די פילע טעמים און מדרשים אויף ד' מינים זענען אלע אמת!

וואס איז די מעשה פון לולב-נעמען? א פילאסאפישע אונטערזוכונג

הקדמה: הודעות און סיום

מגיד שיעור:

רבותי, ס׳איז זייער פיין אז מיר לערנען דא, זייער העפי ערב יום טוב. ביזדערווייל יעדער לאנגע שישי די יאר האבן מיר שוין געהאט א שיעור, א גאנץ יאר שיין. ערב יום טוב, נעקסטע לאנגע שישי גייט זיין א שיעור אין ליל הושענא רבה במוצאי יום טוב, אזויווי יעדע יאר. יעדער איינער גייט קומען. ס׳איז דא נאך עפעס א נאכט אדער אלע נעכט, ווען עווער יו וואנט טו קאם סוכות ביינאכט, וועסטו אויך אריבערקומען. מודיע זיין אויב דער עולם וויל קומען א סערטען צייט, קען מען אויך מודיע זיין דאס.

מיר דארפן מאכן א סיום. איך האב היינט געענדיגט ספר זמנים מיט ר׳ אליעזר, וואס גייט ארויפגיין די נעקסטע פאר טעג די רעקארדינגס, און זיי האבן געענדיגט די ערשטע דריי ספרים פון די רמב״ם [Rambam: Maimonides]. מיר מאכן נאך א גרויסע סיום פאר דעם. איך ווייס נישט אזא גרויסע סיום ווי ספר אהבה, באט עפעס דארף מען מאכן.

די צענטראלע קשיא: וואס טוט מען אייגנטלעך מיט א לולב?

מגיד שיעור:

יעצט איז אזוי, איך וויל אביסל זאגן תורות [Torah thoughts], חידושים [novel insights], קושיות [questions], תירוצים [answers], אויף די נושא פון די לולב [lulav: palm branch used on Sukkot]. האט איר געהערט פון די לולב? איך ניד טו טאלק טו סאמוואן, סאו סאמוואן שוד ריספאנד. וואס איז די שאלה צו מ׳האט געזען א לולב?

תלמיד:

יא.

מגיד שיעור:

פרעגט ער. ווייטער, מ׳האט געזען א לולב. ס׳איז א רעטאריקעל קוועסטשען? יא, צו מ׳האט געזען א לולב. אקעי, וואס טוט מען מיט דעם לולב זאך? מ׳דארף עס שאקלען, און מ׳שאקלט עס. מ׳שאקלט עס מדברי סופרים [according to Rabbinic law]. וואס איז די זאך פון דאס שאקלען? וואס איז די זאך פון דאס נעמען? וואס איז די זאך פון זיין העפי? איך קוק אים, ער לאזט אונז שאקלען כאטשיג מ׳האט נישט געטארט. ווען מ׳זאגט “נעם א זאך און בלאז דעמאלט”, און דא זאגסטו “נעם א זאך און שאקל”, און “נעם א זאך”. און? און האלט עס. לאמיר מסביר זיין מיין קשיא אביסל בעסער, אקעי? ס׳שטייט דא אין דעם ספר אפאר פעידזשעס וועגן דעם, וועגן מיין קשיא, און איך וויל עס מסביר זיין אביסל בעסער.

טאמער איך זאג פאר א איד, “טו אן א קאפל”. דו ווייסט וואס מיינט אנטון א קאפל? צו מ׳ווייסט איז אן צו ס׳זאל שטיין, איינער זאל מיר ווייזן וואס ס׳איז, מ׳דארף עס וויסן? ס׳שטייט יא צו ס׳שטייט נישט? איז דא א פיקטשער דערפון? מ׳געבט נאך א פיקטשער עטץ? ניין, ניין, ס׳איז א פיקטשער.

דער יסוד: א מענטשלעכע מעשה איז מער ווי א פיזישע באוועגונג

די פילאסאפישע יסוד

מגיד שיעור:

און געדענקען, לאמיר זיך דערמאנען א יסוד, איך וויל אייך ארייננעמען אין א יסוד צו פארשטיין אביסל בעסער וואס די שאלה איז. יא, יא, איך גיי מסביר זיין די שאלה. אונז האבן געלערנט, געדענקט אונז האבן געלערנט, אז פיזיקל עקשאנס, פיזיש וואס א מענטש טוט, איז נישט גענוג אפילו צו דיסקרייבן וואס א מענטש טוט, ווי לאנג ער איז אן אדם, ער איז א יומען ביאינג, נישט סתם א מאשין און נישט קיין ווידיאו. א ווידיאו קען מען דיסקרייבן פונקטליך מיט פארשטיין, מיט זען וואס רוקט זיך דא, די קאליר דא און די קאליר דארט, דאס איז טייטש וואס ער טוט. דאס איז די גאנצע דיסקריפשאן, די גאנצע תיאור, די גאנצע ריעליטי פון וואס ער טוט.

דער משל פון גיין/וואקן

מגיד שיעור:

ווען דו זעסט א מענטש, איך וויל זאגן, ווען דו זעסט א מענטש גיין, וואס טוט ער? ער איז וואקינג. ער קומט ערגעץ אן. געווענליך ווען א מענטש וואקט, ער איז נאט עקשולי וואקינג. דאס הייסט, א מענטש זאגט, “איך גיי וואקינג,” אזויווי דער מענטש זאגט, “איך גיי אין בית המדרש [study hall].” ביידע טוען די זעלבע עקזעקט זאך. אבער איינער וואקט, הייסט וואס טוסטו? ער וואקט. פארוואס וואקסטו? ווייל ער קען אפילו זאגן ער מאכט עקסערסייז, אדער ער האט א פלעזשער פון וואקינג, ס׳איז א תענוג [pleasure] וואקינג. ער איז א וואקער. איינער האט אזוי געוואקט, רגלו מוליכותו לבית המדרש [his feet carry him to the study hall]. אקעי, מעיבי, מעיבי. אבער אז ער גייט אין בית המדרש, ער איז נאט וואקינג. גראדע, אנצוקומען אין בית המדרש דארף ער וואקן, ער האט נישט קיין קאר, און ס׳איז שבת, ער קען נישט, וואקט ער, נאו פראבלעם. באט די פעולה וואס ער טוט הייסט נישט וואקינג, ס׳הייסט גיין אין בית המדרש. שטימט?

די זעלבע זאך, אויב ער גייט אין ארבעט, טוט ער א דריטע פעולה, ער גייט אין דער ארבעט. איי, זיינע פוס דריקן זיך פונקט די זעלבע וועג? די זעלבע סיגנאלס ווערן געשיקט פון זיין נערוועס סיסטעם, איך ווייס וואס, צו זיין פוס כדי ער זאל גיין? נישט דאס איז די טייטש. די חלק האנושי, די חלק המענטש, דאס הייסט די חלק הכוונה [the part of intention], די אינטענשאנעליטי, די קאנטעקסט פון זיין מעשה. קענסט עס רופן די פורפעס, קענסט אפילו זאגן די קאנטעקסט. איז אנדערש, ס׳איז א גאנצע אנדערע מעשה, ס׳איז נישט די זעלבע זאך. שטימט? שטימט וואס איך זאג? די יסוד ווייסט יעדער איינער? יא, יא, יא. זייער אסאך מענטשן ווייסן נישט. פאר די שיעור ווייסן נישט. שטימט?

דער משל פון פאפקארן אויפן טיש

מגיד שיעור:

סאו כדי צו וויסן וואס א זאך איז, א מעשה, א מעשה וואס איז נישט א מעשה בהמה [animal action], מעשה קוף בעלמא [mere monkey action], א מעשה אדם [human action], די זעלבע זאך, טאמער ס׳קומט אריין א מענטש אין בית המדרש און לייגט אראפ א טעלער פאפקארן אויפ׳ן טיש, וואס טוט ער? ס׳ווענדט זיך. טאמער ס׳איז שבת אינדערפרי, שטעלט ער קידוש [Sabbath blessing over wine]. טאמער ס׳איז פרייטאג צונאכטס, קען זיין ער מאכט א שלום זכר [celebration for a newborn boy]. טאמער ס׳איז ביי א שיעור, קען זיין ער מאכט אז די שיעור זאל זיין געשמאק. טאמער ס׳איז מ׳קוקט א מאווי, גייט מען יעצט קוקן א מאווי. ס׳איז אן אנדערע… די עקשאן מיינט עפעס אנדערש, שטימט? יא. ער טוט, יא.

פארוואס “אינטענשאן” אליין איז נישט גענוג

מגיד שיעור:

אבער איך מיין אז די ווארט אינטענשאן איז נישט גענוג. פארוואס? אינטענשאן מיינט אז ער מיינט צו זאגן, איך האב אזא אינטענשאן צו טאן דאס. אבער רוב מאל ווען א מענטש זאגט אינטענשאן, מיינען זיי אינטענשאן מיינט וואס האט ער אין זין אין זיין קאפ ווען ער טוט דאס. ס׳איז נישט נאר וואס האט ער אין זין אין זיין קאפ. אויב איך וועל אראפלייגן א פאפקארן אויפ׳ן טיש פרייטאג צונאכטס, איך וועל זאגן איך מאך קידוש, און איך האב אפילו די כוונה מיט די גאנצע ריינע הארץ, ווערט עס נאך נישט קיין קידוש וועגן דעם. רייט? ס׳דארף האבן קאנטעקסט. מ׳דארף וויסן, אין אנדערע ווערטער, כדי צו ענטפערן די שאלה וואס א מענטש טוט, אדער וואס עני פעולה אנושית [human action] איז, דארף מען וויסן די גאנצע מעשה פון דעם מענטש, וואס געשעט פארדעם, וואס געשעט נאכדעם, וואס ער מיינט, וואס די משמעות [meaning] פון די מעשה איז, און אזוי ווייטער. שטימט? דברים פשוטים [simple matters]. דאס איז נאך נישט קיין כוונה, סארי, דאס איז פשוט׳ע פשט. אפילו ווען מ׳וואקסט נישט פון פוינט עי צו פוינט בי, איז נאך פשט. ער קען טון ביידע. איך דארף גיין אין בית המדרש, איך וועל נישט מאכן עקסערסייזן אויפ׳ן וועג. מ׳קען צומישן אסאך זאכן. דעמאלטס איז די moving your body for a purpose. שטימט, זייער גוט.

צוריק צום לולב: קיינער ווייסט נישט וואס די מעשה איז

די קשיא אויף לולב-שאקלען

מגיד שיעור:

דערפאר זאג איך אז קיינער ווייסט נישט וואס… אפשר קיינער שאקלט נישט לולב בכלל. איך ווייס אפילו וואס ס׳מיינט. וואס ס׳איז? וואס איז דאס? איך קען דיר זאגן, לאמיר זאגן אז איך ווייס ריכטיג פשט אין די משנה ברורה [Mishnah Berurah: authoritative halachic code]. ס׳שטייט consider אינסטראקשענס, נעם די האנט, ריק עס רעכטס, ריק עס לינקס, ריק עס ארויף, ריק עס אראפ. איך קען דאס טון. אבער דאס איז דאך נישט דער טייטש. שטימט? און די word “purpose” I don’t like. איך האב ליב צו זאגן… “purpose” מיינען מענטשן אז ס׳מיינט וואס ליגט אין מיין קאפ. Exactly. וואס איז די meaning? וואס איז די טייטש? די purpose איז א part דערפון, אפשר די עיקר part, אבער ס׳איז דא נאך parts, right? פון וואו קומט עס? וואו גייט עס? ס׳איז דא נאך parts. Purpose איז נישט גענוג. אזוי קענסטו זאגן די גאנצע context, אזוי קענסטו זאגן די גאנצע מעשה. וואס איז די מעשה? פארשטייסט?

א תלמיד׳ס תירוץ: סוכות אלס א נאציאנאלער יום טוב

מגיד שיעור:

פארשטייסט דאך אזוי. אויב איינער פון ענק קען מיר זאגן וואס איז די מעשה וואס מ׳טוט מיט די לולב, וועל איך זיין זייער happy. ווייל איך ווייס נישט. איך קען זאגן, מ׳טוט זייער אסאך זאכן וואס מ׳טוט. מ׳טוט זייער אסאך זאכן וואס מ׳טוט, און מ׳טוט זייער אסאך זאכן וואס מ׳טוט, און מ׳ווערט זייער happy. קיינער פרעגט נישט קיין קשיא. וואס? קיינער פרעגט נישט קיין שאלה, לאמיר זאגן, דו זעסט אן ad וואס שטייט אז ס׳גייט זיין, להבדיל, לאמיר נוצן די ווארט, א פעסטיוואל, יעדער זאל קומען dressed מיט א pink hat. קיינער פרעגט נישט פארוואס. דו טאנצט. וואס טאנצסטו? דו טאנצסט? דו טאנצסט. דא איז דא א בית המקדש [Temple], און ס׳איז א national holiday יעצט, און מ׳ברענגט פון די חלקים פון ארץ ישראל [Land of Israel], און מ׳שארט אפ מיט עס, און ס׳איז א שמחה׳דיגע מאמענט. וואס טוט ווען א מענטש איז שמח? ער טאנצט, ער שפרינגט, ער שאקלט.

מגיד שיעור:

זייער גוט, דו האסט שוין געזאגט א תירוץ. ס׳איז נישט פשוט. דו האסט צוגעלייגט א מעשה. דו האסט געזאגט אז ס׳איז דא א יום טוב, ס׳איז א יום טוב ציבורי, יא, פון די גאנצע פאלק, פון די גאנצע עולם, whatever, און ס׳האט עפעס צו טון מיט, לאמיר זאגן, די בית המקדש. היינט איז נישטא קיין בית המקדש, סאו ס׳איז עפעס בדיעבד [after the fact], אבער מ׳קומט אין אזא פלאץ, און ס׳האט אזוי ווי, דו זאגסט א dress code, נישט א dress code, דו זאגסט אזוי ווי א… וואס איז די activity? וואס איז די activity יעצט? נישט די activity, די… וואס איז די נאמען? די ornaments, די decorations. וואסערע decorations קומט אין דעם? די יום טוב קומט מיט פרי עץ הדר וכפות תמרים [fruit of a beautiful tree and palm branches]. דו האסט שוין געזאגט א פשט, דו האסט שוין געגעבן א גרויסע context. דו האסט געזאגט אז סוכות איז א גרויסע יום טוב, די גרעסטע אידישע יום טוב וואס איז דא, און סוכות קומט מיט ספעציפישע decorations. ס׳איז דא געוויסע מאכלים, פסח איז דא געוויסע מאכלים וואס מ׳עסט. סוכות שטייט נישט אין די תורה געוויסע מאכלים, אפשר איז דא מנהגים [customs] וואס מ׳עסט, איך ווייס נישט. וואס עסט מען סוכות? ס׳איז נישט דא? קניידל? קניידל עסט מען סוכות? בקיצור, איך ווייס נישט וואס מ׳עסט. יא, שפיזן [Ushpizin: mystical guests]. אבער… וואס? נישט די ערשטע ווארט כלום. מ׳האט געארבעט א גאנץ יאר, און מ׳האט געטראפן, און מ׳ברענגט אזוי. דא, איך קום אריין ביס מען נישט, מ׳שאקלט. ס׳איז א גאנצע אנדערע זאך. וואס איך דארף טיר פארשטיין? דו פארשטייסט נישט. דו וועסט עס טון ווי לאנג מ׳האט צוריק די לאנג. סאו דאס איז איין פשט וואס ענק זאגן, איין פשט.

דער צאנזער רב׳ס כלל: דריי הונדערט טעמים

מגיד שיעור:

איך וויל זאגן, ביי די וועי, איך וויל ענק זאגן, איך מיין אז ס׳איז דא אפאר כללים, אדער איין כלל. כלל הדבר איז, אזוי ווי דער הייליגער צאנדער רב [Tzanzer Rebbe] האט געזאגט, אז מ׳האט אים געפרעגט פארוואס ער טוט עפעס, פארוואס שניידט ער די איימעצוויבל ביים טיש, איך ווייס נישט, וואס ער טוט? ער האט געזאגט איין טעם, נאכדעם נעקסטע וואך האט ער געזאגט א צווייטע טעם, די נעקסטע וואך א דריטע טעם. דאס איז געווען עפעס איינער וואס האט געזעצט, ער געבט שוין אויפצופארשטיין וואס דער רב טוט, ווייל יעדן פאר יודען אז ער האט געזאגט א צווייטע תירוץ וואס מאכט סענס אין יענעם׳ס קאט, באט דער אמת׳ער טעם ווייסט קיינער נישט. האט דער צאנזער רב געזאגט אז ער טוט נישט קיין איין זאך אן דריי הונדערט טעמים. אבער איך מיין אז ס׳איז נאר דער צאנזער רב, רוב מענטשן… איינער איז פון אונזערע טעם פעמים. יא. רוב מענטשן, א מענטש, ביי א שערי מענטש, עפעס א בר דעת [person of understanding], וואס א מענטש איז נישט קיין זאך וואס איז געבוירן היינט, וואס מ׳קען דעסקרייבן וואס ער טוט מיט איין סעקונד, מיט איין אזוי ווי א טאמיק. יעצט האסטו עס געטון. א מענטש איז א זאך וואס קומט מיט א היסטוריה, ער איז געקומען פון וואס איז דא אין די ראשון? אזוי ווי מיר האבן געזאגט, כדי צו פארציילן צו א מענטש וואקט אדער ער וואקט אין שול אדער ער וואקט פון שול, יא? ס׳איז א גאנץ אנדערע זאך. קניק, אבער רייעך, ווייס נישט ווער גייט ארויס, ער מאכט די זעלבע זאך, ווייל יעצט גייט ער אוועק פון ערגעץ, ער אנטלויפט. ס׳איז זייער אסאך אנדערע זאכן. כדי צו דעסקרייבן וואס א מענטש

די נויטווענדיקייט צו וויסן די גאנצע היסטאריע פון א מענטש כדי צו פארשטיין זיין מעשים

ס׳איז נישט גענוג צו וויסן וואס איז אין זיין קאפ

מגיד שיעור:

איך זאג, ס׳איז נישט גענוג אפילו צו וויסן וואס איז אין זיין קאפ. ווייל אויב ער האט אין זיין קאפ אז ער גייט ארויס פון שול, ווייל דער מעל גייט ער צו שול, איז איין מחשבה [machshava: thought] מוציא מיט איין מעשה [ma’aseh: action]. וואס ער טוט איז דאס. ס׳העלפט נישט זיין וואס איז אין זיין קאפ.

סאו איך דארף וויסן וואס ער טוט די גאנצע טאג. כדי צו זאגן אז איינער זאל באשרייבן, איינער זאל קענען זאגן וואס ער טוט, דארף מען וויסן די גאנצע מעשה פון די גאנצע טאג.

די פילע ווערטער פאר הליכה אין לשון הקודש

און אויב ער איז א גוטער שרייבער און ער ווייסט אלע שמות [shemot: names, terms] וואס זענען דא, קען זיין ס׳איז דא אן אנדערע ווארט פאר הליכה׳לע. גיין איז הליכה [halicha: walking] טייטש גיין ערגעץ, און ריצה [ritza: running] איז טייטש אוועקלויפן פון ערגעץ אדער לויפן צו ערגעץ. ס׳איז דא גראדע פיזיש אויך א חילוק [chiluk: distinction] פון גיין מיט לויפן, ווייל אפשר איך ווייס נישט וואס דאס מיינט עס.

און ס׳איז דא אן אנדערע ווארט, צעדה צעדי [tze’ada tze’adi: to step, to stride], איז דאס מיינט אויך גיין. וואס מיינט עפעס אן אנדערע סארט גיין? וועלכע נאך השיינת נדפים [hashayat nedafim: variations, nuances] איז דא פארגיין אויף לשון הקודש [lashon hakodesh: Hebrew]?

וואס? בורח [bore’ach: fleeing], אנטלויפן, אנטלויפן פון ערגעץ, יצא [yatza: going out], בא [ba: coming], אלע זאכן קענען באקומען גיין, קומען, יצא. אזוי ווייטער, יעדער איינער מיינט עפעס א גלייס אנדערע זאך, טאפעס והולך [tofes v’holech: grasping and going], ס׳מיינט קריכן. און די אלע זאכן מיינען עפעס אנדערש.

און מ׳קען זאגן באופן כללי [b’ofen klali: in general], זו שיבה וזו ביאה [zo shiva v’zo bi’a: this is a return and this is a coming]. יא, ס׳איז די זעלבע זאך. וואס, איז נישט אמת אז זו שיבה וזו ביאה? ס׳איז אנדערע זאכן. צוריקקומען, צוריקקומען. דאס הייסט, וואס איז די חילוק פון קומען און צוריקקומען? איך בין שוין געווען דארט נעכטן. סאו די דיסקריפשאן פון וואס איך האב געטון יעצט איז תלוי [talui: dependent] אין וואס איך בין געווען נעכטן, רייט?

שרץ ושרץ [sheretz v’sharetz: creeping and swarming]. יא, שורץ זאל זיין מיין קריכן? לשרץ [lishrots: to swarm]? יא, איך קען דראכטן פון נאך ווערטער, און מסתמא [mistama: presumably] איז נישט אפילו דא גענוג ווערטער צו דיסקרייבן אין די שפראך, צו דיסקרייבן אלע מיני סארט וועגן וויאזוי די זעלבע זאך קען זיין אנדערע זאכן.

מען דארף וויסן די גאנצע לעבן פון דעם מענטש

איך דארף וויסן די גאנצע טאג, כדי צו קענען עס דעסקרייבן וואס א מענטש טוט אין איין מינוט, רייט?

און דער אמת איז, איך דארף נישט נאר וויסן די גאנצע טאג, איך דארף וויסן די גאנצע לעבן פון דעם מענטש, רייט? ווייל ער איז אזא סארט מענטש וואס ער איז א נערוועזער ווען ער גייט איז עס ווייל זיין מאמע ווען ער איז געבוירן איז געקומען צו שפעט צו האספיטאל, און זייט דעמאלטס איז ער נאך נערוועזער, ער מיינט אז זיין גאנצע לעבן איז נישט פארשפעטיגט. איך ווייס נישט, לאמיר זאגן, איך דארף נישט זאגן, איך דארף נישט זאגן, איך דארף נישט זאגן, איך וויל ארויסברענגען…

“אל תדון את חברך עד שתגיע למקומו”

אסאך מאל, ניין, ניין, מ׳קען נישט וויסן וואס א מענטש טוט. איך וויל ארויסברענגען, מ׳זאגט אסאך מאל, מ׳קען נישט דאדזשן [judge] א מענטש עד שתגיע למקומו [ad shetagia limkomo: until you reach his place – from Pirkei Avot 2:4], רייט? אז וויסן דעם מענטש׳ס בעקרענד [background], פארשטיין פארוואס ער טוט אזוי.

אין אנדערע ווערטער, נישט פשט [pshat: simple meaning] אז ער האט אן עקסקיוז [excuse], ס׳האט אן אנדערע מינינג [meaning]. ווען א מענטש וואס איז נישט געווענליך אנגעצויגן לויפט, דער פשט איז ער לויפט ווייל היינט איז עפעס זייער וויכטיג. מ׳נעמט נישט סתם אנגעצויגענע הויפט, ער איז אן אנגעצויגענער, ער איז א לויפער. ס׳האט אן אנדערע מינינג.

דוגמאות: שרייען און דער הולאקאסט

ער געבט א שריי אויף דיר, מיינסטו ער שרייט אויף דיר? איך קען איינער וואס ער האט ליב צו שרייען אויף מענטשן. איינער האט מיר געזאגט אמאל, דארפסטו דאך געדענקען, ער שרייט נאך אויף היטלער פון די האלאקאסט [Holocaust], און ס׳מיינט נישט דיר. מ׳האט אים נעבעך געשלאגן דארט צופיל, און ער שרייט. דו מיינסט אז ער שרייט אויף דיר? דו האסט עפעס שלעפט געטון און ער שרייט?

אין קאצק זענען די גוים אויך געווען שארף. יא, דאס קען אויך זיין. איך מיין נאר צו זאגן, ס׳מיינט נישט אז ער אפשר ווען יענער וואלט געקענט האבן אויף זיינע מדות [middot: character traits] און נישט שרייען. אבער די פוינט איז, אז דו האסט יו נאט אנדערסטענדינג [you not understanding] די עקשאן [action]. דו מיינסט ער שרייט? ער שרייט! זיין שריי איז אן אנדערע שריי ווי דיין שריי. איך שריי אויף איינעם.

א מעשה מיט א בחור און א רבי

אלס בחור האט מען געשיקט איינער סיבסטאגוסטער רבי. ער האט אים נישט געשיקט, ער האט אים געזאגט גיי געווען. בקיצור [bekitzur: in short], יענער קומט דארט אן, און ער קומט מיר זאגן שפעטער. איך האב שוין געווען, ס׳איז אמאל געקומען א שלאכטע צייט, יענער האט געשריגן. ער האט זיך אנטשולדיגט, ער האט געוואלט גיין, אבער יענער האט געזאגט “איך האב נישט קיין שום ראיה [raya: proof], דו טוסט דאס אייביג.” זייער גוט. ס׳מיינט עפעס אנדערש.

די גאנצע היסטאריע פון די משפחה און פון כלל ישראל

סאו, אמת׳דיג צו פארשטיין, אמת׳דיג צו וויסן וואס די קלענסטע עקשאן איז, דארף מען וויסן די גאנצע היסטארי [history] פון די גאנצע מענטש. און אויב דער מענטש האט א פעמילי [family], דארף מען וויסן זיין גאנצע פעמילי. און אויב ער האט א גרעסערע קאנעקשאן [connection] ווי א פעמילי, ער האט א היסטארי פון די אנדערע זייט פון נח [Noach: Noah], איך ווייס פון וועלכע אייניקל פון שם בן נח [Shem ben Noach: Shem son of Noah] ער איז, דארף מען דאס אויך אריינלייגן, ווייל דאס איז די דעסקריפשאן [description], רייט?

קניית יין לכבוד סוכות: נגד דעם ב״ח

אזוי ווי איך האב געזאגט, מענטשן מיינען אז מ׳דארף האבן כוונה [kavana: intention]. איך זאג, מ׳דארף נישט האבן קיין כוונה. ווען א איד גייט אין געשעפט פאר סוכות [Sukkot: the Festival of Tabernacles] און ער קויפט וויין, דו ווייסט אז פארט פון די הסבר [hesber: explanation] פון זיין קויפן וויין לכבוד יום טוב [lichvod yom tov: in honor of the holiday] איז אז די אידן זענען ארויס פון מצרים [Mitzrayim: Egypt]. ס׳שטייט אין פסוק [pasuk: verse] “למען ידעו דורותיכם” [lema’an yed’u dorotechem: so that your generations will know – Leviticus 23:43].

קומט דער ב״ח [Bach: acronym for Bayit Chadash, Rabbi Yoel Sirkes, 16th-17th century] און ער זאגט אז מ׳דארף עס אין זינען האבן. איך זאג אז מ׳דארף עס נישט אין זינען האבן, איך בין נישט מסכים [maskim: agreeing]. איך האב טאקע געזען וואס ער זאגט יעדע וואך, ער זאגט גוטע פשטים [pshatim: interpretations], אבער ער איז נישט אמת. פארוואס נישט? ווייל דאס איז די פרק [perek: chapter, context] פון די מעשה.

די דעת איז צו מסביר זיין וואס די מעשה איז

אוודאי, איינער ווייסט נישט, פארשטייט ער נישט די מעשה. ס׳העלפט צו וויסן, איך זאג נישט אז ס׳העלפט נישט צו וויסן. די דעת [da’at: knowledge] איז צו מסביר זיין [mesbir zayn: to explain] וואס די מעשה איז.

די סייענטיפישע שאלה: וואס איז די קאז?

איך פרעג דיר א שאלה: וואס איז די קאוז [cause]? איך בין א סייענטיסט [scientist], א בעיסיק [basic] סייענטיסט. פארוואס גייט ער יעצט קויפן וויין? איך קען זאגן ווייל ער איז דורשטיג. ס׳איז נישט אמת, יעדן טאג איז ער דורשטיג. ער איז א שיכור א גאנץ יאר, ער קויפט נישט אזויפיל וויין. נאר פאר יום טוב קויפט ער. פארוואס?

דו קענסט זאגן, א רמב״ם [Rambam: Maimonides] איז דאך דא, א מענטש דארף דאך מפאר זיין [mefa’er zayn: to glorify] יום טוב. אקעי [okay], אבער פארוואס האט ער היינט דעם יום טוב? דאס איז א ריעל [real] ענטפער צו די מינינג פון דיס פערסאנ׳ס [person’s] עקשאן. ס׳איז נישט קיין דרשות [drashot: homilies], ס׳איז נישט קיין כוונה עליונה [kavana elyona: higher intention], ס׳איז נישט קיין כוונה אין דעם מענטש׳ס קאפ. ס׳איז א ריעל ענטפער פארוואס.

די אמתע תירוץ: ווייל ער געהערט צו דעם עם

און אין די ענד וועסטו אנקומען צו די תירוץ [teiruts: answer] ווייל ער געהערט צו דעם מענטש. וואס הייסט ער געהערט? מיין מאמע איז געווען א איד, אדער סאמהאו [somehow] איז מיין זיידע געווען א גר [ger: convert], איך ווייס נישט, סאמהאו איז ער געווארן א איד. און די אידן, איינמאל, לאנגע צייט צוריק, זענען ארויס, איך ווייס נישט, מ׳האט געמאכט סוכות אין די מדבר [midbar: desert], און סאמהאו פון דעם איז געווארן אז מ׳האט געמאכט א מצוה [mitzva: commandment] פון זיצן אין סוכה [sukka: tabernacle]. און ס׳איז א גרויסע יום טוב, ווייל זיי האבן געזאגט “חג האסיף” [chag ha’asif: the harvest festival], וואס איז אמאל אמאל, זייער לאנג צוריק.

דיגרסיה: חג האסיף און די אידן אלס שטאט-מענטשן

ביי די וועי [by the way], אסיף [asif: harvest] איז שוין נישט ביי אידן, עט ליעסט [at least] ביי רוב אידן, אקעי? רוב אידן זענען נישט קיין חג האסיף שוין זייער א לאנגע צייט. רוב אידן, סינס [since] די צייטן פון עזרא [Ezra] עט ליעסט, רוב אידן זענען שוין נישט קיין פארמערס [farmers]. וויאזוי איך ווייס? ס׳שטייט אין פסוק.

סאו, דאס איז היסטארי. קוק נאך אין די היסטארי וועסטו זען. רוב אידן, די וואס אונז ווייסן פון זיי, געמאכט, פארקויפט, געקויפט, און אזוי ווייטער, אזוי ווי אידן טוען היינט.

וואס מענטשן טוען אין שטעט

וואס מענטשן טוען אין שטעט? א שטאט איז זייער וויכטיג. ס׳איז דא די בני הכפרים [bnei hakfarim: villagers] ארום און ארום. אבער די גמרא [Gemara: Talmud] זאגט שוין אין מסכת מגילה [Masechet Megilla: Tractate Megilla], איך וויל נישט יעצט אריינגיין, די גמרא זאגט שוין אין מסכת מגילה אז היינטיגע צייטן טוט מען נישט די הלכה [halacha: Jewish law] פון בני הכפרים. און די גמרא זאגט תוכה כדריצה [toch’a kedritza: its interior is like its exterior – meaning the reason is obvious], פארוואס נישט? דער עכטער תירוץ איז ווייל ס׳איז נישטא היינט קיין בני הכפרים.

שוין אין די צייט פון די אמוראים [Amoraim: Talmudic sages of the 3rd-6th centuries], און אין די צייט פון איך ווייס נישט, די משנה [Mishna: foundational rabbinic text], at some point איז געווען נאך פורים [Purim] אידן, און ס׳איז געווען שטאט אידן, און זיי האבן זיך עצה געגעבן איינער מיט׳ן צווייטן. היינטיגע צייטן איז נישטא. ס׳איז דא basically איין פארט איד, יא, farmers, מענטשן וואס, וויאזוי הייסט עס, country מענטשן, right?

זייט תחלת בית שני זענען אידן געווען שטאט-מענטשן

ס׳איז כמעט נישט געווען קיין country אידן זייט די צייטן פון תחלת בית שני [tchilat bayit sheni: the beginning of the Second Temple period]. כמעט, ס׳איז אלעמאל געווען אפאר. אפילו אין יוראפ איז געווען תקופות [tekufot: periods] איז געווען אפאר, אבער כמעט נישט. די אידישקייט איז נישט געבויעט פאר זיי. אידישקייט איז אן urban religion, ס׳איז not א country religion.

סאו אפשר אין די צייט פון בית ראשון [Bayit Rishon: the First Temple] איז עס געווען? איך ווייס נישט, איך מיין נישט אפשר, מסתמא. אבער זייט בית שני? אויך אין בית ראשון איז געווען א long time, we’re talking about 900 years. Right, אבער נישט רוב אידן. אמת, נישט רוב אידן.

נישט נאר אין די ancient world, נאר ביז צוויי הונדערט יאר צוריק, אבער נישט רוב אידן. רוב אידן זענען געווען, דאס הייסט א גרויס חלק פון אידן, אבער זיי זענען נישט די אידן וואס אונז רעדן פון זיי. מיר מאכן א ליסט פון פינף טויזנט תנאים ואמוראים [Tanna’im v’Amora’im: Mishnaic and Talmudic sages], אפשר דריי פון זיי זענען געווען farmers.

אפילו די “פארמער” איז געווען איין סטעפ רימוווד

קוק, אויך דער farmer, אויך ווען ס׳איז דא א farmer, אבער דאס זענען די אידן, ס׳איז נישטא נאך אידן. אויך דער farmer, אויך ווען ס׳איז דא א farmer אין א cultured society, אויך איז דא מענטשן וואס זייער דזשאב [job] איז צו מאכן וויין. ער איז נישט דער farmer, ער איז דער וויין-מאכער. ער וואוינט שוין אין שטאט, און מ׳ברענגט אים וויין, ער קויפט עס פון די farmer, ער איז איין סטעפ [step] removed.

און נישט, פארשטייסט, אין די גמרא, אסאך מענטשן אין די גמרא האבן געארבעט אין מאכן ביר און וויין, דאס איז געווען א טראדיציאנעלע דזשואיש [Jewish] זאך. אבער ווען זיי זענען געווען די farmers, דער גוי האט געארבעט אין פעלד, דער איד איז געקומען נאך די season און געפרעסט די וויין. פארשטייסט? סאו אפילו ער איז נישט קיין סוחר [socher: merchant], ער איז נישט קיין בענקיר [banker] נאכנישט, אבער ער איז נאך אלץ איין סטעפ removed פון די שטאט. יעדע שטאט, פארשטייסט, needs די products פון די פעלד צו מאכן זייערע זאכן.

צוריק צו די הויפט-טענה: שרשרת פון סיבות

על כל פנים [al kol panim: in any case], וויאזוי קום איך דא אריין? וואס איך וויל זאגן איז, אויב דו זאגסט חג האסיף, קען זיין אז די תקופה [tekufa: period] איז געווארן ווייל אמאל זענען געווען די farmers, אקעי? קען אויך זיין. אבער על כל פנים, you have to go back all the way there צו מסביר זיין פארוואס דו גייסט צום געשעפט און דו קויפסט א קוגל [kugel: traditional Jewish pudding] לכבוד יום טוב, פארשטייסט?

זייער גוט, זייער א שיינע מהלך [mahalach: line of reasoning]. מיר מיינען, איך וויל נאר זאגן, דאס הייסט, ווען דו פרעגסט די שאלה וואס איז די meaning, you’re already not understanding די צאנזער רב [Tzanzer Rav: Rabbi of Tzanz]. די meaning, און די אנדערע פארגעסן די meaning, די scientific, די cause, די reason פארוואס דו זיצסט אין סוכה, פארוואס דו קויפסט א בראנפן [branfen: liquor] לכבוד יום טוב, איז פאר א לאנגע chain of causes, all the way back צו 10,000 different reasons.

All the way back צו “כי בסוכות הושבתי את בני ישראל” [ki b’sukkot hoshavti et bnei Yisrael: for I caused the children of Israel to dwell in booths – Leviticus 23:43], all the way back צו די אסיף, all the way back צו איך ווייס נישט וואס. ס׳איז א זייער לאנגע צייט צוריק, ס׳איז אלעס part of the chain of causes. ווען נישט יענץ, וואלט עס נישט געווען.

די reason איז די tradition

די reason איז עפעס אנדערש, וואס דאס איז די tradition. אה, ס׳איז די reason. וואס ווילסטו איז טאקע אזוי געווען? לאמיר זאגן ס׳איז געווען אן אנדערע פשט וואס איז געווען, זאגט יענער פשט. ניין, די reason איז ווייל ער וויל האבן family time, ער וויל וואוינען אין בארדינג פארק [boarding park], ער וויל… ניין, איך בין נישט מסכים, ווייל יעדער איינער וויל family time, אבער נישט יעדער איינער מאכט עס אין חודש תשרי [chodesh Tishrei: the month of Tishrei]. אוודאי, ס׳איז part פון די reason.

די דעסקריפשאן איז זייער דיטעילד

דאס הייסט, די description אויף א human event, אויף א human action, איז זייער very detailed. כדי צו ריכטיג וויסן, נאר דער אייבערשטער קען וויסן אפילו איין זאך וואס א מענטש טוט ריכטיג, ווייל מ׳דארף וויסן די גאנצע היסטאריע פון אלעס. אזוי ווי יענער זאגט, דו ווילסט מסביר זיין איין גלאז וויאזוי עס צעברעכט זיך, דארפסטו מסביר זיין פון די big bang, יא? Theoretically, דאס איז אמת.

אוודאי, locally איז גענוג צו מסביר זיין נקודות [nekudot: points] וואס זענען געהעריג צו דיר, דו קענסט פרעדיקטן [predict] די אלע זאכן. אבער really, אין די religion, ווען דו זאגסט מיר די אלע אלטע מאדנע [madne: strange] טעמים [te’amim: reasons] פאר זאכן, דו זאגסט, “איך קויף נישט” [I don’t buy it].

נגד די קאצקער גישה

א מענטש קען זאגן אזא קאצקער [Kotzer: of Kotzk] זאך, אונז זענען אנטי-קאצק. א מענטש זאגט, “איך קויף נישט די וויין ווייל איך האב אין זינען די עולם היצירה [Olam HaYetzira: the World of Formation], איך קויף וויין ווייל איך בין דורשטיג”. ס׳איז נישט אמת. It’s factually not true.

ס׳איז נישט אמת, ווייל שיכורים קויפן וויין א גאנץ יאר, און דו קויפסט לכבוד יום טוב. וואס מיינט דו קויפסט לכבוד יום טוב? דאס איז די reality. ווען נישט וואלט געווען מתייסדות [metyasdut: establishment] היום טוב בזמן משה רבינו [b’zman Moshe Rabbeinu: in the time of Moses our teacher], איך ווייס נישט ווען, אפשר אדם הראשון [Adam HaRishon: the first man], אברהם אבינו [Avraham Avinu: Abraham our father], איך קער נישט, וואלסטו נישט געהאט.

מולטיפל סיבות

יעצט, אוודאי, ווען נישט אז דו ביסט דורשטיג, וואלסטו עס נישט אויך. ס׳פעלט אויס ביידע. א טעם [ta’am: reason] קען זיין ס׳פעלט אויס ביידע. ס׳קען זיין multiple reasons פאר עפעס. נישט ווייל ס׳קען זיין multiple reasons, יעדע זאך האט multiple causes. ס׳איז נישטא קיין זאך אין די וועלט וואס האט נאר איין cause.

דער רמב״ם׳ס קריטיק אויף די מדרשים וועגן ד׳ מינים

די קאמפליצירטקייט פון א מענטש און א מצוה

ניין, א מענטש איז נאך מער קאמפליצירט, ווייל א מענטש איז דאך די מערסטע קאמפליצירטע זאך וואס איז דא אויף די וועלט. שטימט? זייער גוט.

סאו ממילא, וואס איך וואלט געוואלט, דאס איז געווען אן הקדמה כדי צו קענען זאגן… וואו פאנגט זיך אן די לולב?

תלמיד: פארוואס?

איך פארשטיי נישט.

משל פון די וויין סטאר: וואס מיינט “השתתפות” אין א יום טוב?

איך גיי יעצט אריין אין א וויין סטאר וואס איז יעצט דא א וויין סעיל, א סוכות סעיל, און איך קויף יעצט וויין. איך קויף בפירוש וועגן למען ידעו דורותיכם [למען ידעו דורותיכם: “כדי אז אייערע דורות זאלן וויסן” – דער טעם פון סוכות], איך קויף יעצט. איך וויל יעצט האבן וויין, ס׳איז א סוכות סעיל אין א וויין סטאר, ס׳איז א סוכות סעיל.

אוי, דו ביסט א גוי גמור.

By the way, איך וויל דיר זאגן, אוי, דו ביסט א גוי, חלילה צו זאגן. איך פארשטיי נישט וואס דו רעדסט. איך פארשטיי נישט.

תלמיד: לאמיר הערן ווייטער.

איך וויל זאגן ווייטער, אבער אוי, איך וועל זאגן איין ווארט, איך וועל נאר צולייגן איין ווארט, which is gonna help.

אוי, דו ביסט א גוי גמור. שטעל דיר פאר ס׳איז דא א גוי, איך האב א שכן א גוי, ער זאגט מיר, “זאג מיר ווען ס׳איז דא א אידישע יום טוב, ווייל די פלייש איז ביליגער.” ער האט עפעס ליב די אידישע סטעיק, און ער כאפט נישט אז ס׳איז דריי מאל אזוי טייער. איך האב אים געזאגט אז ס׳איז דא א סעיל. ער זאגט מיר, “זאג מיר ווען ס׳איז די סעיל.” ער גייט קויפן די פלייש וואס איז אפשר ביליגער, ס׳איז עפעס א בעסערע פלייש, ס׳איז געזאלצן, איך ווייס נישט וואס. ער דארף עס וויסן.

יענער, ער קויפט נישט די פלייש למען ידעו דורותיכם. אבער דער אמת איז אז ער קויפט יא.

דער פונקט פון מסכת עבודה זרה

דו ווייסט וואס איך ווייס? מסכת עבודה זרה [מסכת עבודה זרה: די גמרא-מסכת וואס האנדלט וועגן עבודה זרה]. אין מסכת עבודה זרה שטייט אז ווען די גוים האבן א סעיל לכבוד זייער יום טוב, טאר מען נישט קויפן. פארוואס? ווייל ס׳איז א השתתפות אין די גוי׳אישע יום טוב. דו ביסט מיט דעם עובד עבודה זרה. דו קויפסט פלייש לכבוד עבודה זרה.

תלמיד: ניין, דאס איז א תורה. וואו שטייט דאס?

ניין, ניין, נישט אמת. דער אמת איז, איך ווייס אז ס׳שטייט דאס.

נו, יעצט זאג איך דיר נאך א זאך. איך ווייס אז ס׳שטייט דאס, און ס׳איז נישט גענוג. דער אמת איז, אז ווען א איד קויפט ביי די גוי׳אישע סעיל לכבוד יום טוב, דאס מיינט, ס׳איז פארנעמט דאך א שאלה.

דיגרעסיע: קריסמעס און קאמערשעליזם

מענטשן זאגן, קריסמעס איז געווארן קאמערשעלייזד. נישט דער אמת. די מצוה פון קריסמעס איז צו קויפן אסאך מתנות. דאס איז די מצוה, די מנהג אמעריקע. ס׳איז געווען אמאל די מנהג אנדערש.

איך זאג, אפילו דער גוי וואס גייט קויפן, לאמיר זאגן, רייט? איז נאך אלץ מיט דעם איז ער זיך סאמהאו אליין משתתף אין די יום טוב. ס׳איז נישט אזוי ווי דער איד, ווייל דער איד מיינט עס טאקע, און ער קויפט עס טאקע בעיקר ווייל ס׳איז ביליג די פלייש. וואס פארוואס איז עס היינט ביליג די פלייש? ווייל די אידן האבן א יום טוב. ס׳איז נישט ראנג, פארשטייסט? דאס איז גענישט.

די שאלה פון “ולקחתם לכם”: וואס מיינט עס צו נעמען א לולב?

יעצט, וואס איך וויל ארויסגעבן פון דעם איז, דערפאר, איך וויל דאס מסביר זיין, זייער קלאר. דערפאר, איך וויל שוין טרייען צו פארציילן די מעשה. וואס איז דאס די מעשה?

איך וויל רעדן היינט פונקט וועגן די לולב, ווייל דאס איז מיר קוריס די יאר. וואס איז די זאך וואס טייטשט “ולקחתם לכם” [ולקחתם לכם: “און איר זאלט נעמען פאר אייך”], אז מ׳נעמט א לולב און מ׳פרייט זיך מיט דעם?

א מצוה האט פילע באדייטונגען

ס׳טייטשט זייער אסאך זאכן. אויב איינער זאגט דאך אז ס׳מיינט די אמת׳דיגע טייטש איז נאר איין זאך, מ׳דארף נאר האבן די כונה, אדער די אנדערע כונות זענען פאלש, ס׳זענען גשמיות׳דיג, ס׳זענען רוחניות׳דיג, איז ער פלען אן עמרות, ער האט נישט וויאזוי די ריעליטי ארבעט. ס׳איז די אלע זאכן.

למשל, איך וועל דיר זאגן א משל, אקעי?

דער מדרש: פסיקתא דרב כהנא

איך האב א ספר וואס הייסט מדרש, איך האב זייער ליב די מדרש, איך האב געוואלט בעטן צו מ׳זאגן נאר א שיעור אין די מדרש.

וואס איז פסיקתא דרב כהנא

ס׳איז דא א מדרש, אלע מעדים ווייסן, יא? ווען ווייסן נישט, זאג איך ענק. ס׳איז דא א מדרש, יעדער ווייסט אז ס׳איז דא מדרש על התורה, ס׳איז דא אויך מדרש על המועדים, יעדער חסידישער דארף צו זיין על התורה מועדים. דאס איז די מקור, אסאך מדרשים איז געווען פון דא.

ס׳איז דא א מדרש על המועדים, ס׳הייסט פסיקתא דרב כהנא [פסיקתא דרב כהנא: אן אלטער מדרש אויף די קריאת התורה פון ימים טובים]. און ס׳איז א מדרש על מי אדם, ס׳איז אויף די קריאת התורה וואס מ׳האט געליינט אין יעדע ימים טובים, און אויך חנוכה און כפורים, אלע שיינע ימים טובים.

און פארקערט, דער מדרש, לכאורה איז דאס א פריערדיקער מדרש, ס׳איז נישט א קאלעקשאן, מ׳פלעגט דרש׳נען. יא, דאס איז די דרשה וואס מ׳פלעגט זאגן. ס׳איז מליקר, פארשטייט זיך נישט, יעדער איינער האט געזאגט די גאנצע זאך איינמאל, אבער די מדרשים על התורה זענען אסאך מלקר׳ט פון דא.

שלמה בובא [שלמה בובער: דער באקאנטער מדרש-פארשער וואס האט געדרוקט פילע מדרשים] האט עס געדרוקט, ס׳איז נישט געווען פארדעם, אבער די ראשונים, ס׳איז זייער א פאפולער מדרש, זייער א בעיסיק מדרש. און ס׳איז א זייער שיינע מדרש צו לערנען אויף די הייליגע ימים טובים. ווער ס׳וויל לערנען, ס׳איז א זייער שיינע מדרשים.

