practically and Morally Impossible
S.1 Two Reasons Why a Person Cannot Always Be Devuk
– Practically: He must sleep, eat, work for parnassah.
– Morally: He may not say “I only want devekut and not to do chesed.” He has obligations to his children, to his family, to the world.
This creates a contradiction: One cannot, and one also may not – but the Rambam says “kol ma’asecha l’shem shamayim”!
S.2 The Rambam’s Question on Himself (Chapter 51) – Tzaddik V’Ra Lo
In those minutes when the tzaddik is not devuk, he is almost a “normal person” – and then troubles can befall him (“v’histarti panai u’metzahu ra’ot”). This remains an open difficulty – how can a person of flesh and blood achieve constant devekut?
—
T. The Rambam’s Practical Guidance – Step by Step
The Rambam gives practical advice for his “chassidim” (readers of Moreh Nevuchim):
– First step: Think of the Almighty twice a day – when saying Shema Yisrael. This is enough for the beginning.
– Second step: Also when doing a mitzvah.
– The person asks: “When will I think about my business, about my bank?” The Rambam answers: “You also talk with your wife – there’s enough time for everything.”
– Third step (highest level): That even when one speaks with one’s wife or does business, one thinks also of the Almighty. But – this is the ma’alah of the Avot and Moshe Rabbeinu. “Don’t try, don’t even attempt” – this is not for an ordinary person.
—
U. The Rambam’s Chiddush: What Does “Ha’Avot Hen Hen HaMerkavah” Mean?
U.1 The Question
Yaakov Avinu also ate, slept, went to the bathroom, married Lavan’s daughters – how can one say he is a “merkavah” (a vessel for the Shechinah)?
U.2 The Answer – A New Definition of “Kavanah”
The Rambam’s chiddush (a “nir’eh li” – which means this is a chiddush, not simple): “Merkavah” doesn’t mean that he constantly thought of the Almighty in his head. “Kavanah” doesn’t mean not what one thinks in the moment (like an x-ray of your head), but what is the purpose, the goal, of what one does.
– The Avot’s kavanah: “B’chol ma’aseihem l’ha’amid umah yoda’at et Hashem” – all their actions (marriage, children, money, politics, army) were organized around the goal of building a nation that would know the Almighty.
– Avraham started with converts and a family; until Moshe Rabbeinu established it “l’chlal.”
– Before there were private metvadedim (like Chanoch), but not a nation. This is the chiddush of the Avot.
U.3 The Mashal
– One person has a business and gives tzedakah from it – that’s one level.
– A second person wants to open a yeshiva, and makes a business specifically to finance the yeshiva – this is a different kind of kavanah: “kol ma’asecha l’shem shamayim.”
So too: Yaakov Avinu married not just to have a family, but so that from the family should emerge “Shema Yisrael Hashem echad” – a nation that knows Hashem.
—
V. The Main Chiddush: “Tachlit” Doesn’t Mean “Most Time” or “Most Thought”
The Rambam’s yesod:
– Tachlit doesn’t mean: that one thinks about it more time.
– Tachlit doesn’t mean: that one does it more time.
– Tachlit means: what is the goal that the entire life (or the entire klal) is organized around.
Therefore there is absolutely no contradiction between:
– Most of Torah speaks of olam hazeh, most mitzvot are physical mitzvot, most time one is busy with chesed, mishpat, tzedakah ba’aretz.
– And the tachlit of everything is yediat Hashem.
> “It could be that the Rambam would his entire life not write Moreh Nevuchim, and it would still be the same thing” – because he can say: “I’m making it so my grandchild will have Moreh Nevuchim.”
—
W. Resolution of the Contradiction – Summary
The people who see a contradiction in the Rambam (between yediat Hashem as tachlit and chesed/tzedakah/mishpat as important mitzvot) simply didn’t understand what “kavanah” means. They think that if yediat Hashem is the tachlit, every person must be a philosopher or a chassidic Jew who davens at length. That’s not the meaning.
It’s absolutely no contradiction that one should be ten thousand times more busy with chesed u’mishpat u’tzedakah ba’aretz – as long as the goal of the entire organization is “yimaleh ha’aretz de’ah et Hashem”.
[Small remark]: Today’s people don’t grasp the concept of an “organization around a goal” – they think that a goal must be done or thought about all the time, which is not the meaning. Also: Others disagree because they don’t believe in hasharat hanefesh, but this is dismissed as “devarim peshutim.”
—
X. Concluding Remarks (Hinted At, Not Elaborated)
– Middot tovot can be a “hachanah” (preparation) for yediat Hashem – the point is not elaborated.
– To understand the pasuk “ani Hashem oseh chesed mishpat u’tzedakah ba’aretz” one must understand the sugya of “hidamut bidrachav” (resembling God’s ways) – is not entered into.
—
Entire Argument-Flow at a Glance:
“`
Historical story (Lunel, R’ Yonatan, the Rambam’s letter)
↓
Rambam’s epistemology (three sources of knowledge; truth is higher than authority)
↓
Translation campaign (Moreh Nevuchim, Shemonah Perakim, Chovot HaLevavot)
↓
The intellectual hunger: “Lishmo’a ozen” → “Einai ra’atcha”
↓
Historical claim: “Galut of chochmah” since chatimot haGemara
↓
Shemonah Perakim + Moreh Nevuchim = one system
↓
Ma’alot hamiddot → Ma’alot sichliyot → Yediat Hashem (tachlit)
↓
Why does one need middot? (1) Negiyot blind (2) Social purpose
↓
The pasuk from Yirmiyahu: “Haskel v’yado’a oti… chesed mishpat u’tzedakah ba’aretz”
↓
Ibn Tibbon’s disagreement on the pasuk interpretation
↓
Modern “contradiction” theory (Pines, Cohen) → sharp rejection
↓
The true answer: “Kol ma’asecha l’shem shamayim” =
“Kavanah” doesn’t mean thought in the moment,
but the goal that the entire life is organized around
↓
“Ha’Avot hen hen hamerkavah” = all actions organized
around “l’ha’amid umah yoda’at et Hashem”
↓
Tachlit ≠ most time; tachlit = the goal of the organization
↓
No contradiction: chesed/mishpat/tzedakah = the medium; yediat Hashem = the tachlit
“`
📝 Full Transcript
The Beginning of the Winter Semester: A Story from Lunel and the Debate About Astrology
Opening: The Month of Cheshvan – The Beginning of the New Semester
Maggid Shiur (Lecturer):
Gentlemen, yes, we see that… yes. Today is Parshas Noach. No, today is… the month of Cheshvan. It was yesterday, one day, two days, one or two days. And we’re beginning a new semester. “Chodesh asher” [the month that]. We’re going to begin learning. “Chodesh asher,” we’re beginning the Cheshvan semester, the winter semester, which is called “chodesh asher.” “Asher yeshivos bo matchilot” [the month in which the yeshivos begin]. What? “Asher yeshivos bo matchilot.” Yes, something like that.
One must make a kevius shiur (fixed learning time), like the Belzer Rebbe. What does one do at a kevius shiur? Like all the other… Rebbes only know how to do two things: dance and drink l’chaim. That’s what happens at a Rebbe’s. Very simple, a shidduch (match). Give each other bottles, little glasses of grape juice with a cake. No, but when two Rebbes think, he says, what can one do? One can give to the other, or grapes, today one can’t have grapes because they’re a saltbox, and such a cup with a bit of grape juice. It’s easy, and the newspaper has some story.
Anyway, but I have a harder job a bit, I’ll need to give some shiur. So we’re beginning the holy Torah. It was said that we’re going to start fresh. That’s what was said and that’s what we’ll do. We’re starting fresh. I just need to have my page, and they should give me a camera so I can send.
Announcement of the Study: Pirkei Avos and the Introduction
Maggid Shiur:
And we’re beginning like this. We’re beginning with the fact that there’s a book called Pirkei Avos (Ethics of the Fathers, a tractate of the Mishnah). Now, this book is studied in the summer. We’re going to study it in the winter. We’ll perhaps finish the hakdamah (introduction) a whole winter, then we’ll be able to study in the summer. But we won’t finish the hakdamah a whole winter. I said that we won’t finish the hakdamah in the winter, so there’s no such preparation for the summer. We’ll study. And what I want to study is like this, I wanted to bring the papers, but my paper machine broke this week. So, what I want to do is like this, what I want to do is, I’ll tell you a story. Okay? I’ll tell you a story. The story is relevant here. You probably know the story. I’ll tell you, I want to arrive at a point.
The Story: The Town of Lunel and Its Name
Maggid Shiur:
There was a group of Jews who lived in a city called Lunel. I don’t know if one truly says the word, that’s how it appears in the Chassidic books, Lunel. Simply how does one say Lunel? There’s a city. Lunil? Not Lunil. Lunil. “Chachmei Lunil” (the sages of Lunil), that’s how we said it when we were children. I don’t know. Okay. There’s such a town in France somewhere that’s called Lunil. Lunil? Let it be Lunil. “Chachmei Lunil.” Wikipedia says Lunil. Lunil in French one must say. In any case, there’s such a town.
And it’s named after the moon (levanah), did you know? Because luna is the moon in Latin. It’s named after the moon. The moon is a very important thing, “HaChodesh hazeh lachem rosh chadashim” (This month shall be for you the first of months – Exodus 12:2). We called the city by the name of the moon. There are many cities named after the sun, Beit Shemesh (House of the Sun), and so on. There’s also a city named after the moon.
The Jews of Lunel and Their Names
Maggid Shiur:
In that town there were groups of Jews, different groups of Jews. Some of them used to call themselves by the name of the moon. Have you ever heard of a tzaddik (righteous person) Abba Mari HaYarchi? Yarchi is Jewish Jewish Jewish. Yarchi is Yiddish. That means, there comes in a yarchi, “asher mipicha yarveh” (that from your mouth will be watered), me’oros (luminaries), good? What does it mean he’s a yarchi? Because of this. What? He even wrote a book something, I remember it’s called “Me’oros,” or so? Yes.
And in that town there was a second Jew later, he was called Rabbi Shmuel ibn Tibbon. His father already lived there, Rabbi Yehuda lived there. Rabbi Shmuel held that one must call the city after Yericho (Jericho), he used to call it “Bik’as Yericho” (the valley of Jericho). Because Yericho is also named after the moon, did you know? Yericho is a city consecrated to the moon. And Lunel is… what? Ir HaTemarim (the city of dates) is another name it has, but it’s also called after the moon, Yericho, yareiach (moon), after yareiach. And therefore he called the city Yericho.
To such an extent that there were people who thought up a white one, they said from where the city of Lunel began, that when the Jews of Ezra, the wicked one exiled the Jews into exile, that it’s journeys, one from one exiled the Jews, at that time when the Jews traveled to Lunel, the Jews came from Yericho, and they called the city after Yericho. And this is a nice midrash (homiletical teaching).
The Sages of Lunel and the Beginning of the Debate
Maggid Shiur:
In any case, in that town lived several and several upright Jews, they sat and learned. The Raavad (Rosh Beis Din, head of the rabbinical court – Rabbi Avraham ben David) lived there basically, or in that region. And one day, I’m telling a story that’s not exactly a ma’aseh shehaya (an event that actually happened), rather the story happened in a town nearby that he had under his wing. There was a debate there one day between a Jew, Rabbi Yonasan, the first gilgul (reincarnation) of our Rabbi Yonasan. The second one also lived in Paskveik, also not too far. And the what’s-his-name, I’m telling a story that happened before. A few years before there was such a story, that there was a debate in the beis hamidrash (study hall) about the stars, do we know what they’re talking about, understand? This was the moon, but the stars, there was a debate in the beis hamidrash about this. Perhaps it happened with the Ba’al HaMaor (Rabbi Zerachiah HaLevi), perhaps the Ba’al HaMaor is also connected. So, what’s-his-name, in the beis hamidrash there was such a debate.
The Background: Rabbi Avraham bar Chiya and Astrology
Maggid Shiur:
And there were people who were considered maskilim (learned, enlightened), who studied Ibn Ezra (Rabbi Avraham ibn Ezra) and other books. And there was another book, a very famous book in that time, that he wrote, the Rambam (Maimonides, Rabbi Moshe ben Maimon) brings it in Hilchos Kiddush HaChodesh (the laws of sanctifying the new month) lo bishmo (not in his name). He was called, well, the astronomer, well, the man who said, Rabbi Avraham bar Chiya. Rabbi Avraham bar Chiya HaNasi (the Prince) wrote a book on Hilchos Kiddush HaChodesh, and in that book, not only in that book, in another book he explained that according to the stars one can know when Moshiach will come. Because there’s a zman ra’uy ligeulah (a time fitting for redemption), he made a calculation for Yetzias Mitzrayim (the Exodus from Egypt), astrology, according to the conjunction, some conjunction of three planets, that when there’s the conjunction, he made a calculation that Yetzias Mitzrayim and also all the good things that happened for the Jews were… yes, a clever one. He said, according to when the three stars come together, then it always goes well for the Jews. So he calculated when it will be the next time, and he said, then Moshiach will come. This was Rabbi Avraham bar Chiya.
And in short, it was quite accepted to think such things. There was a debate in the beis hamidrash about this.
Rabbi Yonasan’s Position Against Astrology
Maggid Shiur:
There sat a Jew, he was called Rabbi Yonasan. He later wrote a book, it’s called Peirush Rabbeinu Yonasan (the commentary of Rabbeinu Yonasan). Thank you very much for the roof. Yes? Rabbeinu Yonasan of Lunel. So Rabbi Yonasan, before this he lived in the town of Montpellier. He had something, he, somehow, I don’t know clearly why, he held a bit more enlightened, or I don’t know if this is enlightened or the opposite of enlightened. He read something, it seems he read some things that the Rambam wrote or from that region, and he strongly held that it’s shtuyos (nonsense). The problem is, how does a debate go? Yonasan cuts that he’ll go like this the debate.
It seems he read, the Rambam has, I mean that he read Igeres Teiman (Epistle to Yemen). If I remember, this was already killed before. No, no, wait, listen. No, you’re holding by the explanations. I mean that, if I remember, in Igeres Teiman the Rambam already writes against calculations of Moshiach from the ketz (the end, the time of Moshiach). He read this, this was already translated. The ibn Tibbon meant I already have this. Yes, yes. But he says that he’s against astrology. So he read this. And I mean that, if I remember, the Rambam there almost explicitly speaks of Rabbi Avraham bar Chiya’s calculations and such things. I remember this was already transcribed earlier, Rabbi Yehuda ben Teima already transcribed. So he read this, in short, he strongly didn’t hold of it.
The Debate and the Difficulty
Maggid Shiur:
But how does a debate go? He had the debates probably every day. Jews came and said, “What does it mean? How can you say such a thing? It says in the Gemara (Talmud) in Maseches Shabbos daf nun (Tractate Shabbos, page 50), it says in Midrash Pesikta, what will you do?” Until he was stuck, he couldn’t win the debate.
The Advice: A Letter to the Rambam
Maggid Shiur:
So a wonderful idea (etzah niflah) occurred to him. I’m just telling a story, just a story, I’m going to look if it’s now. A wondrous idea (etzah muflah) occurred to me, that this book was written by a Jew, Rabbi Moshe ben Maimon (Maimonides), and he had his address. How did he have his address? I don’t know. Once one used to write an address, one would have to write “to Moshe ben Maimon, Egypt,” and it arrived. Just like that, I don’t know how it was. He sent a messenger, there was no post and everything. He had the address of the Rambam, and he’ll send a letter to the Rambam and ask the question. He represents the beis hamidrash, an important beis hamidrash, here live several gedolei Yisrael (great Jewish scholars), such Rishonim (early medieval rabbinic authorities) that we call Rishonim. They didn’t know that they were the Rishonim. Anyway, a serious gathering where one learns, they learned Gemara well there, and the Rambam very respected what he saw from them later, he says that he holds that they can learn well. He’ll ask the Rambam himself, he should explain.
It’s not clear what he thought the answer (teirutz) would be. I’m telling the story, he hoped that the Rambam would somehow answer the Gemaras and tell him what to do with this.
The Rambam’s Answer: Igeres to Montpellier
Maggid Shiur:
And so it was (vechach havah), the letter that’s called “Igeres to Montpellier on the Matter of the Sages” (also known as Igeres on Astrology, the letter about astrology) is addressed to one Rabbi Yonasan. We don’t know clearly, but it seems it’s the same Rabbi Yonasan. Rabbeinu Yonasan, I don’t know, he was a Kohen (a priest, a descendant of Aaron). Was he a Kohen? Rabbi Yonasan, perhaps he was a Kohen. Rabbi Yonasan.
The Story of Rabbi Yonasan of Lunel and the Translations of the Rambam’s Books
The Correspondence Between Rabbi Yonasan and the Rambam
When it arrived from Lunel, I don’t know how, he sent a messenger, there was no post at that time. He had the address of the Rambam, so he supposedly sent a letter to the Rambam and asked the question. He represented the beis hamidrash (yeshiva/house of study), an important beis hamidrash, there live several gedolei Yisrael (great Torah scholars), such Rishonim (early medieval rabbinic authorities) that we call Rishonim. They didn’t know that they were Rishonim, but… anyway, he learned the Gemara (Talmud) well. The Rambam very respected what he saw from them, he says that he holds that they can learn well.
He asked the Rambam himself, he should explain (mesbir). It’s not clear what he thought the answer (teirutz) would be. I’m telling the story, he hoped that the Rambam would somehow answer the Gemara and tell him what to do with this.
The Letter “Igeres to the Masters of Knowledge on Astrology”
And so it was (uvchen havah), the letter that’s called “Igeres to the Masters of Knowledge on Astrology” (Epistle on Astrology) is addressed to one Rabbi Yonasan. We don’t know clearly, but it seems it’s the same Rabbi Yonasan. Rabbi Yonasan HaKohen (the Kohen/priest). Was he a Kohen? Rabbi Yonasan, I don’t know if he was a Kohen. Could be. Rabbi Yonasan, and he wrote the letter to the Rambam, and the Rambam wrote him back.
Presumably he sent along a check with the letter, I imagine it doesn’t go for free. He was a wealthy person (gabir), I don’t mean that he was a gabir, he conducted there, he supported. He writes to the Rambam later in another letter about the translation of the Moreh Nevuchim (Guide for the Perplexed) that the Rambam should please help them, because they’ve already spent so much money on this that it shouldn’t be in vain (bechinam). He supported him, he was a kollel student (yeshiva student supported by stipend), he didn’t want the effort/expense (tumah) to be in vain. He supported him, he paid money that he should translate. Simply he sent a check to the Rambam, not God forbid (chas veshalom) for learning Torah, but compensation for lost work time (sechar beteilah), you know, the Rambam had a job.
The Rambam’s Epistemological Foundation
So, really, and he asked that the Rambam should answer the question, and the Rambam actually, in the only time, the only time in all the writings of the Rambam (kisvei haRambam), that the Rambam clearly put out his opinion about what one does with midrashim (rabbinic homiletical teachings) that don’t fit, and how it works. And very famous, the Rambam’s most basic piece of epistemology (theory of knowledge), that one says what one must think, stands in this letter.
The Three Sources of Knowledge
And he made it very clear, he said to the people (olam), that you should know that, if I remember, you must remember me well, that there are four things that a person knows. Things that he himself saw, things that he heard. Three things? Sensory perception (chishah). What he heard? No, he heard that another told him that so it was. What? He has a proof (re’ayah) to it? And the three? You missed one. Intellect/reason (seichel). Are you speaking of the Rambam or of the… Yes. And the chishah. The three things a person must believe.
And, says the Rambam, a person must know about each thing why he believes it. If because he saw it himself, or he himself… or he heard it from another, or because he himself proved it. That’s one thing.
The Distinction Between Levels of Belief
The Second Thing He Needs to Know
The second thing he needs to know is that things that someone has said, even if that person is a great man, we don’t want to get mixed up, we don’t want to think that this is the same level of belief, not the same sort of thing. Therefore, one needs to know how to weigh these things. And if there is something that is not true, it’s written in a book, it gets rejected in favor of the truth. This is the Rambam’s basic structure that he explains there. And just because something is written, and one Amora once said something, doesn’t yet mean that one must accept everything, etc.
The Practical Application
The Rambam says, we have very clearly, actually, the clearest, I’d say, the clearest time ever that the Rambam wrote out how one answers such questions. If someone asks him, “What does it say in the Gemara?” I feel like answering, “I can’t speak with the whole world at once. Do you want me to speak with Rabbi Yochanan, or with Reish Lakish, or with Rabbi Akiva? I’m speaking with you! What do you hold? Can I speak with everyone at once? There are so many people, so many generations. It’s very difficult to speak. Each person needs to figure out what his opinion is, where he got it from.”
The Translation of Moreh Nevuchim and Peirush HaMishnayos
Anyway, thus far the story. One minute. Now, I’ll continue the story. This is just an introduction to the story. I haven’t said anything yet, I haven’t told any story yet.
Rabbi Yonatan’s Satisfaction and Further Projects
Rabbi Yonatan saw that things were going well for him. Later he moved, apparently to Lunel, a second town, and he saw that things were going so well for him. And later copies arrived from the Rambam. They heard that the Rambam had written a kind of book, Moreh Nevuchim. So he paid Rabbi Shmuel ibn Tibbon to translate it into Hebrew so he could read it. He was tremendously pleased with it.
Afterwards he saw that the copy they had had many mistakes. He couldn’t read the Arabic, but Rabbi Shmuel told him there were many mistakes. So he sent to the Rambam that he should send him a better version, and they sent him letters, and afterwards he also sent a section of the Raavad’s glosses, the glosses of the Ramach, whatever, halachic critiques, and he answered. In short, it became a whole extended back-and-forth negotiation.
The Discovery of Peirush HaMishnayos
Later they saw that the Rambam had also written a book, a commentary on the Mishnah. The entire Mishnayos of the six orders of the Mishnah the Rambam had written in Arabic. And so they imagined, perhaps they weren’t entirely right, that most of the Peirush HaMishnayos wasn’t so important. It’s just that the Rambam had written an ArtScroll for today’s Jews who speak Arabic, so they could know Mishnayos. They weren’t burning to translate the whole thing. The entire Peirush HaMishnayos was only translated later.
The Importance of Shemonah Perakim
But they saw that in this Peirush HaMishnayos there are sections that are very important. How does one who told the story know? It seems the one who knows Arabic, Rabbi Shmuel, told them. They saw one of the most important first things, it could be that Rabbi Shmuel also translated the introduction to Perek Chelek, we don’t know for sure, but there were others, there is the translation that we have, there are textual variants, the introduction has other things and other people translated it.
But they told him after he finished translating Moreh Nevuchim. He never finished translating Moreh Nevuchim, he kept fixing it, as all honest Jews keep fixing, but he finished more or less, he was waiting for the Rambam to answer him, to give corrections and answers, in any case he finished.
They told him, the students of Lunel apparently told him that there is an important book called Shemonah Perakim. He didn’t say it’s called Shemonah Perakim, he said that the Rambam had also written a commentary on the Mishnah, and in the introduction to Pirkei Avos he explained the foundations of good character traits, of ethics, of ethics, and he asks you to translate it. And so it was, after he translated the Moreh Nevuchim, he also translated the book that we call Shemonah Perakim, not only Shemonah Perakim, but also the entire tractate Avos.
The Source of the Story: Rabbi Shmuel ibn Tibbon’s Introduction
This whole story, not the beginning of it, the beginning I added from other sources, but the end of the story is told to us by whom? Rabbi Shmuel ibn Tibbon himself. Rabbi Shmuel ibn Tibbon himself wrote an introduction to his translation of Pirkei Avos. He translated the entire Pirkei Avos, not just the Shemonah Perakim, Pirkei Avos with the introduction, and in the introduction he tells the story. I wanted to bring the introduction, but I don’t have it, my printer didn’t work, I have it here in front of me, I brought the story.
The Conclusion of Rabbi Shmuel’s Introduction
So the introduction ends, it ends in one version, that the sages of Lunel saw how beautiful and how good and how important the Rambam’s commentary on the tractate is, they asked him to write it out just as he wrote out the Moreh Nevuchim, and so it was, and this is it, so he says. Right, a nice story.
Questions About Payment and Professionalism
Discussion About Rabbi Shmuel’s Livelihood
Student: So when the Tibons asked, does that mean he paid him?
Teacher: Certainly paid.
Student: No, does that mean he paid him. He doesn’t work for free.
Teacher: They had a company.
Student: Yes, but the company…
Teacher: Yes, yes. His father already, his father already, they already paid his father. They worked for the same, for the same, for the same family. Later, I mean.
Student: What?
Teacher: Yes, Chovos HaLevavos, the introduction, not the entire Chovos HaLevavos.
The Rambam’s Approach to Payment for Torah Work
Teacher: Okay, so I want to understand an interesting thing. One needs to note something interesting here. Now, thus far the story, okay? Stories of righteous people.
Student: What? He was also a doctor, yes.
Teacher: But his father, his father originally was from Spain, and he wanted his son to be a person, he taught him secular studies, he taught with him, he gave him an education as he was accustomed, not as was the custom there. Yes, that’s why he was also a doctor.
Student: A professional writer, yes, it’s different. Professional… he wouldn’t have been able to…
Teacher: Okay, let’s not get into politics. In politics one needs to be a second time. But this is the story being asked about. Story being asked about, certainly, they pay. Nothing, he was… he had a business, he says, he had a job. Rabbi Shmuel, you don’t just sit around and wait to translate things. If you need to work for yourself, you paid him. That’s the question.
The Rambam’s Practice of Paying Scribes
So they write but the Rambam himself, it says “we have gold from our treasury,” they counted, they paid money. So now it’s like this, a translator must certainly take money, even according to the Rambam, one can’t be a kollel young man just to write, it’s certainly a job, but a scribe writes and copies, there’s no doubt they take money.
The Rambam himself paid for his… he had people who copied foreign things, he paid them. Certainly, the Rambam knows, yes, there are the manuscripts of the Rambam. Yes, he worked with people, he wrote. No, no, not like that. I mean, it’s about the work, about the… There’s a question about exactly how it went.
We do have the Rambam’s own handwriting on most of Peirush HaMishnah, including the introduction. I can see it. Apparently the Rambam himself wrote the whole thing. It was very nice, but professional. There are those who say that perhaps he wrote and others corrected. It’s not one hundred percent, but it’s accepted that he wrote it himself. Yes.
A Close Analysis of the Story: The Character of the Yeshiva in Lunel
But what I want to say is this. I want to make a close analysis of the story. I think the story is an interesting story. One needs to make a close analysis of stories of righteous people. And I want to analyze it like this, that you’ve told a story. The same group, a bit before, paid his father to translate a section of Chovos HaLevavos. Yes? Interesting.
That means, I think also Emunos V’Deyos, Rabbi Yehuda ibn Tibbon wrote. That means, they were Jews. One needs to grasp the story. Here there are Jews, they were Jews, I don’t know where they came from. A group of Jews, a serious group, a beis medrash, a yeshiva.
What Did They Learn?
And what does a yeshiva of Jews do? One learns Gemara Tosafos. Rif, they actually learned Gemara, Rif, Tosafos. What do you do? Those are all commentaries on the Rif, yes? They learned halacha, they didn’t learn Gemara, they learned halacha. The Baal HaMaor, they decided everything, in that yeshiva it was decided by the Rif, they didn’t learn Gemara.
A Fact About the Raavad’s Limitations
Should I tell you a fact, so you should know. And… but halacha, that would have been cooked, that was held greater, he was a great scholar. The holy Raavad writes on the Rambam, it comes from the same beis medrash better, the holy Raavad writes on the Rambam in glosses in Hilchos Kiddush HaChodesh, “I have not attained this wisdom,” he writes plainly, “and my teachers also did not attain it.”
The Intellectual Hunger of Ashkenazic Jews for Broader Torah Wisdom
The Beis Medrash in Lunel: A Traditional Ashkenazic Yeshiva
The Baal HaMaor grasps that there’s a total soundcheck. And they didn’t learn there, it was a normal traditional Jewish beis medrash with some Gemara Tosafos.
Now, in what in the medrash were Jews, at least some of them, not the Eved, he was from the other side there, but other Jews who heard that somewhere else there are Jews where for them the meanings of the word Torah or the word wisdom is broader than that.
One doesn’t only learn halacha, the laws of the four guardians in Hilchos Daled Shomrim, but one also learns about how the world works, about what is Divine Providence, about what sages there are if there is a God at all. About science in general, medicine, all kinds of such things.
The Moment of Discovery: “We’re Missing Something”
And a large part of them, perhaps most, I don’t know, I’m telling you so one should grasp such a normal thing. They grasped that wait, we’re missing something, a part in Torah.
It’s exactly like there’s one shiur where one only learns nigleh, and someone comes and says, come on, you know there’s Kabbalah, one also needs to know how the world looks, how the world works. Exactly like that.
So they heard, someone told them, there were people who traveled, as eventually the family itself traveled, they came to live from other places, where there it’s more introduced.
The Sages Who Hungered for Broader Wisdom
And there was Rabbi Yonatan of Lunel for example, he was a world-class genius, he wrote commentaries, one can see, very beautiful analytical Torah study, others, also others, they are great warriors, they loved to learn.
But they loved to learn, they also loved, they grasped that they’re missing something, a very basic part of wisdom. They became very curious, they became so curious that they heard that all these books that are written not in Hebrew.
The Practical Problem: Language Barrier and Translation Campaign
Why not? Because the places where it began to learn more broadly, they spoke Arabic for the most part, and they wrote most books in Arabic.
So they said, what, what’s going on? Are we left as ignorant people? So they went and paid, sent messengers, struggled. Figured out a way how one can translate the books that deal with the foundations of Torah, in Emunos V’Deyos, and other things, into their language so one could learn it.
And so it was, they learned it, they were very happy with it.
The Excitement of Chassidei Ashkenaz
Emunos V’Deyos, the section would have already been included before, and there was another translation even before in Ashkenaz. I don’t remember who the translator was, but it exists today, and Rabbi Yehuda HaChassid, all the Chassidei Ashkenaz were all tremendously happy with this.
That what, one can understand, we serve God all day, now one can understand who He is. Imagine, exactly like Chassidus like the Baal Shem Tov.
A Story: The Ketzos HaChoshen and the Dziedzice Rebbe About Chassidus
Do you know the story of the Ketzos HaChoshen with Rabbi Hershele of Dziedzice? It’s exactly such a story, yes? I can tell stories.
He wanted to know what is the essence of the thing of Chassidus. He wasn’t such an opponent, but he lived there, and he didn’t know what it was. I heard this story from Rav Beis Moshe many times, he already thought it through thoroughly, it’s written in the Chassidic story books.
So what did he do? He asked the Rabbi of Dziedzice, he was also in that area, he asked, what is the matter of Chassidus? There’s already wisdom, there’s Kabbalah, there are all things before this. What has Chassidus now revealed?
The Parable of the King and His Palace
So he told him a parable, that there were people who served some king, and they had all kinds of maps of how the king’s palace looks, and they say all kinds of stories, that the king is like this and the king is like this. Very interesting, okay, very much proper conduct, love and fear for the king.
Until someone came, this wasn’t enough for him, he didn’t want to hear about the king, and say that it was like this, and that it was like this, that the king’s place has so many floors, and the king himself is so wise, and so on. He said he wants to see the king himself. So he went to him, he sends an invitation to the king, and behold in our holiness, the king is here.
The Application: Chassidus Brings the King Himself
So the Dziedzice Rebbe said to the Ketzos that this is the distinction of Chassidus from Kabbalah, or even all other things that came before. That one speaks about what was, that the king is so great, he has so many floors, his building, his thing so high, his thing so wise, and the thing of the Baal Shem Tov was that one can bring the king himself.
So what did he do regarding this matter? This is a Chassidic story. But it’s no different from all these reactions of Rabbi Yonatan of Lunel and others to the Rambam.
The Key Verse: “By the Hearing of the Ear I Heard of You, But Now My Eye Sees You”
Rabbi Shmuel, shows in his introduction, he says exactly this. One heard, as the Rambam brings the verse in the Book of Job, “by the hearing of the ear,” Job said this, Job was a great philosopher, and he spoke with his friends the whole time whether God is just, or not, various philosophical inquiries.
And finally, the Almighty came, “vaya’an Hashem es Iyov min hase’arah” [and God answered Job from the whirlwind], and He told him, the Almighty explained to Job the entire world, how it works, yes? He didn’t really tell him, He told him that he doesn’t know, he can’t understand.
Job’s Response: From Hearing to Seeing
And Job said this, this is Job’s teshuvah [response], I’m not going into the question of why this relates to Job’s inquiry. He told him, Job said to the Almighty like this, “vaya’an Iyov” [and Job answered], he said, “l’shema ozen shema’ticha” [by the hearing of the ear I heard You], I heard You, “l’shema ozen” means I heard the news, yes? Shemuas ozen [hearsay], “vayishma Yisro” [and Yisro heard], I heard, I heard reports about You, “v’ata eini ra’asecha” [and now my eye has seen You], and now my eyes have seen You, “al ken em’as v’nichamti al afar va’efer” [therefore I recant and repent in dust and ashes], I have charata [regret] for everything I said, I didn’t mean any of it.
