די פילע טעמים און מדרשים אויף ד׳ מינים זענען אלע אמת! | תמלול וסיכום

וואס איז די מעשה פון לולב-נעמען? א פילאסאפישע אונטערזוכונג

הקדמה: הודעות און סיום

מגיד שיעור:

רבותי, ס׳איז זייער פיין אז מיר לערנען דא, זייער העפי ערב יום טוב. ביזדערווייל יעדער לאנגע שישי די יאר האבן מיר שוין געהאט א שיעור, א גאנץ יאר שיין. ערב יום טוב, נעקסטע לאנגע שישי גייט זיין א שיעור אין ליל הושענא רבה במוצאי יום טוב, אזויווי יעדע יאר. יעדער איינער גייט קומען. ס׳איז דא נאך עפעס א נאכט אדער אלע נעכט, ווען עווער יו וואנט טו קאם סוכות ביינאכט, וועסטו אויך אריבערקומען. מודיע זיין אויב דער עולם וויל קומען א סערטען צייט, קען מען אויך מודיע זיין דאס.

מיר דארפן מאכן א סיום. איך האב היינט געענדיגט ספר זמנים מיט ר׳ אליעזר, וואס גייט ארויפגיין די נעקסטע פאר טעג די רעקארדינגס, און זיי האבן געענדיגט די ערשטע דריי ספרים פון די רמב״ם [Rambam: Maimonides]. מיר מאכן נאך א גרויסע סיום פאר דעם. איך ווייס נישט אזא גרויסע סיום ווי ספר אהבה, באט עפעס דארף מען מאכן.

די צענטראלע קשיא: וואס טוט מען אייגנטלעך מיט א לולב?

מגיד שיעור:

יעצט איז אזוי, איך וויל אביסל זאגן תורות [Torah thoughts], חידושים [novel insights], קושיות [questions], תירוצים [answers], אויף די נושא פון די לולב [lulav: palm branch used on Sukkot]. האט איר געהערט פון די לולב? איך ניד טו טאלק טו סאמוואן, סאו סאמוואן שוד ריספאנד. וואס איז די שאלה צו מ׳האט געזען א לולב?

תלמיד:

יא.

מגיד שיעור:

פרעגט ער. ווייטער, מ׳האט געזען א לולב. ס׳איז א רעטאריקעל קוועסטשען? יא, צו מ׳האט געזען א לולב. אקעי, וואס טוט מען מיט דעם לולב זאך? מ׳דארף עס שאקלען, און מ׳שאקלט עס. מ׳שאקלט עס מדברי סופרים [according to Rabbinic law]. וואס איז די זאך פון דאס שאקלען? וואס איז די זאך פון דאס נעמען? וואס איז די זאך פון זיין העפי? איך קוק אים, ער לאזט אונז שאקלען כאטשיג מ׳האט נישט געטארט. ווען מ׳זאגט “נעם א זאך און בלאז דעמאלט”, און דא זאגסטו “נעם א זאך און שאקל”, און “נעם א זאך”. און? און האלט עס. לאמיר מסביר זיין מיין קשיא אביסל בעסער, אקעי? ס׳שטייט דא אין דעם ספר אפאר פעידזשעס וועגן דעם, וועגן מיין קשיא, און איך וויל עס מסביר זיין אביסל בעסער.

טאמער איך זאג פאר א איד, “טו אן א קאפל”. דו ווייסט וואס מיינט אנטון א קאפל? צו מ׳ווייסט איז אן צו ס׳זאל שטיין, איינער זאל מיר ווייזן וואס ס׳איז, מ׳דארף עס וויסן? ס׳שטייט יא צו ס׳שטייט נישט? איז דא א פיקטשער דערפון? מ׳געבט נאך א פיקטשער עטץ? ניין, ניין, ס׳איז א פיקטשער.

דער יסוד: א מענטשלעכע מעשה איז מער ווי א פיזישע באוועגונג

די פילאסאפישע יסוד

מגיד שיעור:

און געדענקען, לאמיר זיך דערמאנען א יסוד, איך וויל אייך ארייננעמען אין א יסוד צו פארשטיין אביסל בעסער וואס די שאלה איז. יא, יא, איך גיי מסביר זיין די שאלה. אונז האבן געלערנט, געדענקט אונז האבן געלערנט, אז פיזיקל עקשאנס, פיזיש וואס א מענטש טוט, איז נישט גענוג אפילו צו דיסקרייבן וואס א מענטש טוט, ווי לאנג ער איז אן אדם, ער איז א יומען ביאינג, נישט סתם א מאשין און נישט קיין ווידיאו. א ווידיאו קען מען דיסקרייבן פונקטליך מיט פארשטיין, מיט זען וואס רוקט זיך דא, די קאליר דא און די קאליר דארט, דאס איז טייטש וואס ער טוט. דאס איז די גאנצע דיסקריפשאן, די גאנצע תיאור, די גאנצע ריעליטי פון וואס ער טוט.

דער משל פון גיין/וואקן

מגיד שיעור:

ווען דו זעסט א מענטש, איך וויל זאגן, ווען דו זעסט א מענטש גיין, וואס טוט ער? ער איז וואקינג. ער קומט ערגעץ אן. געווענליך ווען א מענטש וואקט, ער איז נאט עקשולי וואקינג. דאס הייסט, א מענטש זאגט, “איך גיי וואקינג,” אזויווי דער מענטש זאגט, “איך גיי אין בית המדרש [study hall].” ביידע טוען די זעלבע עקזעקט זאך. אבער איינער וואקט, הייסט וואס טוסטו? ער וואקט. פארוואס וואקסטו? ווייל ער קען אפילו זאגן ער מאכט עקסערסייז, אדער ער האט א פלעזשער פון וואקינג, ס׳איז א תענוג [pleasure] וואקינג. ער איז א וואקער. איינער האט אזוי געוואקט, רגלו מוליכותו לבית המדרש [his feet carry him to the study hall]. אקעי, מעיבי, מעיבי. אבער אז ער גייט אין בית המדרש, ער איז נאט וואקינג. גראדע, אנצוקומען אין בית המדרש דארף ער וואקן, ער האט נישט קיין קאר, און ס׳איז שבת, ער קען נישט, וואקט ער, נאו פראבלעם. באט די פעולה וואס ער טוט הייסט נישט וואקינג, ס׳הייסט גיין אין בית המדרש. שטימט?

די זעלבע זאך, אויב ער גייט אין ארבעט, טוט ער א דריטע פעולה, ער גייט אין דער ארבעט. איי, זיינע פוס דריקן זיך פונקט די זעלבע וועג? די זעלבע סיגנאלס ווערן געשיקט פון זיין נערוועס סיסטעם, איך ווייס וואס, צו זיין פוס כדי ער זאל גיין? נישט דאס איז די טייטש. די חלק האנושי, די חלק המענטש, דאס הייסט די חלק הכוונה [the part of intention], די אינטענשאנעליטי, די קאנטעקסט פון זיין מעשה. קענסט עס רופן די פורפעס, קענסט אפילו זאגן די קאנטעקסט. איז אנדערש, ס׳איז א גאנצע אנדערע מעשה, ס׳איז נישט די זעלבע זאך. שטימט? שטימט וואס איך זאג? די יסוד ווייסט יעדער איינער? יא, יא, יא. זייער אסאך מענטשן ווייסן נישט. פאר די שיעור ווייסן נישט. שטימט?

דער משל פון פאפקארן אויפן טיש

מגיד שיעור:

סאו כדי צו וויסן וואס א זאך איז, א מעשה, א מעשה וואס איז נישט א מעשה בהמה [animal action], מעשה קוף בעלמא [mere monkey action], א מעשה אדם [human action], די זעלבע זאך, טאמער ס׳קומט אריין א מענטש אין בית המדרש און לייגט אראפ א טעלער פאפקארן אויפ׳ן טיש, וואס טוט ער? ס׳ווענדט זיך. טאמער ס׳איז שבת אינדערפרי, שטעלט ער קידוש [Sabbath blessing over wine]. טאמער ס׳איז פרייטאג צונאכטס, קען זיין ער מאכט א שלום זכר [celebration for a newborn boy]. טאמער ס׳איז ביי א שיעור, קען זיין ער מאכט אז די שיעור זאל זיין געשמאק. טאמער ס׳איז מ׳קוקט א מאווי, גייט מען יעצט קוקן א מאווי. ס׳איז אן אנדערע… די עקשאן מיינט עפעס אנדערש, שטימט? יא. ער טוט, יא.

פארוואס “אינטענשאן” אליין איז נישט גענוג

מגיד שיעור:

אבער איך מיין אז די ווארט אינטענשאן איז נישט גענוג. פארוואס? אינטענשאן מיינט אז ער מיינט צו זאגן, איך האב אזא אינטענשאן צו טאן דאס. אבער רוב מאל ווען א מענטש זאגט אינטענשאן, מיינען זיי אינטענשאן מיינט וואס האט ער אין זין אין זיין קאפ ווען ער טוט דאס. ס׳איז נישט נאר וואס האט ער אין זין אין זיין קאפ. אויב איך וועל אראפלייגן א פאפקארן אויפ׳ן טיש פרייטאג צונאכטס, איך וועל זאגן איך מאך קידוש, און איך האב אפילו די כוונה מיט די גאנצע ריינע הארץ, ווערט עס נאך נישט קיין קידוש וועגן דעם. רייט? ס׳דארף האבן קאנטעקסט. מ׳דארף וויסן, אין אנדערע ווערטער, כדי צו ענטפערן די שאלה וואס א מענטש טוט, אדער וואס עני פעולה אנושית [human action] איז, דארף מען וויסן די גאנצע מעשה פון דעם מענטש, וואס געשעט פארדעם, וואס געשעט נאכדעם, וואס ער מיינט, וואס די משמעות [meaning] פון די מעשה איז, און אזוי ווייטער. שטימט? דברים פשוטים [simple matters]. דאס איז נאך נישט קיין כוונה, סארי, דאס איז פשוט׳ע פשט. אפילו ווען מ׳וואקסט נישט פון פוינט עי צו פוינט בי, איז נאך פשט. ער קען טון ביידע. איך דארף גיין אין בית המדרש, איך וועל נישט מאכן עקסערסייזן אויפ׳ן וועג. מ׳קען צומישן אסאך זאכן. דעמאלטס איז די moving your body for a purpose. שטימט, זייער גוט.

צוריק צום לולב: קיינער ווייסט נישט וואס די מעשה איז

די קשיא אויף לולב-שאקלען

מגיד שיעור:

דערפאר זאג איך אז קיינער ווייסט נישט וואס… אפשר קיינער שאקלט נישט לולב בכלל. איך ווייס אפילו וואס ס׳מיינט. וואס ס׳איז? וואס איז דאס? איך קען דיר זאגן, לאמיר זאגן אז איך ווייס ריכטיג פשט אין די משנה ברורה [Mishnah Berurah: authoritative halachic code]. ס׳שטייט consider אינסטראקשענס, נעם די האנט, ריק עס רעכטס, ריק עס לינקס, ריק עס ארויף, ריק עס אראפ. איך קען דאס טון. אבער דאס איז דאך נישט דער טייטש. שטימט? און די word “purpose” I don’t like. איך האב ליב צו זאגן… “purpose” מיינען מענטשן אז ס׳מיינט וואס ליגט אין מיין קאפ. Exactly. וואס איז די meaning? וואס איז די טייטש? די purpose איז א part דערפון, אפשר די עיקר part, אבער ס׳איז דא נאך parts, right? פון וואו קומט עס? וואו גייט עס? ס׳איז דא נאך parts. Purpose איז נישט גענוג. אזוי קענסטו זאגן די גאנצע context, אזוי קענסטו זאגן די גאנצע מעשה. וואס איז די מעשה? פארשטייסט?

א תלמיד׳ס תירוץ: סוכות אלס א נאציאנאלער יום טוב

מגיד שיעור:

פארשטייסט דאך אזוי. אויב איינער פון ענק קען מיר זאגן וואס איז די מעשה וואס מ׳טוט מיט די לולב, וועל איך זיין זייער happy. ווייל איך ווייס נישט. איך קען זאגן, מ׳טוט זייער אסאך זאכן וואס מ׳טוט. מ׳טוט זייער אסאך זאכן וואס מ׳טוט, און מ׳טוט זייער אסאך זאכן וואס מ׳טוט, און מ׳ווערט זייער happy. קיינער פרעגט נישט קיין קשיא. וואס? קיינער פרעגט נישט קיין שאלה, לאמיר זאגן, דו זעסט אן ad וואס שטייט אז ס׳גייט זיין, להבדיל, לאמיר נוצן די ווארט, א פעסטיוואל, יעדער זאל קומען dressed מיט א pink hat. קיינער פרעגט נישט פארוואס. דו טאנצט. וואס טאנצסטו? דו טאנצסט? דו טאנצסט. דא איז דא א בית המקדש [Temple], און ס׳איז א national holiday יעצט, און מ׳ברענגט פון די חלקים פון ארץ ישראל [Land of Israel], און מ׳שארט אפ מיט עס, און ס׳איז א שמחה׳דיגע מאמענט. וואס טוט ווען א מענטש איז שמח? ער טאנצט, ער שפרינגט, ער שאקלט.

מגיד שיעור:

זייער גוט, דו האסט שוין געזאגט א תירוץ. ס׳איז נישט פשוט. דו האסט צוגעלייגט א מעשה. דו האסט געזאגט אז ס׳איז דא א יום טוב, ס׳איז א יום טוב ציבורי, יא, פון די גאנצע פאלק, פון די גאנצע עולם, whatever, און ס׳האט עפעס צו טון מיט, לאמיר זאגן, די בית המקדש. היינט איז נישטא קיין בית המקדש, סאו ס׳איז עפעס בדיעבד [after the fact], אבער מ׳קומט אין אזא פלאץ, און ס׳האט אזוי ווי, דו זאגסט א dress code, נישט א dress code, דו זאגסט אזוי ווי א… וואס איז די activity? וואס איז די activity יעצט? נישט די activity, די… וואס איז די נאמען? די ornaments, די decorations. וואסערע decorations קומט אין דעם? די יום טוב קומט מיט פרי עץ הדר וכפות תמרים [fruit of a beautiful tree and palm branches]. דו האסט שוין געזאגט א פשט, דו האסט שוין געגעבן א גרויסע context. דו האסט געזאגט אז סוכות איז א גרויסע יום טוב, די גרעסטע אידישע יום טוב וואס איז דא, און סוכות קומט מיט ספעציפישע decorations. ס׳איז דא געוויסע מאכלים, פסח איז דא געוויסע מאכלים וואס מ׳עסט. סוכות שטייט נישט אין די תורה געוויסע מאכלים, אפשר איז דא מנהגים [customs] וואס מ׳עסט, איך ווייס נישט. וואס עסט מען סוכות? ס׳איז נישט דא? קניידל? קניידל עסט מען סוכות? בקיצור, איך ווייס נישט וואס מ׳עסט. יא, שפיזן [Ushpizin: mystical guests]. אבער… וואס? נישט די ערשטע ווארט כלום. מ׳האט געארבעט א גאנץ יאר, און מ׳האט געטראפן, און מ׳ברענגט אזוי. דא, איך קום אריין ביס מען נישט, מ׳שאקלט. ס׳איז א גאנצע אנדערע זאך. וואס איך דארף טיר פארשטיין? דו פארשטייסט נישט. דו וועסט עס טון ווי לאנג מ׳האט צוריק די לאנג. סאו דאס איז איין פשט וואס ענק זאגן, איין פשט.

דער צאנזער רב׳ס כלל: דריי הונדערט טעמים

מגיד שיעור:

איך וויל זאגן, ביי די וועי, איך וויל ענק זאגן, איך מיין אז ס׳איז דא אפאר כללים, אדער איין כלל. כלל הדבר איז, אזוי ווי דער הייליגער צאנדער רב [Tzanzer Rebbe] האט געזאגט, אז מ׳האט אים געפרעגט פארוואס ער טוט עפעס, פארוואס שניידט ער די איימעצוויבל ביים טיש, איך ווייס נישט, וואס ער טוט? ער האט געזאגט איין טעם, נאכדעם נעקסטע וואך האט ער געזאגט א צווייטע טעם, די נעקסטע וואך א דריטע טעם. דאס איז געווען עפעס איינער וואס האט געזעצט, ער געבט שוין אויפצופארשטיין וואס דער רב טוט, ווייל יעדן פאר יודען אז ער האט געזאגט א צווייטע תירוץ וואס מאכט סענס אין יענעם׳ס קאט, באט דער אמת׳ער טעם ווייסט קיינער נישט. האט דער צאנזער רב געזאגט אז ער טוט נישט קיין איין זאך אן דריי הונדערט טעמים. אבער איך מיין אז ס׳איז נאר דער צאנזער רב, רוב מענטשן… איינער איז פון אונזערע טעם פעמים. יא. רוב מענטשן, א מענטש, ביי א שערי מענטש, עפעס א בר דעת [person of understanding], וואס א מענטש איז נישט קיין זאך וואס איז געבוירן היינט, וואס מ׳קען דעסקרייבן וואס ער טוט מיט איין סעקונד, מיט איין אזוי ווי א טאמיק. יעצט האסטו עס געטון. א מענטש איז א זאך וואס קומט מיט א היסטוריה, ער איז געקומען פון וואס איז דא אין די ראשון? אזוי ווי מיר האבן געזאגט, כדי צו פארציילן צו א מענטש וואקט אדער ער וואקט אין שול אדער ער וואקט פון שול, יא? ס׳איז א גאנץ אנדערע זאך. קניק, אבער רייעך, ווייס נישט ווער גייט ארויס, ער מאכט די זעלבע זאך, ווייל יעצט גייט ער אוועק פון ערגעץ, ער אנטלויפט. ס׳איז זייער אסאך אנדערע זאכן. כדי צו דעסקרייבן וואס א מענטש

די נויטווענדיקייט צו וויסן די גאנצע היסטאריע פון א מענטש כדי צו פארשטיין זיין מעשים

ס׳איז נישט גענוג צו וויסן וואס איז אין זיין קאפ

מגיד שיעור:

איך זאג, ס׳איז נישט גענוג אפילו צו וויסן וואס איז אין זיין קאפ. ווייל אויב ער האט אין זיין קאפ אז ער גייט ארויס פון שול, ווייל דער מעל גייט ער צו שול, איז איין מחשבה [machshava: thought] מוציא מיט איין מעשה [ma’aseh: action]. וואס ער טוט איז דאס. ס׳העלפט נישט זיין וואס איז אין זיין קאפ.

סאו איך דארף וויסן וואס ער טוט די גאנצע טאג. כדי צו זאגן אז איינער זאל באשרייבן, איינער זאל קענען זאגן וואס ער טוט, דארף מען וויסן די גאנצע מעשה פון די גאנצע טאג.

די פילע ווערטער פאר הליכה אין לשון הקודש

און אויב ער איז א גוטער שרייבער און ער ווייסט אלע שמות [shemot: names, terms] וואס זענען דא, קען זיין ס׳איז דא אן אנדערע ווארט פאר הליכה׳לע. גיין איז הליכה [halicha: walking] טייטש גיין ערגעץ, און ריצה [ritza: running] איז טייטש אוועקלויפן פון ערגעץ אדער לויפן צו ערגעץ. ס׳איז דא גראדע פיזיש אויך א חילוק [chiluk: distinction] פון גיין מיט לויפן, ווייל אפשר איך ווייס נישט וואס דאס מיינט עס.

און ס׳איז דא אן אנדערע ווארט, צעדה צעדי [tze’ada tze’adi: to step, to stride], איז דאס מיינט אויך גיין. וואס מיינט עפעס אן אנדערע סארט גיין? וועלכע נאך השיינת נדפים [hashayat nedafim: variations, nuances] איז דא פארגיין אויף לשון הקודש [lashon hakodesh: Hebrew]?

וואס? בורח [bore’ach: fleeing], אנטלויפן, אנטלויפן פון ערגעץ, יצא [yatza: going out], בא [ba: coming], אלע זאכן קענען באקומען גיין, קומען, יצא. אזוי ווייטער, יעדער איינער מיינט עפעס א גלייס אנדערע זאך, טאפעס והולך [tofes v’holech: grasping and going], ס׳מיינט קריכן. און די אלע זאכן מיינען עפעס אנדערש.

און מ׳קען זאגן באופן כללי [b’ofen klali: in general], זו שיבה וזו ביאה [zo shiva v’zo bi’a: this is a return and this is a coming]. יא, ס׳איז די זעלבע זאך. וואס, איז נישט אמת אז זו שיבה וזו ביאה? ס׳איז אנדערע זאכן. צוריקקומען, צוריקקומען. דאס הייסט, וואס איז די חילוק פון קומען און צוריקקומען? איך בין שוין געווען דארט נעכטן. סאו די דיסקריפשאן פון וואס איך האב געטון יעצט איז תלוי [talui: dependent] אין וואס איך בין געווען נעכטן, רייט?

שרץ ושרץ [sheretz v’sharetz: creeping and swarming]. יא, שורץ זאל זיין מיין קריכן? לשרץ [lishrots: to swarm]? יא, איך קען דראכטן פון נאך ווערטער, און מסתמא [mistama: presumably] איז נישט אפילו דא גענוג ווערטער צו דיסקרייבן אין די שפראך, צו דיסקרייבן אלע מיני סארט וועגן וויאזוי די זעלבע זאך קען זיין אנדערע זאכן.

