דעטאלירטע חלומות פון מלכות השם און אהבת ישראל

תשובה, יום כיפור, און די מהות האדם: א שיעור אין רמב״ם׳ס הלכות תשובה און שמונה פרקים

מבוא: ערב ערב יום כיפור און די סטרוקטור פון תשובה

מגיד שיעור:

אקעי, רבותי, רבותי. היינט איז ערב ערב יום קדוש, ערב ערב… וואס? י״ג מידות. לויט געוויסע גרסאות, אין די סליחות שטייט עס מארגן. די וואס מ׳זאגט היינט האבן פארדרייט די יוצרות, ווייל זיי ווילן ס׳זאל זיין דאנערשטאג.

עניוועיס, סאו אונז האבן דא א שיעור אויף די שמונה פרקים פון די רמב״ם [Rambam: Maimonides], וואס ס׳איז נאר דא אכט, קען מען עס לערנען איין פרק א טאג פון מוצאי ראש השנה ביז יום כיפור. ער רעכנט נישט אריין ראש השנה. אכט, ס׳איז דא אכט פרקים, שמונה פרקים, מיט די הקדמה אפשר ניין.

און הלכות תשובה [Hilchos Teshuvah: Laws of Repentance] האט דער רמב״ם געשריבן צען פרקים, אז מ׳זאל קענען לערנען איין פרק יעדן טאג פון ראש השנה. די כוונה [kavana: intention], דער רמב״ם האט גערעכנט ווען ער האט געשריבן…

תלמיד:

וואס?

מגיד שיעור:

זייער גוט, ווייל סוף עשרת ימי תשובה [the end of the Ten Days of Repentance] קומט מען שוין צו די מדריגה אז מ׳הייבט אן צו רעדן וועגן עולם הבא [Olam Haba: the World to Come]. פארדעם הייבט זיך אן וועגן בחירה [bechira: free will], יא. ס׳הייבט זיך אן וועגן בחירה, און ס׳קומט זיך אן ביי עולם הבא.

די סטרוקטור פון הלכות תשובה: פון מצוה צו עיקרים

סאו הלכות תשובה, דאס איז נישט קיין שיעור אויף הלכות תשובה, אבער די סטרוקטור פון הלכות תשובה איז אז ס׳הייבט זיך אן פון הלכות תשובה, די מצוה פון תשובה, די ערשטע צוויי פרקים. די נעקסטע צוויי פרקים רעדן אביסל ברייטער די מצוה פון תשובה, און אויך די נושא פון עשרת ימי תשובה, און אזוי ווייטער, די גאנצע נושא פון די דין, און פרק ג׳, פרק ד׳ דברים המעכבים את התשובה [things that prevent repentance].

און נאכדעם פון פרק ה׳ ברייטערט דער רמב״ם אויס. דער רמב״ם זאגט אין די הקדמה, אין די העדער פון הלכות תשובה שטייט אז ס׳איז ביאור מצות התשובה, והעיקרים הנגררים עמה בגדלה [and the fundamental principles that are drawn along with it in its greatness], די עיקרים, די ענינים העיקריים וואס קומען צוזאמען מיט תשובה.

די ברייטערע מובן פון תשובה

אין אנדערע ווערטער, דער רמב״ם האט פארשטאנען אז די תשובה האט, אז ס׳איז דא א מצוה באופן מצומצם [in a narrow sense], אז מ׳דארף תשובה טון, זאגן וידוי [vidui: confession], ס׳האט אזוי ווי הלכות. ער האט צוזאמגענומען אלע הלכות וואס זענען דא, יום כיפור דארף מען זאגן וידוי, עשרת ימי תשובה, די אלע הלכות ומנהגים [laws and customs] וואס זענען דא, אזויווי אין יעדע מצוה האט ער צוזאמגענומען אלע הלכות און מנהגים וואס האבן צו טון מיט יענע מצוה, אויף איין פלאץ, פון שעת הפוסקים [from the time of the halachic decisors] — ס׳איז נישט געווען פוסקים, ער איז געווען דער פוסק — אבער פון שעת און אזוי ווייטער, דברי חז״ל [the words of our Sages] און פסוקים [verses].

און נאכדעם האט דער רמב״ם פארשטאנען אז ס׳איז דא א מער ברייטערע מובן פון תשובה, אז די ברייטערע מובן פון תשובה איז מער ווייניגער די סובדזשעקט פון שמונה פרקים. דאס הייסט, שמונה פרקים רעדט, אלע סובדזשעקטס וואס שטייט אין די צווייטע האלב פון הלכות תשובה שטייט אין שמונה פרקים.

עקטשלי, נישט אלע פון זיי, ממש די ענד שטייט אין די הקדמה פון פירוש המשנה [Commentary on the Mishna] פון סנהדרין [tractate Sanhedrin]. אבער אלע פון זיי זענען זאכן וואס ער חזר׳ט איבער [repeats]. ס׳איז כמעט נישט דא קיין חידושים [novel insights], אבער ס׳איז נישט דא קיין סובדזשעקטס וואס ער זאגט דארט פון ניי וואס שטייט נישט אין די עיקר צוויי פלעצער אין פירוש המשנה, ווי ער זאגט זיינע עיקרי הדעת [fundamental principles of belief] וואס איז אין סנהדרין און אין אבות [tractate Avos]. ס׳איז חמשך, איך רייט אבות קומט נאך סנהדרין, ס׳איז אלעס אין סדר ניזיקין [the order of Nezikin].

תשובה ווי א סדר עליה פון א מענטש

די ריזען איז ווייל דער רמב״ם האט אנגעקוקט אז תשובה אויף די ברייטסטע אויפן און דער רמב״ם איז דער מקור, אז איינע פון די גרויסע מקורות אז תשובה איז א ברייטערע זאך, נישט נאר די מצוה פון תשובה, נאר מער די זאך אז די סדר עליה פון א מענטש, פון אן אדם, וויאזוי ער גייט פון זיין נישט קיין בעל תשובה [penitent], זיין א… די ווארט חוטא [sinner] איז נישט א ריכטיגע ווארט, אז מ׳האט נישט געקומען טון עבירות [sins], אבער א מענטש ווערט דאך נישט געבוירן קיין אדם השלם [complete person], און צוביסלעך דארף ער תשובה טון.

סאו קודם דארף מען וויסן אז מ׳קען, דאס איז בחירה. אזוי דער רמב״ם פירט אויס, כיון [since], וויבאלד איך זאג אז מ׳טאר בחירה, דארף מען תשובה טון, אזוי זאגט דער רמב״ם, פירט אויס פרק ו׳ מיינעך אדער ז׳. ער זאגט, ער פירוש קאנעקט עס, און נאכדעם ווייזט ער דאך וואס איז די גאול, וואס איז די מטרה פון די גאנצע הלכות תשובה, דאס הייסט די מטרה פון א מענטש׳ס לייזט.

סאו דאס איז בהרחבה גדולה [in great breadth] די מטרה פון תשובה, וואס תשובה מיינט ווערן א מענטש. און פארוואס דארף מען ווערן א מענטש? איז ער אמאל מסביר [explains], די עיקרים פון שכר ועונש [reward and punishment], אבער ער איז מסביר אז די מטרה פון זיין א מענטש איז עולם הבא, און אויב אזוי דארף מען פארשטיין פארוואס די תורה איז דא שכר עולם הזה [reward in this world], די גאנצע שמועסן, דאס איז די לעצטע דריי פרקים פון הלכות תשובה, און ער איז מסביר די עיקרים פון שכר ועונש.

סאו אין די סענס איז יא די לימיט פון עשרת ימי תשובה, נאר ס׳איז אסאך ברייטער ווי די דין פון תשובה, אזוי אמת׳דיג תשובה איז אסאך א ברייטערע זאך ווי די מצוה פון תשובה, אזוי ווי יעדער איינער ווייסט שוין. דאס איז ביי וואס ס׳איז יא קאנעקטעד.

יום כיפור ווי עולם הבא

און דער רמז, איך האב געזאגט דא, דער רמז פון דעם מען איז אז מ׳זעט, יעדער איינער ווייסט, אונז גייען רעדן וועגן דעם אנדערע וועג, אם ירצה השם [God willing] היינט, אויב מ׳קען, יעדער איינער ווייסט אז יום כיפור איז אזוי ווי אין עולם הבא, אזוי ווי ס׳שטייט מרגלא בפומא דרב [a common saying]. העולם הבא אין בו לא אכילה ולא שתיה ולא תשמיש ולא קנאה ולא תחרות, אלא צדיקים יושבים ועטרותיהם בראשיהם ונהנים מזיו השכינה [The World to Come has no eating, drinking, procreation, jealousy, or competition, but rather the righteous sit with their crowns on their heads and enjoy the radiance of the Divine Presence]. יא, ויהי כן לעולם [and may it be so forever], אזוי פירט זיך אלעמאל, ס׳שטייט אין די סידור.

און יום כיפור איז אזא טאג וואס מ׳פירט זיך אזוי, ווייל אזוי ווי ס׳איז א יום שאין בו אכילה ושתיה [a day without eating and drinking] און אנדערע תענוגי הגוף [physical pleasures], איז אויך נישט דא קיין קנאה ותחרות [jealousy and competition], האפנטליך, אזוי שטייט אין די סידור יום עזיבת קנאה ותחרות [a day of abandoning jealousy and competition], שטייט אין די פיוט נאך די עבודה [the liturgical poem after the Temple service].

די פיוטים פון יום כיפור

ס׳איז א זייער שיינע פיוט, די שענסטע פיוטים פון יום כיפור איז זייער פשוט׳ע פיוטים, אבער זייער, איך ווייס נישט וואס איך זאל זאגן, זייער פשוט׳ע פיוטים איז אין די ענד פון סדר העבודה איז דא א לאנגע ליסט פון זייער אזעלכע סימפל פיוטים וואס יעדער איינער פארשטייט, און דארט שטייט אז תתן לנו ה׳ אלקינו יום מחילה וסליחה, יום עזיבת שנאה ותחרות, יום אסימת אהבה ורעות [Grant us, Lord our God, a day of pardon and forgiveness, a day of abandoning hatred and competition, a day of gathering love and friendship]. איך האלט אז דאס איז די עיקר כוונה פון יום כיפור.

סאו דאס איז אזוי ווי עולם הבא. וואס טוט מען יא אין יום כיפור? איז מען זיך מתבונן [contemplating] אין גדלות השם [the greatness of God]. דאס איז וואס מ׳דארף טון. סאו א יום שאין בו אכילה ושתיה, נאר צדיקים יושבים ונהנים מזיו השכינה. וועגן דעם זאגט מען שיר היחוד [the Song of Unity] מיט אדרת ואמונה [Aderes V’Emunah].

יא, דער מהרי״ל [Maharil: Rabbi Yaakov Moelin, 14th-15th century] האט געזאגט מ׳טאר נישט זאגן אדרת ואמונה א גאנץ יאר נאר יום כיפור. שטייט אין די סידור, יא, ביי שחרית [morning prayers] זאגט מען עס, ווייל דאס שטייט אין פרקי היכלות [chapters of the Heavenly Palaces], דאס איז וואס די מלאכים [angels] זאגן פאר׳ן אייבערשטן, און ס׳איז א גאנץ יאר, דו ביסט א מלאך, ווער ביסטו? ס׳איז דא א תירוץ [answer], און בייחוד זאגט מען עס פאר ברוך שאמר [the blessing “Blessed is He who spoke”] שבת בדוחק [on Shabbos when pressed for time], אבער באמת קען מען עס נאר זאגן יום הקדוש [the holy day].

און אזוי איז נאך אסאך שבחים [praises] וואס מ׳זאגט, רוב סדר, ס׳איז דא סליחות פון יום כיפור, אבער רוב פון די פיוטים פון שמונה עשרה [the Amidah prayer] און אזוי ווייטער, איז פלעין די גדלות השם, פלעין התבוננות בגדלות השם [plain contemplation of God’s greatness].

ס׳איז דא די פיוט כתר מלכות [Keter Malchus: Crown of Kingship] פון רבי שלמה אבן גבירול [Rabbi Shlomo ibn Gabirol, 11th century Spanish Jewish philosopher and poet], זייער א שיינע פיוט, על פי דרך הפילוסופיה [according to the philosophical approach], די גדלות השם. ס׳פירט זיך אויס מיט א וידוי, ס׳איז ממש א פיוט פאר יום כיפור, ס׳איז זייער א לאנגע פיוט, איז פארדעם זאגט מען עס יום כיפור אינדערפרי אדער ביינאכט, ווייל דאס איז יום כיפור, יום כיפור איז עולם הבא.

דאס איז די פשוט׳ע פשט, ס׳איז אויך על פי קבלה [according to Kabbalah] אזוי. און מיט דעם די צענטע פרק פון הלכות תשובה וואס איז מכוון [directed] קעגן יום כיפור, רעדט זיך איבער עולם הבא.

ערב יום כיפור: די הכנה צו עולם הבא

וויבאלד אז עולם הבא פעלט אויס אסאך הכנה [preparation], מ׳דארף דאך זען ווי דער רמב״ם איז מסביר אין פרק ט׳. אז די תורה זאגט דאך יא צו שכר בעולם הזה, מ׳דארף עס פארשטיין פארוואס, און דער רמב״ם איז מסביר אז ס׳איז א הכנה כדי וואס דו זאלסט אנקומען צו עולם הבא, פרק ט׳, און דאס איז די סוד פון ערב יום כיפור, כל האוכל ושותה בתשיעי מעלה עליו הכתוב כאילו התענה תשיעי ועשירי [Whoever eats and drinks on the ninth, Scripture considers it as if he fasted on both the ninth and tenth].

אויף די ברייטע אופן מיינט עס, אז דער וואס עסט און טרינקט אזוי לשם שמים [for the sake of Heaven], אזוי ווי ס׳שטייט אין הלכות דעות [Laws of Character Traits] פרק א׳, און אין הלכות דעות פרק ד׳, אדער ה׳, איך געדענק שוין נישט, איז דאך כל מעשיו לשם שמים [all his deeds are for the sake of Heaven], ווערט דאך פון דעם די תורה איז דא מפורש אלהים שמוע [explicitly stated], וואס אונז רעדן וועגן ראש השנה, אין א געוויסע זין, דער שכר ועונש פון בעולם הזה, וואס איז כדאי מ׳זאל זיך צוגרייטן אזוי ווי ערב יום כיפור עסט מען כדי מ׳זאל קענען פאסטן יום כיפור, אזוי עסט מען א גאנץ לעבן. דאס איז דער פשט.

און וועגן דעם, די לעצטע צוויי פרקים אין הלכות תשובה זענען ענדיגעלי מכוון קעגן ערב יום כיפור און יום כיפור. סאו ס׳איז ממש א ראיה ברורה [clear proof] אז דאס איז א ספר וואס מ׳דארף לערנען פון ראש השנה ביז יום כיפור יעדע יאר, צען פרקים. ס׳שטייט שוין אין חסידישע ספרים, דאס איז סיידע חצות שבחדש געווען, ס׳איז מכוון כנגד זה כנגד זה [corresponding one to the other]. און יעצט פארשטייט מען אויך פארוואס.

שמונה פרקים איז נישט מכוון אין דעם וועג, אבער ס׳איז דאך אלץ די זעלבע סאבדזשעקטס מער ווייניגער. שטימט? סאו דערפאר, אונזער שיעור איז א גאנץ יאר אויף תשובה, סאו מ׳דארף נישט רעדן היינט קיין שיעור אויף תשובה, מ׳דארף אבער תשובה טון.

די מהות האדם: התבוננות און בחירה

סאו אונז האבן געלערנט מוצאי שבת סליחות אז תשובה, אז ראש השנה, יום כיפור, אלעס האט צו טון מיט וואס אונז האבן געלערנט. אז מ׳פארשטייט וואס א מענטש איז, פון די מציאות, אזוי ווי דער רמב״ם זאגט אין תקיעת שופר [the blowing of the shofar], הביטו לנפשותיכם [examine your souls], אויב א מענטש קוקט וואס ער איז, וואס אזא זאך איז די מהות האדם [the essence of man], די נפש אדם [the human soul], פון דעם פארשטייט מען אז די שלימות האדם [human perfection] איז וואס ער קען זיין, וואס א מענטש דארף זיין.

אדם ווי א מדיני בטבעו

און א מענטש, א מענטש דארף מען וויסן א כלל גדול בתורה [a great principle in Torah], א מענטש איז נישט קיין יחיד [individual], אזוי ווי דער רמב״ם קוואט [quotes] פון אריסטאטל [Aristotle], האדם מדיני בטבעו [man is by nature a political being], א מענטש אזוי ווי אפילו ס׳שטייט אין די תורה, ויקרא שמם אדם [and He called their name Adam], אדם איז א נאמען פאר די מיני אדם [the human species], און פאר די אדם איש ואשה [man and woman], א מענטש אליינס הייסט חצי אדם [half a person], כל מה אדם [whatever a person is], בהרחבה [broadly] לגבי די גאנצע סאסייעטי, לגבי די גאנצע וועלט, איז א מענטש איז נישט קיין אדם, א מענטש איז אזא סארט זאך וואס ער טוט מיט אנדערע מענטשן.

און פארדעם די תשובה, און דאס וואס מיר האבן געזאגט אז מיר דארפן זיך מתבונן זיין וואס א מענטש איז, זייער וויכטיג, ווייל אונז זענען נישט גענוג צוגעוואוינט צו דאס טראכטן און דאס חלום׳ען און דאס טון, איז צו זיך מתבונן זיין וואס איז דאס די מין האדם.

די מעלה פון שפראך און קאמיוניקעישאן

וואס דארף מען, מענטשן, איינע פון די עיקר מעלות פון די מין האדם, דער מענטש איז א מדבר [speaker], ער קען קאמיוניקעיטן דורך שפראך, וואס האט אין זיך א שכל [intellect] אין דעם. סימבאליק לענגוועדזש [symbolic language] הייסט עס אויף ענגליש, סימבאליק קאמיוניקעישאן, נישט קאמיוניקעישאן איך בין הונגעריג, נאר קאמיוניקעישאן איך רעד וועגן א זאך, און דאס איז וואס ערמעגליכט, מאפשר [enables] פאר מענטשן זאלן בויען מענטשהייט, נישט נאר מענטשן, נאר מענטשהייט. ער טוט אויף אסאך מער.

די ריזען, יא, ווי ס׳האט פריער געזאגט, יעדע חיה, אסאך חיות, מענטשן האלטן אדער מענטשן… יא, וואטעווער, מענטשן ווערן פארלוירן אז געוויסע זאכן וואס זענען נישט מענטשן זענען שטארקער פון מענטשן, אבער ס׳איז אלעמאל אזוי געווען. דו ווייסט, כמעט יעדע חיה, נישט יעדע חיה, אבער זייער אסאך חיות זענען שטערקער פון מענטשן, יעדער איינער אין זיין וועג.

א חמור [donkey] קען שלעפן אסאך מער ווי א מענטש, און א פערד [horse] קען לויפן אסאך שנעלער ווי א מענטש. קל וחומר [all the more so], א לייב [lion] און א זיברע [zebra], און אלע חיות זענען שנעלער, און א שלאנג [snake] קען בעסער פארגיפטן ווי א מענטש. בקיצור [in short], כמעט יעדע חיה, אפילו א מאסקיטא [mosquito] קען בעסער שטעכן ווי א מענטש. אקעי? דו ביסט א שטעכער? א מאסקיטא קען בעסער שטעכן ווי דיר. נישט קיין גרויסע, מ׳האלט נישט מיט א גרויסע שטעכער. יעדער שקאט מיך, ער קען אסאך בעסער שטעכן.

יעדע חיה באופן פרטי [in a particular way], אין זיין מעלה, אין זיין ספעציעלטי, איז ער בעסער ווי א מענטש. אבער נישט יעדער, וואס? פארשטייט זיך. יעדע זאך, זיכער, יעדע כלי [tool] וואס א מענטש מאכט, אדם בשר ודם מעשי ידיו מפארים אותו [a human being of flesh and blood — the works of his hands glorify him]. א מענטש מאכט א זאך, און ס׳איז שטערקער פון אים, ס׳לעבט לענגער.

די מעלה פון מענטשן: קאָאָרדינאַציע און צוזאַמענאַרבעט

פאַרוואָס מענטשן זענען נישט פיזיש שטאַרקער

מענטשן ווערן פאַרלוירן אַז געוויסע זאַכן וואָס זענען נישט מענטשן זענען שטאַרקער פון מענטשן, אָבער ס׳איז אַלעמאָל אַזוי געווען. דו ווייסט, כּמעט יעדע חיה, נישט יעדע חיה, אָבער זייער אַסאַך חיות זענען שטערקער פון מענטשן, יעדער איינער אין זיין וועג. אַ חמור קען שלעפּן אַסאַך מער ווי אַ מענטש, און אַ פערד קען לויפן אַסאַך שנעלער ווי אַ מענטש. קל וחומר [קַל וָחוֹמֶר: kal vachomer – a fortiori, all the more so], אַ לייב און אַ זיבראַ און אַלע חיות זענען שנעלער, און אַ שלאַנג קען בעסער פאַרגיפטן ווי אַ מענטש. בקיצור [בִּקִּצּוּר: bekitzur – in short], כּמעט יעדע חיה, אַפילו אַ מאָסקיטאָ קען בעסער שטעכן ווי אַ מענטש.

אָקיי? דו ביסט אַ גרויסער שטעכער? ס׳קומט אויס, ס׳קען בעסער שטעכן ווי דיר. נישט קיין גרויסע… מ׳האַלט נישט ביז אין זיין גרויסע שטעכער. יעדער שקאַץ נאָך, ער קען אַסאַך בעסער שטעכן. יעדער חיה אין אופן פּרטי [בְּאֹפֶן פְּרָטִי: be’ofen prati – in a particular way], אין זיין מעלה [מַעֲלָה: ma’alah – advantage, virtue], אין זיין ספּעציעלטי, איז ער בעסער ווי אַ מענטש. אָבער נישט יעדער.

תּלמיד: וואָס?

מגיד שיעור: פאַרשטייט זיך. יעדע זאַך, זיכער, יעדע כּלי [כְּלִי: kli – tool, vessel] וואָס אַ מענטש מאַכט, אדם בשר ודם מעשי ידיו מבהילים אותו [אָדָם בָּשָׂר וָדָם מַעֲשֵׂי יָדָיו מַבְהִילִים אוֹתוֹ: adam basar vadam ma’asei yadav mav’hilim oto – a human being of flesh and blood, the works of his hands frighten him], אַ מענטש מאַכט אַ זאַך און ס׳איז שטערקער פון אים, ס׳לעבט לענגער פון אים, ס׳איז זייער אַסאַך זאַכן, אַ מענטש קען מאַכן אַ בנין וואָס זאָל שטיין טויזנט יאָר, און ער קען מאַכן אַ מאַשין וואָס זאָל פאַרן, און אַזוי ווייטער. This is never interesting, ס׳איז קיינמאָל נישט געווען אינטערעסאַנט.