Now, how he interpreted the second half of the verse, that’s not the nosa [topic]. But what Job is saying is, he was a great ma’amin [believer], I mean, if one doesn’t believe in the Almighty, the entire inquiry of Job doesn’t begin, I mean, he was misgaber [strengthened himself], he never became baruch Elokim [cursed God], all these things.
But he says, all of that was nice stories, it was heard, I heard that. When I saw it myself, it’s a completely different matter, one must rewrite the entire books from the beginning, it’s not the same thing at all.
The Rambam’s Interpretation: Faith Based on Tradition versus the Eyes of the Intellect
And this is how the sages understood the same thing, this is what they called the difference between one who has “l’shema ozen shema’ticha,” the Rambam says the interpretation in his commentary on Job in chelek gimmel [part three], I heard, that means he has emunah mipi hakabballah [faith based on tradition], he heard that it exists and it’s this way, until one who knows, that means “eini ra’asecha” [my eye has seen You], one doesn’t see the Almighty with the eyes, one sees Him with “einei haseichel” [the eyes of the intellect].
He saw it himself, that means he himself had a hochacha [proof], whereas until then it was only a rumor, which he only heard, now he can see it himself. This was a tremendous simcha [joy], this was a great thing.
The Historical Context: “An Exile of Wisdom”
So the people who heard that there are such books that are mesbir [explain] this, I tell you, the Chasidei Ashkenaz and the same thing the chachmei Ludomir [the sages of Ludomir] and others, they were very nispael [impressed] by the fact that there is such a thing, it didn’t exist.
Our Rich World Compared to Those Times
We are not in that situation, it’s hard to imagine. Later there was a problem from this, but we already have all kinds, everyone, I mean, whoever it is, whoever is only engaged in Otzar HaChochmah [a digital library of Jewish texts], or whoever goes to a proper beis medrash, there are already so many Torah works with Chassidus, with Kabbalah, with such Kabbalah, with such Kabbalah, with philosophy with all kinds of things.
We live in a very rich world, everyone, there is machshava [Jewish thought], there is Lithuanian, Chassidic, whatever one wants. But you must remember that this didn’t exist.
The Time of the Rambam: 12th-13th Century
In the zmanim harishonim [the early times], I shortened this, literally lis’chilas zmanim harishonim kim’at [almost to the beginning of the early times], the time when the Rambam still lived in that time, 12th century, 13th century, it’s already hundreds of years ago, I don’t know what it was before that, bizman haGemara [in the time of the Talmud], I don’t know, a lot before that we don’t know, but already for hundreds of years no Jew thought about the Almighty.
Okay, obviously they thought, but they didn’t know what it is. It’s not a joke that I’m saying, it’s history.
What Was Learned in the Yeshivos
It was in the yeshivos, they learned Gemara Tosafos. What people did quietly at night nobody knows, but we’re talking about what was learned officially in public in the yeshivos. There were Geonim [the post-Talmudic sages], they wrote teshuvos [responsa], everything in halacha [Jewish law]. There are two or three teshuvos in the Geonim that discuss something.
I don’t want to go into a story, it’s part of the galus [exile], I mean that it’s an exile. It’s certain that it’s an exile. It’s certain that bizman haBayis [in the time of the Temple], it can’t be, there were nevi’im [prophets], it’s certain that they were engaged in muskalos [philosophical concepts] and yesodos elokus [foundations of Divinity].
I’m talking now about the sages, certainly, the Moreh Nevuchim [Guide for the Perplexed] is all like this. I didn’t think about the Almighty, such a guzma [exaggeration] that I said, but they weren’t engaged in it, they weren’t… They learned Gemara Tosafos, they learned the sefer.
I mean, the sefer itself, the sefer once had… I don’t know, I mean, it was… I understand, one can justify it.
Why the Jews Were So Excited
I tell you, I want to explain it from the perspective of a Jew, why he is so excited. Then you can already answer back the others.
I’m just saying a fact, I’m saying, the Torah that we say is after what was already learned, you know that Gemara Tosafos is also not bad, fine, I hear. But let yourself grasp, for thousands of years, from chasimas haGemara [the sealing of the Talmud] there is a lot of aggadah [non-legal Talmudic narratives] for example, one speaks yes, “retzoncha l’hakir es Bor’echa, l’mad aggados” [if you wish to know your Creator, study aggadah], all very good.
The Geonim and the Aggadah
But in the yeshivos, already in zman haGeonim [the era of the Geonim], and in our regions people are happy with the Geonim, but it’s very sad. These are already the great Geonim, or at least a portion of them, who say “we don’t understand the aggadah, it’s not k’pshuto [according to its simple meaning].” What does that mean yes? I don’t know, I don’t have an answer.
They didn’t live in it, they didn’t immerse themselves in it. It’s certainly not that the Amora’im [Talmudic sages] and Tanna’im [Mishnaic sages] who wrote the aggadah didn’t know what they meant. Whether it’s k’pshuto, whether it’s not k’pshuto, whether the teiretz [answer] is Chassidus, Kabbalah, philosophy, whatever the nimshal [the lesson of the parable] is, whatever it’s a parable, it’s a story.
How one understands it, they lived in it, they immersed themselves in it, they wanted to know “mei’heichan nivra ha’orah?” [from where was light created?] I don’t mean what it says in Midrash [homiletical teachings], all these sorts of things.
But later, the reality was, this was public in the yeshivos.
A Dispute Among the Tanna’im Regarding Ma’aseh Merkavah
I saw in the Midrash next week, that the Midrash says, I mean the Yerushalmi [the Jerusalem Talmud] says, that ein dorshin [one may not expound], the Mishnah [Mishnah] says ein dorshin b’merkavah [one may not expound on the Divine Chariot], that’s not the halacha. This was shitas Rabbi Yishmael [the opinion of Rabbi Yishmael], Rabbi Akiva [Rabbi Akiva] didn’t hold that way. Where is the ra’ayah [proof]? Rabbi Elazar ben Arach [Rabbi Elazar ben Arach] did yes. So says the Yerushalmi.
So b’kitzur [in short], the Gemara says entire drashos [expositions] on Ma’aseh Merkavah [the Account of the Divine Chariot]. I have a second point, I grasped that this is in the Yerushalmi. So in short, the Gemara says entire drashos on Ma’aseh Merkavah, I have a second point, I grasped that this is in the Yerushalmi.
There is a machlokes Tanna’im [a dispute among the Tanna’im], and we don’t conduct ourselves like the Tanna’im. Already. Al kol panim [in any case], it was, but later, if you look at our few Geonim, until Rav Saadia Gaon [Rav Saadia Gaon] came and the Ramban [Ramban: Nachmanides] and the Chovos HaLevavos [Chovos HaLevavos: Duties of the Heart], the few people that we know, nobody knew anything, they didn’t learn, they didn’t learn, they sat, they learned Gemara Tosafos, they learned Rif, arba sedarim [four orders of the Mishnah], Nashim Moed [Nashim Moed: the orders of Women and Festivals], Nashim Nezikin, Chullin [Chullin: a tractate of the Talmud].
Application to the Ra’avad
And… yes, yes, the Ra’avad [Ra’avad: Rabbi Avraham ben David] is already… I can’t go into the Ra’avad, I want to yes, but… one thing for now, we’re now holding by the Ra’avad’s contribution in the story that I’m sharing, I just want to bring out that we’re not accustomed to grasping this.
One can understand, even a Litvak who learns in a Lithuanian yeshiva, everyone knows that there is Ramchal [Ramchal: Rabbi Moshe Chaim Luzzatto] in all the Lithuanian books here in the corner, some Ramchal. Some know that there are people who have what to say,
Historical Lack of Machshava in Torah Learning and the Thirst for Knowledge of God
The Fact: Machshava Was Historically Marginalized in Mainstream Torah Learning
I want yes, but one thing before we now hold by the Ra’avad’s contribution in the story that I’m sharing. I just want to bring out that we’re not accustomed to grasping this. Even a Litvak who learns in a Lithuanian yeshiva, everyone knows that there is a Ramchal in all the Lithuanian holy books here in the corner on the side. Some know that there are people who have what to say about something… yes, there is something! Okay?
There was no Ramban at all. Do you grasp? Do you grasp that there was a yeshiva for four hundred years, it was the great yeshiva of Klal Yisrael. Rabbeinu Gershom made a whole yeshiva, and there was the yeshiva in Babylon of the Geonim, and there was here in Lul Nil there was a yeshiva and so on. Nobody knew about anything. I don’t know, I don’t know what one knows yes, it’s all already late, but I know yes, I’ll tell you what I know, what I know, is therefore the group, this would spoil a story. No, almost not.
The Yeshivos of the Geonim: Only Gemara, No Aggados
Geonim? In the time of the Geonim there were Karaites, I don’t know, not from the heimishe ones. It’s in general, it’s in general a special topic, it’s in general not an Almighty thing, only Chassidus is an exception. But also according to the approach of the Chassidim, according to the conduct, also not. No, it’s really not, it didn’t exist, it holds you back. Okay, it can make you.
I’m speaking now, if you went to yeshiva, to the yeshiva of the Geonim, you went to learn in the yeshiva of the Gaon Yaakov, I would have learned Gemara, whatever, that’s all. They didn’t even learn the aggados of the Shas. In the Gemara, they came to a whole section, a sugya of aggados, the Gaon said… and he doesn’t hold of this. I went further. What? Peytan doesn’t count.
The great leaders of Israel? No, really. Rabbi Elazar Kalir was before the… yes, he was in the same period, but he was a chazan. They didn’t take him seriously. The Tosafos took him seriously as halachos, and so on. Yes, yes.
Piyutim: Not Part of the Mainstream
Okay, I want to tell you… I want to tell you a fact, I can’t help you. The fact, I’m not the innovator of this. All the sources describe the reality. So, all people, not just sources, all who call themselves maskilim. Maskilim is a word that everyone likes to use. Already, from the beginning of this. Everyone described that they are the realities. There are thousands of issues, and one learns this, and it doesn’t exist. I say, today, even the one who is a dry vessel of yeshiva, there is also something. It’s not like that. One can say it’s good, one can say it’s not good, I don’t know. I’m saying a fact.
And suddenly comes, comes, as you say, Rav Saadia Gaon himself wrote the books for reasons, not necessarily only about the, which is also about the reasons, we would have spoken once. No, I say there, who says, the paytanim, we are the exceptions, but the paytanim is not, one went to yeshiva, let’s understand, the yeshivos of the Geonim didn’t hold of piyutim. Piyutim were said in the beis medrash in Eretz Yisrael, and the Geonim didn’t say any piyutim. In Babylon, in the official mainstream, what we call the mainstream, the main tradition of Torah, they didn’t say any… One davens ten minutes? Certainly, the Ashkenazim received the tradition from the paytanim, but what we call the yeshiva of the Geonim, there was no piyut.
Rashi: A Broad Person, But in Yeshiva – Gemara
Also Rashi, I mean Rashi was interested in everything, Rashi was a very broad person, and to a certain extent, he learned the whole night, I’ve already been a commentary on the whole night, many piyutim, there are today piyutim from Rashi that are being published and other things, teshuvos. Even in Rashi’s time they learned, mostly Gemara Tosafos. I don’t mean Tosafos, Gemara. Another word, still before Tosafos. Tosafos came. In short, they learned Gemara. What was, wasn’t, it’s already nobody.
The Thirst for Knowledge of God: Historical Examples
Rav Saadia Gaon and Chasidei Ashkenaz
Now, it came, Rav Saadia Gaon wrote his book for his reasons, true. People came, for example, Jews sat in Ashkenaz, you can literally read writings like this. Rabbi Yehuda HaChassid, who have many writings, the Rokeach, many writings from them, and they all write approximately this, they wanted to serve the Almighty, they want to know who this is, how we should see Him, we can’t see, one must know what is yes, how it works. And they found the books of Rabbeinu Saadia, they rejoiced tremendously with them. Let’s not go out of the vessels.
And Rabbi Yehuda HaChassid and the Rokeach, both Rabbi this is from Worms, Rabbi Yehuda HaChassid, and especially Rabbi Elazar of Worms a bit more, he tries more systematically to lay down things, and he quotes entire pages from the Emunos V’Deos, he puts it in, to this he adds more things, he didn’t only learn that, but he was tremendously happy with this, that finally he can understand, ah, it’s like this, it’s like this.
The Story with Chovos HaLevavos: The Desire for “Sha’ar HaYichud”
And the same thing is later the Chovos HaLevavos. Now, I’ll tell you a story, the story is in the introduction of Rabbi Yehuda ibn Tibbon to his translation of Chovos HaLevavos. There it says that he came to the city, and they told him, they had already learned “Emunos V’Deos.” “Emunos V’Deos” is Rabbeinu, I mean, the first great section of it is proofs for the existence of God, for the creation of the world. They rejoiced tremendously with all these things.
And they heard that there is another book that speaks of this, this is “Sha’ar HaYichud” from “Chovos HaLevavos.” They asked that he should translate the “Sha’ar HaYichud.” They didn’t ask for the entire book. I mean that later he translated the rest. But when there is an introduction in the “Sha’ar HaYichud,” and he says, they wanted him to translate. “Sha’ar HaYichud” is more or less a summary of “Emunos V’Deos.” He writes himself, the “Chovos HaLevavos,” that he takes from Rav Saadia the things. And they asked that he should translate “Sha’ar HaYichud.” The mussar didn’t interest them, the rest of the book. But the “Sha’ar HaYichud” they…
What “Hochacha” Means – A Deeper Understanding
The Modern Mistake: Proofs as Only Intellectual
Today one tells the story, and one has a mistaken view. First of all, because we look at it, ah, the Rishonim held of proofs, some modern thing, why does one need to prove? It makes by them it was like… It’s less than what it is. A hochacha is “eini ra’asecha,” you can prove, it’s a tremendous revelation.
The Rambam’s Interpretation of “May the Glory of Heaven Be Revealed”
My Interpretation
I mean my interpretation, I spoke here on Erev Rosh Hashanah, I saw that the Rambam interprets it almost literally, and others. What is the interpretation? We pray that kavod shamayim (the honor of Heaven) should be revealed, that the Almighty should reveal Himself. What does that mean? That the Almighty should show Himself to you. How does the Almighty show Himself? It can mean that He should do things, certain actions, we speak of His actions, He should redeem the Jews, He should show that His pious ones fare better than others, He doesn’t give up on the pious ones, and so forth. Okay, that’s one thing.
But when Chassidus says it, it doesn’t mean that, right? I mean not only that. So what does it mean? Because what does it say? Chassidim mean that it means to feel things. But I want here a simple interpretation, a good intention. I mean that the Rambam intended this, and Reb Tzadok almost explicitly writes this, and so on.
That the Almighty should reveal to us means, and should find a good proof that there is a God. Something that cannot be refuted. Until now everyone can refute it, I don’t know, some are better, some in practice, there are people who didn’t succeed, it’s simple that one can refute it. It’s proper to refute the proof, I don’t know. But that’s the interpretation, right? Something that is proven, one and one is two that everyone agrees to.
I’m not saying, sometimes when a person says, I lent him one dollar and another dollar, he says, he owes me everything and I owe him nothing. It can still be, a person can be stubborn even about one and one, right? But a clear intellectual list, everyone admits. Yakiru veyede’u kulam vesaviru, meaning, it could be that the wisdom should not only be deep, it should also be true, but also what can be explained. Sometimes it’s too deep, it cannot be explained. That’s the interpretation, right? It’s already a good interpretation.
Proof as Experience: “Have You Seen the Almighty?”
According to this there’s another step, I say this, but first I don’t stop there either. It could be that it goes together, it could be that we’ll have a good proof. This is what the Chovos Halevavos thought, that someone who only heard, okay, he heard, but he himself saw. Proof doesn’t mean hearing that there’s a proof, right? You have to do the proof.
This is not a critique of proofs with knowledge of Hashem, there are other critiques that hold exactly there in the frightening critique. But they saw this as… Have you seen the Almighty? Have you thought? Have you delved into what the proof is? One has experienced the proof, yes. Experience is certainly.
By us it’s often told that there’s a contradiction, as if there’s an experience in the proof, but there’s also an experience in the proof, certainly. Imagine that someone comes today, we’re already after a long time, it’s already been said that one cannot prove, we’re already smarter, we’re already too smart, we’ve already thought it over three times. Other philosophers have already come who say one cannot… Okay, it’s already too complicated, but one must go in, I want to tell you the story.
The Great Joy: “He Heard, Now He Sees”
It goes into the story that a Jew certainly heard, he doesn’t take any doubt, not just all doubts in faith. This is true, Rav Saadia Gaon also explains this, but certainly, it’s proper to answer whoever has doubts, but one must already with doubts, it’s proper to rejoice with it. He says, he heard, now he sees, he did it and this was the great joy of the chachmei Yisroel (sages of Israel), when they paid money for this, to translate the Chovos Halevavos, the Sha’arei Yichud, to translate the Saadia Gaon, and the same thing they requested from the Rambam to translate Moreh Nevuchim.
The Same Yearning by Moreh Nevuchim
And regarding the honor they meant our translation that if not it wouldn’t have been. Other people translated, translated other books, but it was the first. It could be that Charizi only wrote because there was competition. One cannot know that if not the first there would have been nothing. But when it’s certain that it was born from the yearning for knowledge of God, we wanted to finally know.
We’re told about the person, afterwards there was a dispute, the Rambam said something that doesn’t fit, there are the more traditional people, the less, and the Rambam. But this is already all three steps afterwards, it began that one wants to hear this. Right? Now.
Shemonah Perakim Is Not Disconnected from Moreh Nevuchim
The Introduction to Shemonah Perakim: A Mussar Book?
And before that I say, according to the introduction I say that it’s very interesting the introduction that we learn here from Shemonah Perakim, because Shemonah Perakim doesn’t speak about this. It is indeed mussar, one hundred percent mussar. A bit about free will, and the end. There aren’t questions of more philosophical, like investigations, matters of thought. But Shemonah Perakim officially is mussar, it’s a commentary on Pirkei Avos, it’s the introduction to the commentary on Pirkei Avos, and the entire commentary on Pirkei Avos speaks about it extensively.
The Translators Grasped: Shemonah Perakim Belongs to Moreh Nevuchim
And here you see that Rabbi Shmuel ibn Tibbon with Rabbi Yehonasan of Lunel, the friends whom we paid, grasped, I don’t know how, someone told them the essential matter, that to the Moreh Nevuchim one must add Shemonah Perakim. A very interesting thing. They didn’t translate that, they didn’t have a project to translate the entire Rambam. They left Seder Zeraim, they could do Seder Zeraim themselves, they don’t need to have the commentary, exactly the Arabic commentary. That’s not what burned for them. But Shemonah Perakim burned for them that one must have it. A very interesting thing.
The Key Point: One Complete Picture
You see here that there’s a fundamental thing that is connected. I’ll explain it even better, it’s not disconnected. It’s not simple that there’s someone who wants to speak investigations, he wants to bring proofs to the creation of the world, or I want to interpret prophecy, I know, all the things that the Moreh Nevuchim speaks about, that’s very nice, but to this it’s crazily important, it’s also intellectually important, to understand, I’m not speaking of doing it, that’s even more important, but to understand, it’s a part of the complete picture of if someone wants to learn the teachings of the Rambam, he cannot say, “What is this that the Rambam writes? What is this? Shemonah Perakim that stands on the shelf there, it’s nice things. Afterwards there’s Moreh Nevuchim, which is great deep things, this is for those who have the yearning it’s made.” No!
The Integration of Shemonah Perakim and Moreh Nevuchim: Malos HaMidos as Foundation for Malos Sichliyo
The Necessity to Learn Both Works Together
But to this it’s crazily important, it’s also intellectually important, it’s even more important, but it’s understanding, it’s a part, the complete picture of if someone wants to learn the teachings of the Rambam, one cannot say, someone says, there are the patterns, what the Rambam writes, one sees two mussars either the Shemonah Perakim, it stands on the shelf there, it’s nice things. Afterwards what there is the Moreh Nevuchim which is great deep things, this is for. For those who have the yearnings it’s made. No, those who want to understand the thing, must bring this out. One cannot even count it, one cannot say, for the children he wrote this, and for the adults he wrote that.
Why Shemonah Perakim Is Missing in Moreh Nevuchim
And it can also be another thing, I mean that it goes together, that Shemonah Perakim in a certain sense is missing what stands in Shemonah Perakim. There are topics that he speaks about in both places, there are contradictions, one can make all the investigations, but in a certain sense, he doesn’t repeat things, he doesn’t feel obligated to repeat that one of the people who… Today the custom is that one repeats everything twenty-five times, or one of the people who very strongly valued their time, but he says something once, and he held that he said it well, so that’s it, and he doesn’t give it again, right?
So he did it once, and there’s a certain foundation that stands, that in Shemonah Perakim one speaks around this foundation, and he doesn’t repeat it in Moreh Nevuchim, it’s not the topic, it already stands, it’s missing, I see that it’s missing.
Now, why exactly is it missing? That’s the story so far. Why exactly is it missing?
The Introduction to Shemonah Perakim: The Rambam’s Explanation
So the Rambam himself explains this in his introduction essentially, the introduction to the introduction, before Shemonah Perakim there’s an outstanding introduction, and one won’t also need to bring there, one must pay, one must buy a new copy from Shin or something, print it out. But in the introduction the Rambam explains what is the matter of Pirkei Avos, why it needs a commentary, more or less these two things.
Rabbi Shmuel ibn Tibbon’s Introduction
And the same thing, Rabbi Shmuel ben Tibbon, when he wrote his translation, his translation, he wrote an introduction, an introduction to the introduction to the introduction, and there he wrote what is the importance of Pirkei Avos. He more or less copied what the Rambam said, not innovating innovations, but there’s here something a point of innovation that one must speak about. And also wrote why one needs the translation. This is simple, one needs it for the… What I told you the story until now.
But in other words, he does the same thing that the Rambam did, only in his context. He adds one thing, I don’t know if I can go into this with the audience today, he adds one thing that he argues with the Rambam. Very interesting. That means, he writes over first of all the main matter why it’s important.
The Importance of Good Character Traits: The Path to Intellectual Excellence
Let me just say what he says, I want to have… He writes over why Pirkei Avos is important, consequently the Rambam’s commentary on Pirkei Avos. And he says, it’s important why? Because it speaks about good character traits. Now, good and bad character traits, yes, the weak good character traits and the condemnation of bad character traits.
Malos HaMidos and Malos Sichliyo
And the matter of good character traits is that the malos hamidos (excellence of character), as it stands in the Rambam on this, malos hamidos bring to something that we call malos sichliyo (intellectual excellence). Very important, yes, this is the language of the Rambam here in chapter 2, that there are two types of excellence. There is malos hamidos. Also in the introduction, in short, there is malos hamidos and malos sichliyo. Malos hamidos bring to malos sichliyo. Malos hamidos means, yes, what we spoke about means being human, malos sichliyo means knowing the truth, understand? There is malos sichliyo itself. It divides, there is comprehension, there is memory, there are other excellences, but the purpose of the whole thing is this means understanding.
Scriptural Support: “Shema Eitza VeKabel Mussar”
And on this he brings a verse, there’s a verse in Mishlei, “Shema eitza vekabel mussar lema’an techkam be’acharisecha” [Hear counsel and receive instruction, that you may be wise in your end – Proverbs 19:20]. He interpreted it literally, learn mussar, so that the wisdom can come.
The Purpose of Malos Sichliyo: Knowledge of the Creator
And what is the matter of malas sichliyo? The matter of malas sichliyo is that the peak, malas sichliyo, malas sichliyo has many things, one can simply learn math, sharpen the intellect, perhaps it’s also an important thing as a step. But the purpose of this is, to arrive at yedias haBoreh (knowledge of the Creator), yedias Hashem, as there’s a verse, and the previous verse, remember how the Rambam brings, but the verse also brings the Rambam at the end, Moreh Nevuchim, part 3 chapter 51, “Im tevakshenah kakesef vechmatmonim techapsena az tavin yiras Hashem vedaas Elokim timtza” [If you seek her as silver and search for her as hidden treasures, then you will understand the fear of Hashem and find knowledge of God – Proverbs 2:4-5].
Interpretation of “Yiras Hashem” and “Daas Elokim”
So the Rambam interprets I think the verse, that im tevakshenah, what will you seek wisdom? Will you seek wisdom with seriousness, like money, like treasures? What will you have from this? What will you have from seeking wisdom? You will have yiras Hashem.
Yiras Hashem Means the Beliefs of Torah
And Rabbi Shmuel ben Tibbon interprets here, what does yiras Hashem mean? Yiras Hashem means seriousness. No, yiras Hashem, he says, yiras Hashem means Judaism. Yiras Hashem means the beliefs of Torah. But earlier he says, you had yiras Hashem, you didn’t understand yiras Hashem. It was like this, that you had yiras Hashem, certainly, this is an honest Jew, we’re not speaking of any non-Jew here. Perhaps this is even from the malos hamidos, to have yiras Hashem even.
That you had yiras Hashem, now is to have yiras Hashem, that means like the study of the mitzvos, the things that were yiras Hashem, yiras Hashem, Torah, midos laHashem, yes, the mitzvos, the Torah, you had it. Now is to understand it also. You want to know the reason, you want to know the meaning.
Daas Elokim Means the Existence of Hashem
And the second thing, vedaas Elokim, that means the existence of Hashem, timtza, you will find it. Timtza means he wants to say, he interprets it like this, he will know His existence. A Chassidic interpretation, a bit. Timtza, that means that someone who only heard about the Almighty, doesn’t really know what the existence of Hashem means. The existence of Hashem is indeed a deep thing, one must understand the type of existence that the Almighty is. That there is a God is not the same thing. The Rambam calls it mechuyav hametzius [necessary existence – a philosophical term for the type of existence that the Almighty has, which is not dependent on anything else], there’s a whole understanding in this. So daas Elokim – what?
Discussion: The Etymology of “Metzius”
Student: Yes, yes.
Teacher: Ah, I say, I think it’s a derash. He doesn’t say it explicitly, I’m interpreting it in now. The word metzius, on the contrary, the word metzius as an existence comes from the word metzius of finding, so I think, yes. Who figured out the… I don’t know. Metzia, like motzi rishon, all people think it means something that one finds, not something that one finds, right? Birtzoscha emtza’acha kol hadevarim ha’eleh. No, metzius? I don’t know. Existence? Nimtza? Dirshu Hashem behimatzeo, as long as the Almighty exists you will seek Him. That’s not the interpretation. I don’t know, it’s actually a good interpretation. But I don’t know. Perhaps the philosophers put in the interpretation of metzius. Ilu metzius shelo, nothing happens with metzius. Machlokes hametzius, I don’t know.
There is about what one says altar kodesh, and it says Havaya, Ehyeh, meaning I am, something like that. Also there there’s a dispute what it means. But it’s very good.
The Necessity to Understand the Existence of Hashem
But on the contrary, now you see something, that the thing of grasping that the existence of Hashem is something, this requires already a bit of understanding. That the Almighty does things, this is the actions of Hashem, this is not the existence of Hashem. But daas Elokim timtza, one must find, one must understand, it could be the wisdom, the main wisdom that the Rambam thinks about the existence of Hashem is what shows this itself. So that’s the interpretation of daas Elokim timtza, and you must believe in this.
Why Malos HaMidos Is Necessary for Malos Sichliyo
So there have already been enough lectures to answer the question why must one have malos hamidos to arrive at malos sichliyo?
The Problem of Bias
Because a, as all the mussar masters know, someone who is a baal taavah (one driven by desires), he seeks himself, he doesn’t seek the truth. This is very simple. There are still giants, but this is… Negios (biases). Also because he doesn’t understand, but also because he has negios. You won’t want to know that there’s a God because you want to eat better. It’s very simple. Or in general, you won’t want to know math even, because he wants to win the lottery, whatever.
Like that one says, I said earlier, I want you to owe me, not I want to owe you. Math says that I owe you, but I don’t hold of math. Understand? It’s alternative facts. I can’t do that.
Bad People Don’t Know Anything
But certainly, there’s broader than this. I say it sometimes, this is just because people asked questions. Certainly, there’s no time. The fact is that bad people don’t know anything. This is a known thing. I can’t… I say regarding faith, this is from the timtza one must learn. But I think for many giants it’s simple.
Two Types of Malos HaMidos
Only you must also remember that by the Rambam, here it doesn’t stand explicitly in the introduction, but malos hamidos, the purpose of malos hamidos by the Rambam goes a bit more complicated. That means, one way of saying, okay, let me say it. No, one must speak about this.
Type A: Personal Excellence (Between Himself and Himself)
Good Character Traits as a Prerequisite for Wisdom and Knowledge of God
⟦#1⟧ Continuation: Good Character Traits as a Condition for Wisdom – The First Reason
The Complexity of Man
Maggid Shiur [Lecturer]:
A person can be a complicated creation, it could be that here he’s bad and there he’s good. But you understand, I’m saying there’s no contradiction. There could be a Hitler who just – Hitler didn’t find one good thing, I don’t know. Just, he would have been busy with nonsense, with bad things. But he could have with inclinations – it could be. But that means that in that level he’s a tzaddik (righteous person).
He says, yes, it can’t be otherwise. This is very basic, right? This is mored le’atzmo (contradicting himself).
Wisdom is a Difficult Thing
I mean that it’s simply… wisdom is a difficult thing. We think that wisdom is for free. You want the truth? You’ll know the truth to make – ask AI, ask, if it’s bad, AI will also say falsehood. It could be it can help you, because you need to want to, because you don’t want to – it won’t help you at all.
And not wanting – most bad character traits are obstacles against knowledge of truth. It’s not so complicated, it’s not a lot of faith for this.
⟦#2⟧ The Second Reason for Good Character Traits: The Social Purpose
A Person Doesn’t Live Alone
Maggid Shiur:
And secondly, that’s one thing. The second thing is also very important for the Ramban (Nachmanides). Is that a person doesn’t live alone.
When a person can live on an island, and they should send him a kaf charuvim (a spoonful of carobs) mi’Shabbos le’Shabbos (from Sabbath to Sabbath), he truly needs very little. He can have quite a lot of bad character traits.
You know, about this, all the mashgichim (spiritual supervisors) say that the yeshiva bochurim (yeshiva students) may have bad character traits. It says they may not, but it doesn’t disturb, because the worst thing is he must get along with his chavrusa (study partner), with a shtender (lectern). Not terrible. Even without a chavrusa, he doesn’t learn at the shtender.
But afterwards he has a chasuna (wedding/marriage) – a person can’t live without having a chasuna, because other problems arise. It’s clear that he can be a bracha (blessing). He can’t. So lo tov (it is not good – referring to Genesis 2:18, “It is not good for man to be alone”) means not for learning, not for learning – be’kitzur (in short), there’s no way, as everyone knows, he must live with other people.
Good Character Traits as a Condition for Social Life
Living with other people requires good character traits. If not, he’ll get divorced, he’ll become simply out of people – be’kitzur, he goes back to good traits or to being alone.
So good character traits, the one from the Rambam mentioned about it, he tells me, this is the second sort of good character traits, or the second tachlis (purpose) of it. Good character traits, that is, it could be this makes you what is good – that which lets people live in a society with other people, that you can get along with your wife, with your boss, with your friend in the beis medrash (study hall), with broader, and so on, and through this a person can live.
Without a Proper Society One Cannot Learn
And when one can’t, when one doesn’t have a society, one doesn’t have a chevra metukenes (properly ordered society), one certainly can’t learn.
Yes, one can, one can – with great avodah (work/effort) one can go into a me’ara (cave), there’s Rabbi Shimon bar Yochai, who is truly a yechidi segula (a uniquely exceptional individual) can do this. Even for him it’s very hard, it would have been better – perhaps he would have learned better when he doesn’t have to go into the cave. Okay, some ma’alah (virtue/advantage) there is in what – it’s not a normal thing.
The Main Reason for Good Character Traits
So this is the ikar reason (main reason) why one must have good character traits. The good character traits aren’t pressed, rather the good character traits make a person able to live with other people, and being able to live with other people.
Application to the Broader World: Wars and Bad Character Traits
This makes it so that one can – all the wars that there are, all the troubles, kim’at (almost), not all, but almost all – people don’t know, but what there are wars, there is a war in Russia with Ukraine, because Putin doesn’t learn any mussar (ethics). Not a vort (joke).
Yes, learning mussar would have helped? No, it holds something further than learning mussar. But basically, it’s basically bad character traits, yes? People have bad character traits, one can give in. Yes, in a certain sense, Iran has great bad character traits.
I’m saying this, and there are so many people, it’s already a whole system. It could be that it’s already – we spoke about every Pesach – it could be that it’s already more than one person the bad character traits. It’s more than one person needs to learn mussar. It’s a hard thing, it’s hard teshuva (repentance) to do.