מען דארף וויסן די גאנצע לעבן פון דעם מענטש

איך דארף וויסן די גאנצע טאג, כדי צו קענען עס דעסקרייבן וואס א מענטש טוט אין איין מינוט, רייט?

און דער אמת איז, איך דארף נישט נאר וויסן די גאנצע טאג, איך דארף וויסן די גאנצע לעבן פון דעם מענטש, רייט? ווייל ער איז אזא סארט מענטש וואס ער איז א נערוועזער ווען ער גייט איז עס ווייל זיין מאמע ווען ער איז געבוירן איז געקומען צו שפעט צו האספיטאל, און זייט דעמאלטס איז ער נאך נערוועזער, ער מיינט אז זיין גאנצע לעבן איז נישט פארשפעטיגט. איך ווייס נישט, לאמיר זאגן, איך דארף נישט זאגן, איך דארף נישט זאגן, איך דארף נישט זאגן, איך וויל ארויסברענגען…

“אל תדון את חברך עד שתגיע למקומו”

אסאך מאל, ניין, ניין, מ׳קען נישט וויסן וואס א מענטש טוט. איך וויל ארויסברענגען, מ׳זאגט אסאך מאל, מ׳קען נישט דאדזשן [judge] א מענטש עד שתגיע למקומו [ad shetagia limkomo: until you reach his place – from Pirkei Avot 2:4], רייט? אז וויסן דעם מענטש׳ס בעקרענד [background], פארשטיין פארוואס ער טוט אזוי.

אין אנדערע ווערטער, נישט פשט [pshat: simple meaning] אז ער האט אן עקסקיוז [excuse], ס׳האט אן אנדערע מינינג [meaning]. ווען א מענטש וואס איז נישט געווענליך אנגעצויגן לויפט, דער פשט איז ער לויפט ווייל היינט איז עפעס זייער וויכטיג. מ׳נעמט נישט סתם אנגעצויגענע הויפט, ער איז אן אנגעצויגענער, ער איז א לויפער. ס׳האט אן אנדערע מינינג.

דוגמאות: שרייען און דער הולאקאסט

ער געבט א שריי אויף דיר, מיינסטו ער שרייט אויף דיר? איך קען איינער וואס ער האט ליב צו שרייען אויף מענטשן. איינער האט מיר געזאגט אמאל, דארפסטו דאך געדענקען, ער שרייט נאך אויף היטלער פון די האלאקאסט [Holocaust], און ס׳מיינט נישט דיר. מ׳האט אים נעבעך געשלאגן דארט צופיל, און ער שרייט. דו מיינסט אז ער שרייט אויף דיר? דו האסט עפעס שלעפט געטון און ער שרייט?

אין קאצק זענען די גוים אויך געווען שארף. יא, דאס קען אויך זיין. איך מיין נאר צו זאגן, ס׳מיינט נישט אז ער אפשר ווען יענער וואלט געקענט האבן אויף זיינע מדות [middot: character traits] און נישט שרייען. אבער די פוינט איז, אז דו האסט יו נאט אנדערסטענדינג [you not understanding] די עקשאן [action]. דו מיינסט ער שרייט? ער שרייט! זיין שריי איז אן אנדערע שריי ווי דיין שריי. איך שריי אויף איינעם.

א מעשה מיט א בחור און א רבי

אלס בחור האט מען געשיקט איינער סיבסטאגוסטער רבי. ער האט אים נישט געשיקט, ער האט אים געזאגט גיי געווען. בקיצור [bekitzur: in short], יענער קומט דארט אן, און ער קומט מיר זאגן שפעטער. איך האב שוין געווען, ס׳איז אמאל געקומען א שלאכטע צייט, יענער האט געשריגן. ער האט זיך אנטשולדיגט, ער האט געוואלט גיין, אבער יענער האט געזאגט “איך האב נישט קיין שום ראיה [raya: proof], דו טוסט דאס אייביג.” זייער גוט. ס׳מיינט עפעס אנדערש.

די גאנצע היסטאריע פון די משפחה און פון כלל ישראל

סאו, אמת׳דיג צו פארשטיין, אמת׳דיג צו וויסן וואס די קלענסטע עקשאן איז, דארף מען וויסן די גאנצע היסטארי [history] פון די גאנצע מענטש. און אויב דער מענטש האט א פעמילי [family], דארף מען וויסן זיין גאנצע פעמילי. און אויב ער האט א גרעסערע קאנעקשאן [connection] ווי א פעמילי, ער האט א היסטארי פון די אנדערע זייט פון נח [Noach: Noah], איך ווייס פון וועלכע אייניקל פון שם בן נח [Shem ben Noach: Shem son of Noah] ער איז, דארף מען דאס אויך אריינלייגן, ווייל דאס איז די דעסקריפשאן [description], רייט?

קניית יין לכבוד סוכות: נגד דעם ב״ח

אזוי ווי איך האב געזאגט, מענטשן מיינען אז מ׳דארף האבן כוונה [kavana: intention]. איך זאג, מ׳דארף נישט האבן קיין כוונה. ווען א איד גייט אין געשעפט פאר סוכות [Sukkot: the Festival of Tabernacles] און ער קויפט וויין, דו ווייסט אז פארט פון די הסבר [hesber: explanation] פון זיין קויפן וויין לכבוד יום טוב [lichvod yom tov: in honor of the holiday] איז אז די אידן זענען ארויס פון מצרים [Mitzrayim: Egypt]. ס׳שטייט אין פסוק [pasuk: verse] “למען ידעו דורותיכם” [lema’an yed’u dorotechem: so that your generations will know – Leviticus 23:43].

קומט דער ב״ח [Bach: acronym for Bayit Chadash, Rabbi Yoel Sirkes, 16th-17th century] און ער זאגט אז מ׳דארף עס אין זינען האבן. איך זאג אז מ׳דארף עס נישט אין זינען האבן, איך בין נישט מסכים [maskim: agreeing]. איך האב טאקע געזען וואס ער זאגט יעדע וואך, ער זאגט גוטע פשטים [pshatim: interpretations], אבער ער איז נישט אמת. פארוואס נישט? ווייל דאס איז די פרק [perek: chapter, context] פון די מעשה.

די דעת איז צו מסביר זיין וואס די מעשה איז

אוודאי, איינער ווייסט נישט, פארשטייט ער נישט די מעשה. ס׳העלפט צו וויסן, איך זאג נישט אז ס׳העלפט נישט צו וויסן. די דעת [da’at: knowledge] איז צו מסביר זיין [mesbir zayn: to explain] וואס די מעשה איז.

די סייענטיפישע שאלה: וואס איז די קאז?

איך פרעג דיר א שאלה: וואס איז די קאוז [cause]? איך בין א סייענטיסט [scientist], א בעיסיק [basic] סייענטיסט. פארוואס גייט ער יעצט קויפן וויין? איך קען זאגן ווייל ער איז דורשטיג. ס׳איז נישט אמת, יעדן טאג איז ער דורשטיג. ער איז א שיכור א גאנץ יאר, ער קויפט נישט אזויפיל וויין. נאר פאר יום טוב קויפט ער. פארוואס?

דו קענסט זאגן, א רמב״ם [Rambam: Maimonides] איז דאך דא, א מענטש דארף דאך מפאר זיין [mefa’er zayn: to glorify] יום טוב. אקעי [okay], אבער פארוואס האט ער היינט דעם יום טוב? דאס איז א ריעל [real] ענטפער צו די מינינג פון דיס פערסאנ׳ס [person’s] עקשאן. ס׳איז נישט קיין דרשות [drashot: homilies], ס׳איז נישט קיין כוונה עליונה [kavana elyona: higher intention], ס׳איז נישט קיין כוונה אין דעם מענטש׳ס קאפ. ס׳איז א ריעל ענטפער פארוואס.

די אמתע תירוץ: ווייל ער געהערט צו דעם עם

און אין די ענד וועסטו אנקומען צו די תירוץ [teiruts: answer] ווייל ער געהערט צו דעם מענטש. וואס הייסט ער געהערט? מיין מאמע איז געווען א איד, אדער סאמהאו [somehow] איז מיין זיידע געווען א גר [ger: convert], איך ווייס נישט, סאמהאו איז ער געווארן א איד. און די אידן, איינמאל, לאנגע צייט צוריק, זענען ארויס, איך ווייס נישט, מ׳האט געמאכט סוכות אין די מדבר [midbar: desert], און סאמהאו פון דעם איז געווארן אז מ׳האט געמאכט א מצוה [mitzva: commandment] פון זיצן אין סוכה [sukka: tabernacle]. און ס׳איז א גרויסע יום טוב, ווייל זיי האבן געזאגט “חג האסיף” [chag ha’asif: the harvest festival], וואס איז אמאל אמאל, זייער לאנג צוריק.

דיגרסיה: חג האסיף און די אידן אלס שטאט-מענטשן

ביי די וועי [by the way], אסיף [asif: harvest] איז שוין נישט ביי אידן, עט ליעסט [at least] ביי רוב אידן, אקעי? רוב אידן זענען נישט קיין חג האסיף שוין זייער א לאנגע צייט. רוב אידן, סינס [since] די צייטן פון עזרא [Ezra] עט ליעסט, רוב אידן זענען שוין נישט קיין פארמערס [farmers]. וויאזוי איך ווייס? ס׳שטייט אין פסוק.

סאו, דאס איז היסטארי. קוק נאך אין די היסטארי וועסטו זען. רוב אידן, די וואס אונז ווייסן פון זיי, געמאכט, פארקויפט, געקויפט, און אזוי ווייטער, אזוי ווי אידן טוען היינט.

וואס מענטשן טוען אין שטעט

וואס מענטשן טוען אין שטעט? א שטאט איז זייער וויכטיג. ס׳איז דא די בני הכפרים [bnei hakfarim: villagers] ארום און ארום. אבער די גמרא [Gemara: Talmud] זאגט שוין אין מסכת מגילה [Masechet Megilla: Tractate Megilla], איך וויל נישט יעצט אריינגיין, די גמרא זאגט שוין אין מסכת מגילה אז היינטיגע צייטן טוט מען נישט די הלכה [halacha: Jewish law] פון בני הכפרים. און די גמרא זאגט תוכה כדריצה [toch’a kedritza: its interior is like its exterior – meaning the reason is obvious], פארוואס נישט? דער עכטער תירוץ איז ווייל ס׳איז נישטא היינט קיין בני הכפרים.

שוין אין די צייט פון די אמוראים [Amoraim: Talmudic sages of the 3rd-6th centuries], און אין די צייט פון איך ווייס נישט, די משנה [Mishna: foundational rabbinic text], at some point איז געווען נאך פורים [Purim] אידן, און ס׳איז געווען שטאט אידן, און זיי האבן זיך עצה געגעבן איינער מיט׳ן צווייטן. היינטיגע צייטן איז נישטא. ס׳איז דא basically איין פארט איד, יא, farmers, מענטשן וואס, וויאזוי הייסט עס, country מענטשן, right?

זייט תחלת בית שני זענען אידן געווען שטאט-מענטשן

ס׳איז כמעט נישט געווען קיין country אידן זייט די צייטן פון תחלת בית שני [tchilat bayit sheni: the beginning of the Second Temple period]. כמעט, ס׳איז אלעמאל געווען אפאר. אפילו אין יוראפ איז געווען תקופות [tekufot: periods] איז געווען אפאר, אבער כמעט נישט. די אידישקייט איז נישט געבויעט פאר זיי. אידישקייט איז אן urban religion, ס׳איז not א country religion.

סאו אפשר אין די צייט פון בית ראשון [Bayit Rishon: the First Temple] איז עס געווען? איך ווייס נישט, איך מיין נישט אפשר, מסתמא. אבער זייט בית שני? אויך אין בית ראשון איז געווען א long time, we’re talking about 900 years. Right, אבער נישט רוב אידן. אמת, נישט רוב אידן.

נישט נאר אין די ancient world, נאר ביז צוויי הונדערט יאר צוריק, אבער נישט רוב אידן. רוב אידן זענען געווען, דאס הייסט א גרויס חלק פון אידן, אבער זיי זענען נישט די אידן וואס אונז רעדן פון זיי. מיר מאכן א ליסט פון פינף טויזנט תנאים ואמוראים [Tanna’im v’Amora’im: Mishnaic and Talmudic sages], אפשר דריי פון זיי זענען געווען farmers.

אפילו די “פארמער” איז געווען איין סטעפ רימוווד

קוק, אויך דער farmer, אויך ווען ס׳איז דא א farmer, אבער דאס זענען די אידן, ס׳איז נישטא נאך אידן. אויך דער farmer, אויך ווען ס׳איז דא א farmer אין א cultured society, אויך איז דא מענטשן וואס זייער דזשאב [job] איז צו מאכן וויין. ער איז נישט דער farmer, ער איז דער וויין-מאכער. ער וואוינט שוין אין שטאט, און מ׳ברענגט אים וויין, ער קויפט עס פון די farmer, ער איז איין סטעפ [step] removed.

און נישט, פארשטייסט, אין די גמרא, אסאך מענטשן אין די גמרא האבן געארבעט אין מאכן ביר און וויין, דאס איז געווען א טראדיציאנעלע דזשואיש [Jewish] זאך. אבער ווען זיי זענען געווען די farmers, דער גוי האט געארבעט אין פעלד, דער איד איז געקומען נאך די season און געפרעסט די וויין. פארשטייסט? סאו אפילו ער איז נישט קיין סוחר [socher: merchant], ער איז נישט קיין בענקיר [banker] נאכנישט, אבער ער איז נאך אלץ איין סטעפ removed פון די שטאט. יעדע שטאט, פארשטייסט, needs די products פון די פעלד צו מאכן זייערע זאכן.

צוריק צו די הויפט-טענה: שרשרת פון סיבות

על כל פנים [al kol panim: in any case], וויאזוי קום איך דא אריין? וואס איך וויל זאגן איז, אויב דו זאגסט חג האסיף, קען זיין אז די תקופה [tekufa: period] איז געווארן ווייל אמאל זענען געווען די farmers, אקעי? קען אויך זיין. אבער על כל פנים, you have to go back all the way there צו מסביר זיין פארוואס דו גייסט צום געשעפט און דו קויפסט א קוגל [kugel: traditional Jewish pudding] לכבוד יום טוב, פארשטייסט?

זייער גוט, זייער א שיינע מהלך [mahalach: line of reasoning]. מיר מיינען, איך וויל נאר זאגן, דאס הייסט, ווען דו פרעגסט די שאלה וואס איז די meaning, you’re already not understanding די צאנזער רב [Tzanzer Rav: Rabbi of Tzanz]. די meaning, און די אנדערע פארגעסן די meaning, די scientific, די cause, די reason פארוואס דו זיצסט אין סוכה, פארוואס דו קויפסט א בראנפן [branfen: liquor] לכבוד יום טוב, איז פאר א לאנגע chain of causes, all the way back צו 10,000 different reasons.

All the way back צו “כי בסוכות הושבתי את בני ישראל” [ki b’sukkot hoshavti et bnei Yisrael: for I caused the children of Israel to dwell in booths – Leviticus 23:43], all the way back צו די אסיף, all the way back צו איך ווייס נישט וואס. ס׳איז א זייער לאנגע צייט צוריק, ס׳איז אלעס part of the chain of causes. ווען נישט יענץ, וואלט עס נישט געווען.

די reason איז די tradition

די reason איז עפעס אנדערש, וואס דאס איז די tradition. אה, ס׳איז די reason. וואס ווילסטו איז טאקע אזוי געווען? לאמיר זאגן ס׳איז געווען אן אנדערע פשט וואס איז געווען, זאגט יענער פשט. ניין, די reason איז ווייל ער וויל האבן family time, ער וויל וואוינען אין בארדינג פארק [boarding park], ער וויל… ניין, איך בין נישט מסכים, ווייל יעדער איינער וויל family time, אבער נישט יעדער איינער מאכט עס אין חודש תשרי [chodesh Tishrei: the month of Tishrei]. אוודאי, ס׳איז part פון די reason.

די דעסקריפשאן איז זייער דיטעילד

דאס הייסט, די description אויף א human event, אויף א human action, איז זייער very detailed. כדי צו ריכטיג וויסן, נאר דער אייבערשטער קען וויסן אפילו איין זאך וואס א מענטש טוט ריכטיג, ווייל מ׳דארף וויסן די גאנצע היסטאריע פון אלעס. אזוי ווי יענער זאגט, דו ווילסט מסביר זיין איין גלאז וויאזוי עס צעברעכט זיך, דארפסטו מסביר זיין פון די big bang, יא? Theoretically, דאס איז אמת.

אוודאי, locally איז גענוג צו מסביר זיין נקודות [nekudot: points] וואס זענען געהעריג צו דיר, דו קענסט פרעדיקטן [predict] די אלע זאכן. אבער really, אין די religion, ווען דו זאגסט מיר די אלע אלטע מאדנע [madne: strange] טעמים [te’amim: reasons] פאר זאכן, דו זאגסט, “איך קויף נישט” [I don’t buy it].

נגד די קאצקער גישה

א מענטש קען זאגן אזא קאצקער [Kotzer: of Kotzk] זאך, אונז זענען אנטי-קאצק. א מענטש זאגט, “איך קויף נישט די וויין ווייל איך האב אין זינען די עולם היצירה [Olam HaYetzira: the World of Formation], איך קויף וויין ווייל איך בין דורשטיג”. ס׳איז נישט אמת. It’s factually not true.

ס׳איז נישט אמת, ווייל שיכורים קויפן וויין א גאנץ יאר, און דו קויפסט לכבוד יום טוב. וואס מיינט דו קויפסט לכבוד יום טוב? דאס איז די reality. ווען נישט וואלט געווען מתייסדות [metyasdut: establishment] היום טוב בזמן משה רבינו [b’zman Moshe Rabbeinu: in the time of Moses our teacher], איך ווייס נישט ווען, אפשר אדם הראשון [Adam HaRishon: the first man], אברהם אבינו [Avraham Avinu: Abraham our father], איך קער נישט, וואלסטו נישט געהאט.

מולטיפל סיבות

יעצט, אוודאי, ווען נישט אז דו ביסט דורשטיג, וואלסטו עס נישט אויך. ס׳פעלט אויס ביידע. א טעם [ta’am: reason] קען זיין ס׳פעלט אויס ביידע. ס׳קען זיין multiple reasons פאר עפעס. נישט ווייל ס׳קען זיין multiple reasons, יעדע זאך האט multiple causes. ס׳איז נישטא קיין זאך אין די וועלט וואס האט נאר איין cause.

דער רמב״ם׳ס קריטיק אויף די מדרשים וועגן ד׳ מינים

די קאמפליצירטקייט פון א מענטש און א מצוה

ניין, א מענטש איז נאך מער קאמפליצירט, ווייל א מענטש איז דאך די מערסטע קאמפליצירטע זאך וואס איז דא אויף די וועלט. שטימט? זייער גוט.

סאו ממילא, וואס איך וואלט געוואלט, דאס איז געווען אן הקדמה כדי צו קענען זאגן… וואו פאנגט זיך אן די לולב?

תלמיד: פארוואס?

איך פארשטיי נישט.

משל פון די וויין סטאר: וואס מיינט “השתתפות” אין א יום טוב?

איך גיי יעצט אריין אין א וויין סטאר וואס איז יעצט דא א וויין סעיל, א סוכות סעיל, און איך קויף יעצט וויין. איך קויף בפירוש וועגן למען ידעו דורותיכם [למען ידעו דורותיכם: “כדי אז אייערע דורות זאלן וויסן” – דער טעם פון סוכות], איך קויף יעצט. איך וויל יעצט האבן וויין, ס׳איז א סוכות סעיל אין א וויין סטאר, ס׳איז א סוכות סעיל.

אוי, דו ביסט א גוי גמור.

By the way, איך וויל דיר זאגן, אוי, דו ביסט א גוי, חלילה צו זאגן. איך פארשטיי נישט וואס דו רעדסט. איך פארשטיי נישט.

תלמיד: לאמיר הערן ווייטער.

איך וויל זאגן ווייטער, אבער אוי, איך וועל זאגן איין ווארט, איך וועל נאר צולייגן איין ווארט, which is gonna help.

אוי, דו ביסט א גוי גמור. שטעל דיר פאר ס׳איז דא א גוי, איך האב א שכן א גוי, ער זאגט מיר, “זאג מיר ווען ס׳איז דא א אידישע יום טוב, ווייל די פלייש איז ביליגער.” ער האט עפעס ליב די אידישע סטעיק, און ער כאפט נישט אז ס׳איז דריי מאל אזוי טייער. איך האב אים געזאגט אז ס׳איז דא א סעיל. ער זאגט מיר, “זאג מיר ווען ס׳איז די סעיל.” ער גייט קויפן די פלייש וואס איז אפשר ביליגער, ס׳איז עפעס א בעסערע פלייש, ס׳איז געזאלצן, איך ווייס נישט וואס. ער דארף עס וויסן.

יענער, ער קויפט נישט די פלייש למען ידעו דורותיכם. אבער דער אמת איז אז ער קויפט יא.

דער פונקט פון מסכת עבודה זרה

דו ווייסט וואס איך ווייס? מסכת עבודה זרה [מסכת עבודה זרה: די גמרא-מסכת וואס האנדלט וועגן עבודה זרה]. אין מסכת עבודה זרה שטייט אז ווען די גוים האבן א סעיל לכבוד זייער יום טוב, טאר מען נישט קויפן. פארוואס? ווייל ס׳איז א השתתפות אין די גוי׳אישע יום טוב. דו ביסט מיט דעם עובד עבודה זרה. דו קויפסט פלייש לכבוד עבודה זרה.