די אמת׳ע מעלה פון מענטשן: דיבור און קאָאָרדינאַציע

די מעלה פון אָדער איינע פון די זאַכן פון אַ מענטש, אָדער די עיקר זאַך, וואָס פרעגן די חכמי עוואָלושן [חַכְמֵי אֶבוֹלוּצְיָה: chachmei evolution – the scholars of evolution] און אַזוי ווייטער, וואָס איז די גרויסע זאַך וואָס דער מענטש האָט מצליח געווען? פאַרוואָס איז דער מענטש למעשה [לְמַעֲשֶׂה: lema’aseh – in practice] מצליח? ס׳איז אינטערעסאַנט, יאָ? די מענטשן זענען למעשה מצליח צו פירן די וועלט, נישט די בהמות [בְּהֵמוֹת: behemos – animals], נישט די חיות [חַיּוֹת: chayos – wild animals], נישט די עלעפאַנס, און נישט די וויילס, און נישט די סקווידס, און נישט די אַלע חברה [חֶבְרָה: chevrah – group, bunch]. יעדער פירט זיך זיין מלוכה [מַלְכוּת: malchus – kingdom].

ווייל אַ מענטש האָט אַזאַ ספּעשלע זאַך וואָס הייסט דיבור [דִּבּוּר: dibur – speech]. מענטשן קענען קאָאָרדינעיטן מיט אַנדערע מענטשן. אויב איין מענטש, אַזוי ווי ס׳שטייט אין ספּעשלאַכן אין מסכת תענית [מַסֶּכֶת תַּעֲנִית: Maseches Ta’anis – Tractate Ta’anis], וויאַזוי ווייסט מען אַז אַ חיות איז משולחת [מְשֻׁלַּחַת: meshulachas – sent (by Heaven)]? אַ חיות איז אַ מצב וואָס האָבן אָנגעשיקט נישט מיט חיות? אויב עס איז אַ לויפן נישט פון צוויי מענטשן. פון איין מענטש איז קיינמאָל נישט.

אַ חיות טרעפט איין מענטש, געווענליך דער חיות גייט געווינען. כּמעט יעדער חיות, אַפשר אַ הונט, אַ שטאַרקע הונט קען געווינען איין מענטש אויכעט. אָבער פון צוויי מענטשן… האַלט שוין אויף אַ וועג. דריי מענטשן, צען מענטשן. מענטשן געווינען נאָר חיות.

אויפן קלאָר די וועג וויאַזוי מענטשן האָבן כּובש געווען, רדו בארץ ורבו [רְדוּ בָאָרֶץ וּרְבוּ: redu va’aretz urevu – subdue the earth and multiply], אַזוי שטייט אין פּסוק [פָּסוּק: pasuk – verse], פרו רבו רדו בארץ וכבשוה [פְּרוּ וּרְבוּ וּרְדוּ בָאָרֶץ וְכִבְשֻׁהָ: peru urevu uredu va’aretz vechiv’shuha – be fruitful and multiply and subdue the earth and conquer it]. ס׳איז מיר אַסאַך קינדער. איין מענטש, אדם הראשון [אָדָם הָרִאשׁוֹן: Adam HaRishon – the first man, Adam] איז געווען דענדזשעריס, ער האָט געדאַרפט האָבן אַ ספּעשלע שמירה [שְׁמִירָה: shemirah – protection], זיין גן עדן [גַּן עֵדֶן: Gan Eden – the Garden of Eden], כּדי די חיות זאָלן אים נישט אויפעסן.

קין [קַיִן: Kayin – Cain] האָט זיך דערשראָקן, הוי כל מוצאי ירגני [הוֹי כָּל מוֹצְאִי יַהַרְגֵנִי: hoy kol motz’i yahargeini – woe, anyone who finds me will kill me]. איין מענטש. האָט ער געבויט אַ שטאָט, “פרו ורבו ומלאו את הארץ וכבשוה” [פְּרוּ וּרְבוּ וּמִלְאוּ אֶת הָאָרֶץ וְכִבְשֻׁהָ: peru urevu umil’u es ha’aretz vechiv’shuha – be fruitful and multiply and fill the earth and conquer it], דעמאָלטס איז דער מענטש רודה [רוֹדֶה: rodeh – ruling] אויף די בהמות, ווייל ער בויט אינפראַסטרוקטור.

תּלמיד: וואָס? אין די מעשה פון אדם הראשון איז געווען נאָר איין מענטש. וואָס איז געווען? דו ברענגסט אַ קשיא [קֻשְׁיָא: kushya – question, difficulty] אויף קין?

מגיד שיעור: יאָ, דאָס איז די מעשה. ס׳געבט דאָס אַרויס אַז איין מענטש איז אין אַ גרויסע דעינדזשער. איין מענטש קען זיך נישט באַשיצן אַפילו קעגן אַ שלאַנג, אָקיי? אָבער אַ טויזנט מענטשן קענען. אַמאָל כאַפּט אַ שלאַנג אַ מענטש, מאַכט זיך, “ואיש פניו יכירנו” [וְאִישׁ פָּנָיו יַכִּירֶנּוּ: ve’ish panav yakirenu – and a man will recognize his face], אָקיי, אָבער נאָרמאַל אַ מענטש קען בויען אַ חומה [חוֹמָה: chomah – wall], ער בויעט אַ שטאָט, ער בויעט אַ האָספּיטאַל, אַז אַפילו ווען די שלאַנג קומט, היילט ער עס אויס.

די כּוח פון התחברות

מענטשן, די מעלה פון מענטשן איז, זיי קענען זיך ליב האָבן, ליב האָבן איז אַ גרויסע מדרגה [מַדְרֵגָה: madreigah – level, spiritual level], אָבער קאָאָרדינעיטן מיט אַנדערע מענטשן. אַרבעטן צוזאַמען מיט אַנדערע מענטשן. דאָס איז אַלעס וואָס בויעט מענטשהייט. דאָס איז די מעלות האדם [מַעֲלוֹת הָאָדָם: ma’alos ha’adam – the virtues of man], אָדער איינע פון די עיקר מעלות האדם איז די התחברות [הִתְחַבְּרוּת: hischab’rus – connection, bonding] וואָס אַ מענטש קען האָבן.

אוודאי [בְּוַדַּאי: vadai – certainly] בהמות איז דאָ דאָ בהמות וחיות וואָס אויך אַרבעטן צוזאַמען, באַט ס׳איז שלא בערך [שֶׁלֹּא בְּעֵרֶךְ: shelo be’erech – incomparably]. די לעוועל וואָס אַ מענטש אַרבעט צוזאַמען מיט אַנדערע מענטשן, וואָס עני די בעסטע, מערסטע קאָמפּליקירטעד סאָושעלס, סאָושעלס, סאָושעלס, אַ מאָנקי אַפילו, איז בכלל [בִּכְלָל: bichlal – at all] נישט די לעוועל וואָס אַ מענטש. און מ׳געדענקט ווי ווי מערן מענטשן אַלעמאָל.

דאָס איז די סוד [סוֹד: sod – secret, mystery] פון אהבת האדם [אַהֲבַת הָאָדָם: ahavas ha’adam – love of humanity], אהבת ישראל [אַהֲבַת יִשְׂרָאֵל: ahavas Yisrael – love of fellow Jews], אהבת… דאָס איז שלום [שָׁלוֹם: shalom – peace], יאָ? דאָס הייסט שלום, מענטשן קענען האָבן שלום. שלום מיינט נישט אַז מ׳שלאָגט זיך נישט, שלום מיינט אַז מ׳אַרבעט צוזאַמען. דאָס איז די מעלה פון אַ מענטש.

וועגן דעם, כל זמן שאתם בשלום [כָּל זְמַן שֶׁאַתֶּם בְּשָׁלוֹם: kol zman she’atem beshalom – as long as you are at peace], וועלכער האָבן נישט מורא [מוֹרָא: moreh – fear] פון קיין בהמה ספרים חיות, פון קיין אַנדערע מיני, אַלע מיני קליפות [קְלִפּוֹת: klipos – husks, forces of evil], ווייל מ׳קען אַרבעטן צוזאַמען. אויב איינער דמיינט אַז די חיות וועלן זיך צוזאַמענעמען איין טאָג און גיין קעגן די מענטשן, נו נו, ביז דערפאַל גייען זיי נישט. אויב איין מענטש קען שיקן אַ חיות פאַר אַ צווייטע מענטש, יאָ, דאָס איז אַלעמאָל געווען אַ פּראָבלעם. ניין, מ׳דאַרף נישט מורא האָבן פאַר מענטשן.

רמב״ם׳ס פּירוש פון שדים: מענטשן אָן שׂכל

דער הייליגער רמב״ם [רַמְבַּ״ם: Rambam – Maimonides] זאָגט, אָקיי, ס׳איז נישט יעצט די שיעור, אָבער דער הייליגער רמב״ם זאָגט אַז די נמשל [נִמְשָׁל: nimshal – the analogue, the lesson] פון שדים [שֵׁדִים: shedim – demons] זענען מענטשן, ווייל דער רמב״ם איז מסביר [מַסְבִּיר: masbir – explains] אַז אין פּרק ז׳ אין שמונה פרקים [שְׁמוֹנָה פְּרָקִים: Shemonah Perakim – Eight Chapters], איז דער רמב״ם מסביר אַז אַ בהמה איז נישט אַזאַ פּראָבלעם, ער האָט נישט קיין שׂכל [שֵׂכֶל: seichel – intellect]. ס׳איז גרינג פאַר אַ מענטש איבערצוקליגן אַ בהמה. ס׳איז נישט גרינג אים צום נצח [נֵצַח: netzach – to defeat] זיין, אָבער ס׳איז גרינג אים איבערצוקליגן.

וויאַזוי פאַנגט מען בהמה? מ׳ווייסט, די בהמה פאַרט אַלעמאָל אַריין אין טרעפּ, אָדער כּמעט אַלעמאָל. אויב ער לערנט זיך די ערלט, מאַכט מען אַ צווייטע נעמען כאַפּט אים. זייער פּרעדיקטעבל, זייער סטופּיד רעלאַטיוו צו אַ מענטש. ממילא [מִמֵּילָא: meimeilah – consequently], אַז אַ מענטש צוקריגט זיך מיט בהמות און מאַשינס, ס׳איז אַלעמאָל דאָ אַ וועג אַרויס. כּמעט, געווענליך, די נאָרמאַלע טבע [טֶבַע: teva – nature] איז אַז אַ מענטש וועט געפינען.

אָבער ווען אַ מענטש רירט זיך צו אַ צווייטן מענטש, דעמאָלטס איז צרות [צָרוֹת: tzoros – troubles]. די צווייטע מענטשן, האָבן מיר גערעדט פון דעם אור החיים הקדוש [אוֹר הַחַיִּים הַקָּדוֹשׁ: Ohr HaChaim HaKadosh – the holy commentary Ohr HaChaim], פון יוסף הצדיק [יוֹסֵף הַצַּדִּיק: Yosef HaTzaddik – Joseph the Righteous] מיט זיינע ברידער, און אַזוי ווייטער. בעלי בחירה [בַּעֲלֵי בְּחִירָה: ba’alei bechirah – possessors of free will] מענטשן, נישט נאָר בעלי בחירה, וואָס יעצט רעדן מיר טיפער, בעלי שׂכל [בַּעֲלֵי שֵׂכֶל: ba’alei seichel – possessors of intellect], וואָס זיי קענען נוצן זייער זעלבע כּוח אנושי [כֹּחַ אֱנוֹשִׁי: koach enoshi – human power], איז אַסאַך מער דעינדזשערעס.

דער רמב״ם זאָגט דאָס הייסט אַ שד [שֵׁד: shed – demon]. שטייט אין די גמרא [גְּמָרָא: Gemara – the Talmud] אַז אדם הראשון האָט מוליד געווען שדים ורוחות [מוֹלִיד שֵׁדִים וְרוּחוֹת: molid shedim veruachos – fathered demons and spirits], “ויולד בדמותו כצלמו” [וַיּוֹלֶד בִּדְמוּתוֹ כְּצַלְמוֹ: vayoled bidmuso ketzalmo – and he fathered in his likeness and image], שת [שֵׁת: Sheis – Seth] איז געווען בדמותו כצלמו. ביז דעמאָלטס, זאָגט די גמרא, איז משפיר [מַשְׁפִּיר: mashpir – explains], ס׳איז געווען קינדער פון אדם הראשון, אָבער נישט בדמותו כצלמו.

זאָגט דער רמב״ם, יאָ, ס׳איז געווען מענטשן, אָבער זיי האָבן נישט געהאַט קיין שׂכל, זיי האָבן נישט געוואוסט וויאַזוי צו נוצן זייער שׂכל. זיי האָבן יאָ געהאַט שׂכל, אָבער די פּראָבלעם איז אַז ער האָט נישט קיין שׂכל. ער ווייסט וויאַזוי צו פּלאַנען אַן אַטאַקע, ער ווייסט וויאַזוי צו נוצן אַ באָמבע וכדומה [וְכַדּוֹמֶה: vechadoimeh – and the like], אָבער ער ווייסט נישט וויאַזוי צו נוצן גוט, ער האָט נישט קיין שׂכל, נישט קיין צלם [צֶלֶם: tzelem – image] און קיין דמות [דְּמוּת: demus – likeness]. יענער מענטש איז אַסאַך מער דעינדזשערעס.

די נויטווענדיגקייט פון בין אדם לחבירו

סאָו אויב אַ מענטש, און זיכער אויב יענער מענטש האָט פאַרשידענע כּלים וואָס ער קען פירן מיט זיין שׂכל, און ער האָט נישט קיין שׂכל וויאַזוי עס צו פירן, און ער האָט נישט קיין שׂכל וויאַזוי עס צו פירן נישט קעגן אַ צווייטן מענטש, וכדומה, דאָס איז אַ גרויסע דעינדזשער, פאַרדעם דאַרף מען מאַכן די עיקר עבודה [עֲבוֹדָה: avodah – work, service] פון בין אדם לחבירו [בֵּין אָדָם לַחֲבֵרוֹ: bein adam lachaveiro – between man and his fellow], פון זיך מוחל [מוֹחֵל: moichel – forgiving] זיין איינער דעם צווייטן, זיך ליב האָבן, און מאַכן שימת שלום ואהבה ואחוה [שִׂימַת שָׁלוֹם וְאַהֲבָה וְאַחֲוָה: simas shalom ve’ahavah ve’achavah – establishing peace and love and brotherhood], ווייל די עיקר מעלה פון אַן אדם איז אַז ער קען האָבן אהבה ואחוה [אַהֲבָה וְאַחֲוָה: ahavah ve’achavah – love and brotherhood], נאָכדעם קען ער זיין אַ מענטש. דאָס איז זייער אַ משונה׳דיגע וויכטיגע זאַך.

יאָ, די עיקר מעלה פון אַ מענטש, וואָס מיר האָבן געזאָגט, די עיקר מעלה פון אַ מענטש. דאָס הייסט ליב האָבן. ליב האָבן פילינג איז נישט אַזוי וויכטיג. דאָס איז די ערשטע גאָר. יאָ, נישט זיין גוט צו יעדן איינעם. זיין גוט איז גאָרנישט. אַרבעטן צוזאַמען מיט יעדן איינעם. מיטאַרבעטן. בויען זאַכן צוזאַמען מיט אַנדערע מענטשן. ס׳איז אַסאַך מער וויכטיג ווי צו זיך ליב האָבן. אָדער קודם מער וויכטיג.

תּלמיד: יאָ, פאַרוואָס? מיר האָבן גערעדט וועגן דעם. כּדי שיאמר בשבילי נברא העולם [כְּדֵי שֶׁיֹּאמַר בִּשְׁבִילִי נִבְרָא הָעוֹלָם: kedei sheyomar bishvili nivra ha’olam – so that he should say “for my sake the world was created”]. כּדי ער זאָל כאַפּן…

מגיד שיעור: ניין, ס׳איז “לא טוב היות האדם לבדו” [לֹא טוֹב הֱיוֹת הָאָדָם לְבַדּוֹ: lo tov heyos ha’adam levado – it is not good for man to be alone].

תּלמיד: וואָס איז מיר דער פּסוק “לא טוב היות האדם לבדו”?

מגיד שיעור: די גמרא זאָגט אַז עס איז פאַרקערט, ער זאָל נברא יחידי [נִבְרָא יְחִידִי: nivra yechidi – be created alone] כּדי ער זאָל פאַרשטיין אַז די גאַנצע וועלט ליגט אויף אים, ווייל עס איז דאָך דאָ אַ פּראָבלעם, און די אַנדערע צייט שני, ווען אַ מענטש לעבט ריצתא [רִיצָתָא: ritzasa – in a crowd], אַזוי פיל מענטשן, יעדער מיינט אַ מענטש, אַזוי גייט עס איז דאָ אַ בית המדרש [בֵּית הַמִּדְרָשׁ: beis hamidrash – study hall], מ׳דאַרף האָבן די גאַנצע עולם [עוֹלָם: olam – world], די אַלע צען טויזנט מענטשן דאַרף מען האָבן פאַר די בית המדרש. טראַכט אַז די ניין הונדערט טויזנט מענטשן דאָרט טראַכט, מיר דאַרפן נברא ריין, איך גיי אַוועק, און ס׳גייט אָן ווייטער.

זאָגט ער נאָך ניין. דו דאַרפסט כאַפּן אַז אדם נברא יחידי. מ׳דאַרף דיך. באמת [בֶּאֱמֶת: be’emes – in truth] איז אַז טאַקע מ׳דאַרף דיך, נישט למעלה ממקומך [לְמַעְלָה מִמְּקוֹמְךָ: lema’alah mimkoimcha – above your place], אַזוי ווי דו טוסט, אַזוי דאַרף מען דיך. פאַרדעם אדם נברא יחידי. אָבער די וועלט פאַרט זיך נישט פון יחידים [יְחִידִים: yechidim – individuals], די וועלט פאַרט זיך פון אַסאַך מענטשן צוזאַמען. דאָס איז די וויכטיגסטע זאַך.

אדם נברא יחידי: די פּאַראַדאָקס פון אינדיווידואַליטעט

און אין אמת׳ן איז די גאַנצע מעלה פון דעם מענטש איז נאָר ווען ס׳איז דאָ נאָך איינער. יאָ. מענטש, ווייל מענטש מיינט נישט איין מענטש. די נברא אדם יחידי מיינט אַז דער אדם הראשון האָט כּולל [כּוֹלֵל: kollel – included] געווען אַלע אַנדערע מענטשן, אַזוי ווי מיר לערנען אין די מקובלים [מְקֻבָּלִים: mekubalim – Kabbalists]. אדם הראשון, ווען מ׳זאָגט אדם הראשון, מיינט מען דער איין אדם וואָס ער אינקלודט אַלע אַנדערע מענטשן.

אַ מענטש וואָס איז אַן עכטער מענטש, ער אינקלודט, ער ווייסט וויאַזוי צו דיעלן מיט אַלע אַנדערע מענטשן, ער ווייסט וויאַזוי צו אינקלודן אַלע אַנדערע מענטשן אין זיינע פּעולות [פְּעֻלּוֹת: pe’ulos – actions]. אָבער אַ מענטש ווען ער איז אינגאַנצן אַליינס, דעמאָלטס איז ער עקזעקטלי לא טוב היות האדם לבדו, און דעמאָלטס פאַרלירט ער אַלעס.

וואָס מיין איך? אַן אינדיווידזשועל איז גאָרנישט ווערד. אַן אינדיווידזשועל וואָס נעמט קעיר פון יעדער איינער איז עפּעס ווערד. דעמאָלטס איז ער נישט קיין אינדיווידזשועל, ער טראַכט פון אַ צווייטן מענטש אויך.

אַפילו טראַכטן קען מען נישט אַליינס

אַפילו טראַכטן קען מען נישט טראַכטן אַליינס. ס׳איז איינע פון די גרויסע זאַכן, רייט? אַפילו משה רבינו [מֹשֶׁה רַבֵּינוּ: Moshe Rabbeinu – Moses our teacher] זאָגט רש״י [רַשִׁ״י: Rashi – the classic Torah commentator], “דעת שבשביל ישראל נתברך” [דַּעַת שֶׁבִּשְׁבִיל יִשְׂרָאֵל נִתְבָּרֵךְ: da’as shebish’vil Yisrael nisbarech – knowledge that was blessed for the sake of Israel]. זיי זאָגן אַז משה רבינו איז געווען דער מבחר מין האנושי [מִבְחַר מִין הָאֱנוֹשִׁי: mivchar min ha’enoshi – the choicest of humanity], ס׳איז נישטאָ עפּעס אַזאַ זאַך משה רבינו. משה רבינו איז שפּיץ.

איר קענט די מעשה פון די קאָצקער רבי׳ן האָט געפרעגט פאַרוואָס שטייט “ולא קם נביא עוד בישראל כמשה” [וְלֹא קָם נָבִיא עוֹד בְּיִשְׂרָאֵל כְּמֹשֶׁה: velo kam navi od beYisrael keMoshe – and there did not arise another prophet in Israel like Moses], און ביי אומות העולם [אֻמּוֹת הָעוֹלָם: umos ha’olam – the nations of the world] קם, און מ׳פרעגט נאָר אין בלעם [בִּלְעָם: Bilam – Balaam], און וואָס איז געווען בלעם? אַ רשע [רָשָׁע: rasha – wicked person], אַ בעל עבירה [בַּעַל עֲבֵרָה: ba’al aveirah – transgressor], אַ שונא [שׂוֹנֵא: sonei – enemy], אַ שעלטער, און אַזוי ווייטער. ער פרעגט, וואָס איז די מעשה? האָט דער רבי פון קאָצקער געזאָגט אַז דאָס איז די סוד פון סמעטענע. ער האָט פאַרמאַכט די טיר.

און די חסידים [חֲסִידִים: chassidim – Hasidic followers] האָבן מסביר געווען אַז דער רבי מיינט צו זאָגן אַז אַזוי: אויב ס׳איז דאָ אַ גוטע מילך, איז די קרים פון די טאָפּ פון די מילך, וואָס דאָס איז די שפּיץ שטיק מילך, דאָס איז געשמאַק. אויב ס׳איז דאָ זויערע מילך, איז די סמעטענע דאָפּלט זויער. סאָו ווען די אידן האָבן אַ רבי, איז זייער רבי משה רבינו, און ווען די גוים האָבן אַ רבי, איז זייער רבי בלעם. ס׳איז נישט תּלוי [תָּלוּי: talui – dependent] נאָר אין די רבי׳ס, ס׳איז תּלוי אין די חסידים אויכעט, אין די תּלמידים [תַּלְמִידִים: talmidim – students], אין די גאַנצע סאָסייעטי.

משה עבד ה׳ על פי ה׳ [מֹשֶׁה עֶבֶד ה׳ עַל פִּי ה׳: Moshe eved Hashem al pi Hashem – Moses servant of God by the word of God].

תּלמיד: וואָס? ווייל מ׳רעדט וועגן שטאַרבן.

מגיד שיעור: ניין, מ׳שטאַרבט נישט אַליינס. ווען מ׳שטאַרבט איז מען… אָקיי. דאָס איז אַ קשיא. איין מינוט, איך גיי רעדן וועגן דעם, אויב איך וועל אָנקומען. קודם דאַרף מען רעדן וועגן דעם וואָס איז מער וויכטיג. דער עולם ווייסט נאָך נישט גענוג.