דער מדרש ברענגט פילע פשטים אויף יעדע מצוה

און וואס איך וויל זאגן איז אזוי: אין די מדרש, ווער ס׳לערנט מדרש זעט אז אויף יעדע סינגל מצוה, בפרט די מצוה פון מועדים, ער האט סוכות געזאגט אין מדרש פון די פסוק “ולקחתם לכם” וואס מ׳ליינט אין די ערשטע טאג סוכות, ער האט אפשר זעקס אדער זיבן אנדערע פשטים, וואס איז די פשט פון די מצוה?

דער רמב״ם׳ס שיטה אין מורה נבוכים

אונזער רבי, דער הייליגער רמב״ם [רמב״ם: רבי משה בן מימון, Maimonides], ער איז געווען זייער פראסטרעיטעד מיט דעם מדרש אין זיין ספר. ער האט שוין געלערנט, יא, מורה נבוכים [מורה נבוכים: Guide for the Perplexed, דער רמב״ם׳ס פילאסאפישער ספר], יעדער איינער האט שוין געלערנט, אוודאי, די מורה אויף וועגן טעם פון די ד׳ מינים. איך דארף עס אפילו נישט זאגן דא, ווייל חתומות יעדער איינער ווייסט עס.

דער רמב״ם אין מורה נבוכים חלק ג׳ פרק מ״ג

און דער רמב״ם, איך וויל נאר זאגן אזוי, דער רמב״ם אין מורה אין חלק ג׳, מ׳דארף עס אריינשרייבן אין די מראה מקומות, דער בעל רמב״ם אין מורה חלק ג׳ פרק, וועלכער פרק האט מען גערעדט פון מועדים?

תלמיד: מ״ג האבן מיר גערעדט?

ל״ב, ל״ו, מ״ג. מ״ג שטייט די דיטיילס פון טעמים פון מועדים, און דארט אין די ענד פון די לעצטע יום טוב איז… סיק, מורה נבוכים, ג׳ מ״ג.

איך וויל דיר נאר ווייזן עפעס, איך וויל אביסל זיך דינגען מיט׳ן הייליגן רמב״ם. יום טוב דינגען זיך מיט׳ן רמב״ם, מיר גייען צופאלגן אים, און יום טוב דינגען זיך מיט אים.

דער רמב״ם און… ס׳קומט דא די פייגעלעך איבערן בית המדרש וועלן יעצט פארברענט געווארן.

תלמיד: חלק ג׳, פרק ג׳.

פרק מ״ג.

תלמיד: יא, וואס גייט דאס?

יא, דער רמב״ם, לאמיך עס עפענען. איך עס עפענען דא ביי מיר, מורה נבוכים. איך האב דא א מורה, איך האב געברענגט, איך האב געקויפט א געפרינטעטער, איך זאל אלעמאל האבן דא.

עס שטייט אזוי, אמנם, איך וויל נאר זאגן, די ענד פון די פרק, יא, ער גייט דאך אלע מועדים, די לעצטע זאך איז סוכות, ער איז מסביר די טעם פון סוכות וואס ער פארשטייט, איך וויל נישט יעצט אריינגיין אין דעם, איך וויל רעדן פון ד׳ מינים.

דער רמב״ם׳ס קריטיק אויף די מדרשים וועגן ד׳ מינים

און די ענד זאגט ער אזוי: “אמנם ארבעה מינים שבלולב, כבר זכרו זכרונם לברכה בו קצת סיבה על צד הדרשות, שדרכם ידוע למי שהבין דבריהם” [אמנם ארבעה מינים שבלולב וכו׳: “אבער די פיר מינים פון לולב, חכמים האבן שוין דערמאנט עטלעכע סיבות אויף דעם דרך פון דרשות, וואס זייער וועג איז באקאנט פאר די וואס פארשטייען זייערע ווערטער”].

דאס הייסט, ער זאגט אז ארבע מינים, ס׳איז זייער אינטערעסאנט, ווייל יעדער וואס האבן געלערנט אסאך מאל דער רמב״ם אין טעמי מצוות בפרט, איז זיך נישט מסכים צו מדרשים אינגאנצן.

דער רמב״ם׳ס געוויינטלעכע שיטה: ער איגנארירט מדרשים

דאס הייסט, ער זאגט אז ער זאגט פשט אויף די טעמי מצוות פון פשוטו של מקרא, אפילו אויב ס׳איז דא א מדרש וואס זאגט אז די פשט פון די מצוות איז אנדערש, ס׳איז נישט קיין סתירה כידוע. ער זאגט אלץ פשט פון פשוטו של מקרא, און די מדרש לאזט ער אויף די זייט.

בכלל, דער ספר מורה נבוכים איז געשטעלט צו מסביר זיין מדרשים. חרטה געהאט, ער האט געהאט א פלאן צו מאכן א ספר אויף מדרשים, און ער האט געטוישט זיין מיינד, ער זאגט ער גייט שרייבן א ספר אויף חומש.

תלמיד: יא, איך ווייס נישט די אלע זאכן.

ניין, ס׳איז באזירט אויף די חומש. ס׳איז באזירט אויף די חומש. דער רמב״ם זאגט, “כל הספר הזה” איז “סתרי תורה”, צו מסביר זיין די באדייט פון די חומש. ס׳איז נישט צו מסביר זיין פילאסאפיע, ס׳איז צו מסביר זיין די אמת׳ע באדייט פון די חומש. שוין.

דער רמב״ם׳ס לשון

“חכמים נתנו לכך טעם סתום שדרכו ידוע למשכילים, אבל לא זה משמעות הפסוק” [חכמים נתנו לכך טעם סתום וכו׳: “חכמים האבן געגעבן דערויף א פארבארגענעם טעם וואס זייער וועג איז באקאנט פאר די משכילים, אבער דאס איז נישט דער באדייט פון דעם פסוק”]. רייט.

דאס הייסט, וואס מיינט… יא, יא, איך וויל זאגן אן הקדמה. איך וויל לערנען דעם רמב״ם, און איך וויל עס אפפרעגן, אקעי? אויב שוין, אויב שוין. דאס שטייט נישט אין די צעטל נאך, נישט בכלל. סאו איך דארף זאגן זאכן וואס שטייען נישט, ווייל די צעטל קענט איר ענק לערנען.

אנאליז: דער רמב״ם האט זיך “גערעגט” אויף די מדרשים

איך וויל זאגן אזוי: דער הייליגער רמב״ם, ווען ס׳איז געקומען צו די טעם פון די ד׳ מינים, האט ער זיך גערעגט אויף די מדרש. כמעט, איך מאך חס ושלום אז דער רמב״ם האט זיך קיינמאל נישט גערעגט, כמעט קיינמאל נישט.

תלמיד: נישט וועגן ד׳ מינים.

וואו שטייט ער דאס?

תלמיד: ניין, אבער דו האלטסט שוין ביי דעם תירוץ.

איך וויל נישט רעדן פון זיין אייגענע פשט, דאס איז נישט מיין נושא דא. איך וויל רעדן וועגן די רמב״ם׳ס קריטיק פון די מדרש.

דער רמב״ם רעדט געוויינטלעך נישט וועגן מדרשים

דער רמב״ם געווענליך, ער זאגט נישט “וכתב המדרש אנדערש”, און דער עולם פארשטייט נישט די מדרש, דער עולם מיינט אז ס׳איז פשוט פשט אזוי. דאס איז נישט קיין זאך וואס ער טוט כמעט קיינמאל נישט.

פעימעסלי, דער רמב״ם רעדט וועגן מדרשים, ווי אין זיין הקדמה צו פרק חלק [פרק חלק: דער עלפטער פרק פון מסכת סנהדרין, וואו די משנה רעדט וועגן “כל ישראל יש להם חלק לעולם הבא”], איז דער רמב״ם מאריך האקן אויף אידן וואס נעמען מדרשים ליטעראלי, און ער איז זייער ברוגז אויף זיי, ער זאגט אז זיי מאכן פורים פון די תורה וכו׳ וכו׳.

אבער באופן כללי, אין מורה נבוכים, איז נישט זיין דזשאב נישט צו מסביר זיין מדרשים און נישט צו אפפרעגן. כמעט. ס׳איז דא אפאר שטיקלעך מדרשים וואס ער מוטשעט זיך מיט זיי כידוע, אבער באופן כללי, זיין דזשאב איז צו מסביר זיין די תורה, צו מסביר זיין ווי די תורה שטימט מיט די שכל, מיט די אמת, וואס איז די אמת׳דיגע באדייט פון די תורה. אבער צו זאגן מדרשים איז בכלל נישט אן עסק.

עס מאכט זיך אז ער ברענגט א מדרש וואס שטימט מיט אים, אדער ער ברענגט א מדרש וואס איז אים זייער שווער געווען און ער וויל עס מיישב זיין. אבער חוץ פון דעם, איז נישט זיין עסק, בפרט נישט אין טעמי המצוות.

אין טעמי המצוות רעדט דער רמב״ם כמעט נישט פון מדרשים

אויף יעדע מצוה כמעט, דער רמב״ם שרייבט אויף תרי״ג מצוות טעמים, יעדע סינגל מצוה טעמים. ס׳איז דא מדרשים לכבוד זיי שטייען וועגן דעם תורות, און כמעט קיינער פון זיי רעדט נישט דער רמב״ם וועגן בכלל.

אבער ס׳איז געקומען די ד׳ מינים, און דאס הייסט, אמאל רעדט דער רמב״ם יא א טעם וואס שטייט אין די מדרש, כאילו ער פארשטייט אז דאס איז טאקע די פשוט׳ע פשט, ס׳שטימט אים, גייט ער מיט דעם.

אבער ביי ד׳ מינים האט דער רמב״ם געקריטיקירט די מדרשים

אבער ס׳קומען די ד׳ מינים, זאגט דער רמב״ם אזוי, דא איז דא אין דעם א סיבה על צד הדרשה. דאס הייסט, על צד הדרשה מיינט בבחינת דרשה, בבחינת דרש. און ער זאגט אז יעדער איינער וואס לערנט דברי פארשטייט אז דרשות זענען כדמות מליצות השיר, ס׳איז פאעטרי, ס׳איז נישט מינינג, ס׳איז נישט די מינינג פון די פסוק אין די מדרש.

למשל, ער מיינט דא צו זאגן, וואס מיינט דער רמב״ם צו זאגן? דער רמב״ם מיינט צו זאגן, ווייל יעדער יונגל האט שוין געלערנט אין חדר אז ס׳איז אויסברענגען מיט ד׳ מינים.

די באקאנטע מדרשים וועגן ד׳ מינים

נו, וואס האט מען געלערנט אין חדר? און דער רמב״ם פארשטייט האט מען דאס אויך געלערנט.

תלמיד: אה, איינס איז קעגן די הארץ, איינס איז קעגן די אויגן, איינס איז קעגן די וואך, ניין, קיינער נישט קעגן די וואך.

אפקורס, דאס איז מדרשים, ס׳שטייט אין די פסיקתא, אלע ווערן אלע מדרשים. ס׳שטייט אין ויקרא רבה [ויקרא רבה: דער מדרש אויף ספר ויקרא] אין פסיקתא, איינס שמעקט און איינס שמעקט נישט, און איינס שמעקט און איינס שמעקט נישט, און דאס איז א סימן אויף אלע אידן, וכו׳.

נאך א מדרש, עקזעקטלי, שטייט אין די גמרא, ס׳איז מבטל רוחות רעות [מבטל רוחות רעות: מבטל זיין שלעכטע רוחות/ווינטן].

תלמיד: וואס נאך?

קעגן דעם אייבערשטן, דער רמב״ם ברענגט, ווי יעדער אתרוג הדר איז עפעס א קניע פון דעם אייבערשטן, און די זעלבע זאך הדסים וכו׳, און אלע מדרשים. דער רמב״ם ברענגט דעם מדרש, פעימיוסלי.

תלמיד: אה, וואס נאך?

ס׳איז דא א מדרש וואס זאגט אז דעם ווייזט מען אז מ׳האט מצייך געווען די דין, יא? און אזוי נאך כמה וכמה מדרשים, שטימט?

זאגט דער מדרש אז ס׳איז דא קעגן אברהם יצחק יעקב, יא? איך ווייס נישט, זאג איך דיר, ס׳שטייט אין די רמ״א [רמ״א: רבי משה איסרליש, דער מחבר פון די הגהות אויף שולחן ערוך], מ׳מאכט דריי רינגעלעך כאון אברהם יצחק יעקב.

יעדער איינער האט געלערנט די מדרשים, און ס׳איז זייער פעימוס מדרשים. יעדער חדר לערנט עס, און דער רמב״ם האט עס אויך געלערנט.

דער רמב״ם׳ס פסק: די מדרשים זענען פאעטרי, נישט דער פשט

און פאר דעם איז דער רמב״ם גאר בייס, און דער רמב״ם זאגט, קום אהער, דארפסטו פארשטיין אז די מדרשים זענען נישט די מינינג, נישט די, נישט וועגן דעם וואס משה רבינו האט געזאגט מ׳זאל מאכן א לולב.

איי, דער מדרש איז א פויעטש. עקזעקטלי, ס׳איז נאך מורא׳דיג פויעטיש צו זאגן. קוק, ארויף זעט אויס ווי א מויל.

דער רמב״ם׳ס טעם פאר ד׳ מינים און די פראקטישע מעשה פון אתרוג-קויפן

קריטיק אויף דעם רמב״ם׳ס טעם פאר ד׳ מינים

דער רמב״ם׳ס הסבר: סוכות און ד׳ מינים

מגיד שיעור:

יעצט וויל איך זאגן, איך מיין אז דער רמב״ם איז נישט אינגאנצן גערעכט. פארוואס? דער רמב״ם געבט א טעם, א שיינע טעם אויף די לולב און די מינים, ווי יעדער איינער ווייסט די טעם. דאס איז די טעם איז בדרך כללי, אז דער רמב״ם איז מסביר, דער רמב״ם האט מסביר געווען, מ׳האט שוין געזאגט בקיצור, אז סוכות איז “למען ידעו דורותיכם” [למען ידעו דורותיכם: so that your generations shall know – ווייל אייערע דורות זאלן וויסן] – איך קען מאריך זיין אין דעם, אבער איך וויל נישט היינט רעדן וועגן דעם. סוכות איז לזכר ניסי מדבר [לזכר ניסי מדבר: to commemorate the miracles of the desert – צו געדענקען די נסים פון מדבר], איז די רמב״ם׳ס הגדרה. פסח דאנקט מען דעם אייבערשטן אז מ׳איז ארויס פון מצרים, און סוכות דאנקט מען דעם אייבערשטן אז מ׳איז ארויס פון מדבר. מ׳איז געסעיווט געווארן פון די אלע סכנות וואס איז דא אין מדבר, און מ׳איז אנגעקומען נישט צו די מדבר, מ׳איז יעצט אין ארץ ישראל. רייט? דאס איז בעיסיקלי די זאך.

און דרך אגב, איך מיין אז דאס חזר׳ט זיך איבער אין א געוויסן זין יעדע יאר, ווייל אין די זמן הקציר [זמן הקציר: harvest time – די צייט פון שניידן], די זמן וואס מ׳ארבעט אין פעלד, איז דאס כאילו נישט אין מדבר, אבער מ׳גייט אינדרויסן, מ׳שלעפט זיך אין א סוכה, מ׳דארף זיך יא… ס׳איז דא סוכת היוצרים [סוכת היוצרים: the farmers’ sukkah – די סוכה פון די פעלד-ארבעטער], סוכת הכרם [סוכת הכרם: the vineyard sukkah – די סוכה פון ווײַנגאָרטן], מ׳דארף גיין זיצן אין די סוכה דארט, ס׳איז הייס בייטאג און ס׳איז קאלט ביינאכט. ס׳איז דא אלע מיני גנבים און נחשים און אלע סכנות, מ׳דרייט זיך דארט אינדרויסן. נאכדעם וואס ס׳קומט די ענד פון די סעזאן, גייט מען צוריק אריין אין די הייזער. דאס איז יעדע יאר א בחינה פון ארויסגיין פון די סוכה, אריינגיין אין ארץ ישראל. און אזוי אויך נעמט מען א סוכה צו געדענקען אז מ׳איז געקומען פון מדבר, צו משבח צו דאנקען דעם אייבערשטן, ווייל א מענטש דארף דאך געדענקען אלעמאל “בימי הטובה זכור את ימי הרעה” [בימי הטובה זכור את ימי הרעה: in days of goodness remember the days of trouble – אין גוטע צייטן געדענק די שלעכטע צייטן]. און ממילא זיצט מען אין סוכה צו געדענקען אז מ׳איז נישט געווען פארמאל אין סוכה, דער אייבערשטער האט אונז געהאלפן, מ׳האט סורווייווד די מדבר, אבער ס׳איז געווען צרות. און מ׳גייט מ׳נעמט די ד׳ מינים. פארוואס? ווייל דאס זענען געשמאקע פירות וואס איז שוין יא דא, און זיי האבן שוין א מקום. מדבר איז “לא מקום זרע” [לא מקום זרע: not a place of seed – נישט קיין ארט פון זרעים], און אונז האבן יא זרע און פירות און שיינע פירות. דאס איז דער רמב״ם׳ס טייטש.

יא, סאו די סוכה איז כולל ישראל שהיה [כולל ישראל שהיה: encompasses Israel that was – שליסט אריין כלל ישראל וואס איז געווען], און די ד׳ מינים איז די טוב שיש עכשיו [טוב שיש עכשיו: the good that exists now – דאס גוטס וואס איז דא איצט]. אזוי קומט אויס דער רמב״ם שרייבט. יא, שטימט? אזוי פארשטיי איך.

די דריי סיבות פארוואס פונקט די פירות

און דער רמב״ם געבט פאר דעם סיבות פארוואס פונקט די פירות. זאגט ער, קודם כל, ווייל דאס זענען מצוי [מצוי: commonly found – געפונען], ס׳איז גרינג צו טרעפן. צווייטנס, ווייל ס׳האלט זיך פריש, ס׳האלט זיך… ניין, פארקערט, ווייל דער רמב״ם אסומט אז אין די צייטן פון זיין תורה איז אתרוג געווען ביליג, נישט אזוי ווי היינט, און שוין לאנגע צייט, שוין פון זמן הגמרא [זמן הגמרא: the time of the Gemara – די צייט פון תלמוד], איז אתרוג געווען טייער. ס׳איז געווען ביליג, right? און דריטנס, סארי, צווייטנס, ווייל ס׳זעט אויס שיין, ס׳איז פריש, אפילו וואס שמעקט גוט, אבער ס׳זעט אויס שיין, ס׳איז beautiful. און דריטנס, ווייל ס׳האלט זיך פריש פאר זיבן טעג. דו וועסט נעמען אן ארענדזש אדער א תאנה, האלט זיך נישט פריש פאר צו לאנג, נאר ווען ס׳איז פארטרוקנט. אבער די פירות האלטן זיך פריש, אז מ׳קען עס נעמען פאר א גאנצע זיבן טעג. דאס איז דער רמב״ם׳ס reasons פארוואס פונקט די פירות. אבער אויב מ׳איז יסודי, האלט דער רמב״ם אז ס׳איז א בחירה בפירות [בחירה בפירות: a choice in fruits – א אויסקלייב אין פירות].

ערשטע קריטיק: די פירות זענען דוקא וואסערדיגע געוויקסן

איך מיין, אויב מ׳רעדט שוין, וועל איך שוין זאגן, רבותי, איך מיין אז דער רמב״ם, און אין דעם איז אויך דער רמב״ם נישט אינגאנצן גערעכט. די רמב״ם׳ס טעמים זענען אלעמאל אביסל פארסד אין די סארט דיטיילס. די ריזן, די מער געשמאק, און אויך מער שטימט מער מיט די מדרשים, און אויך אין אסאך פסוקים מער פשוט איז, אז די ריזן, אפילו אויב מ׳גייט יא מיט די רמב״ם׳ס הסבר אז די ד׳ מינים איז שמחה אז מ׳איז ארויסגעגאנגען פון די מדבר וואס איז א טרוקענע פלאץ, ברענגט מען דוקא די מינים, כידוע אז די ד׳ מינים זענען גדלים על כל מים [גדלים על כל מים: grow by abundant water – וואקסן ביי אסאך וואסער], זיי דארפן זייער אסאך וואסער. די גמרא זאגט, וועגן דעם איז די ד׳ מינים מרצה על המים [מרצה על המים: atone for/bring favor regarding water – מאכן גוט פאר די וואסער], ווייל די אלע ד׳ מינים, ווער ס׳ווייסט, אן אתרוג, און זיכער די אלע אנדערע דריי מינים, זענען זאכן וואס דארפן זייער אסאך וואסער.

דער רמב״ם זאגט נישט דאס. דער רמב״ם זאגט סתם אז דאס זענען שיינע פירות, און בעצם האט מען געדארפט נעמען אנדערע פירות, נאר דאס איז פראקטישער. דאס איז דער רמב״ם׳ס פשט. דאס וואס איך זאג איז נישט דער רמב״ם, אנדערע זאגן דאס, אנדערע היינטיגע מפרשים זאגן שוין דאס, אז פארקערט, דאס זענען פירות וואס וואקסן נישט אין מדבר. ס׳שטייט א פסוק אין ישעיה “אתן במדבר ארז שטה והדס” [אתן במדבר ארז שטה והדס: I will place in the desert cedar, acacia, and myrtle – איך וועל געבן אין מדבר צעדער, שיטה, און הדס], אז לעתיד לבוא וועט דער אייבערשטער מאכן אזא שפע, אפילו אין די מדבר וועלן זיין הדסים. קומט אויס, אין מדבר איז נישט דא הדסים. וואס? קאקטוסעס.

דיגרעסיע: כפות תמרים און דער מדבר-מאטיוו

און ביי די וועי, איין מינוט, איך וויל דיר זאגן, כפות תמרים [כפות תמרים: date palm branches – די בלעטער פון תמר-בוים], ווער ס׳האט געלערנט די חומש ווייסט שוין אז די שמחה ווען מ׳איז אין מדבר, מ׳טרעפט אן אואזיס וואס ס׳איז דא דארט תמרים. “ויבואו אלימה” [ויבואו אלימה: and they came to Elim – און זיי זענען געקומען קיין אלים], דאס איז ממש די סיום פון פרשת בשלח. ס׳שטייט אויך נאכאמאל אין במדבר, מ׳איז געקומען, מ׳איז געגאנגען אין מדבר, ס׳איז געווען טרוקן-פארטרוקנט, און נאכדעם איז דא א פלאץ וואס ס׳איז דא אביסל וואסער, ס׳איז דא דארט א בארה של מרים [בארה של מרים: Miriam’s well – מרים׳ס ברונעם], און דארט וואקסן אביסל תמרים. סאו די תמרים איז ממש, און אויך ווען מ׳איז אריינגעגאנגען אין ארץ ישראל, די ערשטע פלאץ וואס מ׳האט איינגענומען איז געווען א פלאץ וואס הייסט עיר התמרים [עיר התמרים: the city of dates – די שטאט פון תמרים], יריחו, ווערט דערמאנט אין פרשת וזאת הברכה שוין, און דארט איז ווייל ס׳איז די עדזש פון די דעזערט, וואס אלעמאל ווען ס׳איז דא א שטיקל מעין [מעין: spring – קוואל], א שטיקל קוואל, א שטיקל מקור פון וואסער, וואקסט תמרים. דאס איז די אפאזיט פון מדבר. די זעלבע זאך ערבי נחל [ערבי נחל: willows of the brook – ווילאוז פון טייך], לכל הדעות פשוטו, און ס׳איז טאקע, איך האב דיר געזאגט.

דער רמב״ם זאגט נישט דעם טעם

תלמיד:

דער רמב״ם זאגט נישט דאס.

מגיד שיעור:

ניין, דער רמב״ם זאגט נישט דאס. “הפרי הנאה ביותר” [הפרי הנאה ביותר: the most pleasant fruit – דער אנגענעמסטער פרוכט] – דער רמב״ם זאגט נישט דאס. איך זאג, דאס זאגן אנדערע מענטשן. איך זע נישט אז דער רמב״ם זאגט דאס.

תלמיד:

יא, דאס שטייט “גפן תאנה ורמון” [גפן תאנה ורמון: grapevine, fig, and pomegranate – ווײַנשטאָק, פֿײַג, און מילגרוים].

מגיד שיעור:

“עץ פרי על נהר” [עץ פרי על נהר: a fruit tree by the river – א פרוכט-בוים ביים טייך] – אקעי, דו קענסט אריינטייטשן. אבער דאס אז די פירות זענען דוקא זייער וואסערדיגע פירות, די אפאזיט פון די פארטרוקנטע פון די מדבר, דאס זאגט נישט דער רמב״ם.

צווייטע קריטיק: ס׳איז נישט קיין פירות מאכל

די צווייטע זאך וואס שטימט נישט אזוי גוט אין די רמב״ם׳ס פשט, און מ׳דארף זאגן אז ס׳איז נישט קיין פירות מאכל. דאס הייסט, חוץ אויב איר ווילט לערנען אז מ׳נעמט טאקע תמרים, אבער מ׳נעמט נישט קיין תמרים, מ׳נעמט למעשה די בלעטער פון דעם, די כפות תמרים, נישט די תמרים אליינס. די זעלבע זאך די אנדערע מינים, אן אתרוג, איך ווייס נישט אויב ס׳פלעגט אמאל זיין אזא זאך וואס מ׳פלעגט עסן אתרוגים, און ס׳שטייט טאקע אז ס׳איז ראוי למאכל [ראוי למאכל: fit for eating – פּאַסיק צו עסן], באט איך גלייב אז ס׳איז קיינמאל נישט עכט געווען קיין פירות וואס מ׳עסט. איך מיין אז היסטאריש איז אזוי, ס׳איז א פרי וואס היינט נוצט מען עס פאר perfumes at most. ס׳שמעקט זייער גוט, ס׳איז גוט אויף צו מאכן א שיינע ריח, ס׳איז זייער שיין. אפילו א לעמאן, מ׳עסט נישט קיין לעמאנס, יא? לאמיר זאגן, די נענסטע קאזין פון די אתרוג איז א לעמאן. מ׳מאכט עס אביסל, מ׳לייגט אריין די סעלצער אמאל פאר א טעם. ס׳איז נישט קיין מאכל, ס׳איז נישט קיין פירות.

תלמיד:

וואס?

מגיד שיעור:

רייט, דו קענסט אזוי זאגן. דו קענסט אזוי זאגן, אבער ס׳איז בכלל נישט אזא גוטע איידיע. ביכורים [ביכורים: first fruits – ערשטע פירות] ברענגט מען פירות כפשוטו, אבער דאס איז נישט ממש דאס. אויב דער רמב״ם וואלט געזאגט די פשט אויף ביכורים, וואלט עס געווען אסאך א בעסערע פשט. ער זאגט עס טאקע, אבער אויף… טרו, טרו, מ׳דארף זיין פון א כהן, אזוי ווי ביכורים. אבער דאס זאג איך, אויף כלל אמונים איז נישט אזא גוטע פשט, לפי עניות דעתי [לפי עניות דעתי: in my humble opinion – לויט מיין באשיידענע מיינונג], וועגן די reasons. סאו דער רמב״ם׳ס פשט איז אמת, אבער ס׳איז נישט אזוי גוט און ס׳איז נישט פערפעקט.

מסקנא: דער רמב״ם׳ס פשט איז אמת אבער נישט פערפעקט

אבער לך ולא לנו [לך ולא לנו: to you and not to us – דיר און נישט אונז], לגבי דאס וואס דער רמב״ם דינגט זיך אויף די מדרשים, דער רמב״ם קוקט אן אז דאס איך זאג, דאס איז א גוטע פשט, ווייל דאס קען דיר actually געבן די reason פארוואס דער אייבערשטער האט געזאגט די מצוה, כדי מ׳זאל לויבן דעם אייבערשטן אז מ׳איז אנגעקומען אין ארץ ישראל. אבער די טעמים וואס מ׳זאגט, אז דאס איז קעגן דאס און אנדערע זאכן, דאס זאגט דער רמב״ם, דאס זענען נישט קיין גוטע פשטים. סאו, איך מיין אז דאס איז נישט אזוי סימפל. מ׳דארף וויסן וועלכע מדרשים, אפשר איז דא חלק מדרשים וואס זענען אזוי. אפילו יענער דארף מען טראכטן, פארוואס? ווייל איך האב דאך יעצט געזאגט, די וועלט איז מער קאמפליצירט.

די פראקטישע מעשה: וואס טוט מען בפועל מיט אן אתרוג?

די פשוט׳סטע פראגע: פארוואס קויפט מען אן אתרוג?

למשל, איך וויל זאגן וואס די ערשטע מדרש איז, איך וויל נאר זאגן ווי די ערשטע, ווייל איך האב געטראכט אזוי, איך האב געמיינט אז דו גייסט דאס זאגן, איך האב געווארט אז איינער וועט דאס זאגן. וואס איז די אמת׳ע… לאמיר שוין פרעגן, וואס איז למעשה די כוונה פון אן אתרוג? פארוואס קויפט מען אן אתרוג? פארוואס קויפט מען א שיינע אתרוג? פארוואס? פארוואס אלע אידן דרייען זיך און קויפן פענסי אתרוגים פאר צען טויזנט דאלער? איך מיין נישט, ס׳איז נישט קיין אתרוגים פאר צען טויזנט דאלער. הונדערט דאלער. אקעי, for real. היינט איז עס א מצוה, נו, וואס איז די ענין פון אן אתרוג? וואס גייט פאר פאר׳ן יום טוב סוכות וואס מ׳קויפט אתרוגים מיט די עולם? וואס גייט דארט פאר? איך האב געזען צו פיל שיעורים פון מיר, און איך בין נישט גענוג cynical. אבער וואס ס׳גייט פאר איז אז אלע בעלי בתים ווילן האבן די שענסטע אתרוג אין שול. שטימט? כבוד, attention, התפארות במצוות [התפארות במצוות: glorification in mitzvot – פרעכטיקייט אין מצוות], ס׳איז א גוטע זאך. דאס איז וואס ס׳גייט פאר, אמת? דער רב האט א שיינע אתרוג? דער רב זארגט זיך צו האבן א גוטע אתרוג, א פענסי אתרוג פאר׳ן רב? דער רב האט א שיינע בענקל און א שיינע אתרוג? און דער אנדערער מענטש וואס האט א ביליגע אתרוג וויל ווייזן אז ער האט באקומען א שיינע אתרוג פאר ביליג?

די מעשה פון אתרוג-קויפן: התפארות און יופי

פארט פון… יעדער איינער וואס איז געגאנגען אין שול, ביי די וועי, נישט נאר פון היינט, שוין פון די צייט פון די גמרא, פון די חכמים וואס האבן געשריבן אין מדרש, און מסתמא פון די צייט פון משה רבינו, שטייט “ולקחתם לכם” [ולקחתם לכם: and you shall take for yourselves – און איר זאלט נעמען פאר אייך]. יא, די גמרא זאגט “ולקחתם” מיינט קויפן, דאס איז איין דרשה אין די גמרא. פארט פון די מעשה, איך וויל זאגן די מעשה, איך וויל זאגן די מעשה, איך וויל זאגן די מעשה, איך וויל זאגן וואס א מענטש טוט, דארף מען זאגן די גאנצע מעשה. פארט פון די מעשה איז אז מ׳קויפט זיך א שיינע אתרוג, יעדער איינער מיט זיין זאך. איך קויף דווקא די ביליגע ווייל דאס, און ער קויפט די שענערע ווייל ער איז א בעל הבית׳ישער יונגערמאן און ער האט א שיינע, און יענער האט א זילבערנע טאץ, און ער האט דווקא נישט קיין זילבערנע טאץ ווייל ער איז א ליובאוויטשער. עקזעקטלי. און אויב ס׳וואלט, ווי האט יענער געזאגט, אז די אתרוג וואלט געווען אינדערהיים און די אנדערע זאך וואלט געווען אין שול, וואלט געווען גרויסע דאס און קליינע יענץ. וואטעווער, איך געדענק שוין נישט די דזשאוק, רייט?

מעטאדאלאגישער פרינציפ: מ׳דארף נישט זיין קיין קאצקער חסידים

איך זאג א פשוט׳ע פאקט. איך זאג אז ס׳איז נישט קיין ענין, אונז לערנען דאך אז מ׳דארף נישט זיין קיין קאצקער חסידים, ווייל די פריינט פון די קאצקערס זענען מצומצם, זיי מיינען אז די מינינג פון מעשה אדם [מעשה אדם: human action – מענטשלעכע מעשה] קען מען מצמצם זיין צו איין זאך. דו מיינסט אזוי אדער דו מיינסט אזוי. איך מיין, איך ווייס נישט וואס איך מיין עפעס, איך בין עפעס היינט געבוירן, איך בין עפעס יש מאין [יש מאין: something from nothing – עפעס פון גאָרנישט], איך בין דאך טויזנט דורות, דארף מען מצמצם זיין איין זאך וואס איך טו. אבער פארט וואס איך טו, לאמיר רעדן. די ערשטע זאך, די ערשטע זאך, איך מיין דאס איז דאך די פשוט׳סטע זאך. די ערשטע זאך איז, מ׳קויפט אן אתרוג ווייל מ׳וויל האבן א שיינע אתרוג. אין שול, אינדערהיים, וואטעווער, יעדער איינער… יעצט, א פרומער, ער האט פיר סארטן, ער האט איין אתרוג פאר שמירת עיניים [שמירת עיניים: guarding one’s eyes – היטן די אויגן], יעדער איינער האט זיין וועג פון מהדר זיין [מהדר זיין: to beautify/enhance – שיין מאכן]. יענער האט געקוקט פאר דריי שעה מיט א מעגניפייאינג גלעזל, ער האט נישט קיין באגס, נישט באגס, ווי הייסט עס, די פינטעלעך, וכו׳ וכו׳. יעדער איינער האט זיך זיין שיגעון, זיין יופי, דרך אגב,

דער ערשטער טעם פון דער מצוות אתרוג: זיך באַווײַזן מיט אַ מצוה

דער פּראַקטישער אויסגאַנגספּונקט – קויפֿן אַן אתרוג

אבער פארט וואס איך טו, לאמיר רעדן די ערשטע זאך. איך מיין דאס איז דאך די פשוט׳ע זאך, די ערשטע זאך איז מ׳קויפט אן אתרוג, ווייל מ׳זאל קומען נישט מיט א שיינע אתרוג. אין שול, אינדערהיים, וואטעווער, יעדער איינער, יעדער איינער, יעדער איז א פרומער, ס׳איז א פירער ספערויג, ווייל איינער איז אפשר מער, יעדער איינער וועט זיין דרך פון מהדר זיין. יענער האט געקוקט פאר דריי שעה מיט א מעגנעפיינגלעס, ס׳איז נישט דא קיין באגס, נישט באגס, ער הייסט מיט די פינטלעך, וכו׳ וכו׳. יעדער איינער וועט זיין שגעון, זיין דאס וואס דו לאכסט.

„התנאה לפניו במצוות” – באַדײַט זיך באַווײַזן פֿאַר אַנדערע, נישט פֿאַר דעם אייבערשטן

ענק לאכן חוזק אז זיך צו באווייזן מיט א מצוה איז נישט. דאס איז עקזעקטלי וואס מיינט, זאגט די כלי מהווי זיי, קיין מהווי זיי מיינט נישט מאכן שיין פאר די אייבערשטער. די אייבערשטער דארף נישט שיינע זאכן. די אייבערשטער איז דאך בסדר, די אייבערשטער האט געמאכט די גאנצע וועלט. דו ווייסט דאך בוטאניקל גארבן די אייבערשטער האט אלע פון זיי. ער דארף נישט זאלסט קומען אין זיין שטובל מיט איין.

עס איז נאר דערפאר א מצוה, ס׳איז ליטערעלי מין, איך זאג ענק איבערע טייטש, עס איז נאר באווייז זיך פאר אים מיט מצוה. אין די ווערטער, וואספארא זאך וועסטו קויפן א פענסי? א פענסי אתרוג, נישט נאר א פענסי קאר, נאר א קאר איז אויך א מצוה. אבער עפענסיגע אסתר גדול, שטייט אין די גמרא אין מסכת יומא [Tractate Yoma], אז נאכדעם וואס הקדוש גייט געליינט די ספר תורה [Sefer Torah: Torah scroll], האט יעדער איינער געברענגט זיין תורה לעומת מקדש, כדאי להראות נועה לרבים, זיך צו באווייזן מיט א שיינע תורה וואס ער האט זיך איינגעקויפט, ער האט עס געשריבן און ער האט געקויפט.

די זעלבע זאך, התנאה לפניו מצות [beautifying mitzvos before Him], מיינט נישט, באווייז איך, מאך זיך שיין. אז א שיין איז אויס פאר אנדערע מענטשן, נישט פאר זיך אליין. אויב מ׳קויפט א שיין, עסט מען נאר פאר זיך אליין, איז מען נישט יוצא. מ׳דארף עס ווייזן. קוק, איך האב א שיינע אתרוג.

איינער מיינט אז ס׳איז שמואב, מיט דעם, אזוי ווי יעדע זאך, דאס איז די כבוד המצוה [honor of the mitzvah], דאס איז די יופי המצוה [beauty of the mitzvah], די שיינקייט פון די אידן אז זיי באווייזן זיך מיט זייער אתרוג. אקעי, סאו דו קענסט זיין א גראבע וואס איז ממש וועגן דיר, דו קענסט זיין אביסל מער איידעלע וועגן, אבער ס׳איז נאך אלץ זיך צו באווייזן.

פּסוק: „התהללו בשם קדשו” – אַ מענטש דאַרף זיך באַרימען מיט מצוות

ס׳שטייט התהללו בשעת קדשו [praise in His holy name], התפארו [glorify yourselves], ישראל איש בך התפארו [Israel, in you I will be glorified], א מענטש דארף זיך בארימען מיט׳ן אייבערשטן, מיט מצוות.

יא, ס׳איז כשר. ער קען זיין כשר. ס׳קען זיין איינער וואס איז ממש א קאמפעטישמענט, ער איז סעט אבעוט אים, ס׳קען זיין ער טוט עס נישט מלבשמים. אבער די פעולה איז אלעמאל זיך צו באווייזן.

שיינקייט פֿון מצוה איז אַ סאָציאַלע / עקסטערנע זאַך

דער אמת איז אזוי, א מצוה וואס קיינער זעט נישט דארף נישט זיין אזוי שיין ווי מ׳זעט. איך מיין אז אזוי איז די הלכה [Jewish law]. אוודאי, עסטעטיקס איז די איינס ווי האלדעט, די אויפהיל איז דאך פאר א צייטן, נישט פאר דיר. ניין, אז א מצוה זאל זיין שיין. נישט סעריעס, נישט גארנישט. דו דארפסט נישט גארנישט טרענסמיטן צו עפעס אנדערש פאר דעם.

א שיינע שול, א שיינע זאך, ס׳איז שיין, ס׳איז שיין, ס׳איז שיין. ס׳איז דא אסאך ענינים. א שיינע שול איז מעורר אז מ׳זאל קענען געשמאק דאווענען דארט. אבער אויכעט, חוץ פון דעם, א שיינע שול ווייזט אז די מענטשן… אה, ניין, אקעי, ס׳זאל זיין.

קליינע אַבשווײַפֿונג: תאוות און שיינע זאַכן

נאו פראבלעם, איך בין מסכים אז איך האב דיר געזאגט, מ׳קען זיין קראפ וועגן דעם. איך בין די גרעסטע גבירות. סתם א קאמפעדישן, ווער ס׳איז די גרעסטע גבירות. אפילו מיט קארס, ביי די וועי, איז דא איידעלע וועגעס. טוען נישט קיין איידעלע וועגעס צו טון, אקעי? ס׳האט נישט צו טון. ס׳איז דא איינער וואס זעט… יא דא. יא דא.

האסט נישט געהערט אלע מיינע שורות וועגן תאוות [desires]? אונז זענען פרא. איך בין נישט מסכים. אונז זענען פרא? ניין, נישט נאר א ברעגעט. אונז זענען פרא האבן גוטע שיינע זאכן, נאר מיט א מענטשליכן אופן. אונז זענען נישט… איך דארף זאגן טאר. אקעי, דאס איז מיין נקודה.

דער מדרש: גזירה שוה „לקחתם” – „קחו מוסרי ואל כסף”

רבי אבא בר כהנא׳ס דרשה

יעצט, איך וויל אים ווייזן טיפער פון דעם, אביסל ווייטער פון דעם. סאו די ערשטע זאך, איך דארף דאס ארויסהערן, די ערשטע זאך, די פעולה, דאס הייסט, די מעשה שהיה [the deed that was], וואס מענטשן טוען ווען זיי קויפן אן אתרוג, איז זיי קויפן אן אתרוג. און אויב ער קויפט א שענערע און א בעסערע און וואטעווער, קויפט ער א שענערע אתרוג.

און דאס איז די מדרש [Midrash: rabbinic homiletical interpretation], די ערשטע שטיקל מדרש וואס רעדט וועגן לקחת לחם [you shall take for yourselves], רבי אבא בר קאהן אין פסח [Pesach: Passover], אקעי? וואס איז א פסוק פון רבי אברהם בן קהן און געטראכט, דאס איז א ניצוץ השיעור, ווייל ס׳שטייט לקחתם [you shall take], מאכט ער א גזירה שוה [gezeirah shavah: hermeneutical principle linking two texts through identical words], קחו [take], קחו, יא?

אוודאי, זיי ארבעטן די דרך המליצת השיעור [the method of homiletical interpretation], באט וואס ער געבט ארויס איז א ריכטיגע אמת׳דיגע פארט פון די מינינג פון די מצות אתרוג [mitzvah of the esrog].

מעטאָדאָלאָגישע באַמערקונג וועגן מדרש vs. רמב״ם

נישט, דער רמב״ם [Rambam: Maimonides], דארפסטו געדענקען, דער רמב״ם סתם זענען אלע היסטאריקעל. פארוואס? משה רבינו [Moshe Rabbeinu: Moses our teacher] האט אין זיין נביאים משיג געווען אז די מצוות זענען א גוטע זאך צו מאכן מענטשן גוט. מ׳קען זיין היסטאריש זענען זיינע פעמים גוט, אבער ס׳איז נישט גענוג, right? דו טוסט נישט נאר וועגן יענט, ווען אונז טוען די מצוות טוען זיי נישט נאר וועגן די משה רבינו׳ס חשבונות. ס׳טוט זיך אויך ווייל אונז כח פון אן אתרוג, דאס איז וואס דו טוסט. ס׳קען זיין אז ס׳איז פארט דערפון, אבער ס׳איז נישט די גאנצע זאך.

און דער מדרש, הגם מ׳געבט עס ארויס מיט מליצות [rhetorical flourishes], וואס איז נישט נעכט אז ער שרייבט א מליצה דארף שרייבן טרוקן? ער דארף שרייבן געשמאק. ביי די וועי, ס׳איז אויך פארטער, איז א כלי מליצה [tool of rhetoric], איינער שרייבט א ספר, ער שרייבט מיט שיינע מליצות. ער זאל זיך באווייזן אז ער קען שרייבן. אוודאי.

דער פּסוק: „קחו מוסרי ואל כסף”

דער הייליגער מדרש זאגט, רבי אדמו״ר קאנער פסוק, וועלכער פסוק האט איר געברענגט? שטייט א פסוק, קחו מוסרי ואל כסף, ודעת מאחרץ נבחר [Take my instruction and not silver, and knowledge rather than choice gold – Proverbs 8:10]. ער האט געמאכט א גזירה שבע, לקחתם לחם [you shall take for yourselves].

די ערשטע מאמענט, די ערשטע זאך וואס א מענטש טוט, די ערשטע זאך איז ער קויפט עס. האט ער געברענגט, אה, שטייט א פסוק, וואס דארף מען קויפן? נישט כסף [silver], נישט סתם צוזאמענגעהאלטן, נאר מ׳דארף קויפן מוסר [instruction/ethics], דער אייבערשטער׳ס מצוות, דער אייבערשטער׳ס זאכן. און ער איז מאריך אסאך תורות כדרך המדרש [expounds at length in the manner of Midrash], ער זאגט זאכן וואס זענען רענדאם, נאכדעם פירט ער ארויס.

„משכר לקיחה את למד שכר לקיחה”

“קחו מוסרי ואל כסף”. זאגט דער הייליגער רבי אברהם אבא׳לע, “משכר לקיחה את למד שכר לקיחה” [from the reward of one taking you learn the reward of another taking]. דו וועסט טראכטן וואס הייסט לקיחה [taking], וועסטו זען וואס די חשיבות, וואס די טייערקייט פון נעמען א זאך, פון קויפן א מצוה.

דער מדרש ווײַטער: פֿון אגודת אזוב ביז לולב – דער שׂכר פֿון „לקיחה”

אגודת אזוב אין מצרים

זאגט ער, ס׳שטייט אזוי, אין מצרים שטייט “ולקחתם אגודת אזוב” [and you shall take a bundle of hyssop]. די ערשטע מאל שטייט אין תורה “ולקחתם”, ביי די וועי, ווער ס׳מאכט אזוי די מדרש, איז געווען גוט געקענט חומש [Chumash: the Five Books of Moses]. וועסט מאכן א סוירטש אין “ולקחתם”, וועסטו זען, “ולקחתם” שטייט “ולקחתם אגודת אזוב”. איך קען טשעקן. איי, ס׳ארבעט נישט יעצט מיין דאס. ס׳שטייט נישט אזוי “ולקחתם”, “ולקחתם לכם”, “ולקחתם אגודת אזוב”. איך מיין אז דאס איז איינע פון די ערשטע מאל, אפשר שטייט נישט אסאך מאל די ווארט “ולקחתם” אין די גאנצע תורה. איך האב נישט יעצט פעישענס צו פיינדן אויס.

און ער האט געזאגט אזוי, “ולקחתם אגודת אזוב”. דער אייבערשטער האט געזאגט, ערשטע זאך שטייט אויך “ויקחו להם איש שה לבית אבות” [and they shall take for themselves, each man a lamb for the household]. דער אבן עזרא [Ibn Ezra: medieval biblical commentator] שטעלט שוין צו די ענליכע ציווי. על כל פנים [in any case], “ולקחתם אגודת אזוב”.

זאגט ער, מ׳זעט, וואס האט מען געטון? זאגט רבי אברהם אבא׳לע, וואס האט געקאסט די אגודת אזוב? ווייסטו וואס האט געקאסט די אגודת אזוב? ווייסטו וואס האט געקאסט די אגודת אזוב? ווייסטו וואס האט געקאסט די אגודת אזוב? אזוב [hyssop] מיינט נישט א גראז, אזוב מיינט די סגולה, איך האב פארגעסן וואס ער האט זיך געטרינקען אין ענגליש. פארשטייסטו וואס איז אזוב? א פאר סענטס, אקעי?

די גרויסקייט פֿון דעם ביליגן אזוב

און מיט דעם אזוב, וואס האט מען אויפגעטון? מסתמא יעדער איד איז געגאנגען קויפן א שיינע אזוב. יעדער איינער איז אהיימגעקומען, א שיינע אזוב. ווייסטו, פרעה [Pharaoh], ס׳איז א גאנצע זאך אז מ׳האט נישט געטארט קיין קש לתבן [straw for bricks]. די גראז איז געווען א גרויסע זאך. אידן האבן פאר צוויי הונדערט יאר געארבעט, ווער ס׳האט א מער טאש אין דאס. וויאזוי איז געקומען דער אייבערשטער און זאגט, נעמטס א שיינע גראז, ווייל אגודת אזוב. אקעי? שיינע פשט.