תלמיד: ניין, דאס איז א תורה. וואו שטייט דאס?

ניין, ניין, נישט אמת. דער אמת איז, איך ווייס אז ס׳שטייט דאס.

נו, יעצט זאג איך דיר נאך א זאך. איך ווייס אז ס׳שטייט דאס, און ס׳איז נישט גענוג. דער אמת איז, אז ווען א איד קויפט ביי די גוי׳אישע סעיל לכבוד יום טוב, דאס מיינט, ס׳איז פארנעמט דאך א שאלה.

דיגרעסיע: קריסמעס און קאמערשעליזם

מענטשן זאגן, קריסמעס איז געווארן קאמערשעלייזד. נישט דער אמת. די מצוה פון קריסמעס איז צו קויפן אסאך מתנות. דאס איז די מצוה, די מנהג אמעריקע. ס׳איז געווען אמאל די מנהג אנדערש.

איך זאג, אפילו דער גוי וואס גייט קויפן, לאמיר זאגן, רייט? איז נאך אלץ מיט דעם איז ער זיך סאמהאו אליין משתתף אין די יום טוב. ס׳איז נישט אזוי ווי דער איד, ווייל דער איד מיינט עס טאקע, און ער קויפט עס טאקע בעיקר ווייל ס׳איז ביליג די פלייש. וואס פארוואס איז עס היינט ביליג די פלייש? ווייל די אידן האבן א יום טוב. ס׳איז נישט ראנג, פארשטייסט? דאס איז גענישט.

די שאלה פון “ולקחתם לכם”: וואס מיינט עס צו נעמען א לולב?

יעצט, וואס איך וויל ארויסגעבן פון דעם איז, דערפאר, איך וויל דאס מסביר זיין, זייער קלאר. דערפאר, איך וויל שוין טרייען צו פארציילן די מעשה. וואס איז דאס די מעשה?

איך וויל רעדן היינט פונקט וועגן די לולב, ווייל דאס איז מיר קוריס די יאר. וואס איז די זאך וואס טייטשט “ולקחתם לכם” [ולקחתם לכם: “און איר זאלט נעמען פאר אייך”], אז מ׳נעמט א לולב און מ׳פרייט זיך מיט דעם?

א מצוה האט פילע באדייטונגען

ס׳טייטשט זייער אסאך זאכן. אויב איינער זאגט דאך אז ס׳מיינט די אמת׳דיגע טייטש איז נאר איין זאך, מ׳דארף נאר האבן די כונה, אדער די אנדערע כונות זענען פאלש, ס׳זענען גשמיות׳דיג, ס׳זענען רוחניות׳דיג, איז ער פלען אן עמרות, ער האט נישט וויאזוי די ריעליטי ארבעט. ס׳איז די אלע זאכן.

למשל, איך וועל דיר זאגן א משל, אקעי?

דער מדרש: פסיקתא דרב כהנא

איך האב א ספר וואס הייסט מדרש, איך האב זייער ליב די מדרש, איך האב געוואלט בעטן צו מ׳זאגן נאר א שיעור אין די מדרש.

וואס איז פסיקתא דרב כהנא

ס׳איז דא א מדרש, אלע מעדים ווייסן, יא? ווען ווייסן נישט, זאג איך ענק. ס׳איז דא א מדרש, יעדער ווייסט אז ס׳איז דא מדרש על התורה, ס׳איז דא אויך מדרש על המועדים, יעדער חסידישער דארף צו זיין על התורה מועדים. דאס איז די מקור, אסאך מדרשים איז געווען פון דא.

ס׳איז דא א מדרש על המועדים, ס׳הייסט פסיקתא דרב כהנא [פסיקתא דרב כהנא: אן אלטער מדרש אויף די קריאת התורה פון ימים טובים]. און ס׳איז א מדרש על מי אדם, ס׳איז אויף די קריאת התורה וואס מ׳האט געליינט אין יעדע ימים טובים, און אויך חנוכה און כפורים, אלע שיינע ימים טובים.

און פארקערט, דער מדרש, לכאורה איז דאס א פריערדיקער מדרש, ס׳איז נישט א קאלעקשאן, מ׳פלעגט דרש׳נען. יא, דאס איז די דרשה וואס מ׳פלעגט זאגן. ס׳איז מליקר, פארשטייט זיך נישט, יעדער איינער האט געזאגט די גאנצע זאך איינמאל, אבער די מדרשים על התורה זענען אסאך מלקר׳ט פון דא.

שלמה בובא [שלמה בובער: דער באקאנטער מדרש-פארשער וואס האט געדרוקט פילע מדרשים] האט עס געדרוקט, ס׳איז נישט געווען פארדעם, אבער די ראשונים, ס׳איז זייער א פאפולער מדרש, זייער א בעיסיק מדרש. און ס׳איז א זייער שיינע מדרש צו לערנען אויף די הייליגע ימים טובים. ווער ס׳וויל לערנען, ס׳איז א זייער שיינע מדרשים.

דער מדרש ברענגט פילע פשטים אויף יעדע מצוה

און וואס איך וויל זאגן איז אזוי: אין די מדרש, ווער ס׳לערנט מדרש זעט אז אויף יעדע סינגל מצוה, בפרט די מצוה פון מועדים, ער האט סוכות געזאגט אין מדרש פון די פסוק “ולקחתם לכם” וואס מ׳ליינט אין די ערשטע טאג סוכות, ער האט אפשר זעקס אדער זיבן אנדערע פשטים, וואס איז די פשט פון די מצוה?

דער רמב״ם׳ס שיטה אין מורה נבוכים

אונזער רבי, דער הייליגער רמב״ם [רמב״ם: רבי משה בן מימון, Maimonides], ער איז געווען זייער פראסטרעיטעד מיט דעם מדרש אין זיין ספר. ער האט שוין געלערנט, יא, מורה נבוכים [מורה נבוכים: Guide for the Perplexed, דער רמב״ם׳ס פילאסאפישער ספר], יעדער איינער האט שוין געלערנט, אוודאי, די מורה אויף וועגן טעם פון די ד׳ מינים. איך דארף עס אפילו נישט זאגן דא, ווייל חתומות יעדער איינער ווייסט עס.

דער רמב״ם אין מורה נבוכים חלק ג׳ פרק מ״ג

און דער רמב״ם, איך וויל נאר זאגן אזוי, דער רמב״ם אין מורה אין חלק ג׳, מ׳דארף עס אריינשרייבן אין די מראה מקומות, דער בעל רמב״ם אין מורה חלק ג׳ פרק, וועלכער פרק האט מען גערעדט פון מועדים?

תלמיד: מ״ג האבן מיר גערעדט?

ל״ב, ל״ו, מ״ג. מ״ג שטייט די דיטיילס פון טעמים פון מועדים, און דארט אין די ענד פון די לעצטע יום טוב איז… סיק, מורה נבוכים, ג׳ מ״ג.

איך וויל דיר נאר ווייזן עפעס, איך וויל אביסל זיך דינגען מיט׳ן הייליגן רמב״ם. יום טוב דינגען זיך מיט׳ן רמב״ם, מיר גייען צופאלגן אים, און יום טוב דינגען זיך מיט אים.

דער רמב״ם און… ס׳קומט דא די פייגעלעך איבערן בית המדרש וועלן יעצט פארברענט געווארן.

תלמיד: חלק ג׳, פרק ג׳.

פרק מ״ג.

תלמיד: יא, וואס גייט דאס?

יא, דער רמב״ם, לאמיך עס עפענען. איך עס עפענען דא ביי מיר, מורה נבוכים. איך האב דא א מורה, איך האב געברענגט, איך האב געקויפט א געפרינטעטער, איך זאל אלעמאל האבן דא.

עס שטייט אזוי, אמנם, איך וויל נאר זאגן, די ענד פון די פרק, יא, ער גייט דאך אלע מועדים, די לעצטע זאך איז סוכות, ער איז מסביר די טעם פון סוכות וואס ער פארשטייט, איך וויל נישט יעצט אריינגיין אין דעם, איך וויל רעדן פון ד׳ מינים.

דער רמב״ם׳ס קריטיק אויף די מדרשים וועגן ד׳ מינים

און די ענד זאגט ער אזוי: “אמנם ארבעה מינים שבלולב, כבר זכרו זכרונם לברכה בו קצת סיבה על צד הדרשות, שדרכם ידוע למי שהבין דבריהם” [אמנם ארבעה מינים שבלולב וכו׳: “אבער די פיר מינים פון לולב, חכמים האבן שוין דערמאנט עטלעכע סיבות אויף דעם דרך פון דרשות, וואס זייער וועג איז באקאנט פאר די וואס פארשטייען זייערע ווערטער”].

דאס הייסט, ער זאגט אז ארבע מינים, ס׳איז זייער אינטערעסאנט, ווייל יעדער וואס האבן געלערנט אסאך מאל דער רמב״ם אין טעמי מצוות בפרט, איז זיך נישט מסכים צו מדרשים אינגאנצן.

דער רמב״ם׳ס געוויינטלעכע שיטה: ער איגנארירט מדרשים

דאס הייסט, ער זאגט אז ער זאגט פשט אויף די טעמי מצוות פון פשוטו של מקרא, אפילו אויב ס׳איז דא א מדרש וואס זאגט אז די פשט פון די מצוות איז אנדערש, ס׳איז נישט קיין סתירה כידוע. ער זאגט אלץ פשט פון פשוטו של מקרא, און די מדרש לאזט ער אויף די זייט.

בכלל, דער ספר מורה נבוכים איז געשטעלט צו מסביר זיין מדרשים. חרטה געהאט, ער האט געהאט א פלאן צו מאכן א ספר אויף מדרשים, און ער האט געטוישט זיין מיינד, ער זאגט ער גייט שרייבן א ספר אויף חומש.

תלמיד: יא, איך ווייס נישט די אלע זאכן.

ניין, ס׳איז באזירט אויף די חומש. ס׳איז באזירט אויף די חומש. דער רמב״ם זאגט, “כל הספר הזה” איז “סתרי תורה”, צו מסביר זיין די באדייט פון די חומש. ס׳איז נישט צו מסביר זיין פילאסאפיע, ס׳איז צו מסביר זיין די אמת׳ע באדייט פון די חומש. שוין.

דער רמב״ם׳ס לשון

“חכמים נתנו לכך טעם סתום שדרכו ידוע למשכילים, אבל לא זה משמעות הפסוק” [חכמים נתנו לכך טעם סתום וכו׳: “חכמים האבן געגעבן דערויף א פארבארגענעם טעם וואס זייער וועג איז באקאנט פאר די משכילים, אבער דאס איז נישט דער באדייט פון דעם פסוק”]. רייט.

דאס הייסט, וואס מיינט… יא, יא, איך וויל זאגן אן הקדמה. איך וויל לערנען דעם רמב״ם, און איך וויל עס אפפרעגן, אקעי? אויב שוין, אויב שוין. דאס שטייט נישט אין די צעטל נאך, נישט בכלל. סאו איך דארף זאגן זאכן וואס שטייען נישט, ווייל די צעטל קענט איר ענק לערנען.

אנאליז: דער רמב״ם האט זיך “גערעגט” אויף די מדרשים

איך וויל זאגן אזוי: דער הייליגער רמב״ם, ווען ס׳איז געקומען צו די טעם פון די ד׳ מינים, האט ער זיך גערעגט אויף די מדרש. כמעט, איך מאך חס ושלום אז דער רמב״ם האט זיך קיינמאל נישט גערעגט, כמעט קיינמאל נישט.

תלמיד: נישט וועגן ד׳ מינים.

וואו שטייט ער דאס?

תלמיד: ניין, אבער דו האלטסט שוין ביי דעם תירוץ.

איך וויל נישט רעדן פון זיין אייגענע פשט, דאס איז נישט מיין נושא דא. איך וויל רעדן וועגן די רמב״ם׳ס קריטיק פון די מדרש.

דער רמב״ם רעדט געוויינטלעך נישט וועגן מדרשים

דער רמב״ם געווענליך, ער זאגט נישט “וכתב המדרש אנדערש”, און דער עולם פארשטייט נישט די מדרש, דער עולם מיינט אז ס׳איז פשוט פשט אזוי. דאס איז נישט קיין זאך וואס ער טוט כמעט קיינמאל נישט.

פעימעסלי, דער רמב״ם רעדט וועגן מדרשים, ווי אין זיין הקדמה צו פרק חלק [פרק חלק: דער עלפטער פרק פון מסכת סנהדרין, וואו די משנה רעדט וועגן “כל ישראל יש להם חלק לעולם הבא”], איז דער רמב״ם מאריך האקן אויף אידן וואס נעמען מדרשים ליטעראלי, און ער איז זייער ברוגז אויף זיי, ער זאגט אז זיי מאכן פורים פון די תורה וכו׳ וכו׳.

אבער באופן כללי, אין מורה נבוכים, איז נישט זיין דזשאב נישט צו מסביר זיין מדרשים און נישט צו אפפרעגן. כמעט. ס׳איז דא אפאר שטיקלעך מדרשים וואס ער מוטשעט זיך מיט זיי כידוע, אבער באופן כללי, זיין דזשאב איז צו מסביר זיין די תורה, צו מסביר זיין ווי די תורה שטימט מיט די שכל, מיט די אמת, וואס איז די אמת׳דיגע באדייט פון די תורה. אבער צו זאגן מדרשים איז בכלל נישט אן עסק.

עס מאכט זיך אז ער ברענגט א מדרש וואס שטימט מיט אים, אדער ער ברענגט א מדרש וואס איז אים זייער שווער געווען און ער וויל עס מיישב זיין. אבער חוץ פון דעם, איז נישט זיין עסק, בפרט נישט אין טעמי המצוות.

אין טעמי המצוות רעדט דער רמב״ם כמעט נישט פון מדרשים

אויף יעדע מצוה כמעט, דער רמב״ם שרייבט אויף תרי״ג מצוות טעמים, יעדע סינגל מצוה טעמים. ס׳איז דא מדרשים לכבוד זיי שטייען וועגן דעם תורות, און כמעט קיינער פון זיי רעדט נישט דער רמב״ם וועגן בכלל.

אבער ס׳איז געקומען די ד׳ מינים, און דאס הייסט, אמאל רעדט דער רמב״ם יא א טעם וואס שטייט אין די מדרש, כאילו ער פארשטייט אז דאס איז טאקע די פשוט׳ע פשט, ס׳שטימט אים, גייט ער מיט דעם.

אבער ביי ד׳ מינים האט דער רמב״ם געקריטיקירט די מדרשים

אבער ס׳קומען די ד׳ מינים, זאגט דער רמב״ם אזוי, דא איז דא אין דעם א סיבה על צד הדרשה. דאס הייסט, על צד הדרשה מיינט בבחינת דרשה, בבחינת דרש. און ער זאגט אז יעדער איינער וואס לערנט דברי פארשטייט אז דרשות זענען כדמות מליצות השיר, ס׳איז פאעטרי, ס׳איז נישט מינינג, ס׳איז נישט די מינינג פון די פסוק אין די מדרש.

למשל, ער מיינט דא צו זאגן, וואס מיינט דער רמב״ם צו זאגן? דער רמב״ם מיינט צו זאגן, ווייל יעדער יונגל האט שוין געלערנט אין חדר אז ס׳איז אויסברענגען מיט ד׳ מינים.

די באקאנטע מדרשים וועגן ד׳ מינים

נו, וואס האט מען געלערנט אין חדר? און דער רמב״ם פארשטייט האט מען דאס אויך געלערנט.

תלמיד: אה, איינס איז קעגן די הארץ, איינס איז קעגן די אויגן, איינס איז קעגן די וואך, ניין, קיינער נישט קעגן די וואך.

אפקורס, דאס איז מדרשים, ס׳שטייט אין די פסיקתא, אלע ווערן אלע מדרשים. ס׳שטייט אין ויקרא רבה [ויקרא רבה: דער מדרש אויף ספר ויקרא] אין פסיקתא, איינס שמעקט און איינס שמעקט נישט, און איינס שמעקט און איינס שמעקט נישט, און דאס איז א סימן אויף אלע אידן, וכו׳.

נאך א מדרש, עקזעקטלי, שטייט אין די גמרא, ס׳איז מבטל רוחות רעות [מבטל רוחות רעות: מבטל זיין שלעכטע רוחות/ווינטן].

תלמיד: וואס נאך?

קעגן דעם אייבערשטן, דער רמב״ם ברענגט, ווי יעדער אתרוג הדר איז עפעס א קניע פון דעם אייבערשטן, און די זעלבע זאך הדסים וכו׳, און אלע מדרשים. דער רמב״ם ברענגט דעם מדרש, פעימיוסלי.

תלמיד: אה, וואס נאך?

ס׳איז דא א מדרש וואס זאגט אז דעם ווייזט מען אז מ׳האט מצייך געווען די דין, יא? און אזוי נאך כמה וכמה מדרשים, שטימט?

זאגט דער מדרש אז ס׳איז דא קעגן אברהם יצחק יעקב, יא? איך ווייס נישט, זאג איך דיר, ס׳שטייט אין די רמ״א [רמ״א: רבי משה איסרליש, דער מחבר פון די הגהות אויף שולחן ערוך], מ׳מאכט דריי רינגעלעך כאון אברהם יצחק יעקב.

יעדער איינער האט געלערנט די מדרשים, און ס׳איז זייער פעימוס מדרשים. יעדער חדר לערנט עס, און דער רמב״ם האט עס אויך געלערנט.

דער רמב״ם׳ס פסק: די מדרשים זענען פאעטרי, נישט דער פשט

און פאר דעם איז דער רמב״ם גאר בייס, און דער רמב״ם זאגט, קום אהער, דארפסטו פארשטיין אז די מדרשים זענען נישט די מינינג, נישט די, נישט וועגן דעם וואס משה רבינו האט געזאגט מ׳זאל מאכן א לולב.

איי, דער מדרש איז א פויעטש. עקזעקטלי, ס׳איז נאך מורא׳דיג פויעטיש צו זאגן. קוק, ארויף זעט אויס ווי א מויל.

דער רמב״ם׳ס טעם פאר ד׳ מינים און די פראקטישע מעשה פון אתרוג-קויפן

קריטיק אויף דעם רמב״ם׳ס טעם פאר ד׳ מינים

דער רמב״ם׳ס הסבר: סוכות און ד׳ מינים

מגיד שיעור:

יעצט וויל איך זאגן, איך מיין אז דער רמב״ם איז נישט אינגאנצן גערעכט. פארוואס? דער רמב״ם געבט א טעם, א שיינע טעם אויף די לולב און די מינים, ווי יעדער איינער ווייסט די טעם. דאס איז די טעם איז בדרך כללי, אז דער רמב״ם איז מסביר, דער רמב״ם האט מסביר געווען, מ׳האט שוין געזאגט בקיצור, אז סוכות איז “למען ידעו דורותיכם” [למען ידעו דורותיכם: so that your generations shall know – ווייל אייערע דורות זאלן וויסן] – איך קען מאריך זיין אין דעם, אבער איך וויל נישט היינט רעדן וועגן דעם. סוכות איז לזכר ניסי מדבר [לזכר ניסי מדבר: to commemorate the miracles of the desert – צו געדענקען די נסים פון מדבר], איז די רמב״ם׳ס הגדרה. פסח דאנקט מען דעם אייבערשטן אז מ׳איז ארויס פון מצרים, און סוכות דאנקט מען דעם אייבערשטן אז מ׳איז ארויס פון מדבר. מ׳איז געסעיווט געווארן פון די אלע סכנות וואס איז דא אין מדבר, און מ׳איז אנגעקומען נישט צו די מדבר, מ׳איז יעצט אין ארץ ישראל. רייט? דאס איז בעיסיקלי די זאך.

און דרך אגב, איך מיין אז דאס חזר׳ט זיך איבער אין א געוויסן זין יעדע יאר, ווייל אין די זמן הקציר [זמן הקציר: harvest time – די צייט פון שניידן], די זמן וואס מ׳ארבעט אין פעלד, איז דאס כאילו נישט אין מדבר, אבער מ׳גייט אינדרויסן, מ׳שלעפט זיך אין א סוכה, מ׳דארף זיך יא… ס׳איז דא סוכת היוצרים [סוכת היוצרים: the farmers’ sukkah – די סוכה פון די פעלד-ארבעטער], סוכת הכרם [סוכת הכרם: the vineyard sukkah – די סוכה פון ווײַנגאָרטן], מ׳דארף גיין זיצן אין די סוכה דארט, ס׳איז הייס בייטאג און ס׳איז קאלט ביינאכט. ס׳איז דא אלע מיני גנבים און נחשים און אלע סכנות, מ׳דרייט זיך דארט אינדרויסן. נאכדעם וואס ס׳קומט די ענד פון די סעזאן, גייט מען צוריק אריין אין די הייזער. דאס איז יעדע יאר א בחינה פון ארויסגיין פון די סוכה, אריינגיין אין ארץ ישראל. און אזוי אויך נעמט מען א סוכה צו געדענקען אז מ׳איז געקומען פון מדבר, צו משבח צו דאנקען דעם אייבערשטן, ווייל א מענטש דארף דאך געדענקען אלעמאל “בימי הטובה זכור את ימי הרעה” [בימי הטובה זכור את ימי הרעה: in days of goodness remember the days of trouble – אין גוטע צייטן געדענק די שלעכטע צייטן]. און ממילא זיצט מען אין סוכה צו געדענקען אז מ׳איז נישט געווען פארמאל אין סוכה, דער אייבערשטער האט אונז געהאלפן, מ׳האט סורווייווד די מדבר, אבער ס׳איז געווען צרות. און מ׳גייט מ׳נעמט די ד׳ מינים. פארוואס? ווייל דאס זענען געשמאקע פירות וואס איז שוין יא דא, און זיי האבן שוין א מקום. מדבר איז “לא מקום זרע” [לא מקום זרע: not a place of seed – נישט קיין ארט פון זרעים], און אונז האבן יא זרע און פירות און שיינע פירות. דאס איז דער רמב״ם׳ס טייטש.