קודם, די עיקר זאַך איז אַז מ׳דאַרף קענען מיטאַרבעטן. דאָס איז פאַרוואָס אדם הראשון איז באַשאַפן געוואָרן, כּדי אַזל. דאָס איז דאָך די גאַנצע משפּחה [מִשְׁפָּחָה: mishpachah – family]. ווער ס׳לערנט קבלה [קַבָּלָה: Kabbalah – Jewish mysticism] פון ראש השנה [רֹאשׁ הַשָּׁנָה: Rosh Hashanah – the Jewish New Year], מ׳דאַרף קענען איינראַפּן מיט די חוה [חַוָּה: Chavah – Eve]. אַז נישט איז שלעקליך. איך בעט די איינער מיינט זיך, דעמאָלטס איז שדים ולילים [שֵׁדִים וְלִילִים: shedim velilim – demons and night spirits], און מענטשן דאַרפן נוצן מיט זייער שׂכל צו דעם צוזאַמען. דאָס איז זייער וויכטיג.

אויב מ׳אַרבעט צוזאַמען אָן שׂכל, יעדער איינער מיינט אַז נאַרנים קענען מיטאַרבעטן גרינג, ווייל זיי זענען נישט קיין מענטשן. קודם דאַרף מען זיין אַ מענטש. נאָר ווען זיי שדים, מענטשן וואָס זענען אַביסל קלוג און זיי האַלטן נישט מיט אַרבעט, זענען זיי שדים, זיי קענען נאָר חרוב [חֻרְבָּן: churban – destruction] מאַכן. אַלעמאָל האָט ער קריטיק, אַלעמאָל קען ער צוברוניגע זאַכן, ער קען נישט בויען גאָרנישט.

און אַ מענטש קען אַזאַ סאָרט זאַך, אַ גוטע מענטש, אַזאַ סאָרט מאַכן אַז ער קען האָבן שׂכל׳ן, און ווייל אַ מענטש האָט שׂכל קען ער דאָך בויען אַסאַך מער וואָס אַ מענטש האָט נישט קיין שׂכל. אָבער די איינציגסטע פיזיק אַ מענטש קען בויען איז אויב ער לערנט זיך אויס דאָס צו טון מיט אַנדערע מענטשן. און ס׳איז זייער שווער, ס׳איז אַ גרויסע נסיון [נִסָּיוֹן: nisayon – test, trial].

די חורבן בית שני: די פּראַקטישע מסקנה

אויף דעם שטייט אין די גמרא אַז בית שני [בַּיִת שֵׁנִי: Bayis Sheini – the Second Temple] איז חרוב געוואָרן נאָר וועגן שנאת חינם [שִׂנְאַת חִנָּם: sinas chinam – baseless hatred]. און איך ווייס שוין די פּשט [פְּשָׁט: peshat – simple meaning] וואָס אונז לערנען וועגן דעם, רייט? אַז וואָס? ס׳איז טאַקע אוודאי זייער שיין און וואָויל אַז מ׳זאָל האָבן ריכטיגע דעות [דֵּעוֹת: dei’os – opinions, beliefs], און ווייסן וועגן דעם אייבערשטן, און נישט דינען עבודה זרה [עֲבוֹדָה זָרָה: avodah zarah – idolatry], און נישט מאַכן גילוי עריות [גִּלּוּי עֲרָיוֹת: gilui arayos – sexual immorality].

לאָמיר עס רופן מיט נאָך הוי״ה בנדל, למקום׳דיגע זאַכן, וואָס דער רמב״ם רופט שלימות השניה [שְׁלֵמוּת הַשְּׁנִיָּה: shleimus hasheniyah – the second perfection], די שלימות הנפש [שְׁלֵמוּת הַנֶּפֶשׁ: shleimus hanefesh – perfection of the soul], די עולם הבא [עוֹלָם הַבָּא: Olam Haba – the World to Come], אַ חלק שלימות העולם הבא, וואָס איז אַלעס פאַרשטינדיג וויכטיג. אָן דעם איז נישט וויכטיג, ס׳איז אַסאַך וויכטיגער ווי שלימות העולם הזה [שְׁלֵמוּת הָעוֹלָם הַזֶּה: shleimus ha’olam hazeh – perfection of this world], שלימות הגוף [שְׁלֵמוּת הַגּוּף: shleimus haguf – perfection of the body], וואָס דער רמב״ם רופט שלימות הגוף.

אָבער… האָבן זיי דאָך געלערנט, מי שטרח בערב שבת אוכל בשבת [מִי שֶׁטָּרַח בְּעֶרֶב שַׁבָּת אוֹכֵל בְּשַׁבָּת: mi shetarach be’erev Shabbos ochel beShabbos – one who toils on Friday eats on Shabbos], ווער ס׳עסט נישט ערב יום כּיפּור [עֶרֶב יוֹם כִּפּוּר: erev Yom Kippur – the eve of Yom Kippur] קען נישט פאַסטן יום כּיפּור [יוֹם כִּפּוּר: Yom Kippur – the Day of Atonement]. סאָו אויב מ׳האָט נישט קיין שלום, כּבשעת פּשטות [כִּבְשַׁעַת פְּשִׁיטוּת: kivsha’as peshitus – in simple terms], פּאָליטישע שלום, קען מען מיטאַרבעטן מיט אַנדערע מענטשן.

שלום אלס תנאי פאר רוחניות און די חיוב צו רעדן מיט יעדן איד

שלום: דער גרונט-תנאי פאר אלע מדרגות

אן דעם איז נישטא קיין זאך, ס׳איז אסאך וויכטיגער ווי שלמות העולם הזה, שלמות הגוף, וואס דער רמב״ם [Rambam: Maimonides] רופט שלמות הגוף. אבער מיר האבן דאך געלערנט, מי שטרח בערב שבת יאכל בשבת [whoever toils on Erev Shabbos will eat on Shabbos]. ווער ס׳עסט נישט טריפה יום כיפור קען נישט פאסטן יום כיפור.

סאו, אויב מ׳האט נישט קיין שלום, כפשוטו, פאליטישע שלום, צו קענען מיטארבעטן מיט אנדערע מענטשן, קענסטו זיין ווי א גרויסער צדיק, און אסאך מאל ווי א גרויסער צדיק דו ביסט, און ווי א גרויסער חכם דו ביסט, איז דיר שווערער מיטצוארבעטן מיט אנדערע מענטשן. ווייל וואס איז דאס? אויב יענער איז לויט מיר א קליינע דקות׳דיגע אפיקורס, קען איך דאך נישט רעדן מיט אים, גייסט דאך חרוב ווערן. הגם איך טאר נישט מיטארבעטן מיט אפיקורסים, נו פראבלעם. קודם דארף מען זיך לערנען צו מיטארבעטן מיט יעדן מענטש, נאכדעם דארף מען נישט זיין קיין אפיקורס. ס׳איז סטעפ טו.

דער שם טוב׳ס תירוץ: פארוואס שנאת חינם מאכט א גרעסערן חורבן

ניין, ניין, דער פשט שטייט אין שם טוב אויף די מורה נבוכים [Moreh Nevuchim: Guide for the Perplexed], ער איז מסביר, ער פארענטפערט די סתירה. לכאורה, ס׳איז דאך אסאך א גרעסערע חטא צו זיין אן עובד עבודה זרה ווי צו זיין א נישט שלום, ס׳איז סך הכל א מדרבנן. וואס איז שלום בכלל? סך הכל א מנהג? איך ווייס נישט צו ס׳איז א דאורייתא, דרבנן, איך ווייס נישט וואס עס איז. אקעי, ס׳איז יא דאורייתא, אבער ס׳איז נישט אזא דבר חמור. ס׳שטייט נישט אין די תורה אז מ׳ווערט חרוב אויב מ׳האלט זיך נישט ליב. ס׳שטייט אז אויב מ׳דינט עבודה זרה ווערט מען חרוב. איז וויאזוי קען זיין אז די קלענערע חטא מאכט א גרעסערע חורבן?

והראיה, די גמרא זאגט, יא? ס׳איז געווען א קלענערע חורבן, רייט? תנו עיניכם בבירה [look at the Temple]. די חורבן בית ראשון וואס זיי האבן נאר געווען עובדי עבודה זרה, האבן זיך אן עצה געגעבן, קליינע גלות זיך אן עצה געגעבן. דורו של אחאב היו יוצאים למלחמה ונוצחים [the generation of Achav would go out to war and be victorious], יא? דאס איז נאך א שארפערע איידיע פון די זעלבע איידיע. און ביי בית שני איז א קלענערע עבירה, סך הכל א מענטשליכע עבירה, נישט קיין געטליכע עבירה, נישט קיין סך הכל׳דיגע עבירה, נישט קיין עולם הבא׳דיגע עבירה, א גופניות׳דיגע עבירה. א גוי טאר אויך נישט האבן פיינט דעם צווייטן גוי, ער האט אויך די זעלבע פראבלעם. און עם כל זה איז עס אסאך א גרעסערע פראבלעם. איז ער מסביר, ווייל ס׳איז א קאנדישן, די תנאי צו קענען האבן א סאסייעטי וואו מ׳טראכט פון גאט איז קודם אז מ׳זאל זיך קענען ליב האבן, אז נישט איז נישטא קיין מענטשן, מ׳שטארבט, מ׳פארלירט די מלחמה, איז צרות. סאו דאס איז די ערשטע זאך.

דער נצי״ב׳ס חידוש: הייליקייט אלס סיבה פון שנאת חינם

און וועגן דעם, פארקערט, ס׳קען זיין אז דוקא ווייל – דאס זאגט דער נצי״ב [Netziv: Rabbi Naftali Tzvi Yehuda Berlin] כידוע – אז דוקא ווייל מ׳האט געהאט מער נישט עבודה זרה, האט מען זיך שווערער געווען צוזאמצוארבעטן איינער מיט׳ן צווייטן. יעדער האט געהאלטן אז דער צווייטער איז אן אפיקורס, און דער צווייטער איז א שייגעץ, דער צווייטער איז א קראי, דער צווייטער איז א צדוקי, וכו׳ וכו׳. ס׳איז א שנאת חינם [baseless hatred]. און זיי האבן נישט גערעדט, בקיצור, ס׳איז זייער א טראגישע זאך וואס איז געשען צו אידן. און דוקא ווייל זיי זענען געווען מער הייליג אין די חלק עולם הבא׳דיגע, זענען זיי געווען שווערער צו ארבעטן מיט איינער מיט׳ן צווייטן אין די חלק עולם הזה׳דיגע. און על ידי דעם עולם הזה איז דאס א תנאי לזה אפילו ס׳איז נישט חשוב׳ער.

תנאי איז נישט דאס זעלבע ווי חשיבות

נישט יעדע זאך וואס איז א condition פאר יענע זאך מיינט אז ס׳איז א חשוב׳ערע זאך, right? ס׳קען זיין אז ווען נישט דעם קען נישט זיין די צווייטע, אבער די צווייטע איז טאקע די חשוב׳ערע. פארקערט, אסאך זאכן גייען אזוי, יא? ווען נישט די גוף קען נישט זיין די נשמה. ס׳מיינט נישט אז די גוף איז חשוב׳ער ווי די נשמה, ס׳מיינט אבער יא אז די נשמה איז תלוי בגוף, ווייל גוף איז תלוי בנשמה אין די סדר המציאות און די סדר הזמן פון דעם עולם הזה. וועגן דעם איז ערב יום כיפור פאר יום כיפור. דאס איז די ערשטע זאך, אקעי? זייער וויכטיג.

די פראקטישע נויטווענדיקייט: מיטארבעטן מיט שכל

פארוואס רעד איך וועגן דעם? דאס איז זייער וויכטיג. מ׳דארף קענען סתם אזוי בויען, נישט מ׳קען אפילו בויען מיט שכל, ס׳איז ווייטער זיכער א גרויסע זאך, אמת? שטעל דיך פאר, וואס מ׳וועט זאגן, שטעל דיך פאר אז מ׳האט די כח היצירה, די כח הבנין פון די שכל פון א מענטש, נישט פון סתם א נער, און מ׳קען מיטהארעטן מיט א צווייטן מענטש אויכעט. שטעל דיך פאר ווי זאכן וואלטן אנגעקומען. אונז האבן דאך ממש א פראבלעם, אז ווי מער א מענטש איז קלוג, ווי ווייניגער, ווי מער אליינער ווערט ער. קיינער פארשטייט אים נישט, און ער איז קלוגער, און ער ווייסט בעסער, און ער זאגט קריטיק. נאר פראבלעם, דו ביסט א קלוגער, זאגסט קריטיק, זאג דו זייער מסביר אז דער עולם וועט גיין מיט דיר. דו קענסט נישט. בקיצור, דו ביסט נישט אזא חכם. דאס דארף מען זיך לערנען. אה, דאס איז פראקטיש, הלכה למעשה.

וויאזוי מ׳גייט תשובה טון

וויאזוי מ׳גייט תשובה טון? אלעמאל גייט מען אזוי תשובה טון. מ׳גייט זיך אויסלערנען וויאזוי צו רעדן מיט אנדערע מענטשן. איך האף, דאס איז די פשט פון רעדן מיט אנדערע מענטשן.

דער משל פון צען אידן אין לאס וועגאס: שווייגן צוזאמען איז נישט גענוג

סתם צו זיין שטיל, קיינער זאגט נישט גארנישט. אויב צען מענטשן האבן א בית המדרש, לאמיר זאגן אז עס איז א פלאץ וואס זיי דארפן זיך צוזאמנעמען מיט א מנין אין לאס וועגאס. סא צען אידן, איך ווייס נישט, יא, צען אידן אין לאס וועגאס קענען דאווענען, נישט קיין חילוק, קליינע קאפלעך, גרויסע קאפלעך, בלויע קאפלעך, גרינע קאפלעך, אלע קומען צוזאם צו די זעלבע מנין, און ער קובע׳ט לך נישט קיין מחלוקת, קען זאגן אן ויצמח פורקניה, מיט ויצמח פורקניה, ס׳איז נישט קיין חילוק, קיינער גייט נישט אוועק, מ׳דאוונט און מ׳גייט ווייטער צום וואס מ׳האט געהאט צו טון. יא, אבער די צען אידן… ער זאגט קדיש. קומט צו די צווייטע קדיש, ער האט געוואלט זאגן ויצמח פורקניה. ער זאגט, “דוד, ליבי גיי אליין.” ער קומט זאגן קדיש, וואס ווילסטו פון דעם?

בחינת בהמה: די lowest common denominator

אויף די צען אידן, אין דעם מצב, זיי קענען נישט רעדן איינער צום צווייטן. אנדערע, זיי קענען נישט דאווענען בכוונה. לאמיר זאגן בעסער, right? זיי קענען נישט דאווענען אין א סענס אז יעדער איינער זאל זיך סומך זיין אויף די צווייטע׳ס תפילה, אז יעדער איינער זאל מיינען אז וואס ער האט אין זינען, וואס זיין גאט, וואס זיין הבנה וואס ער האט אין תורה, אין אידישקייט, זאל זיך ארבעטן. ער קען נישט רעדן איינער צום צווייטן, ער קען דאווענען אין די lowest common denominator. אונז זענען אלע אידן, און זיי אלע גלייבן אז מ׳דארף יעדן דאווענען מנחה. אזוי פיל, אבער ס׳איז בשתיקה, ס׳איז בחינת בהמה, ס׳איז בחינת “אדם ובהמה תושיע ה'” [man and beast You save, Hashem]. דער אייבערשטער האט זייער ליב אזעלכע בהמות, אבער ס׳איז דאך א בהמה, פארשטייסט? ער קען דאך נישט רעדן.

אויב יענער וואלט געזאגט וואס ער טראכט אמת׳דיג ביים דאווענען, רייט? וואלט יעדער איינער געזאגט אז יענער איז אן עובד עבודה זרה, געהעריג, רייט? ס׳מוז דאך אזוי זיין, ווייל ער איז א חסיד׳ישער, ער פארשטייט גאט אזוי, ער איז א מאדערנער, ער פארשטייט גאט אזוי. זיי קענען נישט אמת׳דיג דאווענען צום זעלבן גאט. והראיה, ווען ס׳איז דא א שטאט, מ׳הייבט אן צו רעדן, גלייך צעטיילט זיך עס אויף פיר בתי מדרשים, רייט? אונז קענען דאך נישט רעדן צוזאמען, מ׳קען נישט שווייגן צוזאמען.

מענטשן זענען מדברים: די חיוב צו רעדן

כמשמע לן אז וואס? אז א מענטש איז א מדבר [speaking being], און מדבר מיינט אז ער דארף קענען רעדן מיט אנדערע מענטשן, רעדן מיט זיי, נישט זיך מיטארבעטן ווייל מ׳רעדט נישט, ווייל מ׳זאגט מ׳רעדט נישט פון פאליטיקס און רעלידזשען, ווייל דאס איז די זאכן וואס מ׳צעקריגט זיך. אבער פאליטיקס און רעלידזשען איז דאך וואס מאכט מענטשן מענטשן, רייט? מ׳וויל זאגן, מיט וואס קען מען זיך רעדן? וועגן די וועטער און די קינדער, דאס קען מען רעדן מיט יעדן, ווייל ס׳איז דאך שמאל און נישט מורא׳דיג, אבער דאס איז נישט קיין מענטשליכע זאכן. די בהמות האבן אויך וועטער. איך מיין, איך ווייס נישט צו זיי רעדן וועגן די וועטער, אבער וועטער איז נאך נוגע צו די בהמות אויכעט, רייט? אבער די זאכן וואס זענען נוגע פאר מענטשן… אקעי, איך מיין נישט וואס רעדט מען פון די וועטער. נער ווייניגער. וועטער. וועסט? נו, דאס איז שוין פאליטיק. ס׳איז שוין פאליטיק. ס׳איז דא פלעצער.

בקיצור, אויב ווייל מ׳קען נישט רעדן, איז מ׳קען זיין א חבר אין בחינת בהמה. אבער וויאזוי קען זיין א חבר אין בחינת אדם, אין די בר דעת, די דעת פון א מענטש, און מיטארבעטן? דאס איז דאך, ס׳מוז זיין עפעס א וועג, ס׳מוז זיין עפעס א וועג מ׳זאל קענען מיטארבעטן. ס׳איז זייער סעד אז די אידן האבן נאכנישט אויסגעפיגערט דעם וועג זייט די צייט פון חורבן בית ראשון, רייט? מ׳האט נאכנישט אויסגעפיגערט די וועג צו רעדן מיט א צווייטער איד, און בעזרת השם מ׳זאל ארבעטן דערויף. מסכים? צו ארבעטן דערויף?

די פראקטישע מסקנא: ללמוד וללמד – דער חיוב צו רעדן מיט יעדן איד

וואס איז די נסיון צו רעדן מיט א סקווערער, אדער איך ווייס נישט וואס, וואס האלט אז ער איז נישט אזוי קלוג ווי דיר? נו, אוודאי, יעדער איד איז דאך מחויב ללמוד וללמד [obligated to learn and to teach]. וואס מיינט ללמוד וללמד? ס׳מיינט אזוי, איך וועל עס זאגן, איך וועל זאגן די תירוץ, but don’t take it in the wrong way. איך רעד יעצט אזוי ווי איר ווייסט, מיר האבן גערעדט ביי סליחות, אז מיר רעדן די חלומות, וויאזוי די וועלט וואלט געדארפט זיין, און איך רעד אויפן ספעציפיש די פראבלעמען וואס מיר האבן.

דער חיוב פון “ודברת בם”

קודם כל, יעדער איז מחויב ללמוד וללמד, אקעי? אזוי שטייט “ודברת בם” [and you shall speak of them]. “ללמוד וללמד” שטייט נישט אין יענעם פסוק, אבער דאס שטייט די זעלבע זאך, רייט? דו לערנסט פון דיין רבי׳ן, און דו לערנסט אויס דיינע קינדער. “ודברת בם בשבתך בביתך ובלכתך בדרך ובשכבך ובקומך” [and you shall speak of them when you sit in your house, when you walk on the road, when you lie down and when you rise]. איך וויל זאגן, איז צוויי, דריי, פיר, איך ווייס נישט וויפיל מאל א טאג אין קריאת שמע, אדער צוויי מאל א טאג ווער ס׳פירט זיך כרבינו תם [according to Rabbeinu Tam]. וואס מיינט דאס? ס׳מיינט אזוי, אויב דו טרעפסט איינער, אדער אין די סענס וואס דו טרעפסט, יעדע מאל מ׳טרעפט א צווייטן איד, דארף מען אים זאגן א דבר תורה [a word of Torah].

“שנים שיושבים ואין ביניהם דברי תורה” [two who sit together without words of Torah between them], איז וואס? “שנים שיושבים ואין ביניהם דברי תורה”, איז “הרי זה מושב לצים” [this is a gathering of scoffers]. צוויי אידן טרעפן זיך און זיי רעדן נישט קיין דברי תורה, איז בושות. וויאזוי קען זיין אז צוויי אידן קענען זיך טרעפן, און דו קענסט נישט זאגן פאר׳ן צווייטן א אידיש ווארט? רייט? מ׳קען רעדן וועגן די נייעס, וועגן די וועטער, אפשר, אבער נישט וועגן א דבר תורה.

וואס הייסט “דבר תורה”?

ס׳קען דאך שוין יעדער איינער האט געלערנט גענוג תורה צו רעדן מיט א צווייטן. יעדער איינער. איך קען נישט קיינעם וואס קען נישט. נאר וואס? דו מיינסט אז א דבר תורה איז פסח׳דיג פארשטעלט זיך, און מ׳זאגט, “שטייט אין פסוק”. זאג נישט “שטייט אין פסוק”, זאג די איידיע וואס דו טראכסט. זאג דיר אמת. אה, דו קענסט נישט? זייער גוט, פון דעם רעדט מען נאך. סאו, איך האב די זעלבע פראבלעם. איך רעד דאך נישט זאכן וואס איך האב געסאלווד, איך רעד דאך זאכן וואס איך האב נישט געסאלווד, ווייל די עשרת ימי תשובה האב איך גערעדט זאכן וואס איך האב נישט געסאלווד.

וויאזוי מען לערנט אויס: חנוך לנער על פי דרכו

סאו, אין די תורה שטייט אבער “ודברת בם”, “ללמוד וללמד”. וואס הייסט “ללמוד וללמד”? ס׳מיינט, אויב דו טרעפסט איינער וואס קען עפעס מער פון דיר, וואס פארשטייט עפעס אנדערש ווי דיר, דארפסטו הערן פון אים ער זאל דיר אויסלערנען. טאמער דו טרעפסט איינער וואס דו זאגסט אז ער איז דאמער פון דיר, איז דיין דזשאב אים אויסצולערנען. וויאזוי לערנט מען אויס? אזוי ווי “חנוך לנער על פי דרכו” [educate the youth according to his way], אביו מלמדו [his father teaches him]. דו וועסט נישט אויסלערנען פון יענעם עפעס א זאך וואס ער גייט בכלל נישט קענען נעמען, אבער דו דארפסט עפעס אויסלערנען. ס׳איז דאך א מחויב, ס׳איז א חיוב דאורייתא. מ׳טרעפט א איד, אויב ער איז קלוגער פון דיר, איז א חיוב צו הערן פון אים עפעס. אויב ער איז נארישער פון דיר, איז א חיוב אים אויסצולערנען עפעס. מ׳דארף זיין אביסל מער מישאנערי דא. מחויב.