Talmid (Student):
Very good. A virtual…
Maggid Shiur:
So… It’s still everything, I agree with the worth, I agree with the worth, sometimes it will already make a shiur without other times. It doesn’t mean to do, but why? It must be for a good reason. Not in the world… be’kitzur, I’m not going into it, I just want – and I’m just saying, this is only to answer a question, but it’s also so important here for my hemshech (continuation) that I want to say here.
What People Used to Ask
What people, many times when I say that one doesn’t have… people used to ask this, I mean that now everyone already knows, but when I always used to say that one says always that without good character traits one doesn’t have any traits – the ma’alos hamidos (the virtues of character traits) is one doesn’t have any traits.
And one says that be’derech ma’alas hasichlis (through the path of intellectual perfection) people think that one can skip, and these are all ways to be why one can’t actually skip, both bifrat (in particular) and bichla (in general).
The General Principles are a Good That is More Important
And the general principles are a good that is more important, and you’re right, all these problems are great problems. One doesn’t say that it’s a solution for the problems of the world to learn mussar and it’s too simplistic, but this is how clear – it would help very, very well. In order for it to help, this is truly al ha’inyanim (regarding these matters).
I mean the whole Torah is that one should have better character traits, and through the better character traits there will be ma’alas hasichlis (intellectual perfection). Torah is a strange complicated system. Whatever it is, we don’t even understand it. But the thing that’s called Torah, the Torah was made, Moshe kibel Torah mi’Sinai (Moses received the Torah from Sinai), it’s a whole histachlus (perspective/worldview), not only on one – al kol panim (in any case), one can say ve’ahavta le’re’acha kamocha (and you shall love your neighbor as yourself – Leviticus 19:18), but the simple meaning is, it’s a whole complicated system that no one understands.
How the Torah Works
And somehow, the hishtalshelus (chain/development) of this is that people have a little better midos (character traits). And after they have better midos, one can live one with the other, and one can somehow, this is one level.
And a person can’t – before this one says that it’s Torah min haShamayim (Torah from Heaven), or one of the reasons. A person can’t figure out such a system alone, to try and to be. One has already tried many other ways, chapost (do you understand)? They didn’t succeed. And the Torah works better than many other systems, at least, this is what one can see.
The Basic Problem of the World
I mean only to bring out, it’s a great thing. The basic problem of the world is that people don’t have good midos. When a person doesn’t have good midos, he fights with his friend, he fights with his wife, he fights with his shachen (neighbor), he fights with the next beis medrash, he fights with the next kehilla (community), with the next city.
And what one sends nuclear weapons to I don’t know where, is also only a greater level of the same thing. And the people who do it, derech agav (by the way), are the same people as me and you, chapost?
Leaders are Not a Different Sort of Person
You think that there is some sort of person who’s called the rosh hamemshala (head of government/prime minister)? It’s a different sort of person? It’s the same sort of person, I can tell you.
It’s understood that he has some other mochin (minds/mental capacities), he must think, I mean that just just just, it’s truly lema’aseh (in practice) the same sort of person. When he went to cheder (elementary religious school) he didn’t share his chips. I’m telling you that the same thing he does when he talks, when two nesi’ei olam (world leaders) talk. It’s the same problem that there is. There’s no safek (doubt). No?
Talmid:
Do you agree? Sounds simple.
Maggid Shiur:
What?
Talmid:
What does it mean temperamentally they’re different?
Maggid Shiur:
The Mizrach (East) have quite a blow of bad midos. Some problem. But I’m just saying that he’s not some other sort of person.
Certainly… some gadlus (greatness) he must have, it’s a fact of gadlus, I’m saying he doesn’t have to have gadlus, but it’s a fact that he’s a gadol (great person) because he leads some whole world.
He eats – when you bring him potato chips, does he grab them or not, according to how he was mechanech (educated). And when they bring him a plan that one can bombard that one, it could be the same thing.
It’s understood, there’s much more pressure, thousands of people come and say, “no problem”. It’s a greater hachlata (decision). But even by that nivul (contemptible person) it’s a greater hachlata, because simply he has much more pressure, they shout at him from here and from there, and he sees himself…
But it’s not… it’s still a person, the same person who stands on nefashos (souls/lives), who goes to him until kisei (throne), the same thing. It’s not a different sort of simple meaning, it’s not a different sort of thing.
⟦#3⟧ Anecdote: The Advisor of a President
Maggid Shiur:
I saw, I can’t only on scripture, I saw one of the yo’atzim (advisors) of some president told – he used to sit, some young man, he sat in meetings, they talked that they should make another sanction on Russia, a smaller sanction.
He says, he used to come out of that meeting, he was sure that somewhere down the hall is another room where there they think truly, because here… It can’t be that they’re leading the world here. It must be that somewhere, he doesn’t know where, somewhere where must be the serious person, because it doesn’t look like it to him.
Be’kitzur, it’s… it’s humanity. I don’t mean, the ideas with the ta’amei hamitzvos (reasons for the commandments). Be’ofen klali (in general), the whole… No, it’s not hard. No, no.
I don’t remember what his nimshal (analogy/application) was, what he wanted to bring out with it. I mean that he brought out that they were very young and they didn’t understand. It could truly be that sometimes one who doesn’t understand, but there isn’t a second… The people who aren’t… We speak of the melachim (kings) as if it’s some bri’ah bifnei atzma (a creature unto itself).
Talmid:
What’s another dugma (example) of a person?
Maggid Shiur:
What?
Talmid:
Yes, it’s all the same thing.
Maggid Shiur:
And what did I want to say?
Back to the Main Argument
So this means that midos tovos (good character traits)… midos tovos, I’m saying, it’s not so simple, it’s not enough to say they share, and one will make peace. I agree, it’s not so simple. But it’s also not so simple to share with the brothers. I’m not saying, okay, try it, it’s not so simple. There are many reasons why yes, many reasons why not.
The Torah as a System
Be’kitzur, on this is the meaning a Torah, or you can say a religion, which makes for me everyone should have to give din vecheshbon (judgment and accounting) somewhere, does something up, makes people a little better. One makes the person a little better, one can make that the world should work. Afterwards one can think a little.
If not, one doesn’t have time, one must run away every day from one land to the second from a war, and one can’t… Nothing good will come out of this.
⟦#4⟧ Back to the Rambam’s Structure: Three Levels
The Three-Step Ladder
Maggid Shiur:
So, this is the reason why Pirkei Avos (Ethics of the Fathers) is important. Did I say a pasuk (verse)? I need to say another pasuk. What’s the next pasuk that he brings?
Ah, he says, so there are three levels, yes? It comes out, that is, mussar, as we brought the pasuk, “kabel mussar lema’an tachkam” (accept discipline so that you may become wise). “Tachkam lema’an” (you shall become wise in order to), that is, the matara (goal) of chochma (wisdom) is yedi’as Hashem (knowledge of God), like the pasuk “ata hore’isa lada’as” (you have been shown in order to know – Deuteronomy 4:35).
And what is the matara of yedi’as Hashem? That is the matara.
The Pasuk from Yirmiyahu (Jeremiah)
The Rambam’s Interpretation of “Ki Be’eleh Chafatzti” and the False “Contradiction” at the End of Moreh Nevuchim
As it says in a verse in the book of Jeremiah which we read on the Ninth of Av – day of mourning, “Al yithalel chacham bechochmato ve’al yithalel hagibor bigevurato al yithalel ashir be’ashro. Ki im bezot yithalel hamithalel haskel veyado’a oti ki ani Hashem oseh chesed mishpat utzedakah ba’aretz ki ve’eleh chafatzti ne’um Hashem” [Let not the wise man glory in his wisdom, neither let the mighty man glory in his might, let not the rich man glory in his riches; but let him that glories glory in this, that he understands and knows Me, that I am the Lord who exercises mercy, justice, and righteousness in the earth; for in these things I delight, says the Lord – Jeremiah 9:22-23].
It’s a very long verse, and it’s a bit complicated, the end makes it a bit unclear.
The Rambam in Moreh Nevuchim
And the Rambam himself, I’m not going to go into this now, I just want to say about this – the Rambam in his book, at the very end of Moreh Nevuchim [Guide for the Perplexed], in the very last chapter, Part III, Chapter 54, explains this passage, this verse, and he says that this is the end of the book.
Consequently, he says, in these chapters, it’s already two chapters before this, but in these chapters I’m not saying any novel insights (chidushim), I’m only explaining the ultimate purpose (tachlit) of the whole thing.
The Rambam’s Commentary on the Verse
And he brings this verse, and he says that one must know that the ultimate purpose of everything is wisdom (chochmah). And then he goes on and he explains the end of that verse, “Ki ani Hashem oseh chesed mishpat utzedakah ba’aretz ki ve’eleh chafatzti”.
“Ba’aretz” [in the earth], says the Rambam, means that the Almighty supervises/provides providence (mashgiach) also in the earthly realm (ba’aretz), not like others who said that the Almighty is only in the upper realms (be’elyonim) or something like that.
And “ve’eleh chafatzti” [in these things I delight] says the Rambam means as one who does kindness, justice, and righteousness (ke’oseh chesed mishpat utzedakah). In other words, says the Rambam, which simply is outwardly…
The Rambam’s Interpretation of “Ba’aretz” in the Verse “Ki Ani Hashem Oseh Chesed Mishpat Utzedakah Ba’aretz”
And he brings this verse, and he says that one must know that the ultimate purpose of everything is wisdom, and then he goes on and explains the end of that verse, “Ki ani Hashem oseh chesed mishpat utzedakah ba’aretz ki ve’eleh chafatzti ne’um Hashem”. And the Rambam says that “ba’aretz” means that the Almighty supervises also in the earthly realm, not like others who say that the Almighty is only in the upper realms or something like that. And “ve’eleh chafatzti” says the Rambam means “oseh chesed mishpat utzedakah”.
In other words says the Rambam, which is simply explained in Part I, Chapter 54, that knowledge of God (yedi’at Hashem) means knowledge of His actions which are His attributes (yedi’at pe’ulotav shehem midotav), which means “mah hu rachum af atah rachum” [just as He is merciful, so too should you be merciful]. This is what Moshe Rabbeinu wanted to know when he said “Hodi’eni na et derachecha” [Make known to me Your ways]. “Derachecha” means attributes (midot), actions (pe’ulot), kindness, justice and righteousness in the earth, and this is “ve’eleh chafatzti”, “ve’eleh chafatzti” refers to this.
R’ Shmuel Ibn Tibbon’s Dispute with the Rambam’s Interpretation of the Verse
So, R’ Shmuel Ibn Tibbon wrote here in his introduction at great length to say that he doesn’t agree with the Rambam’s interpretation of this verse, because it’s very strange that… Do you understand what’s strange? He doesn’t say this is strange, he says something else. Yes, what does kindness, justice and righteousness in the earth have to do with it if we’re talking about “haskel veyado’a oti”?
How much time do I have here? No, it’s not… When did I start? Before one o’clock already, what? One can’t continue forever.
But I just want to say, here lies a certain secret (sod) which we’ll speak about more. Here lies a certain secret, and it’s very interesting. That is, I’m saying, R’ Shmuel Ibn Tibbon, his introduction here disputes with the Rambam. That is, he says that the Rambam interpreted the verse, because the verse apparently has a bit of a problem, if “haskel veyado’a oti”. Unless one can come and say that “veyado’a oti” means only that. It’s an amazing interpretation, “veyado’a oti” doesn’t mean knowing the Almighty. So one can say that the verse says one thing and it brings out a second aspect, and the Rambam apparently gives an answer. The question was difficult for him too, he gives an answer, but in practice still, according to the Rambam, “ve’eleh chafatzti” means “eleh” – kindness, justice and righteousness.
Yes, so R’ Shmuel Ibn Tibbon learned the verse well, and he wasn’t happy with this either. He felt, he felt that there’s something difficult here that needs to be answered. The Ramban had, I think that the Ramban had a different answer, perhaps the same answer as him, one needs to go into this, but he felt that there’s something difficult here.
R’ Shmuel Ibn Tibbon’s Practice as a Translator-Commentator
And his practice in several places, after R’ Shmuel Ibn Tibbon translated the Moreh, he also wrote glosses (hagahot) on it. There’s a bit printed in the book, and the new edition by R’ Schwartz prints them all on the side. And he was a great student of the Rambam, but he held that he was allowed to argue too. One of the things he thought to argue about is the plain meaning (peshat) of the verse. He says he’s not arguing, God forbid, about the idea, but he says that the Rambam’s interpretation didn’t correctly interpret the verse. And he says that one must interpret the verse simply so that it comes out that “ve’eleh chafatzti” should indeed mean the “yado’a oti”. Okay.
This is what he talks about, and he wrote a whole page about it. He says that this, he writes like this, “shelo yehei ner chalak”, there shouldn’t be an introduction, there shouldn’t be the… He writes an introduction, there should already be words of Torah (dvar Torah) in the introduction too. Not only about the story that was discussed should there be words of Torah, this is words of Torah, a whole lengthy piece, he tries to explain how one can explain the verse so that the verse should indeed mean everything knowledge of God, even though it says “chesed mishpat utzedakah”, it says “ki ve’eleh chafatzti”, one must understand the verse, but this is what he says.
The Modern “Contradiction” Theory and the Sharp Refutation
The Claim of the Latest Scholars
Now, I’ll tell a story, an interesting story, we’ll end with this story. In recent generations, the latest commentators, there were many who learned the answers in Moreh Nevuchim, and for their own reasons, I think, they held something amazing, that is something foolish, it can’t be, that it must be that in this last piece of the verse, and the Rambam writes two paragraphs to explain the verse, and he goes back to the topic of the thirteen attributes, the whole thing, it turns out that the Rambam is retracting here from the whole book.
I’ve seen people say, I wanted to say earlier who was the first to say this, I didn’t find it properly, but really the latest scholars, contemporary people. And they claimed that it appears that in this piece the Rambam is retracting from the whole book. The whole book, always, the Shemonah Perakim that we learn, and the Moreh Nevuchim thousands of times, and the chapter itself, in the first three words of the Rambam he elaborates at length that wisdom is the only ultimate purpose, and “yihyu lecha levadecha” [let them be for you alone], this is the thing that is the true perfection (shleimut) of a person, everything else is only to get to this, and so on. They claimed, but what should one do with this piece “ki ve’eleh chafatzti”? And the Rambam is still explaining, and he indicates that this is the meaning “mishpat utzedakah”, which is what the Rambam explained, this means conducting human affairs (hanhagat bnei adam), this means one should conduct oneself with justice and righteousness with people. They said, it must be that here the Rambam is retracting from the whole thing, and not the ultimate purpose of everything is not knowledge of God, but the ultimate purpose is doing charity, “chesed mishpat utzedakah ba’aretz”.
So there’s an interpretation from, I don’t know who was the first, I know that Shlomo Pines says this interpretation, I saw a personal article about it, and before him there were other people, also such types of people, perhaps Hermann Cohen said this interpretation, and… No, not true. Chapter 53, yes, because Chapter 53 interprets kindness, justice and righteousness. But then 54 explains what the verse means. And then he goes back to explain what is kindness, justice and righteousness from the last verse.
The Sharp Refutation: “With All Due Respect, It’s Nonsense and Foolishness”
There’s an interpretation from today’s professors, unfortunately, Kellner, the one who writes about the Rama, they all love to talk about the glaring contradiction that’s here. With all due respect, it’s nonsense and foolishness (shtutim vehavalim). It can’t be, first of all it’s foolish, twenty-five times that he says this, he should find some half-precision because it’s a difficult verse. I agree that the verse needs to be understood, and there’s something here to understand, but it can’t be in any way that here there’s a retraction from the whole thing.
The True Answer: “Kol Ma’asecha Leshem Shamayim” and the Complete Lack of Understanding
What is the Error of the “Contradiction” Claimants?
And I’ll just say one word, and one needs to elaborate on this. In my humble opinion, the question was born from a complete lack of understanding, and the whole thing that the Rambam tries to avoid here in the introduction to Shemonah Perakim, which Rabbi Shimon Finkler explains the same thing.
What is the complete lack of understanding? There are people who think, there’s a question, this is a legitimate question. Let’s say what is a legitimate question? A real question, this is a question that one can actually ask, practically speaking (halachah lema’aseh). Should I be a kollel young man, or a kollel young man isn’t the right word, or one engaged in knowledge of God, or one engaged in settling the world? This is a legitimate question. That is, a kollel young man can be both, he can do nigleh (revealed Torah) or he can do nistar (hidden Torah). A legitimate question, or how much of both should I do. This is a proper question, practically speaking, a person is after all limited, even when this is the ultimate purpose, a person can’t, it can be that even if it’s overriding, there is indeed, as the Lubavitcher Rebbe used to say before he said, it’s indeed a great thing to contemplate the oneness of God (achdut Hashem), but an even greater thing, that this is overriding then to teach another Jew the oneness of God, even a smaller level. This is also the responsibility. There’s a legitimate inquiry. One can say otherwise, one can say no, this is a legitimate inquiry. I’m not going into this at all, it’s not the topic, not the practical thing. Practically it can certainly be that there are studies on this, there’s this way, etc. etc.
Why Chesed Mishpat Utzedakah Cannot Be the Ultimate Purpose
But to think that there’s a real inquiry, what does it mean to be a good person? This is after all our question. What does human perfection (shleimut ha’enoshi) mean? What is the ultimate purpose of life (tachlit hachayim)? What does it mean to be a person? To say that there’s a time when the ultimate purpose of a person is to be a person, is to be in this world, in the earth. The Rambam says in the earth, he emphasizes the word in the earth. Yes, that you don’t want to mean that providence is only in the upper realms, it’s also with the lower realms, is one very good? But there’s no time at all to say that the ultimate purpose of the person is to be that there should be a good settled world.
I ask a fundamental question, what is the settled world for? After all, and remember, they learned this at such length, the Rambam quoted at length in the introduction to Perush HaMishnah, at great length, says that the sage Aristotle already said this, and our Sages say the same thing, in their way, and so on. And Aristotle says this, I mean the language, I like to be precise, he says that it can’t be that there should be a person whom we call a person is the best thing, because a person isn’t the best thing. Angels are better than people. A person is a person, he dies. First of all he dies, we learned last week in the Torah portion, he dies.
Okay, his soul lives. Okay, he’s already at the soul, he’s already at knowledge of God. Yes, I understand. One can say a person, if you’re talking about a person, in terms of his comprehension, his soul, you’re not talking about a person. I’m talking about a person, I mean, a person whom kindness and justice are relevant to. In the Garden of Eden there’s no kindness, justice and righteousness, there are no rich people, there are no poor people, there’s no injustice, there’s no charity there. Charity is an end to a problem of this world.
It can’t be, because the intellect says that it can’t be. It can’t be that one is everything… a good person, a good person, truly, what does it mean to be a person who fulfills the existence of man, the essence of man, that someone who never stole. Understand, imagine, a person can be a soul who didn’t have time at all to steal. What does a thief have to do with it? Stealing is a problem! If one steals, certainly, I’m saying in other words, certainly, it can even be that someone who has knowledge of God and he steals yes, he’s corrupt, and his knowledge of God doesn’t help him. It can be, I’m not saying this way, but to say that the end… what does a good person mean?
I ask, what does the Torah say? I ask, I ask, I ask, it can’t be, it’s not possible in reality, and it’s certainly not in the way that the Master of the Universe thinks that the goal should be kindness, justice and righteousness in the earth. It’s not impossible, it’s foolish, anyone who thinks for two minutes, the only way one can believe this, I can’t believe this, and the Master of the World to Come, perhaps He has a reason, but if someone doesn’t believe in the World to Come, meaning he doesn’t believe that there’s a portion, then he can say, I want to do perhaps the angels are greatest, but I’m here in this world, for me this is the ultimate purpose. Even this isn’t enough, because you’re interpreting you’re not any great ultimate purpose, you’re a weak thing.
Critique of Certain Chassidic Interpretations
And I mean, I don’t want to say now to him, and I want more time to go into this. There are very many people who have such teachings. There are even people who talk about Chassidic Torah, there’s like the principle “ikar Shechinah betachtonim” [the main dwelling of the Divine Presence is in the lower realms], and I’m afraid that the reason they talk about this, is because they don’t believe in the upper realms. So he says the main Divine Presence in the lower realms, because there’s already a Chassidic Torah too. It can’t be that one line of the Rambam is, in short, complete foolishness.
The True Answer: “Kol Ma’asecha Leshem Shamayim”
And so what is the answer? I want to be brief, and very briefly, what is the answer? The problem of the people, the problem of the whole imaginary contradiction is, that one doesn’t understand what “kol ma’asecha leshem shamayim” [all your deeds should be for the sake of Heaven] means.
Okay, I’ll have a sharp, a very clear thing. There’s a level called “bechol ma’asecha da’eihu” [in all your ways know Him] which stands in Chapter 1, in the Chassidim in Chapter 4, and in the answer of Moreh Nevuchim also in Chapter 51, talks about the Patriarchs, the level of the Patriarchs, that the Patriarchs are the Patriarchs, that the Patriarchs were one hundred percent engaged with the Almighty, so too the Chassidic way, the Rambam says there the language of attachment (devekut), but only knew the Almighty, and the Rambam asks there a question, there’s a question, how can it be, I’ll tell you the word, there’s a question, the Rambam says this in Chapter 51, as is known the Rambam says, the Chassidic Maggid grandfather had a piece of Rambam, he says, agrees.
The Question of “Tzaddik Ve’ra Lo” – The Ramban’s Answer
The Ramban says, there’s a question of the righteous person who suffers (tzaddik ve’ra lo). Says the Ramban, I have no answer. A righteous person (tzaddik) means only one who is attached (davuk) to the Almighty. Even a righteous person is sometimes not attached to the Almighty. There’s a Chassidic concept of diminishment of consciousness (hitkatkut hamohin). But practically, sometimes he needs to go to work, sometimes he’s simply broken, sometimes he just forgot for a minute, “Shiviti” [I have set God before me] for a few minutes. In that minute he’s not a righteous person, it’s just as if he was a normal person. Not exactly. Okay, there’s some difference, but almost he was a normal person. Then troubles can happen, as it says “vehastir panai umtza’uhu ra’ot” [and I will hide My face and troubles will befall him]. So says the Ramban.
So in other words, when one says that a person can be “vechol ma’asecha leshem shamayim”, or can be attached to God 120 percent a minute, whatever, 60 seconds a minute, there’s a question, a basic question, that this isn’t possible for flesh and blood in this world, perhaps a soul in the World to Come,
The Rambam’s Innovation: How “Kol Ma’asecha Leshem Shamayim” Doesn’t Mean Constant Devekut
The Practical and Moral Impossibility of Constant Devekus
But for a person it’s seemingly not possible, because why not? It’s not practically possible, first of all not practically possible – he has to sleep, he has to eat. It’s also not morally possible. It’s right, it’s not right – he must. You can’t say: I want to be devuk (cleaving to God) and I don’t want to have chesed (kindness). Perhaps there’s such a heichi timtza avad (theoretical case of a servant), but usually one can’t say that. One can’t say: I won’t work for parnasah (livelihood), I won’t take care of my children. It’s clear that one is not allowed to be devuk in the Almighty. This is as if the contradiction – one doesn’t do what one cannot, one also may not.
So how can it be? And what does “kol ma’asecha leshem shamayim” (all your deeds for the sake of Heaven) mean?
The Rambam’s Step-by-Step Guidance: From Shema Yisrael to the Level of the Avos
The Rambam says something there, and he even gives practical guidance. He says: I hold that I want to tell people, my chassidim (pious ones), who have read the sefer (book), to begin thinking about the Almighty more. Now, if you know who He is – whoever doesn’t know who He is, doesn’t think about the Almighty, doesn’t think about the dimyonos (imaginary conceptions). If you know that you’ve already learned Moreh Nevuchim (Guide for the Perplexed), and you already know what it is, think about Him more.
When should you think about Him? The Rambam says: I mean twice a day when you say Shema Yisrael (Hear O Israel: the central Jewish prayer declaring God’s unity), that’s enough. Start with that first. There’s a bit more – when you do a mitzvah. Okay.
And he asks the person, the Rambam has such a conversation with you, he says to him: So, when will I think about my business? I have to remember to go to the bank.
He says: Well, you also talk with your wife sometimes, and then I’ll think about you. There’s enough and more time when they think about everything today.
The Rambam says: So I tell you. But if someone should say that even when he spoke with his wife, even when he does business, he also thinks about the Almighty? The Rambam says: I tell you even to do this, this is the level of the Avos (Patriarchs), of Moshe Rabbeinu (Moses our teacher). About the Avos it says: “hen hen hen merkavah” (they themselves are the chariot for the Divine Presence). When Yaakov Avinu (Jacob our Patriarch) peeled his staff, I also thought about the Almighty. Don’t try, don’t even attempt, says the Rambam.
The Rambam’s “Nireh Li”: A New Definition of “Kavanah”
Afterwards the Rambam says a piece – I mean here he says how one can indeed try it. What’s the proof? He himself says: You only want to do in Shemonah Perakim (Eight Chapters, Rambam’s introduction to Ethics of the Fathers) and in Hilchos Deos (Laws of Character Traits), he says “bechol ma’asecha leshem shamayim” (all your deeds should be for the sake of Heaven).
The Rambam says: “venireh li” (it appears to me) – it’s a “nireh li,” very interesting. Yes, “nireh li” means that this is not simple, this is a chiddush (novel insight).
The Rambam says: venireh li, how can one say about what is one a merkavah? It’s indeed a question. Yaakov Avinu also went to the beis hakisei (bathroom), he also did – it says in peshuto shel mikra (the plain meaning of Scripture), going out with a simple meaning, he did all these things. Yes, not only did he do, he had the kavanos (intentions), he also did. Yes, how can it be?
The Kavanah of the Avos: To Build a Nation That Knows God
The Rambam says: “nireh li” thus, that because the kavanas ha’avos (intention of the Patriarchs) was “bechol ma’aseihem leha’amid umah yodaas es Hashem” (in all their deeds to establish a nation that knows God). What does the Avos mean? Avraham, Yitzchak, Yaakov (Abraham, Isaac, Jacob). Certainly they did all pe’ulos ba’olam hazeh (activities in this world), but what was their goal? They had a novel goal. By the way, I don’t know any kind of goal. They had a plan, a dream, I don’t know, a nevuah (prophecy), I don’t know, some wondrous plan.
They had a plan that they’re going to make their children should be… It didn’t even work, two generations half fell away, yes, until Yaakov Avinu. In short, they had a plan though. They had a plan: we’re going to make a new kind of family, a nation. It began with a family, perhaps one can convert etc., Avraham made geirim (converts), a group of people. But their goal is going to be lada’as es Hashem (to know God).
Until today there wasn’t such a thing. There were misbodedim (solitary individuals in contemplation), there was hishalchus halev (walking with the heart/inner spiritual work) but private, not a nation. Chanoch (Enoch), sorry, misbodedim – it was private. This was their goal, and this is indeed the meaning of Torah (the Jewish Bible/Law). Avraham Avinu began, until Moshe Rabbeinu established it lichlal (as a comprehensive system).
This was their goal. And that Yaakov Avinu goes to have a wedding with Lavan (Laban), what did he think? Why did he have a wedding though? Not think – what was his plan? Thinking is not enough. What was his plan? That somehow from the whole thing will come out a thing called Yisrael (Israel), “Shema Yisrael Hashem echad” (Hear O Israel, the Lord is One), which will be a nation that knows God. For this one needs to have money, needs to have politics, needs to have such things, but this was their goal.
The Difference Between “Thinking” and “Kavanah”: What is the Goal of the Entire Action?
The Rambam says: when one says “ha’avos hen hen hamerkavah,” a new meaning emerges. Not meaning that earlier, even while davening, while working he thought. It could be yes, could be no, that’s not the main thing. It’s a new thing. Perhaps it doesn’t even matter, I don’t know, it’s not the main thing. But this is already a question whether one can think two thoughts twice, I don’t know, it’s a technical question.
The thing is, that Yaakov Avinu, the kavanah of a thing doesn’t mean what one thinks. We talk a lot: kavanah, hilchos kavanah bemitzvos (laws of intention in commandments). Kavanah doesn’t mean what you think in your head, making an x-ray of your head what you think. Kavanah means the purpose. I ask you: why are you doing this? What for?
The Parable: Two Types of Having Children
A normal person has children, he has children because he wants to have children. Certainly he’s religious too, he also wants yedias Hashem (knowledge of God), but he doesn’t have children in order to know God. What does it mean he has children to know God? Children… By a Jew perhaps, the Rambam says that the kavanah of pirya verivya (procreation), the Rambam says, a Jew must be mezaveg “shema yihyeh lo ben gadol beYisrael” (perhaps he will have a great son in Israel). What’s the connection? Because there needs to be a nation that knows God, and not the whole tachlis (ultimate purpose) should depend on some boy that he knows.
Just a regular avodah (service) is a mitzvah, he doesn’t say that one must do it, but this is not the kavanah of talmidei chachamim (Torah scholars), this is the kavanah of hamon am (the common people). The kavanah of talmidei chachamim is, that Avraham Avinu didn’t have a family in order to have a family – which is understood that it’s one level of shleimus (perfection/completeness) to have a family, besides him. He had a new chiddush. Only a family so that from the family will hold together over another thousand years later, will come out a matter of knowledge of God.
This is the Rambam’s chiddush, and this is the meaning “avos hen hen hamerkavah.” Not meaning that he even thought, he becomes like Reb Binyamin Klotzker (a Chassidic figure known for constant devotion), he made an accounting, he gave over one alone from below, yes? Not that is the meaning. The meaning is: he built wood, even literally perhaps, could be that he sang that he’s not the level and not arousing. Only the goal.
The Parable of the Business and the Yeshivah
In other words, for example, if someone will say: there’s someone who has a business, why did he make the business? There’s someone who has a business, and from it he gives tzedakah (charity). There’s a second one, he wants to open a yeshivah (Torah academy). And he thought: how will he support his yeshivah? He said a new plan – instead of going after money, he’ll make a business from the profit and the business give for the yeshivah. This is a different kind of kavanos, “kol ma’asecha leshem shamayim.” This was the kavanah of the Avos.
The Main Point: “Tachlis” Doesn’t Mean “Most Time”
And what do I want to bring out from this whole derashah (discourse)? Now you understand a whole contradiction. When one says that there’s as if a contradiction – there are pe’ulos shleimus ha’olam hazeh (activities for the perfection of this world), one needs to have a whip, one needs to have an army, one needs to have money, one needs to have an economy, everything needs to be begashmiyus (in physical/material terms) good.
What is true? The Torah and the Torah, most of Torah, and the Rambam speaks about this, most of Torah speaks about olam hazeh (this world). Most hilchos mitzvos (laws of commandments) are – most mitzvos, a few mitzvos that speak about mitzvos shebalev (commandments of the heart) etc., but most mitzvos are from olam hazeh. And indeed: “ani Hashem oseh chesed mishpat utzedakah ba’aretz” (I am the Lord who does kindness, justice, and charity in the land). Okay, I can’t not answer that verse exactly, but I just want to explain the idea.
This is most of Torah, this is a very important thing. It’s most of what one does most of the time. Could be Yaakov Avinu, most of the time he didn’t daven and learn, he married wives, but later he worked most of the time. It says in the verse in the parshah: “kachom yom” (like the heat of day) – he wants here a devekus, it should give a question of a shomer (guardian), I don’t know, a me’ilah (misappropriation), it can’t be.
But what? His kavanah from the point of the whole thing was this. And you understand what means here a point? It could be that the Rambam should say – it could even be that the Rav should his whole life not say Moreh Nevuchim, and it should still be the same thing. There is Moreh Nevuchim, certainly in a time, baruch Hashem, that he can delve into it, this is the tachlis of the whole thing. But he can say: I’m making Moreh Nevuchim, I’m making that my grandchild should have Moreh Nevuchim – it’s still the same thing, it doesn’t change.
That it can be that a person should say “chesed mishpat tzedakah ba’aretz,” this itself the whole thing, and it’s very important, it takes up more time, perhaps a whole life, perhaps whole generations, I don’t know, until olam haba (the World to Come) one will arrive at yedias Hashem (knowledge of God), and it’s still not a contradiction. This is the tachlis.
Tachlis Doesn’t Mean Quantity, But Kavanah
Because tachlis doesn’t mean that I think about this more time, tachlis doesn’t mean that I do this more time, tachlis doesn’t mean any of these things. There’s such a thing that an organization can say what is the life, or what is the life of the klal (community), what is the life organized around. It can’t be that the thing that’s organized around he does one second a day. It’s not a thing of kamus (quantity), it’s a thing of kavanah. Kavanah I mean mechaven (intending), what is the goal for this?