יא, סאו די סוכה איז כולל ישראל שהיה [כולל ישראל שהיה: encompasses Israel that was – שליסט אריין כלל ישראל וואס איז געווען], און די ד׳ מינים איז די טוב שיש עכשיו [טוב שיש עכשיו: the good that exists now – דאס גוטס וואס איז דא איצט]. אזוי קומט אויס דער רמב״ם שרייבט. יא, שטימט? אזוי פארשטיי איך.

די דריי סיבות פארוואס פונקט די פירות

און דער רמב״ם געבט פאר דעם סיבות פארוואס פונקט די פירות. זאגט ער, קודם כל, ווייל דאס זענען מצוי [מצוי: commonly found – געפונען], ס׳איז גרינג צו טרעפן. צווייטנס, ווייל ס׳האלט זיך פריש, ס׳האלט זיך… ניין, פארקערט, ווייל דער רמב״ם אסומט אז אין די צייטן פון זיין תורה איז אתרוג געווען ביליג, נישט אזוי ווי היינט, און שוין לאנגע צייט, שוין פון זמן הגמרא [זמן הגמרא: the time of the Gemara – די צייט פון תלמוד], איז אתרוג געווען טייער. ס׳איז געווען ביליג, right? און דריטנס, סארי, צווייטנס, ווייל ס׳זעט אויס שיין, ס׳איז פריש, אפילו וואס שמעקט גוט, אבער ס׳זעט אויס שיין, ס׳איז beautiful. און דריטנס, ווייל ס׳האלט זיך פריש פאר זיבן טעג. דו וועסט נעמען אן ארענדזש אדער א תאנה, האלט זיך נישט פריש פאר צו לאנג, נאר ווען ס׳איז פארטרוקנט. אבער די פירות האלטן זיך פריש, אז מ׳קען עס נעמען פאר א גאנצע זיבן טעג. דאס איז דער רמב״ם׳ס reasons פארוואס פונקט די פירות. אבער אויב מ׳איז יסודי, האלט דער רמב״ם אז ס׳איז א בחירה בפירות [בחירה בפירות: a choice in fruits – א אויסקלייב אין פירות].

ערשטע קריטיק: די פירות זענען דוקא וואסערדיגע געוויקסן

איך מיין, אויב מ׳רעדט שוין, וועל איך שוין זאגן, רבותי, איך מיין אז דער רמב״ם, און אין דעם איז אויך דער רמב״ם נישט אינגאנצן גערעכט. די רמב״ם׳ס טעמים זענען אלעמאל אביסל פארסד אין די סארט דיטיילס. די ריזן, די מער געשמאק, און אויך מער שטימט מער מיט די מדרשים, און אויך אין אסאך פסוקים מער פשוט איז, אז די ריזן, אפילו אויב מ׳גייט יא מיט די רמב״ם׳ס הסבר אז די ד׳ מינים איז שמחה אז מ׳איז ארויסגעגאנגען פון די מדבר וואס איז א טרוקענע פלאץ, ברענגט מען דוקא די מינים, כידוע אז די ד׳ מינים זענען גדלים על כל מים [גדלים על כל מים: grow by abundant water – וואקסן ביי אסאך וואסער], זיי דארפן זייער אסאך וואסער. די גמרא זאגט, וועגן דעם איז די ד׳ מינים מרצה על המים [מרצה על המים: atone for/bring favor regarding water – מאכן גוט פאר די וואסער], ווייל די אלע ד׳ מינים, ווער ס׳ווייסט, אן אתרוג, און זיכער די אלע אנדערע דריי מינים, זענען זאכן וואס דארפן זייער אסאך וואסער.

דער רמב״ם זאגט נישט דאס. דער רמב״ם זאגט סתם אז דאס זענען שיינע פירות, און בעצם האט מען געדארפט נעמען אנדערע פירות, נאר דאס איז פראקטישער. דאס איז דער רמב״ם׳ס פשט. דאס וואס איך זאג איז נישט דער רמב״ם, אנדערע זאגן דאס, אנדערע היינטיגע מפרשים זאגן שוין דאס, אז פארקערט, דאס זענען פירות וואס וואקסן נישט אין מדבר. ס׳שטייט א פסוק אין ישעיה “אתן במדבר ארז שטה והדס” [אתן במדבר ארז שטה והדס: I will place in the desert cedar, acacia, and myrtle – איך וועל געבן אין מדבר צעדער, שיטה, און הדס], אז לעתיד לבוא וועט דער אייבערשטער מאכן אזא שפע, אפילו אין די מדבר וועלן זיין הדסים. קומט אויס, אין מדבר איז נישט דא הדסים. וואס? קאקטוסעס.

דיגרעסיע: כפות תמרים און דער מדבר-מאטיוו

און ביי די וועי, איין מינוט, איך וויל דיר זאגן, כפות תמרים [כפות תמרים: date palm branches – די בלעטער פון תמר-בוים], ווער ס׳האט געלערנט די חומש ווייסט שוין אז די שמחה ווען מ׳איז אין מדבר, מ׳טרעפט אן אואזיס וואס ס׳איז דא דארט תמרים. “ויבואו אלימה” [ויבואו אלימה: and they came to Elim – און זיי זענען געקומען קיין אלים], דאס איז ממש די סיום פון פרשת בשלח. ס׳שטייט אויך נאכאמאל אין במדבר, מ׳איז געקומען, מ׳איז געגאנגען אין מדבר, ס׳איז געווען טרוקן-פארטרוקנט, און נאכדעם איז דא א פלאץ וואס ס׳איז דא אביסל וואסער, ס׳איז דא דארט א בארה של מרים [בארה של מרים: Miriam’s well – מרים׳ס ברונעם], און דארט וואקסן אביסל תמרים. סאו די תמרים איז ממש, און אויך ווען מ׳איז אריינגעגאנגען אין ארץ ישראל, די ערשטע פלאץ וואס מ׳האט איינגענומען איז געווען א פלאץ וואס הייסט עיר התמרים [עיר התמרים: the city of dates – די שטאט פון תמרים], יריחו, ווערט דערמאנט אין פרשת וזאת הברכה שוין, און דארט איז ווייל ס׳איז די עדזש פון די דעזערט, וואס אלעמאל ווען ס׳איז דא א שטיקל מעין [מעין: spring – קוואל], א שטיקל קוואל, א שטיקל מקור פון וואסער, וואקסט תמרים. דאס איז די אפאזיט פון מדבר. די זעלבע זאך ערבי נחל [ערבי נחל: willows of the brook – ווילאוז פון טייך], לכל הדעות פשוטו, און ס׳איז טאקע, איך האב דיר געזאגט.

דער רמב״ם זאגט נישט דעם טעם

תלמיד:

דער רמב״ם זאגט נישט דאס.

מגיד שיעור:

ניין, דער רמב״ם זאגט נישט דאס. “הפרי הנאה ביותר” [הפרי הנאה ביותר: the most pleasant fruit – דער אנגענעמסטער פרוכט] – דער רמב״ם זאגט נישט דאס. איך זאג, דאס זאגן אנדערע מענטשן. איך זע נישט אז דער רמב״ם זאגט דאס.

תלמיד:

יא, דאס שטייט “גפן תאנה ורמון” [גפן תאנה ורמון: grapevine, fig, and pomegranate – ווײַנשטאָק, פֿײַג, און מילגרוים].

מגיד שיעור:

“עץ פרי על נהר” [עץ פרי על נהר: a fruit tree by the river – א פרוכט-בוים ביים טייך] – אקעי, דו קענסט אריינטייטשן. אבער דאס אז די פירות זענען דוקא זייער וואסערדיגע פירות, די אפאזיט פון די פארטרוקנטע פון די מדבר, דאס זאגט נישט דער רמב״ם.

צווייטע קריטיק: ס׳איז נישט קיין פירות מאכל

די צווייטע זאך וואס שטימט נישט אזוי גוט אין די רמב״ם׳ס פשט, און מ׳דארף זאגן אז ס׳איז נישט קיין פירות מאכל. דאס הייסט, חוץ אויב איר ווילט לערנען אז מ׳נעמט טאקע תמרים, אבער מ׳נעמט נישט קיין תמרים, מ׳נעמט למעשה די בלעטער פון דעם, די כפות תמרים, נישט די תמרים אליינס. די זעלבע זאך די אנדערע מינים, אן אתרוג, איך ווייס נישט אויב ס׳פלעגט אמאל זיין אזא זאך וואס מ׳פלעגט עסן אתרוגים, און ס׳שטייט טאקע אז ס׳איז ראוי למאכל [ראוי למאכל: fit for eating – פּאַסיק צו עסן], באט איך גלייב אז ס׳איז קיינמאל נישט עכט געווען קיין פירות וואס מ׳עסט. איך מיין אז היסטאריש איז אזוי, ס׳איז א פרי וואס היינט נוצט מען עס פאר perfumes at most. ס׳שמעקט זייער גוט, ס׳איז גוט אויף צו מאכן א שיינע ריח, ס׳איז זייער שיין. אפילו א לעמאן, מ׳עסט נישט קיין לעמאנס, יא? לאמיר זאגן, די נענסטע קאזין פון די אתרוג איז א לעמאן. מ׳מאכט עס אביסל, מ׳לייגט אריין די סעלצער אמאל פאר א טעם. ס׳איז נישט קיין מאכל, ס׳איז נישט קיין פירות.

תלמיד:

וואס?

מגיד שיעור:

רייט, דו קענסט אזוי זאגן. דו קענסט אזוי זאגן, אבער ס׳איז בכלל נישט אזא גוטע איידיע. ביכורים [ביכורים: first fruits – ערשטע פירות] ברענגט מען פירות כפשוטו, אבער דאס איז נישט ממש דאס. אויב דער רמב״ם וואלט געזאגט די פשט אויף ביכורים, וואלט עס געווען אסאך א בעסערע פשט. ער זאגט עס טאקע, אבער אויף… טרו, טרו, מ׳דארף זיין פון א כהן, אזוי ווי ביכורים. אבער דאס זאג איך, אויף כלל אמונים איז נישט אזא גוטע פשט, לפי עניות דעתי [לפי עניות דעתי: in my humble opinion – לויט מיין באשיידענע מיינונג], וועגן די reasons. סאו דער רמב״ם׳ס פשט איז אמת, אבער ס׳איז נישט אזוי גוט און ס׳איז נישט פערפעקט.

מסקנא: דער רמב״ם׳ס פשט איז אמת אבער נישט פערפעקט

אבער לך ולא לנו [לך ולא לנו: to you and not to us – דיר און נישט אונז], לגבי דאס וואס דער רמב״ם דינגט זיך אויף די מדרשים, דער רמב״ם קוקט אן אז דאס איך זאג, דאס איז א גוטע פשט, ווייל דאס קען דיר actually געבן די reason פארוואס דער אייבערשטער האט געזאגט די מצוה, כדי מ׳זאל לויבן דעם אייבערשטן אז מ׳איז אנגעקומען אין ארץ ישראל. אבער די טעמים וואס מ׳זאגט, אז דאס איז קעגן דאס און אנדערע זאכן, דאס זאגט דער רמב״ם, דאס זענען נישט קיין גוטע פשטים. סאו, איך מיין אז דאס איז נישט אזוי סימפל. מ׳דארף וויסן וועלכע מדרשים, אפשר איז דא חלק מדרשים וואס זענען אזוי. אפילו יענער דארף מען טראכטן, פארוואס? ווייל איך האב דאך יעצט געזאגט, די וועלט איז מער קאמפליצירט.

די פראקטישע מעשה: וואס טוט מען בפועל מיט אן אתרוג?

די פשוט׳סטע פראגע: פארוואס קויפט מען אן אתרוג?

למשל, איך וויל זאגן וואס די ערשטע מדרש איז, איך וויל נאר זאגן ווי די ערשטע, ווייל איך האב געטראכט אזוי, איך האב געמיינט אז דו גייסט דאס זאגן, איך האב געווארט אז איינער וועט דאס זאגן. וואס איז די אמת׳ע… לאמיר שוין פרעגן, וואס איז למעשה די כוונה פון אן אתרוג? פארוואס קויפט מען אן אתרוג? פארוואס קויפט מען א שיינע אתרוג? פארוואס? פארוואס אלע אידן דרייען זיך און קויפן פענסי אתרוגים פאר צען טויזנט דאלער? איך מיין נישט, ס׳איז נישט קיין אתרוגים פאר צען טויזנט דאלער. הונדערט דאלער. אקעי, for real. היינט איז עס א מצוה, נו, וואס איז די ענין פון אן אתרוג? וואס גייט פאר פאר׳ן יום טוב סוכות וואס מ׳קויפט אתרוגים מיט די עולם? וואס גייט דארט פאר? איך האב געזען צו פיל שיעורים פון מיר, און איך בין נישט גענוג cynical. אבער וואס ס׳גייט פאר איז אז אלע בעלי בתים ווילן האבן די שענסטע אתרוג אין שול. שטימט? כבוד, attention, התפארות במצוות [התפארות במצוות: glorification in mitzvot – פרעכטיקייט אין מצוות], ס׳איז א גוטע זאך. דאס איז וואס ס׳גייט פאר, אמת? דער רב האט א שיינע אתרוג? דער רב זארגט זיך צו האבן א גוטע אתרוג, א פענסי אתרוג פאר׳ן רב? דער רב האט א שיינע בענקל און א שיינע אתרוג? און דער אנדערער מענטש וואס האט א ביליגע אתרוג וויל ווייזן אז ער האט באקומען א שיינע אתרוג פאר ביליג?

די מעשה פון אתרוג-קויפן: התפארות און יופי

פארט פון… יעדער איינער וואס איז געגאנגען אין שול, ביי די וועי, נישט נאר פון היינט, שוין פון די צייט פון די גמרא, פון די חכמים וואס האבן געשריבן אין מדרש, און מסתמא פון די צייט פון משה רבינו, שטייט “ולקחתם לכם” [ולקחתם לכם: and you shall take for yourselves – און איר זאלט נעמען פאר אייך]. יא, די גמרא זאגט “ולקחתם” מיינט קויפן, דאס איז איין דרשה אין די גמרא. פארט פון די מעשה, איך וויל זאגן די מעשה, איך וויל זאגן די מעשה, איך וויל זאגן די מעשה, איך וויל זאגן וואס א מענטש טוט, דארף מען זאגן די גאנצע מעשה. פארט פון די מעשה איז אז מ׳קויפט זיך א שיינע אתרוג, יעדער איינער מיט זיין זאך. איך קויף דווקא די ביליגע ווייל דאס, און ער קויפט די שענערע ווייל ער איז א בעל הבית׳ישער יונגערמאן און ער האט א שיינע, און יענער האט א זילבערנע טאץ, און ער האט דווקא נישט קיין זילבערנע טאץ ווייל ער איז א ליובאוויטשער. עקזעקטלי. און אויב ס׳וואלט, ווי האט יענער געזאגט, אז די אתרוג וואלט געווען אינדערהיים און די אנדערע זאך וואלט געווען אין שול, וואלט געווען גרויסע דאס און קליינע יענץ. וואטעווער, איך געדענק שוין נישט די דזשאוק, רייט?

מעטאדאלאגישער פרינציפ: מ׳דארף נישט זיין קיין קאצקער חסידים

איך זאג א פשוט׳ע פאקט. איך זאג אז ס׳איז נישט קיין ענין, אונז לערנען דאך אז מ׳דארף נישט זיין קיין קאצקער חסידים, ווייל די פריינט פון די קאצקערס זענען מצומצם, זיי מיינען אז די מינינג פון מעשה אדם [מעשה אדם: human action – מענטשלעכע מעשה] קען מען מצמצם זיין צו איין זאך. דו מיינסט אזוי אדער דו מיינסט אזוי. איך מיין, איך ווייס נישט וואס איך מיין עפעס, איך בין עפעס היינט געבוירן, איך בין עפעס יש מאין [יש מאין: something from nothing – עפעס פון גאָרנישט], איך בין דאך טויזנט דורות, דארף מען מצמצם זיין איין זאך וואס איך טו. אבער פארט וואס איך טו, לאמיר רעדן. די ערשטע זאך, די ערשטע זאך, איך מיין דאס איז דאך די פשוט׳סטע זאך. די ערשטע זאך איז, מ׳קויפט אן אתרוג ווייל מ׳וויל האבן א שיינע אתרוג. אין שול, אינדערהיים, וואטעווער, יעדער איינער… יעצט, א פרומער, ער האט פיר סארטן, ער האט איין אתרוג פאר שמירת עיניים [שמירת עיניים: guarding one’s eyes – היטן די אויגן], יעדער איינער האט זיין וועג פון מהדר זיין [מהדר זיין: to beautify/enhance – שיין מאכן]. יענער האט געקוקט פאר דריי שעה מיט א מעגניפייאינג גלעזל, ער האט נישט קיין באגס, נישט באגס, ווי הייסט עס, די פינטעלעך, וכו׳ וכו׳. יעדער איינער האט זיך זיין שיגעון, זיין יופי, דרך אגב,

דער ערשטער טעם פון דער מצוות אתרוג: זיך באַווײַזן מיט אַ מצוה

דער פּראַקטישער אויסגאַנגספּונקט – קויפֿן אַן אתרוג

אבער פארט וואס איך טו, לאמיר רעדן די ערשטע זאך. איך מיין דאס איז דאך די פשוט׳ע זאך, די ערשטע זאך איז מ׳קויפט אן אתרוג, ווייל מ׳זאל קומען נישט מיט א שיינע אתרוג. אין שול, אינדערהיים, וואטעווער, יעדער איינער, יעדער איינער, יעדער איז א פרומער, ס׳איז א פירער ספערויג, ווייל איינער איז אפשר מער, יעדער איינער וועט זיין דרך פון מהדר זיין. יענער האט געקוקט פאר דריי שעה מיט א מעגנעפיינגלעס, ס׳איז נישט דא קיין באגס, נישט באגס, ער הייסט מיט די פינטלעך, וכו׳ וכו׳. יעדער איינער וועט זיין שגעון, זיין דאס וואס דו לאכסט.

„התנאה לפניו במצוות” – באַדײַט זיך באַווײַזן פֿאַר אַנדערע, נישט פֿאַר דעם אייבערשטן

ענק לאכן חוזק אז זיך צו באווייזן מיט א מצוה איז נישט. דאס איז עקזעקטלי וואס מיינט, זאגט די כלי מהווי זיי, קיין מהווי זיי מיינט נישט מאכן שיין פאר די אייבערשטער. די אייבערשטער דארף נישט שיינע זאכן. די אייבערשטער איז דאך בסדר, די אייבערשטער האט געמאכט די גאנצע וועלט. דו ווייסט דאך בוטאניקל גארבן די אייבערשטער האט אלע פון זיי. ער דארף נישט זאלסט קומען אין זיין שטובל מיט איין.

עס איז נאר דערפאר א מצוה, ס׳איז ליטערעלי מין, איך זאג ענק איבערע טייטש, עס איז נאר באווייז זיך פאר אים מיט מצוה. אין די ווערטער, וואספארא זאך וועסטו קויפן א פענסי? א פענסי אתרוג, נישט נאר א פענסי קאר, נאר א קאר איז אויך א מצוה. אבער עפענסיגע אסתר גדול, שטייט אין די גמרא אין מסכת יומא [Tractate Yoma], אז נאכדעם וואס הקדוש גייט געליינט די ספר תורה [Sefer Torah: Torah scroll], האט יעדער איינער געברענגט זיין תורה לעומת מקדש, כדאי להראות נועה לרבים, זיך צו באווייזן מיט א שיינע תורה וואס ער האט זיך איינגעקויפט, ער האט עס געשריבן און ער האט געקויפט.

די זעלבע זאך, התנאה לפניו מצות [beautifying mitzvos before Him], מיינט נישט, באווייז איך, מאך זיך שיין. אז א שיין איז אויס פאר אנדערע מענטשן, נישט פאר זיך אליין. אויב מ׳קויפט א שיין, עסט מען נאר פאר זיך אליין, איז מען נישט יוצא. מ׳דארף עס ווייזן. קוק, איך האב א שיינע אתרוג.

איינער מיינט אז ס׳איז שמואב, מיט דעם, אזוי ווי יעדע זאך, דאס איז די כבוד המצוה [honor of the mitzvah], דאס איז די יופי המצוה [beauty of the mitzvah], די שיינקייט פון די אידן אז זיי באווייזן זיך מיט זייער אתרוג. אקעי, סאו דו קענסט זיין א גראבע וואס איז ממש וועגן דיר, דו קענסט זיין אביסל מער איידעלע וועגן, אבער ס׳איז נאך אלץ זיך צו באווייזן.