נישט זיך שלאגן – לערנען לפי השגתו

מ׳דארף רעספעקטן יעדער איינעם, מ׳קען נישט אריינהאקן זאכן. זיך צו שלאגן, זיך דינגען איז נישט מלמד, נישט אויב מ׳איז נישט מקיים. אויב מ׳זאל זיך נישט טועה זיין, איך זאג, הגם ס׳איז אויך, איך האלט זייער שטארק, דער הייליגער ראב״ד [Raavad: Rabbi Avraham ben David] האט זיך געדינגען אלעמאל, און מיר זענען גרויסע חסידים פון די “אמר אברהם” [said Avraham – the Raavad’s critical glosses], אבער דאס איז אין בית המדרש, פאר די מענטשן וואס קענען דאס דערליידן. אבער אין די גאס, אויפ׳ן כלל, אין בית המדרש מיין איך ביים שיעור, אין די בית המדרש וואו ס׳איז נישט די בית המדרש, איז קען מען דאך נישט אזוי טון.

סאו, אויב מענטשן זאגן, איך מיין צו זאגן אז מ׳זאל רעדן מיט יעדן. און מ׳האט זיך נישט געשלאגן מיט אים וועגן ציונות, גייט מען זיכער נישט אנקומען ערגעץ, ס׳גייט גרעסער מאכן די פייט. מ׳דארף אים אויסלערנען. וואס הייסט אויסלערנען? אזוי ווי א מלמד. אזוי ווי יענער וואס איז א מלמד פאר קינדער פון דריי יאר, מ׳לערנט אויס קמץ אל״ף א׳. יענער ווייסט נעבעך נישט בכלל בעיסיק זאכן. לערנט מען אים אויס. וויאזוי לערנט מען אים אויס? לפי השגתו, לפי דעתו, לפי יכולתו [according to his understanding, according to his knowledge, according to his ability]. אבער מ׳מוז עפעס אויסלערנען, איך בין מחויב.

“לא רחוקה היא” – עס איז נישט אזוי שווער

ס׳איז נישט אזוי קאמפליצירט. ס׳איז זייער פשוט, ס׳איז א מצוה דאורייתא, ס׳איז א גוטע זאך אויכעט. דאס איז די זאך.

ס׳קען זיין, ס׳איז נישט… ס׳איז לא רחוקה היא [it is not distant], אזוי ווי מיר האבן געלערנט. “כִּי הַמִּצְוָה הַזֹּאת… לֹא נִפְלֵאת הִוא מִמְּךָ וְלֹא רְחֹקָה הִוא” [for this commandment… it is not hidden from you and it is not distant]. אויב ס׳איז דיר שווער, וואס הייסטו דיר יא? זאגסטו דיר א גרויסע פלאן. וואס דערווייל זע איך אז מ׳איז מחויב יעדער איינער זאל וואוטן פאר זיין נארישע פארטיי, און מ׳טאר נישט בכלל רעדן מיט דעם וואס וואוט פאר די אנדערע פארטיי, וכדומה? זאגט דיר דער פסוק, “קָרוֹב אֵלֶיךָ הַדָּבָר מְאֹד בְּפִיךָ וּבִלְבָבְךָ לַעֲשֹׂתוֹ” [the matter is very close to you, in your mouth and in your heart, to do it]. רעד יא מיט דיין מויל. יא, דו האסט דאך א מויל, קענסט רעדן מיט אים. ווער לאזט דיך נישט רעדן מיט אים? ער האט נאכנישט גערעדט מיט דיר? גייסטו רעדן מיט אים.

שאלות און דיסקוסיע

תלמיד: יעדער וואס רעדט פאר אן אנדערע, איז דא אסאך מענטשן וואס זיי רעדן נישט. משה רבינו האט געוואלט רעדן נאר צו אידן, און ער איז פריער געגאנגען געבן דרשות צו זיי.

דובר: אה, איך האב נאך א דרשה.

יעדער איד דאַרף האָבן אַ פּלאַן פֿאַר דער גאַנצער וועלט

דער מענטש אַלס „דבר כללי” – נישט קיין איינצלנע זאַך

„קרוב אליך הדבר מאד” – מען קען און מען מוז רעדן

מגיד שיעור:

זאָגסטו דאָך אַ גרויסע פּלאַן, וויבאַלד איך זעה אַז מ׳איז דאָך מחויב יעדער איינער זאָל וואָוטן פֿאַר זיין נאַרישע פּאַרטיי, און מ׳טאָר נישט בכלל רעדן מיט דער וואָס וואָוטט פֿאַר די אַנדערע פּאַרטיי וכדומה. זאָגט דיר דער פּסוק, „קרוב אליך הדבר מאד בפיך ובלבבך לעשותו” [„די זאַך איז זייער נאָענט צו דיר, אין דיין מויל און אין דיין האַרץ, עס צו טון” – דברים ל:יד]. רעד יאָ מיט דיין מויל. יאָ, ס׳איז דאָך אַ מויל, דו קענסט רעדן מיט אים. ווער לאָזט דיך נישט רעדן מיט אים? ער האָט נאָכנישט גערעדט מיט דיר? דו קענסט רעדן מיט אים.

יעדער וואָס רעדט דאָך פֿון אַנדערע, איז דאָ אַסאַך מענטשן וואָס זיי רעדן נישט. משה רבינו, איך וויל רעדן נאָר צו אידן, און איך בין געגאַנגען געבן דרשות וועגן דעם. אַה, איך האָב נאָך אַ דרשה וועגן דעם. יאָ, אָקיי. איך רעד דאָך פֿון וועמען מ׳רעדט, פֿון זייגער. סאָו, קען מען קענען וועגן דעם. איך גיי דיר זאָגן אַזוי. לאָמיך דיר זאָגן וועגן דעם. אָקיי, וואָס איך האָב געטראַכט? סאָו, ס׳גייט אַזוי. איך מיין אַז ס׳גייט אַזוי.

אַ מענטש, אַזוי ווי מיר האָבן גערעדט, אַ מענטש איז אַזאַ סאָרט זאַך וואָס רעדט, און ער רעדט מיט אַנדערע מענטשן. אויב דרך אגב, מענטשן וואָס זיי האָבן פֿילינגס, זיי האָבן אמונות, זיי האָבן דעות, זיי האָבן מחשבות, זיי האָבן תורות, וואָס זיי פֿילן און זיי האָבן נישט וועמען עס צו זאָגן, ווערן זיי אויס מענטשן, זיי ווערן משוגע. ס׳איז בדוק ומנוסה, מ׳ווערט משוגע דערפֿון, און אַלע מיני מחלות און שיגעונות קומען אַרויס פֿון דאָס. סאָו מ׳מוז רעדן.

דער מענטש איז אַ „דבר כללי” – ער באַלאַנגט פֿאַר דער מענטשהייט

נאָר וואָס? אַ מענטש איז אָבער אויך אַזאַ זאַך, אַזוי ווי מיר האָבן גערעדט, אַ מענטש איז נישט קיין דבר יחיד, ער איז נישט קיין איינצלנע זאַך. ווי לאַנג מ׳מיינט אַז מ׳איז איינצלנע זאַך, איך מיין אַז דאָס איז נאָך אין די קטנות, מ׳איז אַ בעיבי, מ׳כאַפּט נישט. ס׳איז נישטאָ אַזאַ זאַך. יעדער מענטש איז אַ כלל. אַפֿשר נישט יעדער האָט די זעלבע לעוועל כלל, אַפֿשר נישט יעדער האָט די זעלבע לעוועל השפּעה. אָבער אַ מענטש איז אַ דבר כללי, אַ מענטש באַלאַנגט פֿאַר די מענטשהייט. אָקיי? יעצט.

דער מענטש איז נמשך צו זיינע אידעאַלן – ער קען נישט טון אָן אַ ציל

דאָס מיינט, אַזוי ווי אונז האָבן געלערנט אַסאַך מאָל, אָדער נישט גענוג מאָל, אַז אַ מענטש איז אַזאַ סאָרט זאַך, וואָס איז נמשך צו זיינע חלומות, צו זיינע אידעאַלס, אַזוי בדרך הטבע, נישט בדרך נס, נישט מ׳דאַרף זיך מתגבר זיין, נאָר בדרך ממילא, בדרך נאָרמאַל. און נישט נאָר דעם, נאָר אַ מענטש קען נישט טון גאָרנישט אָן ער זאָל האָבן אַ גאָול אין מיינד, אָן ער זאָל האָבן אַן אידעאַל.

ס׳איז דאָ אַ חקירה צו נעיטשור קען יאָ טון אָן אידעאַל, און זיי האַלטן אַוודאַי אַז נעיטשור אַרבעט אויכעט מיט אידעאַלס. אָבער אַזעלכע מענטשן איז כלל עמוד, אַפֿילו די וואָס האַלטן נישט אַזוי ווי דער רמב״ם [רבי משה בן מימון, Maimonides], אַזוי ווי דער אַריסטאָ [Aristotle], אַז אַפֿילו אַ בוים קען נישט וואַקסן אָן וויסן וויאַזוי ס׳זעט אויס אַ שלימות׳דיגע בוים. אָבער אָן האָבן ס׳זאָל זיין אַן ענד, אַן אַ ציל אין קאָפּ. אַ מענטש איז לכולי עלמא, ער קען נישט טון גאָרנישט אָן ער זאָל האָבן די אידעאַל אין קאָפּ. מסכים? דבר ברור? זייער גוט.

דאַוונען פֿאַר משיח אָן אַ קלאָרן חלום איז אַ פֿאַנטאַזיע

די פּראָבלעם: מען האָט נישט קיין אַהנונג וויאַזוי דער חלום זעט אויס

ממילא, אויב אַ מענטש, דאָס איז אַ גרויסע פּראָבלעם. למשל, אויב מ׳רעדט באופן פרטי, אויב מ׳רעדט באופן כללי, איך גיי אָנהייבן באופן כללי. אויב אַ מענטש זאָגט אַז ער דאַוונט אַז משיח זאָל קומען, ער זאָגט שמונה עשרה, ראש השנה, יום כיפּור, „ומלאה הארץ דעה את ה'” [„און די ערד וועט זיין פֿול מיט דעה פֿון השם” – ישעיהו יא:ט] וכו׳, אונזערע שיינע ווערטער, ס׳איז פּערפֿעקט, ס׳איז גראַנד, ס׳איז זייער שיין. אָבער ער האָט נישט קיין אַהנונג וויאַזוי דער חלום זעט אויס. איך ווייס נישט אַפֿילו אויב ער איז יוצא בתפילה. קען זיין אַז תפילות זענען יוצא, איך ווייס נישט, מ׳וועט רעדן וועגן דעם עקסטער. אָבער ס׳איז זיכער אַז ער קען גאָרנישט טון וועגן דעם. ס׳גייט בלייבן אַ פֿאַנטאַזיע.

„כל ימיך להביא את המשיח” – אָבער וויאַזוי?

אויף וויפֿיל „אדם נברא יחידי כדי שיאמר בשבילי נברא העולם” [„דער מענטש איז באַשאַפֿן געוואָרן איינציג כּדי ער זאָל זאָגן: פֿאַר מיר איז די וועלט באַשאַפֿן געוואָרן” – סנהדרין לז.], אַזויווי יעדער ווייסט, יעדער חסידישער ספר, יעדער יודישער ספר אין די וועלט שטייט, אַזויווי דער וואָרט שטייט, „כל ימיך להביא את המשיח” [„אַלע מיינע טעג צו ברענגען דעם משיח”], אַז יעדער גאַנצע לעבן דאַרף זיין צו ברענגען משיח. יאָ, דאָס איז נישט די פּשט פֿון די הגדה, אָבער דאָס איז אַ טייטש. דאַרפֿסטו דאָך ברענגען משיח.

וויאַזוי ברענגט ער משיח? אָקיי, ער זאָגט תהילים, ער איז מתפלל אַז משיח זאָל קומען. נאָו פּראָבלעם. ס׳איז אַמאָל אויסגעזאָגט תהילים אַז משיח זאָל קומען? איינער איז שוין אַנגעפֿאָרן צו אַמן איינמאָל, משיח זאָל קומען. נאָך משיח וואָס וועט מען טון? וועט מען לערנען. דעמאָלטס וועט מען קענען לערנען, „ומלאה הארץ דעה את ה'”, דעמאָלטס וועט מען קענען לערנען רואיג. דאָס זאָגט דער רמב״ם.

משיח אַלס „ערב יום כיפּור” – לויטן רמב״ם

אָבער לאָמיר זאָגן, אַפֿילו לויט דער רמב״ם אַז משיח איז עולם הזה, משיח איז נאָך אַלץ ערב תשעה באב, נישט תשעה באב, נו, וואָטעווער, ערב יום כיפּור. ערב יום כיפּור איז משיח. יום כיפּור איז שוין עולם הבא, „עין לא ראתה” [„קיין אויג האָט נישט געזען” – ישעיהו סד:ג]. לערנט זיך ערב יום כיפּור. ערב יום כיפּור דאַרף מען דאַוונען אַז משיח זאָל קומען. און מיר דאַוונען דאָך אויף דעם, אין די סידור פֿון ראש השנה בפרט, „על כן נקוה לך” [„דרום האָפֿן מיר צו דיר”] וכו׳ וכו׳ וכו׳, אַלעס רעדט אַז משיח זאָל קומען, אָדער איין מהלך פֿון וואָס משיח זאָל קומען. און מ׳דאַרף דאָס טון.

צוזאַמענלייגן די צוויי יסודות: יעדער איד דאַרף האָבן אַ פּלאַן פֿאַר דער גאַנצער וועלט

די צוויי יסודות

ס׳קען דאָך נישט זיין אַז אַ מענטש, ווייל מ׳זאָגט, לאָמיר מסביר זיין בעסער, וויבאַלד מ׳לייגט צוזאַם די צוויי זאַכן וואָס איך וויל טון, לייגט צוזאַם די צוויי יסודות.

יסוד נאַמבער וואָן: אַ מענטש איז אַזאַ סאָרט זאַך וואָס פֿאָרט צו זיין ציל, פֿאָרט צו זיין וויזשאָן, צו זיין חלום, צו זיין אידעאַל, וויאַזוי ס׳זעט אויס די שלימות׳דיגע זאַך.

נאַמבער 2: אַ מענטש איז נישט קיין זאַך וואָס אַרבעט אַליינס. דאָס הייסט, נישט אַפֿילו זיך אַליינס אַרבעט נישט אַליינס, רייט?

„סעלף־פֿולפֿילמענט” גייט דורך אַ גאַנצע וועלט

אַ מענטש זאָגט, „איך וויל סעלף־פֿולפֿילמענט.” סעלף־פֿולפֿילמענט גייט מיט חתונה האָבן און האָבן קינדער. אַזוי איז ביי די רוב מענטשן, איך ווייס נישט, אַפֿשר איז דאָ אַ יוצא מן הכלל, בן עזאי, איך ווייס ווער. די רוב מענטשן, צו ווערן אַליינס אין שלימות מיינט בתוך שאר כלל ישראל, רייט? אַזוי גייט עס.

דו קענסט דאָך נישט. דו ווילסט זיין אַ טאַטע? אַ שלימות׳דיגער מענטש זאָל זיין אַ טאַטע, ווייסט? צו זיין אַ טאַטע דאַרף מען מיין ווייב. נישט נאָר דאַרף מען מיין ווייב, דאַרף מען צוויי עדים זאָלן שטיין ביי די חופה. מ׳דאַרף בכלל צען יודן זאָלן שטיין ביי די חופה. אָקיי, מ׳דאַרף שוין אַ גאַנצע שטאָט, בעיסיקלי. מ׳דאַרף איינער זאָל גיין נאָך געלט פֿאַר די חתונה, בקיצור. מ׳דאַרף אַ גאַנצע שטאָט צו זיין אַ טאַטע. דו ווילסט זיין אַ טאַטע? שכוח. דו מיינסט צו זאָגן דו ווילסט אַ גאַנצע וועלט.

איך רעד שוין נישט אויב איינער איז אַביסל מער מעטשור און ער כאַפּט אַז ער איז נישט דער איינציגסטער וואָס דאַרף זיין אַ טאַטע. ס׳איז דאָ נאָך טאַטעס אויך. יאָ.

נאָך מעלות פֿון אַ מענטש – אַ קורצע באַמערקונג

אָבער צו זאָגן דאָס איז די גאַנצע מעלה? די גאַנצע מעלה פֿון אַ מענטש? ניין, ס׳איז דאָ נאָך מעלות. איך האַלט נאָך ערב יום כיפּור. אויב איך וועל אַנקומען צו מוצאי יום כיפּור… אָדער נאָך מענטשן וואָס האָבן נאָך מעלות בכלל פֿון אַ מענטש. אַפֿשר אין עולם הבא, אין עולם הבא וועל איך אַנקומען. איך דאַרף קודם… אין עולם הזה נישט, אין עולם הבא אַפֿשר. יאָ, יאָ, אָבער איך זאָג, דאָס מיינט אַז ער קען רעדן. איז דאָ דער אייבערשטער? אָקיי, דער אייבערשטער איז אויך עפּעס אַ זאַך וואָס מ׳רעדט, נאָך אַ זאַך. דער אייבערשטער איז זיכער אַן „אָדער”. עניוועיס, אָקיי, איך דאַרף רעדן וועגן דעם די נעקסטע סטעפּ. איך וועל זען ווי מ׳קומט אַן. איך האָב געוואָלט בעיקר רעדן וועגן דעם, אָבער איך האַלט איך דאַרף רעדן הלכה למעשה. איך דאַרף רעדן פֿון זאַכן וואָס איז בעיסיק קודם.

די מסקנא: 1+1=2 – יעדער איד דאַרף אַ פּלאַן פֿאַר דער גאַנצער וועלט

סאָו, אויב מ׳נעמט… אויב מ׳איז מסכים, וועלן מיר אַנקומען צו דעם בעזרת השם. אויב אַ מענטש נעמט צוזאַם די צוויי זאַכן, נישט די איינציגסטע, די צוויי זאַכן. אויב אַ מענטש נעמט צוזאַם די צוויי זאַכן, אַז אַ מענטש איז אַזאַ סאָרט זאַך וואָס איז נישט אַליינס, ווער ס׳מיינט אַז ער איז אַליינס, ער גייט זיין אַ גרויסער צדיק, ער גייט זיין אַ גרויסער חכם, ער גייט זיין אַן אדם השלם, כאַפּט שטיצט זיך אין זיך. נאַמבער וואָן. צווייטנס, אַז אַ מענטש איז אַזאַ סאָרט זאַך וואָס האָט אַ פּלאַן, קומט אויס אַז יעדער יוד דאַרף האָבן אַ פּלאַן פֿאַר די גאַנצע וועלט. איינס און איינס איז צוויי, שטימט?

די פּראַקטישע קאָנסעקווענץ: שנאת חינם און די נויטווענדיקייט פֿון אַ קלאָרן חלום

וויאַזוי גיי איך זיין אַלעס וואָס איך קען זיין?

איך קען נישט אַנדערע ווערטער. וויאַזוי גיי איך זיין, אַפֿילו לאָמיר שוין יאָ רעדן סעלפֿישלי, וויאַזוי גיי איך זיין אַלעס וואָס איך קען זיין? נאָר ווען משיח וועט קומען וועל איך קענען זיין אַלעס וואָס איך קען זיין. משיח מיין איך צו זאָגן, די גאַנצע וועלט וועט אַרבעטן ריכטיג, רייט?

בייַשפּיל: אַ איד דאַרף סיי לערנען סיי גיין אין צה״ל

איך קען עס טרענסלעיטן הכי פּשוט, טעיק עני עקזעמפּל צו זען אַז ס׳איז אַזוי. אַ יוד איז מחויב סיי צו נעמען קעיר פֿון גשמיות און סיי פֿון רוחניות, אמת? יעדער איינער איז מסכים? אַ איד דאַרף סיי לערנען און סיי גיין אין צה״ל, יעדער איד.

ביז דערווייל זענען די אידן צוקריגט, איז דאָ אַ חלק אידן וואָס לערנען, אַ חלק גייען אין צה״ל, און דאָס איז אויך ווייל ס׳איז דאָ שנאת חינם, זיי טראַסטן נישט איינער דעם צווייטן, יעדער איינער האָט גוטע טענות און גוטע ריזענס פֿאַרוואָס. איז משיח נאָכנישט געקומען. ווען משיח וועט קומען, וועט ער דאַרפֿן שלום מאַכן צווישן די אידן, אַז זיי זאָלן קענען טאַקע, אָקיי, נישט גיין אַריבער, אַביסל פֿאַרן, אַז זיי זאָלן קענען זיך אויסגלייכן. אָבער אַ חלק פֿון משיח זאָל קומען איז אַז מ׳זאָל קענען מיטאַרבעטן, אַז אַלע אידן זאָלן קענען מיטאַרבעטן. היינט למעשה ליידן די אידן פֿון דעם וואָס זיי קענען זיך נישט אויסשטייען צו געבן ווער זאָל טון וואָס. ס׳איז אַ ריאַליטי, ס׳איז נישט קיין מדרש אַז שנאת חינם מאַכט פּראָבלעמען, ס׳איז אַ ריאַליטי. רייט?

נאָך בייַשפּיל: חסידיש און ליטוויש

יעדער איד דאַרף זיין סיי לערנען נגלה און סיי נסתר, סיי זיין חסידיש און סיי ליטוויש. פֿאַרוואָס זענען נישט אַלע אידן סיי חסידיש און סיי ליטוויש? ווייל זיי זענען צוקריגט. אַביסל האָט מען שוין געסאָלווט די פּראָבלעם, נישט גענוג.

וואָס? ניין, אמת, נו, נאָכדעם, נאָכדעם, פֿאַרקערט, נישט זיין צוקריגט מיינט אַז מ׳וועט זיין העפּי אַז יעדער איינער וועט טון וואָס ער האָט צו טון. נישט יעדער איינער דאַרף טון די זעלבע זאַך, מסכים. אָבער ס׳איז דאָך דאָ זיכער אַן אַ שיעור גרויסע… אָקיי, לאָמיר נישט ממש רעדן פּאָליטיק, אָבער ס׳איז דאָ זיכער עכטע זאַכן וואָס אין געוויסע קהילות איז דאָ און אין אַנדערע קהילות איז נישט דאָ, וואָס ס׳פֿעלט יאָ אַז די אַנדערע זאָלן עס האָבן. די ריזען פֿאַרוואָס ס׳איז נישט דאָ איז ווייל ער לערנט דאָך נישט פֿון יענעם אַפֿילו, ווייל יענער איז דאָך סתם אַ מאָדערנער, יענער איז דאָך צו פֿרום, יענער איז דאָך… זיי גייען דאָך אַרבעטן נישט צוזאַמען.

כל שכן וכל שכן ווען מ׳וויל גיין לגבי די גוים, לגבי איך ווייס נישט, די גאַנצע וועלט, מ׳קען דאָך נישט אַרבעטן, מ׳איז מפוזר ומפורד, און ער זאָגט אַזוי, קומט דער צווייטער און ער זאָגט אַזוי, און בקיצור, ער טוט וואָס ער וויל. בקיצור, ס׳איז נישט קיין וועג.