Summary: Why There’s No Contradiction
Now, how one understands why “ani Hashem oseh chesed mishpat utzedakah,” one needs to understand the whole sugya (topic) of “hidamus bidrachav” (imitating His ways), I’m not going into this now.
I just want to say: it seems to me that all these people who say this contradiction simply didn’t understand what kavanah means, that the kavanah of everything is knowledge of God. They meant that it means that it comes out that everyone must be a philosopher, a Chassidic Jew who davens at length and only does that. I don’t know, either yes or no, it could be that the right way is… This is already a practical question, it has nothing to do.
When the Rambam elaborates that the kavanah of everything is to knowledge of God, which is after all an intellectual thing – I don’t know if it’s entirely knowledge of God – there’s no contradiction at all with being ten thousand times more busy with chesed umishpat utzedakah ba’aretz. Because the question is: what is the goal of the whole thing? What is goal? I also don’t mean what is your dream. It means just like the deed of Yaakov Avinu – he builds a whole kehillah (community), he builds an army, he fights with Eisav (Esau) and with Lavan. Practically, halachah lema’aseh (practical law), kipshuto shel mikra (according to the plain meaning of Scripture), but his kavanah is that it should be from the end of the action should be “yimalei ha’aretz dei’ah es Hashem” (the earth will be filled with knowledge of God). This is the meaning.
And one needs to elaborate why today’s people don’t grasp this kind of thing that there’s such a thing, an organization of a goal. They think that a goal means that this one must do the whole time, or this one must have in mind the whole time. Both things are not the meaning. And consequently they say this. There are others because they don’t believe in hashoras hanefesh (immortality of the soul), consequently they hold something else and so forth. But this seems to me simply devarim peshutim (simple matters), and enough already.
Consequently, understand, it could be one needs to learn midos tovos (good character traits) because it’s a hachanah (preparation). What does a hachanah look like?
HE עברית לחץ לפתיחה
סיכום השיעור 📋
סיכום השיעור הפילוסופי – שמונה פרקים, מורה נבוכים, והדרך לידיעת ה׳
—
א. פתיחה: תחילת זמן החורף
זהו חודש חשוון – תחילת זמן החורף, הנקרא “חודש אשר” (משום ש״אשר ישיבות בו מתחילות”). מתחילים מחדש – מחזור לימוד חדש.
[דיגרסיה קטנה] – הערה הומוריסטית: אצל רבנים יודעים רק שני דברים – לרקוד ולשתות לחיים, נותנים זה לזה כוס מיץ ענבים עם עוגה. אבל כאן צריך לתת שיעור אמיתי.
—
ב. הכרזה על הלימוד: פרקי אבות – ההקדמה
השיעור עוסק בפרקי אבות – ספר שלומדים בדרך כלל בקיץ, אבל כאן נלמד אותו בחורף. לא נסיים אפילו את ההקדמה בכל החורף. כדי להגיע לנקודה, מסופר תחילה מעשה.
—
ג. המעשה ההיסטורי: העיירה לוניל
ג.1 המקום
בצרפת הייתה עיירה לוניל (Lunel). השם נובע מ“לונא” – הלבנה בלטינית. ללבנה יש חשיבות ביהדות (“החודש הזה לכם”).
יהודים שגרו שם:
– אבא מארי הירחי – “ירחי” הוא גם שם לבנה (ירח), הוא כתב ספר “מאורות”
– ר׳ שמואל אבן תיבון – קרא לעיירה “בקעת יריחו”, כי יריחו היא גם על שם הלבנה
[דיגרסיה] – אגדה שהיהודים מלוניל מגיעים מיריחו, גורשו בגלות, וקראו לעיירה על שם עירם.
ג.2 בית המדרש בלוניל
בלוניל (ובאזור, גם מונפלייה) גרו גדולי ישראל – הראב״ד ואחרים. אלה היו יהודים רציניים, בית מדרש, ישיבה – אבל עם דיוק חשוב: הם לא למדו גמרא במובן הקלאסי. הם למדו הלכה – הרי״ף, בעל המאור, פסקים. הראב״ד עצמו כותב על הרמב״ם בהלכות קידוש החודש: „אני לא הגעתי לחכמה זו, וגם רבותי לא הגיעו עליה” – בענייני מסוימים (כמו אסטרונומיה/מתמטיקה) אפילו הגדולים הודו שלא הגיעו.
—
ד. הוויכוח בבית המדרש: אסטרולוגיה וקץ המשיח
ד.1 הרקע
ר׳ אברהם בר חייא הנשיא כתב ספר שבו הוא מחשב, לפי צירופים אסטרולוגיים של שלושה כוכבי לכת, מתי המשיח יבוא. הוא עשה חשבון שכל הדברים הטובים ליהודים (כולל יציאת מצרים) קרו כאשר שלושת הכוכבים מתחברים. הרמב״ם מביא את ספרו בהלכות קידוש החודש (מבלי להזכיר את שמו).
ד.2 הוויכוח
ר׳ יונתן (מאוחר יותר ידוע כרבינו יונתן מלוניל, מחבר “פירוש רבינו יונתן”) סבר בתוקף שאסטרולוגיה היא שטויות. הוא קרא את אגרת תימן של הרמב״ם, שבה הרמב״ם כותב נגד חישובי קץ המשיח.
אבל – בבית המדרש יהודים אחרים תקפו אותו: “הרי כתוב בגמרא שבת דף נ׳, במדרש פסיקתא – איך אתה יכול להכחיש אסטרולוגיה?” ר׳ יונתן לא יכול היה לנצח בוויכוח בכוחות עצמו.
ד.3 המכתב לרמב״ם
ר׳ יונתן החליט לכתוב מכתב ישירות לרמב״ם במצרים (עם שליח – לא היה דואר), כנציג בית המדרש החשוב שלו, ולבקש שהרמב״ם יסביר כיצד לענות על הגמרות התומכות באסטרולוגיה.
המכתב שהרמב״ם כתב בחזרה נקרא “אגרת למונפלייר על דבר החכמים” (ידוע גם כאגרת על האצטגנינות – המכתב על אסטרולוגיה), מופנה לרבי יונתן. זהו המקום היחיד בכל כתבי הרמב״ם שבו הרמב״ם מניח בבירור את האפיסטמולוגיה שלו.
—
ה. יסוד האפיסטמולוגיה של הרמב״ם – שלושה מקורות ידיעה
הרמב״ם מציב שלושה מקורות ידיעה שאדם צריך להאמין:
1. חושה – מה שהוא ראה / חווה בעצמו
2. עדות / שמועה – מה ששמע מאחר
3. שכל – מה שהוא יכול להוכיח בהגיון / סברא
העיקרון: אדם צריך לדעת למה הוא מאמין לכל דבר – ממקור איזה הוא נובע. אסור לערבב את הרמות: מה שאחד ראה בעצמו אינו כמו מה שאדם גדול אמר. צריך לשקול.
כלל קריטי: אם משהו אינו אמת, אפילו כתוב בספר – נדחה מפני האמת. מה שאמורא אחד אמר פעם אינו אומר שצריך לקבל זאת. הרמב״ם לא יכול לדבר עם כל הדורות בבת אחת – כל אדם צריך להבין מה הוא סובר ומאיפה יש לו זאת.
—
ו. מעשה התרגומים
ו.1 מורה נבוכים
שמעו שהרמב״ם כתב מורה נבוכים. רבי יונתן שילם לר׳ שמואל אבן תיבון שיתרגם אותו מערבית ללשון הקודש. העותק הראשון היה עם הרבה טעויות; ביקשו מהרמב״ם גרסה טובה יותר; נעשה משא ומתן שלם עם מכתבים, הגהות, השגות (ראב״ד, רמ״ך, וכו׳).
[הערת צד: שאלות כספיות] – ר׳ שמואל אבן תיבון היה מתרגם מקצועי, לא אברך בכולל. הרמב״ם עצמו גם שילם לאנשים עבור העתקה. כבר אביו של ר׳ שמואל, ר׳ יהודה אבן תיבון, קיבל תשלום מאותה חבורה עבור תרגום חלק מחובת הלבבות (ואמונות ודעות).
ו.2 פירוש המשניות
הרמב״ם גם כתב פירוש המשניות בערבית על כל ששה סדרי משנה. חכמי לוניל חשבו בתחילה שרוב פירוש המשניות אינו כל כך חשוב (רק “ארטסקרול” ליהודים דוברי ערבית), ולא מיהרו לתרגם אותו.
אבל ראו שיש שם חלקים חשובים מאוד, במיוחד: ההקדמה לפרק חלק ושמונה פרקים (הקדמה לפרקי אבות — יסודות מידות, מוסר, אתיקה). ר׳ שמואל, שידע ערבית, סיפר להם על התוכן.
ו.3 תרגום שמונה פרקים ופרקי אבות
לאחר שר׳ שמואל סיים (פחות או יותר) את מורה נבוכים, בני לוניל ביקשו ממנו לתרגם גם את שמונה פרקים עם כל מסכת אבות עם פירוש הרמב״ם. וכך עשה.
מקור למעשה: סוף המעשה נובע מר׳ שמואל אבן תיבון עצמו – הוא כתב הקדמה לתרגומו של פרקי אבות, שבה הוא מספר את כל סדר המעשה.
—
ז. הרעב האינטלקטואלי של יהודי אשכנז לתורה-חכמה רחבה יותר
ז.1 נקודת המוצא: מה למדו באשכנז?
בזרם המרכזי של לימוד התורה, מהגאונים ועד הראשונים, כמעט לא עסקו במחשבה, חקירה, או אפילו אגדות הש״ס. בבית מדרש אשכנזי מסורתי רגיל למדו גמרא-תוספות, לא יותר.
– ישיבות הגאונים: למדו גמרא, נקודה. כשהגיעו לסוגיא של אגדה, הגאון אמר “הוא לא מחזיק מזה” והלכו הלאה.
– פיוטים: הגאונים לא החזיקו מפיוטים – זה היה מנהג של ארץ ישראל, לא של בבל.
– רש״י: אף שרש״י היה אדם רחב (הוא כתב פיוטים, תשובות, פירוש על תנ״ך), אבל בישיבה למדו “בעיקר” גמרא.
[דיגרסיה קטנה]: ר׳ אלעזר הקליר היה באותה תקופה אבל כחזן – לא לקחו אותו ברצינות בעולם הישיבה; תוספות לקח אותו ברצינות רק למטרות הלכה.
[דיגרסיה קטנה]: חסידות היא “יוצא מן הכלל” – אבל גם לפי הנהגה חסידית, בפועל, זה גם לא כמו שהיו חושבים.
ז.2 רגע הגילוי: “חסר לנו משהו”
יהודים בבתי המדרש שמעו (דרך נוסעים, קשרי משפחה, שליחים) שבקהילות אחרות (ספרד, ארצות ערביות) המושג “תורה” או “חכמה” רחב יותר – לא רק לומדים הלכות ד׳ שומרים, אלא גם:
– איך העולם עובד (מדע)
– הנהגת השם
– הוכחות שיש אלוקים
– רפואה, מדעי הטבע
רובם הבינו: “חסר לנו חלק בסיסי של חכמה.”
ז.3 הבעיה המעשית: מחסום השפה
הספרים שעסקו ביסודות התורה, אמונות ודעות נכתבו בערבית. יהודי אשכנז שלחו שליחים, שילמו, התאמצו – כדי לתרגם את הספרים.
דוגמה: “אמונות ודעות” של רב סעדיה גאון כבר תורגם קודם לכן באשכנז; חסידי אשכנז (ר׳ יהודה החסיד, ר׳ אלעזר מוורמייזא) היו “מאושרים בצורה מוזרה” מזה – “אפשר להבין מי הקב״ה!” ר׳ אלעזר הכניס באופן שיטתי את תוכן “אמונות ודעות” לתוך יצירותיו.
ז.4 חובות הלבבות – מעשה התרגום
ר׳ יהודה אבן תיבון מספר בהקדמתו: כשהגיע לעיר, האנשים כבר למדו “אמונות ודעות” ושמחו מאוד. כששמעו שיש עוד ספר – “שערי היחוד” מחובות הלבבות – ביקשו שיתרגם זאת. פרט חשוב: הם לא ביקשו את כל הספר (חלק המוסר לא עניין אותם כל כך), אלא דווקא “שערי היחוד” – החלק המדבר על הוכחות למציאות ה׳.
—
ח. “לשמע אוזן שמעתיך ועתה עיני ראתך” – היסוד התיאורטי
ח.1 הפסוק (איוב מ״ב) לפי פירוש הרמב״ם (מורה נבוכים ח״ג)
| שלב | פסוק | משמעות |
|—|—|—|
| שלב 1 | “לשמע אוזן שמעתיך” | אמונה מפי הקבלה – שמעו שיש אלוקים |
| שלב 2 | “ועתה עיני ראתך” | “עיני השכל” – ראו/הוכיחו בעצמם בהוכחה שכלית |
ההבדל בין “שמיעה” ל״ראייה” הוא כל הנקודה – עבור חכמי אשכנז זו הייתה “שמחה עצומה.”
ח.2 מה משמעות “הוכחה” – הבנה עמוקה יותר
הוכחה אינה רק “שמעתי שיש הוכחה” – צריך לעשות אותה, לחיות אותה. “עיני ראו זאת” – אתה רואה זאת בעצמך, זה “גילוי מדהים”.
– פירוש הרמב״ם ל״יתגלה כבוד שמים”: הקב״ה “יתגלה” – זה אומר: שימצאו הוכחה שאף אחד לא יכול לסתור, כמו “אחד ועוד אחד שווה שניים”.
– חוויה בהוכחה: נגד הסתירה המדומה בין “חוויה” ל״הוכחה” – גם בהוכחה יש חוויה, חוויה.
– רב סעדיה גאון עצמו אומר: זה עונה על ספקות, כן, אבל גם למי שאין לו ספקות – הוא שמע, עכשיו רואה. זו הייתה ה״שמחה הגדולה”.
—
ט. “גלות של חכמה” – ההקשר ההיסטורי
ט.1 בזמן הבית
נביאים, תנאים, אמוראים עסקו במושכלות, יסודות אלוקות, מעשה מרכבה, אגדה.
[דיגרסיה צדדית: ירושלמי על מעשה מרכבה] – הירושלמי מביא מחלוקת תנאים (ר׳ ישמעאל מול ר׳ עקיבא) האם מותר לדרוש מעשה מרכבה – ר׳ אלעזר בן ערך כן דרש. זה מוכיח שבזמן התנאים עסקו בזה, אבל מאוחר יותר זה אבד.
ט.2 לאחר חתימת הגמרא
נפילה דרמטית – בישיבות למדו רק גמרא-תוספות, הלכה, ד׳ סדרים. אין עיסוק במחשבה, אלוקות, יסודות. אפילו גאונים אמרו: “אנחנו לא מבינים את האגדה, זה לא כפשוטו” – אבל בלי פירוש חלופי. זו ממש גלות – לא רק גלות פיזית, אלא גלות של חכמה.
ט.3 נקודת המפנה
רק כאשר רב סעדיה גאון, הרמב״ם, חובות הלבבות באו – “אותם אנשים בודדים שאנו יודעים” – משהו נפתח. לפני כן “אף אחד לא ידע כלום.”
ט.4 למה אנחנו לא מבינים זאת
אנחנו לא רגילים להבין כמה זה היה משמעותי לאותם יהודים, כי אנחנו חיים ב״עולם עשיר” – חסידות, קבלה, פילוסופיה, רמח״ל, הכל כבר קיים. אבל אז זו הייתה מהפכה.
—
י. [דיגרסיה צדדית] מעשה קצות החושן עם הרבי מדידיטשוב
מעשה חסידית כמקבילה:
– קצות החושן שואל את רבי הערשעלע מדידיטשוב: מה הוסיפה החסידות על הקבלה?
– המשל: אנשים משרתים מלך, יש להם מפות של ארמונו, שומעים שמועות עליו – עד שאחד רוצה לראות את המלך עצמו, והוא שולח הזמנה, והמלך בא.
– הנמשל: קבלה/פילוסופיה = שומעים על הקב״ה; חסידות = מביאים את המלך עצמו.
זהו אותו מהלך כמו תגובת ר׳ יונתן מלוניל ואחרים לרמב״ם – אותה התרגשות של “סוף סוף אפשר לדעת, לא רק לשמוע.”
—
יא. שמונה פרקים ומורה נבוכים – מערכת שלמה אחת
יא.1 אי אפשר להפריד שמונה פרקים ממורה נבוכים
שמונה פרקים הוא “מאה אחוז מוסר” – הוא מדבר על מידות, בחירה, וכו׳. זו ההקדמה לפירוש על פרקי אבות. אבל: ר׳ שמואל אבן תיבון ור׳ יהונתן מלוניל ביקשו במיוחד לתרגם את שמונה פרקים – לא את כל פירוש המשניות (סדר זרעים לא היו צריכים), אלא דווקא שמונה פרקים, כי הם הבינו שלמורה נבוכים צריך להוסיף שמונה פרקים.
הטענה המרכזית: שמונה פרקים (מוסר/מעשה) ומורה נבוכים (מחשבה/חקירה) אינם שני פרויקטים נפרדים – הם חלקים ממשנת הרמב״ם השלמה. אי אפשר לומר “שמונה פרקים הוא דברים יפים על המדף, ומורה נבוכים הוא לאליטה עם תשוקה.” לא! – שניהם נחוצים ביחד.
יא.2 למה “חסר” משהו במורה נבוכים?
הרמב״ם חסך מאוד בזמנו – הוא אומר דבר פעם אחת ולא חוזר. יסוד מסוים העומד בשמונה פרקים לא נאמר שוב במורה נבוכים, כי הרמב״ם סבור שכבר אמר זאת היטב.
יא.3 הקדמת ר׳ שמואל אבן תיבון
ר׳ שמואל אבן תיבון גם כתב הקדמה להקדמה, שבה הוא מתאר את חשיבות פרקי אבות. הוא פחות או יותר העתיק מה שהרמב״ם אמר (אין חידושים), אלא בהקשר שלו. הוא מתווכח עם הרמב״ם על נקודה מסוימת (יפורט מאוחר יותר).
—
יב. העמוד הפילוסופי המרכזי: מעלות המידות → מעלות שכליות → ידיעת ה׳
יב.1 שלושת השלבים
| שלב | משמעות |
|—|—|
| 1. מעלות המידות | “להיות אנושי” – מידות טובות, אופי |
| 2. מעלות שכליות | “לדעת את האמת” – כולל כישרון, זיכרון, הבנה |
| 3. ידיעת הבורא (תכלית) | להגיע להבנת מציאות ה׳ |
יב.2 תמיכה מפסוקים
פסוק א׳: “שְׁמַע עֵצָה וְקַבֵּל מוּסָר לְמַעַן תֶּחְכַּם בְּאַחֲרִיתֶךָ” (משלי) – למד מוסר → הגע לחכמה.
פסוק ב׳: “אִם תְּבַקְשֶׁנָּה כַכֶּסֶף… אָז תָּבִין יִרְאַת ה׳ וְדַעַת אֱלֹהִים תִּמְצָא” (משלי ב) – חפש חכמה ברצינות → קבל יראת ה׳ + דעת אלקים.
יב.3 פירוש “יראת ה'” ו״דעת אלקים”
– יראת ה׳ = לפי ר׳ שמואל אבן תיבון: “יהדות,” דעות התורה – לא רק פחד רגשי, אלא להבין את תורה-מצוות שכבר היו, עכשיו רוצים לדעת את הטעם והמשמעות.
– דעת אלקים תמצא = מציאות ה׳ – לא רק “יש אלוקים,” אלא להבין איזו מציאות הקב״ה הוא (= מחויב המציאות אצל הרמב״ם). “תמצא” = צריך למצוא זאת, להגיע.
[דיגרסיה צדדית – אטימולוגיה של “מציאות”] – הקשר בין “מציאות” (קיום) ו״מציאה” (למצוא/מוצא), “דרשו ה׳ בהמצאו,” “בְּרָצוֹתְךָ אַמְצִיאֲךָ,” ו״אהי״ה” = “אני הווה.”
—
יג. למה צריך מעלות המידות כדי להגיע למעלות שכליות?
יג.1 טעם ראשון: נגיעות (אינטרסים אישיים)
בעל תאווה לא מחפש את האמת – יש לו נגיעות. “לא תרצה לדעת שיש אלוקים, כי אתה רוצה לאכול יותר טוב.” הוא רוצה לזכות בלוטו – עובדות חלופיות, הוא לא מחזיק מאמת שמפריעה לו.
חכמה קשה: אנשים חושבים שחכמה היא “פרי” – קל להשיג. אבל להגיע לאמת דורש רצון – צריך לרצות. מידות רעות הן מעכבות מפני ידיעת האמת.
[הערה]: אדם מורכב – הוא יכול להיות רע בתחום אחד וטוב באח
ר. אפילו טיפוס כמו היטלר יכול תיאורטית בדרגה מסוימת להיות משהו טוב, אף שבפועל לא היה.
יג.2 אנשים רעים לא יודעים כלום
“זה דבר ידוע” – עיקרון שצריך להאמין וללמוד. מי שרוצה ללמוד כבר יש לו כמעט כל המידות הטובות, כי הוא צריך להתקדש, הוא צריך אהבה, הוא לא יכול להכות את אשתו וכו׳. בלי נקיות, הוא לא מחפש אמת אלא אישור למה שכבר חשב.
יג.3 [דיגרסיה צדדית – דוגמאות לשקרים מדעיים]
דוגמאות עכשוויות איך מידות רעות מונעות אמת אפילו במדע:
– מחקר אלצהיימר: עשרים שנה של מחקר נזרקו כי חוקר זייף תוצאות – הנגיעה שלו: שיקראו לו “הגדול.”
– פרופסור מהרווארד (פרנצ׳סקה ג׳ינו?): המחקר שלה על איך אנשים משקרים – וכל המחקר עצמו היה שקר! תפסו אותה בתשובות.
– Peer review לא בודק את התוצאות בפועל – רק האם המאמר “הגיוני.”
מסקנה: אי אפשר להיות אדם רע בחיים האישיים וחיפוש אמת טוב בחיים האינטלקטואליים. אפילו “פיזיקאי גדול” שהוא “חיה” בחייו האישיים – המידות הרעות כן השפיעו עליו.
יג.4 שני סוגי מעלות המידות (ממורה נבוכים חלק ג׳)
| סוג | משמעות |
|—|—|
| אישי (בינו לבין עצמו) | לא להיות בעל תאווה, לא להיות קמצן, לא להיות אדם רע |
| חברתי (בינו לבין חברו) | להסתדר עם אנשים אחרים |
—
יד. טעם שני למידות טובות: המטרה החברתית
יד.1 אדם לא חי לבדו
באי עם כף חרובים צריך מעט מידות. אבל במציאות – אחרי חתונה, בחברה – חייבים להסתדר עם אחרים. “לא טוב היות האדם לבדו” – אדם לא יכול לחיות לבד, לכן הוא צריך מידות טובות כדי לתפקד בחברה.
התכלית השנייה של מידות טובות אצל הרמב״ם: מידות טובות = מה שמאפשר לאנשים לחיות בחברה – עם אישה, בוס, חבר, שכן, קהילה. בלי חברה מתוקנת בוודאי לא ניתן ללמוד.
[דיגרסיה צדדית: רבי שמעון בר יוחאי] – כן, אפשר תיאורטית ללכת למערה כמו רשב״י – אבל זה יחיד סגולה, לא נורמלי, ואפילו לו אולי היה עדיף בלי זה.
יד.2 יישום על העולם הרחב
כמעט כל המלחמות נובעות ממידות רעות. פוטין לא לומד מוסר – זה בסיסית מידות רעות בקנה מידה גדול יותר. הבעיה הבסיסית של העולם היא מידות רעות. מאי שיתוף צ׳יפס בחדר ועד נשק גרעיני – זה אותו אדם, אותו מנגנון, רק ברמה גדולה יותר. מנהיגים אינם סוג אחר של אדם – ראש הממשלה הוא אותו אדם כמו כל אחד אחר, עם אותן נטיות, רק עם יותר לחץ.
[דיגרסיה צדדית / אנקדוטה: יועץ של נשיא] – יועץ צעיר היה יוצא מפגישות ובטוח שאי שם “במסדרון” יש עוד חדר שבו חושבים באמת – כי לא יכול להיות שככה מנהלים את העולם. אבל אין חדר כזה – זו האנושות.
יד.3 לכן יש תורה
לא מספיק לומר “תשתף ויהיה שלום” – זה מסובך. אבל לכן יש תורה / דת: מערכת שגורמת לאנשים לתת דין וחשבון, שעושה אותם קצת יותר טובים, ובזה העולם יכול לתפקד. תורה מן השמים: אדם לא יכול בעצמו להמציא מערכת כזו. מערכות אחרות ניסו ולא הצליחו; התורה עובדת טוב יותר.
הסדר: תחילה מידות → אז אפשר לחיות ביחד → אז אפשר לחשוב / ללמוד → אז אפשר להגיע לחכמה.
—
טו. הפסוק מירמיה – הוכחת הרמב״ם לכל המבנה
טו.1 הפסוק (ירמיה ט:כב-כג)
> “אַל יִתְהַלֵּל חָכָם בְּחָכְמָתוֹ… כִּי אִם בְּזֹאת יִתְהַלֵּל הַמִּתְהַלֵּל הַשְׂכֵּל וְיָדֹעַ אוֹתִי כִּי אֲנִי ה׳ עֹשֶׂה חֶסֶד מִשְׁפָּט וּצְדָקָה בָּאָרֶץ כִּי בְאֵלֶּה חָפַצְתִּי”
הרמב״ם במורה נבוכים ח״ג פרק נ״ד (הפרק האחרון של הספר!) מפרש את הפסוק ואומר: זו תכלית כל הספר. הוא אומר בפרקים האחרונים: “אני לא אומר חידושים – אני רק מסביר את התכלית של הכל.”
טו.2 פירוש הרמב״ם
– “בָּאָרֶץ” = הקב״ה משגיח גם בעולם (לא כמו אחרים שחשבו שהוא רק בעליונים). זה מתאים ליסוד הרמב״ם מחלק א׳ פרק נ״ד: ידיעת השם פירושה ידיעת פעולותיו (מידותיו) – “מה הוא רחום אף אתה רחום”. זה מה שמשה רבינו ביקש ב״הוֹדִעֵנִי נָא אֶת דְּרָכֶךָ” – “דרכך” = מידות = פעולות = חסד משפט וצדקה בארץ.
– “בְּאֵלֶּה חָפַצְתִּי” = הרמב״ם מפרש: “אֵלֶּה” מתייחס לחסד, משפט, וצדקה (לא לידיעת השם עצמה) – כלומר תכלית ידיעת השם מובילה חזרה למעשים טובים בעולם.
—
טז. מחלוקת ר׳ שמואל אבן תיבון על פירוש הפסוק של הרמב״ם
ר׳ שמואל אבן תיבון כותב בהקדמתו הסבר ארוך, שהוא לא מסכים עם פשט הרמב״ם בפסוק.
– קושיתו: אם הפסוק מדבר על “הַשְׂכֵּל וְיָדֹעַ אוֹתִי” (ידיעת השם), מה הקשר לחסד משפט וצדקה? זה לא מתאים.
– שיטת אבן תיבון: צריך לפרש את הפסוק כך ש“בְּאֵלֶּה חָפַצְתִּי” יתייחס כן לידיעת השם עצמה – כל הפסוק יהיה מסר אחד של ידיעת השם.
[הערת צד]: אבן תיבון היה תלמיד גדול של הרמב״ם, אבל סבר שמותר לו לחלוק על פשט בפסוקים – הוא לא מתווכח על הרעיון, אלא על פירוש הפסוק. אחרי שתרגם את המורה, הוא גם כתב הגהות (הערות ביקורתיות). הרמב״ן גם היה לו תירוץ משלו לקושיה.
—
יז. ה״סתירה” בסוף מורה נבוכים – מעשה של אחרונים
יז.1 הטענה
אחרוני אחרונים (פרופסורים/חוקרים מודרניים – שלמה פינס, אולי הרמן כהן, קלנר, ואחרים) טענו שבחלק האחרון של מורה נבוכים (ח״ג פרק נ״ד), שבו הרמב״ם מסביר “כי באלה חפצתי” = חסד משפט וצדקה, הרמב״ם חוזר בו מכל ספרו.
טענתם: התכלית האמיתית לפי הרמב״ם אינה ידיעת השם, אלא עשיית צדקה – חסד משפט וצדקה בארץ, פעולה מוסרית מעשית. הם מדברים על “סתירה” בין כל הספר (ידיעה = תכלית) לבין הסוף (חסד משפט וצדקה = תכלית).
יז.2 דחייה חריפה
“במחילת כבודם, זה שטויות והבלים.” לא יכול להיות שחמישים וחמש פעמים הרמב״ם אומר שחכמה/ידיעה היא התכלית – בשמונה פרקים, במורה נבוכים, בפרק עצמו – ופתאום, בגלל פסוק אחד קשה, הוא חוזר בו מהכל. הפסוק צריך אכן להיות מובן, יש מה להבין, אבל חזרה מכל השיטה – זה בלתי אפשרי.
—
יח. התירוץ האמיתי: “כל מעשיך לשם שמים”
יח.1 הטעות של טועני ה״סתירה”
חוסר ההבנה המוחלט שלהם הוא: הם לא מבינים מה “כל מעשיך לשם שמים” אומר.
יח.2 שאלה מעשית לגיטימית מול שאלה פילוסופית שגויה
– שאלה לגיטימית (מעשית): האם אני צריך להיות עוסק בידיעת השם, או עוסק ביישובו של עולם? כמה מכל אחד? – זו שאלה הלכתית ראויה.
– (דוגמה: יסוד הרבי מליובאוויטש – אולי זה דבר גדול יותר ללמד יהודי אחר אחדות השם, אפילו ברמה נמוכה יותר, כי זה דוחה.)
– שאלה שגויה/בלתי אפשרית (פילוסופית): לומר שתכלית האדם היא להיות בעולם הזה, לעשות חסד משפט וצדקה – זה לא אפשרי כתכלית.
יח.3 למה חסד משפט וצדקה לא יכולים להיות התכלית האולטימטיבית?
– אדם אינו הדבר הטוב ביותר – מלאכים גבוהים יותר. אדם מת.
– צדקה/חסד/משפט הם תיקונים לבעיות של עולם הזה – בגן עדן אין עניים, אין עוולות, אין צדקה. צדקה היא סוף של בעיה, לא תכלית בעצם.
– אם נשמה יכולה להתקיים בלי גניבה, בלי עוולה – אז “לא לגנוב” אינו שלימות, אלא קו בסיס.
– רק מי שלא מאמין בעולם הבא יכול לומר שמעשי עולם הזה הם התכלית.
[ביקורת צדדית]: יש המדברים על “עיקר שכינה בתחתונים” – החשד הוא שהסיבה שהם מדגישים זאת היא כי הם לא מאמינים בעליונים, לא בגלל שיש להם פשט עמוק יותר.
יח.4 התירוץ האמיתי
ה״סתירה” היא סתירה מדומה – היא נובעת מאי הבנה של מה “כל מעשיך לשם שמים” אומר. הרמב״ם מדבר בשמונה פרקים פרק ד׳, במורה נבוכים פרק נ״א, על מדרגת האבות: הם היו 100% דבוקים באלוקים, כל מעשיהם – אפילו אכילה, שינה, מסחר – היו “לשם שמים”.
ברמה זו, חסד משפט וצדקה אינם תכלית נפרדת, אלא אמצעי שדרכו ידיעת השם מתבטאת בעולם. “בְּאֵלֶּה חָפַצְתִּי” אומר: רצון ה׳ הוא שהאדם שיש לו ידיעת השם יחיה זאת דרך חסד משפט וצדקה.
—
יט. הבעיה: דבקות היא בלתי אפשרית מעשית ומוסרית
יט.1 שתי סיבות למה אדם לא יכול להיות דבוק תמיד
– מעשית: הוא צריך לישון, לאכול, לעבוד לפרנסה.
– מוסרית: הוא לא רשאי לומר “אני רוצה רק דבקות ולא לעשות חסד.” יש לו חובות לילדיו, למשפחתו, לעולם.
זה יוצר סתירה: לא יכול, וגם לא רשאי – אבל הרמב״ם אומר “כל מעשיך לשם שמים”!
יט.2 קושיית הרמב״ם על עצמו (פרק נ״א) – צדיק ורע לו
באותם רגעים שהצדיק אינו דבוק, הוא כמעט “אדם רגיל” – ואז יכולות לקרות לו צרות (“והסתרתי פני ומצאוהו רעות”). זו נשארת קושיה פתוחה – איך אדם מבשר ודם יכול להגיע לדבקות תמידית?
—
כ. ההדרכה המעשית של הרמב״ם – שלב אחר שלב
הרמב״ם נותן עצה מעשית ל״חסידיו” (קוראי מורה נבוכים):
– שלב ראשון: תחשוב על הקב״ה פעמיים ביום – באמירת שמע ישראל. זה מספיק להתחלה.