פּסוק: „התהללו בשם קדשו” – אַ מענטש דאַרף זיך באַרימען מיט מצוות

ס׳שטייט התהללו בשעת קדשו [praise in His holy name], התפארו [glorify yourselves], ישראל איש בך התפארו [Israel, in you I will be glorified], א מענטש דארף זיך בארימען מיט׳ן אייבערשטן, מיט מצוות.

יא, ס׳איז כשר. ער קען זיין כשר. ס׳קען זיין איינער וואס איז ממש א קאמפעטישמענט, ער איז סעט אבעוט אים, ס׳קען זיין ער טוט עס נישט מלבשמים. אבער די פעולה איז אלעמאל זיך צו באווייזן.

שיינקייט פֿון מצוה איז אַ סאָציאַלע / עקסטערנע זאַך

דער אמת איז אזוי, א מצוה וואס קיינער זעט נישט דארף נישט זיין אזוי שיין ווי מ׳זעט. איך מיין אז אזוי איז די הלכה [Jewish law]. אוודאי, עסטעטיקס איז די איינס ווי האלדעט, די אויפהיל איז דאך פאר א צייטן, נישט פאר דיר. ניין, אז א מצוה זאל זיין שיין. נישט סעריעס, נישט גארנישט. דו דארפסט נישט גארנישט טרענסמיטן צו עפעס אנדערש פאר דעם.

א שיינע שול, א שיינע זאך, ס׳איז שיין, ס׳איז שיין, ס׳איז שיין. ס׳איז דא אסאך ענינים. א שיינע שול איז מעורר אז מ׳זאל קענען געשמאק דאווענען דארט. אבער אויכעט, חוץ פון דעם, א שיינע שול ווייזט אז די מענטשן… אה, ניין, אקעי, ס׳זאל זיין.

קליינע אַבשווײַפֿונג: תאוות און שיינע זאַכן

נאו פראבלעם, איך בין מסכים אז איך האב דיר געזאגט, מ׳קען זיין קראפ וועגן דעם. איך בין די גרעסטע גבירות. סתם א קאמפעדישן, ווער ס׳איז די גרעסטע גבירות. אפילו מיט קארס, ביי די וועי, איז דא איידעלע וועגעס. טוען נישט קיין איידעלע וועגעס צו טון, אקעי? ס׳האט נישט צו טון. ס׳איז דא איינער וואס זעט… יא דא. יא דא.

האסט נישט געהערט אלע מיינע שורות וועגן תאוות [desires]? אונז זענען פרא. איך בין נישט מסכים. אונז זענען פרא? ניין, נישט נאר א ברעגעט. אונז זענען פרא האבן גוטע שיינע זאכן, נאר מיט א מענטשליכן אופן. אונז זענען נישט… איך דארף זאגן טאר. אקעי, דאס איז מיין נקודה.

דער מדרש: גזירה שוה „לקחתם” – „קחו מוסרי ואל כסף”

רבי אבא בר כהנא׳ס דרשה

יעצט, איך וויל אים ווייזן טיפער פון דעם, אביסל ווייטער פון דעם. סאו די ערשטע זאך, איך דארף דאס ארויסהערן, די ערשטע זאך, די פעולה, דאס הייסט, די מעשה שהיה [the deed that was], וואס מענטשן טוען ווען זיי קויפן אן אתרוג, איז זיי קויפן אן אתרוג. און אויב ער קויפט א שענערע און א בעסערע און וואטעווער, קויפט ער א שענערע אתרוג.

און דאס איז די מדרש [Midrash: rabbinic homiletical interpretation], די ערשטע שטיקל מדרש וואס רעדט וועגן לקחת לחם [you shall take for yourselves], רבי אבא בר קאהן אין פסח [Pesach: Passover], אקעי? וואס איז א פסוק פון רבי אברהם בן קהן און געטראכט, דאס איז א ניצוץ השיעור, ווייל ס׳שטייט לקחתם [you shall take], מאכט ער א גזירה שוה [gezeirah shavah: hermeneutical principle linking two texts through identical words], קחו [take], קחו, יא?

אוודאי, זיי ארבעטן די דרך המליצת השיעור [the method of homiletical interpretation], באט וואס ער געבט ארויס איז א ריכטיגע אמת׳דיגע פארט פון די מינינג פון די מצות אתרוג [mitzvah of the esrog].

מעטאָדאָלאָגישע באַמערקונג וועגן מדרש vs. רמב״ם

נישט, דער רמב״ם [Rambam: Maimonides], דארפסטו געדענקען, דער רמב״ם סתם זענען אלע היסטאריקעל. פארוואס? משה רבינו [Moshe Rabbeinu: Moses our teacher] האט אין זיין נביאים משיג געווען אז די מצוות זענען א גוטע זאך צו מאכן מענטשן גוט. מ׳קען זיין היסטאריש זענען זיינע פעמים גוט, אבער ס׳איז נישט גענוג, right? דו טוסט נישט נאר וועגן יענט, ווען אונז טוען די מצוות טוען זיי נישט נאר וועגן די משה רבינו׳ס חשבונות. ס׳טוט זיך אויך ווייל אונז כח פון אן אתרוג, דאס איז וואס דו טוסט. ס׳קען זיין אז ס׳איז פארט דערפון, אבער ס׳איז נישט די גאנצע זאך.

און דער מדרש, הגם מ׳געבט עס ארויס מיט מליצות [rhetorical flourishes], וואס איז נישט נעכט אז ער שרייבט א מליצה דארף שרייבן טרוקן? ער דארף שרייבן געשמאק. ביי די וועי, ס׳איז אויך פארטער, איז א כלי מליצה [tool of rhetoric], איינער שרייבט א ספר, ער שרייבט מיט שיינע מליצות. ער זאל זיך באווייזן אז ער קען שרייבן. אוודאי.

דער פּסוק: „קחו מוסרי ואל כסף”

דער הייליגער מדרש זאגט, רבי אדמו״ר קאנער פסוק, וועלכער פסוק האט איר געברענגט? שטייט א פסוק, קחו מוסרי ואל כסף, ודעת מאחרץ נבחר [Take my instruction and not silver, and knowledge rather than choice gold – Proverbs 8:10]. ער האט געמאכט א גזירה שבע, לקחתם לחם [you shall take for yourselves].

די ערשטע מאמענט, די ערשטע זאך וואס א מענטש טוט, די ערשטע זאך איז ער קויפט עס. האט ער געברענגט, אה, שטייט א פסוק, וואס דארף מען קויפן? נישט כסף [silver], נישט סתם צוזאמענגעהאלטן, נאר מ׳דארף קויפן מוסר [instruction/ethics], דער אייבערשטער׳ס מצוות, דער אייבערשטער׳ס זאכן. און ער איז מאריך אסאך תורות כדרך המדרש [expounds at length in the manner of Midrash], ער זאגט זאכן וואס זענען רענדאם, נאכדעם פירט ער ארויס.

„משכר לקיחה את למד שכר לקיחה”

“קחו מוסרי ואל כסף”. זאגט דער הייליגער רבי אברהם אבא׳לע, “משכר לקיחה את למד שכר לקיחה” [from the reward of one taking you learn the reward of another taking]. דו וועסט טראכטן וואס הייסט לקיחה [taking], וועסטו זען וואס די חשיבות, וואס די טייערקייט פון נעמען א זאך, פון קויפן א מצוה.

דער מדרש ווײַטער: פֿון אגודת אזוב ביז לולב – דער שׂכר פֿון „לקיחה”

אגודת אזוב אין מצרים

זאגט ער, ס׳שטייט אזוי, אין מצרים שטייט “ולקחתם אגודת אזוב” [and you shall take a bundle of hyssop]. די ערשטע מאל שטייט אין תורה “ולקחתם”, ביי די וועי, ווער ס׳מאכט אזוי די מדרש, איז געווען גוט געקענט חומש [Chumash: the Five Books of Moses]. וועסט מאכן א סוירטש אין “ולקחתם”, וועסטו זען, “ולקחתם” שטייט “ולקחתם אגודת אזוב”. איך קען טשעקן. איי, ס׳ארבעט נישט יעצט מיין דאס. ס׳שטייט נישט אזוי “ולקחתם”, “ולקחתם לכם”, “ולקחתם אגודת אזוב”. איך מיין אז דאס איז איינע פון די ערשטע מאל, אפשר שטייט נישט אסאך מאל די ווארט “ולקחתם” אין די גאנצע תורה. איך האב נישט יעצט פעישענס צו פיינדן אויס.

און ער האט געזאגט אזוי, “ולקחתם אגודת אזוב”. דער אייבערשטער האט געזאגט, ערשטע זאך שטייט אויך “ויקחו להם איש שה לבית אבות” [and they shall take for themselves, each man a lamb for the household]. דער אבן עזרא [Ibn Ezra: medieval biblical commentator] שטעלט שוין צו די ענליכע ציווי. על כל פנים [in any case], “ולקחתם אגודת אזוב”.

זאגט ער, מ׳זעט, וואס האט מען געטון? זאגט רבי אברהם אבא׳לע, וואס האט געקאסט די אגודת אזוב? ווייסטו וואס האט געקאסט די אגודת אזוב? ווייסטו וואס האט געקאסט די אגודת אזוב? ווייסטו וואס האט געקאסט די אגודת אזוב? אזוב [hyssop] מיינט נישט א גראז, אזוב מיינט די סגולה, איך האב פארגעסן וואס ער האט זיך געטרינקען אין ענגליש. פארשטייסטו וואס איז אזוב? א פאר סענטס, אקעי?

די גרויסקייט פֿון דעם ביליגן אזוב

און מיט דעם אזוב, וואס האט מען אויפגעטון? מסתמא יעדער איד איז געגאנגען קויפן א שיינע אזוב. יעדער איינער איז אהיימגעקומען, א שיינע אזוב. ווייסטו, פרעה [Pharaoh], ס׳איז א גאנצע זאך אז מ׳האט נישט געטארט קיין קש לתבן [straw for bricks]. די גראז איז געווען א גרויסע זאך. אידן האבן פאר צוויי הונדערט יאר געארבעט, ווער ס׳האט א מער טאש אין דאס. וויאזוי איז געקומען דער אייבערשטער און זאגט, נעמטס א שיינע גראז, ווייל אגודת אזוב. אקעי? שיינע פשט.

און וואס איז געווען? לכבוד דעם אזוב האט דער אייבערשטער ארויסגענומען די אידן פון מצרים, אמת? דאס איז געווען די מצוה, מיט דעם האט מען געפעינט די הויז, די בלוט, און דאס איז וויכטיג, מ׳דארף עס פעינטן מיט אן אזוב, ס׳איז א סגולה די אזוב, און מיט דעם איז מען ארויס פון מצרים, יא?

זאגט דער מדרש, שטעל זיך פאר, זאגט רבי אליעזר קאליר, שטעל זיך פאר, מיט איין אזוב האט מען אויפגעטון גאנץ יציאת מצרים [the Exodus from Egypt], גאנץ ביז דאס ים [the sea], גאנץ ביז דאס סיחון ועוג [Sichon and Og: Amorite kings], גאנץ ביז דאס שלשים ואחד מלכים [the thirty-one kings]. די גאנצע זאך האט זיך אנגעהויבן פון די אלקי חתם וגזית אזוב.

קל וחומר צום לולב

ווען מ׳איז אנגעקומען אין ארץ ישראל [Eretz Yisrael: the Land of Israel], לאמיר עס שוין זאגן ווי דער רמב״ם זאגט. נעמט מען א לולב [palm branch]. ווי אזוי קאסט א לולב? כמה וכמה דמים [many, many coins]. ווען ס׳איז נישט נאר איין מצוה, ס׳איז דא אסאך מצוות אין די לולב, אפשר פיר, אפשר איז אלעס איין מצוה, ער האט אנגענומען אז ס׳איז מער, מער, נאך מצוות.

שטעל דיר פאר וואסער א שכר [reward] מ׳באקומט פאר׳ן נעמען א גאנצע לולב וואס קאסט צוואנציק, צוויי הונדערט דאלער. סאו דו פארשטייסט? די ערשטע זאך וואס ער האט געטראכט איז ער זייער גערעכט.

דער עיקר-נקודה: „לקיחה” (קויפֿן) איז אַליין אַ חלק פֿון דער מצוה

וועט דער רמב״ם זאגן, פארדעם נעמט מען אן ענין פארטער אז ס׳זאל קאסטן געלט און מ׳זאל האבן שיין? ניין, נישט וועגן דעם. כדי צו מסביר זיין פארוואס ס׳מאכט סענס פאר די תורה צו געבן אזא מצוה, דארפסטו זאגן עפעס אנדערש.

איך זאג דיר, ס׳איז די מינינג, ס׳איז די פארט אויף די דיסקריפשן, אויב מ׳וועט אן אימפורטענד פארטן. בזמן הזה [in our time], וואס ס׳איז נו הא ראו. אויב דער רמב״ם זאגט, כדי צו מסביר זיין, ס׳קומט אן אפיקורוס [heretic] און זאגט, פארוואס די תורה זאגט פאר פאני זאכן? ווייסטו וואס? איך וועל עס מאכן און מאכן די סענס. אבער דעטס נאר וויי איי איי איי. ס׳איז נישט א גוטע reason פאר מיר, איך בין זיך אלאגיש. ס׳איז נישט, ס׳איז partner reason פאר מסכים. אבער ס׳איז נישט, אפשר די מעין, א מענטש וועט קומען אין בארא פארק ערב 6 און ער וועט זען וואס די אידן טוען, וועט ער זען וואס זיי טוען אונז, ככי מצרי פעל כסף.

דאס איז וואס זיי טוען. דאס איז א שיינדל. איינער קען זיין א מקטרג [accuser] און זאגן זיי אונז סתם באווייזן זיך, זאגט ער, וואס קען זיין? ניין, ער לאזט זיך קאסטן פאר עסק ווייל ס׳איז א מצוה. און ער ברענגט דאך א פסוק, און זעסטו ווי סאך דו וועסט קויפן א מצוה, וויפיל ס׳איז טייער, וויפיל זכות [merit] ס׳איז, ווי א גרויסע זאך איז, וויפיל ס׳קען אויפטון.

און מיר פארשטייען, דאס איז די ערשטע זאך, און דאס איז זייער א וויכטיגע פארט, פון דא הייבט זיך עס אן, אז זי קויפט אן את לולב און זי צאלט פאר דעם געלט, וויפיל מער מ׳צאלט פאר דעם איז עס א גרעסערע מצוה? יא?

קליינע אַבשווײַפֿונג: איז קויפֿן אַ חיוב?

וואס איז די איינציגסטע מצוה וואס מ׳דארף פאר אייגענען? א חמצה אפשר, מ׳עסט עס אויף, סאו מ׳דארף אייגענען. “ולקחתם” איז א פארט פון די מצוה. דו ביסט גערעכט אז ס׳איז נישט גענוג אז דאס זאל זיין א ריזען פארוואס ס׳זאל זיין די מצוה, אבער אין די ריעליטי איז עס א זייער א גרויסע פארט פון די עשיית המצוה [performance of the mitzvah].

און ס׳דארף זיין… אקעי, ער איז שוין באלד דא. און ס׳דארף זיין א מינינג, דו קענסט נישט מכחיש זיין, דו קענסט נישט אוועקנעמען די פארט. איינער זאל פרעגן די טעם פון אתרוג, איז עס גענוג. הייסט ס׳איז דא נאך טעמים [reasons], מ׳וועט גיין ווייטער אין די מדרש וועט מען זען נאך טעמים, אבער ס׳איז גענוג, פארוואס נעמט מען א לולב? כדי אז אידן זאלן קויפן א מצוה.

דו דארפסט געדענקען, דער מדרש גייט דאך מיט די איידיע וואס שטייט אין די מדרש אין גבי פסח [regarding Passover], אז פארוואס איז טאקע געווען די מצוה פון “לקחתם אגודת אזוב”? טאקע וועגן דעם, אזוי האט דער מדרש געטראכט, רייט? אז דאס איז א זכות. דאס איז געווען לעצטע יאר, היינט האב איך נישט געבויט די סוכה [sukkah: ritual booth], מיין זון האט געבויט די סוכה. אז איך דארף רעדן וועגן קויפן אן אתרוג, וואס איך טו? איך צאל דיר פאר די… דאס איז זייער פשוט, מ׳קויפט א לולב. דאס איז איין עכטע פארט פון מאכן די לולב, פון מאכן די אתרוג, וואטעווער יו וואנט.

וואס? מ׳קען יוצא זיין, אבער יענער איז יוצא די ענין פון קויפן. איינער דארף צאלן, וואס הייסט? סתם וועג. ס׳איז נישט קיין חיוב [obligation], ווייל ס׳איז נישט קיין חיוב צו קויפן. מ׳קען עס באקומען בחינם [for free]. אוודאי. ס׳איז א פארט. ער פרעגט, ס׳איז א חיוב? ניין, מ׳קען עס טרעפן בהפקר [ownerless]. נאטינג ראנג.

איך ווייס נישט, ס׳איז א ריעליטי, אונז רעדן דאך פון די עולם הריעליטי [world of reality], נישט פון די טעאריע וואס איז א חיוב און וואס איז די ריזען וואס משה רבינו האט געטראכט. ניין, איך בין נישט פון די אידן וואס האלטן אז ריעליטי איז באקרימט, איך בין די אידן וואס גלייבן אז דער אייבערשטער האט געמאכט די ריעליטי.

איז אזוי, דאס איז די ערשטע זאך. איך מיין אז מ׳קען אפילו גיין ווייטער, און דער מדרש געבט נאך זאכן. למשל, די נעקסטע זאך וואס דער מדרש זאגט, וואס יעדער איינער ווייסט, מיר האבן שוין גערעדט וועגן דעם, די נעקסטע זאך וואס דער מדרש זאגט איז אז דער לולב קומט נאך… וויאזוי הייסט עס?

לולב אַלס סימבאָל פון ניצחון: דער מדרש, דער רמב״ם, און די מערפאַכע באַדייטונגען פון מצוות

דער מדרש וועגן לולב אַלס ניצחון-סימבאָל: היסטאָרישער קאָנטעקסט

מגיד שיעור:

ביי די וועי, דאָס איז אַ ווערי ריאַליסטיק מדרש [Midrash: rabbinic homiletical interpretation], ווער ס׳וויל וויסן, יאָ? דאָס איז זייער אַ שיינע מדרש. ער זאָגט, יאָ, מיר ווייסן אַז דער מדרש איז געבויט אויף אַ קאָנטעקסט נישט פון די צייט פון משה רבינו [Moshe Rabbeinu: Moses our teacher], אַבער פון די צייט פון חז״ל [Chazal: the Sages], אַז ס׳איז געווען איינע פון די מנהגים [minhagim: customs] פון רוים איז געווען, ס׳הייסט אַ “באַיון” אויף יווניש [Greek], און דער מדרש זאָגט אַזוי, “באַיאַ באַיון”, און ווען ס׳פלעגט זיין איינע פון די וועגן אין די אופן כללי [in general], למשל [for example] אין יון [Greece], ווען איינער האָט געוואונען אַ געים, איז געווען דער מנהג.

דיגרעסיע: פּלאַטאָ׳ס באַשרייבונג פון די גריכישע שפּילן

פּלאַטאָ [Plato] ברענגט אַז ס׳איז געווען אַ פאַרנער, ס׳איז געקומען אין יון, און ער האָט געזאָגט אַז די יונים [Greeks] זענען זייער מאַדנע בריות. פאַרוואָס? ווייל מ׳מוטשעט זיך, מ׳טרעינט פאַר אַפּאַר יאָר, טרעינט מען זיך צו געווינען, צו זיין אַן עטליט [athlete], צו קענען לויפן שנעל, צו טאַנצן שנעל, וואָטעווער די געים ווארט אַבאַוט. נאָכדעם, ווער ס׳איז געווען באַקומט וואָס? אַ לולב [lulav: palm branch]. אַ בלעטל פון אַ פּאַלם טרי. ער פלעגט אים געבן, ער פלעגט אַרויסקומען מיט אַזאַ לולב, אָדער לאו דווקא [not necessarily] לולב, ס׳איז געווען אַ תוספות [Tosafot: medieval Talmudic commentators], אַנדערע זאַכן, אַבער יוסיפין [Josephus] און אַנדערע טרענסלייטן מיט די זעלבע ווארט לולב וואָס זיי פלעגן נוצן. אַזאַ סימבאָל, ס׳איז געווען אַ גרוס, ס׳איז געווען אַ…

זייער גוט, דאָס געט ער אַרויס אַז יענער גוי איז געווען אַ נאַר, ווייל יבנים [Greeks] זענען געווען גוים, די אַנדערע גוים זענען געווען גוים. ער זאָגט, יענער גוי איז אַ נאַר, ער מיינט אַז ס׳מיינט דאָס, דאָס איז נאָר אַ סימן פאַר די קאָוד וואָס יענער האָט. אַבער פּשוט, ווער זאָגט… ער האָט נאָר דאָס געזען, פון דעם דאָס מוז ער טאַקע אַרויסברענגען, מיט דעם משל [parable] אַז יענער איז געווען אַ נאַר, ער האָט געלאַכט, “האַ, דו גייסט מיט אַ בלעטל, פאַר אַ בלעטל האָסטו זיך אַזוי געמוטשעט”.