יעדער איד וואָס טוט איינע פֿון די זאַכן איז אַ שטיקל שייגעץ

און דאָס מיינט אַז איך בין אַ רשע, אַ שטיקל. יעדער איד וואָס טוט איינע פֿון די זאַכן איז אַ שטיקל שייגעץ, פּערסאָנעלי. מסכים? יעדער וואָס טוט וואָס? יעדער איד. דו ביסט אַמאָל געגאַנגען אין די גאַס אין ארץ ישראל, פֿאַרוואָס גייסטו נישט אין אַרמיי? פֿאַרוואָס? ווייל איך בין אַ פֿרומער. אָקיי, ס׳איז אַ שטיקל עוולה וואָס דו טוסט. פֿאַרוואָס דו טוסט עס? ווייל די אידן זענען צוקריגט. דו קענסט נישט, ס׳איז נישט קיין ברירה. דו גייסט נישט זיך צוקריגן מיט די גאַנצע וועלט, אַפֿילו דעמאָלטס וועסטו טון אַן אַנדערע עבירה. ס׳איז נישט קיין וועג. איך מיין, אַפֿשר איז אַ וועג פֿאַר געוויסע מענטשן, אָבער ས’איז דאָך נישט סאָלווד די פּראָבלעם. און די ריזען פֿאַרוואָס דו… מ׳איז מוכרח, ס׳איז אַן אונס.

נייער טייטש פֿון „שנאת חינם”

ווי לאַנג די וועלט אַרבעט נישט… איך געדענק, ס׳איז אַ סטופּיד עקזעמפּל, איך מיין ס׳איז זייער אַן אַקטועלע עקזעמפּל, און מ׳דאַרף מתפלל זיין אויף דעם באמת בדמעות שליש ראשון יום כיפּור אַז די אידן זאָלן אויספֿירן אַ… ס׳איז נישט קיין דזשאָוק, די אידן גייען אמת׳דיג, וואָטעווער, מ׳וויל נישט רעדן. שוין, ס׳איז אַ ריעל, ריעל, ריעל אישו, נישט קיין ווערטל בכלל. נישט די אישו פֿון שנאת חינם. דאָס אַז די אידן קענען זיך נישט אויספֿירן קיין וועג, דאָס… חינם מיינט צו זאָגן… חינם מיינט נישט בחנם, ער זאָל דיך אָפּ פֿון די עבירה׳לעך.

שנאת חינם מיינט אַז מ׳קען זיך נישט מיטאַרבעטן. דאָס איז אַן, איך קער נישט צו ס׳איז חינם אָדער נישט. פֿאַרקערט, מ׳האָט שוין געזאָגט, ווייל יעדער איינער האָט אַ גוטע אידעע, פֿאַר דעם איז עס שנאת חינם. פֿאַרוואָס? ווייל ער איז גערעכט אויכעט, ער קען דאָך נישט אַרבעטן אַזוי. ער איז גערעכט, און אַלע וועלן שטיימען צוזאַמען גערעכט, נישט צוזאַמען, עקסטער, אָקיי? אַזוי ווי יענער האָט געזאָגט, „We either stand together or we hang separately.” ס׳איז נישט דאָ קיין אַנדערע עצה.

דאָס מיינט שנאת חינם. דאָס מיינט שנאת חינם. שנאת חינם מיינט נישט… ס׳האָט אַלעמאָל געמיינט אַנדערש. ס׳איז אַלעמאָל געווען גוטע טעמים. פֿאַרקערט, אַזוי ווי פֿריער גערעדט. שנאת חינם מיינט נישט ווייל ס׳האָט נישט קיין גוטע עקסיוס פֿאַר דיין שנאה. פֿאַרקערט, ס׳האָט נישט קיין גוטע עקסיוס, ס׳איז נישט קיין גוטע עקסיוס, ס׳איז נישט קיין נאָר. אינטערעסאַנט. פֿאַרוואָס הייסט חנם אין די גמרא? אין די גמרא איז אַ גוטע קשיא, אָבער איך קער נישט יעצט פֿון די דרוש. ס׳איז אַ שאלה טייטש פֿון די גמרא. שנאת חינם מיינט דאָס. ס׳מיינט ליטערעלי דאָס. יעצט, ס׳מיינט נישט דאָס. אָקיי, דער רבי האָט געזאָגט אַז ס׳מיינט דאָס.

די ריעלע סכנה און די נויטווענדיקייט פֿון אַ קלאָרן חלום

יעצט, מיר גייען ווייטער. ער קען דאָך נישט דינגען מיט דעם, ס׳איז זיכער אַז ס׳מיינט. יעצט, דאָס איז אַ ריעל פּראָבלעם, און ס׳איז אַ ריעל דעינדזשערס, נישט קיין ריעל פּראָבלעם, ס׳איז אַ פּראָבלעם בגשמיות און ברוחניות, עכטע פּראָבלעם, ס׳קען עכט חרוב מאַכן די אידישע פֿאָלק די פּראָבלעם, און מ׳דאַרף דאַוונען אַז מ׳זאָל טרעפֿן אַן עצה.

אָבער וואָס איך וויל נאָר זאָגן איז, מ׳דאַרף זיך אויך אויס׳מושל׳ען און מצער זיין וויאַזוי ס׳גייט אויסזען די עולם התיקון, ווייל אַז נישט קען מען דאָך נישט דאַוונען, מ׳קען דאָך נישט טון גאָרנישט.

יעצט, וואָס איך וויל נאָר אַרויסברענגען, איך מיין עטץ זאָגן עניות נפשי יצילת, איך בין אַ צדיק, איך טו יאָ דאָס, איך טו נישט דאָס, איך טו וואָס איך האַלט אַז ס׳איז ריכטיג פֿאַר מיר, וואָטעווער ס׳איז, ס׳איז דאָך נישט אמת, דער צווייטער האָט דאָך אַ תביעה אויף דיר, ער האָט דאָך אַ ריכטיגע תביעה, ער זאָגט אַז ס׳איז נישט חנם, נאָ פּראָבלעם, מען האָט אַ ריכטיגע תביעה, ס׳איז נישט אַפֿילו חנם, ער איז גערעכט אויך, דאָס הייסט ער איז גערעכט, אָבער מצד שאינו בין איך אויך גערעכט, יעדער איינער איז גערעכט, נאָ פּראָבלעם. ממילא, אַ מענטש פּערסאָנלי

דער אינדיווידועל קען נישט גוט זיין אָן א כלל׳דיגן פלאן

דאס פראבלעם פון אינדיווידועלער פרומקייט אין א צעבראכענער כלל׳דיגער סיסטעם

Instructor:

דו קענסט זיך נאר וואוטן פאר איין מפלגה, פאר איין פארטיי, און דו קענסט נאר געבן דיין צדקה פאר איין מוסד. איך ווייס נאר וויפיל, אפילו דו ביסט ווי א ריזיגער גביר, קען אויך נאר אויף א סוירטן אמאונט, און זיי יענע חברה שלאגן זיך מיט די צווייטע.

איך וויל וואוטן פאר די פארטיי וואס שלאגט זיך נישט מיט קיינעם. יענער האט דאך נישט קיין וואוטס, קיינער גייט דאך נישט. אפילו אויב ס׳איז דא אזא זאך, וועט עס זיין א גרויסער לוזער. בקיצור, ס׳איז נישט קיין וועג.

איז ממילא קומט אויס אז איך קען נישט זיין קיין ערליכער איד ווילאנג איך קום נישט, ווילאנג די אידן פיגערן נישט אויס וויאזוי תשובה צו טון באופן כללי.

איך קען זאגן אסאך אנדערע פשוט׳ע דוגמאות. ראה, די זעלבע זאך, אויב איך האלט אז מ׳דארף דאווענען, ס׳איז דא זאכן, מ׳דארף שיקן די קינדער אין א געוויסע סארט חדר, דער חדר טוט געוויסע זאכן נישט ריכטיג. איך קען נישט מאכן וואס יעדער איד וועט מאכן זיין אייגענע חדר. א חדר קומט, די גאנצע עולם שיקט מיר אין חדר.

איי, וואס וועל איך טון? אקעי, איך קען ווייטער, “אני את נפשי הצלתי” [I have saved my own soul], איך וועל טרעפן אן עצה. דו וועסט נישט טרעפן אן עצה, און אפילו אויב יא, ביסטו דאך מחויב, וואס מיט דיין “כל ישראל ערבים זה לזה” [all of Israel are responsible for one another]? איך וועל דיר נישט העלפן.

סאו אויב א מענטש איז נישט א שותף ריכטיג מיט אלע אנדערע אידן, איז אליינס אן עבירה. ער טוט אויך פערסאנלי געוויס אן עבירה, און ער ווערט אליינס צודרייט, זיין אייגענע נשמה, זיין אייגענע נפש ווערט צודרייט אין אלע מיני וועגן וועגן דעם.

און וועגן דעם, מ׳קען נישט זיין גוט ווילאנג די גאנצע וועלט איז נישט גוט. מ׳קען נישט. שטימט?

מ׳דארף קודם האבן אן איידיעל/פלאן — “ויעשו כולם אגודה אחת”

Instructor:

און דערפאר, וויבאלד אז מ׳קען נישט ארבעטן אויף גארנישט פאר מ׳האט אן איידיע פון וויאזוי דאס גייט אויסזען, אזוי ווי ס׳שטייט אין די פסוק “ויעשו כולם אגודה אחת” [and they shall all form one union], איך האב מיר געזאגט שוין די כוונה ראש השנה, אז ביז יעצט האט מען נישט געוואוסט, מען האט געמיינט אז ס׳איז נאר דא איין אגודה, און מען האט אויסגעפונען אז ס׳איז דא צוויי אגודות בכלל. דארף מען מתפלל זיין “ויעשו כולם אגודה אחת”.

און אז ליטעראלי, פארוואס איז עס א דזשאוק? ס׳איז אזוי פאני, פארוואס איז ענק לאכן פון די דזשאוק? פארוואס איז עס א ווערטל? אגודת ישראל [Agudas Yisroel — a political party] מיינט דאך נאר די אגודת ישראל, אבער אגודת כל ישראל [the union of all Israel] האט געדארפט זיין, רייט?

אפשר כל דארט מיינט עס ליטעראלי אלע פעלקער, רייט? די יונייטעד נעישאנס זאלן שוין פאר איין מאל זיין יונייטעד, רבונו של עולם הכל יכול [Master of the Universe, All-Powerful]. פארוואס קען עס נישט זיין? ס׳וואלט געקענט זיין. ס׳איז שוין דא א בילדינג אין מאנהעטן. פארוואס דארף מען קומען שפייען איינער דעם צווייטן? פארוואס קען מען נישט קומען טאקע באהבה ואחוה [with love and brotherhood]? וואלט געווען אינטערעסאנט. ס׳וואלט געווען גאנץ…

מ׳וועט זיך דינגען אויף תוספות [Tosafos — medieval Talmudic commentaries], ווייסט? אנשטאט וואס מ׳וועט זיך דינגען וויפיל מיסילס מ׳וועט שיקן, וועט מען זיך דינגען פשט אין תוספות. איך האף פאר דיך איידיעס. מ׳וועט זיך דינגען צו רשב״ג [Rabban Shimon ben Gamliel] איז גערעכט, צו דער רמב״ם [Rambam — Maimonides] האט געשריבן די זוהר [Zohar — foundational Kabbalistic text]. איך רעד נישט צו ר׳ משה די ליאון [Rabbi Moshe de Leon] האט געשריבן די זוהר אדער נישט. איך ווייס נישט וואס צו טון ווען משיח [Moshiach — the Messiah] וועט קומען. איך האב א ליסט פון וואס צו טון, דאונט ווארי.

עניוועיס, מ׳דארף קענען האבן אן איידיעל פון וויאזוי דאס ארבעט, און דאס איז אויך תלוי אין די… און דורכדעם וועט מען קענען, דעמאלטס וועט מען קענען לערנען ריכטיג.

תורה-לערנען אָן א כלל׳דיגן פלאן איז “בדוחק גדול תלמוד תורה”

Instructor:

יעצט וואס אונז לערנען, לערנען דאך באופן בודד מיט צמצום. מיר לערנען וואס איך זאל טון ביי מיר אין שטעטל, ביי מיר אין… דאס איז דאך תלמוד תורה [Torah study], דאס איז דאך בדוחק גדול תלמוד תורה [Torah study under great constraint], אזויווי ס׳שטייט “מלכה ושריה בגוים אין תורה” [her king and her princes are among the nations, there is no Torah — Lamentations 2:9]. ס׳איז נישטא קיין תורה. נסתר [the hidden/mystical dimension] איז תורה.

פארוואס? נאר נסתר איז אויך א פראבלעם. לאמיר דאס רעדן היינט. נסתר איז געווען צוזאמען מיט נגלה [the revealed/legal dimension]. ניין, איך זאג אן אנדערע זאך.

איך זאג אז ווילאנג דו לערנסט תורה, וויפיל טרמיטין [teruos — shofar blasts] דארפן בלאזן אין די שופר [shofar — ram’s horn], ס׳איז זייער וויכטיגע תורה, אבער קיינער גייט דיך נישט פאלגן, רייט? סאו וואספארא מין תורה איז דאס? דאס איז דאך ביטול תורה [neglect of Torah study], דאס איז דאך א שאד די צייט. דו רעדסט נישט די גאנצע מעשה.

ס׳איז דאך דא עפעס אן ענין, לאמיר זאגן ס׳איז דא א כוונה [intention], לאמיר זאגן ס׳איז דא א מינינג. מ׳דארף בלאזן שופר, און “תקע בשופר גדול” [blow the great shofar — from the High Holiday liturgy], און “והאובדים בארץ אשור” [and those lost in the land of Assyria — Isaiah 27:13], און די גאנצע זאך וואס איז געשען. דאס איז די כוונה פון וואס אונז בלאזן שופר ראש השנה און יום כיפור. אונז דארף מען דאך דאס טון.

ווילאנג דו בלאזט שופר און ס׳קומט נישט די “אובדים בארץ אשור”, שוואכע מעשיות, אמת? סאו מ׳דארף מאכן א פלאן. דאס איז וואס איך זאג.

וויפיל “סארטן” מענטשן זענען דא?

Instructor:

ממילא, וויבאלד א מענטש איז א דבר הכי כללי [the most universal thing], סאו מ׳דארף… ס׳איז עקשעלי אן אינטערעסאנטע סירקל, איי טינק. קודם דארף מען האבן א פלאן וויאזוי די מענטשהייט גייט אויסזען.

ווייס איך, מענטשן זענען דא לעבעדיגע? די מענטשן זאגן אז ס׳איז דא אכט ביליאן. קיינער ווייסט נישט, קיינער האט נישט געציילט. אבער אזוי זאגן זיי, ס׳שטייט אין די וויקיפעדיע, איך ווייס וואס, אז ס׳איז דא אכט ביליאן מענטשן. זייער אסאך סארטן מענטשן.

ס׳איז נישט אמת׳דיג דא אכט מיליאן מענטשן, ס׳איז נאר דא בערך זיבן אכט מענטשן, רייט? די אנדערע זענען קאפיעס. קוק אריין וועסטו זען. סאו… נאר זיבן סארט מיליאן מענטשן?

ס׳איז דא מוסולמענער, ס׳איז דא קריסטן, ס׳איז דא אידן, ס׳איז דא בודיסטן, ס׳איז דא כינעזער. דו קענסט נאך דריי פון יענע מענטשן. דאס איז בעיסיקלי וואס ס׳איז דא, ניין?

Student:

ניין, ס׳איז דא א ריזען פארוואס מ׳רעדט פון, מ׳מאכט אזעלכע כללים, אז ס׳איז טאקע נאר דא אזוי בערך אזויפיל מענטשן. ביליאן כינעזער, אלע די זעלבע, ניין? זיי אלע זעען אפילו אויס די זעלבע.

Instructor:

וואס? צוויי, יא, לאמיר זאגן. לגבי דיר איז די זעלבע, זיי האלטן אז זיי זענען אנדערע. אקעי, אקעי, וואטעווער, איך מיין צו זאגן. אקעי, ס׳איז דא צוואנציק סארט מענטשן, איך ווייס נישט. איך שלאג יעצט, ס׳איז דא אלע טויזנטער ביליאנען פון די אלע פון זיי.

And it’s so hard for us to imagine אז אלע פון זיי גייען זיין גוטע מענטשן. איך ווייס נישט וואס ס׳מיינט. איך ווייס טאקע נישט וואס ס׳מיינט. איך דארף טרייען אויסצוקענען וואס ס׳מיינט. ווייל איך ווייס נישט. עפעס מיינט עס אבער. איך קען דיר זאגן איידיעס, אבער עפעס מיינט עס דאך די אלע פסוקים, די אלע תפלות. וואס מיינט עס?

דאס פראבלעם פון “קלארקייט” — וויאזוי גייט עס פראקטיש אויסזען?

Instructor:

“ס׳וועט זיין אזוי קלאר” — דאס איז פאר די ווערטער וואס מ׳זאגט. “ס׳וועט זיין אזוי קלאר, די שטיינער וועלן וויסן” — איך ווייס נישט וואס דו רעדסט. שטיינער קענען נישט וויסן. ס׳איז שווער. נישט שווער?

איך רעד יעצט פון דעם מענטש, נישט פון די שטיינער, נישט פון די קלארקייט פון הימל. פארוואס וועט עס ווערן קלאר? אקעי, וויאזוי גייט עס ווערן קלאר? פארוואס גייט עס ווערן קלאר? וואס גייט ווערן קלאר? ווייל דו איז… וואס קען זיין אין איינדערע מציאות.

Student:

זייער גוט. וואס קען זיין? דארף מען פארציילן א מעשה.

Instructor:

למשל, איך וועל דיר מסביר זיין מיין פראבלעם. למשל, היינט ווען איך גיי ארויס פון די גאס, איך טרעף מיין שכן דער גוי, אפילו מיין שכן דער איד, ער וויל איך שוין נישט. לאמיר נישט זאגן מיין שכן דער גוי, און איך וועל זאגן גוט שבת.

זאגט ער מיר שבת? איך ווייס נישט, סארדעי, ער האט געהערט, אפשר איז דא שבת? ער האט אנגעליינט א בוק. און איך קען נישט רעדן מיט אים, און איך שמועס נאך, ס׳איז געווען א קידוש, מ׳האט געזאגט אלע חסידישע מעשיות, און ער זאגט מיר, אה, וואטסעפפ? אה, איך ווייס נישט, איך האב געמאוט מיין לאן, היינט איז פאר די דריטע מאל שוין. דאס האט דאך וואס געוואלט טון סארטעדעי, רייט? האט ער געמאכט א שיינע גראדע ליין.

דו כאפסט, איך קען נישט אפילו רעדן מיט אים, דו רעדסט שוין פון זיין קלאר א גוטע דאך, אז זאל מיך מסביר וויאזוי ס׳גייט אויסזען. איך וועל קומען צו דעם גוי, יא יא, דאס איז א שיינע פאנטאזיע.

דו רעדסט, דו ציילסט אויף פרוטות, ס׳גייט ארויסגיין. נאך דיר פארברענגען, מ׳האט גערעדט דארט וועגן די מחלוקת [dispute] פון ר׳ חיים וואלאזשינער [Rabbi Chaim of Volozhin] מיט די בעל התניא [the Baal HaTanya — Rabbi Shneur Zalman of Liadi] וועגן יחידה עילאה [yechidah ilaah — the highest level of the soul], און איך גיי זאגן פאר דעם גוי, וואס האלטסטו? און ער גייט זאגן, אה, פאר אונז האלטן גראדע מער אזוי ווי די בעל התניא. דאס מיינט עס, רייט?

מ׳האט אפילו נישט געטרייט עס צו טון. אפשר ליובאוויטשער טרייען, איך ווייס נישט. ס׳מיינט נישט דאס?

Student:

אקעי, זאג איך וואס ס׳מיינט, איך ווייס נישט, איך קען נישט טראכטן אסאך זאכן וואס ס׳מיינט. ס׳איז דא די מיונות, מ׳גייט פילן… ווען איז געשען די פילינגס? די וועלט ארבעט נישט אזוי.

Instructor:

זאג איך ווי אזוי ווי ס׳גייט ארבעטן. אקעי, קודם כל, ווי אזוי ווי אזוי ווי ס׳גייט ארבעטן, אז ס׳גייט קומען עפעס א מענטש, און ער גייט זיי מסביר זיין, און צוביסלעך, זיי מסביר. אקעי, בקיצור, ס׳גייט… דו סי, וועינעווער יו האט דיס דזשאמפס, איי דאנט נאו וואט דיס מינס.

Student:

זייער גוט. איז אויב אזוי, איז עס א שטיקל שאלה פון א ברכה לבטלה [a blessing in vain]. ער דארף יא אזוי ווי דאס איז א טיש. די גוי איז מסכים דאס איז א טיש יא. וואס וועט זיין קלאר אזוי ווי דאס איז א טיש? וואס וועט זיין קלאר אזוי ווי דאס איז א טיש? וואס וועט זיין קלאר אזוי ווי דאס איז א סלאגאן נאו?

ס׳איז ער אן ענגליש, ווייל ס׳גייט זיין קלאר, אמת? די גוי קען דאך נישט קיין… און די גוי גייט אנדערענען גוי גיין לערנען לשון הקודש [Hebrew]? מוז נישט זיין, אמת? ער קען בלייבן רעדן ענגליש, רייט? איך ווייס נישט, איך פרעג דיך, איך מוז אלע לעלן נישט אין הקודש?

Instructor:

איך האב א פריענד ר׳ האלטמאן, דאס איז ווער אימפרעסט ווען ער איז גוי זיין זיין זיין איך מיין, איך האב מיר אז רוב מענטשן וואס זאגן זאכן, דמיון׳ען [imagine], I don’t even know, ס׳הייסט ס׳איז דא צוויי זאכן דמיון.

ס׳איז דא א זאך וואס איז דמיון, וואס הייסט, איך ווייס די end result, איך ווייס נישט וואס מ׳קומט דארט אן. דאס איז איין סארט דמיון. ס׳איז א חלום, מ׳מאכט אביסל סענס, איך ווייס נישט ווי ס׳זעט אויס.

ס׳איז דא א צווייטע סארט חלום, וואס אפילו האבן אן idea פון וואס ס׳זעט אויס, האט מען עפעס אזא… מ׳זאגט, מ׳מאכט אזוי, ווען א מענטש, אינסטעט פון ענטפערן, הייבט ער אן צו צו מאכן די אויגן און אנציען די גארטל [belt worn during prayer]. אקעי, מאך א לעבן.

Student:

יא שמואל רבים, פארנאך זאלן לאמיר.

Instructor:

יא, ס׳איז דא ווייסן האלט מען נישט דארט. אקעי, ס׳איז אסאך פראבלענט, אבער ס׳שטייט דאך א פסוק, ווי זאגט מען ביי די שמונה עשרה [Shemoneh Esrei — the Amidah prayer], וכן תפחדו עליו וכו׳, כמו שידענו, אזוי ווי אונז ווייסן שוין, זאל מען זאגן פאר זיי, רייט?

ניסיון צו פארשטיין “כמו שידעוני” — וואס ווייסן מיר שוין?

Instructor:

און אין עלינו לשבח [Aleinu — concluding prayer] זאגט מען אזוי, עלינו לשבח, אונז זענען העפי אז אונז ווייסן שוין, ועל כן נקבע לך אז אנדערע מענטשן ווילן וויסן. אקעי, ס׳זאל זאגן…

Student:

איין מינוט, סאו וועלכע פארט איז שקר? ער ווייסט נישט, סאו וואס זאגט שקר? רשתנו זאגט מען שקר? קען ער נישט זיין.