– שלב שני: גם כשעושה מצוה.
– האדם שואל: “מתי אחשוב על העסק שלי, על הבנק?” הרמב״ם עונה: “אתה מדבר גם עם אשתך – יש מספיק זמן להכל.”
– שלב שלישי (מדרגה עליונה): שאפילו כשמדבר עם האישה או עושה עסקים, חושב גם על הקב״ה. אבל – זו מעלת האבות ומשה רבינו. “אל תנסה, אפילו אל תנסה” – זה לא לאדם רגיל.
—
כא. חידוש הרמב״ם: מה משמעות “האבות הן הן המרכבה”?
כא.1 הקושיה
יעקב אבינו גם אכל, ישן, הלך לבית הכסא, התחתן עם בנות לבן – איך אפשר לומר שהוא “מרכבה” (כלי לשכינה)?
כא.2 התירוץ – הגדרה חדשה של “כוונה”
חידוש הרמב״ם (א “נראה לי” – שאומר שזה חידוש, לא פשוט): “מרכבה” לא אומר שהוא תמיד חשב על הקב״ה בראשו. “כוונה” לא אומרת מה חושבים ברגע (כמו צילום רנטגן של הראש), אלא מה המטרה, התכלית, של מה שעושים.
– כוונת האבות: “בכל מעשיהם להעמיד אומה יודעת את ה'” – כל מעשיהם (נישואין, ילדים, כסף, פוליטיקה, צבא) היו מאורגנים סביב המטרה לבנות אומה שתכיר את הקב״ה.
– אברהם התחיל עם גרים ומשפחה; עד משה רבינו זה הגיע “לכלל.”
– קודם היו מתבודדים פרטיים (כמו חנוך), אבל לא אומה. זה החידוש של האבות.
כא.3 המשל
– אחד יש לו עסק ונותן צדקה ממנו – זו מדרגה אחת.
– שני רוצה לפתוח ישיבה, ועושה עסק במיוחד כדי לממן את הישיבה – זו כוונה אחרת: “כל מעשיך לשם שמים.”
כך גם: יעקב אבינו התחתן לא סתם כדי להקים משפחה, אלא כדי שמהמשפחה יצא “שמע ישראל ה׳ אחד” – אומה יודעת את ה׳.
—
כב. החידוש העיקרי: “תכלית” לא אומר “הכי הרבה זמן” או “הכי הרבה מחשבה”
יסוד הרמב״ם:
– תכלית לא אומר: שחושבים על זה יותר זמן.
– תכלית לא אומר: שעושים את זה יותר זמן.
– תכלית אומר: מה המטרה שכל החיים (או כל הכלל) מאורגנים סביבה.
לכן אין שום סתירה בין:
– רוב התורה מדברת על עולם הזה, רוב המצוות הן מצוות גשמיות, רוב הזמן עסוקים בחסד, משפט, צדקה בארץ.
– ותכלית הכל היא ידיעת ה׳.
> “יכול להיות שהרמב״ם כל החיים לא יכתוב מורה נבוכים, ועדיין זה יהיה אותו דבר” – כי הוא יכול לומר: “אני עושה שהנכד שלי יהיה לו מורה נבוכים.”
—
כג. תירוץ הסתירה – סיכום
האנשים הרואים סתירה ברמב״ם (בין ידיעת ה׳ כתכלית לבין חסד/צדקה/משפט כמצוות חשובות) פשוט לא הבינו מה “כוונה” אומרת. הם חושבים שאם ידיעת ה׳ היא התכלית, כל אדם חייב להיות פילוסוף או יהודי חסידי שמתפלל באריכות. זה לא הפירוש.
אין שום סתירה שיהיו עסוקים עשרת אלפים פעמים יותר בחסד ומשפט וצדקה בארץ – כל עוד המטרה של כל הארגון היא “ימלא הארץ דעה את ה'”.
[הערה קטנה]: אנשים היום לא תופסים את הרעיון של “ארגון סביב מטרה” – הם חושבים שמטרה צריך לעשות או לחשוב כל הזמן, וזה לא הפירוש. גם: אחרים חולקים כי הם לא מאמינים בהשארת הנפש, אבל זה נקרא “דברים פשוטים.”
—
כד. הערות סיום (נרמזו, לא פורטו)
– מידות טובות יכולות להיות “הכנה” (הכנה) לידיעת ה׳ – הנקודה לא פורטה.
– להבין את הפסוק “אני ה׳ עושה חסד משפט וצדקה בארץ” צריך להבין את הסוגיה של “הידמות בדרכיו” (להידמות לדרכי ה׳) – לא נכנסו לזה.
—
כל הטיעון בבת אחת:
“`
מעשה היסטורי (לוניל, ר׳ יונתן, מכתב הרמב״ם)
↓
אפיסטמולוגיה של הרמב״ם (שלושה מקורות ידיעה; אמת גבוה מסמכות)
↓
מסע התרגומים (מורה נבוכים, שמונה פרקים, חובות הלבבות)
↓
הרעב האינטלקטואלי: “לשמע אוזן” → “עיני ראתך”
↓
טענה היסטורית: “גלות של חכמה” מאז חתימת הגמרא
↓
שמונה פרקים + מורה נבוכים = מערכת אחת
↓
מעלות המידות → מעלות שכליות → ידיעת ה׳ (תכלית)
↓
למה צריך מידות? (1) נגיעות מסמאות (2) מטרה חברתית
↓
הפסוק מירמיה: “השכל וידוע אותי… חסד משפט וצדקה בארץ”
↓
מחלוקת אבן תיבון על פירוש הפסוק
↓
תיאוריית “סתירה” מודרנית (פינס, כהן) → דחייה חריפה
↓
התירוץ האמיתי: “כל מעשיך לשם שמים” =
“כוונה” לא אומרת מחשבה ברגע,
אלא המטרה שכל החיים מאורגנים סביבה
↓
“האבות הן הן המרכבה” = כל המעשים מאורגנים
סביב “להעמיד אומה יודעת את ה'”
↓
תכלית ≠ הכי הרבה זמן; תכלית = מטרת הארגון
↓
אין סתירה: חסד/משפט/צדקה = האמצעי; ידיעת ה׳ = התכלית
“`
תמלול מלא 📝
תחילת זמן החורף: מעשה מלוניל והוויכוח על האסטרולוגיה
פתיחה: חודש חשוון – תחילת הזמן החדש
מגיד שיעור:
רבותי, כן, רואים ש… כן. היום פרשת נח. לא, היום… חודש חשוון. היה אתמול, יום אחד, יומיים, יום או יומיים. ואנחנו מתחילים זמן חדש. “חודש אשר”. הולכים להתחיל ללמוד. “חודש אשר”, מתחילים את זמן חשוון, זמן החורף, נקרא “חודש אשר”. “אשר ישיבות בו מתחילות” [אשר ישיבות בו מתחילות: החודש שבו הישיבות מתחילות]. מה? “אשר ישיבות בו מתחילות”. כן, משהו כזה.
צריך לעשות קביעות שיעור [קביעות שיעור: זמן לימוד קבוע], כמו הרבי מבעלזא. מה עושים בקביעות שיעור? כמו כל שאר… רבנים יודעים רק איך לעשות שני דברים: לרקוד ולשתות לחיים. זה מה שקורה אצל רבי. מאוד פשוט, שידוך. נותנים אחד לשני בקבוקים, כוסיות מיץ ענבים עם עוגה. לא, אבל כששני רבנים חושבים, אומר הוא, מה אפשר לעשות? אפשר לתת אחד לשני, או ענבים, היום אי אפשר ענבים כי הם קופסת מלח, וכוס כזו עם קצת מיץ ענבים. זה קל, ולעיתון יש איזה מעשה.
בכל אופן, אבל יש לי עבודה קצת יותר קשה, אצטרך איזה שיעור. אז אנחנו מתחילים את התורה הקדושה [תורה: התורה היהודית/חוק]. אמרו שהולכים להתחיל מחדש. כך אמרו וכך הולכים לעשות. הולכים להתחיל מחדש. אני רק צריך לקבל את הדף שלי, ושיתנו לי מצלמה שאוכל לשלוח.
הכרזה על הלימוד: פרקי אבות וההקדמה
מגיד שיעור:
ואנחנו מתחילים כך. אנחנו מתחילים מזה שיש ספר שנקרא פרקי אבות [פרקי אבות: מסכת מהמשנה]. עכשיו, את הספר הזה לומדים בקיץ. אנחנו הולכים ללמוד אותו בחורף. אנחנו אולי נסיים את ההקדמה [הקדמה: מבוא] חורף שלם, נוכל ללמוד בקיץ. אבל אנחנו לא הולכים לסיים את ההקדמה חורף שלם. אמרתי שלא הולכים לסיים את ההקדמה בחורף, אז אין הכנה כזו לקיץ. אנחנו נלמד. ומה שאני רוצה ללמוד הוא כך, רציתי להביא את הניירות, אבל מכונת הניירות שלי נשברה השבוע. אז מה שאני רוצה לעשות הוא כך, מה שאני רוצה לעשות הוא, אני אספר לכם מעשה. בסדר? אני אספר לכם מעשה. המעשה קשור לכאן. אתם בטח מכירים את המעשה. אני אספר לכם, אני רוצה להגיע לנקודה.
המעשה: העיירה לוניל ושמה
מגיד שיעור:
היתה חבורת יהודים שגרו בעיר שנקראת לונל. אני לא יודע אם אומרים נכון את המילה, כך כתוב בספרים החסידיים, לונל. פשוט איך אומרים לונל? יש עיר. לוניל? לא לוניל. לוניל. “חכמי לוניל” [חכמי לוניל: חכמי לוניל], כך אמרנו כשהיינו ילדים. אני לא יודע. בסדר. יש עיירה כזו בצרפת איפשהו שנקראת לוניל. לוניל? יהיה לוניל. “חכמי לוניל”. ויקיפדיה אומרת לוניל. לוניל בצרפתית צריך לומר. על כל פנים [על כל פנים: בכל מקרה], יש עיירה כזו.
והיא נקראת על שם הלבנה [לבנה: ירח], ידעת? כי לונא היא הלבנה בלטינית. היא נקראת על שם הלבנה. הלבנה היא דבר מאוד חשוב, “הַחֹדֶשׁ הַזֶּה לָכֶם רֹאשׁ חֳדָשִׁים” [החודש הזה לכם ראש חדשים: “החודש הזה יהיה לכם ראש חדשים” – שמות יב:ב]. קראנו לעיר על שם הלבנה. יש הרבה ערים על שם השמש, בית שמש [בית שמש: בית השמש], וכן הלאה. יש גם עיר על שם הלבנה.
היהודים מלוניל ושמותיהם
מגיד שיעור:
בעיירה הזו היו קבוצות יהודים, קבוצות שונות של יהודים. חלק מהם נהגו לקרוא לעצמם על שם הלבנה. שמעת פעם על צדיק אבא מארי הירחי [אבא מארי הירחי: Abba Mari HaYarchi]? הירחי זה יהודי יהודי יהודי. הירחי זה יהודי. כלומר, נכנס ירחי, “אשר מפיך ירווה” [אשר מפיך ירווה: “אשר מפיך ישקה”], מאורות [מאורות: מאורות], טוב? מה זה שהוא ירחי? בגלל זה. מה? הוא אפילו כתב ספר משהו, אני זוכר שהוא נקרא “מאורות”, נכון? כן.
ובעיירה הזו היה יהודי שני מאוחר יותר, הוא נקרא ר׳ שמואל אבן תיבון [ר׳ שמואל אבן תיבון: רבי שמואל אבן תיבון]. אביו כבר גר שם, ר׳ יהודה עבר לשם. ר׳ שמואל סבר שצריך לקרוא לעיר על שם יריחו [יריחו: יריחו], הוא נהג לקרוא לה “בקעת יריחו” [בקעת יריחו: עמק יריחו]. כי יריחו היא גם על שם הלבנה, ידעת? יריחו היא עיר מקודשת ללבנה. ולוניל היא… מה? עיר התמרים [עיר התמרים: עיר התמרים] היא שם נוסף שיש לה, אבל גם היא נקראת על שם הלבנה, יריחו, ירח [ירח: ירח], על שם ירח. ובגלל זה הוא קרא לעיר יריחו.
עד כדי כך [עד כדי כך: עד כדי כך] שהיו אנשים שהמציאו לבן, הם אמרו מאיפה התחילה העיר לוניל, שכאשר היהודים של עזרא [עזרא: עזרא], הרשע גירש את היהודים לגלות, שיש מסעות, אחד מאחד גירש את היהודים, אז כשהיהודים נסעו ללוניל, היהודים באו מיריחו, והם קראו לעיר על שם יריחו. וזה מדרש יפה [מדרש: דרשה אגדית].
חכמי לוניל ותחילת הוויכוח
מגיד שיעור:
על כל פנים, בעיירה הזו גרו כמה וכמה [כמה וכמה: רבים ורבים] יהודים ישרים, הם ישבו ולמדו. הראב״ד [ראב״ד: ראש בית דין, ראב״ד – רבי אברהם בן דוד] גר שם בעצם, או באותו אזור. ויום אחד, אני מספר מעשה שהוא לא ממש מעשה שהיה [מעשה שהיה: מאורע שאכן קרה], אלא המעשה קרה בעיירה סמוכה שהיתה תחת שליטתו. היה שם ויכוח יום אחד בין יהודי, ר׳ יונתן [ר׳ יונתן: רבי יונתן], הגלגול הראשון [גלגול: גלגול נשמה] של ר׳ יונתן שלנו. גם השני גר בפסקווייק, גם לא רחוק מדי. ואיך קוראים לו, אני מספר מעשה שהיתה לפני כן. כמה שנים לפני כן היה מעשה כזה, שהיה ויכוח בבית המדרש [בית המדרש: בית לימוד] על הכוכבים, אנחנו יודעים על מה הם מדברים, מבין? זו היתה הלבנה, אבל הכוכבים, היה ויכוח בבית המדרש על זה. אולי זה היה עם בעל המאור [בעל המאור: בעל המאור, ר׳ זרחיה הלוי], אולי בעל המאור גם קשור. אז איך קוראים לו, בבית המדרש היה ויכוח כזה.
הרקע: ר׳ אברהם בר חייא ואסטרולוגיה
מגיד שיעור:
והיו אנשים שנחשבו משכילים [משכילים: משכילים, נאורים], שלמדו אבן עזרא [אבן עזרא: אבן עזרא, ר׳ אברהם אבן עזרא] וספרים אחרים. והיה ספר אחר, ספר מפורסם מאוד באותה תקופה, שהוא כתב, הרמב״ם [רמב״ם: רמב״ם, הרמב״ם, ר׳ משה בן מימון] מביא אותו בהלכות קידוש החודש [הלכות קידוש החודש: הלכות קידוש החודש] לא בשמו [לא בשמו: לא בשמו]. הוא נקרא, נו, האסטרונום, נו, האיש שאמר, רבי אברהם בר חייא [רבי אברהם בר חייא: רבי אברהם בר חייא]. רבי אברהם בר חייא הנשיא [הנשיא: הנשיא] כתב ספר על הלכות קידוש החודש, ובספר הזה, לא רק בספר ההוא, בספר אחר הוא הסביר שלפי הכוכבים אפשר לדעת מתי משיח יבוא. כי יש זמן ראוי לגאולה [זמן ראוי לגאולה: זמן המתאים לגאולה], הוא עשה חישוב ליציאת מצרים [יציאת מצרים: יציאת מצרים], אסטרולוגיה, לפי הקיבוץ, איזה צירוף של שלושה כוכבי לכת, שכאשר יש את הצירוף הזה, הוא עשה חישוב שיציאת מצרים וגם כל הדברים הטובים שקרו ליהודים היו… כן, חכם. הוא אמר, לפי מתי שלושת הכוכבים מתכנסים יחד, אז תמיד טוב ליהודים. אז הוא חישב מתי זה יהיה בפעם הבאה, והוא אמר, אז משיח יבוא. זה היה רבי אברהם בר חייא.
ובקיצור [בקיצור: בקיצור], היה מקובל מאוד לחשוב דברים כאלה. היה ויכוח בבית המדרש על זה.
עמדת ר׳ יונתן נגד אסטרולוגיה
מגיד שיעור:
שם ישב יהודי, הוא נקרא רבי יונתן. הוא כתב מאוחר יותר ספר, הוא נקרא פירוש רבינו יונתן [פירוש רבינו יונתן: פירוש רבינו יונתן]. תודה רבה על הגג. כן? רבינו יונתן מלוניל [רבינו יונתן מלוניל: רבינו יונתן מלוניל]. אז רבי יונתן, לפני כן הוא גר בעיר מונפלייה [מונפלייה: מונפלייה]. הוא משהו, הוא, איכשהו, אני לא יודע בדיוק למה, הוא משהו החזיק קצת יותר נאור, או שאני לא יודע אם זה נאור או להיפך נאור. הוא קרא משהו, נראה שהוא קרא משהו דברים שהרמב״ם כתב או מאותו אזור, והוא החזיק מאוד שזה שטויות [שטויות: שטויות]. הבעיה היא, איך הולך ויכוח? חותך יונתן שהוא הולך כך את הוויכוח.
נראה שהוא קרא, הרמב״ם, אני חושב שהוא קרא אגרת תימן [אגרת תימן: איגרת תימן, האיגרת לתימן]. אם אני זוכר, את זה כבר הרגו לפני כן. לא, לא, רגע, תקשיב. לא, אתה מחזיק בהסברים. אני חושב ש, אם אני זוכר, באגרת תימן כבר כותב הרמב״ם נגד חישובים של משיח של הקץ [קץ: הסוף, זמן המשיח]. הוא קרא את זה, זה כבר היה מתורגם. אבן תיבון תרגם את זה כבר יש לי את זה. כן, כן. אבל הוא אומר שהוא נגד אסטרולוגיה. אז את זה הוא קרא. ואני חושב ש, אם אני זוכר, הרמב״ם שם כמעט בפירוש [כמעט בפירוש: כמעט במפורש] מדבר על החישובים של רבי אברהם בר חייא ודברים כאלה. אני זוכר שזה כבר תורגם קודם, רבי יהודה בן תימא כבר תרגם. אז הוא קרא את זה, בקיצור, הוא מאוד לא החזיק מזה.
הוויכוח והקושי
מגיד שיעור:
אבל איך הולך ויכוח? היו לו הוויכוחים כנראה כל יום. באו יהודים ואמרו, “מה זה אומר? איך אתה יכול לומר דבר כזה? הרי כתוב בגמרא [גמרא: תלמוד] במסכת שבת דף נ׳ [מסכת שבת דף נ׳: מסכת שבת, דף נ׳], הרי כתוב במדרש פסיקתא [מדרש פסיקתא: מדרש פסיקתא], מה תעשה?” עד שהוא היה תקוע, הוא לא יכול היה לנצח את הוויכוח.
העצה: מכתב לרמב״ם
מגיד שיעור:
אז עלתה לו עצה נפלאה [עצה נפלאה: עצה נפלאה]. אני רק מספר מעשה, סתם מעשה, אני הולך לראות אם זה עכשיו. עלתה לי עצה מופלאה [עצה מופלאה: עצה נפלאה], שהספר הזה כתב יהודי, ר׳ משה בן מימון [ר׳ משה בן מימון: רבי משה בן מימון, הרמב״ם], והיתה לו את הכתובת שלו. איך היתה לו את הכתובת שלו? אני לא יודע. פעם נהגו לכתוב כתובת, היו צריכים לכתוב “למשה בן מימון, מצרים”, וזה הגיע. סתם כך, אני לא יודע איך זה היה. הוא שלח שליח, לא היה דואר והכל. היתה לו הכתובת של הרמב״ם, והוא ישלח מכתב לרמב״ם וישאל את השאלה. הוא מייצג את בית המדרש, בית מדרש חשוב, כאן גרים כמה גדולי ישראל [גדולי ישראל: גדולי תורה יהודיים], ראשונים כאלה [ראשונים: רבנים מוקדמים, הרבנים מימי הביניים] שאנחנו קוראים ראשונים, הם לא ידעו שהם הראשונים. בכל אופן, קיבוץ רציני שלומדים, למדו שם גמרא טוב, והרמב״ם כיבד מאוד את מה שהוא ראה מהם מאוחר יותר, הוא אומר שהוא סבור שהם יודעים ללמוד טוב. הוא ישאל מהרמב״ם עצמו, שיסביר.
לא ברור מה הוא חשב שהתירוץ [תירוץ: תשובה] יהיה. אני מספר את המעשה, הוא קיווה שהרמב״ם יענה איכשהו על הגמרות ויגיד לו מה לעשות עם זה.
תשובת הרמב״ם: אגרת למונפלייר
מגיד שיעור:
וכך הוה [וכך הוה: וכך היה], המכתב שנקרא “אגרת למונפלייר על דבר החכמים” [אגרת למונפלייר על דבר החכמים: האיגרת למונפלייה על עניין החכמים – ידוע גם כאגרת על האצטגנינות, האיגרת על אסטרולוגיה] מופנה לאחד רבי יונתן. אנחנו לא יודעים בוודאות, אבל נראה שזה אותו רבי יונתן. רבינו יונתן, אני לא יודע, הוא היה כהן [כהן: כהן, צאצא של אהרן]. כהן הוא היה? רבי יונתן, אולי הוא היה כהן. רבי יונתן.
המעשה של רבי יונתן מלוניל והתרגומים של ספרי הרמב״ם
ההתכתבות בין רבי יונתן והרמב״ם
כשזה הגיע מלוניל, אני לא יודע איך, הוא שלח שליח, לא היה דואר אז. היתה לו הכתובת של הרמב״ם, אז הוא כביכול שלח מכתב לרמב״ם ושאל את השאלה. הוא ייצג את בית המדרש [בית המדרש: ישיבה/בית לימוד], בית מדרש חשוב, שם גרים כמה גדולי ישראל [כמה גדולי ישראל: כמה גדולי תורה], ראשונים כאלה [ראשונים: סמכויות רבניות מימי הביניים המוקדמים] שאנחנו קוראים ראשונים. הם לא ידעו שהם ראשונים, אבל… בכל אופן, הוא למד את הגמרא [גמרא: תלמוד] טוב. הרמב״ם כיבד מאוד את מה שהוא ראה מהם, הוא אומר שהוא סבור שהם יודעים ללמוד טוב.
הוא שאל מהרמב״ם עצמו, שיסביר [שיסביר: שיסביר]. לא ברור מה הוא חשב שהתירוץ [תירוץ: תשובה/פתרון] יהיה. אני מספר את המעשה, הוא קיווה שהרמב״ם יענה איכשהו על הגמרא ויגיד לו מה לעשות עם זה.
המכתב “אגרת לבעלי מדע על חכמת כוכבים”
וכך הוה [וכך הוה: וכך היה], המכתב שנקרא “אגרת לבעלי מדע על חכמת כוכבים” [אגרת על האסטרולוגיה] מופנה לאחד רבי יונתן. אנחנו לא יודעים בוודאות, אבל נראה שזה אותו רבי יונתן. רבי יונתן הכהן [הכהן: הכהן]. כהן הוא היה? רבי יונתן, אני לא יודע אם הוא היה כהן. יכול להיות. רבי יונתן, והוא כתב את המכתב לרמב״ם, והרמב״ם כתב לו בחזרה.
כנראה [כנראה: ככל הנראה] הוא שלח צ׳ק עם המכתב, אני מניח שזה לא הולך בחינם. הוא היה גביר [גביר: אדם עשיר], אני לא חושב שהוא היה גביר, הוא ניהל שם, הוא החזיק. הוא כותב לרמב״ם מאוחר יותר במכתב נוסף על התרגום של מורה נבוכים [מורה נבוכים: מורה נבוכים] שהרמב״ם יעזור להם בבקשה, כי הם כבר הוציאו כל כך הרבה כסף על זה שזה לא יהיה בחנם [בחנם: לשווא]. הוא תמך בו, הוא היה כוללניק [כוללניק: תלמיד ישיבה הנתמך על ידי קצבה], הוא לא רצה שהטרחה [הטרחה: המאמץ/ההוצאה] תהיה בחנם. הוא תמך בו, הוא שילם כסף שיתרגם. סתם הוא שלח צ׳ק לרמב״ם, לא חס ושלום [חס ושלום: חס ושלום] על לימוד תורה [לימוד תורה: לימוד תורה], אבל שכר בטלה [שכר בטלה: פיצוי על אובדן זמן עבודה], אתה יודע, לרמב״ם היתה עבודה.
היסוד האפיסטמולוגי של הרמב״ם
אז, באמת, והוא ביקש שהרמב״ם יענה על השאלה, והרמב״ם בעצם, בפעם היחידה, הפעם היחידה בכל כתבי הרמב״ם [כתבי הרמב״ם: כתבי הרמב״ם השלמים], שהרמב״ם הוציא בבירור את דעתו על מה עושים עם מדרשים [מדרשים: דרשות רבניות הומילטיות] שלא מסתדרים, ואיך זה עובד. ומפורסם מאוד, החלק הכי בסיסי של הרמב״ם באפיסטמולוגיה [אפיסטמולוגיה: תורת הידיעה], שאומרים מה צריך לחשוב, עומד במכתב הזה.
שלושת מקורות הידע
והוא עשה מאוד ברור, הוא אמר לעולם [לעולם: לאנשים], שתדע ש, אם אני זוכר, אתם צריכים לזכור לי טוב, שיש ארבעה דברים שאדם יודע. דברים שהוא ראה בעצמו, דברים שהוא שמע. שלושה דברים? חושים [חושים: תפיסה חושית]. מה ששמע? לא, הוא שמע שאחר אמר לו שכך היה. מה? יש לו ראיה [ראיה: הוכחה] לכך? והשלישי? פספסת אחד. שכל [שכל: אינטלקט/היגיון]. אתה מדבר על הרמב״ם או על ה… כן. והחושים. שלושת הדברים האלה אדם צריך להאמין.
ו, אומר הרמב״ם, אדם צריך לדעת על כל דבר למה הוא מאמין בו. אם כי הוא ראה את זה בעצמו, או הוא… או הוא שמע את זה מאחר, או כי הוא הוכיח את זה בעצמו. זה דבר אחד.
ההבדל בין רמות האמונה
תרגום השיעור
הדבר השני שהוא צריך לדעת, דברים שמישהו אמר, אפילו אם הוא אדם גדול, לא רוצים להתבלבל, לא רוצים לחשוב שזו אותה רמה של אמונה, לא אותו סוג של דבר. ממילא צריך לדעת איך לשקול את הדברים. ואם יש דבר שאינו אמת, כתוב בספר, הוא נדחה מפני האמת. זו המבנה הבסיסי של הרמב״ם שהוא מסביר שם. ושרק בגלל שכתוב משהו, ואמורא אחד אמר פעם משהו, עדיין לא אומר שצריך לקבל כל דבר וכו׳.
היישום המעשי
אומר הרמב״ם, יש לנו מאוד ברור, ממש, הכי ברור, אני אומר, הכי ברור פעם שהרמב״ם כתב איך עונים על שאלות כאלה. אם מישהו שואל אותו, “מה כתוב בגמרא?” אני מרגיש לענות, “אני לא יכול לדבר עם כל העולם בבת אחת. אתה רוצה שאדבר עם רבי יוחנן, עם ריש לקיש, עם רבי עקיבא? אני מדבר איתך! מה אתה סובר? אני יכול לדבר עם כולם בבת אחת? יש הרבה אנשים, הרבה דורות. זה מאוד קשה לדבר. כל אחד צריך להבין מה הדעה שלו, מאיפה הוא תפס את זה.”
התרגום של מורה נבוכים ופירוש המשניות
בכל אופן, עד כאן המעשה. רגע אחד. עכשיו, אני ממשיך את המעשה. זו רק הקדמה למעשה. עדיין לא אמרתי כלום, עדיין לא סיפרתי שום מעשה.
שביעות הרצון של רבי יונתן והמשך הפרויקטים
רבי יונתן ראה שהולך לו טוב. אחר כך הוא עבר, לכאורה ללוניל, עיירה שנייה, והוא ראה שהולך לו כל כך טוב. ואחר כך הגיעו עותקים מהרמב״ם. שמעו שהרמב״ם כתב מעין ספר, מורה נבוכים. הוא שילם לר׳ שמואל אבן תיבון שיתרגם ללשון הקודש כדי שיוכל לקרוא. הוא שמח בזה מאוד.
אחר כך הוא ראה שהעותק שיש להם יש בו הרבה טעויות. הוא לא ידע לקרוא את הערבית, אבל ר׳ שמואל אמר לו שיש הרבה טעויות. הוא שלח לרמב״ם שישלח לו גרסה טובה יותר, ושלחו לו מכתבים, ואחר כך הוא שלח גם חלק מהשגות הראב״ד, השגות הרמ״ך, מה שיהיה, השגות הלכה, והוא ענה. בקיצור, נעשה משא ומתן שלם.
גילוי פירוש המשניות
אחר כך ראו שהרמב״ם כתב גם ספר, פירוש המשניות. את כל המשניות של ששה סדרי משנה תרגם הרמב״ם לערבית. וכך הם דמיינו, אולי הם בכלל לא צדקו, שרוב פירוש המשניות לא כל כך חשוב. זה סתם הרמב״ם תרגם כמו ארטסקרול ליהודים של היום שמדברים ערבית, שיוכלו ללמוד משניות. לא היה להם דחוף לתרגם את כל הדבר. את כל פירוש המשניות תרגמו רק מאוחר יותר.
חשיבות שמונה פרקים
אבל הם ראו שבפירוש המשניות יש חלקים שהם מאוד חשובים. איך נודע למי שסיפר? נראה שמי שיודע ערבית, ר׳ שמואל סיפר. הם ראו אחד מהדברים החשובים הראשונים, יכול להיות שר׳ שמואל תרגם גם את ההקדמה לפרק חלק, אנחנו לא יודעים בוודאות, אבל היו אחרים, יש את התרגום שיש לנו, יש גרסאות, ההקדמה תרגמו אנשים ודברים אחרים.
אבל אמרו לו אחרי שסיים לתרגם את מורה נבוכים. הוא מעולם לא סיים לתרגם את מורה נבוכים, הוא החזיק את זה בתיקון, כמו שכל היהודים הישרים מחזיקים בתיקון, אבל הוא סיים פחות או יותר, הוא חיכה שהרמב״ם יענה לו, יגיד הגהות ותירוצים, על כל פנים הוא סיים.
אמרו לו, הבנים של לוניל לכאורה אמרו לו שיש ספר חשוב ששמו שמונה פרקים. הוא לא אמר שזה נקרא שמונה פרקים, הוא אמר שהרמב״ם כתב עוד פירוש על המשנה, ובהקדמה לפרקי אבות הוא הסביר את היסודות של מדות טובות, של מוסר, של אתיקה, והוא מבקש ממך שתתרגם. וכך הוה, אחרי שתרגם את מורה נבוכים, תרגם עוד את הספר שאנחנו קוראים שמונה פרקים, לא רק שמונה פרקים, אלא גם את כל מסכת אבות.
מקור המעשה: הקדמת ר׳ שמואל אבן תיבון
את כל המעשה, לא את ההתחלה שלה, את ההתחלה הוספתי ממקורות אחרים, אבל את סוף המעשה מספר לנו מי? ר׳ שמואל אבן תיבון עצמו. ר׳ שמואל אבן תיבון עצמו כתב הקדמה לתרגום שלו על פרקי אבות. הוא תרגם את כל פרקי אבות, לא רק את שמונה הפרקים, פרקי אבות עם ההקדמה, ובהקדמה הוא מספר את המעשה. רציתי להביא את ההקדמה, אבל אין לי אותה, המדפסת שלי לא עבדה, יש לי את זה לפני, הבאתי את המעשה.
סיום הקדמת ר׳ שמואל
כך מסתיימת ההקדמה, היא מסתיימת בגרסה אחת, שחכמי לוניל ראו כמה יפה וכמה טוב וכמה חשוב פירוש הרמב״ם על המסכתא, ביקשו שיתרגם אותו כמו שתרגם את מורה נבוכים, וכך הוה, וזהו, כך הוא אומר. נכון, מעשה יפה.
שאלות על תשלום ומקצועיות
שיחה על פרנסת ר׳ שמואל
תלמיד: אז כשהם ביקשו, האם שילמו לו?
מגיד שיעור: בוודאי שילמו.
תלמיד: לא, האם שילמו לו. הוא לא עובד בחינם.
מגיד שיעור: היה להם חברה.
תלמיד: כן, אבל החברה…
מגיד שיעור: כן, כן. אביו כבר, אביו כבר, כבר שילמו לאביו. הם עבדו עבור אותם, עבור אותם, עבור אותה משפחה. אחר כך, אני מתכוון.
תלמיד: מה?
מגיד שיעור: כן, כתבי וחובת הלבבות, ההקדמה, לא כל חובת הלבבות.