און וואס איז געווען? לכבוד דעם אזוב האט דער אייבערשטער ארויסגענומען די אידן פון מצרים, אמת? דאס איז געווען די מצוה, מיט דעם האט מען געפעינט די הויז, די בלוט, און דאס איז וויכטיג, מ׳דארף עס פעינטן מיט אן אזוב, ס׳איז א סגולה די אזוב, און מיט דעם איז מען ארויס פון מצרים, יא?

זאגט דער מדרש, שטעל זיך פאר, זאגט רבי אליעזר קאליר, שטעל זיך פאר, מיט איין אזוב האט מען אויפגעטון גאנץ יציאת מצרים [the Exodus from Egypt], גאנץ ביז דאס ים [the sea], גאנץ ביז דאס סיחון ועוג [Sichon and Og: Amorite kings], גאנץ ביז דאס שלשים ואחד מלכים [the thirty-one kings]. די גאנצע זאך האט זיך אנגעהויבן פון די אלקי חתם וגזית אזוב.

קל וחומר צום לולב

ווען מ׳איז אנגעקומען אין ארץ ישראל [Eretz Yisrael: the Land of Israel], לאמיר עס שוין זאגן ווי דער רמב״ם זאגט. נעמט מען א לולב [palm branch]. ווי אזוי קאסט א לולב? כמה וכמה דמים [many, many coins]. ווען ס׳איז נישט נאר איין מצוה, ס׳איז דא אסאך מצוות אין די לולב, אפשר פיר, אפשר איז אלעס איין מצוה, ער האט אנגענומען אז ס׳איז מער, מער, נאך מצוות.

שטעל דיר פאר וואסער א שכר [reward] מ׳באקומט פאר׳ן נעמען א גאנצע לולב וואס קאסט צוואנציק, צוויי הונדערט דאלער. סאו דו פארשטייסט? די ערשטע זאך וואס ער האט געטראכט איז ער זייער גערעכט.

דער עיקר-נקודה: „לקיחה” (קויפֿן) איז אַליין אַ חלק פֿון דער מצוה

וועט דער רמב״ם זאגן, פארדעם נעמט מען אן ענין פארטער אז ס׳זאל קאסטן געלט און מ׳זאל האבן שיין? ניין, נישט וועגן דעם. כדי צו מסביר זיין פארוואס ס׳מאכט סענס פאר די תורה צו געבן אזא מצוה, דארפסטו זאגן עפעס אנדערש.

איך זאג דיר, ס׳איז די מינינג, ס׳איז די פארט אויף די דיסקריפשן, אויב מ׳וועט אן אימפורטענד פארטן. בזמן הזה [in our time], וואס ס׳איז נו הא ראו. אויב דער רמב״ם זאגט, כדי צו מסביר זיין, ס׳קומט אן אפיקורוס [heretic] און זאגט, פארוואס די תורה זאגט פאר פאני זאכן? ווייסטו וואס? איך וועל עס מאכן און מאכן די סענס. אבער דעטס נאר וויי איי איי איי. ס׳איז נישט א גוטע reason פאר מיר, איך בין זיך אלאגיש. ס׳איז נישט, ס׳איז partner reason פאר מסכים. אבער ס׳איז נישט, אפשר די מעין, א מענטש וועט קומען אין בארא פארק ערב 6 און ער וועט זען וואס די אידן טוען, וועט ער זען וואס זיי טוען אונז, ככי מצרי פעל כסף.

דאס איז וואס זיי טוען. דאס איז א שיינדל. איינער קען זיין א מקטרג [accuser] און זאגן זיי אונז סתם באווייזן זיך, זאגט ער, וואס קען זיין? ניין, ער לאזט זיך קאסטן פאר עסק ווייל ס׳איז א מצוה. און ער ברענגט דאך א פסוק, און זעסטו ווי סאך דו וועסט קויפן א מצוה, וויפיל ס׳איז טייער, וויפיל זכות [merit] ס׳איז, ווי א גרויסע זאך איז, וויפיל ס׳קען אויפטון.

און מיר פארשטייען, דאס איז די ערשטע זאך, און דאס איז זייער א וויכטיגע פארט, פון דא הייבט זיך עס אן, אז זי קויפט אן את לולב און זי צאלט פאר דעם געלט, וויפיל מער מ׳צאלט פאר דעם איז עס א גרעסערע מצוה? יא?

קליינע אַבשווײַפֿונג: איז קויפֿן אַ חיוב?

וואס איז די איינציגסטע מצוה וואס מ׳דארף פאר אייגענען? א חמצה אפשר, מ׳עסט עס אויף, סאו מ׳דארף אייגענען. “ולקחתם” איז א פארט פון די מצוה. דו ביסט גערעכט אז ס׳איז נישט גענוג אז דאס זאל זיין א ריזען פארוואס ס׳זאל זיין די מצוה, אבער אין די ריעליטי איז עס א זייער א גרויסע פארט פון די עשיית המצוה [performance of the mitzvah].

און ס׳דארף זיין… אקעי, ער איז שוין באלד דא. און ס׳דארף זיין א מינינג, דו קענסט נישט מכחיש זיין, דו קענסט נישט אוועקנעמען די פארט. איינער זאל פרעגן די טעם פון אתרוג, איז עס גענוג. הייסט ס׳איז דא נאך טעמים [reasons], מ׳וועט גיין ווייטער אין די מדרש וועט מען זען נאך טעמים, אבער ס׳איז גענוג, פארוואס נעמט מען א לולב? כדי אז אידן זאלן קויפן א מצוה.

דו דארפסט געדענקען, דער מדרש גייט דאך מיט די איידיע וואס שטייט אין די מדרש אין גבי פסח [regarding Passover], אז פארוואס איז טאקע געווען די מצוה פון “לקחתם אגודת אזוב”? טאקע וועגן דעם, אזוי האט דער מדרש געטראכט, רייט? אז דאס איז א זכות. דאס איז געווען לעצטע יאר, היינט האב איך נישט געבויט די סוכה [sukkah: ritual booth], מיין זון האט געבויט די סוכה. אז איך דארף רעדן וועגן קויפן אן אתרוג, וואס איך טו? איך צאל דיר פאר די… דאס איז זייער פשוט, מ׳קויפט א לולב. דאס איז איין עכטע פארט פון מאכן די לולב, פון מאכן די אתרוג, וואטעווער יו וואנט.

וואס? מ׳קען יוצא זיין, אבער יענער איז יוצא די ענין פון קויפן. איינער דארף צאלן, וואס הייסט? סתם וועג. ס׳איז נישט קיין חיוב [obligation], ווייל ס׳איז נישט קיין חיוב צו קויפן. מ׳קען עס באקומען בחינם [for free]. אוודאי. ס׳איז א פארט. ער פרעגט, ס׳איז א חיוב? ניין, מ׳קען עס טרעפן בהפקר [ownerless]. נאטינג ראנג.

איך ווייס נישט, ס׳איז א ריעליטי, אונז רעדן דאך פון די עולם הריעליטי [world of reality], נישט פון די טעאריע וואס איז א חיוב און וואס איז די ריזען וואס משה רבינו האט געטראכט. ניין, איך בין נישט פון די אידן וואס האלטן אז ריעליטי איז באקרימט, איך בין די אידן וואס גלייבן אז דער אייבערשטער האט געמאכט די ריעליטי.

איז אזוי, דאס איז די ערשטע זאך. איך מיין אז מ׳קען אפילו גיין ווייטער, און דער מדרש געבט נאך זאכן. למשל, די נעקסטע זאך וואס דער מדרש זאגט, וואס יעדער איינער ווייסט, מיר האבן שוין גערעדט וועגן דעם, די נעקסטע זאך וואס דער מדרש זאגט איז אז דער לולב קומט נאך… וויאזוי הייסט עס?

לולב אַלס סימבאָל פון ניצחון: דער מדרש, דער רמב״ם, און די מערפאַכע באַדייטונגען פון מצוות

דער מדרש וועגן לולב אַלס ניצחון-סימבאָל: היסטאָרישער קאָנטעקסט

מגיד שיעור:

ביי די וועי, דאָס איז אַ ווערי ריאַליסטיק מדרש [Midrash: rabbinic homiletical interpretation], ווער ס׳וויל וויסן, יאָ? דאָס איז זייער אַ שיינע מדרש. ער זאָגט, יאָ, מיר ווייסן אַז דער מדרש איז געבויט אויף אַ קאָנטעקסט נישט פון די צייט פון משה רבינו [Moshe Rabbeinu: Moses our teacher], אַבער פון די צייט פון חז״ל [Chazal: the Sages], אַז ס׳איז געווען איינע פון די מנהגים [minhagim: customs] פון רוים איז געווען, ס׳הייסט אַ “באַיון” אויף יווניש [Greek], און דער מדרש זאָגט אַזוי, “באַיאַ באַיון”, און ווען ס׳פלעגט זיין איינע פון די וועגן אין די אופן כללי [in general], למשל [for example] אין יון [Greece], ווען איינער האָט געוואונען אַ געים, איז געווען דער מנהג.

דיגרעסיע: פּלאַטאָ׳ס באַשרייבונג פון די גריכישע שפּילן

פּלאַטאָ [Plato] ברענגט אַז ס׳איז געווען אַ פאַרנער, ס׳איז געקומען אין יון, און ער האָט געזאָגט אַז די יונים [Greeks] זענען זייער מאַדנע בריות. פאַרוואָס? ווייל מ׳מוטשעט זיך, מ׳טרעינט פאַר אַפּאַר יאָר, טרעינט מען זיך צו געווינען, צו זיין אַן עטליט [athlete], צו קענען לויפן שנעל, צו טאַנצן שנעל, וואָטעווער די געים ווארט אַבאַוט. נאָכדעם, ווער ס׳איז געווען באַקומט וואָס? אַ לולב [lulav: palm branch]. אַ בלעטל פון אַ פּאַלם טרי. ער פלעגט אים געבן, ער פלעגט אַרויסקומען מיט אַזאַ לולב, אָדער לאו דווקא [not necessarily] לולב, ס׳איז געווען אַ תוספות [Tosafot: medieval Talmudic commentators], אַנדערע זאַכן, אַבער יוסיפין [Josephus] און אַנדערע טרענסלייטן מיט די זעלבע ווארט לולב וואָס זיי פלעגן נוצן. אַזאַ סימבאָל, ס׳איז געווען אַ גרוס, ס׳איז געווען אַ…

זייער גוט, דאָס געט ער אַרויס אַז יענער גוי איז געווען אַ נאַר, ווייל יבנים [Greeks] זענען געווען גוים, די אַנדערע גוים זענען געווען גוים. ער זאָגט, יענער גוי איז אַ נאַר, ער מיינט אַז ס׳מיינט דאָס, דאָס איז נאָר אַ סימן פאַר די קאָוד וואָס יענער האָט. אַבער פּשוט, ווער זאָגט… ער האָט נאָר דאָס געזען, פון דעם דאָס מוז ער טאַקע אַרויסברענגען, מיט דעם משל [parable] אַז יענער איז געווען אַ נאַר, ער האָט געלאַכט, “האַ, דו גייסט מיט אַ בלעטל, פאַר אַ בלעטל האָסטו זיך אַזוי געמוטשעט”.

דער פאַקט פון דעם מנהג: ניצחון-סימבאָלן אין דער אַנטיקער וועלט

אַבער איך פאַרציייל דיר נאָר אַז דער פאַקט איז אַזוי געווען, אַז ווער ס׳איז געווארן אַ זאַך, פלעגט מען אים געבן אַזאַ בלעטל, אַזאַ שטייעדיגע בלעטל וואָס מ׳קען אַזוי שטייערן, אַזוי ווי ער זאָגט אַזוי ווי היינט געבט מען אַ… וואָס הייסט עס? אַזאַ פיגור, איך ווייס נישט, ס׳איז אַ זאַך. און מ׳שטייט מיט דעם, און מ׳קומט אַרויס פון דעם אַזוי… אַז ער איז געווארן.

אַבער די מדרש האָט אַז די זעלבע זאַך איז געווען די מנהג, אַזוי מיין איך אַז ס׳איז אויך געווען די מנהג ביי אַ… נישט קלאָר, דאָס ווייס איך זיכער אַז ס׳איז געווען די מנהג, אַבער ס׳זעט אויס אַז ס׳קען זיין אַז ס׳איז געווען אויך די מנהג ביי אַ… אָדער ביי אַ מלחמה [war], קודם כל [first of all], ביי ווער ס׳איז געווען אַ דזשענעראַל וואָס איז געווארן אַ מלחמה, פלעגט מען אויך מאַכן אַ פּאַרעיד, און זי פלעגט אַרומגיין מיט אָדער די זאַך וואָס זי האָט געפאַנגען דאָרט, אָדער אויך איז עס געווען אַ… מיט אַזאַ בלעטל? אָדער ווער דער מדרש טענה׳ט אַז ווער ס׳האָט געווארנען אַ דין תורה [din Torah: Jewish legal case], עפּעס אַ קאָרט קעיס, אויך איז געווען עפּעס אַ מנהג, פלעגט אַרויסגיין מיט דעם? אויך איז נישט, איך ווייס נישט צו מ׳ווייסט קלאָר די קאָנטעקסט פון דעם.

אַבער על כל פּנים [in any case], די איידיע אַז אין די צייט פון די חכמים [chachamim: the Sages] אין רוים בעיקר [primarily], און שוין פאַר דעם יאָר, ווייל ס׳איז געווען די מנהג אַז ווער ס׳האָט געווארנען עפּעס, איז די סימן אַז ער האָט געווארנען, און ער פלעגט אַרויסקומען אַז ער האָט געהאַלטן עפּעס אַ… וואָס?

תלמיד [Student]:

יאָ יאָ, דעמאָלטס ביי זיי איז געווען ספּעציפיש די…

דער רמב״ם׳ס פּאָזיציע און די פראַגע פון היסטאָרישע קאָנטינואיטעט

מגיד שיעור:

און דער מדרש טראַכט, דער מדרש איז שוין איינגעפאַלן בכלל [in general], אַז לאָמיר גיין זוכן, דער רמב״ם [Rambam: Maimonides] האָט דאָס איינגעפאַלן, לאָמיר גיין זוכן אַז משה רבינו׳ס צייטן איז שוין געווען דער מנהג אין מצרים [Egypt] וואָס מ׳פלעגט געבן פאַר די עטליטן אַזעלכע עולבים צו טראַגן און צו ווייזן אַז זיי זענען געווארן, אָדער יאָ, זיי האָבן געהאַט תפילין [tefillin: phylacteries], זיי האָבן געהאַט אַנדערע זאַכן, איך ווייס נישט אויף וואָס האָבן זיי דאָס געהאַט.

תלמיד:

דעם רוימעס, דאָס איז אַ גריקמענעק, צו מאַכן אַ קרוין פון הדסים [hadasim: myrtle branches].

מגיד שיעור:

יאָ, דאָס זאָג איך, אוודאי. אַבער אין מצרים ווייס איך נישט וואָס קען זיין אַזאַ מענטש. אַבער קען זיין. איך מיין אַז דער מדרש האָט נישט דאָס אויסגעפעלט. דו פאַרשטייסט? פאַרוואָס טאַקע? פאַרוואָס נישט?

פאַרוואָס דער היסטאָרישער טעם אַליין איז נישט גענוג

אַבער ווער איז, אונז האָבן יעצט גערעדט, אונז האָבן נישט געזונט אין מדרש און נישט אינטערעסירט צו מעליב זאָל זיין דזשאַסטעפאָן פאַרוואָס דער אייבערשטער האָט דאָס געהייסן. ווייל ער איז נישט אין זיין ביזנעס, ווייל ס׳פעלט נישט אויס, ס׳פעלט אַפשר אויס, אַבער ס׳איז נישט די איינציקסטע זאַך. ס׳איז דאָ נאָך זאַכן.

אַ מענטש איז תורת חיים [Torat Chaim: living Torah]. דו געדענקסט דאָך, יאָ, דו קענסט זאָגן, אַבער איך וויל דיך מסביר זיין, עגזעקטלי, אונז זענען אַ לאַנגע צייט צוריק, דו ווילסטו קלער, די ריזען וואָס דער אייבערשטער האָט געהייסן אין די צייט פון משה רבינו איז נישט גענוג אַ ריזען וואָס אונז זאָלן עס טון, ס׳איז נישט גענוג, ס׳איז אַפשר איינער׳ס פאַרט, ס׳איז נישט גענוג אָן דעם אויך נישט, אַבער ס׳דאַרף דאָך אַדורך גיין אַלע דורות [generations].

און חוץ פון דעם [besides that], איך מיין אַז ס׳איז נישט ריכטיק די מחשבה [thought], ווייל מ׳דאַרף זען יעדע מנהג עגזעקטלי ווי דאָס איז אַמאָל געווען, ווייל ס׳געבט אַרויס… סאו וואָס איך זאָג, ס׳איז נישט גענוג די וועג, קודם ווייל מ׳טוט אַסאַך זאַכן וואָס שטייט נישט, איך האָב אַ נייעס פאַר דיר. למען נפקא מינה [for practical difference]. למען נפקא מינה. אַקעי, מ׳טוט פּראַקטיש.

איך מיין, וואָס איך מיין עכט איז, קודם כל, ס׳פעלט נישט אויס אַז ס׳זאָל זיין די טעם [reason], ס׳קען זיין, אַבער ס׳זאָל נישט זיין אַזוי ווי דער רמב״ם זאָגט, ס׳איז אַ טעם אַ מליצה [metaphor] אין די וועלט אַריין.

דער מדרש׳ס טעם: לולב אַלס פּאַראַדע פון ניצחון נאָך יום כּיפּור

מגיד שיעור:

וואָס דער רמב״ם טראַכט איז, ס׳איז דאָך אַ שיינע איידיע, ער לייגט עס אַריין אין דעם, ס׳איז נישט אמת, ס׳איז מער ווי אַ שיינע איידיע. ס׳איז דאָך אמת אַז די אידן האָבן יעצט געגאַנגען און געוויינט יום כּיפּור [Yom Kippur: Day of Atonement], און געהאַט אַ גאַנצע שאלה [question] צו זען מי יחיה מי ימות [who will live and who will die], זיי זענען געווען זייער באַזאָרגט. און ס׳איז אמת אַז יעצט, קיין זאָל זיין, זיי מאַכן ליטעראַלי די פּאַרעיד. דאָס איז אמת, דאָס איז וואָס דער מדרש זאָגט, אַז אַ לולב איז ענליך צו די פּאַרעיד, און יענער קומט אַרויס מיט אַ לולב. און ער ווייזט זיך אַז ער האָט געוואונען אָדער ער האָט איינגענומען די שטאָט. דאָס איז true. דאָס איז די פּשוט׳ע פּשט [simple meaning].

ס׳איז אמת. ס׳איז די גאַנצע אמת? ס׳איז דאָ נאָך זאַכן? ס׳איז דאָ אויך פאַרוואָס מ׳האָט געגעבן פאַר יענער געווינער פון די שטאָט עלילוב אָדער פון די געים עלילוב איז אויך דאָ אַסאַך סודות [secrets], דו ווייסט? ס׳איז דאָ אַסאַך ריזענס פאַרוואָס.

דער פּשוט׳ער פּשט: לולב אַלס סימבאָל פון “איך בין דאָ”

אַבער ס׳איז אמת, איך וועל מסביר זיין, איך קען מסביר זיין דאָס מער באַריכות [at length], אַבער ס׳איז אמת, איך ווייס נישט וויפיל צייט איך האָב, אַבער ס׳איז אמת אַז דער… דאָס וואָס מיר טוען מיט אַ לולב, וואָס ס׳שטייט אַפשר נישט צו מפורש [explicitly] זיין די תורה [Torah], אַבער איך מיין אַז מ׳פלעגט שוין אַזוי טון ביי די צייטן פון משה רבינו, זיכער ביי די צייטן פון יהושע בן נון [Yehoshua bin Nun: Joshua], איז דער אמת, וויאַזוי ווייס איך, ס׳שטייט אין נחמיה [Nechemiah: the biblical book of Nehemiah], איז דער אמת אַז אַ לולב איז אַזאַ סאָרט זאַך וואָס מאַכט מיט דעם אַ פּאַרעיד. און ס׳ווייזט אַז דאָ בין איך, עפּעס אַ נצחה [victory].

קענסט אפילו זאָגן דעם רמב״ם׳ס נאָך. דער רמב״ם זאָגט דאָך דאָס אויך, בעיסיקלי, רייט? דו קענסט אַזוי אימפּרעסט מיט דעם רמב״ם׳ס טעם, אַבער ס׳איז נישט אַזוי ווייט פון דעם מדרש׳ס טעם. דער מדרש געבט נאָר צו, צו מסביר זיין, פאַרוואָס שטייט מען מיט דעם אַזוי? דער רמב״ם האָט קיינמאָל נישט מסביר געווען, רייט? פאַרוואָס שטייט מען מיט דעם אַזוי? ווייל אַזוי דרייט זיך אַ מענטש, ס׳האָט געווארנען די זאַך מיט די געים, ער דרייט זיך מיט אַזאַ שטיקל, און ער גייט, ער ווייזט פאַר איידעם. זעסט? עניים [poor people], יאָ? ער האָט געוואונען.

תלמיד:

ניין, איך מיין אַז ס׳איז די פאַקט, אין די צייטן פון די בית המקדש [Beit HaMikdash: the Temple] אַלעמאָל געמאַכט פּאַראַדעס מיט די לולב, זענען געגאַנגען דעם מזבח [mizbe’ach: altar], דאָס הייסט אַ פּאַראַדע, רייט?

מגיד שיעור:

אַרומגעגאַנגען דעם מזבח, אָדער אונז מאַכן עס נאָך, זענען געגאַנגען אַרום די בימה [bimah: platform] צו די בית המדרש [beit midrash: study hall], און ס׳געבט אַרויס אַז אונז זענען דאָ. Here we are. איך האָב געקענט נישט זיין דאָ, איך בין דאָ.

דער מדרש לייגט דאָס אויך צו, משה רבינו האָט געוואוסט אַז ס׳איז דאָ אַ דין בראש השנה [Rosh Hashanah: the Jewish New Year], ס׳שטייט נאָר אין מדרש, איך ווייס נישט. אַבער דאָס איז דער אמת, אַז די פּעולה [action] וואָס מען טוט און מען חתומ׳ט [signs] אויף דעם, דאָס איז נישט אינווענטעד געווארן שפּעטער, ווען ס׳איז, איך ווייס נישט ווי אַלט ס׳איז, אַבער דאָס וואָס מען גייט מיט די לולב, וואָס מען שטייט מיט דעם, איך מיין אַז די פּשוט׳ע פּשט איז עס מאַכט, אַלקים אַכטונג, איך קען ענק קוקן אין מיין ספר [sefer: book], אין מיין זעסטו, איך זעה אַז איך בין מוכיח [proving] אַז דאָס איז די פּשוט׳ע פּשט, אַז מען שטייט מיט דעם, מען האַלט עס אַזוי. דאָס איז אַ זאַך וואָס מען טוט ביי אַ פּאַראַדע.

די באַדייטונג פון אַ פּאַראַדע

און וואָס זאָגט אַ פּאַראַדע? וואָס זאָגט אַ פאַרוואָס מאַכט ער אַ פּאַראַדע דזשענעראַל? פאַרוואָס טאַקע? דו קענסט נישט זאָגן, פאַרוואָס מאַכט ער עפּעס אַ פּני מנהג וואָס מענטשן האָבן? ס׳איז זייער פּשוט, ער זאָגט, איך האָב געקענט נישט דאָ זיין, איך בין דאָ. נישט סתם אַז איך בין דאָ, איך שטיי נאָך מיט מיין נס [miracle]. ס׳שטייט נאָך אויכעט. פאַרשטייסט? איך בין דאָ.

און דאָס איז דער פּשוט׳ער פּשט. ס׳איז דער איינציקסטער סימבאָל. איך קען זאָגן נאָך דריי פּשטים אויב דו ווילסט. העלאו, איך האָב נאָך פאַר דיר. אַבער ס׳איז אַ פאַרט פון די ריעליטי.

צוריק צום יסוד: איין פּעולה מיט מערפאַכע באַדייטונגען

מגיד שיעור:

צו גיין מיט אַ… לאָמיר צוריקגיין. איך וויל דאָך אַליינס אַ שיינע זאַך. איך וויל צוריקגיין צו וואָס איך האָב אָנגעהויבן. וואָס? איינע פון די זאַכן וואָס ער מיינט. יאָ. איך וויל דאָרט צולייגן. איך וויל צולייגן. ס׳איז דאָ אַ מעשה [story]. איך וויל צולייגן. איך וויל צולייגן אַזוי. איך האָב מרמז [hinted] געווען די מעשה אין מיין בוק. איך וויל צולייגן. איך וויל מסביר זיין אַביסל בעסער.

איך וויל צוריקגיין צו וואָס האָבן מיר אָנגעהויבן פון דעם, אַז די זעלבע פּעולה קען האָבן אַסאַך מינינגס, און ס׳קען אפילו זיין בשעת מעשה [at the time of the action] וואָס אַ מענטש טוט, דאָס איז אַ וואַג, ס׳איז נאָך קליין, אַבער בשעת מעשה וואָס אַ מענטש טוט קען עס אויך האָבן מער ווי איין מינינג, עס קען האָבן מער כוונות [intentions], מער ווי איין כוונה, און ער מאַכט, אַ מענטש ווי דער צאַנזער רב [the Sanzer Rebbe] קען האָבן דריי הונדערט מינינגס.

די חסידישע מעשה: דער איד, דער פּריץ, און די הושענא

מגיד שיעור:

יאָ, סאו וואָס איך וויל, איך האָב געזאָגט איז אַזוי, ס׳איז דאָ אַ מעשה, אַ חסידישע מעשה, אַז ס׳איז געווען אַ איד, ער איז געגאַנגען הושענא רבה [Hoshana Rabbah: the seventh day of Sukkot] אין די גאַס, און ער איז געגאַנגען קויפן אַ הושענא [hoshana: willow branches used on Hoshana Rabbah], און ער האָט געטראָפן אַ גוי, אַ פּריץ [poritz: gentile landowner], און דער פּריץ האָט אים געפרעגט, וואָס האַלטסטו? האָט ער געזאָגט, איך האַלט אַ הושענא. האָט דער פּריץ געזאָגט, וואָס דאָס איז אַ הושענא? דאָס איז אַ ריט [rod/stick]. האָט ער געזאָגט, יעדער איד זאָגט, וואָס הייסט? איך ווייס נישט צו ס׳איז אַ ריט אָדער אַ הושענא. האָט דער פּריץ אים אָנגעהויבן צו שלאָגן. פאַרוואָס זאָגסטו אַז ס׳איז אַ הושענא? ס׳איז דאָך סתם אַ ריטל. און דער איד האָט געגאַקסט, ס׳איז אַ הושענא.

און אַזוי האָט ער אים אָנגעשלאָגן, דער איד איז געווען איינגעשטעלט, ער האָט זיך נישט געלאַזט, ער האָט געזאָגט אַז ס׳איז זייער שיין, ס׳איז נישט קיין רוט, ביז דער פּריץ איז אַוועקגעגאַנגען, אַ איד איז געקומען אין בית המדרש צו, איך געדענק נישט וועלכע צדיק [tzaddik: righteous person] דו געדענקסט, ס׳איז אַ חסידישע מעשה, און דער רבי [rebbe: Hasidic leader] האָט אים געזאָגט, וויסן זאָלסט אַז דאָס איז געווען דער סמ״ח [Satan] אַליין, דער פּריץ, ער האָט נאָר געוואָלט זאָלסט זאָגן אַז ס׳איז נישט קיין הושענא, אַז ס׳איז אַ רוט. ברוך השם [thank God], האָסט זיך מתגבר [overcame] געווען אויף דער נסיון [test], און לכבוד דעם [in honor of this] וועט אידן האָבן אַ גוטע יאָר.

אַנאַליזע פון דער מעשה: דער קאַמף צווישן פיזישער ריאַליטעט און באַדייטונג

ס׳איז אַזוי, איך שטעל דיך פאַר אַזוי ווי אַזוי פירט זיך, ס׳איז אַזוי די מעשה. וואָס פרעגט די מעשה אַרויס? איך מיין אַז ס׳איז גאָר אַ טיפע מעשה, די חסידות [Hasidism] איז טאַקע מיט אַ מוסט, פּריץ איז געקומען, ס׳איז אַ מליצת השיעור [metaphor of the lesson], יאָ? אַבער ס׳איז אַ ביוטיפול מעשה, ס׳געבט זייער גוט אַרויס אַ זאַך, יאָ?

איינער פרעגט אַ מענטש, וואָס טוט דער יוד פּורים [Purim], ס׳איז אַ סוכּות [Sukkot: the Festival of Tabernacles], וואָס טוט אַ מענטש? ער גייט אַרום מיט אַ הושענא, אַקעי? די גמרא [Gemara: Talmud] ביי די ביידע זאַך הייסט די ד׳ מיינער אויך הושענא, יאָ? אַבער אונז רופן די הושענא די ערבה [aravah: willow], ס׳זאָל זיין אַזוי, ער גייט אַרום מיט אַ הושענא.

קומט אַ גוי׳לער און זאָגט אים, איי, איך זע אַז דו גייסט מיט אַ ריד. ניין. פאַרוואָס איז עס נישט קיין ריד? ווייל דו ביסט אַ גוי׳לער? ניין. דו מיינסט אַז ס׳איז טעקניקלי בגשמיות [physically] כאילו [as if] ס׳איז די זעלבע בוים וואָס דער נוצט פאַר זיין צו וואַשן זיין. יאָ, מ׳קען אויך קערן די פלאָר מיט אַ לולב, שטייט אין די גמרא, מ׳כאַפּט דאָס אַ בית. פאַרגערט. אַבער איך נעם נישט קיין קערער, איך נעם אַ לולב, אַ מצוה [mitzvah: commandment].

וואָס הייסט עס איז אַ חילוק [difference]? וואָס האָסטו איינגערעדט? קומט דער פּריט, קומט דער יצר הרע [yetzer hara: evil inclination], דער כח הדמיון [koach hadimyon: power of imagination], ווי דער רמב״ם זאָגט, דער הרע איז אַ כח הדמיון. און ער זאָגט, דאָס הייסט, קוק אויף עס, ס׳איז די זעלבע פלעטל, ס׳איז קליין אַ בלעטל, אַ רויטע פלעטל. ביסט אַ מאַדנע בריאה [crazy creature] דו. איך האָב מיר פאַרציילט די מעשה פון די גוי מיט די האַנינג, יאָ?

דער קאמף קעגן “נאר” – דער אמת׳דיגער מינינג פון מצוות

דער גוי׳ס פערספעקטיוו: אלעס זעט אויס גלייך

מגיד שיעור:

יא, מ׳קען אויך קערן די פלאר מיט א לולב, שטייט אין די גמרא, מכבד את הבית [מכבד את הבית: אויסכבדן דעם הויז]. זייער גוט. אבער איך נעם נישט קיין קערער, איך נעם א לולב, א מצוה. וואס הייסט ס׳איז א חילוק? דו האסט דיר איינגערעדט? קומט דער פריץ, קומט דער יצר הרע [יצר הרע: דער בייזער אנטריב], דער כח הדמיון [כח הדמיון: די כוח פון פאנטאזיע/איינבילדונג], ווי דער רמב״ם [רמב״ם: רבי משה בן מימון, מיימאנידעס] זאגט, דער רע איז א כח הדמיון, און ער זאגט דיר, “קוק אויף עס, ס׳איז די זעלבע בלעטל, ס׳איז א קליינע בלעטל, א רויטע בלעטל. דו ביסט א מאדנע בריאה דו.”

די מעשה מיט דעם האניג און דעם גוי׳ס פארווירונג

האב איך פארציילט די מעשה פון די גוי מיט די האניג, יא? איך מעג עס פארציילן? איינער האט מיר פארציילט א מעשה אז ער איז געווען א בחור אין עפעס א פלאץ, האט אים געשטערט אז די פרויען טריקענען אויף די מחיצה [מחיצה: די טרענונג צווישן מענער און פרויען אין שול], בית מקדש מעט [בית מקדש מעט: א קליין הייליגטום], און ס׳איז פריצות. ער האט געזאגט די מעשה, יא? האט ער מחליט געווען אז ער גייט זיין נקמה נעמען, האט ער אנגעגאסן האניג אויף די גאנצע מחיצה, אז זיי זאלן נישט קענען… זיי זאלן זיך גאנץ פארקלעבן. בקיצור, די ישיבה קטנה [ישיבה קטנה: די יונגערע בחורים אין דער ישיבה] האבן געכאפט די בחור, און זיי האבן אנגעהויבן צו… וואס גייט פאר מיט דיר? אקעי, האבן זיי נאכגעפרעגט וויאזוי ער קען טון אזא זאך.

האבן זיי געפרעגט פאר דעם גוי וואס קלינט דארט די בית המדרש [בית המדרש: דער לערן-זאל], ער האט געזען אז איינער קומט און גיסט האניג. זאגט ער, יא, איך האב געזען. נו, פארוואס האסטו נישט געזאגט? דו ביסט דאך דער דזשעניטאר, דיין דזשאב איז צו סטאפן. זאגט ער, קום מיר הער, איך ווייס נישט וואס איר טוט, מענטשן. פאר צוויי וואכן צוריק האט איינער געברענגט עפעס א הארן פון א בהמה, און געשטאנען אויפ׳ן בימה [בימה: די פלאטפארם אין מיטן שול] און געבלאזן. א וואך שפעטער זענען געקומען אלע מיט ווייסע קליידער און דרייען זיך ארום די בימה מיט דעם. שפעטער ברענגען זיי א טשיקן, מ׳שעכט עס, און מ׳זאגט זיך אריבער. שפעטער זענען זיי געקומען מיט בלעטער אין שול, און א נייע בלעטל, היינט אינדערפרי אן אנדערע בלעטל. איך דארף פארשטיין אז פונקט די האניג, דאס איז האניג?

דו פארשטייסט? דאס איז די זעלבע קליפה [קליפה: שאלע, חיצוניות]. פארוואס איז עס נישט פאני? ווייל ס׳איז בכלל נישט אמת. מ׳האט נישט געשאקלט לולב [לולב: די פאלם-צווייג וואס מען נעמט אויף סוכות], מ׳האט געבלאזן שופר [שופר: דער האָרן וואס מען בלאָזט אויף ראש השנה], מ׳האט נישט געמאכט קיין בלעז, מ׳האט נישט גענומען קיין טשיקענס, מ׳האט נישט גענומען קיין הארנס, מ׳האט נישט גענומען קיין בלעטער. עקזעקטלי. ס׳האט אלעס א מינינג. פארוואס יענער איז נישט פארט אוו די סטארי? ער ווייסט נישט, ביי אים טאקע זעט עס אלעס אויס די זעלבע.

דער מדרש: שלמה המלך האט נישט געקענט מסביר זיין ארבעה מינים פאר גוים

און דער מדרש [מדרש: די אגדישע אויסלייגונגען פון חז״ל] זאגט אויף די ארבעה מינים [ארבעה מינים: די פיר מינים וואס מען נעמט אויף סוכות – לולב, אתרוג, הדסים, ערבות], אז דער גוי ווייסט נאר אז פרה אדומה [פרה אדומה: די רויטע קו, א חוק וואס מען קען נישט פארשטיין]. האט דער מדרש זאגט אז שלש אלה נפלו ממנו, ואלו הן: ארבעה מינים שבלולב [שלש אלה נפלו ממנו: דריי זאכן זענען געפאלן פון אים], וואס שלמה המלך [שלמה המלך: קעניג שלמה] האט אויך נישט געוואוסט. שלמה המלך מיינט נישט אז שלמה המלך האט נישט געוואוסט, איך מיין אז שלמה המלך האט דאך געוואלט רעדן מיט אלע גוים. ער האט נישט געקענט מסביר זיין פאר א גוי וואס טוט אין די ארבעה מינים? ס׳איז א מאדנע מעדזשיק, איך ווייס נישט וואס, ריטשועל. אבער דער איד ווייסט אז ס׳איז נישט, ס׳איז דא א מינינג אין דעם. וואס איז די מינינג? די מינינג איז פארט פון די גאנצע לאנגע מעשה. ס׳איז נישט קיין ריטשועל, ס׳איז זייער שיינע. דו פארשטייסט? סאו… ווען איך נעם די לולב, זאג איך מיר, דער רמב״ם, יא, ווייל מיט דעם דערמאנט מען זיך. ס׳איז א גאנצע אנדערע פעולה [פעולה: אקציע, האנדלונג].

צוויי יצר הרע׳ס: קעגן נישט-וויסן און קעגן מרחיב זיין

ס׳איז דא צוויי יצר הרע׳ס. איין יצר הרע איז נישט צו וויסן אז מ׳טוט סתם א מעשה, און די צווייטע יצר הרע איז אז מ׳זאל נישט מאכן גרעסערע כוונה [כוונה: כוונה, מיינונג]. ערשט פארשטיי די מעשה. איין יצר הרע זאגט אז דו טוסט גארנישט. דאס קען נישט צוזאמען זיין. נישט אלעס נאר פונקטליך וואס מ׳טראכט דאס איז די כוונה. נישט נאר וואס דער רמב״ם האט געזאגט. משה רבינו [משה רבינו: משה אונזער רבי] האט געטראכט אז די כוונה, א יעדע פארט פון די מעשה איז פארט פון די כוונה. ס׳איז נישט קיין סתירה איינער די צווייטע.

דאס הייסט, מ׳קויפט א שיינע אתרוג [אתרוג: די ציטרוס-פרוכט וואס מען נעמט אויף סוכות], דאס איז איין פארט פון די כוונה. דאס איז די אתרוג זעט אויס ווי א מארטש וואס די רוימישע מנצח [מנצח: געווינער, פירער] זעט אויס, דאס איז פארט פון די כוונה. ס׳איז אלע אמת. ס׳איז אמת. ס׳איז דא נאך כוונות וואס איך האב נאכנישט אפאר געזאגט. דאס איז אלעס פארט פון די כוונות. אויב מ׳וויל טרעפן, וואס איז די נקודה מרכזית [נקודה מרכזית: צענטראלער פונקט]? וואס איז די מנין זאך וואס אלעס דרייט זיך ארום? איך קען דאך טרעפן עפעס א וועג וויאזוי ס׳איז אלעס אריינלייגן אין איין זאך. ס׳פעלט נישט נאכט אויס.

דער מדרש׳ס ברייטקייט: פילע טעמים זענען אלע אמת

ווייל די יומען עקשן [עקשן: שטורקעפיגקייט] וואס מ׳זאל נישט מיינען איז, אז ס׳איז סתם פאני זאכן וואס דער אייבערשטער גייט עס און טון. רוב פון די סתם פון נישט אז ער לייגט עס אריין. ווען איינער לייגט עס אריין, איז וואס דער מדרש איז געווען זייער ברייט. דער מדרש האט קיינמאל נישט געכאפט, דער מדרש קומט קיינמאל, אין מדרש, ס׳איז דא א מחלוקת [מחלוקת: מיינונגס-פארשיידנהייט], ס׳איז דא א מחלוקת, ס׳איז אמאל דא א מחלוקת, ממש א פשט. אבער דער מדרש האט נישט קיין פראבלעם אז איינער האט געזאגט, יא, פארוואס טאקע נישט? לאמיר פארשטיין.

דער רמב״ם פארשטייט טאקע נישט. פארוואס זאגט דער מדרש? ס׳איז דאך אזויפיל וואס דער רמב״ם רעדט דאך פון דעם, ער קאמפלעינט. דער מדרש זאל קענען האבן פיר און צוואנציג פשטים אויף די זעלבע זאך. ס׳קען דאך נישט זיין. יא, יא, יא, מ׳קען עס לערנען אזוי אין א פאזיטיווע וועג, למעשה [למעשה: פראקטיש]. כאילו, דער מדרש וואס ליינט אריין, קוקט נאר א קאמפלעינט. דער מדרש קען זאגן, אה, ס׳איז קעגן אלע מין סארט אידן, און ס׳איז קעגן דאס, און ס׳איז קעגן יענץ. בקיצור, קענסטו מיר זאגן פארוואס טאקע?

און איך פארשטיי נישט, און דאס וואס דו עסט קוגל שבת, דו ווייסט אז ס׳האט מער גע׳טעמ׳ענט ווי די מדרש האט אויף לולב? אמת׳דיגע טעמים! אז איינער איז זיך מתבונן [מתבונן: באטראכט] אויף דעם עספערט, זעט ער דאס! איינער איז מתבונן אויף דעם עספערט, זעט ער דאס! וואס איז דער אמת? אלע זענען אמת! דער מדרש איז געווען גענוג ברייט, איך האב זיך מתפלל געווען אז ער קען זאגן א גאנצע דרשה [דרשה: דרשה, לימוד] נאר וועגן דעם וואס אידן קויפן און זיי געבן געלט פאר די עסער. דער אמת איז אז מ׳טוט עס. דער אמת איז אז מ׳טוט עס. עזעקטלי. מ׳דארף נישט וויסן. די קרבנות [קרבנות: קרבנות] איז נאר צו הערן וואס מ׳טוט. דער אמת איז נישט אז מ׳טוט עס, נישט איך טו עס. די אליערן, איך טו עס בטור פארט פון פארשטייסט די גאנצע מעשה.

קעגן “נאר”: דער פרינציפ פון “אויך”

איך זאג די פטערעס, שבת פטעטעיקל. איך זאג די עביר איז א פרוים, מאן די פטערעס איז א קינדער. די ליער האט אים געשאקלט פאר די תורה [תורה: די תורה] איז געקומען ווייל ס׳איז געווען פרעסטיוואל פון די הדורות פון די מגלה [מגלה: די מגילה]. ברענגט די לולב, די מהרש״ל׳ער, און די תורה מאכט עס פאר א מצוה [מצוה: געבאט]. קען אויך זיין, קען אויך זיין, but that’s only one part. און דעם קען מען פארשטיין פארוואס דאס איז נישט קיין funny זאך, ווייל ס׳איז קיינמאל נישט געווען קיין funny זאך.

פראגעס און דיסקוסיע: Retroactive טעמים און Anachronism

תלמיד:

ביידע. Retroactive טעמים ארבעט אויך. וואס? Anachronistic?

מגיד שיעור:

ס׳איז נישט anachronistic, ווייל איך טריי נישט מסביר צו זיין וואס דו טרייסט מסביר צו זיין. אונז וואוינען שפעטער, אונז וואוינען נישט דעמאלטס. און ס׳איז נישט anachronistic. און anachronistic איז, דרך אגב, ס׳איז נישט. קודם כל, ס׳איז נישט. איך קען דיר פרעגן א שאלה, איך גיי דיר ענטפערן. קודם כל, אויב איינער זאגט אז פאר משה רבנו האט משה רבנו געזאגט אז מ׳זאל גיין א לולב ווייל אין רוים איז דער מנהג [מנהג: מנהג, געוואוינהייט] אז מ׳קומט ארויס פון די court מיט א לולב, דעמאלטס וואלט געווען עפעס לפני, ווייל משה רבנו האט נישט געוואוינט אין רוים. אבער ער זאגט נישט דאס, ער זאגט פארוואס זאל איך גיין א לולב. יעצט, איך קען דיר מסביר זיין. נישט נאר, אויך. נישט נאר, אויך.

ניין, קיינמאל נישט נאר. א מענטש טוט נישט גארנישט נאר. א מענטש טוט נישט גארנישט נאר. דער וואס זאגט נאר, רבותי, דער וואס זאגט נאר דארף מען אויסרייסן א שורש. דער וואס זאגט אז אלעס טוט מען נאר… וואוינען אין בארא פארק איז פיין פאר אים. און נאך סעבעס, וואוינען אין נאר, אוודאי די מצוה. דו מיינסט אז דער אייבערשטער האט נישט געוואוסט אז דו גייסט וואוינען אין בארא פארק און ער האט געמאכט א מצוה? מיינסטו זאגן די reality? ס׳איז נישט נאר. די וואס זאגן נאר…

פראגעס און דיסקוסיע: אלע טעמים קענען אריינלייגן

תלמיד:

רבותי, די אלע טעמים וואס קומען נאך, קען אלעס אריינלייגן. אוודאי. אלע די אלע טעמים, נישט אלע פון זיי, געווענליך נישט אלע. דאס האט משה רבנו הונדערט פראצענט געזאגט. דאס איז אפילו נישט קיין ספק. דאס איז אפילו מער basic ווי דאס וואס איך האב געזאגט.

מגיד שיעור:

You’re still not listening to me. That’s even more basic than what I told you about buying די אתרוג. פשוט, דאס איז ממש, די מצוה אליינס, דאס איז נישט אפילו א טעם. דאס איז אזוי ווי די reality. Of course, that’s why you’re doing די מצוה. And that’s true. וועגן דעם איז די אתרוג איז נישט קיין ציטרוס פרוכט. טאקע וועגן דעם.

תלמיד:

פארוואס קען עס נישט זיין קיין טעם? דו מיינסט א טעם?

מגיד שיעור:

איך מיין נישט אז איך מיין ביי זיך א טעם. ווען איך זאג טעם, איך זאג פלעין די description of the action. וואס מיינט עס וואס אונז טוען? וואס עס מיינט איז די אלע זאכן. דאס איז וואס…

תלמיד:

אבער דאס קען נישט זיין די טעם. פארוואס נישט? ווייל דאס איז נישט די טעם פארוואס איך טו עס.

מגיד שיעור:

ס׳איז דאך יא די טעם. דו ווייסט נישט די טעם, ס׳איז bad. ס׳איז נישט bad. ס׳איז נישט bad. איך בין מסכים, ס׳איז נישט bad. ס׳איז נישט די איינציגסטע. ס׳איז נישט אמת אז ס׳איז די איינציגסטע. ס׳טאר יא זיין. נישט אז ס׳טאר זיין, ס׳מוז זיין. וראי׳, די וואס וואוינען נישט אין בארא פארק, זיי גייען נישט קיין אתרוג. זיי נעמען עס נישט. א חלק יא, א חלק נישט, אבער זייער ווייניג. ס׳מוז זיין.

קעגן צמצום: “מן המצר” און דער פרינציפ פון ברייטקייט

די נאר איז צמצום. פריער איז עס ארויסגעקומען, מן המצר [מן המצר: פון דער שמאלקייט – פסוק פון תהלים וואס מען זאגט אויף ראש השנה] איז שוין געווען ראש השנה [ראש השנה: דער אידישער ניי-יאר]. מ׳קען נישט זיין צמצום. ס׳איז נישט דא קיין נאר. ס׳איז דא אויך און אויך און אויך. Human actions are not described by נאר. די אלע בעלי מוסר [בעלי מוסר: מוסר-לערער] זאגן, מ׳דארף נישט זאגן מיט נאר. וואס מיינט דאס? דו לעבסט אין אן עולם הדמיון [עולם הדמיון: א וועלט פון איינבילדונג]. ס׳איז קלאר די אלע זאכן.