דער פאַקט פון דעם מנהג: ניצחון-סימבאָלן אין דער אַנטיקער וועלט

אַבער איך פאַרציייל דיר נאָר אַז דער פאַקט איז אַזוי געווען, אַז ווער ס׳איז געווארן אַ זאַך, פלעגט מען אים געבן אַזאַ בלעטל, אַזאַ שטייעדיגע בלעטל וואָס מ׳קען אַזוי שטייערן, אַזוי ווי ער זאָגט אַזוי ווי היינט געבט מען אַ… וואָס הייסט עס? אַזאַ פיגור, איך ווייס נישט, ס׳איז אַ זאַך. און מ׳שטייט מיט דעם, און מ׳קומט אַרויס פון דעם אַזוי… אַז ער איז געווארן.

אַבער די מדרש האָט אַז די זעלבע זאַך איז געווען די מנהג, אַזוי מיין איך אַז ס׳איז אויך געווען די מנהג ביי אַ… נישט קלאָר, דאָס ווייס איך זיכער אַז ס׳איז געווען די מנהג, אַבער ס׳זעט אויס אַז ס׳קען זיין אַז ס׳איז געווען אויך די מנהג ביי אַ… אָדער ביי אַ מלחמה [war], קודם כל [first of all], ביי ווער ס׳איז געווען אַ דזשענעראַל וואָס איז געווארן אַ מלחמה, פלעגט מען אויך מאַכן אַ פּאַרעיד, און זי פלעגט אַרומגיין מיט אָדער די זאַך וואָס זי האָט געפאַנגען דאָרט, אָדער אויך איז עס געווען אַ… מיט אַזאַ בלעטל? אָדער ווער דער מדרש טענה׳ט אַז ווער ס׳האָט געווארנען אַ דין תורה [din Torah: Jewish legal case], עפּעס אַ קאָרט קעיס, אויך איז געווען עפּעס אַ מנהג, פלעגט אַרויסגיין מיט דעם? אויך איז נישט, איך ווייס נישט צו מ׳ווייסט קלאָר די קאָנטעקסט פון דעם.

אַבער על כל פּנים [in any case], די איידיע אַז אין די צייט פון די חכמים [chachamim: the Sages] אין רוים בעיקר [primarily], און שוין פאַר דעם יאָר, ווייל ס׳איז געווען די מנהג אַז ווער ס׳האָט געווארנען עפּעס, איז די סימן אַז ער האָט געווארנען, און ער פלעגט אַרויסקומען אַז ער האָט געהאַלטן עפּעס אַ… וואָס?

תלמיד [Student]:

יאָ יאָ, דעמאָלטס ביי זיי איז געווען ספּעציפיש די…

דער רמב״ם׳ס פּאָזיציע און די פראַגע פון היסטאָרישע קאָנטינואיטעט

מגיד שיעור:

און דער מדרש טראַכט, דער מדרש איז שוין איינגעפאַלן בכלל [in general], אַז לאָמיר גיין זוכן, דער רמב״ם [Rambam: Maimonides] האָט דאָס איינגעפאַלן, לאָמיר גיין זוכן אַז משה רבינו׳ס צייטן איז שוין געווען דער מנהג אין מצרים [Egypt] וואָס מ׳פלעגט געבן פאַר די עטליטן אַזעלכע עולבים צו טראַגן און צו ווייזן אַז זיי זענען געווארן, אָדער יאָ, זיי האָבן געהאַט תפילין [tefillin: phylacteries], זיי האָבן געהאַט אַנדערע זאַכן, איך ווייס נישט אויף וואָס האָבן זיי דאָס געהאַט.

תלמיד:

דעם רוימעס, דאָס איז אַ גריקמענעק, צו מאַכן אַ קרוין פון הדסים [hadasim: myrtle branches].

מגיד שיעור:

יאָ, דאָס זאָג איך, אוודאי. אַבער אין מצרים ווייס איך נישט וואָס קען זיין אַזאַ מענטש. אַבער קען זיין. איך מיין אַז דער מדרש האָט נישט דאָס אויסגעפעלט. דו פאַרשטייסט? פאַרוואָס טאַקע? פאַרוואָס נישט?

פאַרוואָס דער היסטאָרישער טעם אַליין איז נישט גענוג

אַבער ווער איז, אונז האָבן יעצט גערעדט, אונז האָבן נישט געזונט אין מדרש און נישט אינטערעסירט צו מעליב זאָל זיין דזשאַסטעפאָן פאַרוואָס דער אייבערשטער האָט דאָס געהייסן. ווייל ער איז נישט אין זיין ביזנעס, ווייל ס׳פעלט נישט אויס, ס׳פעלט אַפשר אויס, אַבער ס׳איז נישט די איינציקסטע זאַך. ס׳איז דאָ נאָך זאַכן.

אַ מענטש איז תורת חיים [Torat Chaim: living Torah]. דו געדענקסט דאָך, יאָ, דו קענסט זאָגן, אַבער איך וויל דיך מסביר זיין, עגזעקטלי, אונז זענען אַ לאַנגע צייט צוריק, דו ווילסטו קלער, די ריזען וואָס דער אייבערשטער האָט געהייסן אין די צייט פון משה רבינו איז נישט גענוג אַ ריזען וואָס אונז זאָלן עס טון, ס׳איז נישט גענוג, ס׳איז אַפשר איינער׳ס פאַרט, ס׳איז נישט גענוג אָן דעם אויך נישט, אַבער ס׳דאַרף דאָך אַדורך גיין אַלע דורות [generations].

און חוץ פון דעם [besides that], איך מיין אַז ס׳איז נישט ריכטיק די מחשבה [thought], ווייל מ׳דאַרף זען יעדע מנהג עגזעקטלי ווי דאָס איז אַמאָל געווען, ווייל ס׳געבט אַרויס… סאו וואָס איך זאָג, ס׳איז נישט גענוג די וועג, קודם ווייל מ׳טוט אַסאַך זאַכן וואָס שטייט נישט, איך האָב אַ נייעס פאַר דיר. למען נפקא מינה [for practical difference]. למען נפקא מינה. אַקעי, מ׳טוט פּראַקטיש.

איך מיין, וואָס איך מיין עכט איז, קודם כל, ס׳פעלט נישט אויס אַז ס׳זאָל זיין די טעם [reason], ס׳קען זיין, אַבער ס׳זאָל נישט זיין אַזוי ווי דער רמב״ם זאָגט, ס׳איז אַ טעם אַ מליצה [metaphor] אין די וועלט אַריין.

דער מדרש׳ס טעם: לולב אַלס פּאַראַדע פון ניצחון נאָך יום כּיפּור

מגיד שיעור:

וואָס דער רמב״ם טראַכט איז, ס׳איז דאָך אַ שיינע איידיע, ער לייגט עס אַריין אין דעם, ס׳איז נישט אמת, ס׳איז מער ווי אַ שיינע איידיע. ס׳איז דאָך אמת אַז די אידן האָבן יעצט געגאַנגען און געוויינט יום כּיפּור [Yom Kippur: Day of Atonement], און געהאַט אַ גאַנצע שאלה [question] צו זען מי יחיה מי ימות [who will live and who will die], זיי זענען געווען זייער באַזאָרגט. און ס׳איז אמת אַז יעצט, קיין זאָל זיין, זיי מאַכן ליטעראַלי די פּאַרעיד. דאָס איז אמת, דאָס איז וואָס דער מדרש זאָגט, אַז אַ לולב איז ענליך צו די פּאַרעיד, און יענער קומט אַרויס מיט אַ לולב. און ער ווייזט זיך אַז ער האָט געוואונען אָדער ער האָט איינגענומען די שטאָט. דאָס איז true. דאָס איז די פּשוט׳ע פּשט [simple meaning].

ס׳איז אמת. ס׳איז די גאַנצע אמת? ס׳איז דאָ נאָך זאַכן? ס׳איז דאָ אויך פאַרוואָס מ׳האָט געגעבן פאַר יענער געווינער פון די שטאָט עלילוב אָדער פון די געים עלילוב איז אויך דאָ אַסאַך סודות [secrets], דו ווייסט? ס׳איז דאָ אַסאַך ריזענס פאַרוואָס.

דער פּשוט׳ער פּשט: לולב אַלס סימבאָל פון “איך בין דאָ”

אַבער ס׳איז אמת, איך וועל מסביר זיין, איך קען מסביר זיין דאָס מער באַריכות [at length], אַבער ס׳איז אמת, איך ווייס נישט וויפיל צייט איך האָב, אַבער ס׳איז אמת אַז דער… דאָס וואָס מיר טוען מיט אַ לולב, וואָס ס׳שטייט אַפשר נישט צו מפורש [explicitly] זיין די תורה [Torah], אַבער איך מיין אַז מ׳פלעגט שוין אַזוי טון ביי די צייטן פון משה רבינו, זיכער ביי די צייטן פון יהושע בן נון [Yehoshua bin Nun: Joshua], איז דער אמת, וויאַזוי ווייס איך, ס׳שטייט אין נחמיה [Nechemiah: the biblical book of Nehemiah], איז דער אמת אַז אַ לולב איז אַזאַ סאָרט זאַך וואָס מאַכט מיט דעם אַ פּאַרעיד. און ס׳ווייזט אַז דאָ בין איך, עפּעס אַ נצחה [victory].

קענסט אפילו זאָגן דעם רמב״ם׳ס נאָך. דער רמב״ם זאָגט דאָך דאָס אויך, בעיסיקלי, רייט? דו קענסט אַזוי אימפּרעסט מיט דעם רמב״ם׳ס טעם, אַבער ס׳איז נישט אַזוי ווייט פון דעם מדרש׳ס טעם. דער מדרש געבט נאָר צו, צו מסביר זיין, פאַרוואָס שטייט מען מיט דעם אַזוי? דער רמב״ם האָט קיינמאָל נישט מסביר געווען, רייט? פאַרוואָס שטייט מען מיט דעם אַזוי? ווייל אַזוי דרייט זיך אַ מענטש, ס׳האָט געווארנען די זאַך מיט די געים, ער דרייט זיך מיט אַזאַ שטיקל, און ער גייט, ער ווייזט פאַר איידעם. זעסט? עניים [poor people], יאָ? ער האָט געוואונען.

תלמיד:

ניין, איך מיין אַז ס׳איז די פאַקט, אין די צייטן פון די בית המקדש [Beit HaMikdash: the Temple] אַלעמאָל געמאַכט פּאַראַדעס מיט די לולב, זענען געגאַנגען דעם מזבח [mizbe’ach: altar], דאָס הייסט אַ פּאַראַדע, רייט?

מגיד שיעור:

אַרומגעגאַנגען דעם מזבח, אָדער אונז מאַכן עס נאָך, זענען געגאַנגען אַרום די בימה [bimah: platform] צו די בית המדרש [beit midrash: study hall], און ס׳געבט אַרויס אַז אונז זענען דאָ. Here we are. איך האָב געקענט נישט זיין דאָ, איך בין דאָ.

דער מדרש לייגט דאָס אויך צו, משה רבינו האָט געוואוסט אַז ס׳איז דאָ אַ דין בראש השנה [Rosh Hashanah: the Jewish New Year], ס׳שטייט נאָר אין מדרש, איך ווייס נישט. אַבער דאָס איז דער אמת, אַז די פּעולה [action] וואָס מען טוט און מען חתומ׳ט [signs] אויף דעם, דאָס איז נישט אינווענטעד געווארן שפּעטער, ווען ס׳איז, איך ווייס נישט ווי אַלט ס׳איז, אַבער דאָס וואָס מען גייט מיט די לולב, וואָס מען שטייט מיט דעם, איך מיין אַז די פּשוט׳ע פּשט איז עס מאַכט, אַלקים אַכטונג, איך קען ענק קוקן אין מיין ספר [sefer: book], אין מיין זעסטו, איך זעה אַז איך בין מוכיח [proving] אַז דאָס איז די פּשוט׳ע פּשט, אַז מען שטייט מיט דעם, מען האַלט עס אַזוי. דאָס איז אַ זאַך וואָס מען טוט ביי אַ פּאַראַדע.

די באַדייטונג פון אַ פּאַראַדע

און וואָס זאָגט אַ פּאַראַדע? וואָס זאָגט אַ פאַרוואָס מאַכט ער אַ פּאַראַדע דזשענעראַל? פאַרוואָס טאַקע? דו קענסט נישט זאָגן, פאַרוואָס מאַכט ער עפּעס אַ פּני מנהג וואָס מענטשן האָבן? ס׳איז זייער פּשוט, ער זאָגט, איך האָב געקענט נישט דאָ זיין, איך בין דאָ. נישט סתם אַז איך בין דאָ, איך שטיי נאָך מיט מיין נס [miracle]. ס׳שטייט נאָך אויכעט. פאַרשטייסט? איך בין דאָ.

און דאָס איז דער פּשוט׳ער פּשט. ס׳איז דער איינציקסטער סימבאָל. איך קען זאָגן נאָך דריי פּשטים אויב דו ווילסט. העלאו, איך האָב נאָך פאַר דיר. אַבער ס׳איז אַ פאַרט פון די ריעליטי.

צוריק צום יסוד: איין פּעולה מיט מערפאַכע באַדייטונגען

מגיד שיעור:

צו גיין מיט אַ… לאָמיר צוריקגיין. איך וויל דאָך אַליינס אַ שיינע זאַך. איך וויל צוריקגיין צו וואָס איך האָב אָנגעהויבן. וואָס? איינע פון די זאַכן וואָס ער מיינט. יאָ. איך וויל דאָרט צולייגן. איך וויל צולייגן. ס׳איז דאָ אַ מעשה [story]. איך וויל צולייגן. איך וויל צולייגן אַזוי. איך האָב מרמז [hinted] געווען די מעשה אין מיין בוק. איך וויל צולייגן. איך וויל מסביר זיין אַביסל בעסער.

איך וויל צוריקגיין צו וואָס האָבן מיר אָנגעהויבן פון דעם, אַז די זעלבע פּעולה קען האָבן אַסאַך מינינגס, און ס׳קען אפילו זיין בשעת מעשה [at the time of the action] וואָס אַ מענטש טוט, דאָס איז אַ וואַג, ס׳איז נאָך קליין, אַבער בשעת מעשה וואָס אַ מענטש טוט קען עס אויך האָבן מער ווי איין מינינג, עס קען האָבן מער כוונות [intentions], מער ווי איין כוונה, און ער מאַכט, אַ מענטש ווי דער צאַנזער רב [the Sanzer Rebbe] קען האָבן דריי הונדערט מינינגס.

די חסידישע מעשה: דער איד, דער פּריץ, און די הושענא

מגיד שיעור:

יאָ, סאו וואָס איך וויל, איך האָב געזאָגט איז אַזוי, ס׳איז דאָ אַ מעשה, אַ חסידישע מעשה, אַז ס׳איז געווען אַ איד, ער איז געגאַנגען הושענא רבה [Hoshana Rabbah: the seventh day of Sukkot] אין די גאַס, און ער איז געגאַנגען קויפן אַ הושענא [hoshana: willow branches used on Hoshana Rabbah], און ער האָט געטראָפן אַ גוי, אַ פּריץ [poritz: gentile landowner], און דער פּריץ האָט אים געפרעגט, וואָס האַלטסטו? האָט ער געזאָגט, איך האַלט אַ הושענא. האָט דער פּריץ געזאָגט, וואָס דאָס איז אַ הושענא? דאָס איז אַ ריט [rod/stick]. האָט ער געזאָגט, יעדער איד זאָגט, וואָס הייסט? איך ווייס נישט צו ס׳איז אַ ריט אָדער אַ הושענא. האָט דער פּריץ אים אָנגעהויבן צו שלאָגן. פאַרוואָס זאָגסטו אַז ס׳איז אַ הושענא? ס׳איז דאָך סתם אַ ריטל. און דער איד האָט געגאַקסט, ס׳איז אַ הושענא.

און אַזוי האָט ער אים אָנגעשלאָגן, דער איד איז געווען איינגעשטעלט, ער האָט זיך נישט געלאַזט, ער האָט געזאָגט אַז ס׳איז זייער שיין, ס׳איז נישט קיין רוט, ביז דער פּריץ איז אַוועקגעגאַנגען, אַ איד איז געקומען אין בית המדרש צו, איך געדענק נישט וועלכע צדיק [tzaddik: righteous person] דו געדענקסט, ס׳איז אַ חסידישע מעשה, און דער רבי [rebbe: Hasidic leader] האָט אים געזאָגט, וויסן זאָלסט אַז דאָס איז געווען דער סמ״ח [Satan] אַליין, דער פּריץ, ער האָט נאָר געוואָלט זאָלסט זאָגן אַז ס׳איז נישט קיין הושענא, אַז ס׳איז אַ רוט. ברוך השם [thank God], האָסט זיך מתגבר [overcame] געווען אויף דער נסיון [test], און לכבוד דעם [in honor of this] וועט אידן האָבן אַ גוטע יאָר.

אַנאַליזע פון דער מעשה: דער קאַמף צווישן פיזישער ריאַליטעט און באַדייטונג

ס׳איז אַזוי, איך שטעל דיך פאַר אַזוי ווי אַזוי פירט זיך, ס׳איז אַזוי די מעשה. וואָס פרעגט די מעשה אַרויס? איך מיין אַז ס׳איז גאָר אַ טיפע מעשה, די חסידות [Hasidism] איז טאַקע מיט אַ מוסט, פּריץ איז געקומען, ס׳איז אַ מליצת השיעור [metaphor of the lesson], יאָ? אַבער ס׳איז אַ ביוטיפול מעשה, ס׳געבט זייער גוט אַרויס אַ זאַך, יאָ?

איינער פרעגט אַ מענטש, וואָס טוט דער יוד פּורים [Purim], ס׳איז אַ סוכּות [Sukkot: the Festival of Tabernacles], וואָס טוט אַ מענטש? ער גייט אַרום מיט אַ הושענא, אַקעי? די גמרא [Gemara: Talmud] ביי די ביידע זאַך הייסט די ד׳ מיינער אויך הושענא, יאָ? אַבער אונז רופן די הושענא די ערבה [aravah: willow], ס׳זאָל זיין אַזוי, ער גייט אַרום מיט אַ הושענא.

קומט אַ גוי׳לער און זאָגט אים, איי, איך זע אַז דו גייסט מיט אַ ריד. ניין. פאַרוואָס איז עס נישט קיין ריד? ווייל דו ביסט אַ גוי׳לער? ניין. דו מיינסט אַז ס׳איז טעקניקלי בגשמיות [physically] כאילו [as if] ס׳איז די זעלבע בוים וואָס דער נוצט פאַר זיין צו וואַשן זיין. יאָ, מ׳קען אויך קערן די פלאָר מיט אַ לולב, שטייט אין די גמרא, מ׳כאַפּט דאָס אַ בית. פאַרגערט. אַבער איך נעם נישט קיין קערער, איך נעם אַ לולב, אַ מצוה [mitzvah: commandment].

וואָס הייסט עס איז אַ חילוק [difference]? וואָס האָסטו איינגערעדט? קומט דער פּריט, קומט דער יצר הרע [yetzer hara: evil inclination], דער כח הדמיון [koach hadimyon: power of imagination], ווי דער רמב״ם זאָגט, דער הרע איז אַ כח הדמיון. און ער זאָגט, דאָס הייסט, קוק אויף עס, ס׳איז די זעלבע פלעטל, ס׳איז קליין אַ בלעטל, אַ רויטע פלעטל. ביסט אַ מאַדנע בריאה [crazy creature] דו. איך האָב מיר פאַרציילט די מעשה פון די גוי מיט די האַנינג, יאָ?

דער קאמף קעגן “נאר” – דער אמת׳דיגער מינינג פון מצוות

דער גוי׳ס פערספעקטיוו: אלעס זעט אויס גלייך

מגיד שיעור:

יא, מ׳קען אויך קערן די פלאר מיט א לולב, שטייט אין די גמרא, מכבד את הבית [מכבד את הבית: אויסכבדן דעם הויז]. זייער גוט. אבער איך נעם נישט קיין קערער, איך נעם א לולב, א מצוה. וואס הייסט ס׳איז א חילוק? דו האסט דיר איינגערעדט? קומט דער פריץ, קומט דער יצר הרע [יצר הרע: דער בייזער אנטריב], דער כח הדמיון [כח הדמיון: די כוח פון פאנטאזיע/איינבילדונג], ווי דער רמב״ם [רמב״ם: רבי משה בן מימון, מיימאנידעס] זאגט, דער רע איז א כח הדמיון, און ער זאגט דיר, “קוק אויף עס, ס׳איז די זעלבע בלעטל, ס׳איז א קליינע בלעטל, א רויטע בלעטל. דו ביסט א מאדנע בריאה דו.”

די מעשה מיט דעם האניג און דעם גוי׳ס פארווירונג

האב איך פארציילט די מעשה פון די גוי מיט די האניג, יא? איך מעג עס פארציילן? איינער האט מיר פארציילט א מעשה אז ער איז געווען א בחור אין עפעס א פלאץ, האט אים געשטערט אז די פרויען טריקענען אויף די מחיצה [מחיצה: די טרענונג צווישן מענער און פרויען אין שול], בית מקדש מעט [בית מקדש מעט: א קליין הייליגטום], און ס׳איז פריצות. ער האט געזאגט די מעשה, יא? האט ער מחליט געווען אז ער גייט זיין נקמה נעמען, האט ער אנגעגאסן האניג אויף די גאנצע מחיצה, אז זיי זאלן נישט קענען… זיי זאלן זיך גאנץ פארקלעבן. בקיצור, די ישיבה קטנה [ישיבה קטנה: די יונגערע בחורים אין דער ישיבה] האבן געכאפט די בחור, און זיי האבן אנגעהויבן צו… וואס גייט פאר מיט דיר? אקעי, האבן זיי נאכגעפרעגט וויאזוי ער קען טון אזא זאך.