שיטת הרמב״ם על תשלום עבור עבודת תורה
מגיד שיעור: בסדר, אז אני רוצה להבין דבר מעניין. צריך לשים לב כאן למשהו מעניין. עכשיו, עד כאן המעשה, בסדר? סיפורי צדיקים.
תלמיד: מה? הוא גם היה רופא, כן.
מגיד שיעור: אבל אביו, אביו במקור היה מספרד, והוא רצה שבנו יהיה אדם, הוא לימד אותו לימודי חול, הוא למד איתו, הוא נתן לו חינוך כמו שהוא היה רגיל, לא כמו שהיה המנהג שם. כן, בגלל זה הוא היה גם רופא.
תלמיד: מתרגם מקצועי, כן, זה שונה. מקצועי… הוא לא היה יכול…
מגיד שיעור: בסדר, בואו לא ניכנס לפוליטיקה. בפוליטיקה אפשר צריך פעם שנייה. אבל זו המעשה שואל. מעשה שואל, בוודאי, משלמים. כלום, הוא היה… היה לו עסק, הוא אומר, היה לו עבודה. ר׳ שמואל, אתה לא יושב ומחכה לתרגם דברים. אם אתה צריך לעבוד בשבילך, שילמו לך. זו השאלה.
נוהג הרמב״ם לשלם למעתיקים
כך כותבים אבל הרמב״ם עצמו, עלנו זהב מקרסנו, שילמו, שילמו כסף. אז עכשיו זה כך, מתרגם בוודאי צריך לקחת כסף, אפילו לפי הרמב״ם, אי אפשר להיות בחור כולל כדי לכתוב, זו בהחלט עבודה, אבל סופר כותב ומעתיק, אין ספק שלוקחים כסף.
הרמב״ם עצמו שילם עבור… היו לו אנשים שהעתיקו דברים זרים, הוא שילם להם. בוודאי, הרמב״ם יודע, כן, יש את כתבי היד של הרמב״ם. כן, הוא עבד עם אנשים, הוא כתב. לא, לא, לא כך. אני מתכוון, זה על העבודה, על ה… יש שאלה בדיוק איך זה התנהל.
יש לנו כן את כתב היד של הרמב״ם עצמו על רוב פירוש המשנה, כולל ההקדמה. אני יכול לראות את זה. לכאורה הרמב״ם עצמו כתב את כל הדבר. זה היה מאוד יפה, אבל מקצועי. יש מי שאומרים שאולי אחרים כתבו והוא מגיה היה. זה לא מאה אחוז, אבל מקובל שהוא כתב את זה בעצמו. כן.
דיוק על המעשה: אופי הישיבה בלוניל
אבל מה שאני רוצה לומר הוא כך. אני רוצה להיות מדייק על המעשה. אני חושב שהמעשה היא מעשה מעניינת. צריך להיות מדייק על המעשה. סיפורי צדיקים צריך להיות מדייק. ואני רוצה להיות מדייק כך, שאתם סיפרתם מעשה. אותה חבורה, קצת לפני כן, שילמו לאביו שיתרגם חלק מחובת הלבבות. כן? מעניין.
זאת אומרת, אני חושב גם אמונות ודעות, רבי יהודה אבן תיבון כתב. זאת אומרת, הם היו יהודים. צריך לתפוס את המעשה. כאן יש יהודים, הם היו יהודים, אני לא יודע מאיפה הם באו. קבוצת יהודים, קבוצה רצינית, בית מדרש, ישיבה.
מה הם למדו?
ומה עושה ישיבת יהודים? לומדים גמרא תוספות. רי״ף, למדו גמרא, רי״ף, תוספות. מה אתה עושה? אלה כולם פירושים על הרי״ף, כן? הם למדו הלכה, הם לא למדו גמרא, הם למדו הלכה. בעל המאור, הם הכריעו הכל, באותה ישיבה נהגו להכריע לפי הרי״ף, הם לא נהגו ללמוד גמרא.
עובדה על מגבלות הראב״ד
אספר לך עובדה, שתדע. ו… אבל הלכה, זה היה מבושל, זה היה נחשב גדול יותר, הוא היה למדן גדול. הראב״ד הקדוש כותב על הרמב״ם, זה בא מאותו בית מדרש יותר טוב, הראב״ד הקדוש כותב על הרמב״ם בהגהות בהלכות קידוש החדש, אני לא הגעתי לחכמה זו, פתאום כותב, וגם רבותי לא הגיעו עליה.
הרעב האינטלקטואלי של יהודי אשכנז לחכמת תורה רחבה יותר
בית המדרש בלוניל: ישיבה אשכנזית מסורתית
בעל המאור תופס שיש פה סאונדטרק אמיתי. ולא למדו שם, זה היה בית מדרש יהודי מסורתי רגיל עם קצת גמרא תוספות.
עכשיו, במדרש היו יהודים, לפחות חלק מהם, לא העביד, הוא היה מהצד השני שם, אבל יהודים אחרים ששמעו שבמקום אחר יש יהודים שאצלם המושג של המילה תורה או המילה חכמה רחב יותר מזה.
לא לומדים רק הלכה שורשים בגלות הפרה בהלכות ד׳ שומרים, אלא לומדים גם על איך העולם עובד, על מה ההנהגת השם, על אילו חכמים יש אם יש אלוקים בכלל. על בכלל מדע, רפואה, כל מיני דברים כאלה.
רגע הגילוי: “חסר לנו משהו”
וחלק גדול מהם, אולי רוב, אני לא יודע, אני מספר לך שצריך לתפוס דבר רגיל כזה. הם תפסו שהנה, חסר לנו חלק בתורה.
זה ממש כמו שיש שיעור אחד שלומדים רק נגלה, ובא מישהו ואומר, בוא תראה, אתה יודע שיש קבלה, צריך גם לדעת איך העולם נראה, איך העולם עובד. ממש כך.
כך הם שמעו, מישהו סיפר להם, היו אנשים שנסעו, כמו שהמשפחה עצמה נסעה, הם באו לגור ממקומות אחרים, שם זה יותר מפותח.
החכמים שרעבו לחכמה רחבה יותר
והיה רבי יונתן מלוניל למשל, הוא היה גאון עולם, הוא כתב פירושים, אפשר לראות, לימודים יפים מאוד, אחרים, כך גם אחרים, הם למדנים גדולים, הם אהבו ללמוד.
אבל הם אהבו ללמוד, הם גם אהבו, הם תפסו שחסר להם חלק בסיסי של חכמה. הם נעשו מאוד סקרנים, הם נעשו כל כך סקרנים שהם שמעו שכל הספרים האלה שכתובים לא בלשון הקודש.
הבעיה המעשית: מחסום השפה ומסע התרגום
למה לא? כי המקומות שהתחילו ללמוד יותר רחב, הם דיברו ערבית על פי רוב, והם כתבו בערבית רוב הספרים.
אמרו, מה, מה קורה? אנחנו נשארנו עמי הארץ? הלכו ושילמו, שלחו שליחים, התאמצו. מצאו דרך איך אפשר לתרגם את הספרים שעוסקים ביסודות התורה, באמונות ודעות, ודברים אחרים, לשפה שלהם כדי שיוכלו ללמוד.
וכך הוה, הם למדו את זה, הם היו מאוד שמחים בזה.
ההתרגשות של חסידי אשכנז
אמונות ודעות, החלק היה כבר לפני כן גם כן, והיה תרגום אחר עוד לפני כן באשכנז. אני לא זוכר מי המתרגם היה, אבל יש היום, ורבי יהודה החסיד, כל חסידי אשכנז היו כולם מאוד שמחים עם זה.
שהנה, אפשר להבין, אנחנו עובדים את ה׳ כל היום, עכשיו אפשר להבין מי הוא. תדמיין, ממש חסידות כמו הבעל שם טוב.
מעשה: הקצות החושן והדזיקובר רבי על חסידות
אתה מכיר את המעשה של הקצות החושן עם רבי הערשעלע דזיקובר? זו ממש מעשה כזאת, כן? אני יכול לספר מעשיות.
הוא רצה לדעת מה הפשט של הענין של חסידות. הוא לא היה כזה מתנגד, אבל הוא גר שם, והוא לא ידע מה זה. את המעשה שמעתי מר׳ בית משה הרבה פעמים, הוא כבר המציא את זה, זה כתוב בספרי מעשיות חסידיות.
אז מה הוא עשה? הוא שאל את רבי דזיקובר, הוא היה גם באותו אזור, הוא שאל, מה הענין של חסידות? כבר יש חכמה, יש קבלה, יש כל הדברים לפני כן. מה החסידות כבר הוסיפה?
המשל של המלך וארמונו
אמר לו משל, שהיו אנשים שעבדו איזה מלך, והיו להם מפות איך ארמון המלך נראה, ואומרים כל מיני שמועות, שהמלך כך והמלך כך. מאוד מעניין, בסדר, הרבה מאוד דרך ארץ היה, אהבה ויראה למלך.
עד שבא אחד, לא הספיק לו זה, הוא לא רצה לשמוע על המלך, ולומר שהיה כך, ושהיה כך, ושארמון המלך יש כל כך הרבה קומות, והמלך עצמו כל כך חכם, וכן הלאה. הוא אמר שהוא רוצה לראות את המלך עצמו. אז הוא הלך, הוא שולח הזמנה למלך, ונתלו בקדושתינו, המלך כאן.
הנמשל: חסידות מביאה את המלך עצמו
אמר רבי דזיקובר לקצות שזה החילוק של חסידות מקבלה, או אפילו כל הדברים האחרים שהיו לפני כן. שמדברים מה היה, שהמלך כל כך גדול, יש לו כל כך הרבה קומות, הבניין שלו, הדבר שלו כל כך גבוה, הוא כל כך חכם, והדבר של הבעל שם טוב היה שאפשר להביא את המלך עצמו.
אז מה הוא עשה כלפי מעלה? זו מעשה חסידית. אבל זה לא שונה מכל התגובות של רבי יונתן מלוניל ואחרים על הרמב״ם.
הפסוק המפתח: “לשמע אזן שמעתיך ועתה עיני ראתך”
רבי שמואל, מראה בהקדמה שלו, הוא אומר ממש את זה. שמעו, כמו שהרמב״ם מביא את הפסוק בספר איוב, “לשמע אזן”, איוב אמר כך, איוב היה פילוסוף גדול, והוא דיבר עם חבריו כל הזמן האם ה׳ צדיק, או לא, חקירות שונות.
ובסוף בא הקב״ה, “ויען ה׳ את איוב מן הסערה”, והוא אמר לו, הקב״ה הציג בפני איוב את כל העולם כולו איך הוא פועל, כן? הוא לא ממש אמר לו, הוא אמר לו שהוא לא יודע, הוא לא יכול להבין.
תשובת איוב: מהשמיעה לראייה
ואיוב אמר כך, כך היא תשובת איוב, אני לא נכנס לשאלה למה יש לזה קשר לחקירת איוב. הוא אמר לו, איוב אמר להקב״ה כך, “ויען איוב”, הוא אמר, “לשמע אזן שמעתיך”, שמעתי אותך, “לשמע אזן” פירושו שמעתי את החדשות, כן? שמועת אוזן, “וישמע יתרו”, שמעתי, שמעתי עליך שמועות, “ועתה עיני ראתך”, ועכשיו עיני ראו אותך, “על כן אמאס ונחמתי על עפר ואפר”, יש לי חרטה על כל מה שאמרתי, לא התכוונתי לכלום.
טוב, איך הוא פירש את המחצית השנייה של הפסוק, זה לא הנושא. אבל מה שאיוב אומר הוא, הוא היה מאמין גדול, אני מתכוון, אם לא מאמינים בהקב״ה לא מתחילה כלל כל החקירה של איוב, אני מתכוון, הוא התגבר, הוא מעולם לא בירך אלקים, כל הדברים.
אבל הוא אומר, כל זה היו סיפורים יפים, זה היה שמיעה, שמעתי ש. כשאני ראיתי זאת בעצמי זה סיפור אחר לגמרי, צריך לשכתב את כל הספרים מההתחלה, זה לא אותו דבר בכלל.
פירוש הרמב״ם: אמונה מפי הקבלה כנגד עיני השכל
וכך הבינו החכמים שזה אותו דבר, זה מה שהם קראו ההבדל בין מי שיש לו “לשמע אזן שמעתיך”, הרמב״ם אומר את הפירוש בפירושו על איוב בחלק ג׳, שמעתי, כלומר יש לו אמונה מפי הקבלה, הוא שמע שיש ושזה כך, עד מי שהוא יודע, כלומר “עיני ראתך”, לא רואים את הקב״ה בעיניים, רואים אותו ב״עיני השכל”.
הוא ראה בעצמו, כלומר היה לו בעצמו הוכחה, שעד אז היה רק שמועה, שרק שמע, עכשיו הוא יכול לראות זאת בעצמו. זו הייתה שמחה עצומה, זה היה דבר גדול.
ההקשר ההיסטורי: “גלות של חכמה”
אז האנשים ששמעו שיש ספרים כאלה שמסבירים את זה, אני אומר לך, חסידי אשכנז ואותו דבר חכמי לודמיר ואחרים, היו, הם היו מאוד מתפעלים מזה שיש דבר כזה, זה לא היה.
העולם העשיר שלנו בהשוואה לאותם זמנים
אנחנו לא במצב הזה, קשה לדמיין את זה. אחר כך הייתה בעיה מזה, אבל לנו יש כבר כל מיני, כל אחד, אני מתכוון, מי שלא, מי שרק עוסק באוצר החכמה, או מי שהולך לבית מדרש אמיתי, יש כבר כל כך הרבה תורות עם חסידות, עם קבלה, עם קבלה כזו, עם קבלה כזו, עם פילוסופיה עם כל מיני דברים.
אנחנו חיים בעולם מאוד עשיר, כל אחד, יש מחשבה, יש ליטאית, חסידית, מה שרוצים. אבל אתה צריך לזכור שזה לא היה.
זמנו של הרמב״ם: המאה ה-12-13
בזמנים הראשונים, קיצרתי את זה, ממש לתחילת זמנים הראשונים כמעט, הזמן שהרמב״ם עוד חי באותו זמן, המאה ה-12, המאה ה-13, זה כבר לפני מאות שנים, אני לא יודע מה היה לפני כן, בזמן הגמרא, אני לא יודע, הרבה לפני כן אנחנו לא יודעים, אבל כבר לפני מאות שנים אף יהודי לא חשב על הקב״ה.
אוקיי, מובן שהם חשבו, אבל הם לא ידעו מה זה. זה לא בדיחה שאני אומר, זו היסטוריה.
מה למדו בישיבות
היה בישיבות, למדו גמרא תוספות. מה עשו בשקט בלילה אף אחד לא יודע, אבל אנחנו מדברים על מה שנלמד רשמית בפומבי בישיבות. היו גאונים, הם כתבו תשובות, הכל בהלכה. יש שתיים שלוש תשובות בגאונים שמדברים על משהו.
אני לא רוצה להיכנס למעשה, זה החלק של הגלות, אני מתכוון שזו גלות. זה בטוח שזו גלות. זה בטוח שבזמן הבית, זה לא יכול להיות, היו נביאים, זה בטוח שעסקו במושכלות וביסודות אלוקות.
אני מדבר עכשיו על החכמים, בוודאי, המורה נבוכים זה הכל כך. לא חשבתי על הקב״ה, גוזמא כזו שאמרתי, אבל הם לא עסקו בזה, הם לא היו… למדו גמרא תוספות, למדו את הספר.
אני מתכוון, הספר עצמו, הספר פעם… אני לא יודע, אני מתכוון, זה היה… אני מבין, אפשר לצדק את זה.
למה היהודים היו כל כך נרגשים
אני אומר לך, אני רוצה להסביר את זה מנקודת המבט של יהודי, למה הוא כל כך נרגש. אחר כך אתה כבר יכול לענות בחזרה על האחרים.
אני אומר רק עובדה, אני אומר, התורה שאנחנו אומרים היא אחרי שכבר למדו, אתה יודע שגמרא תוספות גם לא רע, בסדר, אני שומע. אבל תתפוס את עצמך, במשך אלפי שנים, מחתימת הגמרא יש הרבה אגדה למשל, מדברים כן, “רצונך להכיר את בוראך, למד אגדות”, הכל טוב מאוד.
הגאונים והאגדה
אבל בישיבות, כבר בזמן הגאונים, ובאזורים שלנו אנשים שמחים עם הגאונים, אבל זה מאוד עצוב. זה כבר הגאונים הגדולים, או לפחות חלק מהם, שאומרים “אנחנו לא מבינים את האגדה, זה לא כפשוטו”. מה זה אומר כן? אני לא יודע, אין לי תשובה.
הם לא חיו בזה, הם לא התבשלו בזה. זה בטוח לא שהאמוראים והתנאים שכתבו את האגדה לא ידעו מה הם מתכוונים. אם זה כפשוטו, אם זה לא כפשוטו, אם התירוץ הוא חסידות, קבלה, פילוסופיה, מה שהנמשל הוא, מה שזה משל, זה מעשה.
איך מבינים את זה, הם חיו בזה, הם התבשלו בזה, הם רצו לדעת “מהיכן נברא האורה?” אני לא מתכוון למה שכתוב במדרש, כל מיני דברים כאלה.
אבל אחר כך, המציאות הייתה, זה היה פומבי בישיבות.
מחלוקת תנאים על מעשה מרכבה
ראיתי במדרש בשבוע הבא, שהמדרש אומר, אני מתכוון שהירושלמי אומר, שאין דורשין, המשנה אומרת אין דורשין במרכבה, זו לא ההלכה. זו הייתה שיטת רבי ישמעאל, רבי עקיבא לא סבר כך. מה הראיה? רבי אלעזר בן ערך דרש כן. כך אומר הירושלמי.
אז בקיצור, הגמרא אומרת דרשות שלמות על מעשה מרכבה. אני קיימא שניה, תפסתי שזה כתוב בירושלמי. אז בקיצור, הגמרא אומרת דרשות שלמות על מעשה מרכבה, אני קיימא שניה, תפסתי שזה כתוב בירושלמי.
יש מחלוקת תנאים, ואנחנו לא נוהגים כמו התנאים. טוב. על כל פנים, זה היה, אבל אחר כך, אם אתה מסתכל על הגאונים שלנו, עד שבא רב סעדיה גאון והרמב״ן וחובת הלבבות, האנשים הבודדים שאנחנו יודעים, אף אחד לא ידע כלום, לא למדו, לא למדו, ישבו, למדו גמרא תוספות, למדו רי״ף, ארבעה סדרים, נשים מועד, נשים מוזיקים, חולין.
יישום לראב״ד
ו… כן, כן, הראב״ד כבר… אני לא יכול להיכנס לראב״ד, אני רוצה כן, אבל… דבר אחד לפני, אנחנו מחזיקים עכשיו אצל הראב״ד דורבערג במעשה שאני מחלק, אני רק רוצה להוציא שאנחנו לא רגילים לתפוס את זה.
אפשר להבין, אפילו ליטבק שהוא לומד בליה ישיבה, כל אחד יודע שיש רמח״ל בכל הליטאים הקדושים כאן בפינות, איזה רמח״ל. משהו יודעים שיש אנשים שיש להם מה לומר,
המחסור ההיסטורי של מחשבה בלימוד התורה והצמא לידיעת ה׳
העובדה: מחשבה הייתה מודרת היסטורית מלימוד התורה המרכזי
אני רוצה כן, אבל דבר אחד לפני שאנחנו מחזיקים עכשיו אצל הראב״ד דורבערג במעשה שאני מחלק. אני רק רוצה להוציא שאנחנו לא רגילים לתפוס את זה. אפילו ליטבק שהוא לומד מליה ישיבה, כל אחד יודע שיש רמח״ל בכל הליטאים הקדושים כאן בפינות בצד. משהו יודעים שיש אנשים שיש להם מה לומר על משהו… כן, יש משהו! אוקיי?
לא היה שום רמב״ן בכלל. אתה תופס? אתה תופס שהייתה ישיבה במשך ארבע מאות שנה, הייתה הישיבה הגדולה של כלל ישראל. רבינו גרשום עשה ישיבה שלמה, והייתה הישיבה בבבל של הגאונים, והייתה כאן בלול ניל הייתה ישיבה וכן הלאה. אף אחד לא ידע על כלום. אני לא יודע, אני לא יודע מה יודעים כן, זה הכל אלע רעידי לא די, אבל אני יודע כן, אני אגיד לך מה אני יודע, יודע אני, אז ממילא החבורה, זה היה פארליידער א מעשה. לא, כמעט לא.
ישיבות הגאונים: גמרא בלבד, לא אגדות
גאונים? בזמן הגאונים היו קראים, אני לא יודע, לא מהיהודים שלנו. זה בקראים, זה בכלל ספירשל מופינס, זה בכלל לא שום דבר של הקב״ה, רק חסידות היא יוצאת מן הכלל. אבל גם לפי שיטת החסידים, לפי ההתנהגות, גם לא. לא, זה באמת לא, זה לא היה, זה מחזיק אותך. אוקיי, זה יכול לעשות אותך.
אני מדבר עכשיו, שאם הלכת לישיבה, לישיבת הגאונים, הלכת ללמוד ישיבת גאון יעקב, הייתי לומד גמרא, מה שזה לא יהיה, זה הכל. אפילו לא למדו את האגדות של הש״ס. בגמרא, הגיעו לחלק שלם, לסוגיא של אגדות, הגאון אמר… והוא לא מחזיק מזה. הלכתי הלאה. מה? פייטנים לא נחשבים.
הנוטה גדולי ישראל? לא, באמת. ר׳ אלעזר קליר היה לפני ה… כן, הוא היה באותה תקופה, אבל הוא היה חזן. לא לקחו אותו ברצינות. התוספות לקחו אותו ברצינות כהלכות, וכן הלאה. כן, כן.
פיוטים: לא חלק מהמיינסטרים
אוקיי, אני רוצה… אני רוצה עובדה לך, אני לא יכול לעזור לך. העובדה, אני לא המחדש של זה. כל המקורות מתארים את המציאות. כך, כל האנשים, לא סתם מקורות, כל מי שקוראים להם משכילים. משכילים זו מילה שכל אחד אוהב להשתמש. טוב, מההתחלה של זה. כולם תיארו שזו המציאות. יש אלף איש, ולומדים את זה, ואין את זה. אני אומר, היום, אפילו מי שהוא יבש כלי ישיבה, יש גם משהו. זה לא כך. אפשר לומר שזה טוב, אפשר לומר שזה לא טוב, אני לא יודע. אני אומר עובדה.
ובא פתאום, בא, כמו שאתה אומר, רב סעדיה גאון עצמו כתב את הספרים לראשונים, לאו דווקא רק על ה, שזה גם על הראשונים, היינו מדברים פעם. לא, אני אומר שם, מי אומר, הפייטנים, אנחנו היוצאים מן הכלל, אבל הפייטנים זה לא, הלכו לישיבה, בואו נבין, ישיבות הגאונים לא החזיקו מפיוטים. פיוטים אמרו בבית המדרש בארץ ישראל, והגאונים לא אמרו שום פיוטים. בבבל, במיינסטרים הרשמי, שאנחנו קוראים המיינסטרים, עיקר מסורת התורה, הם לא אמרו שום… מתפללים עשר דקות? בוודאי, האשכנזים קיבלו את המסורת של הפייטנים, אבל מה שאנחנו קוראים ישיבת הגאונים, לא היה שום פיוט.
רש״י: אדם רחב, אבל בישיבה – גמרא
גם רש״י, אני מתכוון שרש״י התעניין בהכל, רש״י היה אדם מאוד רחב, ובסרטן סנט, הוא למד כל הלילה, כבר הייתי פירוש על כל הלילה, הרבה פיוטים, יש היום פיוטים של רש״י שמוציאים ודברים אחרים, תשובות. אפילו ברש״י למדו, בעיקר גמרא תוספות. אני לא מתכוון תוספות, גמרא. עוד מילה, עוד לפני תוספות. תוספות באו. בקיצור, למדו גמרא. מה שהיה, זה לא היה, זה כבר אף אחד.
הצמא לידיעת ה׳: דוגמאות היסטוריות
רב סעדיה גאון וחסידי אשכנז
עכשיו, בא, רב סעדיה גאון כתב את ספרו לראשונים, אמת. באו אנשים, למשל, ישבו יהודים באשכנז, אתה יכול לקרוא ממש כתוב כך. רבי יהודה החסיד, שיש הרבה כתבים, הרוקח, הרבה כתבים שלהם, והם כולם כותבים בערך את זה, רצו לעבוד את הקב״ה, רוצים לדעת מי זה, איך נראה אותו, אנחנו לא יכולים לראות, צריך לדעת מה כן, איך זה עובד. והם מצאו את הספרים של רבנו סעדיה, הם שמחו בזה שמחה משונה. בואו לא נצא מהכלים.
ורבי יהודה החסיד והרוקח, שניהם רבי זה מגרמייזא, רבי יהודה החסיד, ובעיקר רבי אלעזר מגרמייזא קצת יותר, הוא כותב יותר שיטתית להניח דברים, והוא מעתיק כל דפים שלמים מהאמונות ודעות, הוא מכניס את זה, לזה הוא מוסיף עוד דברים, הוא לא למד רק את זה, אבל הוא היה שמח משונה עם זה, שסוף סוף הוא יכול להבין, אה, זה כך, זה כך.
המעשה עם חובת הלבבות: התשוקה ל״שערי היחוד”
ואותו דבר אחר כך חובת הלבבות. עכשיו, אני אספר לך מעשה, המעשה כתובה בהקדמה של רבי יהודה בן טיבון לתרגומו על חובת הלבבות. שם כתוב שהוא בא לעיר, ואמרו לו, הם כבר למדו “אמונות ודעות”. “אמונות ודעות” זה רבו, אני מתכוון, החלק הגדול הראשון שלו הוא הוכחות למציאות השם, לחידוש העולם. הם שמחו שמחה מופלאה עם כל הדברים האלה.
ושמעו שיש עוד ספר שמדבר על זה, זה “שערי היחוד” מ״חובת הלבבות”. הם ביקשו שהוא יתרגם את “שערי היחוד”. הם לא ביקשו את כל הספר. אני מתכוון שאחר כך הוא תרגם את השאר. אבל כשיש הקדמה ב״שערי היחוד”, והוא אומר, הם רצו שהוא יתרגם. “שערי היחוד” זה פחות או יותר סיכום של “אמונות ודעות”. הוא כותב בעצמו, ה״חובת הלבבות”, שהוא לוקח מרב סעדיה את הדברים. והם ביקשו שהוא יתרגם את “שערי היחוד”. המוסר לא עניין אותם, שאר הספר. אבל את “שערי היחוד” הם…
מה פירוש “הוכחה” – הבנה עמוקה יותר
הטעות המודרנית: הוכחות כאינטלקטואליות בלבד
היום מספרים את המעשה, ויש מבט הפוך. קודם כל, כי אנחנו מסתכלים, אה, הראשונים החזיקו מהוכחות, משהו מוזר, למה צריך להוכיח? זה עושה אצלם היה כמו… זה פחות ממה שזה. הוכחה זה “עיני ראו זאת”, אתה יכול להוכיח, זה גילוי מופלא.
פירוש הרמב״ם ל״יתגלה כבוד שמים”
התרגום שלי, דיברתי כאן בערב ראש השנה, ראיתי שהרמב״ם מתרגם ממש כפשוטו כמעט, ואחרים. מהו התרגום? מבקשים שיתגלה כבוד שמים, שהקב״ה יתגלה. מה זה אומר? שהקב״ה יראה את עצמו לך. איך מראה הקב״ה את עצמו? זה יכול להיות שהוא יעשה דברים, פעולות מסוימות, מדברים על פעולותיו, שיגאל את ישראל, שיראה שחסידיו הולכים טוב יותר מאחרים, שלא יתן עצה עם חסידים, וכדומה. אוקיי, זה דבר אחד.
אבל כשאומרים חסידות לא מתכוונים לזה, כן? אני מתכוון לא רק לזה. אז מה זה אומר? כי מה הוא אומר? חסידים אומרים שזה אומר שצריך להרגיש דברים. אבל אני רוצה כאן תרגום פשוט, כוונה טובה. אני חושב שהרמב״ם התכוון לזה, ור׳ צדוק כמעט מפורש כותב זאת, וכן הלאה.
שהקב״ה יגלה לנו הוא תרגום, ושימצא הוכחה טובה שיש אלוקים. דבר שאי אפשר לסתור. עד עכשיו כולם יכולים לסתור, אני לא יודע, חלק טובים יותר, חלק למעשה, יש אנשים שלא היו בסדר, פשוט שאפשר לסתור. זה נכון להכל לסתור, אני לא יודע. אבל זה התרגום, נכון? דבר שמוכח, אחד ועוד אחד זה שניים שכולם מסכימים.
אני לא אומר, לפעמים כשאדם אומר, הלוויתי לו דולר ועוד דולר, הוא אומר, הוא חייב לי ואני לא חייב לו כלום. יכול להיות, אדם יכול להקיש גם אחד ועוד אחד, כן? אבל בהיגיון ישר, כולם מודים. יקירו וידע קלוש וסביר, תרגום, יכול להיות שהחכמה תהיה לא רק עמוקה, תהיה גם אמת, אלא גם מה שאפשר להסביר. לפעמים זה עמוק מדי, אי אפשר להסביר. זה התרגום, לא? זה תרגום טוב.
הוכחה כחוויה: “האם ראית את הקב״ה?”
לפי זה יש עוד צעד, זה אני אומר, אבל קודם אני גם לא עומד שם. יכול להיות שזה הולך ביחד, יכול להיות שיהיה הוכחה טובה. זה חובות הלבבות חשב כך, שמי ששמע רק, אוקיי, הוא שמע, אבל הוא ראה בעצמו. הוכחה לא אומרת ששמעת שיש הוכחה, כן? אתה צריך לעשות את ההוכחה.
זו לא שיטה על הוכחות עם ידיעת השם, יש שיטה אחרת שעומדת בדיוק שם בשיטה המוראית. אבל הם ראו את זה כ… האם ראית את הקב״ה? האם חשבת? האם התעמקת במה ההוכחה? חוו את ההוכחה, כן. חוויה זה בוודאי.
אצלנו מספרים הרבה פעמים שיש סתירה, כאילו יש חוויה והוכחה, אבל יש גם חוויה בהוכחה, בוודאי. תאר לעצמך שבא מישהו היום, אנחנו כבר אחרי זמן רב, כבר אמרו שאי אפשר להוכיח, כבר חכמים יותר, כבר חכמים מדי, כבר חשבו שלוש פעמים. כבר באו פילוסופים אחרים שאומרים שאי אפשר… אוקיי, זה כבר מסובך מדי, אבל צריך להיכנס, אני רוצה לספר לך את המעשה.
השמחה הגדולה: “הוא שמע, עכשיו הוא רואה”
נכנס למעשה שיהודי בוודאי שמע, אין לו שום ספק, לא רק כל הספקות באמונה. זה אמת, ר׳ סעדיה גאון מתאר את זה גם, אבל בוודאי, ראוי לענות למי שיש לו ספקות, אבל צריך כבר עם ספקות, ראוי לשמוח בזה. הוא אומר, הוא שמע, עכשיו הוא רואה, הוא עשה וזו היתה השמחה הגדולה של חכמי עלינו, כשהם ביקשו שישלמו עבור הכסף, שיתרגמו את חובות הלבבות, את שערי יחוד, שיתרגמו את הסעדיה גאון, ואותו דבר ביקשו מהרמב״ם לתרגם מורה נבוכים.
אותה תשוקה אצל מורה נבוכים
ובגלל הכבוד הם חשבו שהתרגום שלנו שאם לא היה לא היה כלום. אנשים אחרים תרגמו, תרגמו עוד ספרים, אבל זה היה הראשון. יכול להיות שחריזי כתב רק כי היה תחרות. אי אפשר לדעת שאם לא הראשון לא היה כלום. אבל כשבטוח שזה נולד בגלל התשוקה לידיעות אלקות, רצינו כבר סוף סוף לדעת.
מספרים לנו על האדם, אחר כך היתה מחלוקת, הרמב״ם אמר משהו שלא מסתדר, יש את האנשים המסורתיים יותר, הפחות, והרמב״ם. אבל זה כבר הכל שלושה צעדים אחרי, בהתחלה זה היה, שרוצים לשמוע את זה. מסכים? עכשיו.
שמונה פרקים לא מנותק ממורה נבוכים
ההקדמה של שמונה פרקים: ספר מוסר?
ולכן אני אומר, לפי ההקדמה אני אומר שזה מאוד מעניין ההקדמה שאנחנו לומדים כאן משמונה פרקים, כי שמונה פרקים לא מדבר על זה. זה כן מוסר, מאה אחוז מוסר. קצת על בחירה, והסופי. אין כאן שאלות יותר פילוסופיות, כמו חקירות, עניינים של מחשבה. אבל שמונה פרקים רשמית זה מוסר, זה פירוש על פרקי אבות, זו ההקדמה לפירוש על פרקי אבות, וכל הפירוש על פרקי אבות מדברים בערך.