פארקערט, איך ווייס נישט צו ס׳מיינט א טעם. איך האב געזאגט וואס איך מאך עס פאר. איך מאך עס פאר part of the meaning. Of course, ס׳איז א real זאך. Part of the meaning. איך בין זייער קעגן די מענטשן וואס טרייען אוועקצוגיין פון די real זאכן און זאגן, מ׳דארף אין זינען האבן, מ׳דארף מיינען עפעס אנדערש נאר, עפעס נאר. מ׳דארף נישט מיינען גארנישט נאר, מ׳דארף מיינען אפשר אויך.

אז איינער איז א בעל דעת [בעל דעת: איינער מיט פארשטאנד], פארשטייט ער די גאנצע השתדלות [השתדלות: אנשטרענגונג]. אז איינער איז א גרעסערע בעל דעת, פארשטייט ער אויך די קבלה [קבלה: די מיסטישע לימוד]. אז איינער איז א גרעסערע בעל דעת, פארשטייט ער אויך די זאפטיגקייט. ס׳איז אלע מיני זאכן וואס דו קענסט מרחיב זיין, דו קענסט מאכן אז דיין action זאל מיינען נאך. דער אמת איז אז ס׳מיינט שוין פארדעם, דו האסט נישט געוואוסט דערפון.

דער חילוק צווישן אַ איד און אַ גוי וואס נעמט אן אתרוג

אבער די meaning פון וואס דו טוסט, די description, אז איינער וויל מסביר זיין פאר די AI וואס דאס איז, דארף ער צולייגן אז דאס איז א איד, און די אידן האבן שוין לאנג אזא מנהג, און אלע אידן אין בארא פארק טוען אזוי, און אויך איז דא reasons וכו׳ וכו׳ וכו׳ וכו׳. דאס איז אלעס זאכן.

תלמיד:

ניין, ווייל גוים ווייסן נישט גארנישט. טעמים, מ׳קען נישט גארנישט דאס לערנען פאר א מענטש אינדרויסן. אויך פארוואס איך… ניין, נישט שטעמע.

מגיד שיעור:

Exactly, איך בין קעגן די סארט טעמים. ווייל דאס איז א זייער מצומצם׳דיגע סארט טעם. It’s not the whole reality. It’s not even most, by the way, usually it’s not even any of it. א גרויסע חלק פון די טעמים איז נאר פאר די גוים.

ניין! ווען א גוי נעמט אן אתרוג, מיינט עס טאקע, חוץ אז ער קומט אין שול, איז עס א פארט פון די אידן. אבער ווען א גוי זאל נעמען אן אתרוג סתם אזוי, וואלט עס נישט געמיינט גארנישט, ווייל דעמאלט איז עס טאקע א ריטואל. ווען דער גוי נעמט אן אתרוג מיינט עס נישט גארנישט. א איד נעמט אן אתרוג מיינט עס עפעס, ווייל אידן נעמען עס רובם, שוין זייער א לאנגע צייט, און זיי האבן שוין געהאט אזויפיל כוונות דערין, און זיי האבן שוין געזאגט אזויפיל מדרשים וועגן דעם, אזויפיל תורות וועגן דעם. דאס איז אלעס פארט פון ווען דו נעמסט אן אתרוג, נעמסטו עס מיט די אלע מינינגס.

ווען דער גוי נעמט אן אתרוג, זיין זיידע האט נישט גענומען קיין אתרוג. סאו ער האט נישט צו נעמען אן אתרוג? איך זאג נישט, אפשר האט ער יא. אבער ס׳איז נישט… דו קענסט נישט מצמצם זיין, די גוטע מין טעם איז נאר אזא טעם וואס מ׳קען זאגן פאר א גוי. וואס עפעס? די טעם פארוואס איך עס לאקשן קוגל, קען מען אויך נישט זאגן פאר א גוי. קען נישט.

די משל פון לאקשן קוגל

נו, ר׳ יואל, מ׳האט געהערט איין צייט. דאס איז נישט אפילו אזא גוטע לאקשן קוגל, אבער מ׳עסט עס ווייל ס׳איז א איד וואס עסט לאקשן קוגל. פארשטייסט? איך האב עס זייער ליב, ווייל איך בין א איד וואס עסט לאקשן קוגל שבת. יעצט ווילסטו שוין נאר א שיינע עסטר געוואלטסן און איבערזאגן. איך וויל נאך טעמען פאר די לירב? איך וויל נאך טעמען.

אנזאג: נאך איין וויכטיגע זאך וועגן הלל

נאך איין וויכטיגע זאך וואס מ׳דארף זאגן. איך דארף נאר זאגן איין וויכטיגע זאך וועגן די הלל [הלל: די הלל-תפילה וואס מען זאגט אויף סוכות], זייער וויכטיגע זאך, דאס שטייט שוין אויך אין די חיבור [חיבור: דער שריפט/ספר].

דער מענטש אַלס “מדבר”: רעדן איז אינטעגראַל צו מענטשלעכע מעשים

דער יסוד-פּרינציפּ: טון אָן רעדן איז נישט מענטשלעך

ער האָט געזאָגט, אַזוי שטייט אין די ספרים הקדושים [sforim hakedoshim: heilige ביכער]: האָסט געטון אַז ס׳איז נישט בפרסם [befarsem: עפנטלעך] געווען, כאילו לא עשה [ke’ilu lo asah: ווי אויב ער האָט נישט געטון], אמת?

וואָו! דברים פּשוטים [devorim peshutim: פּשוט׳ע זאַכן]. האָסט געטון אַז ס׳איז נישט גערעדט וועגן דעם, האָסט נישט געטון קיין מענטשלעכע זאַך. אפשר אַ בהמה [behemah: כיה] טוט און רעדט נישט – ער קען נישט רעדן. אַ פיש טוט זאַכן און רעדט נישט. עס איז דאַווינט קאַונט, עס איז true.

דאָס איז קיין פאַרט אויף יו נישט, דאָס איז קיין פאַרט אויף יו נישט, דאָס איז קיין פאַרט אויף יו נישט – איר רעפּרעזענטעישן אויף יענער זאָגט אין דאָס. איך בין נישט איינער וואָס טוט די זאַכן, דאָס בין איך. אָקיי, איך האָב עפּעס אַ פּראָבלעם, דאָס איז די יצר הרע [yetzer hara: בייזער אָנטרייב].

Of course, אַ פּאַרט פון וואָס אַ מענטש איז, איז הונדערט פּראָצענט, דאָס וואָס אַ מענטש רעדט פון. אַ מענטש איז אַזאַ סאָרט זאַך וואָס ער דאַרף רעדן פון וואָס ער טוט – יעדער איינער ווייסט. אַ מענטש קען נישט טון אַ זאַך אָן רעדן דערוועגן.

וואָו! דערפאַר, יעדע זאַך וואָס אַ מענטש טוט, רעדט ער דערוועגן.

ראיה #1: מגילת אסתר און פּורים – די נויטווענדיקייט פון רעדן

איך האָב אַ גרויסן ראיה [rayah: באַווייז], דאָס שטייט שוין דאָ, אַ גרויסן ראיה פון צוויי עיקר [iker: הויפּט] זאַכן, אָבער אפשר נאָך אַסאַך מער.

יעדעס – איך ווייס נישט – לאָמיר רעדן וועגן די מגילה [megilah: די מגילת אסתר], ווייל דאָס שטייט נישט, איך טאָר נישט זאָגן זאַכן וואָס שטייט נישט.

וועגן די מגילת אסתר [megilas Esther: די בוך פון אסתר], אָקיי, וואָס טוט מען פּורים [Purim]? מען מאַכט אַ גרויסע פּאַרטי, און מען שיקט זיך אָן, און מען טיילט אויס קענדיס פאַר יעדעם, אפילו פאַר די אָרימעלייט. דאָס וואָס טוט פּורים ווען מען – אַזוי שטייט אין די מגילה.

אַה, מ׳דערציילט אַז מ׳ליינט די מגילה. אַה, פאַרוואָס ליינען מיר די מגילה? ס׳שטייט נישט אין מגילה מ׳זאָל ליינען די מגילה.

אָבער ס׳שטייט דאָך אַליין – זאָג איך אַ מענטש – פאַרוואָס עסטו ווי אַ פרעסער? העלאָו, דאָס זאָג איך דיר. ס׳שטייט נישט אין די מגילה אַז מ׳זאָל ליינען די מגילה. ס׳שטייט אַז מ׳זאָל מאַכן אַ גרויסן פּאַרטי און טיילן פאַר יעדן איינעם. דאָס איז וואָס ס׳שטייט.

פאַרוואָס? ניין, ס׳שטייט נישט. נאָר מדרבנן [miderabbanan: פון די רבנן]. יאָ, איך ווייס, איך האָב אויך געלערנט אין אַ חדר [cheder: יידישע שול], איך ווייס אַז מ׳זאָגט אַזוי, אָבער ס׳שטייט דאָרט נישט אין די מגילה.

וויאַזוי ווייסטו אַז מ׳זאָל ליינען די מגילה? ס׳איז דאָך פּשוט. דו ביסט אַ מענטש אָדער דו ביסט אַ בהמה? דו ביסט אַ פרעסער? דו עסט אָן רעדן? דו ביסט אַ מענטש.

ראיה #2: שבת און קידוש – געדענקען דורך רעדן

שבת, שטייט אין די תורה [Torah] אַז מ׳זאָל זאָגן קידוש [kiddush: הייליקונג איבער וויין]? שטייט נישט. שטייט על פי דיבור [al pi dibur: לויט דעם רעדן]. שטייט אַז מ׳זאָל מאַכן אַ גרויסן שבת [Shabbos]? שטייט אַז מ׳מאַכט שוין מרובה [merubeh: פיל], מ׳מאַכט אַ פּאַרטי, מ׳זעצט זיך צו אַ שמחת סעודה [simchas seudah: פריילעכע מאָלצייט].

יאָ יאָ, דאָס שטייט אין די תורה אָדער דאָס שטייט אין די גמרא [Gemara: תלמוד]. זייער גוט. נישט אין זכור [zachor: געדענק] שטייט אויך נישט.

טו מיר אַ טובה [tovah: געפעלן], אין זכור שטייט גאָרנישט אַז מ׳זאָל געדענקען צו מאַכן שבת. נאָר וואָס? יעדער רב פאַרשטייט אַז אַ מענטש איז אַזאַ סאָרט בריה [briyah: געשעפּעניש] וואָס רעדט.

דער ערפאַרונג-באַווייז: עסן אָן רעדן פילט זיך “ווירד”

האָסט אַמאָל חתונה [chasunah: חתונה] געהאַט? האָסט גערעדט וועגן דעם ביי די חתונה?

ביי אונזערע חתונות זאָגט מען נישט קיין דרשות [drashos: תורה-רעדעס], וועגן דאָס איז איינע פון די גרויסע פּגם הברית [pegam habris: שעדיקונג פון דעם בונד]. אַ חתונה אָן אַ דרשה איז אַ פּגם הברית. מ׳דאַרף רעדן ביי אַ חתונה. דאָס איז די עיקר מצוות קידושין [mitzvos kiddushin: די הויפּט-געבאָט פון חתונה], מאמר [ma’amar: רעדן], אַז מ׳דאַרף רעדן.

מ׳זאָגט שבע ברכות [sheva brachos: זיבן ברכות], עקזעקטלי, קודם [kodem: ערשט]. מ׳דאַרף רעדן אַסאַך מער, און אַלע שבע ברכות דאַרף מען רעדן, און נאָך מער. דאָס וואָס מ׳רעדט נישט היינט ביי… דאָס וואָס אין אַמעריקע איז נישטאָ קיין דרשות ביי אַ חתונה, איז אַ גרויסע פּראָבלעם. ס׳איז אַ זייער מאָדנע זאַך, פאַר אַ יומען.

פאַרוואָס? אוודאי [vadai: זיכער], די שווערן, מ׳וועט רעדן לכבודו [lichvodo: צו זיין כּבוד], אַ חתן [chasan: חתן] דאַרף נישט רעדן. אוודאי, מאַך אַ טאָוסט. דאָס איז אַ חתונה. אוודאי, מענטשן רעדן, מ׳שמועסט צווישן זיך, ווייל ס׳איז נישט פּאַרט פון די מאָן.

עניוועי, האָסט אַמאָל געזען אַ פּאַרטי וואָס מ׳רעדט נישט? מ׳שטייט נישט אויף, איינער זאָגט, “רבותי [rabbosai: מיינע הערן], היינט איז…”

פאַרוואָס? דו ווייסט נישט? איך האָב דיר דאָך איינגעלאַדנט, איך האָב דיר געשיקט אַן אינוויטעישאַן. דו מאַכסט אַ פּאַרטי לכבוד [lichvod: צו כּבוד פון] מאַכן אַ חנוכת הבית [chanukas habayis: אַ נייעם הויז איינווייען]. דו וועסט דאָך אויפשטיין און זאָגן, “רבותי, ס׳איז אַ פּאַרטי לכבוד אַ חנוכת הבית.” דו ביסט אַ מאָדנע בריה? ניין, דו ביסט נישט קיין מאָדנע בריה, דו ביסט אַ נאָרמאַלע מענטש.

אַן אדם [adam: מענטש] איז אַ מדבר [medaber: רעדנדיקער], אַ מבהיר [mevahir: קלאָרמאַכער], ער איז אַזאַ סאָרט זאַך וואָס ער רעדט וועגן וואָס ער טוט, און ער רעדט… איך ווייס נישט… איין מינוט, פאַרוואָס טאַקע? נו פּראָבלעם. פון די פּערספּעקטיוו פון אַ סאַק העליקאָפּטער איז דאָס אַ קשיא [kushya: שווערע פראַגע].

דאָס איז וואָס אַ מענטש… אַ מענטש איז אַ זאַך, איך קען אפילו זאָגן פאַרוואָס, אָבער דאָס איז קודם זאָגן דאָך דעם. אַ מענטש וואָס איז אַ זאַך וואָס ער טוט, רעדט ער דערוועגן. אָקיי? כך היו האדם [kach hiyu ha’adam: אַזוי איז דער מענטש].

אַז ער מאַכט שבת, גייט ער זאָגן פּסוקים [pesukim: ביבל-פּסוקן] פון שבת. פאַרוואָס מאַך איך יעצט אַ סעודה [seudah: מאָלצייט]? איך ווייס נישט אוודאי נישט. אָבער איך דאַרף רעדן מיט אים יעדע וואָך נאָכאַמאָל. ווייל נישט פיל איך אַז ס׳איז ווירד. איך פיל עפּעס… איך האָב נישט גערעדט, איך האָב נישט געזאָגט פאַר קיינעם אַז ס׳איז היינט אַ שבת סעודה. איך האָב סתם זיך געזעצן און געסן פריש. ס׳פילט זייער ווירד.

טריי עס אויף. טריי אין שבת, עסט אָן קידוש, זעסט אַז ס׳פילט מאָדנע. אפילו ביי סאַפּור [סעודה שלישית] פילט מאָדנע. פאַרדעם, ווען מען מאַכט אַ סעודה און מען רעדט נישט וועגן דעם, פילט עס ווירד.

פון דעם דאַרף מען בענטשן יעדע סעודה, מאַכן אַ פאַרברוך [ברכה ראשונה], אַ נאָכברוך [ברכה אחרונה], אָדער צולייגן עפּעס אַ דיבור [dibur: רעדן]. “שנים שאוכלים ואין ביניהם דברי תורה, הרי זה כאילו אוכלים מזבחי מתים [shnayim she’ochlim ve’ein beineihem divrei Torah, harei zeh ke’ilu ochlim mizivchei meisim: צוויי וואָס עסן און עס איז נישט צווישן זיי ווערטער פון תורה, דאָס איז ווי אויב זיי עסן פון די אָפּפערונגען פון טויטע]”.

ער איז אַ טויטער, דו כאַפּסט? ס׳איז נישט קיין לעבעדיקער מענטש. אַ לעבעדיקער מענטש רעדט. וואָס רעדט ער? אוודאי, ער רעדט שטותים [shtusim: נאַרישקייטן], איז אוודאי זבחי מתים [zivchei meisim: אָפּפערונגען פון טויטע], ווייל ס׳איז נישט קיין לעבעדיגע זאַך. ער רעדט דברי תורה [divrei Torah: ווערטער פון תורה], אוודאי איז ער אַ לעבעדיקער מענטש. ער רעדט דברי חכמה [divrei chochmah: ווערטער פון חכמה], ער רעדט יעצט די זאַך.

אָבער אַ מענטש איז אַזאַ זאַך וואָס רעדט. ער טוט נישט זאַכן אָן רעדן וועגן זיי, אָקיי?

דער גרויסער באַווייז: כּמעט קיין מצוות שבדיבור אין דער תורה

וועגן דעם, די גאַנצע תורה שטייט נישט קיין מצוה [mitzvah: געבאָט] פון תפלה [tefilah: דאַווענען], אָבער יעדער איינער פאַרשטייט אַז ער דאַרף דאַווענען יעדן טאָג. דאָס הייסט, אַן איד איז אַזאַ זאַך וואָס גלייבט אין דעם אייבערשטן, דאַרף ער רעדן דערוועגן. צו ער רעדט צו דעם אייבערשטן, פון דעם אייבערשטן, וועגן דעם אייבערשטן – I don’t know, דאָס איז שוין details. ס׳איז אַ פאַקט.

איך האָב אַ ראיה פון דעם. די ראיה ברורה [rayah berurah: קלאָרער באַווייז] איז אַז אין די תורה שטייט קיינמאָל נישט קיין מצוה – רוב מצוות שבדבור [mitzvos shebedibur: געבאָטן וואָס זענען דורך רעדן], נישט רוב, כמעט [kim’at: כּמעט] חוץ פון מקרא ביכורים [mikra bikurim: די דעקלאַראַציע ביי ערשטע פרוכטן], שטייט צוויי דריי מצוות. ס׳איז נישט קיין איין מאָל אַ מצוה שבדבור אין די תורה.

און רוב זאַכן וואָס אונז טוען, לאָמיר טראַכטן, אונז זענען אידן, יאָ? All of you ווייסן די ד׳ מצוות, און דו ווייסט אַז רוב זאַכן וואָס מענטשן טוען זענען אונז talk, right? רוב מצוות. אַן איד איז אַזאַ זאַך וואָס רעדט זייער אַסאַך. אַ גאַנצע סידור [siddur: געבעט-בוך] זאָגט מען יעדן טאָג. און קיין איינע פון די מצוות שבדבור שטייט נישט אין חומש [chumash: די פינף ביכער פון משה]. כּמעט קיין איינע פון זיי.

די חכמים [chachamim: די ווייזע] האָבן מתקן געווען [metaken gevein: פאַראָרדנט] אַז מ׳זאָל מאַכן ברכות [brachos: ברכות], און די חכמים האָבן געמאַכט נוסח התפלה [nusach hatefilah: דער טעקסט פון דער תפילה], און די חכמים האָבן געזאָגט אַז מ׳דאַרף זאָגן די תורה. ס׳שטייט אפילו נישט אין תורה אַז מ׳דאַרף לערנען תורה.

כּמעט, ס׳שטייט “ודברת בם [vedibarta bam: און דו זאָלסט רעדן אין זיי]”. ס׳שטייט אַז מ׳דאַרף ליינען תפילין [tefillin], און ממילא [memeilah: דערפון] “ודברת בם”. רעדן וועגן דעם. דאָס שטייט אין די גמרא. Exactly, אין די תורה שטייט אַז מ׳דאַרף לייגן תפילין, און ממילא “ודברת בם”. קומט די פּסוק, די זעלבע זאַך, זאָגט די גמרא, לייגן די תפילין.

ווייל דאָס איז אַ נאָרמאַלע זאַך, אַ מענטש וואָס ער טוט, רעדט ער דערוועגן. און אויב די reason פאַרוואָס ער טוט עפּעס איז ווייל ס׳שטייט אין פּסוק, וואָס זאָגט ער? אַז ס׳שטייט אין פּסוק. אַזוי גייט עס, אַזוי גייט אַ מענטש. That’s how human beings work, אָקיי?

ראיה #3: די גמרא וועגן הלל – “וואָס זענען זיי, בהמות?”

די גמרא זאָגט אַזוי: וויאַזוי ווייסט מען אַז משה רבינו [Moshe Rabbeinu: משה אונזער רבי] האָט געשריבן שוין הלל [Hallel: די לויב-פּסאַלמען]? “אפשר ישראל תלו את פסחיהם ונטלו את לולביהם ולא אמרו את ההלל [efshar Yisrael talu es pischeihem venatlu es lulveihem velo amru es haHallel: אפשר האָבן ישראל אויפגעהאַנגען זייערע פּסח-אָפּפערונגען און גענומען זייערע לולבים און נישט געזאָגט דעם הלל]?”

וואָס זענען זיי, בהמות? זיי פרעסן? אַז זיי עסן אַ קרבן פּסח [korban Pesach: פּסח-אָפּפערונג] לכבוד “בצאת ישראל ממצרים [betzeis Yisrael miMitzrayim: ווען ישראל איז אַרויס פון מצרים]”, וואָס זאָגט מען?

דו מיינסט זיי האָבן געזאָגט יענע נוסח [nusach: טעקסט] אָדער נישט? אָקיי, דאָס איז שוין אַן אַנדערע חקירה [chakirah: אונטערזוכונג], מ׳האָט געזאָגט אַן אַנדערע נוסח. Who cares? ס׳איז דאָ נאָך נוסחאות [nuschaos: טעקסטן].

אָבער ס׳קען דאָך נישט זיין, ס׳קען דאָך נישט זיין אַז זיי זענען נישט קיין מענטשן. און אויב ס׳איז דאָ זאַכן, אַ מענטש האָט אַסאַך סאָרט דיבורים [diburim: רעדעס]. ער האָט דיבורים סתם גערעדט, ער האָט דיבורים וואָס איז אַ song, ס׳איז אַ שירה [shirah: ליד], וואָס ס׳פּאַסט, ס׳איז דאָ אַ ווענט וואָס ס׳פּאַסט אַ שירה, ס׳איז דאָ אַ ווענט וואָס ס׳פּאַסט אַ קינה [kinah: קלאָגליד], און אַזוי ווייטער. יעדע זאַך איז דאָ די סאָרט דיבור וואָס ס׳פּאַסט. אָבער אָן רעדן איז נישטאָ אַזאַ זאַך.

דערפאַר איז דברים פּשוטים. אויב מיר ווייסן אַז אַן איד נעמט אַ לולב [lulav: פּאַלמע-צווייג] סוכות [Sukkos], מוז ער רעדן וועגן דעם. וואָס זאָגט ער? וואָס זאָגט דער לולב? ער זאָגט “הודו לה׳ כי טוב [hodu laHashem ki tov: דאַנקט גאָט ווייל ער איז גוט]”. ער דאַרף דאָך רעדן, ער דאַרף דאָך זאָגן וואָס ער טוט.

ער שטייט מיט אַ לולב, ער שטייט גאָרנישט, ער שטייט? רעד! מוז ער זאָגן “הודו לה׳ כי טוב כי לעולם חסדו [ki le’olam chasdo: ווייל אייביק איז זיין גוטסקייט]”, “אנא ה׳ הושיעה נא [ana Hashem hoshi’ah na: ביטע גאָט, העלף דאָך]”. יעדער איינער, ס׳איז דאָ אַ פּאָר פּסוקים וואָס מ׳זאָגט. דאָס איז וואָס ער זאָגט, דאָס איז פּשוט׳ע זאַכן וואָס קומען אַרויס.

אַפּליקאַציע: תקיעת שופר – דער שופר “רעדט”

דו קענסט זען תקיעת שופר [tekias shofar: בלאָזן שופר], שטייט מ׳בלאָזט שופר [shofar: ווידער-האָרן]. אַה, שופר איז אַ בהמה, ער רעדט. מ׳דאַרף דאָך זאָגן, וויאַזוי ווייסט מען שטייט “אני ה׳ אלקיכם [ani Hashem Elokeichem: איך בין גאָט אייער גאָט]” איז אַ מלכות [malchus: קעניגרייך]? דאָס איז אַ מקור [makor: קוואַל]?

ס׳איז דברים פּשוטים, דו בלאָזסט שופר, ער רעדט שוין דערוועגן. וואָס קען זיין אַ בלאָזן שופר אָן רעדן דערוועגן? ס׳קען דאָך נישט זיין, ס׳איז נישט קיין מענטשלעכע זאַך בכלל [bichlal: בכלל].

דאַנקען און לויבן איז רעדן

דאַנקען איז, דער אייבערשטער ווייסט שוין אַז דו דאַנקסט, ס׳איז נישט די פּוינט. דאַנקען, דאָס איז דאָס רעדן? יאָ, אוודאי. אוודאי, אַזוי שטייט אין אוודאי, יעדער איינער ווייסט, “לא המתים יהללו י-ה [lo hameisim yehalelu Kah: נישט די טויטע וועלן לויבן גאָט]”, ממילא דאַרף מען אַ לעבעדיגע לולב, שטייט אין ירושלמי [Yerushalmi: דער ירושלמישער תלמוד].

אוודאי, די דאַנקען איז אַ דין [din: געזעץ] אין לולב. נישט די דאַנקען, לויבן, דאַנקען, הלל, האָו עווער יו וואַנט טו קאָל איט. ס׳איז רעדן וועגן די לולב, וואָס קומט מען לשבח פועלו של הקדוש ברוך הוא [leshabeach po’olo shel haKadosh Baruch Hu: צו לויבן די ווערק פון דעם הייליקן, געבענטשטן איז ער], אַזוי איז די לשון המדרש [leshon haMidrash: די שפּראַך פון דעם מדרש].

די טייטש פון לולב: “העלאָו, איך בין דאָ”

אַ לולב וואָס מיר האָבן פריער געזאָגט, וואַטעווער די מינינג, פיר אַנדערע וועגן וויאַזוי ס׳איז, באַט דאָס איז די טייטש פון לולב. מ׳קומט, איך בין דאָ. פּשוט׳ע פּשט [peshat: פּשוט׳ע פּשט], איך בין דאָ, העלאָו, איך בין דאָ. דאַרפסטו זאָגן, העלאָו, איך בין דאָ.

“ברוך הבא בשם ה׳ [baruch haba beshem Hashem: געבענטשט איז דער וואָס קומט אין נאָמען פון גאָט]”, העלאָו, איך בין דאָ. איך לעב נאָך, “שהחיינו וקיימנו והגיענו לזמן הזה [shehecheyanu vekiyemanu vehigi’anu lazman hazeh: וואָס האָט אונז געהאַלטן לעבעדיק און אויפגעהאַלטן און געבראַכט צו דער צייט]”. דאָס זאָגט מען מיט די לולב, דברים פּשוטים.

און מ׳לייגט שוין צו, מ׳איז געווען אַמאָל אַ צרה [tzarah: צרה], דער אייבערשטער האָט געהאָלפן, “כל גוים סבבוני בשם ה׳ כי אמילם [kol goyim sevavuni beshem Hashem ki amilam: אַלע אומות האָבן מיך אַרומגערינגלט, אין נאָמען פון גאָט האָב איך זיי אָפּגעשניטן]”, אַזוי. דאָס איז פּלעין אַ מענטשלעכע זאַך.

דער עיקר הלל איז געמאַכט צו זאָגן מיט אַ לולב, אָדער ס׳איז געמאַכט אויף אַן אַנדערע אָקעיזשאַן אויך, דו דאַרפסט רעדן וועגן דעם. דאָס איז דער פּשט פון די הלל, וועגן דעם דאַרף מען רעדן.

און ווער ס׳קען מענטשן זעט אַז ס׳איז פּשוט אַז ס׳איז אַזוי, מ׳דאַרף נישט אפילו מסביר זיין [mesbir zein: דערקלערן]. אַז נישט, מענטשן פאַרשטייען נישט. מ׳שטייט און מ׳שאַקלט און מ׳זאָגט, און ס׳איז זייער סימפּל.

דברים פּשוטים, און אַ פריילעכן יום טוב [freilichen yom tov: אַ פריילעכן יום טוב].

What is the Act of Taking the Lulav? A Philosophical Investigation

Introduction: Announcements and Siyum

Maggid Shiur:

Rabbosai (gentlemen), it’s very nice that we’re learning here, very happy erev Yom Tov (the eve of the holiday). Until now every long Friday of the year we’ve already had a shiur (lecture), a whole year nicely. Erev Yom Tov, next long Friday there will be a shiur on leil Hoshana Rabbah b’motzaei Yom Tov (the night of Hoshana Rabbah after the holiday), like every year. Everyone should come. There’s also another night or all the nights, when ever you want to come Sukkos (Sukkot) at night, you’ll also come over. Announce if the olam (community) wants to come at a certain time, one can also announce that.

We need to make a siyum (completion celebration). I finished Sefer Zemanim (Book of Seasons) today with R’ Eliezer, which will go up in the next few days the recordings, and they finished the first three sefarim (books) of the Rambam [Maimonides]. We’re still making a big siyum for this. I don’t know as big a siyum as Sefer Ahavah (Book of Love), but something needs to be done.

The Central Question: What Does One Actually Do with a Lulav?

Maggid Shiur:

Now it’s like this, I want to say a bit of Torah thoughts, chiddushim (novel insights), kushiyos (questions), teirutzim (answers), on the topic of the lulav. Have you heard of the lulav? I need to talk to someone, so someone should respond. What is the question whether one has seen a lulav?

Student:

Yes.

Maggid Shiur:

He asks. Further, one has seen a lulav. Is it a rhetorical question? Yes, whether one has seen a lulav. Okay, what does one do with this lulav thing? One must shake it, and one shakes it. One shakes it miderabanan (according to Rabbinic law). What is the thing of this shaking? What is the thing of this taking? What is the thing of being happy? I look at him, he lets us shake even though we weren’t allowed to. When one says “take a thing and blow then,” and here you say “take a thing and shake,” and “take a thing.” And? And hold it. Let me explain my kushya (question) a bit better, okay? It says here in the sefer (book) a few pages about this, about my kushya, and I want to explain it a bit better.

If I tell a Jew, “Put on a kappel (yarmulke).” Do you know what it means to put on a kappel? Whether one knows or it should say, someone should show me what it is, must one know it? Does it say yes or does it say no? Is there a picture of it? Does one still give a picture? No, no, there is a picture.

The Foundation: A Human Action is More Than a Physical Movement

The Philosophical Foundation

Maggid Shiur:

And remember, let’s recall a yesod (foundation), I want to bring you into a yesod to understand a bit better what the question is. Yes, yes, I’m going to explain the question. We have learned, remember we have learned, that physical actions, physically what a person does, is not enough even to describe what a person does, as long as he is an adam (human being), he is a human being, not just a machine and not a video. A video can be described precisely with understanding, with seeing what moves here, the color here and the color there, that is the meaning of what it does. That is the entire description, the entire te’ur (description), the entire reality of what it does.

The Parable of Going/Walking

Maggid Shiur:

When you see a person, I want to say, when you see a person going, what is he doing? He is walking. He arrives somewhere. Usually when a person walks, he is not actually walking. That means, a person says, “I’m going walking,” like the person says, “I’m going to the beis hamedrash (study hall).” Both do the exact same thing. But one walks, meaning what are you doing? He walks. Why are you walking? Because he can even say he’s making exercise, or he has a pleasure from walking, it’s a ta’anug (pleasure) walking. He is a walker. One walked like this, raglo molichoso l’beis hamedrash (his feet carry him to the study hall). Okay, maybe, maybe. But if he goes to the beis hamedrash, he is not walking. Precisely, to arrive at the beis hamedrash he must walk, he doesn’t have a car, and it’s Shabbos (Sabbath), he can’t, he walks, no problem. But the pe’ulah (action) that he does is not called walking, it’s called going to the beis hamedrash. Right?

The same thing, if he goes to work, he does a third pe’ulah, he goes to work. Ah, do his feet press exactly the same way? The same signals are sent from his nervous system, I know what, to his feet so that he should go? That’s not the meaning. The chelek ha’enoshi (human part), the chelek ha’mentsh (the human part), that means the chelek ha’kavanah (the part of intention), the intentionality, the context of his ma’aseh (action). You can call it the purpose, you can even say the context. It’s different, it’s a completely different ma’aseh, it’s not the same thing. Right? Right what I’m saying? Does everyone know this yesod? Yes, yes, yes. Very many people don’t know. For the shiur they don’t know. Right?

The Parable of Popcorn on the Table

Maggid Shiur:

So in order to know what a thing is, a ma’aseh, a ma’aseh that is not a ma’aseh beheimah (animal action), ma’aseh kof b’alma (mere monkey action), a ma’aseh adam (human action), the same thing, if a person comes into the beis hamedrash and puts down a plate of popcorn on the table, what is he doing? It depends. If it’s Shabbos morning, he’s setting up kiddush (Sabbath blessing over wine). If it’s Friday night, maybe he’s making a shalom zachor (celebration for a newborn boy). If it’s at a shiur, maybe he’s making that the shiur should be geshmak (enjoyable). If it’s watching a movie, one is now going to watch a movie. It’s a different… The action means something different, right? Yes. He does, yes.

Why “Intention” Alone is Not Enough

Maggid Shiur:

But I mean that the word intention is not enough. Why? Intention means that he means to say, I have such an intention to do this. But most of the time when a person says intention, they mean intention means what he has in mind in his head when he does this. It’s not only what he has in mind in his head. If I will put down a popcorn on the table Friday night, I’ll say I’m making kiddush, and I even have the kavanah (intention) with the whole pure heart, it still doesn’t become kiddush because of that. Right? It must have context. One must know, in other words, in order to answer the question what a person does, or what any pe’ulah enoshis (human action) is, one must know the entire ma’aseh of this person, what happened before, what happened after, what he means, what the mashma’us (meaning) of the ma’aseh is, and so on. Right? Devarim peshutim (simple matters). This is not yet any kavanah, sorry, this is simple pshat (plain meaning). Even when one doesn’t walk from point A to point B, it’s still pshat. He can do both. I need to go to the beis hamedrash, I won’t make exercises on the way. One can mix many things. Then it’s moving your body for a purpose. Right, very good.

Back to the Lulav: Nobody Knows What the Action Is

The Kushya on Lulav-Shaking

Maggid Shiur:

Therefore I say that nobody knows what… Perhaps nobody shakes lulav at all. I even know what it means. What is it? What is this? I can tell you, let’s say that I know the correct pshat in the Mishnah Berurah. It says consider instructions, take the hand, reach it right, reach it left, reach it up, reach it down. I can do that. But that’s surely not the meaning. Right? And the word “purpose” I don’t like. I like to say… “purpose” people mean that it means what lies in my head. Exactly. What is the meaning? What is the teitsh (meaning)? The purpose is a part of it, perhaps the main part, but there are other parts, right? Where does it come from? Where does it go? There are other parts. Purpose is not enough. So you can say the whole context, so you can say the whole ma’aseh. What is the ma’aseh? Do you understand?

A Student’s Teiretz: Sukkos as a National Holiday

Maggid Shiur:

Do you understand like this. If one of you can tell me what is the ma’aseh that one does with the lulav, I will be very happy. Because I don’t know. I can say, one does very many things that one does. One does very many things that one does, and one does very many things that one does, and one becomes very happy. Nobody asks any kushya. What? Nobody asks any question, let’s say, you see an ad that says there’s going to be, l’havdil (to distinguish), let’s use the word, a festival, everyone should come dressed with a pink hat. Nobody asks why. You dance. What are you dancing? You dance? You dance. Here there is a Beis HaMikdash (Temple), and it’s a national holiday now, and one brings from the parts of Eretz Yisrael (Land of Israel), and one cuts off with it, and it’s a joyful moment. What does a person do when he’s samei’ach (happy)? He dances, he jumps, he shakes.

Maggid Shiur:

Very good, you’ve already said a teiretz (answer). It’s not simple. You’ve added a ma’aseh. You said that there is a Yom Tov (holiday), it’s a public Yom Tov, yes, of the whole people, of the whole olam, whatever, and it has something to do with, let’s say, the Beis HaMikdash. Today there is no Beis HaMikdash, so it’s something b’dieved (after the fact), but one comes to such a place, and it has like, you say a dress code, not a dress code, you say like a… what is the activity? What is the activity now? Not the activity, the… what is the name? The ornaments, the decorations. What decorations come in this? The Yom Tov comes with pri eitz hadar v’chapos temarim (fruit of a beautiful tree and palm branches). You’ve already said a pshat, you’ve already given a great context. You said that Sukkos is a great Yom Tov, the greatest Jewish Yom Tov that exists, and Sukkos comes with specific decorations. There are certain foods, Pesach (Passover) there are certain foods that one eats. Sukkos doesn’t say in the Torah certain foods, perhaps there are minhagim (customs) what one eats, I don’t know. What does one eat Sukkos? There isn’t? Kneidel (matzo ball)? Kneidel one eats Sukkos? In short, I don’t know what one eats. Yes, Ushpizin (mystical guests). But… What? Not the first word at all. One has worked a whole year, and one has met, and one brings like this. Here, I come in until one doesn’t, one shakes. It’s a completely different thing. What do I need to understand you? You don’t understand. You will do it as long as one has back the long. So that is one pshat that you say, one pshat.

The Tzanzer Rebbe’s Rule: Three Hundred Reasons

Maggid Shiur:

I want to say, by the way, I want to tell you, I mean that there are a few rules, or one rule. Klal hadavar (the general principle) is, like the holy Tzanzer Rebbe said, that he was asked why he does something, why he cuts the onion at the table, I don’t know, what does he do? He said one ta’am (reason), then next week he said a second ta’am, the next week a third ta’am. This was someone who sat, he gives up already to understand what the Rebbe does, because every few Jews when he said a second teiretz that makes sense in that one’s coat, but the true ta’am nobody knows. So the Tzanzer Rebbe said that he doesn’t do any one thing without three hundred reasons. But I mean that it’s only the Tzanzer Rebbe, most people… One is from our ta’am pe’amim (reasons times). Yes. Most people, a person, by a normal person, something a bar da’as (person of understanding), what a person is not a thing that was born today, that one can describe what he does with one second, with one like an atomic. Now you’ve done it. A person is a thing that comes with a history, he came from what is there in the Rishonim (early authorities)? Like we said, in order to tell whether a person walks or he walks to shul (synagogue) or he walks from shul, yes? It’s a completely different thing. Correct, but right, doesn’t know who goes out, he makes the same thing, because now he goes away from somewhere, he runs away. There are very many different things. In order to describe what a person

The Necessity to Know the Entire History of a Person in Order to Understand His Actions

It’s Not Enough to Know What’s in His Head

Maggid Shiur:

I say, it’s not enough even to know what’s in his head. Because if he has in his head that he’s going out from shul, because yesterday he went to shul, is one machshava (thought) taking out with one ma’aseh (action). What he does is this. It doesn’t help to be what’s in his head.

So I need to know what he does the whole day. In order to say that someone should describe, someone should be able to say what he does, one must know the entire ma’aseh of the entire day.

The Many Words for Walking in Lashon HaKodesh

And if he is a good writer and he knows all the shemos (names, terms) that exist, maybe there is another word for walking. Going is halicha (walking) means going somewhere, and ritza (running) means running away from somewhere or running to somewhere. There is precisely physically also a chiluk (distinction) between going and running, because perhaps I don’t know what that means.

And there is another word, tze’ada tze’adi (to step, to stride), does that also mean going. What means something another sort of going? Which other hashayat nedafim (variations, nuances) are there for going in lashon hakodesh (Hebrew)?

What? Bore’ach (fleeing), running away, running away from somewhere, yatza (going out), ba (coming), all things can receive going, coming, yatza. And so on, each one means something slightly different thing, tofes v’holech (grasping and going), means crawling. And all these things mean something different.

And one can say b’ofen klali (in general), zo shiva v’zo bi’a (this is a return and this is a coming). Yes, it’s the same thing. What, is it not true that zo shiva v’zo bi’a? They’re different things. Coming back, coming back. That means, what is the chiluk between coming and coming back? I was already there yesterday. So the description of what I did now is talui (dependent) on what I was yesterday, right?

Sheretz v’sharetz (creeping and swarming). Yes, should shoretz be mean crawling? Lishrots (to swarm)? Yes, I can think of more words, and mistama (presumably) there aren’t even enough words to describe in the language, to describe all kinds of sorts of ways how the same thing can be different things.

One Must Know the Entire Life of the Person

I need to know the entire day, in order to be able to describe what a person does in one minute, right?

And the truth is, I don’t need to know only the entire day, I need to know the entire life of this person, right? Because he is such a sort of person that he is nervous when he goes it’s because his mother when he was born came too late to the hospital, and since then he’s still nervous, he thinks that his whole life is delayed. I don’t know, let’s say, I don’t need to say, I don’t need to say, I don’t need to say, I want to bring out…

“Al Tidon Es Chavercha Ad Shetagia Limkomo”

Many times, no, no, one cannot know what a person does. I want to bring out, one says many times, one cannot judge a person ad shetagia limkomo (until you reach his place – from Pirkei Avot 2:4), right? That knowing the person’s background, understanding why he does so.

In other words, not pshat (simple meaning) that he has an excuse, it has another meaning. When a person who is not usually dressed runs, the pshat is he runs because today is something very important. One doesn’t take just a dressed head, he is a dressed person, he is a runner. It has another meaning.

Examples: Screaming and the Holocaust

He gives a scream at you, do you think he’s screaming at you? I know someone who he likes to scream at people. Someone told me once, you must remember, he’s still screaming at Hitler from the Holocaust, and it doesn’t mean you. He was beaten there too much, poor thing, and he screams. Do you think he’s screaming at you? You did something wrong and he screams?

In Kotzk the non-Jews were also sharp. Yes, that can also be. I only mean to say, it doesn’t mean that he perhaps when that one could have had on his middos (character traits) and not scream. But the point is, that you have you not understanding the action. You think he screams? He screams! His scream is a different scream than your scream. I scream at someone.

A Story with a Bachur and a Rebbe

As a bachur (young man) someone was sent to a substitute Rebbe. He didn’t send him, he told him go be. In short, that one arrives there, and he comes to tell me later. I was already, once came a bad time, that one screamed. He apologized, he wanted to go, but that one said “I have no raya (proof), you do this always.” Very good. It means something different.

The Entire History of the Family and of Klal Yisrael

Understanding Actions Requires Knowing the Entire History

So, to truly understand, to truly know what the smallest action is, one must know the entire history of the entire person. And if the person has a family, one must know his entire family. And if he has a greater connection than a family, he has a history from the other side of Noach (Noah), I know from which grandchild of Shem ben Noach (Shem son of Noah) he is, one must include that too, because that is the description, right?

Buying Wine for Sukkot: Against the Bach

As I said, people think one must have kavana (intention). I say, one doesn’t need to have any kavana. When a Jew goes to the store before Sukkot (the Festival of Tabernacles) and he buys wine, you know that part of the hesber (explanation) for his buying wine lichvod yom tov (in honor of the holiday) is that the Jews went out of Mitzrayim (Egypt). It says in the pasuk (verse) “lema’an yed’u dorotechem” (so that your generations will know – Leviticus 23:43).

The Bach (acronym for Bayit Chadash, Rabbi Yoel Sirkes, 16th-17th century) comes and says that one must have it in mind. I say that one doesn’t need to have it in mind, I’m not maskim (agreeing). I actually saw what he says every week, he says good pshatim (interpretations), but it’s not true. Why not? Because that is the perek (chapter, context) of the action.

Da’at Is to Explain What the Action Is

Certainly, if someone doesn’t know, he doesn’t understand the action. It helps to know, I’m not saying it doesn’t help to know. The da’at (knowledge) is to be mesbir (to explain) what the action is.

The Scientific Question: What Is the Cause?

I ask you a question: What is the cause? I’m a scientist, a basic scientist. Why is he now going to buy wine? I can say because he’s thirsty. It’s not true, every day he’s thirsty. He’s a drunkard all year, he doesn’t buy so much wine. But for yom tov he buys. Why?

You can say, there’s a Rambam (Maimonides) here, a person must be mefa’er (glorify) yom tov. Okay, but why does he have this yom tov today? That is a real answer to the meaning of this person’s action. It’s not drashot (homilies), it’s not kavana elyona (higher intention), it’s not an intention in the person’s head. It’s a real answer why.

The True Answer: Because He Belongs to This People

And in the end you’ll arrive at the teiruts (answer) because he belongs to this people. What does it mean he belongs? My mother was a Jew, or somehow my grandfather was a ger (convert), I don’t know, somehow he became a Jew. And the Jews, once, a long time ago, went out, I don’t know, they made Sukkot in the midbar (desert), and somehow from that it became that they made a mitzva (commandment) of sitting in a sukka (tabernacle). And it’s a great yom tov, because they said “chag ha’asif” (the harvest festival), which was once upon a time, very long ago.

Digression: Chag Ha’asif and Jews as City People

By the way, asif (harvest) is no longer among Jews, at least among most Jews, okay? Most Jews are no longer chag ha’asif for a very long time. Most Jews, since the times of Ezra at least, most Jews are no longer farmers. How do I know? It says in the pasuk.

So, that’s history. Look further into the history you’ll see. Most Jews, those we know of them, made, sold, bought, and so on, as Jews do today.

What People Do in Cities

What do people do in cities? A city is very important. There are the bnei hakfarim (villagers) around and around. But the Gemara (Talmud) already says in Masechet Megilla (Tractate Megilla), I don’t want to go into it now, the Gemara already says in Masechet Megilla that nowadays we don’t do the halacha (Jewish law) of bnei hakfarim. And the Gemara says toch’a kedritza (its interior is like its exterior – meaning the reason is obvious), why not? The real answer is because there are no bnei hakfarim today.

Already in the time of the Amoraim (Talmudic sages of the 3rd-6th centuries), and in the time of I don’t know, the Mishna (foundational rabbinic text), at some point there were still Purim Jews, and there were city Jews, and they consulted with one another. Nowadays there aren’t. There is basically one type of Jew, yes, farmers, people who, how do you call it, country people, right?

Since the Beginning of the Second Temple, Jews Have Been City People

There were almost no country Jews since the times of tchilat bayit sheni (the beginning of the Second Temple period). Almost, there were always a few. Even in Europe there were tekufot (periods) there were a few, but almost none. Judaism is not built for them. Judaism is an urban religion, it’s not a country religion.

So perhaps in the time of Bayit Rishon (the First Temple) it was? I don’t know, I mean not perhaps, most likely. But since the Second Temple? Also in the First Temple there was a long time, we’re talking about 900 years. Right, but not most Jews. True, not most Jews.

Not only in the ancient world, but until two hundred years ago, but not most Jews. Most Jews were, that is a large portion of Jews, but they are not the Jews we talk about. We make a list of five thousand Tanna’im v’Amora’im (Mishnaic and Talmudic sages), perhaps three of them were farmers.

Even the “Farmer” Was One Step Removed

Look, even the farmer, even when there is a farmer, but these are the Jews, there are no other Jews. Even the farmer, even when there is a farmer in a cultured society, there are also people whose job is to make wine. He’s not the farmer, he’s the wine-maker. He already lives in the city, and they bring him wine, he buys it from the farmer, he is one step removed.

And not, understand, in the Gemara, many people in the Gemara worked in making beer and wine, that was a traditional Jewish thing. But when they were the farmers, the non-Jew worked in the field, the Jew came after the season and pressed the wine. Understand? So even if he’s not a socher (merchant), he’s not a banker yet, but he’s still one step removed from the city. Every city, understand, needs the products of the field to make their things.