Instructor:

ניין, “כמו שידעוני” מיינט “מ׳ווייסט יעצט”. אזוי טייטש איך. “שידעוני” — אזוי ווי מ׳וואלט געווען. איך מיין “כמו שידעוני”, איך מיין “כמו שאנחנו יודעים” [as we know]. אזוי ווי איך זאג אין מחזור המפורש [the explained prayer book], אזוי ווי איך האב אלעמאל געמיינט צו טייטשן.

וואס איז ווי אונז ווייסן שוין? “שידעוני כבר” — זיי גייען וויסן. “ידעו”, כאילו “וידעו כמו שידעוני”, זיי האבן שוין לאנג געוואוסט. אזוי מיין איך.

Student:

אה, דו ווייסט נישט? אפשר ביסטו פון די גוים וואס מ׳דארף מגייר זיין [convert]?

Instructor:

איי דאנט נאו, איך מיין אז מ׳דארף טרעפן א פלאן.

Student:

אה, זייער גוט. ווייסטו וואס? ס׳איז זייער שווער. איך מיין, איך קען דיר טעלן די ווארטס. איך מיין אז מ׳וועט רעדן מיט דעם שכן. לעטס סעי, איך ווייס נישט. איך ווייס נישט אויב דאס איז די איידיע, ביי די וועי. איך ווייס נישט אויב דו פארשטייסט די תניא [Tanya — foundational Chassidic text by the Baal HaTanya] און די שערי יחוד ואמונה [Shaar HaYichud VehaEmunah — section of Tanya on Divine unity] איז די זאך. אפשר דאס איז נאר איין דוחה גדול פון גלות [great push-off from exile] וואס מ׳זאגט, און אמת׳דיג מיינט עס אסאך אנדערע זאכן, אסאך מער פון דעם. איך ווייס נישט.

Instructor:

וואס איז מיט דעם פרעזידענט וואס זאגט אז בסיעתא דשמיא [with Heaven’s help] טוט ער אלעס? דאס מיינט עס, יא? דעמאלטס וועט זיין פתאום העפי? אויב אזוי, אויב… וואס? איך ווייס אליינס נישט פונקטליך.

Student:

פרעג אורי, ער האט עס יעדן טאג אויף זיין סטאטוס א צווייטע.

Instructor:

דעמאלטס וועט זיין די עולם התיקון [the world of rectification]? דאס מיינט עס? איי דאונט נאו, פאר סאם ריזען דאזנט סים טו מין דעט וועי.

“אין גאד ווי טראסט” און חסידישע ווארטס

Instructor:

און די אמעריקאנער זאגן שוין לאנג “אין גאד ווי טראסט”. זיי האבן אמאל געסטאפט לעצטנס צו זאגן, אבער ס׳איז שוין געווען נענטער צום פשטות, ס׳איז שוין געווארן ווייטער, יא? דאס מיינט עס בערך? איך ווייס נישט.

דאס מיינט אז מ׳זעט איין אז ס׳איז נישט אונז, ס׳איז אלעס ער. וואס זעט מען איין? דאס איז חסיד׳ישע ווארטס. איי דאנט נאו וועלכע. פארוואס?

Student:

“שלא שלפניך” מיינט נישט דאס. ס׳מיינט “דלאפקא עבודה זרה” [that we don’t worship idolatry], אן איבערטייטש.

Instructor:

דאס הייסט אלעס די זעלבע זאך. נישט די זעלבע זאך, נאר ער, נישט איך, נאר ער.

Student:

ניין, ניין, ס׳איז נישט די זעלבע זאך. אונז ווייסן נישט… העלא, דו זאגסט אז “לילה שבח בחנם” [Aleinu is praised in vain]?

Instructor:

קודם כל, ס׳מיינט נישט איך, ס׳מיינט נישט גארנישט וועגן מענטשן, ס׳שטייט וועגן אנדערע געטער אין מיין סידור [prayer book]. ס׳מיינט אפגעטער [idols]. איך וואלט געגאנגען על פי חסידות [according to Chassidus].

מלכות השם: צדק ומשפט, נישט חסידישע געפילן

דיסקוסיע: דער חסידישער טייטש פון “ששאלת לפניך”

דער חסידישער פאָרשלאָג

תלמיד #1: איך בין נישט דא געווען.

וואס זעט מען איין? אז ס׳איז נישט אונז, ס׳איז אלעס ער.

מגיד שיעור: ניין, דאס איז חסידישע ווערטער. איך ווייס נישט וואס דאס מיינט.

אָפּווייזונג: דער פּשט רעדט פון עבודה זרה

תלמיד #2: “ששאלת לפניך” מיינט נישט דאס. ס׳מיינט להפיק עבודה זרה [לעהאַפיק עבודה זרה: to uproot idolatry], עברי טייטש [Hebrew translation].

מגיד שיעור: דאס איז אלעס די זעלבע זאך. נישט איך, נאר ער.

תלמיד #2: ניין, ניין, ס׳איז נישט די זעלבע זאך. אונז ווייסן שוין… העלא, דו זאגסט “אלילי שבח בחנם” [אלילי שבח בחנם: idols of false praise]? ס׳מיינט נישט איך. ס׳מיינט נישט גארנישט וועגן מענטשן. ס׳מיינט וועגן אנדערע געטער אין מיין סידור [siddur: prayer book]. ס׳מיינט עבודה זרה [avodah zarah: idolatry].

וואלט איך געגאנגען על פי חסידות [al pi chassidus: according to Chassidic teachings], נישט אויף יעדער. וואס איז דא? יעדער האט געוואוסט אז ער… אמאל איז געווען וואס מ׳האט געמיינט עבודה זרה, נאכדעם נישט עבודה זרה, ס׳איז ער. יעדער מיינט איך, נישט איך, ער. ס׳איז אלעס די זעלבע זאך.

קריטיק: קאָנפוזיע פון לעוועלס

תלמיד #3: Really? וואס וואס? היינט איז נישטא קיין עבודה זרה, יעדער האט געוואוסט אז ס׳איז אונז. און בשעת עס האט געענטפערט די עבודה זרה, אלע מענטשן האבן געווען זיכער אז ס׳איז נישט זיי. עס איז דא גאט.

איך האב גארנישט געפרעגט די זאגט. Really? דו כאפסט אז דאס מאכט נישט קיין סענס וואס דו זאגסט? איך ווייס נישט אז ס׳שטייט אין חסידישע ספרים און אלע זענעסערע שאלה. באט איך פרעג דיר א שאלה. דאס… דו כאפסט אז די גאט האט אלעס געטון. אה, יא? אזוי האט מען אמאל געהאלטן? ווער האט זיך געהאלטן? איך פארשטיי נישט.

די יצר הרע [yetzer hara: evil inclination] וואס דו רעדסט יעצט פון… לאמיר עס רופן… I think it’s true. דער רבי זאגט אז דו האסט בחירה [bechirah: free will]. דאס איז דאך יא. ס׳איז אן אנדערע לעוועל דאס וואס גאט טוט, נישט די זעלבע לעוועל דו טוסט.

אבער דאס וואס דו זאגסט אז… ביי די וועי, דער רמב״ם [Rambam: Maimonides] האט געזאגט אמאל פארקערטע דרשות [opposite interpretations], אז די פראבלעם איז אז ער מיינט אז דער גאט טוט אלעס, און דארף איך אויסלערנען א מענטשן טוען. אה, אה, אה, אה?

איך וויל נישט פרעכטן די שיך וואס דאס זאל קומען. איך געבן צו, עס איז א ריעל קוועסטשן. אבער אלסטו, דאס לייגט צווישעניש צווישן זאגן עבודה זרה און זאגן עפעס אזא חסידישע ענין אז א מענטש זאל פילן אז ער טראסט אינגעראטן אז דער אייבערשטער טוט. עס איז נאר שייכות ווי ס׳איז two things. עס איז גוטע תורות [good Torah teachings], but ס׳איז not true. קען נישט זיין.

וואס מיינט מיינט עס אלען אייבערשטן? אה, דאס פרעג איך דיר. איך מיין אז עס מיינט א ריעל טינג. עס דאס מיינט סאבדזשעקטיוו נאנסענס. עס דאס מיינט סאמטינג ריעל.

You forgot my שיך [shiur: class/lecture] from last year about this. איך וויל עס איבערחזר׳ן [iberchazer’n: review] די גאנצע זאך? ס׳איז אפילו אראפגעשריבן און אראפגעדריקט אפילו.

ס׳מיינט נישט אז איך וויל פילן גארנישט. ס׳מיינט נישט בכלל אז מענטשן ווילן פילן. וואו שטייט פילן? שטייט וויסן אפשר, אבער פילן שטייט זיכער נישט. איך בין נישט מסכים. I don’t know. איך ווייס נישט וואס ס׳מיינט.

און ס׳קען זיין אז ס׳איז שוין געשען און אונז האבן כאפן נישט. איך וויל נישט קיין נישט. איך ווייס אפילו נישט וואס איך זוך. אפשר איז שוין געשען דאס?

דער רמב״ם׳ס אָפּטימיזם: “יכירו וידעו” איז כּמעט נתקיים

דער רמב״ם האט געזאגט אז ס׳איז שוין כמעט געשען, right? און נחת מלכים [nachas melachim: the downfall of kingdoms]. רוב גוים ווייסן שוין פון דעם אייבערשטן, זאגט דער רמב״ם, אמת?

דאס וואס אידן האבן געדאוונט פאר טויזנטער יארן, “יכירו וידעו כל יושבי תבל” [yachiru v’yeid’u kol yoshvei teivel: all inhabitants of the world will recognize and know], איז נתקיים [fulfilled]. זאל מען האבן עפעס א קליינע טעות, און מ׳דארף נאך פיקסן, און ס׳איז נאך דא ווי טעות צו מאכן. אה, ער ווייסט צו זאגן אז דאס איז א מעלה [ma’alah: virtue], ס׳איז געווען צוויי מעלות. ס׳איז ליטעראלי די תשובה [teshuvah: answer].

אידן האבן פאר טויזנט יאר געוויינט אין בית המקדש [Beis HaMikdash: the Holy Temple] און געזאגט, “לא לנו ה׳ לא לנו כי לשמך תן כבוד” [lo lanu Hashem lo lanu ki l’shimcha tein kavod: not for us, God, not for us, but for Your name give honor], “למה יאמרו הגוים” [lamah yomru hagoyim: why should the nations say], זאלן נישט די גוים אויך וויסן.

האט דער אייבערשטער געשיקט שליחים [messengers] און נביאים [prophets] פאר די גוים. ס׳איז נישט קיין דרש [derash: homiletical interpretation], ס׳איז בעיסיק ריעליטי. האט דער אייבערשטער געשיקט שליחים פאר די גוים, און יעצט ווייסן זיי שוין. אה, געס וואט, איך האב אויסגעברענגט אויף א סארט וועג ווי צו מאכן דעם אויך א משוגעת [meshuga’as: craziness]. אקעי.

“וויסן” vs. “פילן” – די קריטישע אונטערשייד

תלמיד: וואס הייסט ער מיינט נישט וויסן? נאר וואס דען מיינט ער? איך פארשטיי נישט פארוואס מער. ס׳מיינט וויסן בערך, נישט קלאר.

מגיד שיעור: נאר ס׳איז נישט בערך. לויט די רמ״א [Rama: Rabbi Moshe Isserles], קריסטן האבן עפעס א טעות וואס זיי מיינען אז ס׳איז דא דריי, אדער די מוסולמענער ווייסן קלאר, זיי האבן אנדערע טעות, זיי מיינען אז מ׳דארף שטיקן קיין מצוה [mitzvah: commandment].

זיי האלטן טאקע אז ס׳איז אלעס דער אייבערשטער. אוודאי, אסאך מער. די מוסולמענער האלטן אסאך מער אז ס׳איז אלעס דער אייבערשטער ווי אונז. זיי גלייבן אפילו נישט אין בחירה. חוץ ווארי מצליח האלטן שוין אז ס׳איז דער אייבערשטער.

יעצט, גענצע מישט, קודם כל ס׳איז נישט אמת. דאס איז בכלל מענטשטייט, אבער דאס איז סתם, דאס איז סתם, דו זעסט קאנפוזיג לעוועלס. איך ווייס נישט אויב ס׳איז דא אזא ענין על פי חסידות, על פי מוסר [al pi mussar: according to ethical teachings], על פי חובת הלבבות [al pi Chovos HaLevavos: according to the Duties of the Heart].

איך רעד נישט יעצט פון דעם, איך רעד פון די פשוט׳ע פשט [simple meaning] פון די פסוק [pasuk: verse]. די פסוק האט נישט דאס געמיינט, און וואס די פסוק האט געזאגט איז אין די סכימה [scheme] געווארן.

סאו פארוואס זאל מען זיין העפי? אזוי ווי די רמב״ם דארף זיין העפי. מ׳רעדט נאך פון די אינדיאנער, אז זיי ווערן נאך א באנטש פון געטערס, זיי זענען אויך איינגעזען, דאס איז די אמת. דאס מיינט עס? I’m asking you, I don’t know.

תלמיד: ניין, ס׳מיינט עס.

מגיד שיעור: איך בין נישט מסכים. איך בין נישט מסכים. איך בין נישט מסכים. איך ווייס וואס דו רעדסט וועגן, איך בין נישט מסכים. ניין, ס׳איז נישט די פסוק׳ענען. ס׳איז נישט ווייט פון די פשוט׳ע מינינג פון די פסוק.

אקעי, איך האב גוט. אז דו זאגסט אזוי, און איך זאג אזוי, און איך בין גרעכט.

דער הויפּט-טייטש פון “מלכות השם”

די בעסערע קשיא ווי א תירוץ

יעצט, עניוועיס, וואטו איי געט צו אלעס? איי דאנט טינג עס מינס דאס, איי דאנט טינג עס מינס דאס, איי דאס איז דער נאך. איך קען ענק נישט זאגן די תירוץ [teirutz: answer], איך מיין אז ס׳איז א בעסערע קשיא [better question] ווי א תירוץ. אבער ס׳דארף האבן א גוטע פלאן, ס׳דארף זיין א גוטע פלאן.

יעצט, איך וואלט דיר געזאגט, מ׳ווייסט נישט פון וואס מ׳רעדט. ער זאגט אז מ׳מיינט אז זיי אלע זאלן זיין בעל המוסר [ba’al hamussar: master of ethics], בעל בטחון [ba’al bitachon: one who trusts in God].

קריטיק פון “בעלי בטחון”

טו מיך א טובה, איך וויל נישט. איך האב דיר געזאגט, איך וויל נישט מענטשן זאלן זיין בעל בטחון. בכלל, אינדערגעגן. ווייל די בעלי בטחון זענען שלעכטע מענטשן געווענליך. איך גיי נישט אריין. איך קען נישט דיעלן מיט יענע מענטשן.

ער גנב׳עט [ganvet: steals] און ער זאגט “הבטחון [the trust in God], דער אייבערשטער האט דיר געגעבן”. ער איז א גנב [ganav: thief]. זייער גוט. איך קען נישט רעדן פון אים. סאמהאו, יענער מענטש וואס דו רעדסט, ס׳איז אלע גנבים.

קיצור, איך ווייס נישט, ס׳איז א פראבלעם. איך ווייס נישט וואס ער מיינט. איך מיין בכלל אז ס׳מיינט נישט דאס. דאס איז מיין אפיניען.

“מלך אוהב צדקה ומשפט” – דער אמת׳ער טייטש

אין מיין סידור שטייט אז דער אייבערשטער איז “מלך אוהב צדקה ומשפט” [melech oheiv tzedakah u’mishpat: a King who loves charity and justice]. אז דער אייבערשטער איז מלך [melech: king] מיינט אז די וועלט פירט זיך ביושר ומשפט [b’yosher u’mishpat: with uprightness and justice]. דאס איז דער טייטש.

און וויאזוי פירט זיך די וועלט ביושר ומשפט? דורך וואס מענטשן פארשטייען אז די כוונת ה׳ כביכול [kavanas Hashem k’viyachol: God’s intention, so to speak], אין אנדערע ווערטער, די טובה האמיתית [tovah ha’amitis: the true good] איז ווען מ׳פירט זיך בצדק ומשפט [b’tzedek u’mishpat: with righteousness and justice].

און ממילא [consequently], מלכות השם [malchus Hashem: God’s kingship] מיינט, נישט ווי דו זאגסט מלכות השם מיינט אז די שטותים׳דיגע רעכטע צווייג איז אן אנדערע ערבינדע מלך, די קרעסטע ערליכע איד איז אן אנדערע מלך. דאס איז דער טייטש.

“ימלוך ה׳ לעולם אלקיך ציון לדור ודור” [yimloch Hashem l’olam Elokayich Tzion l’dor vador: God will reign forever, your God, Zion, from generation to generation] מיינט נישט קיין פילינגס, מיינט נישט אזעלכע סארט תורה. דאס איז גוט אויף צו שמועסן ביים קידוש [kiddush: Sabbath blessing over wine].

וויאזוי געווינט מען א מלחמה? היינט vs. משיח׳ס צייט

וואס ס׳מיינט אין עברי טייטש איז אז היינט, וויאזוי געווינט מען א מלחמה? ווער ס׳האט די מערסטע געלט און די מערסטע גאנס [guns].

ווען משיח [Moshiach: the Messiah] וועט קומען, ווער וועט געווינען די מלחמה? מ׳וועט גיין אין בית דין [beis din: Jewish court], מ׳וועט ברענגען די טענה [ta’anah: claim]. ווי ס׳שטייט אין פסוק, “ושפט בצדק דלים והוכיח במישור לענוי ארץ” [v’shafat b’tzedek dalim v’hochei’ach b’meishor l’anvei aretz: and he will judge the poor with righteousness and decide with equity for the humble of the earth].

דער פסוק זאגט, ישעיהו [Yeshayahu: Isaiah] דיסקרייבט משיח, אז אנשטאט פון מאכן די טובה… חוץ “כחבת אליו” [k’chavas alav: like striking him], דאס איז די זעלבע פסוק. אנשטאט פון זיך שלאגן ווער ס׳איז א גרעסערע בער גייט געווינען, ווייל דאס איז נישט קיין מלכות השם, דאס איז פשט אז כל דאלים גבר [kol d’alim gavar: whoever is stronger prevails], גייט משיח קומען, מענטשן בעלי דעת [ba’alei da’as: people of understanding], משיח, סנהדרין [Sanhedrin: the high court], וואטעווער יו וואנט טו טינק, און זיי גייען אויסהערן די טענות, און ווער ס׳איז גערעכט, ער גייט געווינען.

פארוואס גייט ער געווינען? ווייל דעמאלטס אלע מענטשן גייען “יכירו וידעו כל יושבי תבל”, אלע מענטשן גייען אנערקענען אז די אלע כוחות, די אלע וועגן וויאזוי מענטשן קענען זיין שטערקער איינער פון די צווייטע, זענען נישט עכט, זענען שטותים [shtusim: foolishness], ס׳איז נישט אמת.

די פּראַקטישע פּלאַן

מ׳גייט נישט געווינען, ווייל מ׳גייט געבן די גאנס פאר ווער ס׳איז גערעכט. וואס גייט משיח טון? ער גייט כאפן אלע נשק׳יות [weapons]? איך זאג דיר א פלאן.

איין מינוט, דו האסט נישט קיין פלאן, איך האב א פלאן. משיח גייט קומען, איך זאג גארנישט וואס דו זאגסט. וויאזוי גייען מענטשן מסכים זיין אז דער ערליכער איד איז קעניג?

נישט ערליכער איד, איך ווייס נישט וואס מיינט ערליכער איד. דער וואס איז גערעכט. ערליכער איד מיינט אז ער איז גערעכט, נישט ווער ס׳דאוונט לענגער שמונה עשרה [Shemoneh Esrei: the Eighteen Blessings prayer]. דער וואס איז גערעכט. “באשר דבר מלך שלטון” [ba’asher diber melech shilton: where the word of the king is, there is authority].

וואס הייסט ווי אזוי זיי רעדן? ביי די וועי, מענטשן טראכטן שוין אזוי, רוב אסאך מענטשן. ס׳איז דא מחלוקת [dispute], ס׳איז דא צו רעדן מיט מענטשן אין די גאס, רוב אסאך ס׳איז דא מענטשן וואס טראכטן אזוי, ס׳איז דא מענטשן וואס טראכטן אזוי. איך רעד, ס׳איז א ניחא [relief] אין בית המדרש [beis hamidrash: study hall]. ווייל פארוואס? ווייל גענוג מענטשן טראכטן אנדערש. ביזדערווייל. יעדער טראכט אנדערש.

די אייגענט, אזוי זאגסטו, אזוי זאגן טאקע אלע מענטשן וואס האבן נישט נגלה כבוד השם [nigleh k’vod Hashem: God’s honor has not been revealed] נאך. אבער, אונז מיינען אז כבוד השם [k’vod Hashem: God’s honor] מיינט אין א חסידישע ענין. וואס מיינט איז א חסידישע באליענע? זאג דיך דברים פשוטים [simple things] אין די עושר [osher: wealth].

ווייס נישט וואס דו ווילסט, זעסט? Instead of you see, you don’t believe in this. You don’t believe that it’s real. פארוואס? ווייל דו זאגסט אז כדי ס׳זאל זיין אזא בעיסיק זאך, אז מענטשן, יעדער איינער זאל פארשטיין וואס מ׳לערנט, מ׳ווייסט וואס מ׳זאל פארשטיין, מ׳זאל פארשטיין, מ׳זאל פארשטיין.

רוב מענטשן וואס זיי פארשטייען אז מ׳האט זיי אויסגעלערנט. רוב מענטשן וואס זיי פארשטייען אז כל בית עולם גבל [kol beis olam gavar: every worldly power prevails], האבן איינער האט זיי דאס אויסגעלערנט. און רוב מענטשן פארשטייען אז ס׳דארף עס זיין אנדערש, קודם פארשטייען אז ס׳דארף זיין אנדערש, נאכדעם וואס ס׳איז אנדערש. אקעי?

רוב מענטשן פארשטייען אז ס׳דארף זיין אנדערש און ס׳קען זיין אנדערש, האבן זיי דאס אויסגעלערנט אין חדר [cheder: elementary religious school] אין קינדערגאר. אקעי, איך האב געהערט וואס דו זאגסט.

יעצט, לאמיר גיין ווייטער. קוק אין די נייעס, אז ס׳זעט אז נישט יעדער איינער האלט איז אים. יעצט, אקעי, ליסן, דו זאגסט געים. ליסן, ליסן, ליסן, הער אויף מיין…

ביישפּילן פון דער היינטיגער וועלט: פאַרוואָס מלחמות גייען ווייטער

רוסלאַנד און אוקראַינע

און דאס איז די ריזען פארוואס היינט איז דא מלחמות, און מ׳געווינט נישט. פארוואס געווינט מען נישט? פארוואס גייט מען נישט זאגן דא מלחמות פאר אייביג? האסט וויל נאר געווערקט?

רוסלאנד האט געטרייט צו איינעמען אין אוקראינע פאר פיר זעקס יאר צוריק, איך ווייס נישט ווי לאנג צוריק, און זיי שטארפן נאכאמאל אויף די זעלבע ד׳ אמות [daled amos: four cubits]. פארוואס? איך וועל נישט זאגן פארוואס, ווייל ביידע האלטן אז זיי זענען גערעכט. זייער סימפל.