המתרגמים תפסו: שמונה פרקים שייך למורה נבוכים
וכאן אתה רואה שר׳ שמואל אבן תיבון עם ר׳ יהונתן מלוניל, החברים ששילמנו, תפסו, אני לא יודע איך, מישהו סיפר להם את העניין התוכני, שלמורה נבוכים צריך להוסיף עוד שמונה פרקים. דבר מאוד מעניין. הם לא תרגמו את זה, לא היה להם פרויקט לתרגם את כל הרמב״ם. הם השאירו סדר זרעים, הם יכלו בעצמם סדר זרעים, הם לא צריכים את הפירוש, בדיוק הפירוש הערבי. לא זה שרף אותם. אבל שמונה פרקים שרף אותם שצריך את זה. דבר מאוד מעניין.
הטענה המרכזית: תמונה שלמה אחת
אתה רואה כאן שיש דבר יסודי שמחובר. אני אסביר את זה אפילו יותר טוב, זה לא מנותק. זה לא פשוט שיש מישהו רוצה לדבר חקירות, הוא רוצה להביא ראיות לחידוש העולם, או אני רוצה לתרגם נבואה, אני יודע, כל הדברים שמורה נבוכים מדבר, זה מאוד יפה, אבל לזה זה חשוב בטירוף, זה גם חשוב אינטלקטואלית, להבין, אני לא מדבר על לעשות, זה עוד יותר חשוב, אבל להבין, זה חלק מהתמונה השלמה של אם מישהו רוצה ללמוד משנתו של רמב״ם, הוא לא יכול לומר, “מה זה שהרמב״ם כותב? מה זה? שמונה פרקים שעומד על המדף שם, זה דברים יפים. אחר כך יש מורה נבוכים, שזה דברים עמוקים גדולים, זה בשביל מי שיש לו התשוקה זה נעשה.” לא!
האינטגרציה של שמונה פרקים ומורה נבוכים: מעלות המידות כיסוד למעלות שכליות
הצורך ללמוד שני היצירות ביחד
אבל לזה זה חשוב בטירוף, זה גם חשוב אינטלקטואלית, זה עוד יותר חשוב, אבל להבין, זה חלק, התמונה השלמה של אם מישהו רוצה ללמוד משנת הרמב״ם, אי אפשר לומר, מישהו אומר, יש את המוסר, רוצה הרמב״ם כותב, רואים שני מוסרות הן שמונה פרקים, עומד על המדף שם, זה דברים יפים. אחר כך שיש את מורה נבוכים שהוא דברים עמוקים גדולים, זה בשביל. בשביל מי שיש לו התשוקות נעשה. לא, מי שרוצה להבין את הדבר, צריך להוציא את זה. אי אפשר אפילו לחלק, אי אפשר לומר, בשביל הילדים כתב את זה, ובשביל הגדולים כתב את זה.
למה שמונה פרקים חסר במורה נבוכים
ויכול להיות גם עוד דבר, אני חושב שזה הולך ביחד, ששמונה פרקים במובן מסוים חסר מה שכתוב בשמונה פרקים. יש נושאים שהוא מדבר בשני המקומות, יש סתירות, אפשר לעשות את כל החקירות, אבל במובן מסוים, הוא לא אומר דברים שוב, הוא לא מרגיש צורך לחזור על זה שמישהו מהאנשים ש… היום המנהג שאומרים כל דבר עשרים וחמש פעמים, או נכנס מישהו מהאנשים שחסך מאוד את זמנו, אבל הוא אומר משהו פעם אחת, והוא החזיק שהוא אמר את זה טוב, אז זהו זה, והוא לא נותן את זה שוב, כן?
אז הוא עשה פעם אחת, ויש יסוד מסוים שכתוב, שבשמונה פרקים מדברים סביב היסוד הזה, והוא לא אומר את זה שוב במורה נבוכים, זה לא הנושא, זה כבר כתוב, זה חסר, אני רואה שזה חסר.
עכשיו, למה בדיוק זה חסר? עד כאן המעשה. למה בדיוק זה חסר?
ההקדמה לשמונה פרקים: ההסבר של הרמב״ם
אז הרמב״ם עצמו מסביר את זה בהקדמה שלו בעצם, ההקדמה להקדמה, לפני שמונה פרקים יש את ההקדמה המפורסמת, ולא נצטרך גם להביא שם, צריך לשלם, צריך לקנות עותק חדש של שין או משהו, להדפיס. אבל בהקדמה הרמב״ם מסביר מה העניין של פרקי אבות, למה צריך פירוש, פחות או יותר שני הדברים.
הקדמתו של רבי שמואל אבן תיבון
ואותו דבר, רבי שמואל בן תיבון, כשהוא כתב את התרגום שלו, את התרגום שלו, הוא כתב הקדמה, הקדמה להקדמה להקדמה, ושם הוא כתב מה החשיבות של פרקי אבות. הוא פחות או יותר כתב מה שהרמב״ם אמר, לא מחדש חידושים, אבל יש כאן משהו נקודת חידוש שצריך לדבר עליה. וגם כתב למה צריך את התרגום. זה פשוט, צריך את זה בשביל… מה שסיפרתי לך את המעשה עד עכשיו.
אבל במילים אחרות, הוא עושה אותו דבר שהרמב״ם עשה, רק בהקשר שלו. הוא מוסיף דבר אחד, אני לא יודע אם אני יכול להיכנס לזה אצל הקהל היום, הוא מוסיף דבר אחד שהוא מתווכח עם הרמב״ם. מאוד מעניין. זאת אומרת, הוא כותב קודם כל את העיקר העניין למה זה חשוב.
החשיבות של מידות טובות: הדרך למעלות שכליות
תן לי לומר סתם מה הוא אומר, אני רוצה שיהיה… הוא כותב למה פרקי אבות חשוב, ממילא הרמב״ם הוא פירוש על פרקי אבות. והוא אומר, זה חשוב למה? כי זה מדבר על מידות טובות. עכשיו, מידות טובות ורעות, כן, השבח מידות הטובות וגנות מידות הרעות.
מעלות המידות ומעלות שכליות
והעניין של מידות טובות הוא שמעלות המידות, כמו שכתוב ברמב״ם על זה, מעלות המידות מביאות לדבר שאנחנו קוראים מעלות שכליות. מאוד חשוב, כן, זו לשון הרמב״ם כאן בפרק ב׳, שיש שני סוגי מעלות. יש מעלות המידות. גם בהקדמה, בקיצור, יש מעלות המידות ומעלות שכליות. מעלות המידות מביאות למעלות שכליות. מעלות המידות אומר, כן, מה שדיברנו אומר להיות אנושי, מעלות שכליות אומר לדעת את האמת, מבין? יש מעלות שכליות עצמן. זה מתחלק, יש קשרון, יש זכרון, יש מעלות אחרות, אבל התכלית של כל הדבר הזה אומר הבנה.
ציטוט מהפסוק: “שְׁמַע עֵצָה וְקַבֵּל מוּסָר”
ועל זה הוא מביא פסוק, כתוב פסוק במשלי, “שְׁמַע עֵצָה וְקַבֵּל מוּסָר לְמַעַן תֶּחְכַּם בְּאַחֲרִיתֶךָ”. הוא תרגם כפשוטו, ללמוד מוסר, כדי שתוכל להגיע לחכמה.
תכלית מעלות שכליות: ידיעת הבורא
ומה העניין של מעלת שכליות? העניין של מעלת שכליות הוא שהשיא, מעלת שכליות, למעלת שכליות יש הרבה דברים, אפשר סתם ללמוד מתמטיקה, לחדד את השכל, אולי זה דבר חשוב גם כצעד. אבל התכלית של זה היא, להגיע לידיעת הבורא, ידיעת השם, כמו שכתוב פסוק, והפסוק הקודם, זוכרים איך הרמב״ם מביא, אבל הפסוק מביא גם הרמב״ם בסוף, מורה נבוכים, חלק ג׳ פרק נ״א, “אִם תְּבַקְשֶׁנָּה כַכֶּסֶף וְכַמַּטְמוֹנִים תַּחְפְּשֶׂנָּה אָז תָּבִין יִרְאַת ה׳ וְדַעַת אֱלֹהִים תִּמְצָא”.
תרגום “יִרְאַת ה'” ו״דַעַת אֱלֹהִים”
כך מתרגם הרמב״ם לדעתי את הפסוק, שאם תבקשנה, מה תחפש חכמה? תחפש חכמה ברצינות, כמו כסף, כמו מטמונים? מה תהיה לך מזה? מה תהיה לך מחיפוש חכמה? תהיה לך יראת השם.
יראת השם אומרת דעות התורה
ורבי שמואל בן תיבון מתרגם כאן, מה תרגום יראת השם? יראת השם אומרת רצינות. לא, יראת השם, הוא אומר, יראת השם זה תרגום יהדות. יראת השם אומרת דעות התורה. אבל קודם אומר, היה לך יראת השם, לא הבנת יראת השם. היה כך, שהיה לך יראת ה׳, בוודאי, זה יהודי ישר, לא מדברים על שום גוי כאן. אולי זה אפילו מהמעלות המידות, שיהיה יראת ה׳ אפילו.
שהיה לך יראת ה׳, עכשיו זה להיות יראת ה׳, זאת אומרת כמו תלמוד המצוות, הדברים שהיו יראת ה׳, יראת ה׳, תורה, מידות לה׳, כן, המצוות, התורה, היה לך את זה. עכשיו זה להבין גם. אתה רוצה לדעת את הטעם, אתה רוצה לדעת את הכוונה.
דעת אלקים אומרת מציאות ה׳
והדבר השני, ודעת אלקים, זאת אומרת מציאות ה׳, תמצא, תמצא את זה. תמצא אומר הוא לומר, הוא מתרגם את זה כך, הוא יידע את מציאותו. תרגום חסידי, קצת. תמצא, זאת אומרת שמישהו שהוא רק שמע על הקב״ה, לא יודע ממש מה זה אומר מציאות ה׳. מציאות ה׳ זה דבר עמוק, צריך להבין את סוג המציאות שהקב״ה הוא. שיש אלוקים זה לא אותו דבר. הרמב״ם קורא לזה מחויב המציאות, יש הבנה שלמה בזה. אז דעת אלקים – מה?
דיון: האטימולוגיה של “מציאות”
תלמיד: כן, כן.
מגיד שיעור: אה, אני אומר, אני חושב שזו דרשה. הוא לא אומר את זה בפירוש, אני מתרגם את זה עכשיו. המילה מציאות, להפך, המילה מציאות כקיום באה מהמילה מציאות של למצוא, כך אני חושב, כן. מי המציא את… אני לא יודע. מציאה, כמו מוציא ראשון, כל האנשים חושבים שזה אומר דבר שמוצאים, לא שום דבר שמוצאים, כן? ברצותך אמציאך כל הדברים האלה. לא, מציאות? אני לא יודע. קיום? נמצא? דרשו ה׳ בהמצאו, כמה זמן הקב״ה קיים תחפש אותו. זה לא התרגום. אני לא יודע, זה בדיוק תרגום טוב. אבל אני לא יודע. אולי הפילוסופים הכניסו את התרגום של מציאות. אלו מציאות שלו, לא קורה כלום עם מציאות. מחלוקת המציאות, אני לא יודע.
יש על מה שאומרים אלתר קודש, וכתוב הוי״ה, אהי״ה, תרגום אני הוא, משהו כזה. גם שם יש מחלוקת מה הוא מתכוון. אבל זה מאוד טוב.
הצורך להבין מציאות ה׳
אבל להפך, עכשיו אתה רואה דבר, שהדבר של לתפוס שמציאות ה׳ היא משהו דבר, זה צריך כבר קצת הבנה. שהקב״ה עושה דברים, זה פעולות ה׳, זה לא מציאות ה׳. אבל דעת אלקים תמצא, צריך למצוא, צריך להבין, יכול להיות שהחכמה, החכמה העיקרית שהרמב״ם חושב על מציאות ה׳ היא מה שמראה את זה עצמו. אז זה התרגום דעת אלקים תמצא, ואתה צריך להאמין בזה.
למה מעלות המידות נחוצות למעלות שכליות
אז כבר היו מספיק שיעורים לענות על השאלה למה צריך להיות מעלות המידות כדי להגיע למעלות שכליות?
הבעיה של נגיעות
כי א, כמו שכל בעלי מוסר יודעים, מישהו שהוא בעל תאווה, הוא מחפש את עצמו, הוא לא מחפש את האמת. זה מאוד פשוט. יש עוד דברים עצומים, אבל זה… נגיעות. גם כי הוא לא מבין, אבל גם כי יש לו נגיעות. אתה לא תרצה לדעת שיש אלוקים כי אתה רוצה לאכול יותר טוב. זה מאוד פשוט. או בכלל, אתה לא תרצה לדעת מתמטיקה אפילו, כי הוא רוצה לזכות בלוטו, מה שלא יהיה.
כמו שאומר ההוא, אמרתי קודם, אני רוצה שאתה תהיה חייב לי, לא אני רוצה להיות חייב לך. מתמטיקה אומרת שאני חייב לך, אבל אני לא מחזיק ממתמטיקה. מבין? זה עובדות אלטרנטיביות. אני לא יכול ככה.
אנשים רעים לא יודעים כלום
אבל בוודאי, יש יותר רחב מזה. אני אומר את זה לפעמים, זה סתם כי אנשים שאלו שאלות. בוודאי, אין זמן. העובדה היא שאנשים רעים לא יודעים כלום. זה דבר ידוע. אני לא יכול… אני אומר בבחינת אמונה, זה מה שתמצא צריך ללמוד. אבל אני חושב שלהרבה דברים זה פשוט.
שני סוגי מעלות המידות
רק אתה צריך לזכור גם שאצל הרמב״ם, כאן זה לא כתוב בפירוש בהקדמה, אבל מעלות המידות, התכלית של מעלות המידות אצל הרמב״ם זה הולך קצת יותר מסובך. זאת אומרת, דרך אחת של לומר, אוקיי, בוא נגיד את זה. לא, צריך לדבר על זה.
סוג א: מעלות אישיות (בינו לבין עצמו)
מעלות המדות: מדות טובות כתנאי לחכמה
הקדמה: שני סוגי מעלות המדות
מגיד שיעור:
קודם כל, צווייי סוגי מעלות המדות. הרמב״ם עצמו מספר זאת כך בחלק ג׳, פרק יא, במורה, כשהוא מדבר על תכליות. יש מעלות המדות שהן אישיות עבור האדם. שאני לא אהיה בעל תאווה למשל, בעיקר בינו לבין עצמו, אם כי גם בינו לבין חברו, וקמצן וכדומה, שאני לא אהיה אדם רע. זה דבר אחד אישי.
למה מידות רעות מונעות לימוד
וכפי שהוא אומר, אדם שמלא במידות רעות, יש הרבה מאוד סיבות למה הוא… קודם כל, הוא לא מחזיק מעמד בלימוד. אם הוא רוצה ללמוד זו כבר מידה טובה. מי שרוצה ללמוד יש לו כבר כמעט את כל המידות הטובות, כי דבר מסוים כלול בזה, כי הוא צריך להתקדש לכך. הוא לא יכול לריב עם אשתו, יש לו עניינים אחרים, נכון? אתה צריך לרצות, אתה צריך שתהיה לך אהבה. אהבה היא חכמה, אהבה היא תורה. זה בכלל לא מתחיל.
שנית, אמרנו, לא הייתה לו נקיות, והוא בעיקר ירצה לסתור את רבו, או את מה שחשב אתמול. הוא לא הגיע לאמת כך.
דוגמאות למידות רעות במדע
אני מתכוון, הוא ישאל, “אה, אני מכיר הרבה אנשים עם מידות רעות בקולג׳.” לא, במידה שהם יודעים את האמת, אין להם מידות רעות. במידה שיש להם מידות רעות, זה פשוט, תופסים כל יום אנשים, הם עשו כל… כל המחקרים האלה, עשרים שנה זרקו, כי היה שקר בכל העניין. זה אומר מעלות המדות מפריע, כן?
השערורייה של מחקר האלצהיימר
אם כי זה לא… השגת אלוקות, זה מאוד חשוב. ודבר גדול, ודבר גדול… כן, אתה יודע על זה? הייתה הבנה גדולה. כן, כי תפסו שאחד מהיסודות הגדולים שבונים עליו, מחפשים רפואות, התברר כי אחד היה נוכל ושקרן. הוא עשה מחקר, והוא רצה… הנגיעה שלו היא שהוא יהיה הקלח, מה ההבדל? אין לך נגיעה גדולה מזו. הוא רצה להיות זה שהמציא את הדבר, אז הוא זייף את הדבר, ולא בדקו אחריו.
הבעיה עם peer review
זה קשה לבדוק… מה? peer review לא בודק את התוצאות בפועל, כמעט אף פעם לא. peer review בודק שזה הגיוני, המאמר. אבל אף אחד לא הולך לחזור על הניסויים. זה עובד. כן, אוקיי, תסתכל, תראה. אלה החדשות. אני לא רוצה לספר את החדשות, אבל קראתי, יש בעיה גדולה. אז peer review אף פעם לא. peer review אף פעם לא בודק. אחד הכיוונים, כן, יודעים עוד, רבי, זה בנוי על איזו תיאוריה שלכם, מה הבעיה כאן, כאן צריך לחפש. היה שקר כל העניין.
שקר אומר שאדם הרס, אתה יודע, היו לו הראות היתרות, אולי בבחינת, אתה יודע. זה היה אפילו פרופסור מפורסם, ג׳ינו, סמפנק, מהרווארד, שהמחקר שלו היה איך אנשים משקרים. וכל המחקר היה שקר. נחש מה? הוא הוציא. אבל תפסו אותו בסוף. לכאורה, הייתי חושב להוציא.
המסקנה: מידות רעות ואמת לא יכולות להתקיים ביחד
זה בכל מקרה. אתה אומר, אפשר להיות אדם רע, אי אפשר. אה, אני אגיד, לפעמים יש אדם, הוא פיזיקאי גדול, אבל בחיים האישיים שלו הוא חיה. אבל הבעיה, נראה שכשהוא יושב שם, הוא כן היה.
מידות טובות כתנאי מוקדם לחכמה ולידיעת השם
⟦#1⟧ המשך: מידות טובות כתנאי לחכמה – הטעם הראשון
המורכבות של האדם
מגיד שיעור:
אדם יכול להיות יצור מסובך, יכול להיות שכאן הוא רע ושם הוא טוב. אבל אתה מבין, אני אומר שאין סתירה. יכול להיות היטלר שבדיוק – היטלר לא מצא אף דבר טוב אחד, אני לא יודע. בדיוק, הוא היה עסוק בשטויות, בדברים רעים. אבל הוא היה יכול עם נטיות – יכול להיות. אבל זה אומר שבאותה דרגה הוא צדיק.
הוא אומר, כן, זה לא יכול להיות אחרת. זה מאוד בסיסי, נכון? זה סותר את עצמו.
חכמה היא דבר קשה
אני מתכוון שזה פשוט… חכמה היא דבר קשה. אנחנו חושבים שחכמה היא בחינם. אתה רוצה את האמת? את האמת תדע לעשות – תשאל AI, תשאל, יהיה רע, גם AI יגיד שקר. יכול להיות שזה יכול לעזור לך, כי אתה צריך לרצות, כי אתה לא רוצה – לא יעזור לך כלום.
ולא לרצות – כל רוב המידות הרעות מונעות מידיעת האמת. זה לא כל כך מסובך, זה לא צריך הרבה אמונה בשביל זה.
⟦#2⟧ הטעם השני למידות טובות: המטרה החברתית
אדם לא חי לבד
מגיד שיעור:
ושנית, זה דבר אחד. הדבר השני הוא גם מאוד חשוב אצל הרמב״ן. זה שאדם לא חי לבד.
כשאדם יכול לחיות על אי, ושולחים לו כף חרובים משבת לשבת, הוא צריך מעט מאוד. הוא יכול להיות בעל הרבה מאוד מידות רעות.
אתה יודע, על זה, כל המשגיחים אומרים שבחורי הישיבה יכולים להיות בעלי מידות רעות. כתוב שאסור, אבל זה לא מפריע, כי הדבר הגרוע ביותר הוא שהוא צריך לצאת לקראת החברותא שלו, עם השטנדר. לא נורא. אפילו בלי חברותא, הוא לא לומד שטנדר.
אבל אחר כך יש לו חתונה – אדם לא יכול לחיות בלי חתונה, כי יש בעיות אחרות. פשוט שהוא יכול להיות ברכה. הוא לא יכול. אז לא טוב אומר לא ללימוד, לא ללימוד – בקיצור, אין דרך, כמו שכולם יודעים, הוא צריך לחיות עם אנשים אחרים.
מידות טובות כתנאי לחיים חברתיים
לחיות עם אנשים אחרים דורש מידות טובות. אם לא הוא יתגרש, הוא יהיה סתם מנותק מאנשים – בקיצור, הוא חוזר למידות טובות או לבדידות.
אז מידות טובות, זה שהרמב״ם מדבר עליו, הוא אומר לי, זה הסוג השני של מידות טובות, או התכלית השנייה שלהן. מידות טובות, כלומר, יכול להיות שזה עושה אותך טוב – זה מה שמאפשר לאנשים לחיות בחברה עם אנשים אחרים, שאתה יכול להסתדר עם אשתך, עם הבוס שלך, עם החבר שלך בבית המדרש, עם אחרים, וכדומה, ובכך אדם יכול לחיות.
בלי חברה מתוקנת אי אפשר ללמוד
וכשאי אפשר, כשאין חברה, אין חברה מתוקנת, בוודאי אי אפשר ללמוד.
אה, אפשר, אפשר – בעבודה גדולה אפשר ללכת למערה, יש רבי שמעון בר יוחאי, שהוא ממש יחיד סגולה יכול לעשות זאת. אפילו לו זה מאוד קשה, היה עדיף – אולי היה לומד טוב יותר כשהוא לא צריך ללכת למערה. אוקיי, יש איזו מעלה בזה ש – זה לא דבר נורמלי.
הסיבה העיקרית למידות טובות
אז זו הסיבה העיקרית למה צריך להיות בעל מידות טובות. המידות הטובות לא נדחקות, אלא המידות הטובות עושות שאדם יוכל לחיות עם אנשים אחרים, ולהיות מסוגל לחיות עם אנשים אחרים.
יישום על העולם הרחב: מלחמות ומידות רעות
זה גורם לכך שאפשר – כל המלחמות שיש, כל הצרות, כמעט, לא הכל, אבל כמעט הכל – אנשים לא יודעים, אבל זה שיש מלחמות, יש מלחמה ברוסיה עם אוקראינה, כי פוטין לא לומד מוסר. לא בדיחה.
אה, ללמוד מוסר עזר? לא, זה הולך הרבה יותר רחוק מללמוד מוסר. אבל בסיסית, זה בסיסית מידות רעות, כן? לאנשים יש מידות רעות, אפשר להיכנס לזה. כן, במובן מסוים, באיראן יש מידות רעות גדולות.
זה אני אומר, ויש כל כך הרבה אנשים, זו כבר מערכת שלמה. יכול להיות שזה כבר – דיברנו על זה כל פסח – יכול להיות שזה כבר יותר מאדם אחד המידות הרעות. זה יותר מאדם אחד צריך ללמוד מוסר. זו תשובה קשה לעשות.
תלמיד:
מאוד טוב. וירטואלי…
מגיד שיעור:
אז… זה עדיין, אני מסכים עם הווירטש, אני מסכים עם הווירטש, לפעמים זה כבר יעשה שיעור בלי פעם אחרת. זה לא אומר לעשות, אבל למה? זה צריך להיות מסיבה טובה. לא בעולם… בקיצור, אני לא נכנס, אני רק רוצה – ואני רק אומר, זה רק כדי לענות על שאלה, אבל זה גם כל כך חשוב כאן להמשך שלי שאני רוצה לומר כאן.
מה שאנשים היו שואלים
מה שאנשים, הרבה פעמים כשאני אומר שאין… אנשים היו שואלים את זה, אני מתכוון שעכשיו כבר כולם יודעים, אבל כשהייתי תמיד אומר שאומרים תמיד שבלי מידות טובות אין מידות – מעלות המדות אין מידות.
ואומרים שבדרך מעלת השכלית אנשים חושבים שאפשר לדלג, וכל אלה דרכים להיות למה אי אפשר בעצם לדלג, הן בפרט והן בכלל.
הכללות הן טוב שהוא יותר חשוב
והכללות הן טוב שהוא יותר חשוב, ואתה צודק, כל הבעיות האלה הן בעיות גדולות. לא אומרים שזה פתרון לבעיות העולם ללמוד מוסר וזה סימפליסטי מדי, אבל זה כל כך ברור – זה היה עוזר מאוד מאוד. כדי שזה יעזור, זה באמת על העניינים.
אני מתכוון שכל התורה היא שיהיו לנו מידות טובות יותר, ודרך המידות הטובות יותר תהיה מעלת השכלית. תורה היא מערכת משונה ומסובכת. מה שזה לא יהיה, אנחנו אפילו לא מבינים את זה. אבל הדבר שנקרא תורה, נעשתה התורה, משה קיבל תורה מסיני, זו השקפה שלמה, לא רק על אחד – על כל פנים, אפשר לומר ואהבת לרעך כמוך, אבל הפשט הוא, זו מערכת מסובכת שלמה שאף אחד לא מבין.
איך התורה עובדת
ואיכשהו, ההשתלשלות של זה היא שלאנשים יש מידות קצת יותר טובות. ואחרי שיש מידות טובות יותר, אפשר לחיות אחד עם השני, ואפשר איכשהו, זו רמה אחת.
ואדם לא יכול – לכן אומרים שזו תורה מן השמים, או אחת הסיבות. אדם לא יכול להמציא מערכת כזו לבד, לנסות ולהיות. כבר ניסו הרבה דרכים אחרות, מבין? הן לא הצליחו. והתורה עובדת טוב יותר מהרבה מערכות אחרות, לפחות, זה מה שאפשר לראות.
הבעיה הבסיסית של העולם
אני רק רוצה להוציא, זה דבר גדול. הבעיה הבסיסית של העולם היא שלאנשים אין מידות טובות. כשלאדם אין מידות טובות, הוא רב עם חברו, רב עם אשתו, רב עם שכנו, רב עם בית המדרש הבא, רב עם הקהילה הבאה, עם העיר הבאה.
וזה ששולחים נשק גרעיני על אני לא יודע לאן, זה גם רק רמה גדולה יותר של אותו דבר. והאנשים שעושים את זה, דרך אגב, הם אותם אנשים כמוני וכמוך, מבין?
מנהיגים לא סוג אחר של אדם
אתה חושב שיש איזה סוג של אדם שנקרא ראש הממשלה? זה סוג אחר של אדם? זה אותו סוג של אדם, אני יכול להגיד לך.
מובן שיש לו מוחות אחרים, הוא צריך לחשוב, אני מתכוון שסתם סתם סתם, זה למעשה אותו סוג של אדם. כשהוא הלך לחדר הוא לא שיתף את הצ׳יפס שלו. אני אומר לך שאותו דבר הוא עושה כששני נשיאי עולם משוחחים. זו אותה בעיה שיש. אין ספק. לא?
תלמיד:
אתה מסכים? נשמע פשוט.
מגיד שיעור:
מה?
תלמיד:
מה זאת אומרת טמפרמנטלית הם שונים?
מגיד שיעור:
למזרח יש ממש מכה של מידות רעות. איזו בעיה. אבל אני רק אומר שהוא לא איזה סוג אחר של אדם.
בוודאי… איזו גדלות הוא צריך להיות בעל, זה עובדה של גדלות, אני אומר שהוא לא חייב להיות בעל גדלות, אבל זו עובדה שהוא גדול כי הוא מנהיג איזה עולם שלם.
הוא אוכל – כשמביאים לו צ׳יפס תפוחי אדמה, הוא מתנפל על זה או לא, לפי איך חינכו אותו. וכשמביאים לו תוכנית שאפשר להפציץ את ההוא, יכול להיות אותו דבר.
מובן, יש הרבה יותר לחץ, באים אלף אנשים ואומרים, “אין בעיה”. זו החלטה גדולה יותר. אבל אפילו אצל הנבל הזה זו החלטה גדולה יותר, כי פשוט יש לו הרבה יותר לחץ, צועקים עליו מכאן ומשם, והוא רואה את עצמו…
אבל זה לא… זה עדיין אדם, אותו אדם שעומד על נפשות, שהולך לו עד כיסא, אותו דבר. זה לא סוג אחר של פשט, זה לא סוג אחר של דבר.
⟦#3⟧ אנקדוטה: היועץ של נשיא
מגיד שיעור:
ראיתי, אני לא יכול רק על כתבי הקודש, ראיתי שאחד היועצים של איזה נשיא סיפר – הוא היה יושב, איזה בחור צעיר, הוא ישב בפגישות, דיברו שצריך לעשות עוד סנקציה על רוסיה, סנקציה קטנה יותר.
הוא אומר, הוא היה יוצא מהפגישה, והיה בטוח שאיפשהו במסדרון יש עוד חדר שבו שם חושבים באמת, כי כאן… לא יכול להיות שהם מנהלים כאן את העולם. חייב להיות שאיפשהו, הוא לא יודע איפה, איפשהו חייב להיות האדם הרציני, כי זה לא נראה.
בקיצור, זה… זו האנושות. אני לא מתכוון, הרעיונות עם טעמי המצוות. באופן כללי, כל… לא, זה לא קשה. לא, לא.
אני לא זוכר מה היה הנמשל שלו, מה הוא רצה להוציא מזה. אני חושב שהוא הוציא שהם היו מאוד צעירים והם לא הבינו. יכול להיות באמת שלפעמים מישהו שלא מבין, אבל אין שני… האנשים שלא… אנחנו מדברים על המלכים כאילו זו יצירה בפני עצמה.
תלמיד:
מה עוד דוגמה של אדם?
מגיד שיעור:
מה?
תלמיד:
כן, זה הכל אותו דבר.
מגיד שיעור:
ומה רציתי לומר?
חזרה לטיעון המרכזי
אז זה אומר שמידות טובות… מידות טובות, אני אומר, זה לא כל כך פשוט, לא מספיק להגיד להם לשתף, ונעשה שלום. אני מסכים, זה לא כל כך פשוט. אבל זה גם לא כל כך פשוט לשתף עם האחים. אני לא אומר, אוקיי, נסה את זה, זה לא כל כך פשוט. יש הרבה סיבות למה כן, הרבה סיבות למה לא.
התורה כמערכת
בקיצור, על זה זה אומר תורה, או אתה יכול לומר דת, שגורמת לכולנו לצטרך לתת דין וחשבון איפשהו, עושה משהו, עושה אנשים קצת יותר טובים. עושים את האדם קצת יותר טוב, אפשר לגרום לעולם לעבוד. אחר כך אפשר לחשוב קצת.
אם לא, אין זמן, צריך לברוח כל יום מארץ אחת לשנייה ממלחמה, ואי אפשר… לא יצא שום דבר טוב מזה.
⟦#4⟧ חזרה למבנה של הרמב״ם: שלוש רמות
המדרגה בת שלוש המדרגות
מגיד שיעור:
אז, זו הסיבה למה פרקי אבות חשוב. אמרתי פסוק? אני צריך לומר עוד פסוק. מה הפסוק הבא שהוא מביא?
אה, הוא אומר, אז יש שלוש רמות, כן? יוצא, כלומר, מוסר, כמו שהבאנו את הפסוק, “קבל מוסר למען תחכם”. “תחכם למען”, כלומר, המטרה של חכמה היא ידיעת השם, כמו הפסוק “אתה הראת לדעת”.
ומה המטרה של ידיעת השם? זו המטרה.
הפסוק מירמיה
דער רמב״ם׳ס חידוש: כיצד “כל מעשיך לשם שמים” אינו מתכוון לדבקות תמידית
כפי שכתוב פסוק בספר ירמיהו שקורים בתשעה באב, “אַל יִתְהַלֵּל חָכָם בְּחָכְמָתוֹ וְאַל יִתְהַלֵּל הַגִּבּוֹר בִּגְבוּרָתוֹ אַל יִתְהַלֵּל עָשִׁיר בְּעָשְׁרוֹ. כִּי אִם בְּזֹאת יִתְהַלֵּל הַמִּתְהַלֵּל הַשְׂכֵּל וְיָדֹעַ אוֹתִי כִּי אֲנִי ה׳ עֹשֶׂה חֶסֶד מִשְׁפָּט וּצְדָקָה בָּאָרֶץ כִּי בְאֵלֶּה חָפַצְתִּי נְאֻם ה'”.