Back to the Main Point: Chain of Causes

Al kol panim (in any case), how do I come in here? What I want to say is, if you say chag ha’asif, it could be that the tekufa (period) came about because once there were the farmers, okay? Could also be. But al kol panim, you have to go back all the way there to explain why you go to the store and you buy a kugel (traditional Jewish pudding) lichvod yom tov, understand?

Very good, a very nice mahalach (line of reasoning). We mean, I just want to say, that is, when you ask the question what is the meaning, you’re already not understanding the Tzanzer Rav (Rabbi of Tzanz). The meaning, and the others forget the meaning, the scientific, the cause, the reason why you sit in a sukka, why you buy branfen (liquor) lichvod yom tov, is for a long chain of causes, all the way back to 10,000 different reasons.

All the way back to “ki b’sukkot hoshavti et bnei Yisrael” (for I caused the children of Israel to dwell in booths – Leviticus 23:43), all the way back to the asif, all the way back to I don’t know what. It’s a very long time ago, it’s all part of the chain of causes. If not for that, it wouldn’t have been.

The Reason Is the Tradition

The reason is something else, which is the tradition. Ah, that’s the reason. What do you want, it really was so? Let’s say there was another explanation that was, someone says that explanation. No, the reason is because he wants to have family time, he wants to live in a boarding park, he wants… No, I don’t agree, because everyone wants family time, but not everyone does it in chodesh Tishrei (the month of Tishrei). Certainly, it’s part of the reason.

The Description Is Very Detailed

That is, the description of a human event, of a human action, is very very detailed. In order to truly know, only the Almighty can know even one thing that a person does correctly, because one must know the entire history of everything. As someone says, you want to explain one glass how it breaks, you need to explain from the big bang, yes? Theoretically, that’s true.

Certainly, locally it’s enough to explain nekudot (points) that are relevant to you, you can predict all these things. But really, in religion, when you tell me all these old madne (strange) te’amim (reasons) for things, you say, “I don’t buy it.”

Against the Kotzker Approach

A person can say such a Kotzer (of Kotzk) thing, we are anti-Kotzk. A person says, “I don’t buy the wine because I have in mind Olam HaYetzira (the World of Formation), I buy wine because I’m thirsty.” It’s not true. It’s factually not true.

It’s not true, because drunkards buy wine all year, and you buy lichvod yom tov. What do you mean you buy lichvod yom tov? That is the reality. If there hadn’t been metyasdut (establishment) of the yom tov b’zman Moshe Rabbeinu (in the time of Moses our teacher), I don’t know when, perhaps Adam HaRishon (the first man), Avraham Avinu (Abraham our father), I don’t care, you wouldn’t have had it.

Multiple Causes

Now, certainly, if not that you’re thirsty, you wouldn’t have it either. Both are missing. A ta’am (reason) can be both are missing. There can be multiple reasons for something. Not because there can be multiple reasons, every thing has multiple causes. There is no thing in the world that has only one cause.

The Rambam’s Critique of the Midrashim About the Four Species

The Complexity of a Person and a Mitzva

No, a person is even more complicated, because a person is the most complicated thing that exists in the world. Right? Very good.

So naturally, what I would have wanted, this was an introduction in order to be able to say… Where does the lulav begin?

Student: Why?

I don’t understand.

Parable of the Wine Store: What Does “Participation” in a Yom Tov Mean?

I now go into a wine store where there’s now a wine sale, a Sukkot sale, and I now buy wine. I explicitly buy because of lema’an yed’u dorotechem, I’m buying now. I want to have wine now, it’s a Sukkot sale in a wine store, it’s a Sukkot sale.

Oh, you’re a complete non-Jew.

By the way, I want to tell you, oh, you’re a non-Jew, heaven forbid to say. I don’t understand what you’re talking about. I don’t understand.

Student: Let’s hear more.

I want to say more, but oh, I’ll say one word, I’ll just add one word, which is gonna help.

Oh, you’re a complete non-Jew. Imagine there’s a non-Jew, I have a non-Jewish neighbor, he tells me, “Tell me when there’s a Jewish yom tov, because the meat is cheaper.” He loves the Jewish steak, and he doesn’t realize it’s three times as expensive. I told him there’s a sale. He tells me, “Tell me when the sale is.” He goes to buy the meat which is perhaps cheaper, it’s some better meat, it’s salted, I don’t know what. He needs to know.

That one, he doesn’t buy the meat lema’an yed’u dorotechem. But the truth is that he does buy it yes.

The Point of Masechet Avoda Zara

You know what I know? Masechet Avoda Zara. In Masechet Avoda Zara it says that when the non-Jews have a sale lichvod their yom tov, one may not buy. Why? Because it’s a participation in the non-Jewish yom tov. You’re with the idol worshipper. You’re buying meat lichvod avoda zara.

Student: No, that’s a Torah. Where does it say that?

No, no, not true. The truth is, I know it says that.

Nu, now I’ll tell you something else. I know it says that, and it’s not enough. The truth is, that when a Jew buys at the non-Jewish sale lichvod yom tov, that means, it does raise a question.

Digression: Christmas and Commercialism

People say, Christmas has become commercialized. Not true. The mitzva of Christmas is to buy many gifts. That is the mitzva, the custom of America. It was once a different custom.

I say, even the non-Jew who goes to buy, let’s say, right? Is still somehow himself participating in the yom tov. It’s not like the Jew, because the Jew really means it, and he buys it mainly because the meat is cheap. What, why is the meat cheap today? Because the Jews have a yom tov. It’s not wrong, understand? That’s nothing.

The Question of “U’lekachtem Lachem”: What Does It Mean to Take a Lulav?

Now, what I want to bring out from this is, therefore, I want to explain this, very clearly. Therefore, I want to try to tell the story. What is the story?

I want to talk today specifically about the lulav, because that interests me this year. What is the thing that means “u’lekachtem lachem” (and you shall take for yourselves), that one takes a lulav and rejoices with it?

A Mitzva Has Many Meanings

It means very many things. If someone says that the true meaning is only one thing, one must only have the intention, or the other intentions are false, they’re physical, they’re spiritual, he’s simply mistaken, he doesn’t know how reality works. It’s all these things.

For example, I’ll tell you a parable, okay?

The Midrash: Pesikta D’Rav Kahana

I have a book called midrash, I love the midrash very much, I wanted to ask to just give a class in the midrash.

What Is Pesikta D’Rav Kahana

There is a midrash, all students know, yes? Those who don’t know, I’ll tell you. There is a midrash, everyone knows there is midrash on the Torah, there is also midrash on the festivals, every Hasidic person should be on the Torah festivals. That is the source, many midrashim came from here.

There is a midrash on the festivals, it’s called Pesikta D’Rav Kahana. And it’s a midrash on the Torah readings that were read on every yom tov, and also Chanuka and Yom Kippur, all the beautiful holidays.

And conversely, the midrash, apparently this is an earlier midrash, it’s not a collection, they used to expound. Yes, this is the sermon that was said. It’s collected, of course not, each one said the whole thing once, but the midrashim on the Torah are much more collected from here.

Shlomo Buber printed it, it didn’t exist before, but the Rishonim, it’s a very popular midrash, a very basic midrash. And it’s a very beautiful midrash to learn on the holy holidays. Whoever wants to learn, it’s very beautiful midrashim.

The Midrash Brings Many Interpretations on Every Mitzva

And what I want to say is this: In the midrash, whoever learns midrash sees that on every single mitzva, especially the mitzva of festivals, he said on Sukkot in the midrash on the verse “u’lekachtem lachem” which is read on the first day of Sukkot, he has perhaps six or seven different interpretations, what is the meaning of the mitzva?

The Rambam’s Approach in Moreh Nevuchim

Our rabbi, the holy Rambam, he was very frustrated with this midrash in his book. He already learned, yes, Moreh Nevuchim (Guide for the Perplexed), everyone already learned, certainly, the Moreh about the reason for the four species. I don’t even need to say it here, because everyone knows it by heart.

The Rambam in Moreh Nevuchim Part 3 Chapter 43

And the Rambam, I just want to say this, the Rambam in the Moreh in Part 3, one must write it in the references, the author of the Rambam in the Moreh Part 3 chapter, which chapter did we talk about festivals?

Student: Did we talk about 43?

32, 36, 43. 43 has the details of the reasons for festivals, and there at the end of the last yom tov is… See, Moreh Nevuchim, 3:43.

I just want to show you something, I want to engage a bit with the holy Rambam. Yom Tov engaging with the Rambam, we’re going to follow him, and Yom Tov engaging with him.

The Rambam and… here come the birds over the beis medrash that will now be burned.

Student: Part 3, Chapter 3.

Chapter 43.

Student: Yes, what does that mean?

Yes, the Rambam, let me open it. I’m opening it here by me, Moreh Nevuchim. I have here a Moreh, I brought, I bought a printed one, so I should always have it here.

It says like this, amnam, I just want to say, the end of the chapter, yes, he goes through all the festivals, the last thing is Sukkos, he explains the reason for Sukkos as he understands it, I don’t want to go into that now, I want to talk about the four species.

The Rambam’s Critique of the Midrashim About the Four Species

And at the end he says like this: “Amnam arba’ah minim shebalulav, kevar zachru zichronam livracha bo ketzas sibah al tzad hadrashos, shedarkan yadu’a lemi sheheivin divreihem” [Amnam arba’ah minim shebalulav etc.: “However, the four species of the lulav, the Sages have already mentioned some reasons for this in the way of drashos, and their way is known to those who understand their words”].

That means, he says that the four species, it’s very interesting, because everyone who has learned many times the Rambam in reasons for mitzvos in particular, he doesn’t agree with midrashim entirely.

The Rambam’s Usual Method: He Ignores Midrashim

That means, he says that he gives the plain meaning of the reasons for mitzvos from the simple meaning of Scripture, even if there is a midrash that says that the plain meaning of the mitzvos is different, it’s not a contradiction as is known. He always says the plain meaning from the simple meaning of Scripture, and the midrash he leaves to the side.

In general, the book Moreh Nevuchim was set up to explain midrashim. He regretted it, he had a plan to make a book on midrashim, and he changed his mind, he says he’s going to write a book on the Chumash.

Student: Yes, I don’t know all these things.

No, it’s based on the Chumash. It’s based on the Chumash. The Rambam says, “kol hasefer hazeh” is “sitrei Torah,” to explain the meaning of the Chumash. It’s not to explain philosophy, it’s to explain the true meaning of the Chumash. Okay.

The Rambam’s Language

“Chachamim nasnu lekach ta’am sasum shedarkam yadu’a lamaskilim, aval lo zeh mashma’us hapasuk” [Chachamim nasnu lekach ta’am sasum etc.: “The Sages gave for this a hidden reason whose way is known to the wise, but this is not the meaning of the verse”]. Right.

That means, what does he mean… yes, yes, I want to say an introduction. I want to learn this Rambam, and I want to challenge it, okay? If we’re doing it, if we’re doing it. This isn’t on the handout yet, not at all. So I have to say things that aren’t written, because the handout you can learn on your own.

Analysis: The Rambam Was “Upset” About the Midrashim

I want to say like this: The holy Rambam, when it came to the reason for the four species, he was upset about the midrash. Almost, I’m saying chas v’shalom that the Rambam was never upset, almost never.

Student: Not about the four species.

Where does he say that?

Student: No, but you’re already holding by the answer.

I don’t want to talk about his own explanation, that’s not my topic here. I want to talk about the Rambam’s critique of the midrash.

The Rambam Usually Doesn’t Talk About Midrashim

The Rambam usually, he doesn’t say “and the midrash writes differently,” and people don’t understand the midrash, people think it’s simply the plain meaning like that. This is not something he does almost never.

Sometimes, the Rambam talks about midrashim, like in his introduction to Perek Chelek [Perek Chelek: the eleventh chapter of Tractate Sanhedrin, where the Mishnah talks about “all Israel has a portion in the World to Come”], the Rambam goes on at length about Jews who take midrashim literally, and he is very angry at them, he says they make a mockery of the Torah etc. etc.

But in general, in Moreh Nevuchim, it’s not his job to explain midrashim and not to challenge them. Almost. There are a few pieces of midrashim that he struggles with as is known, but in general, his job is to explain the Torah, to explain how the Torah fits with reason, with truth, what is the true meaning of the Torah. But to discuss midrashim is not a matter at all.

It happens that he brings a midrash that agrees with him, or he brings a midrash that was very difficult for him and he wants to resolve it. But aside from that, it’s not his business, especially not in reasons for mitzvos.

In Reasons for Mitzvos the Rambam Almost Doesn’t Talk About Midrashim

On almost every mitzvah, the Rambam writes on 613 mitzvos reasons, every single mitzvah reasons. There are midrashim, may they be honored, that discuss these matters, and almost none of them does the Rambam talk about at all.

But when it came to the four species, and that means, sometimes the Rambam does discuss a reason that appears in the midrash, as if he understands that this is actually the simple plain meaning, it agrees with him, he goes with it.

But With the Four Species the Rambam Criticized the Midrashim

But when it comes to the four species, the Rambam says like this, here there is in this a reason in the way of drasha. That means, in the way of drasha means as a drasha, as a derash. And he says that everyone who learns their words understands that drashos are like poetic metaphors, it’s poetry, it’s not meaning, it’s not the meaning of the verse in the midrash.

For example, he means here to say, what does the Rambam mean to say? The Rambam means to say, because every boy already learned in cheder that it’s explained with the four species.

The Well-Known Midrashim About the Four Species

Nu, what did one learn in cheder? And the Rambam understands that one also learned this.

Student: Ah, one is against the heart, one is against the eyes, one is against the mouth, no, none against the mouth.

Of course, these are midrashim, it’s in the Pesikta, all become all midrashim. It’s in Vayikra Rabbah [Vayikra Rabbah: the midrash on the Book of Leviticus] in the Pesikta, one smells and one doesn’t smell, and one smells and one doesn’t smell, and this is a sign for all Jews, etc.

Another midrash, exactly, it’s in the Gemara, it nullifies evil spirits [mevatel ruchos ra’os: nullifying evil spirits/winds].

Student: What else?

Against the Almighty, the Rambam brings, how each esrog is hadar, something a submission to the Almighty, and the same thing hadassim etc., and all the midrashim. The Rambam brings this midrash, famously.

Student: Ah, what else?

There’s a midrash that says that this shows that one was victorious in judgment, yes? And so several more midrashim, right?

The midrash says that it’s against Avraham Yitzchak Yaakov, yes? I don’t know, I’m telling you, it’s in the Rema [Rema: Rabbi Moshe Isserles, the author of the glosses on Shulchan Aruch], one makes three circles corresponding to Avraham Yitzchak Yaakov.

Everyone learned these midrashim, and they’re very famous midrashim. Every cheder learns it, and the Rambam also learned it.

The Rambam’s Ruling: The Midrashim Are Poetry, Not the Plain Meaning

And about this the Rambam is quite upset, and the Rambam says, come here, you need to understand that the midrashim are not the meaning, not the, not about what Moshe Rabbeinu said one should make a lulav.

Rather, the midrash is a poem. Exactly, it’s even more awesome poetically to say. Look, the esrog looks like a mouth.

The Rambam’s Reason for the Four Species and the Practical Matter of Buying an Esrog

Critique of the Rambam’s Reason for the Four Species

The Rambam’s Explanation: Sukkos and the Four Species

Maggid Shiur:

Now I want to say, I think the Rambam is not entirely correct. Why? The Rambam gives a reason, a beautiful reason for the lulav and the species, as everyone knows the reason. This is the reason in general, that the Rambam explains, the Rambam explained, it was already said briefly, that Sukkos is “lema’an yed’u doroseichem” [lema’an yed’u doroseichem: so that your generations shall know] – I can elaborate on this, but I don’t want to talk about it today. Sukkos is to commemorate the miracles of the desert [lezecher nisei midbar: to commemorate the miracles of the desert], is the Rambam’s definition. On Pesach we thank the Almighty that we left Egypt, and on Sukkos we thank the Almighty that we left the desert. We were saved from all the dangers that exist in the desert, and we came not to the desert, we’re now in Eretz Yisrael. Right? That’s basically the thing.

And by the way, I think this repeats itself in a certain sense every year, because in the harvest time [zman hakatzir: harvest time], the time when one works in the field, it’s as if not in the desert, but one goes outside, one drags oneself into a sukkah, one needs to… there’s the farmers’ sukkah [sukkas hayotzrim: the farmers’ sukkah], the vineyard sukkah [sukkas hakerem: the vineyard sukkah], one needs to go sit in the sukkah there, it’s hot during the day and it’s cold at night. There are all kinds of thieves and snakes and all dangers, one turns around there outside. After the end of the season comes, one goes back inside the houses. This is every year an aspect of leaving the sukkah, entering Eretz Yisrael. And so too one takes a sukkah to remember that one came from the desert, to praise to thank the Almighty, because a person must always remember “in days of goodness remember the days of trouble” [bimei hatovah zechor es yemei hara’ah: in days of goodness remember the days of trouble]. And consequently one sits in the sukkah to remember that one wasn’t formerly in a sukkah, the Almighty helped us, we survived the desert, but there were troubles. And one goes and takes the four species. Why? Because these are tasty fruits that already exist, and they already have a place. The desert is “not a place of seed” [lo mekom zera: not a place of seed], and we do have seed and fruits and beautiful fruits. This is the Rambam’s interpretation.

Yes, so the sukkah encompasses all of Israel that was [kolel Yisrael shehayah: encompasses Israel that was], and the four species is the good that exists now [tuv sheyesh achshav: the good that exists now]. So comes out the Rambam writes. Yes, right? That’s how I understand it.

The Three Reasons Why Specifically These Fruits

And the Rambam gives reasons for why specifically these fruits. He says, first of all, because they are commonly found [matzui: commonly found], it’s easy to find. Second, because it stays fresh, it stays… no, the opposite, because the Rambam assumes that in the times of his Torah the esrog was cheap, not like today, and for a long time already, already from the time of the Gemara [zman hagemara: the time of the Gemara], the esrog was expensive. It was cheap, right? And third, sorry, second, because it looks beautiful, it’s fresh, even smells good, but it looks beautiful, it’s beautiful. And third, because it stays fresh for seven days. You’ll take an orange or a fig, it doesn’t stay fresh for too long, only when it’s dried. But these fruits stay fresh, so one can take them for a whole seven days. This is the Rambam’s reasons for why specifically these fruits. But if one is fundamental, the Rambam holds that it’s a choice in fruits [bechirah bepeiros: a choice in fruits].

First Critique: The Fruits Are Specifically Water-Dependent Plants

I think, if we’re already talking, I’ll already say, rabbosai, I think that the Rambam, and in this too the Rambam is not entirely correct. The Rambam’s reasons are always a bit forced in these sorts of details. The reason, the more pleasant, and also fits more with the midrashim, and also in many verses more simple is, that the reason, even if we go with the Rambam’s explanation that the four species is joy that we left the desert which is a dry place, one brings specifically these species, as is known that the four species grow by abundant water [gedelim al kol mayim: grow by abundant water], they need very much water. The Gemara says, about this the four species atone for water [meratzeh al hamayim: atone for/bring favor regarding water], because all four species, who knows, an esrog, and certainly all the other three species, are things that need very much water.

The Rambam doesn’t say this. The Rambam just says that these are beautiful fruits, and essentially one should have taken other fruits, but this is more practical. This is the Rambam’s explanation. What I’m saying is not the Rambam, others say this, other contemporary commentators already say this, that on the contrary, these are fruits that don’t grow in the desert. There’s a verse in Isaiah “eten bamidbar erez shitah vahadas” [eten bamidbar erez shitah vahadas: I will place in the desert cedar, acacia, and myrtle], that in the future the Almighty will make such abundance, even in the desert there will be myrtles. It comes out, in the desert there aren’t myrtles. What? Cacti.

Digression: Date Palms and the Desert Motif

And by the way, one minute, I want to tell you, date palm branches [kapos temarim: date palm branches], whoever learned Chumash already knows that the joy when one is in the desert, one finds an oasis where there are dates there. “Vayavo’u Elimah” [vayavo’u Elimah: and they came to Elim], this is literally the conclusion of Parshas Beshalach. It also says again in Bamidbar, one came, one walked in the desert, it was dry-parched, and afterward there’s a place where there’s a bit of water, there’s Miriam’s well [be’erah shel Miriam: Miriam’s well] there, and there grow a few dates. So the dates are literally, and also when one entered Eretz Yisrael, the first place that was conquered was a place called the city of dates [ir hatemarim: the city of dates], Jericho, mentioned already in Parshas Vezos Haberachah, and there it’s because it’s the edge of the desert, where always when there’s a bit of a spring [ma’ayan: spring], a bit of a spring, a bit of a source of water, dates grow. This is the opposite of desert. The same thing willows of the brook [arvei nachal: willows of the brook], according to all opinions simply, and it’s actually, I told you.

The Rambam Doesn’t Say This Reason

Student:

The Rambam doesn’t say this.

Maggid Shiur:

No, the Rambam doesn’t say this. “The most pleasant fruit” [hapri hana’eh beyoser: the most pleasant fruit] – the Rambam doesn’t say this. I’m saying, other people say this. I don’t see that the Rambam says this.

Student:

Yes, it says “gefen te’enah verimon” [gefen te’enah verimon: grapevine, fig, and pomegranate].

Maggid Shiur:

“A fruit tree by the river” [etz peri al nahar: a fruit tree by the river] – okay, you can interpret it that way. But that the fruits are specifically very water-dependent fruits, the opposite of the parched ones of the desert, this the Rambam doesn’t say.

Second Critique: They’re Not Edible Fruits

The second thing that doesn’t fit so well in the Rambam’s explanation, and one must say that they’re not edible fruits. That means, unless you want to learn that one actually takes dates, but one doesn’t take dates, one takes in practice the leaves of it, the date palm branches, not the dates themselves. The same thing the other species, except for the esrog, I don’t know if there was once such a thing that people used to eat esrogim, and it actually says that it’s fit for eating [ra’ui lema’achol: fit for eating], but I believe it was never really a fruit that one eats. I think historically it’s so, it’s a fruit that today is used for perfumes at most. It smells very good, it’s good for making a nice scent, it’s very beautiful. Even a lemon, one doesn’t eat lemons, yes? Let’s say, the closest cousin of the esrog is a lemon. One makes it a bit, one puts it in the seltzer sometimes for a taste. It’s not food, it’s not a fruit.

Student:

What?

Maggid Shiur:

Right, you can say that. You can say that, but it’s not such a good idea at all. First fruits [bikkurim: first fruits] one brings fruits literally, but this isn’t really that. If the Rambam would have said the explanation for bikkurim, it would have been a much better explanation. He actually says it, but on… true, true, one needs to be from a kohen, just like bikkurim. But this I’m saying, for the four species it’s not such a good explanation, in my humble opinion [lefi aniyus da’ati: in my humble opinion], for these reasons. So the Rambam’s explanation is true, but it’s not so good and it’s not perfect.

Conclusion: The Rambam’s Explanation Is True But Not Perfect

The First Reason for the Mitzvah of Esrog: Displaying Oneself with a Mitzvah

The Practical Starting Point – Buying an Esrog

But “to you and not to us” [lecha v’lo lanu: to you and not to us], regarding the fact that the Rambam relies on the Midrashim, the Rambam views that what I’m saying is a good interpretation, because this can actually give you the reason why the Almighty commanded this mitzvah, in order that one should praise the Almighty that one has arrived in Eretz Yisrael. But the reasons that are given, that this is against this and other things, the Rambam says these are not good interpretations. So, I think that this is not so simple. One must know which Midrashim, perhaps there are some Midrashim that are like this. Even that one must think about, why? Because I just said, the world is more complicated.

The Practical Matter: What Does One Actually Do with an Esrog?

The Simplest Question: Why Does One Buy an Esrog?

For example, I want to say what the first Midrash is, I just want to say the first one, because I thought this way, I thought you were going to say this, I was waiting for someone to say this. What is the true… let’s ask already, what is practically the intention of an esrog? Why does one buy an esrog? Why does one buy a beautiful esrog? Why? Why do all Jews turn around and buy fancy esrogim for ten thousand dollars? I don’t mean, there aren’t esrogim for ten thousand dollars. A hundred dollars. Okay, for real. Today it’s a mitzvah, so, what is the matter of an esrog? What goes on before the holiday of Sukkos when people buy esrogim? What goes on there? I’ve watched too many of my lectures, and I’m not cynical enough. But what goes on is that all the baalei batim want to have the most beautiful esrog in shul. Right? Honor, attention, hispa’arus b’mitzvos [glorification in mitzvos], it’s a good thing. That’s what goes on, true? The Rav has a beautiful esrog? The Rav makes sure to have a good esrog, a fancy esrog for the Rav? The Rav has a beautiful bench and a beautiful esrog? And the other person who has a cheap esrog wants to show that he got a beautiful esrog for cheap?

The Story of Esrog-Buying: Glorification and Beauty

Part of… everyone who has gone to shul, by the way, not just from today, already from the time of the Gemara, from the Sages who wrote in the Midrash, and presumably from the time of Moshe Rabbeinu, it says “u’lekachtem lachem” [and you shall take for yourselves]. Yes, the Gemara says “u’lekachtem” means to buy, that’s one derasha in the Gemara. Part of the deed, I want to say the deed, I want to say the deed, I want to say the deed, I want to say what a person does, one must say the whole deed. Part of the deed is that one buys a beautiful esrog, each person with his thing. I buy specifically the cheap one because of this, and he buys the more beautiful one because he’s a baalebatish young man and he has a beautiful one, and that one has a silver case, and he specifically doesn’t have a silver case because he’s a Lubavitcher. Exactly. And if it were, as someone said, that the esrog would be at home and the other thing would be in shul, this would be big and that would be small. Whatever, I don’t remember the joke anymore, right?

Methodological Principle: One Shouldn’t Be Like the Kotzker Chassidim

I’m saying a simple fact. I’m saying it’s not a matter, we learn that one shouldn’t be like the Kotzker Chassidim, because the friends of the Kotzkers are limited, they think that the meaning of maaseh adam [human action] can be reduced to one thing. You mean this or you mean that. I mean, I don’t know what I mean something, I’m something born today, I’m something yesh me’ayin [something from nothing], I’m thousands of generations, must one reduce to one thing what I do. But part of what I do, let’s talk. The first thing, the first thing, I mean this is the simplest thing. The first thing is, one buys an esrog because one wants to have a beautiful esrog. In shul, at home, whatever, each person… Now, a frum person, he has four species, he has one esrog for shmiras einayim [guarding one’s eyes], each person has his way of mehadrin [beautifying/enhancing]. That one looked for three hours with a magnifying glass, he has no bugs, not bugs, what’s it called, the dots, etc. etc. Each person has his madness, his beauty, by the way,

The First Reason for the Mitzvah of Esrog: Displaying Oneself with a Mitzvah

The Practical Starting Point – Buying an Esrog

But part of what I do, let’s talk about the first thing. I mean this is the simple thing, the first thing is one buys an esrog, so that one should come with a beautiful esrog. In shul, at home, whatever, each person, each person, each one is a frum person, it’s four species, because one is perhaps more, each person will have his way of mehadrin. That one looked for three hours with a magnifying glass, there are no bugs, not bugs, it’s called with the dots, etc. etc. Each person will have his madness, his thing that you laugh at.

“Hisnae’h Lefanav B’Mitzvos” – Means Displaying Oneself Before Others, Not Before the Almighty

You laugh strongly that displaying oneself with a mitzvah is nothing. That’s exactly what it means, says the Gemara, mehadrin means not making beautiful for the Almighty. The Almighty doesn’t need beautiful things. The Almighty is fine, the Almighty made the whole world. You know botanical gardens, the Almighty has all of them. He doesn’t need you to come into His room with one.

It’s only therefore a mitzvah, it’s literally, I’m telling you the translation, it’s only display yourself before Him with a mitzvah. In other words, what kind of thing will you buy fancy? A fancy esrog, not just a fancy car, but a car is also a mitzvah. But a fancy esrog, it says in the Gemara in Tractate Yoma, that after the Kohen Gadol went and read the Sefer Torah, each person brought his Torah to the Temple, kedai lehar’os no’eh larabim, to display himself with a beautiful Torah that he bought for himself, he had it written and he bought it.

The same thing, hisnae’h lefanav b’mitzvos [beautifying mitzvos before Him], doesn’t mean, show me, make yourself beautiful. If beauty is only for other people, not for oneself alone. If one buys something beautiful only for oneself alone, one doesn’t fulfill the obligation. One must show it. Look, I have a beautiful esrog.

Someone thinks it’s snobbery, with this, just like every thing, this is the kavod hamitzvah [honor of the mitzvah], this is the yofi hamitzvah [beauty of the mitzvah], the beauty of the Jews that they display themselves with their esrog. Okay, so you can be a coarse person which is really about you, you can be a bit more refined about it, but it’s still displaying oneself.

Verse: “Hishalelu B’Shem Kodsho” – A Person Must Boast with Mitzvos

It says “hishalelu b’shem kodsho” [praise in His holy name], hispa’aru [glorify yourselves], “Yisrael asher becha espa’ar” [Israel, in you I will be glorified], a person must boast with the Almighty, with mitzvos.

Yes, it’s kosher. It can be kosher. It can be someone who is really competitive, he’s set about him, it can be he doesn’t do it lishmah. But the action is always to display oneself.

Beauty of a Mitzvah is a Social/External Thing

The truth is this, a mitzvah that no one sees doesn’t need to be as beautiful as when one sees. I mean that’s how the halacha [Jewish law] is. Certainly, aesthetics is the one that holds, the display is for a time, not for you. No, that a mitzvah should be beautiful. Not serious, not nothing. You don’t need to transmit anything to something else for that.

A beautiful shul, a beautiful thing, it’s beautiful, it’s beautiful, it’s beautiful. There are many matters. A beautiful shul arouses that one should be able to daven there with pleasure. But also, besides that, a beautiful shul shows that the people… ah, no, okay, it should be.

Small Digression: Desires and Beautiful Things

No problem, I agree that I told you, one can be coarse about this. I’m the greatest about this. Just competitive, who’s the greatest about this. Even with cars, by the way, there are refined ways. Don’t do refined ways to do, okay? It has nothing to do. There’s someone who sees… yes there. Yes there.

Haven’t you heard all my lectures about ta’avos [desires]? We are pro. I don’t agree. We are pro? No, not just a Brisker. We are pro having good beautiful things, but in a human way. We are not… I must say may. Okay, that’s my point.

The Midrash: Gezeirah Shavah “Lekachtem” – “Kechu Musari V’Al Kesef”

Rabbi Abba Bar Kahana’s Derasha

Now, I want to show deeper than this, a bit further than this. So the first thing, I must bring this out, the first thing, the action, that is, the maaseh shehaya [the deed that was], what people do when they buy an esrog, is they buy an esrog. And if he buys a more beautiful and better one and whatever, he buys a more beautiful esrog.

And this is the Midrash, the first piece of Midrash that speaks about “lekachtem lachem” [you shall take for yourselves], Rabbi Abba bar Kahana in Pesach, okay? What is a verse from Rabbi Abba bar Kahana and thought, this is a spark of the lecture, because it says “lekachtem” [you shall take], he makes a gezeirah shavah [hermeneutical principle linking two texts through identical words], “kechu” [take], “kechu”, yes?

Certainly, they work the derech hamiltzas hashiur [the method of homiletical interpretation], but what he brings out is a true authentic part of the meaning of the mitzvah of esrog.

Methodological Note About Midrash vs. Rambam

No, the Rambam, you must remember, the Rambam’s reasons are all historical. Why? Moshe Rabbeinu was prophetically aware that the mitzvos are a good thing to make people good. It can be historically his reasons are good, but it’s not enough, right? You’re not doing only about that, when we do the mitzvos they’re not doing only about Moshe Rabbeinu’s calculations. It happens also because we have power from an esrog, that’s what you do. It can be that it’s part of it, but it’s not the whole thing.

And the Midrash, although it’s presented with melitzos [rhetorical flourishes], what’s wrong that if he writes a melitzah he must write dryly? He must write pleasantly. By the way, it’s also part of it, it’s a keli melitzah [tool of rhetoric], someone writes a book, he writes with beautiful melitzos. He should display that he can write. Certainly.

The Verse: “Kechu Musari V’Al Kesef”

The holy Midrash says, Rabbi Abba bar Kahana brings a verse, which verse did he bring? There’s a verse, “kechu musari v’al kesef, v’da’as mechrutz nivchar” [Take my instruction and not silver, and knowledge rather than choice gold – Proverbs 8:10]. He made a gezeirah shavah, “lekachtem lachem” [you shall take for yourselves].

The first moment, the first thing that a person does, the first thing is he buys it. He brought, ah, there’s a verse, what should one buy? Not kesef [silver], not just accumulated things, but one must buy musar [instruction/ethics], the Almighty’s mitzvos, the Almighty’s things. And he expounds at length as is the way of Midrash, he says things that are random, then he brings it out.

“Misakhar Lekicha Atah Lamed Sachar Lekicha”

“Kechu musari v’al kesef”. Says the holy Rabbi Abba bar Kahana, “misakhar lekicha atah lamed sachar lekicha” [from the reward of one taking you learn the reward of another taking]. You will think what “lekicha” [taking] means, you will see what the importance is, what the preciousness of taking a thing, of buying a mitzvah.

The Midrash Continues: From Agudas Eizov to Lulav – The Reward of “Lekicha”

Agudas Eizov in Egypt

He says, it says this, in Egypt it says “u’lekachtem agudas eizov” [and you shall take a bundle of hyssop]. The first time it says in the Torah “u’lekachtem”, by the way, whoever makes the Midrash this way, knew Chumash well. You’ll make a search on “u’lekachtem”, you’ll see, “u’lekachtem” says “u’lekachtem agudas eizov”. I can check. Eh, my thing doesn’t work now. It doesn’t say “u’lekachtem”, “u’lekachtem lachem”, “u’lekachtem agudas eizov”. I think this is one of the first times, perhaps the word “u’lekachtem” doesn’t appear many times in the whole Torah. I don’t have patience now to find out.

And he said this, “u’lekachtem agudas eizov”. The Almighty said, first thing it also says “v’yikchu lahem ish seh l’veis avos” [and they shall take for themselves, each man a lamb for the household]. The Ibn Ezra already adds to the similar command. In any case, “u’lekachtem agudas eizov”.

He says, you see, what did one do? Says Rabbi Abba bar Kahana, what did the agudas eizov cost? Do you know what the agudas eizov cost? Do you know what the agudas eizov cost? Do you know what the agudas eizov cost? Eizov [hyssop] doesn’t mean grass, eizov means the segulah, I forgot what it’s called in English. Do you understand what eizov is? A few cents, okay?

The Greatness of the Cheap Eizov

And with this eizov, what did one accomplish? Presumably every Jew went to buy a beautiful eizov. Each one came home, a beautiful eizov. You know, Pharaoh, it’s a whole thing that one wasn’t allowed any straw for bricks. The grass was a big thing. Jews worked for two hundred years, whoever had more involvement in this. How did the Almighty come and say, take a beautiful grass, because agudas eizov. Okay? Beautiful interpretation.

And what was? In honor of the eizov the Almighty took the Jews out of Egypt, true? That was the mitzvah, with this one painted the house, the blood, and this is important, one must paint it with an eizov, it’s a segulah the eizov, and with this one went out of Egypt, yes?

Says the Midrash, imagine, says Rabbi Abba bar Kahana, imagine, with one eizov one accomplished the entire Yetzias Mitzrayim [the Exodus from Egypt], the entire until the sea, the entire until Sichon and Og, the entire until the thirty-one kings. The whole thing began from the Almighty’s cheap eizov.

Kal Vachomer to the Lulav

When one arrived in Eretz Yisrael, let’s say it as the Rambam says. One takes a lulav [palm branch]. How much does a lulav cost? Kamah v’kamah damim [many, many coins]. When it’s not just one mitzvah, there are many mitzvos in the lulav, perhaps four, perhaps everything is one mitzvah, he assumed there are more, more, additional mitzvos.

Imagine what a sachar [reward] one receives for taking a whole lulav that costs twenty, two hundred dollars. So you understand? The first thing he thought is he’s very right.

The Main Point: “Lekicha” (Buying) is Itself Part of the Mitzvah

Will the Rambam say, therefore one takes a matter part of it that it should cost money and one should have beauty? No, not about that. In order to explain why it makes sense for the Torah to give such a mitzvah, you must say something else.

I’m telling you, it’s the meaning, it’s the part of the description, if one will an important part. In our time, what it is now. If the Rambam says, in order to explain, a heretic comes and says, why does the Torah say fancy things? You know what? I’ll make it and make sense. But that’s only why. It’s not a good reason for me, I’m logical. It’s not, it’s a partner reason for agreeing. But it’s not, perhaps the main, a person will come to Boro Park erev Yom Tov and he will see what the Jews do, he will see what they do to us, like Egyptians falling for money.

That’s what they do. That’s a disgrace. Someone can be a mekatreig [accuser] and say they’re just displaying themselves, he says, what can be? No, he lets it cost for business because it’s a mitzvah. And he brings a verse, and you see how much you will buy a mitzvah, how expensive it is, how much zechus [merit] it is, what a great thing it is, how much it can accomplish.

And we understand, this is the first thing, and this is a very important part, from here it begins, that she buys an esrog and she pays money for it, the more one pays for it is it a greater mitzvah? Yes?

Small Digression: Is Buying an Obligation?

What is the only mitzvah that one must own? A chametz perhaps, one eats it up, so one must own it. “U’lekachtem” is part of the mitzvah. You’re right that it’s not enough that this should be a reason why it should be the mitzvah, but in reality it’s a very big part of the asiyas hamitzvah [performance of the mitzvah].

And it has to be… okay, he’s almost here. And it has to have a meaning, you can’t deny it, you can’t take away the fact. If someone asks the taste of an etrog, that’s enough. That means there are more reasons, we’ll go further in the Midrash and we’ll see more reasons, but it’s enough, why do we take a lulav? So that Jews should buy a mitzvah.

You have to remember, the Midrash goes with the idea that’s written in the Midrash regarding Passover, that why was there actually the mitzvah of “take a bundle of hyssop”? Actually because of this, that’s how the Midrash thought, right? That this is a merit. This was last year, today I didn’t build the sukkah, my son built the sukkah. If I have to talk about buying an etrog, what do I do? I pay you for the… it’s very simple, you buy a lulav. This is one real part of making the lulav, of making the etrog, whatever you want.

What? You can fulfill the obligation, but the other person fulfills the matter of buying. Someone has to pay, what does that mean? Just the way. It’s not an obligation, because there’s no obligation to buy. You can get it for free. Certainly. It’s a fact. He asks, is it an obligation? No, you can find it ownerless. Nothing wrong.

I don’t know, it’s a reality, we’re talking about the world of reality, not about the theory of what’s an obligation and what are the reasons that Moshe Rabbeinu thought. No, I’m not one of those Jews who hold that reality is distorted, I’m one of those Jews who believe that the Almighty created reality.

So yes, that’s the first thing. I think we can even go further, and the Midrash gives more things. For example, the next thing the Midrash says, which everyone knows, we already talked about this, the next thing the Midrash says is that the lulav comes after… how is it called?

Lulav as a Symbol of Victory: The Midrash, the Rambam, and the Multiple Meanings of Mitzvot

The Midrash on Lulav as a Victory Symbol: Historical Context

Maggid Shiur:

By the way, this is a very realistic Midrash, whoever wants to know, yes? This is a very beautiful Midrash. He says, yes, we know that the Midrash is built on a context not from the time of Moshe Rabbeinu, but from the time of Chazal, that it was one of the customs of Rome, it’s called a “baion” in Greek, and the Midrash says like this, “baya baion,” and when it used to be one of the ways in general, for example in Greece, when someone won a game, it was the custom.

Digression: Plato’s Description of the Greek Games

Plato brings that there was a foreigner, he came to Greece, and he said that the Greeks are very mad creatures. Why? Because you toil, you train for a few years, you train yourself to win, to be an athlete, to be able to run fast, to dance fast, whatever the game was about. Afterwards, whoever it was gets what? A lulav. A leaf from a palm tree. They used to give him, he used to come out with such a lulav, or not necessarily lulav, there was Tosafot, other things, but Josephus and others translate with the same word lulav that they used to use. Such a symbol, it was a greeting, it was a…

Very good, this brings out that that gentile was a fool, because the Greeks were gentiles, the other gentiles were gentiles. He says, that gentile is a fool, he thinks it means that, it’s only a sign for the honor that person has. But simply, who says… he only saw this, from this he must actually bring out, with this parable that he was a fool, he laughed, “Ha, you’re walking with a leaf, for a leaf you toiled so much.”

The Fact of This Custom: Victory Symbols in the Ancient World

But I’m just telling you that the fact was like this, that whoever became something, they used to give him such a leaf, such a standing leaf that you can hold like this, like he says like today they give a… what’s it called? Such a figure, I don’t know, it’s a thing. And you stand with this, and you come out from this like this… that he became.

But the Midrash has that the same thing was the custom, so I think that it was also the custom by a… not clear, I know for sure that it was the custom, but it seems that it could be that it was also the custom by a… or by a war, first of all, by whoever was a general who won a war, they also used to make a parade, and she used to walk around with either the thing she captured there, or also was it a… with such a leaf? Or the Midrash claims that whoever won a din Torah, some court case, also there was some custom, used to go out with this? Also not, I don’t know if we know clearly the context of this.

But in any case, the idea that in the time of the sages in Rome primarily, and already before that year, because it was the custom that whoever won something, the sign is that he won, and he used to come out that he held something a… what?

Student:

Yes yes, then by them it was specifically the…

The Rambam’s Position and the Question of Historical Continuity

Maggid Shiur:

And the Midrash thinks, the Midrash already fell in general, that let’s go search, the Rambam took this in, let’s go search that in Moshe Rabbeinu’s times there was already the custom in Egypt that they used to give for the athletes such lulavim to carry and to show that they won, or yes, they had tefillin, they had other things, I don’t know what they had this for.

Student:

The Romans, this is Greek, to make a crown from hadasim.

Maggid Shiur:

Yes, that’s what I’m saying, certainly. But in Egypt I don’t know what such a person could be. But it could be. I think that the Midrash didn’t figure this out. You understand? Why actually? Why not?

Why the Historical Reason Alone Is Not Enough

But whoever is, we just spoke, we didn’t search in the Midrash and weren’t interested in justifying why the Almighty commanded this. Because it’s not his business, because it doesn’t work out, it perhaps works out, but it’s not the only thing. There are more things.

A person is Torat Chaim. You remember, yes, you can say, but I want to explain to you, exactly, we are a long time back, you want to think, the reasons that the Almighty commanded in the time of Moshe Rabbeinu is not enough a reason that we should do it, it’s not enough, it’s perhaps one person’s part, it’s not enough without this either, but it has to go through all the generations.

And besides that, I think it’s not correct thinking, because you have to see every custom exactly as it once was, because it brings out… so what I’m saying, it’s not enough this way, first because we do many things that aren’t written, I have news for you. For practical difference. For practical difference. Okay, we do practically.

I mean, what I really mean is, first of all, it doesn’t work out that it should be the reason, it could be, but it shouldn’t be like the Rambam says, it’s a reason, a metaphor in the world.

The Midrash’s Reason: Lulav as a Victory Parade After Yom Kippur

Maggid Shiur:

What the Rambam thinks is, it’s a beautiful idea, he puts it in this, it’s not true, it’s more than a beautiful idea. It’s true that the Jews now went and cried Yom Kippur, and had a whole question to see who will live and who will die, they were very worried. And it’s true that now, may it be, they literally make the parade. This is true, this is what the Midrash says, that a lulav is similar to the parade, and that person comes out with a lulav. And he shows himself that he won or he captured the city. This is true. This is the simple meaning.

It’s true. Is it the whole truth? Are there more things? There’s also why they gave to that winner of the city a lulav or of the game a lulav there are also many secrets, you know? There are many reasons why.

The Simple Meaning: Lulav as a Symbol of “I Am Here”

But it’s true, I’ll explain, I can explain this at greater length, but it’s true, I don’t know how much time I have, but it’s true that the… what we do with a lulav, which perhaps isn’t written explicitly in the Torah, but I think they already did this in the times of Moshe Rabbeinu, certainly in the times of Yehoshua bin Nun, is the truth, how do I know, it’s written in Nechemiah, is the truth that a lulav is such a kind of thing that makes with this a parade. And it shows that here I am, something of a victory.

You can even say the Rambam’s more. The Rambam also says this, basically, right? You can be so impressed with the Rambam’s reason, but it’s not so far from the Midrash’s reason. The Midrash only adds, to explain, why do you stand with this like this? The Rambam never explained, right? Why do you stand with this like this? Because that’s how a person turns, whoever won the thing with the game, he turns with such a piece, and he goes, he shows to everyone. See? Poor people, yes? He won.

Student:

No, I mean it’s the fact, in the times of the Beit HaMikdash they always made parades with the lulav, they went around the altar, that’s called a parade, right?

Maggid Shiur:

Went around the altar, or we still do it, they went around the bimah in the beit midrash, and it brings out that we are here. Here we are. I could not have been here, I am here.

The Midrash also adds this, Moshe Rabbeinu knew that there’s a judgment on Rosh Hashanah, it only says in the Midrash, I don’t know. But this is the truth, that the action that you do and you sign on this, this wasn’t invented later, when it is, I don’t know how old it is, but what you go with the lulav, what you stand with this, I think that the simple meaning is it makes, pay attention, I can look in my book, in my you’ll see, I see that I’m proving that this is the simple meaning, that you stand with this, you hold it like this. This is a thing that you do at a parade.

The Meaning of a Parade

And what does a parade say? What does, why does he make a parade, a general? Why actually? You can’t say, why does he do some kind of custom that people have? It’s very simple, he says, I could not have been here, I am here. Not just that I am here, I still stand with my miracle. It still stands also. Understand? I am here.

And this is the simple meaning. It’s the only symbol. I can say three more meanings if you want. Hello, I have more for you. But it’s a part of reality.

Back to the Foundation: One Action with Multiple Meanings

Maggid Shiur:

To go with a… let’s go back. I want a beautiful thing myself. I want to go back to what I started. What? One of the things he means. Yes. I want to add there. I want to add. There’s a story. I want to add. I want to add like this. I hinted at the story in my book. I want to add. I want to explain a bit better.

I want to go back to what we started from this, that the same action can have many meanings, and it can even be at the time of the action that a person does, this is a way, it’s still small, but at the time of the action that a person does it can also have more than one meaning, it can have more intentions, more than one intention, and he makes, a person like the Sanzer Rebbe can have three hundred meanings.

The Hasidic Story: The Jew, the Poritz, and the Hoshana

Maggid Shiur:

Yes, so what I want, I said like this, there’s a story, a Hasidic story, that there was a Jew, he was going on Hoshana Rabbah in the street, and he was going to buy a hoshana, and he met a gentile, a poritz, and the poritz asked him, what are you holding? He said, I’m holding a hoshana. The poritz said, what is a hoshana? This is a rod. He said, every Jew says, what does it mean? I don’t know if it’s a rod or a hoshana. The poritz started to beat him. Why do you say it’s a hoshana? It’s just a little rod. And the Jew insisted, it’s a hoshana.

And so he beat him, the Jew was determined, he didn’t give in, he said that it’s very beautiful, it’s not a rod, until the poritz went away, a Jew came to the beit midrash, I don’t remember which tzaddik you remember, it’s a Hasidic story, and the rebbe told him, you should know that this was the Satan himself, the poritz, he only wanted you to say that it’s not a hoshana, that it’s a rod. Thank God, you overcame the test, and in honor of this, Jews will have a good year.