אויב איינער, אויב איינער, הער אויס מיין שמועס, און ס׳וועט זיך מאכן אזוי וואס דו האסט געמיינט ביז יעצט. פארדעם וועסטו דאך קומען דא וועל איך זאג עפעס אנדערש. ער האט געגעבן, אויב ס׳וואלט געווען קלאר אז אויב… לאמיר זינגען באטרייט, ווייסטו וואס? לאמיר נישט זאגן, מ׳מעג פרובירן, פאר צוויי וואכן וועגן פרובירן אייננעמען, און ווער ס׳איז געווען, ס׳איז א פייט, ווער ס׳איז געווען, לא המליחה [lo himliah: it did not succeed]. נאך צוויי וואכן האט ער פרובירט, ס׳איז נישט געלונגען, וואלט ער געבליבן ווי ער איז און געגאנגען אהיים.

ביזדערווייל, איר האלט דאך אז גאט איז מיט אים. דאס איז די טייטש. דאס איז די טייטש אז יעדער איינער זאגט, די פרשתים [Pelishtim: Philistines] שרייען אז זיין גאט איז א גאט. וואס מיינט עס? וואס איז א חילוק [difference] וועלכער גאט? וויאזוי גאט הייסט? ער הייסט ראובן אויף די שמעון. ס׳איז דאך די זעלבע גאט. דאס מיינט ער אז ער האלט אז ער איז גערעכט. אקעי?

פוטין שרייט אז זיין גאט איז א גאט. וועלכע גאט איז א גאט? גלייבט ער? איך ווייס נישט. ס׳מיינט צו זאגן? הער אויס מיין פשט.

נו פראבלעם, דאס איז שוין א גרויסע מדרגה [madreigah: level], דאס האט זיך שוין נישט תובע געווען [toivei’a: claimed]. דאס וועט זיין לעולם הבא [l’olam haba: in the World to Come], דאס וועט זיין לעוועל. איך רעד דאס למעשה [l’ma’aseh: in practice] משיח.

וואס מיינט איך מיין מסכים? לעולם הבא? ניין, איך מיין אמת׳דיג, אבער איך דארף אים זאגן די גאנצע צייט, אויב ענק קען דא בלייבן פאר נאך צוויי שעה גיי איך זאגן די נעקסטע סטעפ. ווייל קודם האלט מען נאך בעולם הזה [b’olam hazeh: in this world]. ער איז דאך ערב יום כיפור [erev Yom Kippur: the eve of Yom Kippur], יום כיפור [Yom Kippur: the Day of Atonement] אליינס וועט ענק קומען אהיים און זאגן די נעקסטע פאר.

די שפּאַלטונג פון די קירכן

ביזט דערפאר שלאגט ער זיך ווייל ער האלט אז ער איז גערעכט. און גאט איז מיט אים, און די פראבל איז אז ווען ער האט די זעלבע גאט ווי יענער, און ער האט די זעלבע בית דין, די זעלבע גאט, בית דין אין גאט איז די זעלבע זאך, ה׳ מלך המשפט [Hashem melech hamishpat: God, King of justice], וואלט ער דאך געטייטשט, זאגן דאך עשרת מיין תשובה [aseres y’mei teshuvah: the Ten Days of Repentance], וואלט ער דאך ווייל ס׳איז דאך אנגעקומען צו עפעס א באשליס [bashlis: decision], ווייל יענער האט א צווייטער גאט, און געווייסן אז די צווייטע וואך פון די מלחמה האבן זיך געספליט אין ראשענען טשערטש און די אוקרעניען טשערטש, ער האט געספליט אין די אנדערע גאט.

פארוואס? ווייל זיין גלח [galach: priest] מוז איך זאגן אז ער איז גערעכט, און זיין גלח מוז איך זאגן אז ער איז געווען. ס׳איז דא די זעלבע פויפס [pope], ס׳איז דאך ממש צרות [tzoros: troubles]. וויאזוי קען עס זיין? דער פויפס וועט זיין פארלוירן, ער מוז זאגן, אה, וואס מיר מאכן?

איז וועגן דעם שלאגן זיך ווייטער, און קיינער בייגט זיך נישט קיין רגע אז ס׳קען זיין אז יענער איז גערעכט. ווער ס׳איז טאקע גערעכט ווייסן איז נאך נישט, ווייסן טאקע נישט. ווייל זיי שלאגן זיך.

די לייזונג: בית דין און משפּט

משיח וועט קומען אז ס׳זאל זיין זייער סימפל. דו האסט א טענה, דו האלטסט אז אוקראינע איז א פעיק קאנטרי, מ׳דארף עס צוריקגעבן פאר דיר. קום אין בית דין, ברענגען אלע דיינע פעיפערס [papers], אלע טענות, און רעדן טענות. אפשר איז בכלל, ס׳איז נישט גענוג. מ׳דארף רעדן מיט די מענטשן וואס זיי ווילן, מ׳וועט זיך דורכקומען. אונז וועלן זיין גערעכטקייט.

דאס טייטש דער אייבערשטער וועט מלך זיין, אונז וועלן זיין שלום אויף די וועלט. יעדער איינער וועט פארשטיין, ארץ ישראל [Eretz Yisrael: the Land of Israel] באלאנגט פאר די אידן אדער פאר די פאלעסטינער?

פארוואס שלאגן זיי זיך ווייט? יעדער איינער האלט אז ער איז גערעכט. זיין גאט, ס׳איז די זעלבע גאט, באט ער האלט אז ער איז גערעכט. ער שלאגט זיך נאר ווייל ער איז גערעכט. ער שלאגט זיך נאר ווייל ער איז גערעכט.

דער פּראַקטישער פּלאַן פֿאַר משיח און דער שטרוקטור פֿון ימים נוראים

מלחמות און גערעכטיקייט: דער יסוד פֿון קאָנפֿליקט

פֿרעג איך, פֿאַרוואָס שלאָגסטו זיך? ווייל איך וויל? דו ביסט אַ חיה רעה? קיינער זאָגט נישט דאָס. ער זאָגט ווייל ער איז גערעכט. איך בין נישט אַ איד, איך זאָג דיר אמת לאמיתו [אמת לאמיתו: די אמת׳ע אמת]. ער שלאָגט זיך ווייל ער איז גערעכט.

איך זאָג, אונז ווייסן נישט, פֿאַרדעם שלאָגט מען זיך דאָך ווייל מ׳ווייסט נישט, און אונז האָבן נישט קיין וועג צו מכריע זיין, ווי דער רא״ש [רא״ש: רבינו אשר בן יחיאל, גדול הראשונים] זאָגט. פֿאַרשידענע דיין, ווען מ׳האָט נישט קיין וועג צו מכריע זיין, בלייבט כל דאלים גבר [כל דאלים גבר: ווער ס׳איז שטאַרקער געווינט], ווייל וואָס וויל איך טון? דער דאָ האָט נישט קיין וועג צו מכריע זיין, ווייל אונז האָבן נישט קיין שכל [שכל: פֿאַרשטאַנד], אונז ווייסן טאַקע נישט ווער ס׳איז גערעכט. דו ווייסט ווער ס׳איז גערעכט? איך ווייס נישט.

דער פּלאַן פֿאַר משיח: איבערנעמען די סקול-סיסטעם

אויב משיח וועט קומען, און ביי די וועי, דאָס איז נישט האַרט, מ׳קען מחנך זיין בעסער דער עולם, מ׳דאַרף איבערנעמען די סקול סיסטעם, דאָס איז מיין פּלאַן פֿאַר משיח, אָקיי? מ׳דאַרף איבערנעמען די סקול סיסטעם פֿון די גאַנצע פֿעלד. צוביסלעך, איין מענטש אויפֿאַמאָל, איך האָב אָנגעהויבן דאָ אַ שיעור, אָקיי, איך האָב געזאָגט מיין פּאַרט, און איך וויל זיך טון, און איך וויל זיך לאַכן, ס׳איז אַזוי פֿאַני, און דו ווילסט דאָ זעקס מענטשן? יעדער איינער רעדט מיט נאָך זעקס מענטשן. ווי דו האָסט זיך אָנגעגעבן יעדע זאַך, יאָ?

דו זאָגסט די חסידים, דו זאָגסט די מענטשן, דו זאָלסט דאָך מחמת געהאַט, רבונו של עולם [רבונו של עולם: הער פֿון דער וועלט]. ער האָט אומגענומען אַ האַלבלין מענטשן, ער האָט מחנך געווען. דאָס מיינט ליטערעלי, ער האָט אויסגעלערנט מענטשן מיט זיינע שטותים, נאָ פּראָבלעם, ער האָט עס טון מיט דעם אמת. קל וחומר [קל וחומר: אַ פֿאָרטיאָרי לאָגישער אַרגומענט], אם לא עפרו רצונו כך [אם לא עפרו רצונו כך: אויב זיי האָבן נישט אָפּגעטראָטן זיין ווילן אַזוי], קען דאָך נישט זיין אַז ס׳איז אַזוי שווער.

דער משל פֿון חינוך

ער האָט אויסגעלערנט פֿאַר די מענטשן אַז וויאַזוי לערנט מען אויס אין חדר [חדר: טראַדיציאָנעלע אידישע עלעמענטאַרע שול]? הענט זענען נישט פֿאַרשלאָגן. דו האָסט אַ טענה אויפֿן רבי׳ן, אויף אַ חבר קומט צו דער רבי, ער וועט דאָך אויסזען ווער ס׳איז גערעכט, מ׳האָט געגעבן פֿאַר יענער די טוי.

און משיח וועט קומען, און איך וויל דאָך ממש דאָס איז דער פּלאַן, אָקיי? און דאָס וועט ער דערקלערט, משיח איז נאָך נישט עולם הבא [עולם הבא: די קומענדיקע וועלט] פֿאַר דעם. עולם הבא וועט מענטשן בכלל נישט קעירן וועגן עולם הזה [עולם הזה: די דאָזיקע וועלט], דאָס איז עולם הבא. אָבער משיח קעירט מיר נאָר אַז ער וויל זיין גערעכט.

מ׳דאַרף נישט קאָנווערטן אַזויפֿיל מענטשן

וואָס וויל משיח גייט מאַכן אַ וואָרט, אַלע מענטשן… ווער מאַכט מלחמות? למעשה, אין די ענטפֿערענעך זאָגט עס, ס׳איז נאָר דאָ דריי פֿיר מענטשן אין די וועלט וואָס עקטשולי דיסיידן עניפֿינג, רייט? ס׳איז דאָ ביליאָן… אַ האַלב מיליאָן סאָלדאַטן וועלן נישט שטאַרבן, דעבעך האָב אַלעס וועגן איין מענטש וואָס האָט אויפֿגעשטאַרבט די לינקע זייט איין טאָג, רייט? מ׳דאַרף אַפֿילו נישט קאָנווערטן אַזויפֿיל מענטשן.

אַמאָל וואָס איז געווען, די קריסטן פֿלעגן שיקן מישאָנעריס, די גרעסטע דזשאָב איז געווען צו קאָנווערטן די פּרינץ. ענק ווייסן, ס׳איז דאָ אַ חוק, “cuius regio, eius religio”, רייט? מ׳דאַרף נאָר איינרעדן דעם מלך, און מער ווייניגער די גאַנצע עולם פֿאַלט אַליין. ס׳איז נישט אַזוי שווער, מ׳דאַרף אַפֿילו נישט קאָנווערטן אַזויפֿיל מענטשן.

היסטאָרישע ביישפּילן: רבי אברהם אבולעפֿיא און דער רמב״ן

און זיי דאַרפֿן אויספֿיגערן אַ וועג, די אידן, אויב איינער האַלט אַז ס׳שטייט עפּעס אין די תורה, אַז ס׳איז דאָ אַזאַ פּוינט, דאַרף ער טראַכטן אַ חלום און אַ וועג. נישט נאָר חלומ׳ען און מתפלל זיין, למעשה טון איז דענדזשערעס.

רבי אברהם אבולעפֿיא און דער פּויפּסט

ענק ווייסן אַז רבי אברהם אבולעפֿיא האָט געהאַט אַ פּלאַן אַז ער גייט אויסלערנען די גאַנצע וועלט די אמת, און ער האָט באַשטעלט אַן אַפּוינטמענט ביים פּויפּסט. דעמאָלטס איז דער פּויפּסט געווען דער מלך מלכי המלכים [מלך מלכי המלכים: דער קעניג פֿון קעניגן], מער ווייניגער, ער האָט געפֿירט גאַנץ קריסטנטום, גאַנץ אייראָפּע. נישט אינגאַנצן, אָבער ער האָט געהאַט כח [כח: מאַכט], ער האָט געקענט זאָגן פֿאַר אַסאַך מלכים וואָס צו טון. האָט ер באַשטעלט אַן אַפּוינטמענט. דער פּויפּסט איז געשטאָרבן די נאַכט פֿאַר די אַפּוינטמענט. טרו סטאָרי. אַזוי דאַרף מען טון.

דער רמב״ן׳ס באַשרייבונג פֿון משיח

אַזוי זאָגט דער רמב״ן [רמב״ן: רבינו משה בן נחמן, נחמנידעס]. דער רמב״ן האָט מען געפֿרעגט, “וואָס מיינט משיח ביי ענק?” ביי אונז מיינט עס, אין די ויכוח פֿון רמב״ן, “ביי אונז מיינט עס אַז מ׳איז געגאַנגען צוריק קיין ארץ ישראל [ארץ ישראל: דאָס לאַנד פֿון ישראל] און ס׳איז יושב בצדק [יושב בצדק: זיצנדיק אין גערעכטיקייט] אויפֿן וועלט.”

נו, וויאַזוי גייט עס געשען? זאָגט ער, “וואָס הייסט? ס׳וועט קומען אַ איד, אַזוי ווי משה רבינו, דער אייבערשטער וועט אים מעורר זיין אַ נבואה [נבואה: פּראָפֿעציע], ער וועט קומען צום מלך, אַזוי ווי צו דיר, אָדער צום פּויפּסט” – ער זאָגט קלאָר, “צום פּויפּסט” – “און ער וועט זאָגן, ‘שלח את עמי׳ [שלח את עמי: שיק אַרויס מיין פֿאָלק]. וואָס גייט פֿאָר? ס׳איז דאָך נישט יושר. פֿאַרוואָס זאָלן די אידן זיין פֿאַרשקלאַפֿט און יורד אויף אַזאַ אופן [אופן: אַ וועג], אַז זיי קענען נישט האָבן זייער אייגענעם עם אַזוי ווי כל הגוים [כל הגוים: אַלע די אומות]? כך הוה [כך הוה: אַזוי וועט עס זיין].”

און וויבאַלד ס׳איז נאָך אַלץ נישט יושר, און זיי האַלטן נאָך אַלץ אַז זיי זענען גערעכט, דאַרף מען זיך משכנע זיין אַז זיי זענען גערעכט. אָדער איז דער אמת, ווער ס׳איז גערעכט, ווי יענער האָט געזאָגט, “ס׳איז נאָר דער אמת זאָל נישט אַרויסקומען.” בקיצור, אויספֿיגערן וואָס איז דער אמת, און דעמאָלטס וועט זיין אַ גרויסע באָאָרד, די יו-ען, וויאַזוי הייסט עס, נוקלעאַר וועפּאָנס באָאָרד, גייט זיך צוזאַמזעצן, און זיי גייען געבן אַלע קאָודס פֿון די נוקס פֿאַר ר׳ מאָטל זילבער. אַ גוטן טאָג.

משיח אַלס שופֿט מיט מאַכט

און אויב ער האַלט אַז ס׳קומט זיך איינעם, אַזוי ווי ס׳שטייט אין פּסוק, און ס׳איז ממש אַזוי די פּסוק, די חז״ל [חז״ל: חכמינו זכרונם לברכה, אונזערע חכמים זייער זכר זאָל זיין פֿאַר אַ ברכה] זאָגן אויף משיח “והכה ארץ בשבט פיו” [והכה ארץ בשבט פיו: און ער וועט שלאָגן די ערד מיט דעם שטעקן פֿון זיין מויל], אַז אויב משיח וועט גוזר זיין [גוזר זיין: דעקרעטירן] אויף אַ מדינה שתחרב [שתחרב: אַז זי זאָל חרוב ווערן], וועט עס חרוב ווערן. מ׳קען עס זען ביי קאָמפּיוטער ממש.

מ׳וועט געבן די קאָודס פֿאַר די טאַטע זילבער, און ער וועט זיך מתבונן זיין [מתבונן זיין: באַטראַכטן] אין אַלע פּוסקים [פּוסקים: הלכישע באַשלוסן]. דאָס איז אַ חילוק [חילוק: אַ אונטערשייד], ס׳איז דאָ אַן איידיע? איך געב דיר נאָר אַ צי. איך מיין נישט קיין דזשאָוק. ביי די וועי, איך מאַך דאָס איז שוין אַ דזשאָוק, אָבער ס׳קען נישט זיין? ס׳קען דאָך זיין.

און ער וועט מחליט זיין [מחליט זיין: באַשליסן] ווער ס׳איז גערעכט. און אויב יענער, מ׳וועט אים וואָרענען, פֿאַרשטייט זיך, מ׳דאַרף נישט סתם גלייך הרג׳ענען, מ׳וועט וואָרענען יענעם, אויב דו ווילסט נישט, ער וועט טראַבל מאַכן, ער דאַרף נאָר מכוון זיין [מכוון זיין: מיינען], זאָגן די קאָוד, און ער איז געענדיגט מיט יענעם. ס׳איז אַזוי סימפּל ווי דאָס. דאָס הייסט “והיה ה׳ למלך על כל הארץ” [והיה ה׳ למלך על כל הארץ: און גאָט וועט זיין קעניג איבער דער גאַנצער ערד]. וואָס האָט ער געמיינט צו מיינען?

נאָכדעם, פֿאַר דעם, וועט מען אויפֿשטעלן אַ גרויסע ישיבה [ישיבה: תורה-לערנונג אינסטיטוציע], און מ׳וועט זיך קענען זעצן לערנען. דעמאָלט איז דאָ אַן עולם הבא. דעמאָלט וועט זיין די מטרה [מטרה: ציל] פֿון דעם, וואָס מיר דאַרפֿן נאָך רעדן באריכות גדול ונורא [באריכות גדול ונורא: אין גרויס און שרעקלעך לענג].

כוונה אין תפֿילה: אַן אימעדזש אין קאָפּ

אָבער סאָו יעצט, איינמאָל איך דאַרף, לגבי די שמועס דאַרף איך אויספֿירן, איך האַלט אַז דאָס איז אַ גוטע פּלאַן, דאַרף איך האָבן אַ כוונה [כוונה: אינטענציע, פֿאָקוס], דאַרף איך האָבן עפּעס אַן אימעדזש אין קאָפּ ווען מ׳זאָגט די אַלע פּסוקים, די אַלע מזמורים [מזמורים: תהילים], און “ויסעו כל עבדיך” [ויסעו כל עבדיך: און אַלע דיינע קנעכט וועלן זיך אָפּטרעטן].

דער ביזאַנטינישער אייקאָנאָקלאַזם

ביי די וועי, איך האָב געליינט אַמאָל איינער אַ טעאָריע אַז “ויסעו כל עבדיך” האָט מען געשריבן נאָכדעם וואָס ס׳איז געשען ממש אַזאַ מעשה ערגעץ. אין ביזאַנטין איז געווען אַן אייקאָנאָקלאַזם, אַזוי איז דאָ אַ טעאָריע. נישט קיין חילוק. “ויברכו”, בקיצור, וואָס איז זייער מפורט [מפורט: באַשריבן אין דעטאַל], יאָ? “ויראוך עם שמש” [ויראוך עם שמש: און זיי וועלן דיך מורא האָבן מיט דער זון].

ס׳איז געווען אַ מעשה אַז אין די ביזאַנטין טשורטש איין טאָג איז געווען אַ התעוררות [התעוררות: אַ דערוועקונג] אַז מ׳דאַרף אויף ווער איז נאָך יעצט אַ צביין, מ׳דאַרף צוברעכן די אייקאָנס, ווייל זיי האָבן געהאַלטן אַז דער אייבערשטער איז נישט קיין גוף. ס׳איז דאָ אַ טייטש סברא [סברא: לאָגישער אַרגומענט] אַז “ויסעו” האָט מען געשריבן דעמאָלטס, אַז די אידן האָבן נתעורר געוואָרן און געזען, אַה, ס׳קען געשען, די אַראָפּנעמען וואָס זיי דינען אַ גאַנצן טאָג פּיקטשערס פֿון מערי, האָבן זיי צובראָכן איין טאָג, מעשה של עולם [מעשה של עולם: אַ מעשה פֿון דער וועלט]. ס׳קען דאָך זיין, און ער גייט אויף די אלף בית בויט. איך מיין אַז ער האָט זיך עכט פֿאַרגעשטעלט, יאָ?

“ויברכו שם כבודך” [ויברכו שם כבודך: און זיי וועלן בענטשן דעם נאָמען פֿון דיין כבוד], “ויגידו עז נוראותיך וגדולתך אספרנה” [ויגידו עז נוראותיך וגדולתך אספרנה: און זיי וועלן דערציילן די שטאַרקייט פֿון דיינע שרעקלעכע טאַטן און דיין גרויסקייט וועל איך דערציילן]. וואָס מיינט דאָס? אַז מען וועט ווייטער לענדען אין די נייעס וועט שטיין אַז היינט האָט משיח געפּסק׳נט [געפּסק׳נט: אַ הלכישע באַשלוס געמאַכט] אַז יעדער איז גערעכט. “צדקתך” [צדקתך: דיין גערעכטיקייט], ווער ס׳איז גערעכט? “ויראוך עם שמש ולפני ירח דור דורים” [ויראוך עם שמש ולפני ירח דור דורים: און זיי וועלן דיך מורא האָבן מיט דער זון און פֿאַר דעם לבנה דור נאָך דור], יאָ? מ׳וועט אויפֿשטיין ותיקין [ותיקין: פֿרי אין דער פֿרי צו דאַוונען], מ׳וועט אויפֿשטיין פֿאַרטאָגס, און מ׳וועט זיין אַ באַנטש פֿון גוים צו גיין צו ותיקין. אַזוי שטייט אין די סידור [סידור: געבעט-בוך], יאָ? און אַזוי ווייטער. דאָס זענען די דברים פשוטים [דברים פשוטים: פּשוטע זאַכן].

דער שטרוקטור פֿון ימים נוראים: פֿון אוניווערסאַל צו פּאַרטיקולאַר

יעצט, איך דאַרף דאָך קיין איין זאַך. יעצט, איך האָב באַמערקט אַן אינטערעסאַנטע זאַך. און יעצט, אַלע ווייסן די תורה וואָס מ׳זאָגט פֿון די צאַנזער רב, אָדער פֿון רבי ישראל סאַלאַנטער, פֿון פֿאַרשידענע צדיקים [צדיקים: רעכטשאַפֿענע מענטשן], אַז קודם האָט ער געוואָלט מתקן זיין [מתקן זיין: פֿאַרריכטן] די גאַנצע וועלט, נאָכדעם, און אַזוי ווייטער, ביז ער האָט געכאַפּט אַז אַפֿילו זיך אַליין קען ער נישט מתקן זיין, דער אייבערשטער איינצוגעבן. די צעטיקל האָט ער נישט געוואוסט, אָבער דאָס איז געשען נאָכדעם וואָס ער האָט געכאַפּט אַז ער גייט זיך אויך מתקן זיין.