זהו פסוק ארוך מאוד, והוא מעט מסובך, הסוף מקשה עליו קצת.
הרמב״ם במורה נבוכים
והרמב״ם עצמו, אני לא אכנס לזה עכשיו, אני רוצה רק לומר על כך – הרמב״ם בספרו, בסוף מורה נבוכים, בפרק האחרון ממש, חלק ג׳ פרק נ״ד, מפרש את הפרשה, את הפסוק, והוא אומר שזהו סוף הספר.
ממילא הוא אומר, בפרקים, זה כבר שני פרקים לפני כן, אבל בפרקים אני לא אומר חידושים, אני רק מסביר את התכלית של כל הדבר.
פירוש הרמב״ם על הפסוק
והוא מביא את הפסוק, והוא אומר שצריך לדעת שהתכלית של הכל היא חכמה. ואחר כך הוא מוציא ומפרש את סוף הפסוק, “כִּי אֲנִי ה׳ עֹשֶׂה חֶסֶד מִשְׁפָּט וּצְדָקָה בָּאָרֶץ כִּי בְאֵלֶּה חָפַצְתִּי”.
“בָּאָרֶץ”, אומר הרמב״ם, פירושו שהקב״ה משגיח גם בארץ, לא כמו אחרים שאמרו שהקב״ה רק בעליונים או משהו כזה.
ו״בְאֵלֶּה חָפַצְתִּי” אומר הרמב״ם פירושו כעושה חסד משפט וצדקה. במילים אחרות, אומר הרמב״ם, שפשוט הוא חיצוני…
פירוש הרמב״ם ל״כִּי בְאֵלֶּה חָפַצְתִּי” וה״סתירה” המדומה בסוף מורה נבוכים
פירוש הרמב״ם לפסוק “כִּי אֲנִי ה׳ עֹשֶׂה חֶסֶד מִשְׁפָּט וּצְדָקָה בָּאָרֶץ”
והוא מביא את הפסוק, והוא אומר שצריך לדעת שהתכלית של הכל היא חכמה, ואחר כך הוא מוציא ומפרש את סוף הפסוק, “כִּי אֲנִי ה׳ עֹשֶׂה חֶסֶד מִשְׁפָּט וּצְדָקָה בָּאָרֶץ כִּי בְאֵלֶּה חָפַצְתִּי נְאֻם ה'”. והרמב״ם אומר ש״בארץ” פירושו שהקב״ה משגיח גם בארץ, לא כמו אחרים שאומרים שהקב״ה רק בעליונים או משהו כזה. ו״באלה חפצתי” אומר הרמב״ם פירושו “עושה חסד משפט וצדקה”.
במילים אחרות אומר הרמב״ם, שפשוט נלמד בחלק א׳ פרק נ״ד, שידיעת ה׳ פירושה ידיעת פעולותיו שהם מדותיו, שזה פירושו “מה הוא רחום אף אתה רחום”. זה רצה משה רבינו לדעת כשהלך “הוֹדִעֵנִי נָא אֶת דְּרָכֶךָ”. “דרכך” פירושו מדות, פעולות, חסד משפט וצדקה בארץ, וזה “באלה חפצתי”, “באלה חפצתי” הולך על זה.
מחלוקת ר׳ שמואל אבן תיבון עם פירוש הפסוק של הרמב״ם
אז, ר׳ שמואל אבן תיבון כתב כאן בהקדמתו באריכות גדולה לומר שהוא לא מסכים עם פירוש הרמב״ם בפסוק זה, כי זה מאוד מוזר ש… אתה מבין מה מוזר? הוא לא אומר שזה מוזר, הוא אומר דבר אחר. כן, מה נכנס חסד משפט וצדקה בארץ אם מדברים על “השכל וידוע אותי”?
כמה זמן יש לי כאן? לא, זה לא… מתי התחלתי? לפני אחת כבר, מה? אי אפשר להמשיך לנצח.
אבל אני רוצה רק לומר, כאן טמון סוד מסוים שנדבר עליו יותר. כאן טמון סוד מסוים, וזה מאוד מעניין. כלומר, אני אומר, ר׳ שמואל אבן תיבון, הקדמתו כאן חולקת על הרמב״ם. כלומר, הוא אומר שהרמב״ם פירש את הפסוק, כי לפסוק יש לכאורה קצת בעיה, אם “השכל וידוע אותי”. חוץ מאם אחד יכול לבוא לומר ש״וידוע אותי” פירושו סך הכל זה. זה פירוש מדהים, “וידוע אותי” פירושו לא לדעת את ה׳. אז אחד יכול לומר שהפסוק אומר דבר אחד והוא מוציא צד שני, והרמב״ם נותן לכאורה תירוץ. היה לו קשה הקושיא גם, הוא אומר תירוץ, אבל למעשה עדיין, לפי הרמב״ם, “באלה חפצתי” פירושו “אלה” חסד משפט וצדקה.
כן, אז ר׳ שמואל אבן תיבון למד היטב את הפסוק, והוא לא היה מרוצה גם מזה. הוא חשב, הוא הרגיש שיש כאן איזו קושי שצריך לענות. הרמב״ן היה לו, אני חושב שלרמב״ן היה תירוץ אחר, אולי אותו תירוץ כמוהו, צריך להיכנס לזה, אבל הוא הרגיש שיש כאן איזו קושי.
מנהג ר׳ שמואל אבן תיבון כמתרגם-פרשן
ומנהגו בכמה מקומות, ר׳ שמואל אבן תיבון אחרי שתרגם את המורה, כתב גם הגהות על זה. יש חלק מודפס בספר, והמהדורה החדשה של ר׳ זוולד מדפיסה את כולם בצד. והוא היה תלמיד גדול של הרמב״ם, אבל הוא החזיק שהוא רשאי לחלוק גם. אחד הדברים שהוא חשב לחלוק הוא פשט בפסוק. הוא אומר שהוא חולק חס ושלום לא על הרעיון, אלא הוא אומר שפירוש הרמב״ם לא פירש נכון את הפסוק. והוא אומר שצריך לפרש את הפסוק פשוט שיצא ש״באלה חפצתי” יתכוון כן ל״ידוע אותי”. בסדר.
זה מה שהוא מדבר על זה, ויש לו עמוד שלם שכתב. הוא אומר כך, הוא כותב כך, “שלא יהא נר חלק”, שלא יהיה הקדמה, שלא יהיה ה… הוא כותב הקדמה, שכבר יהיה דבר תורה בהקדמה גם. לא רק על המעשה שדיברו יהיה דברי תורה, זה דברי תורה, אריכות שלמה, הוא מנסה להסביר איך אפשר להסביר את הפסוק שהפסוק יתכוון כן הכל לידיעת ה׳, אף על פי שכתוב “חסד משפט וצדקה”, כתוב “כי באלה חפצתי”, צריך להבין את הפסוק, אבל זה מה שהוא אומר.
תיאוריית ה״סתירה” המודרנית והדחייה החריפה
הטענה של האחרונים האחרונים
עכשיו, אני אספר מעשה, מעשה מעניין, נסיים עם המעשה. בדורות האחרונים, המפרשים האחרונים, היו רבים שלמדו את הענינים במורה נבוכים, ומסיבותיהם שלהם, אני חושב, החזיקו דבר פלא, כלומר דבר שטות, לא יכול להיות, שחייב להיות שבחלק האחרון של הפסוק, והרמב״ם כותב שתי פסקאות להסביר את הפסוק, והוא חוזר לנושא של י״ג המידות, כל הדבר, מתברר שהרמב״ם חוזר כאן מכל הספר.
ראיתי אנשים שאמרו, רציתי קודם לומר את הראשון שאמר זאת, לא מצאתי כראוי, אבל ממש אחרונים אחרונים, יהודים של היום. והם טענו שנראה שבחלק זה הרמב״ם חוזר מכל הספר. כל הספר, תמיד, שמונה פרקים שאנו לומדים, ומורה נבוכים אלפי פעמים, והפרק עצמו, בשלוש המילים הראשונות של הרמב״ם הוא מאריך שחכמה היא התכלית היחידה, ו״יהיו לך לבדך”, זה הדבר שהוא השלמות האמיתית של אדם, כל השאר הוא רק כדי להגיע לזה, וכן הלאה. הם טענו, אבל מה לעשות עם החלק “כי באלה חפצתי”? והרמב״ם עוד מסביר, והוא מציין שזה הפירוש “משפט וצדקה”, שזה הרמב״ם הסביר, זה פירושו הנהגת בני אדם, זה פירושו שצריך להתנהג בצדק ומשפט עם אנשים. הם אמרו, חייב להיות שכאן הרמב״ם חוזר מכל הדבר, ולא התכלית של הכל היא לא ידיעת ה׳, אלא התכלית היא עשיית צדקה, “חסד משפט וצדקה בארץ”.
אז יש פירוש של, אני לא יודע מי הראשון, אני יודע ששלמה פינס אומר את הפירוש, ראיתי מאמר אישי על כך, ולפניו היו אנשים אחרים, גם אנשים כאלה, אולי הרמן כהן אמר את הפירוש, ו… לא, לא נכון. פרק נ״ג, כן, כי פרק נ״ג מפרש חסד משפט וצדקה. אבל אחר כך נ״ד מסביר מה פירוש הפסוק. ואחר כך הוא חוזר להסביר מה זה חסד משפט וצדקה מהפסוק האחרון.
הדחייה החריפה: “במחילת כבודם, זה שטויות והבלים”
יש פירוש של הפרופסורים של היום, לצערנו, קלנר, זה שקוראים על הרמ״א, כולם אוהבים לדבר על הסתירה הגדולה שיש כאן. במחילת כבודם, זה שטויות והבלים. לא יכול להיות, קודם כל זה שטויות, עשרים וחמש פעמים שהוא אומר כך, הוא ימצא איזה דיוק למחצה כי זה פסוק קשה. אני מסכים שהפסוק צריך להבין, ויש כאן משהו להבין, אבל לא יכול להיות בשום אופן שכאן משתנה חזרה מכל הדבר.
התירוץ האמיתי: “כל מעשיך לשם שמים” וחוסר ההבנה המוחלט
מה הטעות של אומרי ה״סתירה”?
ואני אומר רק מילה אחת, וצריך להרחיב על כך. לעניות דעתי, הקושיא נולדה מחוסר הבנה מוחלט, וכל הדבר שהרמב״ם מנסה כאן להימנע ממנו בהקדמה לשמונה פרקים, שרבי שמעון פינקלר מסביר את אותו דבר.
מה חוסר ההבנה המוחלט? יש אנשים שהם חושבים, יש שאלה, זו שאלה לגיטימית. בואו נגיד מה זו שאלה לגיטימית? שאלה אמיתית, זו שאלה שאפשר באמת לשאול, הלכה למעשה, מעשית. האם אני אהיה בחור כולל, או בחור כולל זו לא המילה הנכונה, או עוסק בידיעת ה׳, או עוסק ביישובו של עולם? זו שאלה לגיטימית. כלומר, בחור כולל יכול להיות שניהם, הוא יכול נגלה או הוא יכול נסתר. שאלה לגיטימית, או כמה משניהם אני אעשה. זו שאלה ראויה, הלכה למעשה, אדם הרי נשאר יותר, אפילו כשזו התכלית, אדם לא יכול, יכול להיות שאפילו זה דוחה, יש באמת, כמו שהרבי מליובאוויטש היה אומר לפני שאמר, זה באמת ענין גדול להתבונן באחדות ה׳, אבל דבר גדול יותר, שזה דוחה אז ללמד יהודי אחר אחדות ה׳, אפילו ברמה נמוכה יותר. זו גם האחריות. יש חקירה לגיטימית. אפשר לומר אחרת, אפשר לומר לא, זו חקירה לגיטימית. אני לא נכנס בכלל לזה, זה לא הנושא, זה הרעיון, לא הדבר המעשי. מעשית יכול בוודאי להיות שיש סתודים על זה, יש כך, וכו׳ וכו׳.
למה חסד משפט וצדקה לא יכול להיות התכלית האולטימטיבית
אבל לחשוב שיש חקירה אמיתית, מה פירוש אדם טוב? זו השאלה שלנו. מה פירוש שלמות האנושי? מה התכלית של תכלית החיים? מה פירוש אדם? לומר שיש זמן שהתכלית של אדם היא להיות אדם, היא להיות בעולם הזה בארץ. הרמב״ם אומר בארץ, הוא מדגיש את המילה בארץ. כן, שאתה לא רוצה לומר שההשגחה היא רק בעליונים, היא גם עם תחתונים, אז אתה טוב מאוד? אבל אין שום זמן לומר שהתכלית של האדם היא להיות שיהיה ישוב עולם טוב.
אני שואל קושיא עיקרית, למה ישוב העולם? הרי רוצים להיות, וזוכרים, הם למדו כל כך באריכות את זה, הרמב״ם העתיק באריכות בהקדמה לפירוש המשנה, באריכות גדולה, אומר שחכם אריסטו כבר אמר זאת, וחז״ל אומרים את אותו דבר, בדרכם, וכן הלאה. ואריסטו אומר זאת, אני אוהב את הלשון, אני אוהב להיות מדויק, הוא אומר שלא יכול להיות שיהיה אדם שאנו קוראים לו אדם הוא הדבר הטוב ביותר, כי אדם אינו הדבר הטוב ביותר. מלאכים טובים יותר מאנשים. אדם הוא אדם, הוא מת. קודם כל הוא מת, למדנו שבוע שעבר בפרשה, הוא מת.
בסדר, נשמתו חיה. בסדר, הוא כבר מחזיק בנשמה, הוא כבר מחזיק בידיעת ה׳. כן, אני מבין. יכול לומר אדם, אם אתה מדבר על אדם, מבחינת השגתו, נשמתו, אתה לא מדבר על אדם. אני מדבר על אדם, אני מתכוון, אדם שחסד משפט הרי שייך אליך. בגן עדן אין חסד משפט וצדקה, אין שם עשירים, אין שם עניים, אין שם עוולות, אין שם צדקה. צדקה היא סוף של בעיה של עולם הזה.
לא יכול להיות, כי השכל אומר שלא יכול להיות. לא יכול להיות שהכל… אדם טוב, אדם טוב, על ידי אמת לאמיתה, מה פירוש אדם שמקיים את מציאות האדם, את מהות האדם, שמישהו שהוא לא גנב מעולם. תבין, תדמיין, אדם יכול להיות נשמה שלא היה לה בכלל זמן לגנוב. מה נכנס גנב? גניבה היא בעיה! אם גונבים, בוודאי, אני אומר במילים אחרות, בוודאי, יכול אפילו להיות שמישהו שיש לו השגת ה׳ והוא גונב כן, הוא משחית, ולא עוזרת לו השגת ה׳. יכול להיות, אני לא אומר על הדרך הזו, אבל לומר שהסוף… מה פירוש אדם טוב?
אני שואל, מה אומרת התורה? אני שואל, אני שואל, אני שואל, לא יכול להיות, זה לא אפשרי במציאות, וזה בוודאי לא בדרך שהקב״ה חושב שהמטרה תהיה חסד משפט וצדקה בארץ. זה לא לא יתכן, זה שטויות, כל אחד חושב שתי דקות, הדרך היחידה שאפשר להאמין בזה, אני לא יכול להאמין בזה, והקב״ה של העולם הבא, אולי יש לו סברא, אבל אם מישהו לא מאמין בעולם הבא, כלומר הוא לא מאמין שיש חלק, אז הוא יכול לומר, אני רוצה לעשות אולי המלאכים גדולים יותר, אבל אני כאן בעולם, אצלי זו התכלית. אפילו זה לא מספיק, כי אתה מפרש אתה לא תכלית גדולה, אתה דבר חלש.
ביקורת על פרשנויות חסידיות מסוימות
ואני מתכוון, אני לא רוצה עכשיו לומר לו, ואני רוצה יותר זמן להיכנס לזה. יש מאוד הרבה אנשים שיש להם תורות כאלה. יש אפילו אנשים שמדברים על תורה חסידית, יש כמו עיקר שכינה בתחתונים, ואני חושש שהסיבה שהם מדברים על זה, כי הם לא מאמינים בעליונים. אז הוא אומר עיקר שכינה בתחתונים, כי כבר יש תורה חסידית גם. לא יכול להיות ששורה אחת של הרמב״ם היא, בקיצור, שטויות גמורות.
התירוץ האמיתי: “כל מעשיך לשם שמים”
ואלא מה התירוץ? אני רוצה להיות בעל רגל, ובעל רגל אחת, מה התירוץ? הבעיה של האנשים, הבעיה של כל הסתירה המדומה היא, שלא מבינים מה פירוש כל מעשיך לשם שמים.
בסדר, יהיה לי חריף, דבר מאוד ברור. יש מדרגה שנקראת בכל מעשה אכל נשמה עומדת שם בפרק א׳, בחסידים בפרק ד׳, ובמורה נבוכים גם בפרק נ״א, מדבר על האבות, מדרגת האבות, שאבות הן הן הן, שאבות היו מאה אחוז שקועים בה׳, כך גם הדרך החסידית, הרמב״ם אומר שם לשון דבקות, אבל רק ידעו בה׳, והרמב״ם שואל שם קושיא, יש קושיא, איך יכול להיות, אני אגיד לך את המילה, יש קושיא, הרמב״ם אומר זאת בפרק נ״א, כידוע הרמב״ם אומר, הזקן החסיד מנגליטר היה לו חלק רמב״ם, הוא אומר, מסכים.
הקושיא של “צדיק ורע לו” – תירוץ הרמב״ן
הרמב״ן אומר, יש קושיא של צדיק ורע לו. אומר הרמב״ן, אין לי תירוץ. צדיק פירושו רק מי שדבוק בה׳. אפילו צדיק הרי לפעמים לא דבוק בה׳. יש דרך חסידית של התקטנות המוחין. אבל מעשית, לפעמים הוא צריך ללכת לעבודה, לפעמים הוא פשוט שבור, לפעמים הוא פשוט שוכח את הדקה, שויתי כמה דקות. באותה דקה הרי הוא לא צדיק, הרי פשוט כאילו היה אדם רגיל. לא פשוט. בסדר, איזה חילוק יש, אבל כמעט היה אדם רגיל. אז יכולות לקרות צרות, כמו שכתוב והסתיר פני ומצאוהו רעות. כך אומר הרמב״ן.
אז במילים אחרות, כשאומרים שאדם יכול להיות וכל מעשה אכל לשם שמים, או יכול להיות דבוק בה׳ 120 אחוז בדקה, מה שלא יהיה, 60 שניות בדקה, יש קושיא, קושיא בסיסית, שזה לא אפשרי לבשר ודם בעולם הזה, אולי נשמה בעולם הבא,
האי-אפשרות המעשית והמוסרית של דבקות תמידית
אבל לאדם לכאורה זה לא אפשרי, ולמה לא? זה לא אפשרי מבחינה מעשית, קודם כל לא אפשרי מעשית – הרי הוא צריך לישון, הוא צריך לאכול. זה גם לא אפשרי מבחינה מוסרית. זה נכון, זה לא נכון – הוא חייב. אתה לא יכול לומר: אני רוצה להיות דבוק ואני לא רוצה לעשות חסד. יש אולי כזה היכי תמצא עבד, אבל בדרך כלל אי אפשר לומר זאת. אי אפשר לומר: אני לא אעבוד לפרנסה, אני לא אטפל בילדיי. זה פשוט שאסור להיות דבוק בהקב״ה. זו כביכול הסתירה – לא עושים מה שלא יכולים, וגם אסור.
אז איך זה יכול להיות? ומה פירוש “כל מעשיך לשם שמים”?
הדרכתו המדורגת של הרמב״ם: משמע ישראל ועד למעלת האבות
הרמב״ם אומר לו שם דבר, והוא אומר אפילו הדרכה למעשה. הוא אומר: אני סבור שאני רוצה לומר לאנשיי, לחסידיי, שקראו את הספר, להתחיל לחשוב על הקב״ה יותר. עכשיו, אם אתה יודע מי הוא – מי שלא יודע מי הוא, הוא לא חושב על הקב״ה, הוא חושב על הדמיונות. אם אתה יודע, שכבר למדת מורה נבוכים, ואתה כבר יודע מה זה, תחשוב עליו יותר.
מתי תחשוב עליו? אומר הרמב״ם: אני מתכוון פעמיים ביום כשאתה אומר שמע ישראל, זה מספיק. קודם כל התחל עם זה. יש עוד קצת – כשאתה עושה מצוה. בסדר.
והוא שואל את האדם, הרמב״ם מנהל איתך שיחה כזו, הוא אומר לו: נו, אז מתי אחשוב על העסק שלי? אני צריך לזכור ללכת לבנק.
אומר הוא: נו, אתה מדבר עם אשתך לפעמים גם, ואז אני אחשוב עליך. יש מספיק ועוד זמן שבו הם חושבים על הכל היום.
אומר הרמב״ם: כך אני אומר לך. אבל אם מישהו יאמר שאפילו כשהוא דיבר עם אשתו, אפילו כשהוא עושה עסקים, הוא גם חושב על הקב״ה? אומר הרמב״ם: אני אומר לך אפילו לעשות זאת, זו מעלת האבות, של משה רבינו. על האבות נאמר: “הן הן הן מרכבה”. כשיעקב אבינו פשט את בגדו, הוא גם חשב על הקב״ה. אל תנסה, אפילו אל תנסה, אומר הרמב״ם.
“נראה לי” של הרמב״ם: הגדרה חדשה של “כוונה”
אחר כך אומר הרמב״ם קטע כזה – כאן הוא אומר איך אפשר כן לנסות זאת. מה הראיה? הרי הוא עצמו אומר: אתה רוצה רק לעשות בשמונה פרקים ובהלכות דעות, הוא אומר “בכל מעשיך לשם שמים”.
אומר הרמב״ם: “ונראה לי” – זה “נראה לי”, מאוד מעניין. כן, “נראה לי” פירושו שזה לא פשוט, זה חידוש.
אומר הרמב״ם: ונראה לי, איך אפשר לומר על מה אדם הוא מרכבה? זו באמת קושיה. יעקב אבינו גם הלך לבית הכסא, הוא גם עשה – זה כתוב בפשוטו של מקרא, בפשט, הוא עשה את כל הדברים האלה. כן, לא רק שהוא עשה, הוא עשה את הכוונות, הוא גם עשה. כן, איך זה יכול להיות?
כוונת האבות: לבנות אומה יודעת את ה׳
אומר הרמב״ם: “נראה לי” כך, שכיון שכוונת האבות היתה “בכל מעשיהם להעמיד אומה יודעת את ה'”. מה פירוש האבות? אברהם, יצחק, יעקב. בוודאי הם עשו כל פעולות בעולם הזה, אבל מה היה המטרה שלהם? היה להם מטרה חידושית. דרך אגב, אני לא יכול שום מטרה. היה להם תכנית, חלום, אני לא יודע, נבואה, אני לא יודע, איזו תכנית נפלאה.
היה להם תכנית שהם הולכים לעשות שילדיהם יהיו… זה אפילו לא עבד, שני דורות חצי נפלו, כן, עד יעקב אבינו. בקיצור, אבל היה להם תכנית. היה להם תכנית: הולכים לעשות סוג חדש של משפחה, אומה. זה התחיל עם משפחה, אולי אפשר להתגייר וכו׳, אברהם עשה גרים, קבוצת אנשים. אבל מטרתם הולכת להיות לדעת את ה׳.
לא היה עד היום דבר כזה. היו מתבודדים, היה התהלכות הלב אבל פרטי, לא אומה. חנוך, סליחה, מתבודדים – זה היה פרטי. זו היתה מטרתם, וזה הרי פירוש התורה. אברהם אבינו התחיל, עד שמשה רבינו הציב זאת לכלל.
זו היתה מטרתם. וזה שיעקב אבינו הולך להתחתן עם לבן, מה הוא חשב? למה הוא התחתן? לא חשב – מה היתה התכנית שלו? לחשוב זה לא מספיק. מה היתה התכנית שלו? שאיכשהו מכל העניין הזה יצא דבר שנקרא ישראל, “שמע ישראל ה׳ אחד”, שיהיה אומה יודעת את ה׳. בשביל זה צריך להיות כסף, צריך להיות פוליטיקה, צריך להיות דברים כאלה, אבל זו היתה מטרתם.
ההבדל בין “לחשוב” ל״כוונה”: מה המטרה של כל הפעולה?
אומר הרמב״ם: כשאומרים “אבות הן הן המרכבה”, יוצא פירוש חדש. לא פירוש שקודם, אפילו בשעת התפילה, בשעת העבודה הוא חשב. יכול להיות כן, יכול להיות לא, זה לא העיקר. זה דבר חדש. אולי אפילו לא חסר, אני לא יודע, זה לא העיקר. אבל זו כבר שאלה אם אפשר לחשוב שתי מחשבות בו זמנית, אני לא יודע, זו שאלה טכנית.
העניין הוא, שיעקב אבינו, הכוונה של דבר לא פירושה מה חושבים. מדברים הרבה פעמים: כוונה, הלכות כוונה במצוות. כוונה לא פירושה מה חושבים בראש, עושים רנטגן לראש מה אתה חושב. כוונה פירושה המטרה. אני שואל אותך: למה אתה עושה זאת? למה בשביל זה?
המשל: שני סוגי הולדת ילדים
אדם רגיל יש לו ילדים, יש לו ילדים כי הוא רוצה ילדים. בוודאי הוא גם דתי, הוא גם רוצה ידיעת ה׳, אבל אין לו ילדים כדי לדעת את ה׳. מה פירוש יש לו ילדים לדעת את ה׳? ילדים… אצל יהודי אולי, הרמב״ם אומר שהכוונה של פריה ורביה, אומר הרמב״ם, יהודי צריך להזדווג “שמא יהיה לו בן גדול בישראל”. מה הקשר? כי צריכה להיות אומה יודעת את ה׳, ולא שכל התכלית יהיה תלוי באיזה ילד שהוא יודע.
סתם עבודה היא מצוה, הוא לא אומר שצריך לעשות זאת, אבל זו לא הכוונה של תלמידי חכמים, זו הכוונה של המון עם. הכוונה של תלמידי חכמים היא, שאברהם אבינו לא היה לו משפחה כדי להיות משפחה – שמובן מאליו שזו רמה אחת של שלימות להיות משפחה, חוץ ממנו. היה לו חידוש חדש. רק משפחה כדי שמהמשפחה תחזיק במשך עוד אלף שנה מאוחר יותר, יצא מזה ענין ידיעת ה׳.
זה חידושו של הרמב״ם, וזה פירוש “אבות הן הן המרכבה”. לא פירוש שהוא אפילו חשב, הוא נעשה כמו ר׳ בנימין קלוצקר, הוא עשה חשבון, הוא שירת לבדו מלמטה, כן? לא זה הפירוש. הפירוש הוא: הוא בנה עצים, אפילו כפשוטו אולי, יכול להיות שהוא שר שהוא לא המעלה ולא מעורר. אלא המטרה.
המשל של העסק והישיבה
במילים אחרות, למשל, אם מישהו יאמר: יש מישהו שיש לו עסק, למה הוא עשה את העסק? יש מישהו שיש לו עסק, ומזה הוא נותן צדקה. יש שני, הוא רוצה לפתוח ישיבה. והוא חשב: איך הוא יתמוך בישיבה שלו? הוא אמר תכנית חדשה – במקום שילך אחרי כסף, הוא יעשה עסק מהרווח ומהעסק ייתן לישיבה. זה סוג אחר של כוונות, “כל מעשיך לשם שמים”. זו היתה כוונת האבות.
העיקר: “תכלית” לא פירושה “רוב הזמן”
ומה אני רוצה להוציא מכל הדרשה הזו? עכשיו אתה מבין סתירה שלמה. כשאומרים שיש כביכול סתירה – יש פעולות שלימות העולם הזה, צריך להיות צבא, צריך להיות כסף, צריכה להיות כלכלה, הכל צריך להיות בגשמיות טוב.
מה האמת? התורה והתורה, רוב התורה, והרמב״ם מדבר על זה, רוב התורה מדברת על עולם הזה. רוב הלכות מצוות הן – רוב המצוות, כמה מצוות שמדברות על מצוות שבלב וכו׳, אבל רוב המצוות הן של עולם הזה. ובאמת: “אני ה׳ עושה חסד משפט וצדקה בארץ”. בסדר, אני לא יכול לא להיכנס ממש לענות על אותו פסוק, אבל אני רק רוצה להסביר את הרעיון.
זו רוב התורה, זה דבר מאוד חשוב. זה רוב מה שעושים רוב הזמן. יכול להיות יעקב אבינו, רוב הזמן הוא לא התפלל ולמד, הוא נשא נשים, אבל אחר כך הוא רוב הזמן עבד. כתוב בפרשת הפסוק: “כחום יום” – הוא רוצה כאן דבקות, שיהיה שאלה של שומר, אני לא יודע, מעילה, זה לא יכול להיות.
אלא מה? כוונתו מנקודת המבט של כל העניין היתה זו. ואתה מבין מה פירוש כאן נקודה? יכול להיות שהרמב״ם יאמר – יכול אפילו להיות שהרמב״ם כל החיים לא יאמר מורה נבוכים, ועדיין זה יהיה אותו דבר. יש מורה נבוכים, בוודאי בזמן, ברוך השם, שהוא יכול להתעמק בזה, זו התכלית של כל העניין. אבל הוא יכול לומר: אני עושה מורה נבוכים, אני עושה שהנכד שלי יהיה לו מורה נבוכים – זה עדיין אותו דבר, זה לא משתנה.
זה שיכול להיות שאדם יאמר “חסד משפט צדקה בארץ”, זה עצמו כל העניין, וזה מאוד חשוב, זה לוקח יותר זמן, אולי כל החיים, אולי כל הדורות, אני לא יודע, עד עולם הבא יגיעו לידיעת השם, ועדיין אין סתירה. זו התכלית.
תכלית לא פירושה כמות, אלא כוונה
כי תכלית לא פירושה שאני חושב על זה יותר זמן, תכלית לא פירושה שאני עושה זאת יותר זמן, תכלית לא פירושה אף אחד מהדברים האלה. יש דבר כזה שארגון יכול לומר מה החיים, או מה החיים של הכלל, מה החיים מאורגנים סביב. לא יכול להיות שהדבר שמאורגן סביבו הוא עושה שנייה אחת ביום. זה לא עניין של כמות, זה עניין של כוונה. כוונה פירושה אני מכוון, מה המטרה לכך?
סיכום: למה אין סתירה
עכשיו, איך מבינים למה “אני ה׳ עושה חסד משפט וצדקה”, צריך להבין את כל הסוגיא של “הידמות בדרכיו”, אני לא נכנס לזה עכשיו.
אני רק רוצה לומר: נראה לי שכל האנשים האלה שאומרים את הסתירה פשוט לא הבינו מה פירוש כוונה, שהכוונה של הכל היא ידיעת ה׳. הם חשבו שזה פירושו שיוצא שכל אחד צריך להיות פילוסוף, יהודי חסידי שמתפלל באריכות ועושה רק זאת. אני לא יודע, או כן או לא, יכול להיות שהדרך הנכונה היא… זו כבר שאלה מעשית, אין לזה שום קשר.
כשהרמב״ם מאריך שהכוונה של הכל היא לידיעת ה׳, שזה מעל דבר אינטלקטואלי – אני לא יודע אם זה בכלל ידיעת ה׳ – אין בכלל סתירה עם זה שיהיו עשרת אלפים פעמים יותר עסוקים בחסד ומשפט וצדקה בארץ. כי השאלה היא: מה המטרה של כל העניין? מה זה מטרה? גם לא פירושה מה החלום שלך. זה פירושו ממש כמו המעשה של יעקב אבינו – הוא בונה קהילה שלמה, הוא בונה צבא, הוא נלחם עם עשו ועם לבן. מעשית, הלכה למעשה, כפשוטו של מקרא, אבל הכוונה שלו היא שיהיה בסוף הפעולה “ימלא הארץ דעה את ה'”. זה הפירוש.
וצריך להאריך למה אנשים של היום לא תופסים את הסוג הזה של דבר, שיש דבר כזה, ארגון של מטרה. הם חושבים שמטרה פירושה שצריך לעשות זאת כל הזמן, או שצריך להיות בדעת כל הזמן. שני הדברים האלה לא הפירוש. וממילא הם אומרים זאת. יש אחרים כי הם לא מאמינים בהשארת הנפש, ממילא הם סוברים משהו אחר וכדומה. אבל זה נראה לי פשוט דברים פשוטים, ועכשיו זה מספיק.
ממילא, מובן, יכול להיות שצריך ללמוד מדות טובות כי זו הכנה. מה נראה כבר הכנה?
מעשה ברבינו יהונתן ורבינו שמואל - מטרת המידות הטובות ידיעת השם
https://www.dropbox.com/scl/fi/tfh2mpc1kw09i84drc09j/SPY093.mp4?rlkey=f6nt35kccgp89hc8zn9ybksa2&dl=0