האבן זיי געפרעגט פאר דעם גוי וואס קלינט דארט די בית המדרש [בית המדרש: דער לערן-זאל], ער האט געזען אז איינער קומט און גיסט האניג. זאגט ער, יא, איך האב געזען. נו, פארוואס האסטו נישט געזאגט? דו ביסט דאך דער דזשעניטאר, דיין דזשאב איז צו סטאפן. זאגט ער, קום מיר הער, איך ווייס נישט וואס איר טוט, מענטשן. פאר צוויי וואכן צוריק האט איינער געברענגט עפעס א הארן פון א בהמה, און געשטאנען אויפ׳ן בימה [בימה: די פלאטפארם אין מיטן שול] און געבלאזן. א וואך שפעטער זענען געקומען אלע מיט ווייסע קליידער און דרייען זיך ארום די בימה מיט דעם. שפעטער ברענגען זיי א טשיקן, מ׳שעכט עס, און מ׳זאגט זיך אריבער. שפעטער זענען זיי געקומען מיט בלעטער אין שול, און א נייע בלעטל, היינט אינדערפרי אן אנדערע בלעטל. איך דארף פארשטיין אז פונקט די האניג, דאס איז האניג?

דו פארשטייסט? דאס איז די זעלבע קליפה [קליפה: שאלע, חיצוניות]. פארוואס איז עס נישט פאני? ווייל ס׳איז בכלל נישט אמת. מ׳האט נישט געשאקלט לולב [לולב: די פאלם-צווייג וואס מען נעמט אויף סוכות], מ׳האט געבלאזן שופר [שופר: דער האָרן וואס מען בלאָזט אויף ראש השנה], מ׳האט נישט געמאכט קיין בלעז, מ׳האט נישט גענומען קיין טשיקענס, מ׳האט נישט גענומען קיין הארנס, מ׳האט נישט גענומען קיין בלעטער. עקזעקטלי. ס׳האט אלעס א מינינג. פארוואס יענער איז נישט פארט אוו די סטארי? ער ווייסט נישט, ביי אים טאקע זעט עס אלעס אויס די זעלבע.

דער מדרש: שלמה המלך האט נישט געקענט מסביר זיין ארבעה מינים פאר גוים

און דער מדרש [מדרש: די אגדישע אויסלייגונגען פון חז״ל] זאגט אויף די ארבעה מינים [ארבעה מינים: די פיר מינים וואס מען נעמט אויף סוכות – לולב, אתרוג, הדסים, ערבות], אז דער גוי ווייסט נאר אז פרה אדומה [פרה אדומה: די רויטע קו, א חוק וואס מען קען נישט פארשטיין]. האט דער מדרש זאגט אז שלש אלה נפלו ממנו, ואלו הן: ארבעה מינים שבלולב [שלש אלה נפלו ממנו: דריי זאכן זענען געפאלן פון אים], וואס שלמה המלך [שלמה המלך: קעניג שלמה] האט אויך נישט געוואוסט. שלמה המלך מיינט נישט אז שלמה המלך האט נישט געוואוסט, איך מיין אז שלמה המלך האט דאך געוואלט רעדן מיט אלע גוים. ער האט נישט געקענט מסביר זיין פאר א גוי וואס טוט אין די ארבעה מינים? ס׳איז א מאדנע מעדזשיק, איך ווייס נישט וואס, ריטשועל. אבער דער איד ווייסט אז ס׳איז נישט, ס׳איז דא א מינינג אין דעם. וואס איז די מינינג? די מינינג איז פארט פון די גאנצע לאנגע מעשה. ס׳איז נישט קיין ריטשועל, ס׳איז זייער שיינע. דו פארשטייסט? סאו… ווען איך נעם די לולב, זאג איך מיר, דער רמב״ם, יא, ווייל מיט דעם דערמאנט מען זיך. ס׳איז א גאנצע אנדערע פעולה [פעולה: אקציע, האנדלונג].

צוויי יצר הרע׳ס: קעגן נישט-וויסן און קעגן מרחיב זיין

ס׳איז דא צוויי יצר הרע׳ס. איין יצר הרע איז נישט צו וויסן אז מ׳טוט סתם א מעשה, און די צווייטע יצר הרע איז אז מ׳זאל נישט מאכן גרעסערע כוונה [כוונה: כוונה, מיינונג]. ערשט פארשטיי די מעשה. איין יצר הרע זאגט אז דו טוסט גארנישט. דאס קען נישט צוזאמען זיין. נישט אלעס נאר פונקטליך וואס מ׳טראכט דאס איז די כוונה. נישט נאר וואס דער רמב״ם האט געזאגט. משה רבינו [משה רבינו: משה אונזער רבי] האט געטראכט אז די כוונה, א יעדע פארט פון די מעשה איז פארט פון די כוונה. ס׳איז נישט קיין סתירה איינער די צווייטע.

דאס הייסט, מ׳קויפט א שיינע אתרוג [אתרוג: די ציטרוס-פרוכט וואס מען נעמט אויף סוכות], דאס איז איין פארט פון די כוונה. דאס איז די אתרוג זעט אויס ווי א מארטש וואס די רוימישע מנצח [מנצח: געווינער, פירער] זעט אויס, דאס איז פארט פון די כוונה. ס׳איז אלע אמת. ס׳איז אמת. ס׳איז דא נאך כוונות וואס איך האב נאכנישט אפאר געזאגט. דאס איז אלעס פארט פון די כוונות. אויב מ׳וויל טרעפן, וואס איז די נקודה מרכזית [נקודה מרכזית: צענטראלער פונקט]? וואס איז די מנין זאך וואס אלעס דרייט זיך ארום? איך קען דאך טרעפן עפעס א וועג וויאזוי ס׳איז אלעס אריינלייגן אין איין זאך. ס׳פעלט נישט נאכט אויס.

דער מדרש׳ס ברייטקייט: פילע טעמים זענען אלע אמת

ווייל די יומען עקשן [עקשן: שטורקעפיגקייט] וואס מ׳זאל נישט מיינען איז, אז ס׳איז סתם פאני זאכן וואס דער אייבערשטער גייט עס און טון. רוב פון די סתם פון נישט אז ער לייגט עס אריין. ווען איינער לייגט עס אריין, איז וואס דער מדרש איז געווען זייער ברייט. דער מדרש האט קיינמאל נישט געכאפט, דער מדרש קומט קיינמאל, אין מדרש, ס׳איז דא א מחלוקת [מחלוקת: מיינונגס-פארשיידנהייט], ס׳איז דא א מחלוקת, ס׳איז אמאל דא א מחלוקת, ממש א פשט. אבער דער מדרש האט נישט קיין פראבלעם אז איינער האט געזאגט, יא, פארוואס טאקע נישט? לאמיר פארשטיין.

דער רמב״ם פארשטייט טאקע נישט. פארוואס זאגט דער מדרש? ס׳איז דאך אזויפיל וואס דער רמב״ם רעדט דאך פון דעם, ער קאמפלעינט. דער מדרש זאל קענען האבן פיר און צוואנציג פשטים אויף די זעלבע זאך. ס׳קען דאך נישט זיין. יא, יא, יא, מ׳קען עס לערנען אזוי אין א פאזיטיווע וועג, למעשה [למעשה: פראקטיש]. כאילו, דער מדרש וואס ליינט אריין, קוקט נאר א קאמפלעינט. דער מדרש קען זאגן, אה, ס׳איז קעגן אלע מין סארט אידן, און ס׳איז קעגן דאס, און ס׳איז קעגן יענץ. בקיצור, קענסטו מיר זאגן פארוואס טאקע?

און איך פארשטיי נישט, און דאס וואס דו עסט קוגל שבת, דו ווייסט אז ס׳האט מער גע׳טעמ׳ענט ווי די מדרש האט אויף לולב? אמת׳דיגע טעמים! אז איינער איז זיך מתבונן [מתבונן: באטראכט] אויף דעם עספערט, זעט ער דאס! איינער איז מתבונן אויף דעם עספערט, זעט ער דאס! וואס איז דער אמת? אלע זענען אמת! דער מדרש איז געווען גענוג ברייט, איך האב זיך מתפלל געווען אז ער קען זאגן א גאנצע דרשה [דרשה: דרשה, לימוד] נאר וועגן דעם וואס אידן קויפן און זיי געבן געלט פאר די עסער. דער אמת איז אז מ׳טוט עס. דער אמת איז אז מ׳טוט עס. עזעקטלי. מ׳דארף נישט וויסן. די קרבנות [קרבנות: קרבנות] איז נאר צו הערן וואס מ׳טוט. דער אמת איז נישט אז מ׳טוט עס, נישט איך טו עס. די אליערן, איך טו עס בטור פארט פון פארשטייסט די גאנצע מעשה.

קעגן “נאר”: דער פרינציפ פון “אויך”

איך זאג די פטערעס, שבת פטעטעיקל. איך זאג די עביר איז א פרוים, מאן די פטערעס איז א קינדער. די ליער האט אים געשאקלט פאר די תורה [תורה: די תורה] איז געקומען ווייל ס׳איז געווען פרעסטיוואל פון די הדורות פון די מגלה [מגלה: די מגילה]. ברענגט די לולב, די מהרש״ל׳ער, און די תורה מאכט עס פאר א מצוה [מצוה: געבאט]. קען אויך זיין, קען אויך זיין, but that’s only one part. און דעם קען מען פארשטיין פארוואס דאס איז נישט קיין funny זאך, ווייל ס׳איז קיינמאל נישט געווען קיין funny זאך.

פראגעס און דיסקוסיע: Retroactive טעמים און Anachronism

תלמיד:

ביידע. Retroactive טעמים ארבעט אויך. וואס? Anachronistic?

מגיד שיעור:

ס׳איז נישט anachronistic, ווייל איך טריי נישט מסביר צו זיין וואס דו טרייסט מסביר צו זיין. אונז וואוינען שפעטער, אונז וואוינען נישט דעמאלטס. און ס׳איז נישט anachronistic. און anachronistic איז, דרך אגב, ס׳איז נישט. קודם כל, ס׳איז נישט. איך קען דיר פרעגן א שאלה, איך גיי דיר ענטפערן. קודם כל, אויב איינער זאגט אז פאר משה רבנו האט משה רבנו געזאגט אז מ׳זאל גיין א לולב ווייל אין רוים איז דער מנהג [מנהג: מנהג, געוואוינהייט] אז מ׳קומט ארויס פון די court מיט א לולב, דעמאלטס וואלט געווען עפעס לפני, ווייל משה רבנו האט נישט געוואוינט אין רוים. אבער ער זאגט נישט דאס, ער זאגט פארוואס זאל איך גיין א לולב. יעצט, איך קען דיר מסביר זיין. נישט נאר, אויך. נישט נאר, אויך.

ניין, קיינמאל נישט נאר. א מענטש טוט נישט גארנישט נאר. א מענטש טוט נישט גארנישט נאר. דער וואס זאגט נאר, רבותי, דער וואס זאגט נאר דארף מען אויסרייסן א שורש. דער וואס זאגט אז אלעס טוט מען נאר… וואוינען אין בארא פארק איז פיין פאר אים. און נאך סעבעס, וואוינען אין נאר, אוודאי די מצוה. דו מיינסט אז דער אייבערשטער האט נישט געוואוסט אז דו גייסט וואוינען אין בארא פארק און ער האט געמאכט א מצוה? מיינסטו זאגן די reality? ס׳איז נישט נאר. די וואס זאגן נאר…

פראגעס און דיסקוסיע: אלע טעמים קענען אריינלייגן

תלמיד:

רבותי, די אלע טעמים וואס קומען נאך, קען אלעס אריינלייגן. אוודאי. אלע די אלע טעמים, נישט אלע פון זיי, געווענליך נישט אלע. דאס האט משה רבנו הונדערט פראצענט געזאגט. דאס איז אפילו נישט קיין ספק. דאס איז אפילו מער basic ווי דאס וואס איך האב געזאגט.

מגיד שיעור:

You’re still not listening to me. That’s even more basic than what I told you about buying די אתרוג. פשוט, דאס איז ממש, די מצוה אליינס, דאס איז נישט אפילו א טעם. דאס איז אזוי ווי די reality. Of course, that’s why you’re doing די מצוה. And that’s true. וועגן דעם איז די אתרוג איז נישט קיין ציטרוס פרוכט. טאקע וועגן דעם.

תלמיד:

פארוואס קען עס נישט זיין קיין טעם? דו מיינסט א טעם?

מגיד שיעור:

איך מיין נישט אז איך מיין ביי זיך א טעם. ווען איך זאג טעם, איך זאג פלעין די description of the action. וואס מיינט עס וואס אונז טוען? וואס עס מיינט איז די אלע זאכן. דאס איז וואס…

תלמיד:

אבער דאס קען נישט זיין די טעם. פארוואס נישט? ווייל דאס איז נישט די טעם פארוואס איך טו עס.

מגיד שיעור:

ס׳איז דאך יא די טעם. דו ווייסט נישט די טעם, ס׳איז bad. ס׳איז נישט bad. ס׳איז נישט bad. איך בין מסכים, ס׳איז נישט bad. ס׳איז נישט די איינציגסטע. ס׳איז נישט אמת אז ס׳איז די איינציגסטע. ס׳טאר יא זיין. נישט אז ס׳טאר זיין, ס׳מוז זיין. וראי׳, די וואס וואוינען נישט אין בארא פארק, זיי גייען נישט קיין אתרוג. זיי נעמען עס נישט. א חלק יא, א חלק נישט, אבער זייער ווייניג. ס׳מוז זיין.

קעגן צמצום: “מן המצר” און דער פרינציפ פון ברייטקייט

די נאר איז צמצום. פריער איז עס ארויסגעקומען, מן המצר [מן המצר: פון דער שמאלקייט – פסוק פון תהלים וואס מען זאגט אויף ראש השנה] איז שוין געווען ראש השנה [ראש השנה: דער אידישער ניי-יאר]. מ׳קען נישט זיין צמצום. ס׳איז נישט דא קיין נאר. ס׳איז דא אויך און אויך און אויך. Human actions are not described by נאר. די אלע בעלי מוסר [בעלי מוסר: מוסר-לערער] זאגן, מ׳דארף נישט זאגן מיט נאר. וואס מיינט דאס? דו לעבסט אין אן עולם הדמיון [עולם הדמיון: א וועלט פון איינבילדונג]. ס׳איז קלאר די אלע זאכן.

פארקערט, איך ווייס נישט צו ס׳מיינט א טעם. איך האב געזאגט וואס איך מאך עס פאר. איך מאך עס פאר part of the meaning. Of course, ס׳איז א real זאך. Part of the meaning. איך בין זייער קעגן די מענטשן וואס טרייען אוועקצוגיין פון די real זאכן און זאגן, מ׳דארף אין זינען האבן, מ׳דארף מיינען עפעס אנדערש נאר, עפעס נאר. מ׳דארף נישט מיינען גארנישט נאר, מ׳דארף מיינען אפשר אויך.

אז איינער איז א בעל דעת [בעל דעת: איינער מיט פארשטאנד], פארשטייט ער די גאנצע השתדלות [השתדלות: אנשטרענגונג]. אז איינער איז א גרעסערע בעל דעת, פארשטייט ער אויך די קבלה [קבלה: די מיסטישע לימוד]. אז איינער איז א גרעסערע בעל דעת, פארשטייט ער אויך די זאפטיגקייט. ס׳איז אלע מיני זאכן וואס דו קענסט מרחיב זיין, דו קענסט מאכן אז דיין action זאל מיינען נאך. דער אמת איז אז ס׳מיינט שוין פארדעם, דו האסט נישט געוואוסט דערפון.

דער חילוק צווישן אַ איד און אַ גוי וואס נעמט אן אתרוג

אבער די meaning פון וואס דו טוסט, די description, אז איינער וויל מסביר זיין פאר די AI וואס דאס איז, דארף ער צולייגן אז דאס איז א איד, און די אידן האבן שוין לאנג אזא מנהג, און אלע אידן אין בארא פארק טוען אזוי, און אויך איז דא reasons וכו׳ וכו׳ וכו׳ וכו׳. דאס איז אלעס זאכן.

תלמיד:

ניין, ווייל גוים ווייסן נישט גארנישט. טעמים, מ׳קען נישט גארנישט דאס לערנען פאר א מענטש אינדרויסן. אויך פארוואס איך… ניין, נישט שטעמע.

מגיד שיעור:

Exactly, איך בין קעגן די סארט טעמים. ווייל דאס איז א זייער מצומצם׳דיגע סארט טעם. It’s not the whole reality. It’s not even most, by the way, usually it’s not even any of it. א גרויסע חלק פון די טעמים איז נאר פאר די גוים.

ניין! ווען א גוי נעמט אן אתרוג, מיינט עס טאקע, חוץ אז ער קומט אין שול, איז עס א פארט פון די אידן. אבער ווען א גוי זאל נעמען אן אתרוג סתם אזוי, וואלט עס נישט געמיינט גארנישט, ווייל דעמאלט איז עס טאקע א ריטואל. ווען דער גוי נעמט אן אתרוג מיינט עס נישט גארנישט. א איד נעמט אן אתרוג מיינט עס עפעס, ווייל אידן נעמען עס רובם, שוין זייער א לאנגע צייט, און זיי האבן שוין געהאט אזויפיל כוונות דערין, און זיי האבן שוין געזאגט אזויפיל מדרשים וועגן דעם, אזויפיל תורות וועגן דעם. דאס איז אלעס פארט פון ווען דו נעמסט אן אתרוג, נעמסטו עס מיט די אלע מינינגס.

ווען דער גוי נעמט אן אתרוג, זיין זיידע האט נישט גענומען קיין אתרוג. סאו ער האט נישט צו נעמען אן אתרוג? איך זאג נישט, אפשר האט ער יא. אבער ס׳איז נישט… דו קענסט נישט מצמצם זיין, די גוטע מין טעם איז נאר אזא טעם וואס מ׳קען זאגן פאר א גוי. וואס עפעס? די טעם פארוואס איך עס לאקשן קוגל, קען מען אויך נישט זאגן פאר א גוי. קען נישט.

די משל פון לאקשן קוגל

נו, ר׳ יואל, מ׳האט געהערט איין צייט. דאס איז נישט אפילו אזא גוטע לאקשן קוגל, אבער מ׳עסט עס ווייל ס׳איז א איד וואס עסט לאקשן קוגל. פארשטייסט? איך האב עס זייער ליב, ווייל איך בין א איד וואס עסט לאקשן קוגל שבת. יעצט ווילסטו שוין נאר א שיינע עסטר געוואלטסן און איבערזאגן. איך וויל נאך טעמען פאר די לירב? איך וויל נאך טעמען.

אנזאג: נאך איין וויכטיגע זאך וועגן הלל

נאך איין וויכטיגע זאך וואס מ׳דארף זאגן. איך דארף נאר זאגן איין וויכטיגע זאך וועגן די הלל [הלל: די הלל-תפילה וואס מען זאגט אויף סוכות], זייער וויכטיגע זאך, דאס שטייט שוין אויך אין די חיבור [חיבור: דער שריפט/ספר].

דער מענטש אַלס “מדבר”: רעדן איז אינטעגראַל צו מענטשלעכע מעשים

דער יסוד-פּרינציפּ: טון אָן רעדן איז נישט מענטשלעך

ער האָט געזאָגט, אַזוי שטייט אין די ספרים הקדושים [sforim hakedoshim: heilige ביכער]: האָסט געטון אַז ס׳איז נישט בפרסם [befarsem: עפנטלעך] געווען, כאילו לא עשה [ke’ilu lo asah: ווי אויב ער האָט נישט געטון], אמת?

וואָו! דברים פּשוטים [devorim peshutim: פּשוט׳ע זאַכן]. האָסט געטון אַז ס׳איז נישט גערעדט וועגן דעם, האָסט נישט געטון קיין מענטשלעכע זאַך. אפשר אַ בהמה [behemah: כיה] טוט און רעדט נישט – ער קען נישט רעדן. אַ פיש טוט זאַכן און רעדט נישט. עס איז דאַווינט קאַונט, עס איז true.

דאָס איז קיין פאַרט אויף יו נישט, דאָס איז קיין פאַרט אויף יו נישט, דאָס איז קיין פאַרט אויף יו נישט – איר רעפּרעזענטעישן אויף יענער זאָגט אין דאָס. איך בין נישט איינער וואָס טוט די זאַכן, דאָס בין איך. אָקיי, איך האָב עפּעס אַ פּראָבלעם, דאָס איז די יצר הרע [yetzer hara: בייזער אָנטרייב].

Of course, אַ פּאַרט פון וואָס אַ מענטש איז, איז הונדערט פּראָצענט, דאָס וואָס אַ מענטש רעדט פון. אַ מענטש איז אַזאַ סאָרט זאַך וואָס ער דאַרף רעדן פון וואָס ער טוט – יעדער איינער ווייסט. אַ מענטש קען נישט טון אַ זאַך אָן רעדן דערוועגן.

וואָו! דערפאַר, יעדע זאַך וואָס אַ מענטש טוט, רעדט ער דערוועגן.