Analysis of the Story: The Battle Between Physical Reality and Meaning

So yes, I present you like how it goes, this is the story. What does the story bring out? I think it’s a very deep story, Hasidism is really with a must, a poritz came, it’s a metaphor of the lesson, yes? But it’s a beautiful story, it brings out very well a thing, yes?

Someone asks a person, what does the Jew do on Purim, it’s Sukkot, what does a person do? He walks around with a hoshana, okay? The Gemara for both things also calls it hoshana, yes? But we call the hoshana the aravah, let it be so, he walks around with a hoshana.

A gentile comes and tells him, hey, I see you’re walking with a rod. No. Why isn’t it a rod? Because you’re a gentile? No. You think that it’s technically physically as if it’s the same tree that he uses for his to wash his. Yes, you can also sweep the floor with a lulav, it says in the Gemara, you clean the house. Fine. But I’m not taking a broom, I’m taking a lulav, a mitzvah.

What does it mean there’s a difference? What have you talked yourself into? The poritz comes, the yetzer hara comes, the power of imagination, as the Rambam says, the evil is a power of imagination. And he says, that means, look at it, it’s the same leaf, it’s a small leaf, a willow leaf. You’re a crazy creature. I told you the story about the gentile with the honey, yes?

The Battle Against “Just” – The True Meaning of Mitzvot

The Gentile’s Perspective: Everything Looks the Same

Maggid Shiur:

Yes, you can also sweep the floor with a lulav, it says in the Gemara, cleaning the house. Very good. But I’m not taking a broom, I’m taking a lulav, a mitzvah. What does it mean there’s a difference? You’ve talked yourself into it? The poritz comes, the yetzer hara comes, the power of imagination, as the Rambam says, the evil is a power of imagination, and he tells you, “Look at it, it’s the same leaf, it’s a small leaf, a willow leaf. You’re a crazy creature.”

The Story with the Honey and the Gentile’s Confusion

Have I told the story of the non-Jew with the honey, yes? May I tell it? Someone told me a story that he was a bachur (young student) in some place, and it bothered him that the women were leaning on the mechitzah (partition: the separation between men and women in shul), beit mikdash me’at (small sanctuary), and it’s immodesty. He told the story, yes? So he decided that he’s going to take revenge, so he poured honey on the entire mechitzah, so they shouldn’t be able to… they should get all stuck. In short, the yeshiva ketanah (younger students in the yeshiva) caught the bachur, and they started to… what’s going on with you? Okay, they asked him how he could do such a thing.

They asked the non-Jew who cleans the beit midrash (study hall) there, he saw that someone came and poured honey. He says, yes, I saw. Well, why didn’t you say anything? You’re the janitor, your job is to stop it. He says, come listen to me, I don’t know what you people do. Two weeks ago someone brought some kind of horn from an animal, and stood on the bimah (platform in the middle of the shul) and blew it. A week later everyone came with white clothes and circled around the bimah with them. Later they bring a chicken, they slaughter it, and they say things over it. Later they came with leaves to shul, and a new little leaf, today early in the morning another little leaf. I have to understand that specifically the honey, that’s honey?

Do you understand? This is the same kelipah (shell, externality). Why isn’t it funny? Because it’s not true at all. They didn’t shake lulav (palm branch taken on Sukkot), they blew shofar (horn blown on Rosh Hashanah), they didn’t make any blowing, they didn’t take any chickens, they didn’t take any horns, they didn’t take any leaves. Exactly. Everything has a meaning. Why isn’t he part of the story? He doesn’t know, for him it all looks the same.

The Midrash: King Solomon Couldn’t Explain the Four Species to Non-Jews

And the midrash (aggadic interpretations of the Sages) says about the arba’ah minim (four species taken on Sukkot – lulav, etrog, hadasim, aravot), that the non-Jew only knows about parah adumah (red heifer, a law that cannot be understood). The midrash says that shalosh eileh naflu mimenu, ve’eilu hen: arba’ah minim shebalulav (three things fell from him, and these are they: the four species of the lulav), which Shlomo HaMelech (King Solomon) also didn’t know. Shlomo HaMelech doesn’t mean that Shlomo HaMelech didn’t know, I mean that Shlomo HaMelech wanted to speak with all the non-Jews. He couldn’t explain to a non-Jew what you do with the arba’ah minim? It’s some kind of magic, I don’t know what, ritual. But the Jew knows that it’s not, there’s a meaning in it. What’s the meaning? The meaning is part of the whole long story. It’s not a ritual, it’s very beautiful. Do you understand? So… when I take the lulav, I tell myself, the Rambam, yes, because with this you remember. It’s a completely different pe’ulah (action).

Two Yetzer Haras: Against Not-Knowing and Against Expanding

There are two yetzer haras (evil inclinations). One yetzer hara is not to know that you’re just doing an action, and the second yetzer hara is that you shouldn’t make greater kavanah (intention). First understand the action. One yetzer hara says you’re doing nothing. That can’t be together. Not everything is just exactly what you think is the kavanah. Not just what the Rambam said. Moshe Rabbeinu (Moses our teacher) thought that the kavanah, every part of the action is part of the kavanah. There’s no contradiction one to the other.

That means, you buy a beautiful etrog (citrus fruit taken on Sukkot), that’s one part of the kavanah. That the etrog looks like a torch that the Roman mena’tze’ach (victor, leader) looks like, that’s part of the kavanah. It’s all true. It’s true. There are more kavanos that I haven’t mentioned yet. That’s all part of the kavanos. If you want to find, what’s the nekudah merkazit (central point)? What’s the main thing that everything revolves around? I can find some way how everything fits into one thing. It doesn’t work out.

The Midrash’s Breadth: Many Reasons Are All True

Because the human stubbornness that shouldn’t be thought is, that it’s just funny things that the Almighty goes and does. Most of the just not that He puts it in. When someone puts it in, is what the midrash was very broad. The midrash never grabbed, the midrash never comes, in midrash, there’s a machlokes (disagreement), there’s a machlokes, sometimes there’s a machlokes, literally a simple explanation. But the midrash has no problem that someone said, yes, why not indeed? Let’s understand.

The Rambam really doesn’t understand. Why does the midrash say? There’s so much that the Rambam speaks about this, he complains. The midrash should be able to have twenty-four explanations on the same thing. It can’t be. Yes, yes, yes, you can learn it this way in a positive way, lemaaseh (practically). As if, the midrash that reads in, looks like a complaint. The midrash can say, ah, it’s against all kinds of Jews, and it’s against this, and it’s against that. In short, can you tell me why indeed?

And I don’t understand, and what you eat kugel on Shabbos, you know it has more reasons than the midrash has on lulav? Real reasons! If someone is misbonein (contemplates) on the expert, he sees this! Someone is misbonein on the expert, he sees this! What’s the truth? All are true! The midrash was broad enough, I davened that he can say an entire drashah (sermon, teaching) just about what Jews buy and they give money for the esrog. The truth is that you do it. The truth is that you do it. Exactly. You don’t need to know. The korbanos (sacrifices) is just to hear what you do. The truth isn’t that you do it, not I do it. The others, I do it as part of understanding the whole action.

Against “Only”: The Principle of “Also”

I say the potatoes, Shabbos potatoes. I say the food is proper, the potatoes are children. The others shook it for the Torah (Torah) came because it was a festival of the generations of the megillah (scroll). Bring the lulav, the Maharshal’s, and the Torah makes it a mitzvah (commandment). Could also be, could also be, but that’s only one part. And this you can understand why this isn’t a funny thing, because it was never a funny thing.

Questions and Discussion: Retroactive Reasons and Anachronism

Student:

Both. Retroactive reasons also work. What? Anachronistic?

Teacher:

It’s not anachronistic, because I’m not trying to explain what you’re trying to explain. We live later, we don’t live then. And it’s not anachronistic. And anachronistic is, by the way, it’s not. First of all, it’s not. I can ask you a question, I’ll answer you. First of all, if someone says that for Moshe Rabbeinu, Moshe Rabbeinu said that you should take a lulav because in Rome the minhag (custom) is that you come out of the court with a lulav, then it would have been something before, because Moshe Rabbeinu didn’t live in Rome. But he doesn’t say that, he says why should I take a lulav. Now, I can explain to you. Not only, also. Not only, also.

No, never only. A person doesn’t do anything only. A person doesn’t do anything only. Whoever says only, rabbosai (gentlemen), whoever says only must be uprooted. Whoever says that everything is done only… living in Boro Park is fine for him. And even more so, living in only, certainly the mitzvah. Do you think that the Almighty didn’t know that you’re going to live in Boro Park and He made a mitzvah? Do you mean to say the reality? It’s not only. Those who say only…

Questions and Discussion: All Reasons Can Be Included

Student:

Rabbosai, all the reasons that come later, can all be included. Certainly. All these reasons, not all of them, usually not all. This Moshe Rabbeinu one hundred percent said. This isn’t even a doubt. This is even more basic than what I said.

Teacher:

You’re still not listening to me. That’s even more basic than what I told you about buying the esrog. Simple, this is literally, the mitzvah itself, this isn’t even a reason. This is like the reality. Of course, that’s why you’re doing the mitzvah. And that’s true. That’s why the esrog isn’t a citrus fruit. Really because of that.

Student:

Why can’t it be a reason? You mean a reason?

Teacher:

I don’t mean that I mean by itself a reason. When I say reason, I say plainly the description of the action. What does it mean what we do? What it means is all these things. That’s what…

Student:

But that can’t be the reason. Why not? Because that’s not the reason why I do it.

Teacher:

It is indeed the reason. You don’t know the reason, it’s bad. It’s not bad. It’s not bad. I agree, it’s not bad. It’s not the only one. It’s not true that it’s the only one. It may indeed be. Not that it may be, it must be. And see, those who don’t live in Boro Park, they don’t take an esrog. They don’t take it. Some yes, some no, but very few. It must be.

Against Narrowing: “Min HaMetzar” and the Principle of Breadth

The only is narrowing. Earlier it came out, min hametzar (from the narrowness – verse from Psalms said on Rosh Hashanah) was already Rosh Hashanah (Jewish New Year). You can’t be narrow. There’s no only. There’s also and also and also. Human actions are not described by only. All the baalei mussar (ethics teachers) say, you shouldn’t say with only. What does that mean? You live in an olam hadimyon (world of imagination). It’s clear all these things.

On the contrary, I don’t know if it means a reason. I said what I make it for. I make it for part of the meaning. Of course, it’s a real thing. Part of the meaning. I’m very against the people who try to get away from the real things and say, you have to have in mind, you have to mean something else only, something only. You don’t have to mean anything only, you have to mean perhaps also.

If someone is a baal da’as (person with understanding), he understands the whole hishtadlus (effort). If someone is a greater baal da’as, he also understands the kabbalah (mystical teaching). If someone is a greater baal da’as, he also understands the juiciness. There are all kinds of things that you can expand, you can make that your action should mean more. The truth is that it already means beforehand, you didn’t know about it.

The Difference Between a Jew and a Non-Jew Who Takes an Esrog

But the meaning of what you do, the description, if someone wants to explain to the AI what this is, he needs to add that this is a Jew, and the Jews have long had such a custom, and all Jews in Boro Park do so, and also there are reasons etc. etc. etc. etc. These are all things.

Student:

No, because non-Jews don’t know anything. Reasons, you can’t learn this at all for a person outside. Also why I… No, not correct.

Teacher:

Exactly, I’m against that kind of reasons. Because that’s a very narrow kind of reason. It’s not the whole reality. It’s not even most, by the way, usually it’s not even any of it. A large part of the reasons is only for the non-Jews.

No! When a non-Jew takes an esrog, it really means, except if he comes to shul, it’s a part of the Jews. But when a non-Jew would take an esrog just like that, it wouldn’t mean anything, because then it’s really a ritual. When the non-Jew takes an esrog it doesn’t mean anything. A Jew takes an esrog it means something, because Jews take it mostly, already for a very long time, and they’ve already had so many kavanos in it, and they’ve already said so many midrashim about it, so many teachings about it. This is all part of when you take an esrog, you take it with all these meanings.

When the non-Jew takes an esrog, his grandfather didn’t take an esrog. So he doesn’t have to take an esrog? I’m not saying, perhaps he does indeed. But it’s not… You can’t be narrow, the good kind of reason is only such a reason that you can say to a non-Jew. What something? The reason why I eat noodle kugel, you also can’t say to a non-Jew. You can’t.

The Parable of Noodle Kugel

Well, Reb Yoel, you heard one time. This isn’t even such a good noodle kugel, but you eat it because it’s a Jew who eats noodle kugel. Understand? I love it very much, because I’m a Jew who eats noodle kugel on Shabbos. Now you want to just have a nice Esther wanted and say over. I want more reasons for the lulav? I want more reasons.

Announcement: One More Important Thing About Hallel

One more important thing that must be said. I just need to say one important thing about the Hallel (Hallel prayer said on Sukkot), very important thing, this is already also in the chibur (writing/book).

The Person as “Medaber”: Speaking Is Integral to Human Actions

The Foundational Principle: Doing Without Speaking Is Not Human

He said, as it says in the sforim hakedoshim (holy books): If you did it and it wasn’t befarsem (publicly), ke’ilu lo asah (as if he didn’t do it), true?

Wow! Devorim peshutim (simple things). If you did it and it wasn’t spoken about, you didn’t do a human thing. Perhaps a behemah (animal) does and doesn’t speak – it can’t speak. A fish does things and doesn’t speak. It’s davened count, it’s true.

This is no part of you not, this is no part of you not, this is no part of you not – your representation on that says in this. I’m not one who does the things, that’s me. Okay, I have some problem, that’s the yetzer hara (evil inclination).

Of course, a part of what a person is, is one hundred percent, what a person speaks about. A person is such a kind of thing that he must speak about what he does – everyone knows. A person can’t do a thing without speaking about it.

Wow! Therefore, every thing that a person does, he speaks about it.

Proof #1: Megillas Esther and Purim – The Necessity of Speaking

I have a great rayah (proof), this is already here, a great rayah from two main things, but perhaps much more.

Every – I don’t know – let’s talk about the megillah (scroll), because this isn’t written, I’m not allowed to say things that aren’t written.

About Megillas Esther (Book of Esther), okay, what do you do on Purim? You make a big party, and you send to each other, and you distribute candy to everyone, even to the poor. That’s what you do on Purim when you – so it says in the megillah.

Ah, you tell that you read the megillah. Ah, why do we read the megillah? It doesn’t say in the megillah that you should read the megillah.

But it says itself – I tell a person – why do you eat like a glutton? Hello, that’s what I’m telling you. It doesn’t say in the megillah that you should read the megillah. It says that you should make a big party and distribute to everyone. That’s what it says.

Why? No, it doesn’t say. Only miderabbanan (from the rabbis). Yes, I know, I also learned in a cheder (Jewish school), I know that they say so, but it doesn’t say there in the megillah.

How do you know that you should read the megillah? It’s simple. Are you a person or are you an animal? Are you a glutton? Do you eat without speaking? You’re a person.

Proof #2: Shabbos and Kiddush – Remembering Through Speaking

Shabbos, does it say in the Torah that you should say kiddush (sanctification over wine)? It doesn’t say. It says al pi dibur (according to speech). Does it say that you should make a big Shabbos? It says that you already make merubeh (much), you make a party, you sit down to a simchas seudah (joyful meal).

Yes yes, this says in the Torah or this says in the Gemara (Talmud). Very good. Not in zachor (remember) it also doesn’t say.

Do me a tovah (favor), in zachor it doesn’t say anything that you should remember to make Shabbos. Only what? Every rabbi understands that a person is such a kind of briyah (creation) that speaks.

The Experiential Proof: Eating Without Speaking Feels “Weird”

Have you ever had a chasunah (wedding)? Did you speak about it at the wedding?

At our weddings we don’t say any drashos [Torah speeches], and this is one of the great pegam habris [damage to the covenant]. A wedding without a drasha is a pegam habris. One must speak at a wedding. This is the essence of mitzvos kiddushin [the main commandment of marriage], ma’amar [speech], that one must speak.

One says sheva brachos [seven blessings], exactly, kodem [first]. One must speak much more, and all seven blessings one must speak about, and even more. The fact that we don’t speak today at… the fact that in America there are no drashos at a wedding is a great problem. It’s a very strange thing, for a human being.

Why? Vadai [certainly], the in-laws, one will speak lichvodo [in his honor], a chasan [groom] doesn’t need to speak. Certainly, make a toast. This is a wedding. Certainly, people speak, one chats among themselves, because it’s not part of the main thing.

Anyway, have you ever seen a party where one doesn’t speak? One doesn’t stand up, someone says, “Rabbosai [my masters], today is…”

Why? Don’t you know? I invited you, I sent you an invitation. You’re making a party lichvod [in honor of] making a chanukas habayis [dedication of a new house]. You will surely stand up and say, “Rabbosai, it’s a party lichvod a chanukas habayis.” Are you a strange creature? No, you’re not a strange creature, you’re a normal person.

An adam [person] is a medaber [speaker], a mevahir [clarifier], he is such a kind of thing that he speaks about what he does, and he speaks… I don’t know… one minute, why exactly? No problem. From the perspective of a helicopter this is a kushya [difficult question].

This is what a person… a person is a thing, I can even say why, but first let’s say this. A person who is a thing that he does, he speaks about it. Okay? Kach hiyu ha’adam [such is the person].

When he makes Shabbos, he goes to say pesukim [biblical verses] about Shabbos. Why am I now making a seudah [meal]? I don’t know, certainly not. But I must speak with him every week again. Because I don’t feel that it’s worth it. I feel something… I didn’t speak, I didn’t tell anyone that it’s today a Shabbos seudah. I just sat down and ate fresh. It feels very weird.

Try it out. Try on Shabbos, eat without kiddush, you’ll see that it feels strange. Even at seudah shlishis [the third meal] it feels strange. Therefore, when one makes a seudah and one doesn’t speak about it, it feels weird.

From this one must bentsh [say grace after meals] every seudah, make a farbruch [opening blessing], a nochbruch [closing blessing], or add some dibur [speech]. “Shnayim she’ochlim ve’ein beineihem divrei Torah, harei zeh ke’ilu ochlim mizivchei meisim [Two who eat and there are no words of Torah between them, this is as if they eat from the offerings of the dead]”.

He is a dead person, you understand? It’s not a living person. A living person speaks. What does he speak? Certainly, he speaks shtusim [nonsense], it’s certainly zivchei meisim [offerings of the dead], because it’s not a living thing. He speaks divrei Torah [words of Torah], certainly he is a living person. He speaks divrei chochmah [words of wisdom], he speaks now the thing.

But a person is such a thing that speaks. He doesn’t do things without speaking about them, okay?

The Great Proof: Almost No Mitzvos of Speech in the Torah

Therefore, the entire Torah doesn’t contain a mitzvah [commandment] of tefilah [prayer], but everyone understands that he must pray every day. That is, a Jew is such a thing that believes in the Almighty, he must speak about it. Whether he speaks to the Almighty, from the Almighty, about the Almighty – I don’t know, that’s already details. It’s a fact.

I have a proof of this. The rayah berurah [clear proof] is that in the Torah there is never any mitzvah – most mitzvos shebedibur [commandments that are through speech], not most, kim’at [almost] except for mikra bikurim [the declaration at first fruits], there are two or three mitzvos. There is not even one time a mitzvah of speech in the Torah.

And most things that we do, let’s think, we are Jews, yes? All of you know the four mitzvos, and you know that most things that people do are we talk, right? Most mitzvos. A Jew is such a thing that speaks very much. An entire siddur [prayer book] one says every day. And not one of the mitzvos of speech is written in the chumash [the five books of Moses]. Almost not one of them.

The chachamim [sages] were metaken [ordained] that one should make brachos [blessings], and the chachamim made nusach hatefilah [the text of the prayer], and the chachamim said that one must say the Torah. It’s not even written in the Torah that one must learn Torah.

Almost, it says “vedibarta bam [and you shall speak of them]”. It says that one must lay tefillin [phylacteries], and memeilah [consequently] “vedibarta bam”. Speak about it. This is written in the Gemara. Exactly, in the Torah it says that one must lay tefillin, and memeilah “vedibarta bam”. The verse comes, the same thing, says the Gemara, lay the tefillin.

Because this is a normal thing, a person who does something, speaks about it. And if the reason why he does something is because it’s written in a verse, what does he say? That it’s written in a verse. That’s how it goes, that’s how a person goes. That’s how human beings work, okay?

Proof #3: The Gemara About Hallel – “What Are They, Animals?”

The Gemara says thus: How does one know that Moshe Rabbeinu [Moses our teacher] already wrote Hallel [the praise psalms]? “Efshar Yisrael talu es pischeihem venatlu es lulveihem velo amru es haHallel [Is it possible that Israel hung their Pesach offerings and took their lulavs and didn’t say the Hallel]?”

What are they, animals? They eat? When they eat a korban Pesach [Pesach offering] lichvod “betzeis Yisrael miMitzrayim [when Israel went out from Egypt]”, what does one say?

Do you think they said that nusach [text] or not? Okay, that’s already another chakirah [investigation], one said another nusach. Who cares? There are other nuschaos [texts].

But it can’t be, it can’t be that they are not people. And if there are things, a person has many kinds of diburim [speeches]. He has speeches just spoken, he has speeches that are a song, it’s a shirah [song], which fits, there is a time when a shirah fits, there is a time when a kinah [lament] fits, and so on. For each thing there is the kind of speech that fits. But without speaking there is no such thing.

Therefore these are simple matters. If we know that a Jew takes a lulav [palm branch] on Sukkos, he must speak about it. What does he say? What does the lulav say? He says “hodu laHashem ki tov [thank God because He is good]”. He must speak, he must say what he does.

He stands with a lulav, he stands nothing, he stands? Speak! He must say “hodu laHashem ki tov ki le’olam chasdo [because His kindness is forever]”, “ana Hashem hoshi’ah na [please God, save now]”. Everyone, there are a few verses that one says. This is what he says, these are simple things that come out.

Application: Tekias Shofar – The Shofar “Speaks”

You can see tekias shofar [blowing the shofar], one stands and blows shofar [ram’s horn]. Ah, the shofar is an animal, it speaks. One must say, how does one know that “ani Hashem Elokeichem [I am the Lord your God]” is malchus [kingship]? This is a makor [source]?

These are simple matters, you blow shofar, it already speaks about it. What can be blowing shofar without speaking about it? It can’t be, it’s not a human thing bichlal [at all].

Thanking and Praising Is Speaking

Thanking is, the Almighty already knows that you thank, that’s not the point. Thanking, is this the speaking? Yes, certainly. Certainly, as it says certainly, everyone knows, “lo hameisim yehalelu Kah [the dead will not praise God]”, memeilah one needs a living lulav, it says in the Yerushalmi [Jerusalem Talmud].

Certainly, the thanking is a din [law] in lulav. Not the thanking, praising, thanking, Hallel, however you want to call it. It’s speaking about the lulav, that one comes leshabeach po’olo shel haKadosh Baruch Hu [to praise the work of the Holy One, Blessed be He], so is leshon haMidrash [the language of the Midrash].

The Meaning of Lulav: “Hello, I Am Here”

A lulav that we said before, whatever the meaning, four different ways how it is, but this is the meaning of lulav. One comes, I am here. Simple peshat [plain meaning], I am here, hello, I am here. You need to say, hello, I am here.

“Baruch haba beshem Hashem [blessed is he who comes in the name of God]”, hello, I am here. I still live, “shehecheyanu vekiyemanu vehigi’anu lazman hazeh [who has kept us alive and sustained us and brought us to this time]”. This one says with the lulav, simple matters.

And one adds, there was once a tzarah [trouble], the Almighty helped, “kol goyim sevavuni beshem Hashem ki amilam [all nations surrounded me, in the name of God I cut them down]”, thus. This is plainly a human thing.

The essence of Hallel is made to say with a lulav, or it’s made for another occasion also, you must speak about it. This is the plain meaning of the Hallel, therefore one must speak.

And whoever can, people see that it’s simple that it’s so, one doesn’t even need to be mesbir [explain]. If not, people don’t understand. One stands and shakes and says, and it’s very simple.

Simple matters, and a freilichen yom tov [happy holiday].

מהי מעשה נטילת הלולב? חקירה פילוסופית

הקדמה: הודעות וסיום

מגיד שיעור:

רבותי, זה מאוד נחמד שאנחנו לומדים כאן, מאוד שמח בערב יום טוב. בינתיים כל שישי ארוך השנה כבר היה לנו שיעור, שנה שלמה יפה. ערב יום טוב, השישי הארוך הבא יהיה שיעור בליל הושענא רבה במוצאי יום טוב, כמו כל שנה. כולם יבואו. יש עוד לילה אחד או כל הלילות, מי שרוצה לבוא בסוכות בלילה, גם תוכל לבוא. להודיע אם הציבור רוצה לבוא בזמן מסוים, אפשר גם להודיע על זה.

אנחנו צריכים לעשות סיום. היום סיימתי ספר זמנים עם ר׳ אליעזר, שיעלו ההקלטות בימים הקרובים, והם סיימו את שלושת הספרים הראשונים של הרמב״ם. אנחנו עושים עוד סיום גדול על זה. אני לא יודע סיום כל כך גדול כמו ספר אהבה, אבל משהו צריך לעשות.

השאלה המרכזית: מה עושים בעצם עם לולב?

מגיד שיעור:

עכשיו ככה, אני רוצה לומר קצת תורות, חידושים, קושיות, תירוצים, על נושא הלולב. שמעתם על הלולב? אני צריך לדבר עם מישהו, אז מישהו צריך להגיב. מה השאלה האם ראיתם לולב?

תלמיד:

כן.

מגיד שיעור:

הוא שואל. טוב, ראינו לולב. זו שאלה רטורית? כן, האם ראינו לולב. אוקיי, מה עושים עם הלולב הזה? צריך לנענע אותו, ומנענעים אותו. מנענעים אותו מדברי סופרים. מה הענין של הניענוע הזה? מה הענין של הנטילה? מה הענין של להיות שמח? אני מסתכל עליו, הוא נותן לנו לנענע למרות שלא היה מותר. כשאומרים “קח דבר ותקע בשופר”, וכאן אומרים “קח דבר ונענע”, ו״קח דבר”. ו? והחזק אותו. תן לי להסביר את קושיתי קצת יותר טוב, בסדר? כתוב כאן בספר כמה עמודים על זה, על קושיתי, ואני רוצה להסביר את זה קצת יותר טוב.

נניח שאני אומר ליהודי, “הנח תפילין”. אתה יודע מה זה להניח תפילין? האם יודעים או שצריך שיעמוד, שמישהו יראה לי מה זה, צריך לדעת את זה? האם זה עומד או לא עומד? יש תמונה של זה? נותנים עוד תמונה איפשהו? לא, לא, יש תמונה.

היסוד: מעשה אנושי הוא יותר מתנועה פיזית

היסוד הפילוסופי

מגיד שיעור:

וזכרו, בואו נזכור יסוד, אני רוצה להכניס אתכם ליסוד כדי להבין קצת יותר טוב מה השאלה. כן, כן, אני הולך להסביר את השאלה. אנחנו למדנו, זוכרים שלמדנו, שפעולות פיזיות, מה שאדם עושה פיזית, לא מספיק אפילו לתאר מה אדם עושה, כל עוד הוא אדם, הוא יצור אנושי, לא סתם מכונה ולא וידאו. וידאו אפשר לתאר בדיוק עם הבנה, עם ראייה של מה זז כאן, הצבע כאן והצבע שם, זה משמעות מה הוא עושה. זה כל התיאור, כל התיאור, כל המציאות של מה הוא עושה.

המשל של הליכה

מגיד שיעור:

כשאתה רואה אדם, אני רוצה לומר, כשאתה רואה אדם הולך, מה הוא עושה? הוא מהלך. הוא מגיע לאיזשהו מקום. בדרך כלל כשאדם מהלך, הוא לא באמת מהלך. כלומר, אדם אומר, “אני הולך להליכה,” כמו שאדם אומר, “אני הולך לבית המדרש.” שניהם עושים את אותו הדבר בדיוק. אבל אחד מהלך, כלומר מה אתה עושה? הוא מהלך. למה אתה מהלך? כי הוא יכול אפילו לומר שהוא עושה פעילות גופנית, או שיש לו הנאה מהליכה, זה תענוג להלך. הוא הולך. אחד הלך כך, רגלו מוליכותו לבית המדרש. אוקיי, אולי, אולי. אבל אם הוא הולך לבית המדרש, הוא לא מהלך. דווקא, כדי להגיע לבית המדרש הוא צריך ללכת, אין לו מכונית, וזה שבת, הוא לא יכול, הוא הולך, אין בעיה. אבל הפעולה שהוא עושה לא נקראת הליכה, זה נקרא ללכת לבית המדרש. נכון?

אותו דבר, אם הוא הולך לעבודה, הוא עושה פעולה שלישית, הוא הולך לעבודה. האם רגליו דורכות בדיוק באותה הדרך? אותם אותות נשלחים ממערכת העצבים שלו, אני יודע מה, לרגליו כדי שילך? לא זו הכוונה. החלק האנושי, החלק המנטשי, כלומר החלק הכוונה, האינטנציונליות, ההקשר של מעשהו. אפשר לקרוא לזה המטרה, אפשר אפילו לומר ההקשר. זה שונה, זו מעשה אחרת לגמרי, זה לא אותו דבר. נכון? נכון מה שאני אומר? היסוד הזה כולם יודעים? כן, כן, כן. הרבה מאוד אנשים לא יודעים. לשיעור לא יודעים. נכון?

המשל של פופקורן על השולחן

מגיד שיעור:

אז כדי לדעת מה דבר הוא, מעשה, מעשה שאינו מעשה בהמה, מעשה קוף בעלמא, מעשה אדם, אותו דבר, נניח שנכנס אדם לבית המדרש ומניח צלחת פופקורן על השולחן, מה הוא עושה? זה תלוי. נניח שזה שבת בבוקר, הוא מכין קידוש. נניח שזה ליל שישי, יכול להיות שהוא עושה שלום זכר. נניח שזה בשיעור, יכול להיות שהוא עושה שהשיעור יהיה טעים. נניח שזה כשמסתכלים על סרט, הולכים עכשיו לראות סרט. זה אחר… הפעולה מכוונת למשהו אחר, נכון? כן. הוא עושה, כן.

למה “כוונה” לבדה לא מספיקה

מגיד שיעור:

אבל אני חושב שהמילה כוונה לא מספיקה. למה? כוונה פירושה שהוא מתכוון לומר, יש לי כוונה כזו לעשות את זה. אבל רוב הפעמים כשאדם אומר כוונה, הם מתכוונים שכוונה פירושה מה יש לו בראש כשהוא עושה את זה. זה לא רק מה יש לו בראש. אם אני אניח פופקורן על השולחן ליל שישי, אני אגיד שאני עושה קידוש, ויש לי אפילו את הכוונה בכל הלב הטהור, זה עדיין לא יהיה קידוש בגלל זה. נכון? צריך להיות הקשר. צריך לדעת, במילים אחרות, כדי לענות על השאלה מה אדם עושה, או מהי כל פעולה אנושית, צריך לדעת את כל מעשה האדם, מה קרה לפני כן, מה קרה אחר כך, מה הוא מתכוון, מה המשמעות של המעשה, וכן הלאה. נכון? דברים פשוטים. זה עוד לא כוונה, סליחה, זה פשוט פשט. אפילו כשלא הולכים מנקודה א׳ לנקודה ב׳, זה עוד פשט. הוא יכול לעשות את שניהם. אני צריך ללכת לבית המדרש, אני לא אעשה פעילות גופנית בדרך. אפשר לשלב הרבה דברים. אז זה להזיז את הגוף למטרה. נכון, טוב מאוד.

חזרה ללולב: אף אחד לא יודע מהי המעשה

הקושיא על ניענוע הלולב

מגיד שיעור:

לכן אני אומר שאף אחד לא יודע מה… אולי אף אחד לא מנענע לולב בכלל. אני אפילו יודע מה זה אומר. מה זה? מה זה? אני יכול להגיד לך, נניח שאני יודע נכון פשט במשנה ברורה. כתוב שם הוראות, קח את היד, הזז אותה ימינה, הזז אותה שמאלה, הזז אותה למעלה, הזז אותה למטה. אני יכול לעשות את זה. אבל זה בכלל לא המשמעות. נכון? והמילה “purpose” אני לא אוהב. אני אוהב לומר… “purpose” אנשים מתכוונים שזה אומר מה יש בראש שלי. בדיוק. מהי המשמעות? מה הפירוש? ה-purpose הוא חלק מזה, אולי החלק העיקרי, אבל יש עוד חלקים, נכון? מאיפה זה בא? לאן זה הולך? יש עוד חלקים. Purpose לא מספיק. אז אפשר לומר כל ההקשר, אז אפשר לומר כל המעשה. מהי המעשה? מבינים?

תירוץ של תלמיד: סוכות כחג לאומי

מגיד שיעור:

מבינים ככה. אם אחד מכם יכול להגיד לי מהי המעשה שעושים עם הלולב, אני אהיה מאוד שמח. כי אני לא יודע. אני יכול לומר, עושים הרבה מאוד דברים שעושים. עושים הרבה מאוד דברים שעושים, ועושים הרבה מאוד דברים שעושים, ונעשים מאוד שמחים. אף אחד לא שואל שום קושיא. מה? אף אחד לא שואל שום שאלה, נניח, אתה רואה מודעה שכתוב שיהיה, להבדיל, נניח נשתמש במילה, פסטיבל, כולם יבואו לבושים עם כובע ורוד. אף אחד לא שואל למה. אתה רוקד. מה אתה רוקד? אתה רוקד? אתה רוקד. כאן יש בית המקדש, וזה חג לאומי עכשיו, ומביאים מחלקי ארץ ישראל, ומתחילים עם זה, וזה רגע שמח. מה עושים כשאדם שמח? הוא רוקד, הוא קופץ, הוא מנענע.

מגיד שיעור:

טוב מאוד, כבר אמרת תירוץ. זה לא פשוט. הוספת מעשה. אמרת שיש חג, זה חג ציבורי, כן, של כל העם, של כל הציבור, מה שלא יהיה, ויש לזה קשר למשהו, נניח, לבית המקדש. היום אין בית המקדש, אז זה משהו בדיעבד, אבל באים למקום כזה, ויש כמו, אתה אומר קוד לבוש, לא קוד לבוש, אתה אומר כמו… מהי הפעילות? מהי הפעילות עכשיו? לא הפעילות, ה… מה השם? הקישוטים, העיטורים. אילו עיטורים באים בזה? החג בא עם פרי עץ הדר וכפות תמרים. כבר אמרת פשט, כבר נתת הקשר גדול. אמרת שסוכות הוא חג גדול, החג היהודי הגדול ביותר שיש, וסוכות בא עם עיטורים ספציפיים. יש מאכלים מסוימים, בפסח יש מאכלים מסוימים שאוכלים. בסוכות לא כתוב בתורה מאכלים מסוימים, אולי יש מנהגים שאוכלים, אני לא יודע. מה אוכלים בסוכות? אין? כנידל? כנידל אוכלים בסוכות? בקיצור, אני לא יודע מה אוכלים. כן, אושפיזין. אבל… מה? לא המילה הראשונה כלום. עבדו כל השנה, ואספו, ומביאים ככה. כאן, אני בא עד שלא אוכלים, מנענעים. זו מעשה אחרת לגמרי. מה אני צריך להבין? אתה לא מבין. אתה תעשה את זה כל עוד מחזיקים את זה זמן רב. אז זה פשט אחד שאתם אומרים, פשט אחד.

הכלל של הצאנזער רב: שלוש מאות טעמים

מגיד שיעור:

אני רוצה לומר, דרך אגב, אני רוצה להגיד לכם, אני חושב שיש כמה כללים, או כלל אחד. כלל הדבר הוא, כמו שהצאנזער רב הקדוש אמר, ששאלו אותו למה הוא עושה משהו, למה הוא חותך את הבצל ליד השולחן, אני לא יודע, מה הוא עושה? הוא אמר טעם אחד, אחר כך בשבוע הבא הוא אמר טעם שני, בשבוע הבא טעם שלישי. זה היה מישהו שישב, הוא כבר מוותר להבין מה הרב עושה, כי לכל יהודי שהוא אמר תירוץ שני שהגיוני בעיני ההוא, אבל הטעם האמיתי אף אחד לא יודע. אמר הצאנזער רב שהוא לא עושה שום דבר בלי שלוש מאות טעמים. אבל אני חושב שזה רק הצאנזער רב, רוב האנשים… אחד הוא מהטעמים שלנו. כן. רוב האנשים, אדם, אצל אדם רגיל, משהו בר דעת, שאדם הוא לא דבר שנולד היום, שאפשר לתאר מה הוא עושה עם שנייה אחת, עם משהו כמו אטומי. עכשיו עשית את זה. אדם הוא דבר שבא עם היסטוריה, הוא בא ממה שיש בראשונים? כמו שאמרנו, כדי לספר לאדם שהוא הולך או שהוא הולך לבית הכנסת או שהוא הולך מבית הכנסת, כן? זו מעשה אחרת לגמרי. נכון, אבל נכון, לא יודע מי יוצא, הוא עושה את אותו הדבר, כי עכשיו הוא הולך ממקום כלשהו, הוא בורח. יש הרבה מאוד דברים אחרים. כדי לתאר מה אדם

הצורך לדעת את כל ההיסטוריה של אדם כדי להבין את מעשיו

לא מספיק לדעת מה יש בראשו

מגיד שיעור:

אני אומר, לא מספיק אפילו לדעת מה יש בראשו. כי אם יש לו בראש שהוא יוצא מבית הכנסת, כי אתמול הלך לבית הכנסת, זו מחשבה אחת עם מעשה אחד. מה שהוא עושה זה זה. לא עוזר מה שיש בראשו.

אז אני צריך לדעת מה הוא עושה כל היום. כדי לומר שמישהו יתאר, שמישהו יוכל לומר מה הוא עושה, צריך לדעת את כל המעשה של כל היום.

המילים הרבות להליכה בלשון הקודש

ואם הוא סופר טוב והוא יודע את כל השמות שיש, יכול להיות שיש מילה אחרת להליכה. ללכת זה הליכה משמעותה ללכת לאיזשהו מקום, וריצה משמעותה לברוח ממקום כלשהו או לרוץ למקום כלשהו. יש דווקא גם פיזית הבדל בין הליכה לריצה, כי אולי אני לא יודע מה זה אומר.

ויש מילה אחרת, צעדה צעדי, זה גם אומר ללכת. מה זה אומר סוג אחר של הליכה? אילו עוד וריאציות יש להליכה בלשון הקודש?

מה? בורח, לברוח, לברוח ממקום כלשהו, יצא, בא, כל הדברים יכולים להיות הליכה, ביאה, יציאה. וכן הלאה, כל אחד אומר משהו קצת אחר, תופס והולך, זה אומר לזחול. וכל הדברים האלה אומרים משהו אחר.

ואפשר לומר באופן כללי, זו שיבה וזו ביאה. כן, זה אותו דבר. מה, לא נכון שזו שיבה וזו ביאה? אלה דברים שונים. לחזור, לחזור. כלומר, מה ההבדל בין לבוא ולחזור? כבר הייתי שם אתמול. אז התיאור של מה שעשיתי עכשיו תלוי במה שהייתי אתמול, נכון?

שרץ ושרץ. כן, שורץ זה אמור להיות לזחול? לשרוץ? כן, אני יכול לחשוב על עוד מילים, וכנראה אין אפילו מספיק מילים לתאר בשפה, לתאר את כל מיני הדרכים איך אותו דבר יכול להיות דברים שונים.

צריך לדעת את כל החיים של האדם

אני צריך לדעת את כל היום, כדי לתאר מה אדם עושה בדקה אחת, נכון?

והאמת היא, אני לא צריך רק לדעת את כל היום, אני צריך לדעת את כל החיים של האדם, נכון? כי הוא סוג כזה של אדם שהוא עצבני כשהוא הולך זה בגלל שאמא שלו כשהוא נולד הגיעה מאוחר מדי לבית החולים, ומאז הוא עדיין עצבני, הוא חושב שכל חייו מאחרים. אני לא יודע, נניח, אני לא צריך לומר, אני לא צריך לומר, אני לא צריך לומר, אני רוצה להוציא…

“אל תדון את חברך עד שתגיע למקומו”

הרבה פעמים, לא, לא, אי אפשר לדעת מה אדם עושה. אני רוצה להוציא, אומרים הרבה פעמים, אי אפשר לשפוט אדם עד שתגיע למקומו, נכון? שלדעת את הרקע של האדם, להבין למה הוא עושה כך.

במילים אחרות, לא פשט שיש לו תירוץ, יש לזה משמעות אחרת. כשאדם שלא רגיל להתלבש רץ, הפשט הוא שהוא רץ כי היום יש משהו מאוד חשוב. לא לוקחים סתם ראש מלובש, הוא מלובש, הוא רץ. יש לזה משמעות אחרת.

דוגמאות: צעקה והשואה

הוא צועק עליך, אתה חושב שהוא צועק עליך? אני מכיר מישהו שהוא אוהב לצעוק על אנשים. מישהו אמר לי פעם, אתה צריך לזכור, הוא עדיין צועק על היטלר מהשואה, וזה לא מתכוון אליך. היכו אותו שם יותר מדי, והוא צועק. אתה חושב שהוא צועק עליך? עשית משהו רע והוא צועק?

בקוצק גם הגויים היו חדים. כן, זה יכול להיות גם. אני רק רוצה לומר, זה לא אומר שהוא אולי אם ההוא היה יכול לעבוד על המידות שלו ולא לצעוק. אבל הנקודה היא, שאתה לא מבין את הפעולה. אתה חושב שהוא צועק? הוא צועק! הצעקה שלו היא צעקה אחרת מהצעקה שלך. אני צועק על מישהו.

מעשה עם בחור ורבי

כבחור שלחו מישהו לרבי תשעים ומשהו. הוא לא שלח אותו, הוא אמר לו לך להיות. בקיצור, ההוא מגיע לשם, והוא בא לספר לי אחר כך. כבר הייתי, פעם הגיע זמן רע, ההוא צעק. הוא התנצל, הוא רצה ללכת, אבל ההוא אמר “אין לי שום ראיה, אתה עושה את זה תמיד.” טוב מאוד. זה אומר משהו אחר.

כל ההיסטוריה של המשפחה ושל כלל ישראל

תרגום לעברית

כדי להבין באמת, כדי לדעת מהו הפעולה הקטנה ביותר, צריך לדעת את כל ההיסטוריה של האדם כולו. ואם לאדם יש משפחה, צריך לדעת את כל המשפחה שלו. ואם יש לו קשר גדול יותר ממשפחה, יש לו היסטוריה מהצד השני של נח, אני יודע מאיזה נכד של שם בן נח הוא, צריך להכניס גם את זה, כי זה התיאור, נכון?

קניית יין לכבוד סוכות: נגד הב״ח

כמו שאמרתי, אנשים חושבים שצריך להיות כוונה. אני אומר, לא צריך להיות כוונה. כשיהודי הולך לחנות לפני סוכות והוא קונה יין, אתה יודע שחלק מההסבר של קניית היין שלו לכבוד יום טוב הוא שהיהודים יצאו ממצרים. כתוב בפסוק “למען ידעו דורותיכם”.

בא הב״ח והוא אומר שצריך לחשוב על זה. אני אומר שלא צריך לחשוב על זה, אני לא מסכים. אני דווקא ראיתי מה שהוא אומר בכל שבוע, הוא אומר פשטים טובים, אבל הוא לא אמת. למה לא? כי זה הפרק של המעשה.

הדעת היא להסביר מהו המעשה

בוודאי, מי שלא יודע, לא מבין את המעשה. זה עוזר לדעת, אני לא אומר שזה לא עוזר לדעת. הדעת היא להסביר מהו המעשה.

השאלה המדעית: מהו הגורם?

אני שואל אותך שאלה: מהו הגורם? אני מדען, מדען בסיסי. למה הוא הולך עכשיו לקנות יין? אני יכול לומר כי הוא צמא. זה לא נכון, כל יום הוא צמא. הוא שיכור כל השנה, הוא לא קונה כל כך הרבה יין. אבל לפני יום טוב הוא קונה. למה?

אתה יכול לומר, רמב״ם יש כאן, אדם צריך לפאר את יום טוב. בסדר, אבל למה יש לו היום את יום טוב הזה? זו תשובה אמיתית למשמעות של פעולת האדם הזה. זה לא דרשות, זה לא כוונה עליונה, זה לא כוונה בראש של האדם. זו תשובה אמיתית למה.

התירוץ האמיתי: כי הוא שייך לעם

ובסוף תגיע לתירוץ כי הוא שייך לאדם. מה זאת אומרת הוא שייך? אמא שלי הייתה יהודייה, או איכשהו סבא שלי היה גר, אני לא יודע, איכשהו הוא נעשה יהודי. והיהודים, פעם, לפני זמן רב, יצאו, אני לא יודע, עשו סוכות במדבר, ואיכשהו מזה נעשה שעשו מצווה של לשבת בסוכה. וזה יום טוב גדול, כי הם אמרו “חג האסיף”, שהיה פעם, לפני זמן רב מאוד.

דיגרסיה: חג האסיף והיהודים כאנשי עיר

דרך אגב, אסיף כבר לא אצל יהודים, לפחות אצל רוב היהודים, בסדר? רוב היהודים לא חוגגים חג האסיף כבר זמן רב מאוד. רוב היהודים, מאז ימי עזרא לפחות, רוב היהודים כבר לא חקלאים. איך אני יודע? כתוב בפסוק.

אז זו היסטוריה. תסתכל על ההיסטוריה ותראה. רוב היהודים, אלה שאנחנו יודעים עליהם, עשו, מכרו, קנו, וכן הלאה, כמו שיהודים עושים היום.

מה אנשים עושים בעיר

מה אנשים עושים בעיר? עיר היא מאוד חשובה. יש את בני הכפרים מסביב. אבל הגמרא אומרת כבר במסכת מגילה, אני לא רוצה להיכנס לזה עכשיו, הגמרא אומרת כבר במסכת מגילה שבימינו לא עושים את ההלכה של בני הכפרים. והגמרא אומרת תוכה כדריצה, למה לא? התירוץ האמיתי הוא כי אין היום בני כפרים.

כבר בזמן האמוראים, ובזמן של אני לא יודע, המשנה, בשלב מסוים היו עוד יהודים כפריים, והיו יהודי עיר, והם התייעצו זה עם זה. בימינו אין. יש בעצם סוג אחד של יהודי, כן, חקלאים, אנשים שהם, איך קוראים לזה, אנשי כפר, נכון?

מתחילת בית שני היהודים היו אנשי עיר

כמעט לא היו יהודים כפריים מאז ימי תחילת בית שני. כמעט, תמיד היו כמה. אפילו באירופה היו תקופות שהיו כמה, אבל כמעט לא. היהדות לא בנויה בשבילם. היהדות היא דת עירונית, זו לא דת כפרית.

אז אולי בזמן בית ראשון זה היה? אני לא יודע, אני מתכוון לא אולי, כנראה. אבל מאז בית שני? גם בבית ראשון היה זמן ארוך, אנחנו מדברים על 900 שנה. נכון, אבל לא רוב היהודים. אמת, לא רוב היהודים.

לא רק בעולם העתיק, אלא עד לפני מאתיים שנה, אבל לא רוב היהודים. רוב היהודים היו, כלומר חלק גדול מהיהודים, אבל הם לא היהודים שאנחנו מדברים עליהם. אנחנו עושים רשימה של חמשת אלפים תנאים ואמוראים, אולי שלושה מהם היו חקלאים.

אפילו ה״חקלאי” היה במרחק צעד אחד

תראה, גם החקלאי, גם כשיש חקלאי, אבל אלה היהודים, אין עוד יהודים. גם החקלאי, גם כשיש חקלאי בחברה תרבותית, גם יש אנשים שהעבודה שלהם היא לעשות יין. הוא לא החקלאי, הוא עושה היין. הוא כבר גר בעיר, ומביאים לו יין, הוא קונה אותו מהחקלאי, הוא במרחק צעד אחד.

ולא, תבין, בגמרא, הרבה אנשים בגמרא עבדו בייצור בירה ויין, זה היה דבר יהודי מסורתי. אבל כשהם היו החקלאים, הגוי עבד בשדה, היהודי בא אחרי העונה ודרך את היין. מבין? אז אפילו הוא לא סוחר, הוא לא בנקאי עדיין, אבל הוא עדיין במרחק צעד אחד מהעיר. כל עיר, תבין, צריכה את התוצרת של השדה כדי לעשות את הדברים שלה.

חזרה לטענה העיקרית: שרשרת של סיבות

על כל פנים, איך אני נכנס לכאן? מה שאני רוצה לומר הוא, אם אתה אומר חג האסיף, יכול להיות שהתקופה נוצרה כי פעם היו החקלאים, בסדר? יכול להיות גם. אבל על כל פנים, אתה צריך לחזור כל הדרך לשם כדי להסביר למה אתה הולך לחנות ואתה קונה קוגל לכבוד יום טוב, מבין?

טוב מאוד, מהלך יפה מאוד. אנחנו מתכוונים, אני רק רוצה לומר, כלומר, כששואלים את השאלה מהי המשמעות, אתה כבר לא מבין את הצאנזר רב. המשמעות, והאחרים שוכחים את המשמעות, המדעית, הגורם, הסיבה למה אתה יושב בסוכה, למה אתה קונה משקה לכבוד יום טוב, היא בגלל שרשרת ארוכה של סיבות, כל הדרך חזרה ל-10,000 סיבות שונות.

כל הדרך חזרה ל״כי בסוכות הושבתי את בני ישראל”, כל הדרך חזרה לאסיף, כל הדרך חזרה לאני לא יודע מה. זה זמן רב מאוד אחורה, הכל חלק משרשרת הסיבות. אם לא היה ההוא, זה לא היה קורה.

הסיבה היא המסורת

הסיבה היא משהו אחר, שזו המסורת. אה, זו הסיבה. מה אתה רוצה שזה באמת היה כך? נניח שהיה פשט אחר שהיה, אומר אותו פשט. לא, הסיבה היא כי הוא רוצה זמן משפחתי, הוא רוצה לגור בפארק… לא, אני לא מסכים, כי כל אחד רוצה זמן משפחתי, אבל לא כל אחד עושה את זה בחודש תשרי. בוודאי, זה חלק מהסיבה.

התיאור מאוד מפורט

כלומר, התיאור של אירוע אנושי, של פעולה אנושית, הוא מאוד מפורט. כדי לדעת נכון, רק הקב״ה יכול לדעת אפילו דבר אחד שאדם עושה נכון, כי צריך לדעת את כל ההיסטוריה של הכל. כמו שאומר ההוא, אתה רוצה להסביר כוס איך היא נשברת, אתה צריך להסביר מהמפץ הגדול, כן? תיאורטית, זה נכון.

בוודאי, מקומית מספיק להסביר נקודות שקשורות אליך, אתה יכול לחזות את כל הדברים. אבל באמת, בדת, כשאומרים לי את כל הטעמים המוזרים הישנים לדברים, אתה אומר, “אני לא קונה את זה”.

נגד הגישה הקוצקית

אדם יכול לומר דבר קוצקי כזה, אנחנו אנטי-קוצק. אדם אומר, “אני לא קונה את היין כי יש לי בראש את עולם היצירה, אני קונה יין כי אני צמא”. זה לא נכון. זה פשוט לא נכון עובדתית.

זה לא נכון, כי שיכורים קונים יין כל השנה, ואתה קונה לכבוד יום טוב. מה זאת אומרת אתה קונה לכבוד יום טוב? זו המציאות. אם לא היה מתייסדות היום טוב בזמן משה רבינו, אני לא יודע מתי, אולי אדם הראשון, אברהם אבינו, לא אכפת לי, לא היה לך.

סיבות מרובות

עכשיו, בוודאי, אם לא היית צמא, גם לא היית. זה חסר את שניהם. טעם יכול להיות שחסר את שניהם. יכולות להיות סיבות מרובות למשהו. לא כי יכולות להיות סיבות מרובות, לכל דבר יש סיבות מרובות. אין דבר בעולם שיש לו רק סיבה אחת.

ביקורת הרמב״ם על המדרשים על ארבעת המינים

המורכבות של אדם ושל מצווה

לא, אדם עוד יותר מורכב, כי אדם הוא הדבר הכי מורכב שיש בעולם. נכון? טוב מאוד.

אז ממילא, מה שהייתי רוצה, זו הייתה הקדמה כדי לומר… איפה מתחיל הלולב?

תלמיד: למה?

אני לא מבין.

משל של חנות היין: מה משמעות “השתתפות” ביום טוב?

אני נכנס עכשיו לחנות יין שיש עכשיו מבצע יין, מבצע סוכות, ואני קונה עכשיו יין. אני קונה בפירוש בגלל למען ידעו דורותיכם, אני קונה עכשיו. אני רוצה עכשיו יין, זה מבצע סוכות בחנות יין, זה מבצע סוכות.

אוי, אתה גוי גמור.

דרך אגב, אני רוצה לומר לך, אוי, אתה גוי, חלילה לומר. אני לא מבין על מה אתה מדבר. אני לא מבין.

תלמיד: בוא נשמע הלאה.

אני רוצה לומר הלאה, אבל אוי, אני אגיד מילה אחת, אני רק אוסיף מילה אחת, שתעזור.

אוי, אתה גוי גמור. תדמיין שיש גוי, יש לי שכן גוי, הוא אומר לי, “תגיד לי מתי יש חג יהודי, כי הבשר זול יותר.” הוא אוהב את הסטייק היהודי, והוא לא תופס שזה פי שלושה יותר יקר. אמרתי לו שיש מבצע. הוא אומר לי, “תגיד לי מתי המבצע.” הוא הולך לקנות את הבשר שאולי זול יותר, זה בשר טוב יותר, זה מלוח, אני לא יודע מה. הוא צריך לדעת את זה.

הוא, הוא לא קונה את הבשר למען ידעו דורותיכם. אבל האמת היא שהוא כן קונה.

הנקודה של מסכת עבודה זרה

אתה יודע מה אני יודע? מסכת עבודה זרה. במסכת עבודה זרה כתוב שכשלגויים יש מבצע לכבוד החג שלהם, אסור לקנות. למה? כי זו השתתפות בחג הגויי. אתה עם עובד עבודה זרה. אתה קונה בשר לכבוד עבודה זרה.

תלמיד: לא, זו תורה. איפה כתוב זה?

לא, לא, לא נכון. האמת היא, אני יודע שכתוב זה.

נו, עכשיו אני אומר לך עוד דבר. אני יודע שכתוב זה, וזה לא מספיק. האמת היא, שכשיהודי קונה במבצע הגויי לכבוד יום טוב, זה אומר, זו שאלה.

דיגרסיה: חג המולד והמסחור

אנשים אומרים, חג המולד התמסחר. לא נכון. המצווה של חג המולד היא לקנות הרבה מתנות. זו המצווה, המנהג אמריקה. פעם המנהג היה אחרת.

אני אומר, אפילו הגוי שהולך לקנות, נניח, נכון? הוא עדיין איכשהו משתתף בעצמו בחג. זה לא כמו היהודי, כי היהודי מתכוון לזה באמת, והוא קונה את זה בעיקר כי הבשר זול. למה הבשר זול היום? כי ליהודים יש חג. זה לא לא נכון, מבין? זה לא כלום.

השאלה של “ולקחתם לכם”: מה משמעות לקיחת לולב?

עכשיו, מה שאני רוצה להוציא מזה הוא, לכן, אני רוצה להסביר את זה, מאוד ברור. לכן, אני רוצה לנסות לספר את המעשה. מהו המעשה?

אני רוצה לדבר היום בדיוק על הלולב, כי זה מעניין אותי השנה. מהו הדבר שמשמעותו “ולקחתם לכם”, שלוקחים לולב ושמחים עם זה?

למצווה יש משמעויות רבות

זה אומר הרבה מאוד דברים. אם מישהו אומר שהמשמעות האמיתית היא רק דבר אחד, צריך רק להיות הכוונה, או שהכוונות האחרות הן שקר, הן גשמיות, הן רוחניות, הוא פשוט טועה, הוא לא מבין איך המציאות עובדת. זה כל הדברים.

למשל, אני אגיד לך משל, בסדר?

המדרש: פסיקתא דרב כהנא

יש לי ספר שנקרא מדרש, אני מאוד אוהב את המדרש, רציתי לבקש שיגידו רק שיעור במדרש.

מהי פסיקתא דרב כהנא

יש מדרש, כולם יודעים, כן? מי שלא יודע, אני אומר לכם. יש מדרש, כולם יודעים שיש מדרש על התורה, יש גם מדרש על המועדים, כל חסיד צריך להיות על התורה מועדים. זה המקור, הרבה מדרשים היו מכאן.

יש מדרש על המועדים, נקרא פסיקתא דרב כהנא. וזה מדרש על מי אדם, זה על קריאת התורה שקראו בכל ימים טובים, וגם חנוכה וכיפור, כל הימים טובים היפים.

ולהיפך, המדרש, לכאורה זה מדרש מוקדם יותר, זו לא אסופה, היו דורשים. כן, זו הדרשה שהיו אומרים. זה מלוקט, מובן שלא, כל אחד אמר את כל הדבר פעם אחת, אבל המדרשים על התורה מלוקטים הרבה מכאן.

שלמה בובר הדפיס את זה, זה לא היה לפני כן, אבל הראשונים, זה מדרש מאוד פופולרי, מדרש מאוד בסיסי. וזה מדרש יפה מאוד ללמוד על הימים הטובים הקדושים. מי שרוצה ללמוד, אלה מדרשים יפים מאוד.

המדרש מביא פשטים רבים על כל מצווה

ומה שאני רוצה לומר הוא כך: במדרש, מי שלומד מדרש רואה שעל כל מצווה בודדת, במיוחד מצוות המועדים, הוא אמר על סוכות במדרש על הפסוק “ולקחתם לכם” שקוראים ביום הראשון של סוכות, יש לו אולי שישה או שבעה פשטים אחרים, מהו הפשט של המצווה?

שיטת הרמב״ם במורה נבוכים

רבינו, הרמב״ם הקדוש, הוא היה מאוד מתוסכל מהמדרש הזה בספרו. הוא כבר למד, כן, מורה נבוכים, כולם כבר למדו, בוודאי, המורה על טעם ארבעת המינים. אני אפילו לא צריך לומר את זה כאן, כי בוודאי כולם יודעים את זה.

הרמב״ם במורה נבוכים חלק ג׳ פרק מ״ג

והרמב״ם, אני רק רוצה לומר כך, הרמב״ם במורה בחלק ג׳, צריך לרשום את זה במראי מקומות, בעל הרמב״ם במורה חלק ג׳ פרק, באיזה פרק דיברנו על מועדים?

תלמיד: מ״ג דיברנו?

ל״ב, ל״ו, מ״ג. במ״ג עומדים הפרטים של טעמי המועדים, ושם בסוף החג האחרון יש… תראה, מורה נבוכים, ג׳ מ״ג.

אני רוצה להראות לכם משהו, אני רוצה להתווכח קצת עם הרמב״ם הקדוש

אני רוצה להראות לכם משהו, אני רוצה להתווכח קצת עם הרמב״ם הקדוש. יום טוב להתווכח עם הרמב״ם, אנחנו הולכים לעקוב אחריו, ויום טוב להתווכח איתו.

הרמב״ם ו… מגיעות כאן הציפורים מעל בית המדרש שעכשיו יישרפו.

תלמיד: חלק ג׳, פרק ג׳.

פרק מ״ג.

תלמיד: כן, מה זה?

כן, הרמב״ם, תן לי לפתוח אותו. אני פותח אותו כאן אצלי, מורה נבוכים. יש לי כאן מורה, הבאתי, קניתי מודפס, שתמיד יהיה לי כאן.

כתוב כך, אמנם, אני רק רוצה לומר, סוף הפרק, כן, הוא עובר על כל המועדים, הדבר האחרון הוא סוכות, הוא מסביר את הטעם של סוכות כפי שהוא מבין, אני לא רוצה להיכנס לזה עכשיו, אני רוצה לדבר על ארבעת המינים.

ביקורת הרמב״ם על המדרשים אודות ארבעת המינים

ובסוף הוא אומר כך: “אמנם ארבעה מינים שבלולב, כבר זכרו זכרונם לברכה בו קצת סיבה על צד הדרשות, שדרכם ידוע למי שהבין דבריהם”.

כלומר, הוא אומר שארבעת המינים, זה מאוד מעניין, כי כל מי שלמדו הרבה פעמים את הרמב״ם בטעמי מצוות בפרט, הוא לא מסכים למדרשים לגמרי.

השיטה הרגילה של הרמב״ם: הוא מתעלם ממדרשים

כלומר, הוא אומר שהוא אומר פשט על טעמי המצוות מפשוטו של מקרא, אפילו אם יש מדרש שאומר שהפשט של המצווה הוא אחרת, אין זו סתירה כידוע. הוא אומר הכל פשט מפשוטו של מקרא, ואת המדרש הוא משאיר בצד.

בכלל, ספר מורה נבוכים נועד להסביר מדרשים. בהתחלה, היה לו תוכנית לעשות ספר על מדרשים, והוא שינה את דעתו, הוא אומר שהוא הולך לכתוב ספר על חומש.

תלמיד: כן, אני לא יודע את כל הדברים האלה.

לא, זה מבוסס על החומש. זה מבוסס על החומש. הרמב״ם אומר, “כל הספר הזה” הוא “סתרי תורה”, להסביר את המשמעות של החומש. זה לא להסביר פילוסופיה, זה להסביר את המשמעות האמיתית של החומש. נו.

לשון הרמב״ם

“חכמים נתנו לכך טעם סתום שדרכו ידוע למשכילים, אבל לא זה משמעות הפסוק”. נכון.

כלומר, מה זה אומר… כן, כן, אני רוצה לומר הקדמה. אני רוצה ללמוד את הרמב״ם, ואני רוצה לחקור אותו, בסדר? אם כבר, אם כבר. זה לא כתוב בדף עדיין, בכלל לא. אז אני צריך לומר דברים שלא כתובים, כי את הדף אתם יכולים ללמוד בעצמכם.

ניתוח: הרמב״ם “התרגז” על המדרשים

אני רוצה לומר כך: הרמב״ם הקדוש, כשהגיע לטעם של ארבעת המינים, הוא התרגז על המדרש. כמעט, חס ושלום שהרמב״ם התרגז אי פעם, כמעט אף פעם לא.

תלמיד: לא לגבי ארבעת המינים.

איפה הוא כותב את זה?

תלמיד: לא, אבל אתה כבר מחזיק בתירוץ.

אני לא רוצה לדבר על הפשט שלו עצמו, זה לא הנושא שלי כאן. אני רוצה לדבר על ביקורת הרמב״ם על המדרש.

הרמב״ם בדרך כלל לא מדבר על מדרשים

הרמב״ם בדרך כלל, הוא לא אומר “וכתב המדרש אחרת”, והעולם לא מבין את המדרש, העולם חושב שזה פשוט פשט כך. זה לא דבר שהוא עושה כמעט אף פעם.

לפעמים, הרמב״ם מדבר על מדרשים, כמו בהקדמה שלו לפרק חלק, הרמב״ם מאריך בביקורת על יהודים שלוקחים מדרשים מילולית, והוא מאוד כועס עליהם, הוא אומר שהם עושים פורים מהתורה וכו׳ וכו׳.

אבל באופן כללי, במורה נבוכים, לא תפקידו להסביר מדרשים ולא לחקור. כמעט. יש כמה קטעי מדרשים שהוא מתמודד איתם כידוע, אבל באופן כללי, תפקידו להסביר את התורה, להסביר איך התורה מתיישבת עם השכל, עם האמת, מה המשמעות האמיתית של התורה. אבל לומר מדרשים זה בכלל לא עניין.

קורה שהוא מביא מדרש שמתאים לו, או שהוא מביא מדרש שהיה לו מאוד קשה והוא רוצה ליישב אותו. אבל חוץ מזה, זה לא עניינו, בפרט לא בטעמי המצוות.

בטעמי המצוות הרמב״ם כמעט לא מדבר על מדרשים

על כל מצווה כמעט, הרמב״ם כותב על תרי״ג מצוות טעמים, על כל מצווה בודדת טעמים. יש מדרשים לכבודם שעומדים על התורות האלה, וכמעט אף אחד מהם הרמב״ם לא מדבר עליו בכלל.

אבל הגיעו ארבעת המינים, וכלומר, לפעמים הרמב״ם מדבר על טעם שכתוב במדרש, כאילו הוא מבין שזה באמת הפשט הפשוט, זה מתאים לו, הוא הולך עם זה.

אבל בארבעת המינים הרמב״ם ביקר את המדרשים

אבל מגיעים ארבעת המינים, אומר הרמב״ם כך, כאן יש בזה סיבה על צד הדרשה. כלומר, על צד הדרשה פירושו בבחינת דרשה, בבחינת דרש. והוא אומר שכל מי שלומד דברי חכמים מבין שדרשות הן כדמות מליצות השיר, זה שירה, זה לא משמעות, זה לא המשמעות של הפסוק במדרש.

למשל, הוא מתכוון לומר כאן, מה הרמב״ם מתכוון לומר? הרמב״ם מתכוון לומר, כי כל ילד כבר למד בחדר שמסבירים את זה עם ארבעת המינים.

המדרשים המפורסמים על ארבעת המינים

נו, מה למדו בחדר? והרמב״ם מבין שלמדו את זה גם.

תלמיד: אה, אחד כנגד הלב, אחד כנגד העיניים, אחד כנגד הפה, לא, אף אחד לא כנגד הפה.

כמובן, אלה מדרשים, כתוב בפסיקתא, כל המדרשים. כתוב בויקרא רבה ובפסיקתא, אחד מריח ואחד לא מריח, ואחד מריח ואחד לא מריח, וזה סימן על כל היהודים, וכו׳.

עוד מדרש, בדיוק, כתוב בגמרא, זה מבטל רוחות רעות.

תלמיד: מה עוד?

כנגד הקדוש ברוך הוא, הרמב״ם מביא, איך כל אתרוג הדר הוא איזה ייצוג של הקדוש ברוך הוא, ואותו דבר הדסים וכו׳, וכל המדרשים. הרמב״ם מביא את המדרש הזה, באופן מפורסם.

תלמיד: אה, מה עוד?

יש מדרש שאומר שזה מראה שניצחת את הדין, כן? ועוד כמה וכמה מדרשים, נכון?

אומר המדרש שזה כנגד אברהם יצחק יעקב, כן? אני לא יודע, אני אומר לך, כתוב ברמ״א, עושים שלוש טבעות כנגד אברהם יצחק יעקב.

כל אחד למד את המדרשים, ואלה מדרשים מאוד מפורסמים. כל חדר לומד את זה, והרמב״ם גם למד את זה.

פסק הרמב״ם: המדרשים הם שירה, לא הפשט

ועל זה הרמב״ם מאוד כועס, והרמב״ם אומר, בוא הנה, צריך להבין שהמדרשים הם לא המשמעות, לא ה, לא על מה שמשה רבינו אמר שצריך לעשות לולב.

אה, המדרש הוא שירה. בדיוק, זה אפילו יותר מפחיד לומר שירה. תראה, אתרוג נראה כמו פה.

טעם הרמב״ם לארבעת המינים והמעשה המעשי של קניית אתרוג

ביקורת על טעם הרמב״ם לארבעת המינים

הסבר הרמב״ם: סוכות וארבעת המינים

מגיד שיעור:

עכשיו אני רוצה לומר, אני חושב שהרמב״ם לא לגמרי צודק. למה? הרמב״ם נותן טעם, טעם יפה על הלולב והמינים, כמו שכולם יודעים את הטעם. זה הטעם הוא בדרך כלל, שהרמב״ם מסביר, הרמב״ם הסביר, כבר אמרנו בקיצור, שסוכות הוא “למען ידעו דורותיכם” – אני יכול להאריך בזה, אבל אני לא רוצה לדבר על זה היום. סוכות הוא לזכר ניסי מדבר, זו הגדרת הרמב״ם. בפסח מודים לקדוש ברוך הוא שיצאנו ממצרים, ובסוכות מודים לקדוש ברוך הוא שיצאנו מהמדבר. ניצלנו מכל הסכנות שיש במדבר, והגענו לא למדבר, אנחנו עכשיו בארץ ישראל. נכון? זה בעיקרון הדבר.

ודרך אגב, אני חושב שזה חוזר על עצמו במובן מסוים כל שנה, כי בזמן הקציר, הזמן שעובדים בשדה, זה כאילו לא במדבר, אבל יוצאים החוצה, גוררים את עצמם לסוכה, צריך כן… יש סוכת היוצרים, סוכת הכרם, צריך ללכת לשבת בסוכה שם, חם ביום וקר בלילה. יש כל מיני גנבים ונחשים וכל הסכנות, מסתובבים שם בחוץ. אחרי שמגיע סוף העונה, חוזרים בחזרה לבתים. זה כל שנה בחינה של יציאה מהסוכה, כניסה לארץ ישראל. וכך גם לוקחים סוכה כדי לזכור שבאנו מהמדבר, לשבח ולהודות לקדוש ברוך הוא, כי אדם צריך לזכור תמיד “בימי הטובה זכור את ימי הרעה”. וממילא יושבים בסוכה כדי לזכור שלא היינו בעבר בסוכה, הקדוש ברוך הוא עזר לנו, שרדנו את המדבר, אבל היו צרות. והולכים לוקחים את ארבעת המינים. למה? כי אלה פירות טעמים שכבר יש, ויש להם כבר מקום. מדבר הוא “לא מקום זרע”, ולנו יש כן זרע ופירות ופירות יפים. זה תרגום הרמב״ם.

כן, אז הסוכה היא כולל ישראל שהיה, וארבעת המינים הוא הטוב שיש עכשיו. כך יוצא שהרמב״ם כותב. כן, נכון? כך אני מבין.

שלוש הסיבות למה דווקא הפירות האלה

והרמב״ם נותן על זה סיבות למה דווקא הפירות האלה. אומר הוא, קודם כל, כי אלה מצויים, קל למצוא. שנית, כי זה נשאר טרי, זה נשאר… לא, להיפך, כי הרמב״ם מניח שבזמנים של התורה שלו אתרוג היה זול, לא כמו היום, וכבר זמן רב, כבר מזמן הגמרא, אתרוג היה יקר. זה היה זול, נכון? ושלישית, סליחה, שנית, כי זה נראה יפה, זה טרי, אפילו מה שמריח טוב, אבל זה נראה יפה, זה beautiful. ושלישית, כי זה נשאר טרי במשך שבעה ימים. אם תיקח תפוז או תאנה, לא נשאר טרי יותר מדי זמן, רק כשזה מתייבש. אבל הפירות האלה נשארים טריים, שאפשר לקחת אותם במשך כל שבעת הימים. אלה הסיבות של הרמב״ם למה דווקא הפירות האלה. אבל אם באים ליסוד, הרמב״ם סובר שיש בחירה בפירות.

ביקורת ראשונה: הפירות הם דווקא צמחים מימיים

אני חושב, אם כבר מדברים, אז אני כבר אגיד, רבותי, אני חושב שהרמב״ם, ובזה גם הרמב״ם לא לגמרי צודק. הטעמים של הרמב״ם תמיד קצת מפספסים את הפרטים. הסיבה, היותר טעים, וגם יותר מתאים יותר למדרשים, וגם בהרבה פסוקים יותר פשוט, שהסיבה, אפילו אם הולכים כן עם ההסבר של הרמב״ם שארבעת המינים הוא שמחה שיצאנו מהמדבר שהוא מקום יבש, מביאים דווקא את המינים, כידוע שארבעת המינים הם גדלים על כל מים, הם צריכים מאוד הרבה מים. הגמרא אומרת, על כן ארבעת המינים מרצה על המים, כי כל ארבעת המינים, מי שיודע, בלי אתרוג, ובוודאי כל שלושת המינים האחרים, הם דברים שצריכים מאוד הרבה מים.

הרמב״ם לא אומר את זה. הרמב״ם אומר סתם שאלה פירות יפים, ובעצם היו צריכים לקחת פירות אחרים, אלא שזה יותר מעשי. זה הפשט של הרמב״ם. מה שאני אומר זה לא הרמב״ם, אחרים אומרים את זה, מפרשים עכשוויים אחרים כבר אומרים את זה, שלהיפך, אלה פירות שלא גדלים במדבר. כתוב פסוק בישעיה “אתן במדבר ארז שטה והדס”, שלעתיד לבוא הקדוש ברוך הוא יעשה שפע כזה, אפילו במדבר יהיו הדסים. יוצא, במדבר אין הדסים. מה? קקטוסים.

דיגרסיה: כפות תמרים ומוטיב המדבר

ודרך אגב, רגע אחד, אני רוצה להגיד לך, כפות תמרים, מי שלמד את החומש כבר יודע שהשמחה כשנמצאים במדבר, פוגשים נווה מדבר שיש שם תמרים. “ויבואו אלימה”, זה ממש סיום פרשת בשלח. כתוב גם שוב במדבר, באו, הלכו במדבר, היה יבש-מיובש, ואחר כך יש מקום שיש קצת מים, יש שם באר של מרים, ושם גדלים קצת תמרים. אז התמרים הוא ממש, וגם כשנכנסו לארץ ישראל, המקום הראשון שכבשו היה מקום שנקרא עיר התמרים, יריחו, מוזכר בפרשת וזאת הברכה כבר, ושם כי זה קצה המדבר, שתמיד כשיש קצת מעיין, קצת מקור, קצת מקור של מים, גדלים תמרים. זה ההפך ממדבר. אותו דבר ערבי נחל, לכל הדעות פשוטו, וזה באמת, אמרתי לך.

הרמב״ם לא אומר את הטעם הזה

תלמיד:

הרמב״ם לא אומר את זה.

מגיד שיעור:

לא, הרמב״ם לא אומר את זה. “הפרי הנאה ביותר” – הרמב״ם לא אומר את זה. אני אומר, זה אנשים אחרים אומרים. אני לא רואה שהרמב״ם אומר את זה.

תלמיד:

כן, כתוב “גפן תאנה ורמון”.

מגיד שיעור:

“עץ פרי על נהר” – בסדר, אתה יכול לתרגם כך. אבל זה שהפירות הם דווקא פירות מימיים מאוד, ההפך מהמיובשים של המדבר, את זה הרמב״ם לא אומר.

ביקורת שנייה: זה לא פירות מאכל

הדבר השני שלא מתאים כל כך טוב בפשט של הרמב״ם, וצריך לומר שזה לא פירות מאכל. כלומר, חוץ מאם אתם רוצים ללמוד שלוקחים באמת תמרים, אבל לא לוקחים תמרים, לוקחים למעשה את העלים של זה, את כפות התמרים, לא את התמרים עצמם. אותו דבר המינים האחרים, בלי אתרוג, אני לא יודע אם פעם היה דבר כזה שאכלו אתרוגים, וכתוב באמת שהוא ראוי למאכל, אבל אני מאמין שזה אף פעם לא היה באמת פרי שאוכלים. אני חושב שהיסטורית זה כך, זה פרי שהיום משתמשים בו לבשמים לכל היותר. זה מריח מאוד טוב, זה טוב לעשות ריח נעים, זה מאוד יפה. אפילו לימון, לא אוכלים לימונים, כן? בוא נגיד, בן הדוד הקרוב ביותר של האתרוג הוא לימון. עושים אותו קצת, שמים בסודה לפעמים לטעם. זה לא מאכל, זה לא פרי.

תלמיד:

מה?

מגיד שיעור:

נכון, אתה יכול לומר כך. אתה יכול לומר כך, אבל זה בכלל לא רעיון כל כך טוב. ביכורים מביאים פירות כפשוטו, אבל זה לא ממש זה. אם הרמב״ם היה אומר את הפשט על ביכורים, זה היה פשט הרבה יותר טוב. הוא אומר את זה באמת, אבל על… נכון, נכון, צריך להיות מכהן, כמו ביכורים. אבל זה אני אומר, על ארבעת המינים זה לא פשט כל כך טוב, לפי עניות דעתי, בגלל הסיבות. אז הפשט של הרמב״ם הוא אמת, אבל הוא לא כל כך טוב והוא לא מושלם.

מסקנה: הפשט של הרמב״ם הוא אמת אבל לא מושלם

התרגום לעברית

אבל לך ולא לנו [לך ולא לנו: to you and not to us – לך ולא לנו], לגבי זה שהרמב״ם נשען על המדרשים, הרמב״ם סובר שזה אני אומר, זה פשט טוב, כי זה יכול בפועל לתת לך את הסיבה למה הקב״ה אמר את המצווה, כדי שישבחו את הקב״ה שהגיעו לארץ ישראל. אבל הטעמים שאומרים, שזה נגד זה ודברים אחרים, זה אומר הרמב״ם, אלו לא פשטים טובים. אז, אני חושב שזה לא כל כך פשוט. צריך לדעת אילו מדרשים, אולי יש חלק מדרשים שהם כאלה. אפילו אותו צריך לחשוב, למה? כי אמרתי עכשיו, העולם יותר מסובך.

המעשה המעשי: מה עושים בפועל עם אתרוג?

השאלה הפשוטה ביותר: למה קונים אתרוג?

למשל, אני רוצה לומר מה המדרש הראשון, אני רק רוצה לומר איך הראשון, כי חשבתי כך, התכוונתי שאתה הולך לומר את זה, חיכיתי שמישהו יגיד את זה. מה באמת… בואו כבר נשאל, מה למעשה הכוונה של אתרוג? למה קונים אתרוג? למה קונים אתרוג יפה? למה? למה כל היהודים מסתובבים וקונים אתרוגים מפוארים בעשרת אלפים דולר? אני לא מתכוון, אין אתרוגים בעשרת אלפים דולר. מאה דולר. אוקיי, באמת. היום זו מצווה, נו, מה העניין של אתרוג? מה קורה לפני החג סוכות שקונים אתרוגים עם העולם? מה קורה שם? ראיתי יותר מדי שיעורים שלי, ואני לא מספיק ציני. אבל מה שקורה זה שכל בעלי הבתים רוצים שיהיה להם האתרוג היפה ביותר בבית הכנסת. נכון? כבוד, תשומת לב, התפארות במצוות [התפארות במצוות: glorification in mitzvot – התפארות במצוות], זה דבר טוב. זה מה שקורה, אמת? לרב יש אתרוג יפה? הרב דואג שיהיה לו אתרוג טוב, אתרוג מפואר לרב? לרב יש ספסל יפה ואתרוג יפה? והאדם האחר שיש לו אתרוג זול רוצה להראות שהוא קיבל אתרוג יפה בזול?

המעשה של קניית אתרוג: התפארות ויופי

חלק מ… כל אחד שהלך לבית הכנסת, דרך אגב, לא רק מהיום, כבר מזמן הגמרא, מהחכמים שכתבו במדרש, וכנראה מזמן משה רבינו, כתוב “ולקחתם לכם” [ולקחתם לכם: and you shall take for yourselves – ולקחתם לכם]. כן, הגמרא אומרת “ולקחתם” פירושו לקנות, זו דרשה אחת בגמרא. חלק מהמעשה, אני רוצה לומר את המעשה, אני רוצה לומר את המעשה, אני רוצה לומר את המעשה, אני רוצה לומר מה אדם עושה, צריך לומר את כל המעשה. חלק מהמעשה הוא שקונים אתרוג יפה, כל אחד עם הדבר שלו. אני קונה דווקא את הזול כי זה, והוא קונה את היפה יותר כי הוא בחור בעל בית והוא יש לו יפה, ולאותו יש תיבה כסופה, ולו דווקא אין תיבה כסופה כי הוא חסיד חב״ד. בדיוק. ואם היה, כמו שאותו אמר, שהאתרוג היה בבית והדבר האחר היה בבית הכנסת, היה גדול זה וקטן אותו. מה שלא יהיה, אני כבר לא זוכר את הבדיחה, נכון?

עקרון מתודולוגי: לא צריך להיות חסידי קוצק

אני אומר עובדה פשוטה. אני אומר שזה לא עניין, אנחנו לומדים שלא צריך להיות חסידי קוצק, כי החברים של הקוצקים מצומצמים, הם חושבים שהמשמעות של מעשה אדם [מעשה אדם: human action – מעשה אדם] אפשר לצמצם לדבר אחד. אתה מתכוון כך או אתה מתכוון כך. אני מתכוון, אני לא יודע מה אני מתכוון משהו, אני משהו נולדתי היום, אני משהו יש מאין [יש מאין: something from nothing – יש מאין], אני אלף דורות, צריך לצמצם דבר אחד שאני עושה. אבל חלק ממה שאני עושה, בואו נדבר. הדבר הראשון, הדבר הראשון, אני מתכוון שזה הדבר הפשוט ביותר. הדבר הראשון הוא, קונים אתרוג כי רוצים שיהיה אתרוג יפה. בבית הכנסת, בבית, מה שלא יהיה, כל אחד… עכשיו, חרדי, יש לו ארבעת המינים, יש לו אתרוג אחד לשמירת עיניים [שמירת עיניים: guarding one’s eyes – שמירת עיניים], לכל אחד יש את הדרך שלו להידר [להידר: to beautify/enhance – להידר]. אותו הסתכל שלוש שעות עם זכוכית מגדלת, אין לו חרקים, לא חרקים, איך קוראים לזה, הנקודות, וכו׳ וכו׳. לכל אחד יש את השיגעון שלו, את היופי שלו, דרך אגב,

הטעם הראשון למצוות אתרוג: להתגאות במצווה

נקודת המוצא המעשית – לקנות אתרוג

אבל חלק ממה שאני עושה, בואו נדבר על הדבר הראשון. אני מתכוון שזה הדבר הפשוט, הדבר הראשון הוא קונים אתרוג, כדי שיבואו עם אתרוג יפה. בבית הכנסת, בבית, מה שלא יהיה, כל אחד, כל אחד, כל אחד חרדי, יש ארבעת המינים, כי אחד אולי יותר, לכל אחד תהיה הדרך שלו להידר. אותו הסתכל שלוש שעות עם זכוכית מגדלת, אין שם חרקים, לא חרקים, הוא נקרא עם הנקודות, וכו׳ וכו׳. לכל אחד יהיה השיגעון שלו, את זה שאתה צוחק.

“התנאה לפניו במצוות” – פירושו להתגאות בפני אחרים, לא בפני הקב״ה

אתם צוחקים חזק שלהתגאות במצווה זה לא. זה בדיוק מה שפירושו, אומר הכלי יקר, הכלי יקר מתכוון לא לעשות יפה לקב״ה. הקב״ה לא צריך דברים יפים. הקב״ה בסדר, הקב״ה עשה את כל העולם. אתה יודע גן בוטני, לקב״ה יש את כולם. הוא לא צריך שתבוא לחדר שלו עם אחד.

זו רק בגלל זה מצווה, זה ממש פירושו, אני אומר לכם תרגום, זה רק התגאה בפניו במצווה. במילים אחרות, איזה דבר תקנה מפואר? אתרוג מפואר, לא רק מכונית מפוארת, אבל מכונית היא גם מצווה. אבל אתרוג מפואר, כתוב בגמרא במסכת יומא [Tractate Yoma], שאחרי שהכהן הגדול קרא את ספר התורה [Sefer Torah: Torah scroll], כל אחד הביא את התורה שלו למקדש, כדי להראות נאה לרבים, להתגאות בתורה יפה שהוא קנה לעצמו, הוא כתב אותה והוא קנה.

אותו דבר, התנאה לפניו במצוות [beautifying mitzvos before Him], לא פירושו, התגאה, עשה את עצמך יפה. אם יפה זה רק בפני אנשים אחרים, לא בפני עצמך. אם קונים יפה, אוכלים רק לעצמך, לא יוצאים. צריך להראות את זה. תראה, יש לי אתרוג יפה.

מישהו חושב שזה שמאוב, עם זה, כמו כל דבר, זה כבוד המצווה [honor of the mitzvah], זה יופי המצווה [beauty of the mitzvah], היופי של היהודים שהם מתגאים באתרוג שלהם. אוקיי, אז אתה יכול להיות גס שזה ממש עליך, אתה יכול להיות קצת יותר עדין עליו, אבל זה עדיין להתגאות.

פסוק: “התהללו בשם קדשו” – אדם צריך להתגאות במצוות

כתוב התהללו בשם קדשו [praise in His holy name], התפארו [glorify yourselves], ישראל אשר בך אתפאר [Israel, in you I will be glorified], אדם צריך להתגאות בקב״ה, במצוות.

כן, זה כשר. זה יכול להיות כשר. יכול להיות מישהו שהוא ממש תחרותי, הוא מודאג לגבי עצמו, יכול להיות שהוא עושה את זה לא לשם שמים. אבל הפעולה היא תמיד להתגאות.

יופי של מצווה הוא דבר חברתי / חיצוני

האמת היא כך, מצווה שאף אחד לא רואה לא צריכה להיות יפה כמו שרואים. אני מתכוון שכך ההלכה [Jewish law]. בוודאי, אסתטיקה היא דבר שנשאר, העניין הוא לזמן, לא לך. לא, שמצווה תהיה יפה. לא רציני, לא כלום. אתה לא צריך כלום להעביר למשהו אחר בגלל זה.

בית כנסת יפה, דבר יפה, זה יפה, זה יפה, זה יפה. יש הרבה עניינים. בית כנסת יפה מעורר שיוכלו להתפלל שם בהנאה. אבל גם, חוץ מזה, בית כנסת יפה מראה שהאנשים… אה, לא, אוקיי, שיהיה.

סטייה קטנה: תאוות ודברים יפים

אין בעיה, אני מסכים שאמרתי לך, אפשר להיות גס לגבי זה. אני הגבירות הגדולה ביותר. סתם תחרות, מי הגבירות הגדולה ביותר. אפילו עם מכוניות, דרך אגב, יש דרכים עדינות. לא לעשות דרכים עדינות לעשות, אוקיי? אין לזה קשר. יש מישהו שרואה… כן יש. כן יש.

לא שמעת את כל השורות שלי על תאוות [desires]? אנחנו פרא. אני לא מסכים. אנחנו פרא? לא, לא רק ברגט. אנחנו פרא יש לנו דברים יפים טובים, אבל באופן אנושי. אנחנו לא… אני צריך לומר מותר. אוקיי, זו הנקודה שלי.

המדרש: גזירה שווה “לקחתם” – “קחו מוסרי ואל כסף”

דרשת רבי אבא בר כהנא

עכשיו, אני רוצה להראות לו עמוק יותר מזה, קצת יותר רחוק מזה. אז הדבר הראשון, אני צריך להוציא את זה, הדבר הראשון, הפעולה, כלומר, המעשה שהיה [the deed that was], מה שאנשים עושים כשהם קונים אתרוג, הם קונים אתרוג. ואם הוא קונה יותר יפה ויותר טוב ומה שלא יהיה, הוא קונה אתרוג יותר יפה.

וזה המדרש [Midrash: rabbinic homiletical interpretation], הקטע הראשון של מדרש שמדבר על ולקחתם לכם [you shall take for yourselves], רבי אבא בר כהנא בפסח [Pesach: Passover], אוקיי? מה זה פסוק של רבי אבא בר כהנא וחשב, זה ניצוץ השיעור, כי כתוב לקחתם [you shall take], הוא עושה גזירה שווה [gezeirah shavah: hermeneutical principle linking two texts through identical words], קחו [take], קחו, כן?

בוודאי, הם עובדים בדרך המליצה של השיעור [the method of homiletical interpretation], אבל מה שהוא מוציא הוא חלק אמיתי נכון מהמשמעות של מצוות אתרוג [mitzvah of the esrog].

הערה מתודולוגית על מדרש לעומת רמב״ם

לא, הרמב״ם [Rambam: Maimonides], צריך לזכור, הרמב״ם סתם כולם היסטוריים. למה? משה רבינו [Moshe Rabbeinu: Moses our teacher] השיג בנבואתו שהמצוות הן דבר טוב לעשות אנשים טובים. יכול להיות שהיסטורית הטעמים שלו טובים, אבל זה לא מספיק, נכון? אתה לא עושה רק בגלל אותו, כשאנחנו עושים את המצוות הם לא עושים רק בגלל החשבונות של משה רבינו. זה קורה גם כי אנחנו כוח מאתרוג, זה מה שאתה עושה. יכול להיות שזה חלק מזה, אבל זה לא כל הדבר.

והמדרש, אף על פי שמוציאים אותו במליצות [rhetorical flourishes], מה שלא נכון שהוא כותב מליצה צריך לכתוב יבש? הוא צריך לכתוב בהנאה. דרך אגב, זה גם חלק, זה כלי מליצה [tool of rhetoric], מישהו כותב ספר, הוא כותב במליצות יפות. הוא צריך להתגאות שהוא יכול לכתוב. בוודאי.

הפסוק: “קחו מוסרי ואל כסף”

המדרש הקדוש אומר, רבי אבא בר כהנא פסוק, איזה פסוק הוא הביא? כתוב פסוק, קחו מוסרי ואל כסף, ודעת מחרוץ נבחר [Take my instruction and not silver, and knowledge rather than choice gold – Proverbs 8:10]. הוא עשה גזירה שווה, לקחתם לכם [you shall take for yourselves].

הרגע הראשון, הדבר הראשון שאדם עושה, הדבר הראשון הוא שהוא קונה את זה. הוא הביא, אה, כתוב פסוק, מה צריך לקנות? לא כסף [silver], לא סתם דברים שנאספו, אלא צריך לקנות מוסר [instruction/ethics], מצוות הקב״ה, דברי הקב״ה. והוא מאריך הרבה תורות כדרך המדרש [expounds at length in the manner of Midrash], הוא אומר דברים שהם אקראיים, אחר כך הוא מוציא.

“משכר לקיחה את למד שכר לקיחה”

“קחו מוסרי ואל כסף”. אומר הקדוש רבי אבא בר כהנא, “משכר לקיחה את למד שכר לקיחה” [from the reward of one taking you learn the reward of another taking]. אתה תחשוב מה פירוש לקיחה [taking], תראה מה החשיבות, מה היקרות של לקיחת דבר, של קניית מצווה.

המדרש ממשיך: מאגודת אזוב במצרים עד לולב – השכר של “לקיחה”

אגודת אזוב במצרים

אומר הוא, כתוב כך, במצרים כתוב “ולקחתם אגודת אזוב” [and you shall take a bundle of hyssop]. הפעם הראשונה שכתוב בתורה “ולקחתם”, דרך אגב, מי שעושה כך המדרש, היה מכיר טוב חומש [Chumash: the Five Books of Moses]. תעשה חיפוש ב״ולקחתם”, תראה, “ולקחתם” כתוב “ולקחתם אגודת אזוב”. אני יכול לבדוק. אה, זה לא עובד עכשיו שלי. לא כתוב כך “ולקחתם”, “ולקחתם לכם”, “ולקחתם אגודת אזוב”. אני חושב שזו אחת הפעמים הראשונות, אולי לא כתוב הרבה פעמים המילה “ולקחתם” בכל התורה. אין לי עכשיו סבלנות למצוא.

והוא אמר כך, “ולקחתם אגודת אזוב”. הקב״ה אמר, דבר ראשון כתוב גם “ויקחו להם איש שה לבית אבות” [and they shall take for themselves, each man a lamb for the household]. אבן עזרא [Ibn Ezra: medieval biblical commentator] מצרף כבר את הציווי הדומה. על כל פנים [in any case], “ולקחתם אגודת אזוב”.

אומר הוא, רואים, מה עשו? אומר רבי אבא בר כהנא, כמה עלתה אגודת אזוב? אתה יודע כמה עלתה אגודת אזוב? אתה יודע כמה עלתה אגודת אזוב? אתה יודע כמה עלתה אגודת אזוב? אזוב [hyssop] לא פירושו עשב, אזוב פירושו הסגולה, שכחתי מה הוא שתה באנגלית. מבין אתה מה זה אזוב? כמה סנטים, אוקיי?

גדולת האזוב הזול

ועם האזוב, מה עשו? כנראה כל יהודי הלך לקנות אזוב יפה. כל אחד חזר הביתה, אזוב יפה. אתה יודע, פרעה [Pharaoh], זה כל עניין שלא הורשו קש לתבן [straw for bricks]. העשב היה דבר גדול. יהודים עבדו מאתיים שנה, מי שיש לו יותר טאש בזה. איך בא הקב״ה ואומר, קחו עשב יפה, כי אגודת אזוב. אוקיי? פשט יפה.

ומה היה? לכבוד האזוב הקב״ה הוציא את היהודים ממצרים, אמת? זו הייתה המצווה, בזה צבעו את הבית, הדם, וזה חשוב, צריך לצבוע עם אזוב, זו סגולה האזוב, ובזה יצאו ממצרים, כן?

אומר המדרש, תדמיין, אומר רבי אבא בר כהנא, תדמיין, עם אזוב אחד עשו את כל יציאת מצרים [the Exodus from Egypt], כל עד הים [the sea], כל עד סיחון ועוג [Sichon and Og: Amorite kings], כל עד שלושים ואחד מלכים [the thirty-one kings]. כל הדבר התחיל מהאלוקי חתם וגזית אזוב.

קל וחומר ללולב

כשהגיעו לארץ ישראל [Eretz Yisrael: the Land of Israel], בואו כבר נגיד כמו שהרמב״ם אומר. לוקחים לולב [palm branch]. כמה עולה לולב? כמה וכמה דמים [many, many coins]. כשזו לא רק מצווה אחת, יש הרבה מצוות בלולב, אולי ארבע, אולי הכל מצווה אחת, הוא הניח שיש יותר, יותר, עוד מצוות.

תדמיין איזה שכר [reward] מקבלים על לקיחת לולב שלם שעולה עשרים, מאתיים דולר. אז אתה מבין? הדבר הראשון שהוא חשב הוא שהוא מאוד צודק.

נקודת העיקר: “לקיחה” (קנייה) היא עצמה חלק מהמצווה

האם הרמב״ם יגיד, בגלל זה לוקחים עניין חלק שיעלה כסף ושיהיה יפה? לא, לא על זה. כדי להסביר למה זה הגיוני שהתורה תיתן מצווה כזו, צריך לומר משהו אחר.