ראיה #1: מגילת אסתר און פּורים – די נויטווענדיקייט פון רעדן

איך האָב אַ גרויסן ראיה [rayah: באַווייז], דאָס שטייט שוין דאָ, אַ גרויסן ראיה פון צוויי עיקר [iker: הויפּט] זאַכן, אָבער אפשר נאָך אַסאַך מער.

יעדעס – איך ווייס נישט – לאָמיר רעדן וועגן די מגילה [megilah: די מגילת אסתר], ווייל דאָס שטייט נישט, איך טאָר נישט זאָגן זאַכן וואָס שטייט נישט.

וועגן די מגילת אסתר [megilas Esther: די בוך פון אסתר], אָקיי, וואָס טוט מען פּורים [Purim]? מען מאַכט אַ גרויסע פּאַרטי, און מען שיקט זיך אָן, און מען טיילט אויס קענדיס פאַר יעדעם, אפילו פאַר די אָרימעלייט. דאָס וואָס טוט פּורים ווען מען – אַזוי שטייט אין די מגילה.

אַה, מ׳דערציילט אַז מ׳ליינט די מגילה. אַה, פאַרוואָס ליינען מיר די מגילה? ס׳שטייט נישט אין מגילה מ׳זאָל ליינען די מגילה.

אָבער ס׳שטייט דאָך אַליין – זאָג איך אַ מענטש – פאַרוואָס עסטו ווי אַ פרעסער? העלאָו, דאָס זאָג איך דיר. ס׳שטייט נישט אין די מגילה אַז מ׳זאָל ליינען די מגילה. ס׳שטייט אַז מ׳זאָל מאַכן אַ גרויסן פּאַרטי און טיילן פאַר יעדן איינעם. דאָס איז וואָס ס׳שטייט.

פאַרוואָס? ניין, ס׳שטייט נישט. נאָר מדרבנן [miderabbanan: פון די רבנן]. יאָ, איך ווייס, איך האָב אויך געלערנט אין אַ חדר [cheder: יידישע שול], איך ווייס אַז מ׳זאָגט אַזוי, אָבער ס׳שטייט דאָרט נישט אין די מגילה.

וויאַזוי ווייסטו אַז מ׳זאָל ליינען די מגילה? ס׳איז דאָך פּשוט. דו ביסט אַ מענטש אָדער דו ביסט אַ בהמה? דו ביסט אַ פרעסער? דו עסט אָן רעדן? דו ביסט אַ מענטש.

ראיה #2: שבת און קידוש – געדענקען דורך רעדן

שבת, שטייט אין די תורה [Torah] אַז מ׳זאָל זאָגן קידוש [kiddush: הייליקונג איבער וויין]? שטייט נישט. שטייט על פי דיבור [al pi dibur: לויט דעם רעדן]. שטייט אַז מ׳זאָל מאַכן אַ גרויסן שבת [Shabbos]? שטייט אַז מ׳מאַכט שוין מרובה [merubeh: פיל], מ׳מאַכט אַ פּאַרטי, מ׳זעצט זיך צו אַ שמחת סעודה [simchas seudah: פריילעכע מאָלצייט].

יאָ יאָ, דאָס שטייט אין די תורה אָדער דאָס שטייט אין די גמרא [Gemara: תלמוד]. זייער גוט. נישט אין זכור [zachor: געדענק] שטייט אויך נישט.

טו מיר אַ טובה [tovah: געפעלן], אין זכור שטייט גאָרנישט אַז מ׳זאָל געדענקען צו מאַכן שבת. נאָר וואָס? יעדער רב פאַרשטייט אַז אַ מענטש איז אַזאַ סאָרט בריה [briyah: געשעפּעניש] וואָס רעדט.

דער ערפאַרונג-באַווייז: עסן אָן רעדן פילט זיך “ווירד”

האָסט אַמאָל חתונה [chasunah: חתונה] געהאַט? האָסט גערעדט וועגן דעם ביי די חתונה?

ביי אונזערע חתונות זאָגט מען נישט קיין דרשות [drashos: תורה-רעדעס], וועגן דאָס איז איינע פון די גרויסע פּגם הברית [pegam habris: שעדיקונג פון דעם בונד]. אַ חתונה אָן אַ דרשה איז אַ פּגם הברית. מ׳דאַרף רעדן ביי אַ חתונה. דאָס איז די עיקר מצוות קידושין [mitzvos kiddushin: די הויפּט-געבאָט פון חתונה], מאמר [ma’amar: רעדן], אַז מ׳דאַרף רעדן.

מ׳זאָגט שבע ברכות [sheva brachos: זיבן ברכות], עקזעקטלי, קודם [kodem: ערשט]. מ׳דאַרף רעדן אַסאַך מער, און אַלע שבע ברכות דאַרף מען רעדן, און נאָך מער. דאָס וואָס מ׳רעדט נישט היינט ביי… דאָס וואָס אין אַמעריקע איז נישטאָ קיין דרשות ביי אַ חתונה, איז אַ גרויסע פּראָבלעם. ס׳איז אַ זייער מאָדנע זאַך, פאַר אַ יומען.

פאַרוואָס? אוודאי [vadai: זיכער], די שווערן, מ׳וועט רעדן לכבודו [lichvodo: צו זיין כּבוד], אַ חתן [chasan: חתן] דאַרף נישט רעדן. אוודאי, מאַך אַ טאָוסט. דאָס איז אַ חתונה. אוודאי, מענטשן רעדן, מ׳שמועסט צווישן זיך, ווייל ס׳איז נישט פּאַרט פון די מאָן.

עניוועי, האָסט אַמאָל געזען אַ פּאַרטי וואָס מ׳רעדט נישט? מ׳שטייט נישט אויף, איינער זאָגט, “רבותי [rabbosai: מיינע הערן], היינט איז…”

פאַרוואָס? דו ווייסט נישט? איך האָב דיר דאָך איינגעלאַדנט, איך האָב דיר געשיקט אַן אינוויטעישאַן. דו מאַכסט אַ פּאַרטי לכבוד [lichvod: צו כּבוד פון] מאַכן אַ חנוכת הבית [chanukas habayis: אַ נייעם הויז איינווייען]. דו וועסט דאָך אויפשטיין און זאָגן, “רבותי, ס׳איז אַ פּאַרטי לכבוד אַ חנוכת הבית.” דו ביסט אַ מאָדנע בריה? ניין, דו ביסט נישט קיין מאָדנע בריה, דו ביסט אַ נאָרמאַלע מענטש.

אַן אדם [adam: מענטש] איז אַ מדבר [medaber: רעדנדיקער], אַ מבהיר [mevahir: קלאָרמאַכער], ער איז אַזאַ סאָרט זאַך וואָס ער רעדט וועגן וואָס ער טוט, און ער רעדט… איך ווייס נישט… איין מינוט, פאַרוואָס טאַקע? נו פּראָבלעם. פון די פּערספּעקטיוו פון אַ סאַק העליקאָפּטער איז דאָס אַ קשיא [kushya: שווערע פראַגע].

דאָס איז וואָס אַ מענטש… אַ מענטש איז אַ זאַך, איך קען אפילו זאָגן פאַרוואָס, אָבער דאָס איז קודם זאָגן דאָך דעם. אַ מענטש וואָס איז אַ זאַך וואָס ער טוט, רעדט ער דערוועגן. אָקיי? כך היו האדם [kach hiyu ha’adam: אַזוי איז דער מענטש].

אַז ער מאַכט שבת, גייט ער זאָגן פּסוקים [pesukim: ביבל-פּסוקן] פון שבת. פאַרוואָס מאַך איך יעצט אַ סעודה [seudah: מאָלצייט]? איך ווייס נישט אוודאי נישט. אָבער איך דאַרף רעדן מיט אים יעדע וואָך נאָכאַמאָל. ווייל נישט פיל איך אַז ס׳איז ווירד. איך פיל עפּעס… איך האָב נישט גערעדט, איך האָב נישט געזאָגט פאַר קיינעם אַז ס׳איז היינט אַ שבת סעודה. איך האָב סתם זיך געזעצן און געסן פריש. ס׳פילט זייער ווירד.

טריי עס אויף. טריי אין שבת, עסט אָן קידוש, זעסט אַז ס׳פילט מאָדנע. אפילו ביי סאַפּור [סעודה שלישית] פילט מאָדנע. פאַרדעם, ווען מען מאַכט אַ סעודה און מען רעדט נישט וועגן דעם, פילט עס ווירד.

פון דעם דאַרף מען בענטשן יעדע סעודה, מאַכן אַ פאַרברוך [ברכה ראשונה], אַ נאָכברוך [ברכה אחרונה], אָדער צולייגן עפּעס אַ דיבור [dibur: רעדן]. “שנים שאוכלים ואין ביניהם דברי תורה, הרי זה כאילו אוכלים מזבחי מתים [shnayim she’ochlim ve’ein beineihem divrei Torah, harei zeh ke’ilu ochlim mizivchei meisim: צוויי וואָס עסן און עס איז נישט צווישן זיי ווערטער פון תורה, דאָס איז ווי אויב זיי עסן פון די אָפּפערונגען פון טויטע]”.

ער איז אַ טויטער, דו כאַפּסט? ס׳איז נישט קיין לעבעדיקער מענטש. אַ לעבעדיקער מענטש רעדט. וואָס רעדט ער? אוודאי, ער רעדט שטותים [shtusim: נאַרישקייטן], איז אוודאי זבחי מתים [zivchei meisim: אָפּפערונגען פון טויטע], ווייל ס׳איז נישט קיין לעבעדיגע זאַך. ער רעדט דברי תורה [divrei Torah: ווערטער פון תורה], אוודאי איז ער אַ לעבעדיקער מענטש. ער רעדט דברי חכמה [divrei chochmah: ווערטער פון חכמה], ער רעדט יעצט די זאַך.

אָבער אַ מענטש איז אַזאַ זאַך וואָס רעדט. ער טוט נישט זאַכן אָן רעדן וועגן זיי, אָקיי?

דער גרויסער באַווייז: כּמעט קיין מצוות שבדיבור אין דער תורה

וועגן דעם, די גאַנצע תורה שטייט נישט קיין מצוה [mitzvah: געבאָט] פון תפלה [tefilah: דאַווענען], אָבער יעדער איינער פאַרשטייט אַז ער דאַרף דאַווענען יעדן טאָג. דאָס הייסט, אַן איד איז אַזאַ זאַך וואָס גלייבט אין דעם אייבערשטן, דאַרף ער רעדן דערוועגן. צו ער רעדט צו דעם אייבערשטן, פון דעם אייבערשטן, וועגן דעם אייבערשטן – I don’t know, דאָס איז שוין details. ס׳איז אַ פאַקט.

איך האָב אַ ראיה פון דעם. די ראיה ברורה [rayah berurah: קלאָרער באַווייז] איז אַז אין די תורה שטייט קיינמאָל נישט קיין מצוה – רוב מצוות שבדבור [mitzvos shebedibur: געבאָטן וואָס זענען דורך רעדן], נישט רוב, כמעט [kim’at: כּמעט] חוץ פון מקרא ביכורים [mikra bikurim: די דעקלאַראַציע ביי ערשטע פרוכטן], שטייט צוויי דריי מצוות. ס׳איז נישט קיין איין מאָל אַ מצוה שבדבור אין די תורה.

און רוב זאַכן וואָס אונז טוען, לאָמיר טראַכטן, אונז זענען אידן, יאָ? All of you ווייסן די ד׳ מצוות, און דו ווייסט אַז רוב זאַכן וואָס מענטשן טוען זענען אונז talk, right? רוב מצוות. אַן איד איז אַזאַ זאַך וואָס רעדט זייער אַסאַך. אַ גאַנצע סידור [siddur: געבעט-בוך] זאָגט מען יעדן טאָג. און קיין איינע פון די מצוות שבדבור שטייט נישט אין חומש [chumash: די פינף ביכער פון משה]. כּמעט קיין איינע פון זיי.

די חכמים [chachamim: די ווייזע] האָבן מתקן געווען [metaken gevein: פאַראָרדנט] אַז מ׳זאָל מאַכן ברכות [brachos: ברכות], און די חכמים האָבן געמאַכט נוסח התפלה [nusach hatefilah: דער טעקסט פון דער תפילה], און די חכמים האָבן געזאָגט אַז מ׳דאַרף זאָגן די תורה. ס׳שטייט אפילו נישט אין תורה אַז מ׳דאַרף לערנען תורה.

כּמעט, ס׳שטייט “ודברת בם [vedibarta bam: און דו זאָלסט רעדן אין זיי]”. ס׳שטייט אַז מ׳דאַרף ליינען תפילין [tefillin], און ממילא [memeilah: דערפון] “ודברת בם”. רעדן וועגן דעם. דאָס שטייט אין די גמרא. Exactly, אין די תורה שטייט אַז מ׳דאַרף לייגן תפילין, און ממילא “ודברת בם”. קומט די פּסוק, די זעלבע זאַך, זאָגט די גמרא, לייגן די תפילין.

ווייל דאָס איז אַ נאָרמאַלע זאַך, אַ מענטש וואָס ער טוט, רעדט ער דערוועגן. און אויב די reason פאַרוואָס ער טוט עפּעס איז ווייל ס׳שטייט אין פּסוק, וואָס זאָגט ער? אַז ס׳שטייט אין פּסוק. אַזוי גייט עס, אַזוי גייט אַ מענטש. That’s how human beings work, אָקיי?

ראיה #3: די גמרא וועגן הלל – “וואָס זענען זיי, בהמות?”

די גמרא זאָגט אַזוי: וויאַזוי ווייסט מען אַז משה רבינו [Moshe Rabbeinu: משה אונזער רבי] האָט געשריבן שוין הלל [Hallel: די לויב-פּסאַלמען]? “אפשר ישראל תלו את פסחיהם ונטלו את לולביהם ולא אמרו את ההלל [efshar Yisrael talu es pischeihem venatlu es lulveihem velo amru es haHallel: אפשר האָבן ישראל אויפגעהאַנגען זייערע פּסח-אָפּפערונגען און גענומען זייערע לולבים און נישט געזאָגט דעם הלל]?”

וואָס זענען זיי, בהמות? זיי פרעסן? אַז זיי עסן אַ קרבן פּסח [korban Pesach: פּסח-אָפּפערונג] לכבוד “בצאת ישראל ממצרים [betzeis Yisrael miMitzrayim: ווען ישראל איז אַרויס פון מצרים]”, וואָס זאָגט מען?

דו מיינסט זיי האָבן געזאָגט יענע נוסח [nusach: טעקסט] אָדער נישט? אָקיי, דאָס איז שוין אַן אַנדערע חקירה [chakirah: אונטערזוכונג], מ׳האָט געזאָגט אַן אַנדערע נוסח. Who cares? ס׳איז דאָ נאָך נוסחאות [nuschaos: טעקסטן].

אָבער ס׳קען דאָך נישט זיין, ס׳קען דאָך נישט זיין אַז זיי זענען נישט קיין מענטשן. און אויב ס׳איז דאָ זאַכן, אַ מענטש האָט אַסאַך סאָרט דיבורים [diburim: רעדעס]. ער האָט דיבורים סתם גערעדט, ער האָט דיבורים וואָס איז אַ song, ס׳איז אַ שירה [shirah: ליד], וואָס ס׳פּאַסט, ס׳איז דאָ אַ ווענט וואָס ס׳פּאַסט אַ שירה, ס׳איז דאָ אַ ווענט וואָס ס׳פּאַסט אַ קינה [kinah: קלאָגליד], און אַזוי ווייטער. יעדע זאַך איז דאָ די סאָרט דיבור וואָס ס׳פּאַסט. אָבער אָן רעדן איז נישטאָ אַזאַ זאַך.

דערפאַר איז דברים פּשוטים. אויב מיר ווייסן אַז אַן איד נעמט אַ לולב [lulav: פּאַלמע-צווייג] סוכות [Sukkos], מוז ער רעדן וועגן דעם. וואָס זאָגט ער? וואָס זאָגט דער לולב? ער זאָגט “הודו לה׳ כי טוב [hodu laHashem ki tov: דאַנקט גאָט ווייל ער איז גוט]”. ער דאַרף דאָך רעדן, ער דאַרף דאָך זאָגן וואָס ער טוט.

ער שטייט מיט אַ לולב, ער שטייט גאָרנישט, ער שטייט? רעד! מוז ער זאָגן “הודו לה׳ כי טוב כי לעולם חסדו [ki le’olam chasdo: ווייל אייביק איז זיין גוטסקייט]”, “אנא ה׳ הושיעה נא [ana Hashem hoshi’ah na: ביטע גאָט, העלף דאָך]”. יעדער איינער, ס׳איז דאָ אַ פּאָר פּסוקים וואָס מ׳זאָגט. דאָס איז וואָס ער זאָגט, דאָס איז פּשוט׳ע זאַכן וואָס קומען אַרויס.

אַפּליקאַציע: תקיעת שופר – דער שופר “רעדט”

דו קענסט זען תקיעת שופר [tekias shofar: בלאָזן שופר], שטייט מ׳בלאָזט שופר [shofar: ווידער-האָרן]. אַה, שופר איז אַ בהמה, ער רעדט. מ׳דאַרף דאָך זאָגן, וויאַזוי ווייסט מען שטייט “אני ה׳ אלקיכם [ani Hashem Elokeichem: איך בין גאָט אייער גאָט]” איז אַ מלכות [malchus: קעניגרייך]? דאָס איז אַ מקור [makor: קוואַל]?

ס׳איז דברים פּשוטים, דו בלאָזסט שופר, ער רעדט שוין דערוועגן. וואָס קען זיין אַ בלאָזן שופר אָן רעדן דערוועגן? ס׳קען דאָך נישט זיין, ס׳איז נישט קיין מענטשלעכע זאַך בכלל [bichlal: בכלל].

דאַנקען און לויבן איז רעדן

דאַנקען איז, דער אייבערשטער ווייסט שוין אַז דו דאַנקסט, ס׳איז נישט די פּוינט. דאַנקען, דאָס איז דאָס רעדן? יאָ, אוודאי. אוודאי, אַזוי שטייט אין אוודאי, יעדער איינער ווייסט, “לא המתים יהללו י-ה [lo hameisim yehalelu Kah: נישט די טויטע וועלן לויבן גאָט]”, ממילא דאַרף מען אַ לעבעדיגע לולב, שטייט אין ירושלמי [Yerushalmi: דער ירושלמישער תלמוד].

אוודאי, די דאַנקען איז אַ דין [din: געזעץ] אין לולב. נישט די דאַנקען, לויבן, דאַנקען, הלל, האָו עווער יו וואַנט טו קאָל איט. ס׳איז רעדן וועגן די לולב, וואָס קומט מען לשבח פועלו של הקדוש ברוך הוא [leshabeach po’olo shel haKadosh Baruch Hu: צו לויבן די ווערק פון דעם הייליקן, געבענטשטן איז ער], אַזוי איז די לשון המדרש [leshon haMidrash: די שפּראַך פון דעם מדרש].

די טייטש פון לולב: “העלאָו, איך בין דאָ”

אַ לולב וואָס מיר האָבן פריער געזאָגט, וואַטעווער די מינינג, פיר אַנדערע וועגן וויאַזוי ס׳איז, באַט דאָס איז די טייטש פון לולב. מ׳קומט, איך בין דאָ. פּשוט׳ע פּשט [peshat: פּשוט׳ע פּשט], איך בין דאָ, העלאָו, איך בין דאָ. דאַרפסטו זאָגן, העלאָו, איך בין דאָ.

“ברוך הבא בשם ה׳ [baruch haba beshem Hashem: געבענטשט איז דער וואָס קומט אין נאָמען פון גאָט]”, העלאָו, איך בין דאָ. איך לעב נאָך, “שהחיינו וקיימנו והגיענו לזמן הזה [shehecheyanu vekiyemanu vehigi’anu lazman hazeh: וואָס האָט אונז געהאַלטן לעבעדיק און אויפגעהאַלטן און געבראַכט צו דער צייט]”. דאָס זאָגט מען מיט די לולב, דברים פּשוטים.

און מ׳לייגט שוין צו, מ׳איז געווען אַמאָל אַ צרה [tzarah: צרה], דער אייבערשטער האָט געהאָלפן, “כל גוים סבבוני בשם ה׳ כי אמילם [kol goyim sevavuni beshem Hashem ki amilam: אַלע אומות האָבן מיך אַרומגערינגלט, אין נאָמען פון גאָט האָב איך זיי אָפּגעשניטן]”, אַזוי. דאָס איז פּלעין אַ מענטשלעכע זאַך.

דער עיקר הלל איז געמאַכט צו זאָגן מיט אַ לולב, אָדער ס׳איז געמאַכט אויף אַן אַנדערע אָקעיזשאַן אויך, דו דאַרפסט רעדן וועגן דעם. דאָס איז דער פּשט פון די הלל, וועגן דעם דאַרף מען רעדן.

און ווער ס׳קען מענטשן זעט אַז ס׳איז פּשוט אַז ס׳איז אַזוי, מ׳דאַרף נישט אפילו מסביר זיין [mesbir zein: דערקלערן]. אַז נישט, מענטשן פאַרשטייען נישט. מ׳שטייט און מ׳שאַקלט און מ׳זאָגט, און ס׳איז זייער סימפּל.

דברים פּשוטים, און אַ פריילעכן יום טוב [freilichen yom tov: אַ פריילעכן יום טוב].