אני אומר לך, זו המשמעות, זה החלק בתיאור, אם נהיה חלק חשוב. בזמן הזה [in our time], מה שזה עכשיו הנה ראו. אם הרמב״ם אומר, כדי להסביר, בא אפיקורוס [heretic] ואומר, למה התורה אומרת דברים מפוארים? אתה יודע מה? אני אעשה את זה ואעשה את זה הגיוני. אבל זה רק למה אני אני אני. זה לא סיבה טובה בשבילי, אני הגיוני. זה לא, זה סיבה חלקית להסכים. אבל זה לא, אולי המשמעות, אדם יבוא בבורא פארק ערב ו׳ והוא יראה מה היהודים עושים, יראה מה הם עושים אנחנו, ככה מצרי פעל כסף.

זה מה שהם עושים. זה בושה. מישהו יכול להיות מקטרג [accuser] ולומר הם אנחנו סתם מתגאים, אומר הוא, מה יכול להיות? לא, הוא נותן לזה לעלות בגלל עסק כי זו מצווה. והוא מביא פסוק, ורואה כמה אתה תקנה מצווה, כמה זה יקר, כמה זכות [merit] זה, איזה דבר גדול זה, כמה זה יכול לעשות.

ואנחנו מבינים, זה הדבר הראשון, וזה חלק מאוד חשוב, מכאן זה מתחיל, שהיא קונה אתרוג ולולב והיא משלמת על זה כסף, כמה יותר משלמים על זה זו מצווה גדולה יותר? כן?

סטייה קטנה: האם קנייה היא חיוב?

מה המצווה היחידה שצריך לקנות לעצמך? מצה אולי, אוכלים אותה, אז צריך לקנות. “ולקחתם” הוא חלק מהמצווה. אתה צודק שזה לא מספיק שזו תהיה סיבה ענקית למה זו תהיה המצווה, אבל במציאות זה חלק מאוד גדול מעשיית המצווה [performance of the mitzvah].

והוא צריך להיות… אוקיי, הוא כבר כמעט כאן. וצריך להיות משמעות, אתה לא יכול להכחיש, אתה לא יכול לקחת את החלק הזה. אם מישהו ישאל את הטעם של אתרוג, זה מספיק. כלומר יש עוד טעמים, נלך הלאה במדרש ונראה עוד טעמים, אבל זה מספיק, למה לוקחים לולב? כדי שיהודים יקנו מצווה.

אתה צריך לזכור, המדרש הולך עם הרעיון שעומד במדרש לגבי פסח, שלמה באמת הייתה המצווה של “ולקחתם אגודת אזוב”? בדיוק בגלל זה, כך חשב המדרש, נכון? שזו זכות. זה היה בשנה שעברה, היום לא בניתי את הסוכה, הבן שלי בנה את הסוכה. אם אני צריך לדבר על קניית אתרוג, מה אני עושה? אני משלם לך עבור ה… זה מאוד פשוט, קונים לולב. זה חלק אמיתי אחד של עשיית הלולב, של עשיית האתרוג, מה שאתה רוצה.

מה? אפשר לצאת, אבל האחר יוצא את הענין של קנייה. מישהו צריך לשלם, מה זה אומר? סתם דרך. זה לא חיוב, כי אין חיוב לקנות. אפשר לקבל את זה בחינם. בוודאי. זה חלק. הוא שואל, זה חיוב? לא, אפשר למצוא את זה בהפקר. אין שום דבר לא נכון.

אני לא יודע, זו מציאות, אנחנו מדברים על עולם המציאות, לא על התיאוריה מה זה חיוב ומה הסיבות שמשה רבינו חשב. לא, אני לא מהיהודים שחושבים שהמציאות מלוכלכת, אני מהיהודים שמאמינים שהקב״ה ברא את המציאות.

אז כן, זה הדבר הראשון. אני חושב שאפשר אפילו ללכת הלאה, והמדרש נותן עוד דברים. למשל, הדבר הבא שהמדרש אומר, שכולם יודעים, כבר דיברנו על זה, הדבר הבא שהמדרש אומר הוא שהלולב בא אחרי… איך זה נקרא?

לולב כסמל של ניצחון: המדרש, הרמב״ם, והמשמעויות המרובות של מצוות

המדרש על לולב כסמל-ניצחון: הקשר היסטורי

מגיד שיעור:

דרך אגב, זה מדרש מאוד ריאליסטי, מי שרוצה לדעת, כן? זה מדרש מאוד יפה. הוא אומר, כן, אנחנו יודעים שהמדרש בנוי על הקשר לא מזמן משה רבינו, אלא מזמן חז״ל, שאחת המנהגים של רומא היה, זה נקרא “באיון” ביוונית, והמדרש אומר כך, “באיא באיון”, וכשהיה אחד מהדרכים באופן כללי, למשל ביוון, כשמישהו ניצח משחק, היה המנהג.

סטייה: תיאור אפלטון של המשחקים היווניים

אפלטון מביא שהיה זר, הוא בא ליוון, והוא אמר שהיוונים הם יצורים מאוד מוזרים. למה? כי מתאמנים, מתאמנים כמה שנים, מתאמנים להיות מנצח, להיות אתלט, לדעת לרוץ מהר, לרקוד מהר, מה שהמשחק עוסק בו. אחר כך, מי שהיה מקבל מה? לולב. עלה מעץ דקל. היו נותנים לו, הוא היה יוצא עם לולב כזה, או לאו דווקא לולב, זה היה תוספות, דברים אחרים, אבל יוספוס ואחרים מתרגמים באותה מילה לולב שהם היו משתמשים. סמל כזה, זה היה ברכה, זה היה…

מאוד טוב, זה מוציא שאותו גוי היה טיפש, כי היוונים היו גויים, הגויים האחרים היו גויים. הוא אומר, אותו גוי הוא טיפש, הוא חושב שזה אומר את זה, זה רק סימן לכבוד שיש לאותו אדם. אבל פשוט, מי אומר… הוא רק ראה את זה, מזה הוא חייב להוציא, עם המשל הזה שאותו אדם היה טיפש, הוא צחק, “הא, אתה הולך עם עלה, בשביל עלה התאמנת כל כך”.

העובדה של המנהג: סמלי ניצחון בעולם העתיק

אבל אני מספר לך רק שהעובדה היא שכך היה, שמי שהיה משהו, היו נותנים לו עלה כזה, עלה קבוע שאפשר להחזיק כך, כמו שהוא אומר כמו היום נותנים… איך זה נקרא? פסל כזה, אני לא יודע, זה דבר. ועומדים עם זה, ויוצאים מזה ככה… שהוא ניצח.

אבל המדרש אומר שאותו דבר היה המנהג, אז אני חושב שזה גם היה המנהג אצל… לא ברור, זה אני יודע בוודאי שזה היה המנהג, אבל נראה שיכול להיות שזה היה גם המנהג אצל… או במלחמה, קודם כל, אצל מי שהיה גנרל שניצח במלחמה, היו גם עושים מצעד, והיא הייתה מסתובבת עם או הדבר שהיא תפסה שם, או גם זה היה… עם עלה כזה? או מה המדרש טוען שמי שניצח בדין תורה, איזה משפט, גם היה איזה מנהג, היו יוצאים עם זה? גם זה לא, אני לא יודע אם יודעים בבירור את ההקשר של זה.

אבל על כל פנים, הרעיון שבזמן החכמים ברומא בעיקר, וכבר לפני כן, כי זה היה המנהג שמי שניצח במשהו, הסימן שהוא ניצח, והוא היה יוצא שהוא החזיק משהו… מה?

תלמיד:

כן כן, אז אצלם היה ספציפית ה…

עמדת הרמב״ם והשאלה של המשכיות היסטורית

מגיד שיעור:

והמדרש חושב, המדרש כבר נפל בכלל, שבואו נלך לחפש, הרמב״ם נפל בזה, בואו נלך לחפש שבזמנו של משה רבינו כבר היה המנהג במצרים שהיו נותנים לספורטאים עלים כאלה לשאת ולהראות שהם ניצחו, או כן, היו להם תפילין, היו להם דברים אחרים, אני לא יודע על מה היה להם את זה.

תלמיד:

הרומאים, זה יווני, לעשות כתר מהדסים.

מגיד שיעור:

כן, זה אני אומר, בוודאי. אבל במצרים אני לא יודע מה יכול להיות אדם כזה. אבל יכול להיות. אני חושב שהמדרש לא מילא את זה. אתה מבין? למה דווקא? למה לא?

למה הטעם ההיסטורי לבדו לא מספיק

אבל מי זה, אנחנו עכשיו דיברנו, אנחנו לא חיפשנו במדרש ולא מעוניינים להעליב שיהיה מוצדק למה הקב״ה ציווה את זה. כי זה לא העסק שלו, כי זה לא מתאים, זה אולי מתאים, אבל זה לא הדבר היחיד. יש עוד דברים.

אדם הוא תורת חיים. אתה זוכר, כן, אתה יכול לומר, אבל אני רוצה להסביר לך, בדיוק, אנחנו הרבה זמן אחורה, אתה רוצה לחשוב, הסיבות שהקב״ה ציווה בזמן משה רבינו זה לא מספיק סיבה שאנחנו נעשה את זה, זה לא מספיק, זה אולי חלק של מישהו, זה לא מספיק בלי זה גם לא, אבל זה צריך לעבור דרך כל הדורות.

וחוץ מזה, אני חושב שזו לא מחשבה נכונה, כי צריך לראות כל מנהג בדיוק כמו שזה היה פעם, כי זה מוציא… אז מה שאני אומר, זה לא מספיק הדרך, קודם כי עושים הרבה דברים שלא כתוב, יש לי חדשות בשבילך. למעשה נפקא מינה. למעשה נפקא מינה. אוקיי, עושים למעשה.

אני מתכוון, מה שאני מתכוון באמת הוא, קודם כל, לא מתאים שזה יהיה הטעם, זה יכול להיות, אבל זה לא צריך להיות כמו שהרמב״ם אומר, זה טעם מליצה בעולם.

טעם המדרש: לולב כמצעד של ניצחון אחרי יום כיפור

מגיד שיעור:

מה שהרמב״ם חושב הוא, זה רעיון יפה, הוא מכניס את זה לתוך זה, זה לא אמת, זה יותר מרעיון יפה. זה אמת שהיהודים עכשיו הלכו ובכו ביום כיפור, והייתה להם שאלה שלמה לראות מי יחיה ומי ימות, הם היו מאוד מודאגים. וזה אמת שעכשיו, בלי עין הרע, הם עושים ממש את המצעד. זה אמת, זה מה שהמדרש אומר, שלולב דומה למצעד, ואותו אדם יוצא עם לולב. והוא מראה שהוא ניצח או שהוא כבש את העיר. זה נכון. זה הפשט הפשוט.

זה אמת. זו כל האמת? יש עוד דברים? יש גם למה נתנו לאותו מנצח של העיר לולב או של המשחק לולב יש גם הרבה סודות, אתה יודע? יש הרבה סיבות למה.

הפשט הפשוט: לולב כסמל של “אני כאן”

אבל זה אמת, אני אסביר, אני יכול להסביר את זה יותר בארוכות, אבל זה אמת, אני לא יודע כמה זמן יש לי, אבל זה אמת שה… מה שאנחנו עושים עם לולב, מה שלא כתוב אולי במפורש בתורה, אבל אני חושב שכך היו עושים בזמנו של משה רבינו, בטח בזמנו של יהושע בן נון, זה האמת, איך אני יודע, כתוב בנחמיה, זה האמת שלולב הוא סוג של דבר שעושים עם זה מצעד. וזה מראה שהנה אני כאן, משהו של נצחון.

אפשר אפילו לומר את זה של הרמב״ם עוד. הרמב״ם אומר את זה גם, בעצם, נכון? אתה יכול להיות כל כך מתרשם מהטעם של הרמב״ם, אבל זה לא כל כך רחוק מהטעם של המדרש. המדרש רק מוסיף, להסביר, למה עומדים עם זה ככה? הרמב״ם מעולם לא הסביר, נכון? למה עומדים עם זה ככה? כי כך מסתובב אדם, הוא ניצח את הדבר עם המשחקים, הוא מסתובב עם חתיכה כזו, והוא הולך, הוא מראה לכולם. רואה? עניים, כן? הוא ניצח.

תלמיד:

לא, אני חושב שזו העובדה, בזמן בית המקדש תמיד עשו מצעדים עם הלולב, היו הולכים סביב המזבח, זה נקרא מצעד, נכון?

מגיד שיעור:

הקיפו את המזבח, או אנחנו עושים את זה עוד, הולכים סביב הבימה בבית המדרש, וזה מוציא שאנחנו כאן. הנה אנחנו. יכולתי לא להיות כאן, אני כאן.

המדרש מוסיף את זה גם, משה רבינו ידע שיש דין בראש השנה, כתוב רק במדרש, אני לא יודע. אבל זו האמת, שהפעולה שעושים וחותמים על זה, זה לא הומצא מאוחר יותר, מתי זה, אני לא יודע כמה זה ישן, אבל מה שהולכים עם הלולב, שעומדים עם זה, אני חושב שהפשט הפשוט הוא שזה עושה, שימו לב, אני יכול להראות לכם בספר שלי, בו תראו, אני רואה שאני מוכיח שזה הפשט הפשוט, שעומדים עם זה, מחזיקים את זה ככה. זה דבר שעושים במצעד.

המשמעות של מצעד

ומה אומר מצעד? מה אומר למה הוא עושה מצעד גנרל? למה דווקא? אתה לא יכול לומר, למה הוא עושה איזה מנהג שאנשים עושים? זה מאוד פשוט, הוא אומר, יכולתי לא להיות כאן, אני כאן. לא סתם שאני כאן, אני עומד עוד עם הנס שלי. זה עומד עוד גם. מבין? אני כאן.

וזה הפשט הפשוט. זה הסמל היחיד. אני יכול לומר עוד שלושה פשטים אם אתה רוצה. הלו, יש לי עוד בשבילך. אבל זה חלק מהמציאות.

חזרה ליסוד: פעולה אחת עם משמעויות מרובות

מגיד שיעור:

ללכת עם… בואו נחזור. אני רוצה דבר יפה לבד. אני רוצה לחזור למה שהתחלתי. מה? אחד הדברים שהוא מתכוון. כן. אני רוצה להוסיף שם. אני רוצה להוסיף. יש מעשה. אני רוצה להוסיף. אני רוצה להוסיף כך. רמזתי את המעשה בספר שלי. אני רוצה להוסיף. אני רוצה להסביר קצת יותר טוב.

אני רוצה לחזור למה שהתחלנו מזה, שאותה פעולה יכולה להיות לה הרבה משמעויות, וזה יכול אפילו להיות בשעת מעשה שאדם עושה, זה דרך, זה עוד קטן, אבל בשעת מעשה שאדם עושה זה יכול גם להיות לו יותר ממשמעות אחת, זה יכול להיות לו יותר כוונות, יותר מכוונה אחת, והוא עושה, אדם כמו הצאנזער רב יכול להיות לו שלוש מאות משמעויות.

המעשה החסידית: היהודי, הפריץ, וההושענא

מגיד שיעור:

כן, אז מה שאני רוצה, אמרתי כך, יש מעשה, מעשה חסידית, שהיה יהודי, הוא הלך הושענא רבה ברחוב, והוא הלך לקנות הושענא, והוא פגש גוי, פריץ, והפריץ שאל אותו, מה אתה מחזיק? אמר לו, אני מחזיק הושענא. אמר לו הפריץ, מה זה הושענא? זה מקל. אמר לו, כל יהודי אומר, מה זה אומר? אני לא יודע אם זה מקל או הושענא. הפריץ התחיל להכות אותו. למה אתה אומר שזה הושענא? זה סתם מקל קטן. והיהודי צעק, זו הושענא.

וכך הוא הכה אותו, היהודי היה מוכן, הוא לא נכנע, הוא אמר שזה מאוד יפה, זה לא מקל, עד שהפריץ הלך, יהודי בא לבית המדרש, אני לא זוכר לאיזה צדיק אתה זוכר, זו מעשה חסידית, והרבי אמר לו, דע לך שזה היה השטן עצמו, הפריץ, הוא רק רצה שתאמר שזה לא הושענא, שזה מקל. ברוך השם, התגברת על הניסיון, ולכבוד זה יהיה ליהודים שנה טובה.

ניתוח המעשה: המאבק בין המציאות הפיזית למשמעות

זה כך, אני מציג לך איך זה מתנהל, כך המעשה. מה המעשה מוציאה? אני חושב שזו מעשה עמוקה מאוד, החסידות היא באמת עם מוסר, פריץ בא, זו מליצת השיעור, כן? אבל זו מעשה יפה, זה מוציא מאוד טוב דבר, כן?

מישהו שואל אדם, מה עושה היהודי בפורים, זה סוכות, מה עושה אדם? הוא מסתובב עם הושענא, אוקיי? הגמרא בשני הדברים קוראת לארבעת המינים גם הושענא, כן? אבל אנחנו קוראים להושענא הערבה, שיהיה כך, הוא מסתובב עם הושענא.

בא גוי ואומר לו, אה, אני רואה שאתה הולך עם מקל. לא. למה זה לא מקל? כי אתה גוי? לא. אתה חושב שזה טכנית בגשמיות כאילו זה אותו עץ שהוא משתמש בו כדי לנקות את שלו. כן, אפשר גם לטאטא את הרצפה עם לולב, כתוב בגמרא, מכבד את הבית. בסדר. אבל אני לא לוקח מטאטא, אני לוקח לולב, מצווה.

מה זה אומר שיש הבדל? מה הכנסת? בא הפריץ, בא היצר הרע, כוח הדמיון, כמו שהרמב״ם אומר, הרע הוא כוח הדמיון. והוא אומר, כלומר, תסתכל על זה, זה אותו עלה, זה עלה קטן, עלה אדום. אתה יצור מטורף אתה. סיפרתי לך את המעשה של הגוי עם הדבש, כן?

המאבק נגד “רק” – המשמעות האמיתית של מצוות

נקודת המבט של הגוי: הכל נראה אותו דבר

מגיד שיעור:

כן, אפשר גם לטאטא את הרצפה עם לולב, כתוב בגמרא, מכבד את הבית. מאוד טוב. אבל אני לא לוקח מטאטא, אני לוקח לולב, מצווה. מה זה אומר שיש הבדל? הכנסת את זה לעצמך? בא הפריץ, בא היצר הרע, כוח הדמיון, כמו שהרמב״ם אומר, הרע הוא כוח הדמיון, והוא אומר לך, “תסתכל על זה, זה אותו עלה, זה עלה קטן, עלה אדום. אתה יצור מטורף אתה.”

המעשה עם הדבש והבלבול של הגוי

תרגום לעברית

האב אני מספר את המעשה של הגוי עם הדבש, כן? מותר לי לספר את זה? אחד סיפר לי מעשה שהוא היה בחור באיזה מקום, הפריע לו שהנשים נשענות על המחיצה [מחיצה: ההפרדה בין גברים ונשים בבית הכנסת], בית מקדש מעט [בית מקדש מעט: מקדש קטן], וזו פריצות. הוא סיפר את המעשה, כן? אז הוא החליט שהוא הולך להינקם, הוא שפך דבש על כל המחיצה, כדי שלא יוכלו… שיידבקו לגמרי. בקיצור, הישיבה קטנה [ישיבה קטנה: הבחורים הצעירים בישיבה] תפסו את הבחור, והם התחילו ל… מה קורה איתך? אוקיי, הם שאלו אותו איך הוא יכול לעשות דבר כזה.

שאלו את הגוי שמנקה שם את בית המדרש [בית המדרש: אולם הלימוד], הוא ראה שמישהו בא ושופך דבש. אומר הוא, כן, ראיתי. נו, למה לא אמרת? אתה השוטר, התפקיד שלך לעצור. אומר הוא, תעשה לי טובה, אני לא יודע מה אתם עושים, אנשים. לפני שבועיים אחד הביא איזה קרן של בהמה, ועמד על הבימה [בימה: הבמה באמצע בית הכנסת] ותקע. שבוע אחר כך באו כולם עם בגדים לבנים והסתובבו סביב הבימה עם זה. אחר כך מביאים תרנגולת, שוחטים אותה, ואומרים עליה. אחר כך באו עם עלים לבית הכנסת, ועלה חדש, היום בבוקר עלה אחר. אני צריך להבין שדווקא הדבש, זה דבש?

אתה מבין? זו אותה קליפה [קליפה: קליפה, חיצוניות]. למה זה לא מצחיק? כי זה בכלל לא אמת. לא נענעו לולב [לולב: ענף התמר שלוקחים בסוכות], תקעו שופר [שופר: הקרן שתוקעים בראש השנה], לא עשו שום תקיעה, לא לקחו שום תרנגולות, לא לקחו שום קרנות, לא לקחו שום עלים. בדיוק. לכל דבר יש משמעות. למה הוא לא חלק מהסיפור? הוא לא יודע, אצלו באמת הכל נראה אותו דבר.

המדרש: שלמה המלך לא יכול היה להסביר ארבעת המינים לגויים

והמדרש [מדרש: הפרשנויות האגדיות של חז״ל] אומר על ארבעת המינים [ארבעת המינים: ארבעת המינים שלוקחים בסוכות – לולב, אתרוג, הדסים, ערבות], שהגוי יודע רק על פרה אדומה [פרה אדומה: הפרה האדומה, חוק שאי אפשר להבין]. המדרש אומר ששלש אלה נפלו ממנו, ואלו הן: ארבעה מינים שבלולב [שלש אלה נפלו ממנו: שלושה דברים נפלו ממנו], ושלמה המלך [שלמה המלך: המלך שלמה] גם לא ידע. שלמה המלך לא אומר ששלמה המלך לא ידע, אני מתכוון ששלמה המלך רצה לדבר עם כל הגויים. הוא לא יכול היה להסביר לגוי מה עושים בארבעת המינים? זה קסם מטורף, אני לא יודע מה, טקס. אבל היהודי יודע שזה לא, יש משמעות בזה. מה המשמעות? המשמעות היא חלק מכל הסיפור הארוך. זה לא טקס, זה יפה מאוד. אתה מבין? אז… כשאני לוקח את הלולב, אני אומר לעצמי, הרמב״ם, כן, כי בזה נזכרים. זו פעולה [פעולה: פעולה, מעשה] אחרת לגמרי.

שני יצרי הרע: נגד אי-ידיעה ונגד הרחבה

יש שני יצרי הרע. יצר הרע אחד הוא לא לדעת שעושים סתם מעשה, והיצר הרע השני הוא שלא לעשות כוונה [כוונה: כוונה, כוונה] גדולה יותר. קודם תבין את המעשה. יצר הרע אחד אומר שאתה לא עושה כלום. זה לא יכול להיות ביחד. לא הכל רק בדיוק מה שחושבים זו הכוונה. לא רק מה שהרמב״ם אמר. משה רבנו [משה רבנו: משה רבנו] חשב שהכוונה, כל חלק מהמעשה הוא חלק מהכוונה. אין סתירה אחד לשני.

זאת אומרת, קונים אתרוג [אתרוג: פרי ההדר שלוקחים בסוכות] יפה, זה חלק אחד מהכוונה. האתרוג נראה כמו מצעד שהמנצח [מנצח: מנצח, מנהיג] הרומי נראה, זה חלק מהכוונה. הכל אמת. זה אמת. יש עוד כוונות שעדיין לא אמרתי. הכל חלק מהכוונות. אם רוצים למצוא, מה הנקודה המרכזית [נקודה מרכזית: נקודה מרכזית]? מה הדבר המרכזי שהכל מסתובב סביבו? אני יכול למצוא איזו דרך איך הכל מתאים לדבר אחד. זה לא נראה לילה.

רוחב המדרש: טעמים רבים כולם אמת

כי העקשנות [עקשנות: עקשנות] האנושית שלא צריך לחשוב היא, שזה סתם דברים מצחיקים שהקב״ה הולך ועושה. רוב הסתם לא שהוא מכניס את זה. כשמישהו מכניס את זה, אז המדרש היה רחב מאוד. המדרש מעולם לא תפס, המדרש בא תמיד, במדרש, יש מחלוקת [מחלוקת: מחלוקת], יש מחלוקת, לפעמים יש מחלוקת, ממש פשט. אבל למדרש אין בעיה שמישהו אמר, כן, למה לא? בואו נבין.

הרמב״ם באמת לא מבין. למה המדרש אומר? יש כל כך הרבה שהרמב״ם מדבר על זה, הוא מתלונן. המדרש יכול להיות לו עשרים וארבעה פשטים על אותו דבר. זה לא יכול להיות. כן, כן, כן, אפשר ללמוד את זה בדרך חיובית, למעשה [למעשה: למעשה]. כאילו, המדרש שקורא לתוכו, נראה רק תלונה. המדרש יכול לומר, אה, זה נגד כל מיני יהודים, וזה נגד זה, וזה נגד זה. בקיצור, אתה יכול להגיד לי למה בדיוק?

ואני לא מבין, וזה שאתה אוכל קוגל בשבת, אתה יודע שיש לזה יותר טעמים ממה שיש למדרש על לולב? טעמים אמיתיים! אם מישהו מתבונן [מתבונן: מתבונן] על המומחה, הוא רואה את זה! מישהו מתבונן על המומחה, הוא רואה את זה! מה האמת? כולם אמת! המדרש היה רחב מספיק, התפללתי שהוא יכול לומר דרשה [דרשה: דרשה, שיעור] שלמה רק על זה שיהודים קונים והם נותנים כסף על האתרוג. האמת היא שעושים את זה. האמת היא שעושים את זה. בדיוק. לא צריך לדעת. הקרבנות [קרבנות: קרבנות] זה רק לשמוע מה עושים. האמת היא לא שעושים את זה, לא אני עושה את זה. הישנים, אני עושה את זה כחלק ממבין את כל המעשה.

נגד “רק”: עקרון ה״גם”

אני אומר את הפטריות, שבת פטטייקל. אני אומר שהעבר הוא פרום, מאן הפטריות הוא ילדים. הליר טלטל אותו לתורה [תורה: התורה] בא כי היה פסטיבל של הדורות של המגילה [מגילה: המגילה]. מביאים את הלולב, המהרש״ל, והתורה עושה את זה למצווה [מצווה: מצווה]. יכול גם להיות, יכול גם להיות, אבל זה רק חלק אחד. ואת זה אפשר להבין למה זה לא דבר מצחיק, כי זה מעולם לא היה דבר מצחיק.

שאלות ודיון: טעמים רטרואקטיביים ואנכרוניזם

תלמיד:

שניהם. טעמים רטרואקטיביים עובדים גם. מה? אנכרוניסטי?

מגיד שיעור:

זה לא אנכרוניסטי, כי אני לא מנסה להסביר מה שאתה מנסה להסביר. אנחנו חיים מאוחר יותר, אנחנו לא חיים אז. וזה לא אנכרוניסטי. ואנכרוניסטי הוא, דרך אגב, זה לא. קודם כל, זה לא. אני יכול לשאול אותך שאלה, אני אענה לך. קודם כל, אם מישהו אומר שלמשה רבנו משה רבנו אמר שצריך לקחת לולב כי ברומא המנהג [מנהג: מנהג, מנהג] שיוצאים מבית המשפט עם לולב, אז זה היה לפני, כי משה רבנו לא חי ברומא. אבל הוא לא אומר את זה, הוא אומר למה אני צריך לקחת לולב. עכשיו, אני יכול להסביר לך. לא רק, גם. לא רק, גם.

לא, אף פעם לא רק. אדם לא עושה שום דבר רק. אדם לא עושה שום דבר רק. מי שאומר רק, רבותי, מי שאומר רק צריך לעקור שורש. מי שאומר שהכל עושים רק… לגור בבורא פארק זה בסדר בשבילו. ועוד סבס, לגור רק, בוודאי המצווה. אתה חושב שהקב״ה לא ידע שאתה הולך לגור בבורא פארק והוא עשה מצווה? אתה חושב לומר את המציאות? זה לא רק. אלה שאומרים רק…

שאלות ודיון: כל הטעמים יכולים להיכנס

תלמיד:

רבותי, כל הטעמים שבאים אחר כך, הכל יכול להיכנס. בוודאי. כל הטעמים האלה, לא כולם, בדרך כלל לא כולם. את זה משה רבנו מאה אחוז אמר. זה אפילו לא ספק. זה אפילו יותר בסיסי ממה שאמרתי.

מגיד שיעור:

אתה עדיין לא מקשיב לי. זה אפילו יותר בסיסי ממה שאמרתי לך על קניית האתרוג. פשוט, זה ממש, המצווה עצמה, זה אפילו לא טעם. זו המציאות. כמובן, בגלל זה אתה עושה את המצווה. וזה נכון. בגלל זה האתרוג הוא לא פרי הדר. בדיוק בגלל זה.

תלמיד:

למה זה לא יכול להיות טעם? אתה מתכוון לטעם?

מגיד שיעור:

אני לא מתכוון שאני מתכוון בעצמי לטעם. כשאני אומר טעם, אני אומר פשוט את תיאור הפעולה. מה זה אומר מה שאנחנו עושים? מה זה אומר זה כל הדברים האלה. זה מה ש…

תלמיד:

אבל זה לא יכול להיות הטעם. למה לא? כי זה לא הטעם למה אני עושה את זה.

מגיד שיעור:

זה כן הטעם. אתה לא יודע את הטעם, זה רע. זה לא רע. זה לא רע. אני מסכים, זה לא רע. זה לא היחידי. זה לא אמת שזה היחידי. זה כן יכול להיות. לא שזה יכול להיות, זה חייב להיות. וראה, אלה שלא גרים בבורא פארק, הם לא הולכים לאתרוג. הם לא לוקחים אותו. חלק כן, חלק לא, אבל מעט מאוד. זה חייב להיות.

נגד צמצום: “מן המצר” ועקרון הרוחב

הרק הוא צמצום. קודם זה יצא, מן המצר [מן המצר: מן המיצר – פסוק מתהלים שאומרים בראש השנה] כבר היה ראש השנה [ראש השנה: ראש השנה היהודי]. אי אפשר להיות צמצום. אין רק. יש גם וגם וגם. מעשים אנושיים לא מתוארים ברק. כל בעלי המוסר [בעלי מוסר: מורי מוסר] אומרים, לא צריך לומר ברק. מה זה אומר? אתה חי בעולם הדמיון [עולם הדמיון: עולם של דמיון]. זה ברור כל הדברים האלה.

להיפך, אני לא יודע אם זה אומר טעם. אמרתי מה אני עושה את זה בשביל. אני עושה את זה חלק מהמשמעות. כמובן, זה דבר אמיתי. חלק מהמשמעות. אני מאוד נגד האנשים שמנסים להתרחק מהדברים האמיתיים ואומרים, צריך לכוון, צריך לכוון משהו אחר רק, משהו רק. לא צריך לכוון שום דבר רק, צריך לכוון אולי גם.

אם מישהו הוא בעל דעת [בעל דעת: מישהו עם הבנה], הוא מבין את כל ההשתדלות [השתדלות: מאמץ]. אם מישהו הוא בעל דעת גדול יותר, הוא מבין גם את הקבלה [קבלה: הלימוד המיסטי]. אם מישהו הוא בעל דעת גדול יותר, הוא מבין גם את העדינות. יש כל מיני דברים שאתה יכול להרחיב, אתה יכול לעשות שהפעולה שלך תכוון עוד. האמת היא שזה כבר מכוון קודם, אתה לא ידעת על זה.

ההבדל בין יהודי לגוי שלוקח אתרוג

אבל המשמעות של מה שאתה עושה, התיאור, אם מישהו רוצה להסביר ל-AI מה זה, הוא צריך להוסיף שזה יהודי, והיהודים כבר מזמן יש להם מנהג כזה, וכל היהודים בבורא פארק עושים כך, וגם יש סיבות וכו׳ וכו׳ וכו׳ וכו׳. זה הכל דברים.

תלמיד:

לא, כי גויים לא יודעים כלום. טעמים, אי אפשר ללמד את זה למישהו בחוץ. גם למה אני… לא, לא שטמע.

מגיד שיעור:

בדיוק, אני נגד סוג הטעמים האלה. כי זה סוג מצומצם מאוד של טעם. זו לא כל המציאות. זה אפילו לא רוב, דרך אגב, בדרך כלל זה אפילו לא כלום מזה. חלק גדול מהטעמים הוא רק לגויים.

לא! כשגוי לוקח אתרוג, זה באמת אומר, חוץ מאם הוא בא לבית הכנסת, זה חלק מהיהודים. אבל כשגוי היה לוקח אתרוג סתם כך, זה לא היה אומר כלום, כי אז זה באמת טקס. כשהגוי לוקח אתרוג זה לא אומר כלום. יהודי לוקח אתרוג זה אומר משהו, כי יהודים לוקחים את זה רובם, כבר זמן רב מאוד, והם כבר היו להם כל כך הרבה כוונות בזה, והם כבר אמרו כל כך הרבה מדרשים על זה, כל כך הרבה תורות על זה. זה הכל חלק מכשאתה לוקח אתרוג, אתה לוקח אותו עם כל המשמעויות האלה.

כשהגוי לוקח אתרוג, סבא שלו לא לקח אתרוג. אז הוא לא צריך לקחת אתרוג? אני לא אומר, אולי הוא כן. אבל זה לא… אתה לא יכול להצטמצם, הטעם הטוב הוא רק טעם כזה שאפשר לומר לגוי. מה זה? הטעם למה אני אוכל קוגל לוקשן, גם לא אפשר לומר לגוי. לא אפשר.

משל קוגל הלוקשן

נו, ר׳ יואל, שמעו פעם אחת. זה אפילו לא קוגל לוקשן כל כך טוב, אבל אוכלים אותו כי זה יהודי שאוכל קוגל לוקשן. מבין? אני מאוד אוהב את זה, כי אני יהודי שאוכל קוגל לוקשן בשבת. עכשיו אתה רוצה רק אסטר יפה ולהגיד. אני רוצה עוד טעמים ללירב? אני רוצה עוד טעמים.

הכרזה: עוד דבר חשוב אחד על הלל

עוד דבר חשוב אחד שצריך לומר. אני צריך רק לומר דבר חשוב אחד על ההלל [הלל: תפילת ההלל שאומרים בסוכות], דבר חשוב מאוד, זה כבר עומד גם בחיבור [חיבור: הכתב/הספר].

האדם כ״מדבר”: דיבור הוא אינטגרלי למעשים אנושיים

עקרון היסוד: עשייה בלי דיבור אינה אנושית

הוא אמר, כך עומד בספרים הקדושים [ספרים הקדושים: ספרים קדושים]: עשית שלא היה בפרהסיא [בפרהסיא: בפומבי], כאילו לא עשה [כאילו לא עשה: כאילו לא עשה], אמת?

וואו! דברים פשוטים [דברים פשוטים: דברים פשוטים]. עשית שלא דיברו על זה, לא עשית דבר אנושי. אולי בהמה [בהמה: בהמה] עושה ולא מדברת – היא לא יכולה לדבר. דג עושה דברים ולא מדבר. זה לא נחשב, זה נכון.

זה לא חלק ממך, זה לא חלק ממך, זה לא חלק ממך – הייצוג שלך על זה אומר את זה. אני לא מישהו שעושה את הדברים, זה אני. אוקיי, יש לי איזו בעיה, זה היצר הרע [יצר הרע: יצר הרע].

כמובן, חלק ממה שאדם הוא, הוא מאה אחוז, זה מה שאדם מדבר עליו. אדם הוא סוג כזה של דבר שהוא צריך לדבר על מה שהוא עושה – כולם יודעים. אדם לא יכול לעשות דבר בלי לדבר עליו.

וואו! לכן, כל דבר שאדם עושה, הוא מדבר עליו.

ראיה #1: מגילת אסתר ופורים – הצורך בדיבור

יש לי ראיה [ראיה: הוכחה] גדולה, זה כבר עומד כאן, ראיה גדולה משני דברים עיקריים [עיקר: עיקר], אבל אולי עוד הרבה יותר.

כל – אני לא יודע – בואו נדבר על המגילה [מגילה: מגילת אסתר], כי זה לא עומד, אני לא רשאי לומר דברים שלא עומדים.

על מגילת אסתר [מגילת אסתר: ספר אסתר], אוקיי, מה עושים בפורים [פורים]? עושים מסיבה גדולה, ושולחים, ומחלקים ממתקים לכולם, אפילו לעניים. זה מה שעושים בפורים כש – כך עומד במגילה.

אה, מספרים שקורים את המגילה. אה, למה אנחנו קורים את המגילה? לא עומד במגילה שצריך לקרוא את המגילה.

אבל זה עומד בעצמו – אומר אני אדם – למה אתה אוכל כמו זלילן? הלו, זה אני אומר לך. לא עומד במגילה שצריך לקרוא את המגילה. עומד שצריך לעשות מסיבה גדולה ולחלק לכל אחד. זה מה שעומד.

למה? לא, לא עומד. רק מדרבנן [מדרבנן: מדברי חכמים]. כן, אני יודע, גם אני למדתי בחדר [חדר: בית ספר יהודי], אני יודע שאומרים כך, אבל לא עומד שם במגילה.

איך אתה יודע שצריך לקרוא את המגילה? זה פשוט. אתה אדם או אתה בהמה? אתה זלילן? אתה אוכל בלי לדבר? אתה אדם.

ראיה #2: שבת וקידוש – זכירה דרך דיבור

שבת, עומד בתורה [תורה] שצריך לומר קידוש [קידוש: קידוש על יין]? לא עומד. עומד על פי דיבור [על פי דיבור: לפי הדיבור]. עומד שצריך לעשות שבת [שבת] גדול? עומד שעושים כבר מרובה [מרובה: הרבה], עושים מסיבה, יושבים לסעודת שמחה [סעודת שמחה: סעודה שמחה].

כן כן, זה עומד בתורה או זה עומד בגמרא [גמרא: תלמוד]. טוב מאוד. לא בזכור [זכור: זכור] גם לא עומד.

תעשה לי טובה [טובה: טובה], בזכור לא עומד כלום שצריך לזכור לעשות שבת. אלא מה? כל רב מבין שאדם הוא סוג כזה של בריה [בריה: יצור] שמדבר.

הוכחת החוויה: אכילה בלי דיבור מרגישה “מוזרה”

היה לך פעם חתונה [חתונה: חתונה]? דיברת על זה בחתונה?

בחתונות שלנו לא אומרים דרשות, וזה אחד מפגמי הברית הגדולים

בחתונות שלנו לא אומרים דרשות, וזה אחד מפגמי הברית הגדולים. חתונה בלי דרשה היא פגם הברית. צריך לדבר בחתונה. זה עיקר מצוות קידושין, מאמר, שצריך לדבר.

אומרים שבע ברכות, בדיוק, קודם. צריך לדבר הרבה יותר, ואת כל שבע ברכות צריך לומר, ועוד יותר. זה שלא מדברים היום ב… זה שבאמריקה אין דרשות בחתונה, זו בעיה גדולה. זה דבר מוזר מאוד, עבור אדם.

למה? ודאי, החמים, ידברו לכבודו, חתן לא צריך לדבר. ודאי, עושים טוסט. זו חתונה. ודאי, אנשים מדברים, משוחחים ביניהם, כי זה לא חלק מהאירוע.

בכל אופן, ראית פעם מסיבה שלא מדברים? לא קמים, אחד אומר, “רבותי, היום…”

למה? אתה לא יודע? הרי הזמנתי אותך, שלחתי לך הזמנה. אתה עושה מסיבה לכבוד חנוכת הבית. אתה תקום ותגיד, “רבותי, זו מסיבה לכבוד חנוכת הבית.” אתה משוגע? לא, אתה לא משוגע, אתה אדם נורמלי.

אדם הוא מדבר, מבהיר, הוא מין דבר שמדבר על מה שהוא עושה, והוא מדבר… אני לא יודע… רגע, למה בעצם? אין בעיה. מנקודת מבט של מסוק זו קושיה.

זה מה שאדם… אדם הוא דבר, אני יכול אפילו לומר למה, אבל זה קודם כל לומר את זה. אדם שהוא דבר שהוא עושה, הוא מדבר על זה. בסדר? כך היו האדם.

אם הוא עושה שבת, הוא הולך לומר פסוקים של שבת. למה אני עושה עכשיו סעודה? אני לא יודע ודאי לא. אבל אני צריך לדבר איתו כל שבוע מחדש. כי אם לא אני מרגיש שזה מוזר. אני מרגיש משהו… לא דיברתי, לא אמרתי לאף אחד שזו היום סעודת שבת. פשוט ישבתי ואכלתי בשר. זה מרגיש מאוד מוזר.

נסה את זה. נסה בשבת, תאכל בלי קידוש, תראה שזה מרגיש משוגע. אפילו בסעודה שלישית מרגיש משוגע. לכן, כשעושים סעודה ולא מדברים על זה, זה מרגיש מוזר.

לכן צריך לברך כל סעודה, לעשות ברכה ראשונה, ברכה אחרונה, או להוסיף איזה דיבור. “שנים שאוכלים ואין ביניהם דברי תורה, הרי זה כאילו אוכלים מזבחי מתים”.

הוא מת, אתה מבין? זה לא אדם חי. אדם חי מדבר. מה הוא מדבר? ודאי, הוא מדבר שטויות, זה ודאי זבחי מתים, כי זה לא דבר חי. הוא מדבר דברי תורה, ודאי הוא אדם חי. הוא מדבר דברי חכמה, הוא מדבר עכשיו את הדבר.

אבל אדם הוא דבר כזה שמדבר. הוא לא עושה דברים בלי לדבר עליהם, בסדר?

ההוכחה הגדולה: כמעט אין מצוות שבדיבור בתורה

לכן, כל התורה לא כתוב שום מצווה של תפילה, אבל כל אחד מבין שהוא צריך להתפלל כל יום. כלומר, יהודי הוא דבר כזה שמאמין בהקב״ה, הוא צריך לדבר על זה. אם הוא מדבר אל הקב״ה, מהקב״ה, על הקב״ה – אני לא יודע, זה כבר פרטים. זו עובדה.

יש לי ראיה על זה. הראיה ברורה היא שבתורה לא כתוב אף פעם שום מצווה – רוב מצוות שבדיבור, לא רוב, כמעט חוץ ממקרא ביכורים, כתוב שתיים שלוש מצוות. אין אף פעם מצווה שבדיבור בתורה.

ורוב דברים שאנחנו עושים, בואו נחשוב, אנחנו יהודים, כן? כולכם יודעים את התרי״ג מצוות, ואתה יודע שרוב דברים שאנשים עושים הם אנחנו מדברים, נכון? רוב מצוות. יהודי הוא דבר כזה שמדבר מאוד הרבה. סידור שלם אומרים כל יום. ואף אחת מהמצוות שבדיבור לא כתובה בחומש. כמעט אף אחת מהן.

החכמים תיקנו שיעשו ברכות, והחכמים עשו את נוסח התפילה, והחכמים אמרו שצריך לומר את התורה. אפילו לא כתוב בתורה שצריך ללמוד תורה.

כמעט, כתוב “ודברת בם”. כתוב שצריך להניח תפילין, וממילא “ודברת בם”. לדבר על זה. זה כתוב בגמרא. בדיוק, בתורה כתוב שצריך להניח תפילין, וממילא “ודברת בם”. בא הפסוק, אותו דבר, אומרת הגמרא, להניח את התפילין.

כי זה דבר נורמלי, אדם שהוא עושה, הוא מדבר על זה. ואם הסיבה למה הוא עושה משהו היא כי כתוב בפסוק, מה הוא אומר? שכתוב בפסוק. ככה זה הולך, ככה אדם הולך. ככה בני אדם עובדים, בסדר?

ראיה #3: הגמרא על הלל – “מה הם, בהמות?”

הגמרא אומרת כך: מניין יודעים שמשה רבינו כתב כבר את ההלל? “אפשר ישראל תלו את פסחיהם ונטלו את לולביהם ולא אמרו את ההלל?”

מה הם, בהמות? הם אוכלים? אם הם אוכלים קרבן פסח לכבוד “בצאת ישראל ממצרים”, מה אומרים?

אתה מתכוון שהם אמרו את אותו נוסח או לא? בסדר, זו כבר חקירה אחרת, אמרו נוסח אחר. מי אכפת לו? יש עוד נוסחאות.

אבל זה לא יכול להיות, זה לא יכול להיות שהם לא בני אדם. ואם יש דברים, לאדם יש הרבה מיני דיבורים. יש לו דיבורים שפשוט מדברים, יש לו דיבורים שזה שיר, זו שירה, שמתאים, יש מצב שמתאים שירה, יש מצב שמתאים קינה, וכן הלאה. לכל דבר יש את סוג הדיבור שמתאים. אבל בלי דיבור אין דבר כזה.

לכן זה דברים פשוטים. אם אנחנו יודעים שיהודי נוטל לולב בסוכות, הוא חייב לדבר על זה. מה הוא אומר? מה הלולב אומר? הוא אומר “הודו לה׳ כי טוב”. הוא צריך לדבר, הוא צריך לומר מה הוא עושה.

הוא עומד עם לולב, הוא עומד כלום, הוא עומד? דבר! הוא חייב לומר “הודו לה׳ כי טוב כי לעולם חסדו”, “אנא ה׳ הושיעה נא”. כל אחד, יש כמה פסוקים שאומרים. זה מה שהוא אומר, אלו דברים פשוטים שיוצאים.

יישום: תקיעת שופר – השופר “מדבר”

אתה יכול לראות תקיעת שופר, עומדים תוקעים שופר. אה, שופר הוא בהמה, הוא מדבר. צריך לומר, איך יודעים שכתוב “אני ה׳ אלקיכם” זו מלכות? זה מקור?

זה דברים פשוטים, אתה תוקע שופר, הוא כבר מדבר על זה. מה יכול להיות תקיעת שופר בלי לדבר על זה? זה לא יכול להיות, זה לא דבר אנושי בכלל.

הודיה והלל הם דיבור

הודיה היא, הקב״ה כבר יודע שאתה מודה, זו לא הנקודה. הודיה, זה הדיבור? כן, ודאי. ודאי, כך כתוב בודאי, כל אחד יודע, “לא המתים יהללו י-ה”, ממילא צריך לולב חי, כתוב בירושלמי.

ודאי, ההודיה היא דין בלולב. לא ההודיה, הלל, הודיה, הלל, איך שתרצה לקרוא לזה. זה דיבור על הלולב, שבאים לשבח פועלו של הקדוש ברוך הוא, כך היא לשון המדרש.

המשמעות של לולב: “שלום, אני כאן”

לולב שאמרנו קודם, מה שלא יהיה המשמעות, ארבע דרכים אחרות איך זה, אבל זו המשמעות של לולב. באים, אני כאן. פשט פשוט, אני כאן, שלום, אני כאן. צריך לומר, שלום, אני כאן.

“ברוך הבא בשם ה'”, שלום, אני כאן. אני עוד חי, “שהחיינו וקיימנו והגיענו לזמן הזה”. זה אומרים עם הלולב, דברים פשוטים.

ומוסיפים, היתה פעם צרה, הקב״ה עזר, “כל גוים סבבוני בשם ה׳ כי אמילם”, כך. זה פשוט דבר אנושי.

עיקר ההלל נעשה לומר עם לולב, או שנעשה באירוע אחר גם, אתה צריך לדבר על זה. זה הפשט של ההלל, לכן צריך לדבר.

ומי שיכול אנשים רואים שפשוט שזה כך, לא צריך אפילו להסביר. אם לא, אנשים לא מבינים. עומדים ומנענעים ואומרים, וזה מאוד פשוט.

דברים פשוטים, וחג שמח.