אָבער איך האָב געכאַפּט אַז די פּראָגרעשאָן פֿון ימים נוראים [ימים נוראים: די שרעקלעכע טעג, ראש השנה און יום כיפּור] גייט בערך אַזוי.

ראש השנה: דער אוניווערסאַלער טאָג

ווייל ראש השנה, איך ווייס נישט יום כיפּור אויך, אָבער ס׳איז שוין אַביסל ווייניגער. ראש השנה איז הונדערט פּראָצענט אַן אוניווערסאַלע טאָג. ראש השנה, אדם הראשון [אדם הראשון: דער ערשטער מענטש] געבוירן געוואָרן, מ׳רעדט כּמעט נישט פֿון די אידן, אַביסל. “ה׳ אלקי ישראל מלך” [ה׳ אלקי ישראל מלך: גאָט, דער גאָט פֿון ישראל, איז קעניג], איך מיין, אונז ווייסן שוין, היינו קרא תחילה [היינו קרא תחילה: דאָס איז דער ערשטער רוף] אַזאַ. אָבער בעצם, דער אייבערשטער וועט זיין דער קעניג פֿון די גאַנצע וועלט. די גאַנצע וועלט איז דער אייבערשטער שופֿט, דרך אגב [דרך אגב: ביי דעם וועג].

דו האָסט חברים גוים? דו אַרבעטסט מיט די גוים? ניין. דו האָסט חברים גוים? האָסט געדאַוונט אויף זיי ראש השנה? דו ווייסט אַז מ׳איז משפּט׳עט [משפּט׳עט: משפּט׳ן, אורטיילן] די גוים אויך ראש השנה? נאָך די אידן. ס׳איז באַליין, אַזוי שטייט אין גמרא [גמרא: תלמוד]. דו דאַרפֿסט דאַוונען אויף זיי, ניין? דו ווילסט אַז זיי זאָלן האָבן אַ גוטע יאָר אָדער נישט? וואַטעווער, וואָס גייט פֿאָר? אונז גלייבן נישט אין גאַרנישט, ס׳איז בושות [בושות: שאַנד], אונז גלייבן נישט וואָס מ׳זאָגט אַליינס. ראש השנה איז פֿאַר די גוים אויכעט.

אַפֿילו יום כיפּור. שטייט אין חזיונות [חזיונות: ווייזיעס], דער רמב״ם [רמב״ם: רבי משה בן מימון, מיימאָנידעס], איך האָב אייך געזאָגט די וואָך די רמב״ם אַז יום כיפּור איז אויך לכל באי עולם [לכל באי עולם: פֿאַר אַלע וואָס קומען אין דער וועלט]. אָקיי. יעצט, למעשה, ראש השנה, דאָס איז דער גרעסטער פּלאַן. איך האָב יעצט געזאָגט אַ געוויסע חלום וויאַזוי ס׳קען זיין. דאָס איז דער פּלאַן פֿון ראש השנה, אָקיי?

יום כיפּור: פֿאַר די אידן

נאָכדעם גייט די זאַך אַז ער איז מתיישב [מתיישב: זיך אָפּזעצן], ער הייבט אָן צו טראַכטן, מפרט זיין [מפרט זיין: באַשרייבן אין דעטאַל] וויאַזוי ס׳גייט אַרבעטן דער פּלאַן. ער הייבט אָן צו כאַפּן, סאַטמאַר אַ׳ און סאַטמאַר ב׳ קענען זיך צוזאַמזעצן? איך האַלט ביים צוזאַמזעצן קים דזשאָנג אַן מיט פּוטין? ס׳איז דאָך פֿאַנטאַזיעס. אָקיי, ווייסטו וואָס? אונז טוט די נושא [נושא: טעמע] פֿון סליחות [סליחות: פֿאַרגעבונג-געבעטן] וואָס מ׳דאַרף רעדן באריכות. ווייסטו וואָס? לאָמיר מאַכן אַביסל קלענער. ער הייבט אָן צו אַביסל קלענער צו מאַכן די חלום. נישט קלענער צו מאַכן, נאָר פֿאַרשטיין. ס׳מוז זיין די ערשטע שלב, ס׳מוז זיין.

ווייל אויב ער האָט נישט קיין תלמיד [תלמיד: תלמיד], וואָס מיינט אַ מענטש? און וויאַזוי דער מענטש מיינט גאַנץ מענטשהייט, אַלע בני אדם הראשון [בני אדם הראשון: קינדער פֿון דעם ערשטן מענטש], בני נח [בני נח: קינדער פֿון נח], איך ווייס דאָס. מ׳קען דאָך נישט רעדן פֿון דעם. איך דאַרף דאָס מסביר זיין [מסביר זיין: דערקלערן] אויך באריכות. און ממילא [ממילא: דעריבער], אָבער מ׳דאַרף אָנהייבן ווי אַ מענטש איז בשבילי נברא העולם [בשבילי נברא העולם: פֿאַר מיר איז די וועלט באַשאַפֿן געוואָרן], אָבער למעשה אַרבעט ער אויף זיין געגנט. אָקיי, סאָו די אידן. אַלע סאָרט אידן, ער טראַכט. ס׳איז דאָ פֿרומע אידן, ס׳איז דאָ פֿרייע אידן, ס׳איז דאָ… דאָס איז דאָך טייטש פֿון יום כיפּור. רייט?

יום כיפּור איז פֿאַר די פֿרייע אידן, יאָ? “על דעת המקום ועל דעת הקהל, אנו מתירין להתפלל עם העבריינים” [על דעת המקום ועל דעת הקהל, אנו מתירין להתפלל עם העבריינים: מיט דער דעה פֿון גאָט און מיט דער דעה פֿון דער קהילה, מיר דערלויבן צו דאַוונען מיט די עבריינים]. די פֿרומע אידן האָבן שוין אין יום כיפּור, אין זייער עשרת ימי תשובה [עשרת ימי תשובה: די צען טעג פֿון תשובה], אַזוי ווי דער טור [טור: דער בעל הטורים, יעקב בן אשר] זאָגט, שוין ערב ראש השנה [ערב ראש השנה: דער אָוונט פֿאַר ראש השנה], שוין לאַנג דערנאָך, מ׳האָט שוין לאַנג מוחל געווען [מוחל געווען: פֿאַרגעבן] אַלע עבירות [עבירות: זינד].

די פּראָבלעם איז אַז זיי האָבן געכאַפּט, און נאָכדעם רעדט מען ראש השנה פֿון אַ גאַנצע וועלט, האָבן זיי געכאַפּט אַז דאָס איז דער אייבערשטער אַליינס. יאָ, דער אייבערשטער אַליינס האָט קודם גערעדט מיט אדם הראשון, מיט נח, ער האָט געוואָלט מאַכן די גאַנצע וועלט, נאָכדעם האָט ער געכאַפּט, ער וויל טרייען מיט איין פֿאָלק, לאָמיר טרייען, אָקיי? ס׳האָט נישט געאַרבעט.

זיי האָבן געכאַפּט אַז די מעשה איז אַ מעשה פֿון דער אייבערשטער, יאָ? פּרשת בראשית [פּרשת בראשית: די פּאַרשה פֿון בראשית] איז די מעשה. דער אייבערשטער האָט געטרייט אַז אַלע מענטשן זאָלן זיין מענטשן, ס׳איז נישט געלונגען. ער האָט געטרייט מבול [מבול: די מבול], הפלגה [הפלגה: די צעשפּאַלטונג]. אַזוי שטייט אין די וואָכעדיקע סדרה [סדרה: פּאַרשה], יאָ, “בהנחל עליון גוים” [בהנחל עליון גוים: ווען דער העכסטער האָט פֿאַרטיילט די אומות]. דאָס האָט שוין משה נישט געלאָזט. אָבער… אָבער… עס שטייט אין די וואָכעדיקע סדרה, דער אייבערשטער האָט געזאָגט, אָקיי, חלק ה׳ עמו [חלק ה׳ עמו: גאָטס חלק איז זיין פֿאָלק], איך וועל נעמען. עס מיינט דאָך נישט אַז אין די ענדע דאַרף דאָך זיין הנני גואל עמי [הנני גואל עמי: אָט בין איך גואל מיין פֿאָלק], יעדער איינער דאַרף פֿאַרשטיין. אָקיי, מאַכן די פֿאָלק, ווען די פּראָבלעם וואָס איך האָב אים, נו פּראָבלעם, ס׳איז דאָ יום כיפּור פֿאַר דעם.

דער אייבערשטער האָט אויך געווען אַלע עבירות, און מ׳קען זיין בשלום [בשלום: אין שלום] מיט אַלע אידן. פֿאַרוואָס איז דאָך דאָ יום כיפּור? איך ווייס נישט, ס׳איז זייער אינטערעסאַנט, אָבער עד היום הזה [עד היום הזה: ביז דעם היינטיקן טאָג] רוב יודן [רוב יודן: רוב אידן] פֿייערן יום כיפּור. זייער אַן אינטערעסאַנטע זאַך. אָבער פֿאַרוואָס? ווייל ס׳איז פֿאַר זיי. תבונין פשוטין [תבונין פשוטין: פּשוטע פֿאַרשטאַנד], ער איז פֿאַר זיי. און דאָס איז יום כיפּור.

און יום כיפּור, מ׳זעט קלאָר, ס׳איז אַסאַך מער אידיש. מ׳רעדט אַז דער אייבערשטער איז מוחל, ס׳שטייט אין די פּסוק, מוחל, וויאַזוי זאָגט די ברכה? לא אכל עבדות עמו בית ישראל [לא אכל עבדות עמו בית ישראל: ער האָט נישט געגעסן די דינסט פֿון זיין פֿאָלק בית ישראל]. ס׳שטייט נישט לעבדות כל העולם [לעבדות כל העולם: פֿאַר דער דינסט פֿון דער גאַנצער וועלט]. דער אייבערשטער קען מען אויך זיין אין די גאָון איז עבודת [עבודת: דינסט] אויך. דאָס איז שוין נישט יום כיפּור. די גאָון איז די גאַנצע נושא. אָבער מלך כל הארץ [מלך כל הארץ: קעניג פֿון דער גאַנצער ערד]. ראש השנה זאָגט מען מלך על כל הארץ, אויך יום כיפּור. אָבער נאָר מלך על כל הארץ, אַזוי איז אין אונזער נסיון [נסיון: פּרוּוּונג]. אָבער די יום כיפּור זאָגט, מוחל איז אַ ווייערע אופן [אופן: אַ וועג] פֿאַר די אידן. יאָ, יאָ, יאָ, דאָס איז פֿאַרשטיין. נישט פֿאַר די גוים. די גוים זאָלן טרעפֿן אַן אַנדערע גוים גדול [גדול: גרויס], איך ווייס נישט.

סאָו יום כיפּור זאָגט מען אַז די אידן זאָלן אַרבעטן צוזאַמען. כּדי צו אַרבעטן צוזאַמען, דאַרף מען דאָך מוחל זיין אַלע אידישע עבירות. דאָס איז יום כיפּור, אָקיי?

סוכות און שמיני עצרת

נאָכדעם קומט סוכות [סוכות: דאָס פֿעסט פֿון סוכות]. און צוביסלעך, בעיסיקלי, מ׳האָט געמאַכט זיבן פּנים [פּנים: קרבנות] פֿאַר די אַלע זיבן פֿעלקער, מ׳דאַרף זיך עפּעס געבן פֿאַר זיי אויכעט. און ביז קומט שמיני עצרת [שמיני עצרת: דער אַכטער טאָג פֿון סוכות] האָט מען געזאָגט, זיי גייט נישט אַרבעטן, מ׳גייט טאַנצן נאָר מיט די פּאָר אידן.

פּראַקטישע אַפּליקאַציע: פון יום כיפור ביז דער גאַנצער וועלט

די סטרוקטור פון די ימים טובים: פון ברייט צו שמאָל

די גוים זאָלן טרעפן אַן אַנדערע גוי גדול, איך ווייס נישט.

סאָו יום כּיפּור זאָגט מען אַז די אידן אַלע זאָלן אַרבעטן צוזאַמען. כּדי צו אַרבעטן צוזאַמען דאַרף מען דאָך מוחל זיין אַלע אידישע עבֿירות. דאָס איז יום כּיפּור, אָקעי? נאָכדעם קומט סוכּות, און צוביסלעך, בעיסיקלי, מ׳האָט געמאַכט זיבעציג פּרים פאַר די אַלע זיבעציג פֿעלקער, מ׳דאַרף זיך עפּעס געבן פאַר זיי אויכעט. און ביז שמיני עצרת, מ׳זאָגט, ס׳גייט נישט אַרבעטן, מ׳גייט טאַנצן נאָר מיט די פאַר אידן, אַפֿשר מיט זיך אַליינס, מיט די וואָס לערנען די תּורה [Torah: די אידישע ביבל/געזעץ], מיט שׂמחת תּורה [Simchas Torah: די פרייד פון תּורה]. בקיצור, ס׳ווערט קלענער און קלענער. אַזוי ווי שמיני עצרת, רש״י [Rashi: רבי שלמה יצחקי, דער גרויסער מפֿרש פון תּנ״ך און תּלמוד] זאָגט, ס׳איז נאָר פאַר די אידן, מ׳האָט שוין אַוועקגעווארפן פון אַלע גוים, ס׳איז געבליבן אַ קליינע פּר אחד ואיל אחד [par echad v’ayil echad: איין פּר און איין ווידער – די קרבן פון שמיני עצרת]. ס׳איז ממש די מעשׂה.

דער פּרינציפּ: מען קען נישט פֿיקסן זיך אַליין אָן אַ פּלאַן פאַר דער גאַנצער וועלט

סאָו, וואָס מיינט עס צו זאָגן? ס׳מיינט אַז אמת׳דיג, אַ מענטש קען נישט אַליינס פֿיקסן אָן ער האָט אַ פּלאַן פאַר די גאַנצע וועלט צו פֿיקסן. אָבער וויאַזוי גייט מען טאָן דעם פּלאַן? איז קודם דאַרף מען טראַכטן פון אַלע אידן. אויב איינער טראַכט, דאָס איז זייער וויכטיג, אויב איינער טראַכט אַז ער קען דזשאַמפּן צו נאָר פון זיך אַליינס, איך ווייס נישט אויב ס׳איז דאָ אַזאַ סטעפּ בכלל, ווייל שמיני עצרת איז אויך פאַר כּנסת ישׂראל [Knesses Yisroel: די גאַנצע אידישע פֿאָלק], נישט פאַר איין איד.

די פּראָבלעם פון עקסקלוזיוויטעט אין בתּי מדרשים

אויב ס׳איז דאָ אַ פּלאַץ, אויב ס׳איז דאָ, איך האָב שוין געזאָגט, אין יום כּיפּור איז אַזאַ הייליגע בית המדרש [beis hamedrash: שטוב פון תּורה-לימוד], אַזאַ הייליגע טאָג, איז אַלע אידן געווען אַריינקומען. ענק מיינען, דער עולם מיינט אַזוי, אַז ס׳איז דאָ מער הייליגע בתּי מדרשים און ווייניגער הייליגע בתּי מדרשים. דאָרט קומען אַריין אַלע מיני אורחי פּרחי [orchei prochei: צופֿעליגע גאַסטן] און אַלע מיני מענטשן וואָס דאַרפֿן זאָגן קדיש [Kaddish: דער געבעט פאַר פֿאַרשטאָרבענע] אויף זייער זיידע וואָס איז אַפֿשר נאָך געווען ערליך און אַזוי ווייטער. און נאָכדעם די גאָר הייליגע בית המדרש, דאָרט האָט אַ גרויסע סיין, “פֿה אין הכניסה עם סמאַרטפֿאָן” [poh ein knisah im smartphone: דאָ קומט מען נישט אַריין מיט אַ סמאַרטפֿאָן]. און די גאָר נאָך הייליגער בית המדרש שטייט אַ סיין, “פֿה אין מוציאין” [poh ein motzi’in: דאָ לאָזט מען נישט אַריין], איך בין גענומען די בית המדרש, ווער ס׳גלייבט אַז ס׳קען זיין אַפֿשר אַ טובֿה פאַר די אידן פון די ציונים, טאָר נישט אַריינקומען אין די בית המדרש, ווייסטו? איך בין גענומען אַזאַ בית המדרש. און דאָס ווי הייליגער איז מער מצמצם [metzamtzem: שמאָלער, באַגרענצטער].

יום כּיפּור אַלס אַנטי-טעזע: די י״ג מדות הרחמים

און דערווייל, און אונז האָבן אַסאַך ימים טובֿים און אַסאַך שבתים, יעצט אַ נאָרמאַלע יום טובֿ, און נאָרמאַלע שבת, און אין אייבערשטער לאָזט מען נישט אַריין, נישט גענוג הייליג. אין כּיפּור שטייט אַ גרויסע סיין אויף די שוועל פון יום כּיפּור, שטייט אַלע סמאַרטפֿאָונס לאָזט מען אַריין. פֿאַרוואָס? ווייל מ׳דאַרף דאָך כאַפּן, דאָס איז דאָ אַסאַך ריזענס [reasons: סיבות] פאַר דעם, ווייל די ערשטע ריזען ווייל מ׳דאַרף כאַפּן אַז מ׳קען נישט גיין מיט משה רבינו׳ס דרך. דאָס איז די דרך פון די סטרא אחרא [sitra achra: די אַנדערע זייט, די זייט פון טומאה]. די סטרא אחרא, דער יצר הרע [yetzer hara: דער בייזער נטייה], דער חורז׳יאַנאָווער, זאָגט אַזוי ווי ער זאָגט, לאָז אָפּ די אַלע חברֿה, מאַך אַ טיילונג, און איך ווייס אין עבֿודת השם [avodas Hashem: דינסט פון גאָט], נאָר די פאַר ערליכע אידן וועלן מיר בלייבן. דאָס איז דאָך די אַפּאַזיט פון רחמנות, די אַפּאַזיט פון די קדושה פון יום כּיפּור, פון די י״ג מדות הרחמים [yud-gimmel midos harachamim: די דרייצן אייגנשאַפֿטן פון רחמנות] וואָס דער אייבערשטער האָט געוויזן פאַר משה רבינו. שפּעטער האָט אים דאָס געוויזן. דער אייבערשטער האָט געוויזן אַז דער אייבערשטער איז רחום וחנון [rachum v’chanun: באַרמהאַרציג און גנעדיג], ער דאַרף אַז אַלע אידן זאָלן זיין. פֿאַרוואָס? ווייל מ׳קען נישט מיטאַרבעטן. ס׳איז זייער אַ בעיסיק ריזן, אַפֿילו על פּי שׂכל הישר [al pi seichel hayosher: לויט דעם געזונטן שׂכל]. ס׳מוז זיין אַז מ׳קען מלאַך זיין יעדע וואָרעם איז אַ ווייראָס, ווייל נישט ווערט אויס וועלט. אמת׳דיג די גאַנצע וועלט. וגם את נח בהרבה זכרת [v’gam es Noach b’harbeh zacharta: און אויך נח האָסטו געדענקט מיט אַסאַך רחמנות]. אָקעי, טאָמער נישט די גאַנצע וועלט, על ידי פֿאַר מיליאָן אידן וואָס זענען דאָ, ס׳איז נישט אַזוי פֿיל מענטשן, איך קען דיר אַן עצה געבן, אָקעי? איך קען מיר נישט מער פון דעם.

פּראַקטישע באַמערקונג: ס׳איז נישט אַזוי פֿיל אידן

אָבער אין די אידן איז אויך דאָ צוועלף שבֿטים [shivtim: שטאַמען], און ס׳איז אויך דאָ אַלע מיני גרופּעס אידן, און אַ מענטש מיינט אַזוי… איך ווייס נישט צו ס׳איז אַזוי מופֿרך, דרך אגב. מ׳קען באַקומען אַן אימעיל ליסט פון ליטערעלי יעדער איד, רייט? ס׳דאַרף נישט זיין אַזוי שווער, ס׳איז נישט אַזוי פֿיל מענטשן. וואָלמאַרט האָט אַ גרעסערע אימעיל ליסט פון אַלע אידן וואָס זענען דאָ אויף די וועלט. פֿאַרוואָס זאָל זיין אַזוי שווער איך זאָל שיקן אַלעס אינמיטן אויף יעדער איד? נישט קיין פֿערצן מיליאָן אידן. נאָר אויב וואָלטן וואָלטן געוואוסט, פון וויפֿיל איז פֿערצן מיליאָן אידן? ס׳איז גאָרנישט. פֿערצן מיליאָן איז ווייניגער מענטשן וואָס וווינען אין ניו יאָרק סיטי. איך זאָג דיר, וואָלמאַט האָט אַ גרעסערע אימעיל ליסט. רבונו דעלמאַן כּולא [Ribbono shel olam kula: גאָט פון דער גאַנצער וועלט], פון וויפֿיל מענטשן רעדט מען שוין? אונז קענען זיך נישט קיין עצה געבן מיט די פאַר מענטשן? ס׳מוז זיין זייער רעאַליסטיש. אָבער אויב ס׳איז נישט, ס׳איז דאָך אַלץ אַסאַך מענטשן פֿערצן מיליאָן, זאָגסטו. איז איין מנין, שוין. קודם די דריי מענטשן וואָס אונז רעדן מיט, ס׳זאָל זיך קענען רעדן די איינער די צווייטע. פון איין מענטש, ביז איך אַליינס. ער קען נישט גיין.

דער פּראַקטישער פּלאַן: הייב אָן קליין און וואַקס אויס

עניוועיס, דאָס איז מיין פּלאַן. אַזוי ווי מיר האָבן אַ שיעור יעדע וואָך. דאָרט הייבט זיך עס אָן. ס׳איז די ראשונה. בעזרת השם. בעזרת השם. מען דאַרף… ס׳גייט זיך אָנהייבן פֿאַרקערט. אַזוי מוז זיין. מען גייט זיך אָנהייבן ערגעץ. בעזרת השם. בעזרת השם נאָך יום טובֿ גייען אונז אָנהייבן שמונה פּרקים פון זערע [Shemonah Perakim fun zera: די אַכט קאַפּיטלען פון רמב״ם׳ס הקדמה צו פּרקי אבֿות, פון אָנהייב]. אַזוי איז מיר איינגעפֿאַלן אַ פּלאַן, און ענק זענט איר נישט מסכּים צו ענק, קענט איר מאַכן ענקע ווייטס, ריטאָס, אויב ענק האַלטן. איך פֿיל אַז דאָרט ווייס שוין נישט, מ׳וועט אַנענטפֿערן אין אָנהייב, חזר׳ן [chazern: איבערחזרן] וואָס ס׳שטייט, און אויב מ׳וועט לערנען נייע זאַכן, אויב נישט וועט מען זיך דערמאַנען די אַלטע זאַך, און נאָכדעם וועט מען אָנקומען, לכאורה ווייסט מען שוין אַלעס ביז פּרק ד׳ [perek daled: קאַפּיטל פֿיר] וווּ אונז האַלטן, סאָו מיר גייען זייער שנעל. נאָו, דו וואַנט? אָבער עניוועיס, און נאָכדעם גייט מען ווייטער. יוטע פּלאַן, אמת. דאָס איז מיין פּלאַן פאַר תּשובֿה טאָן.

לאָגיסטישע באַמערקונגען וועגן די קומענדיגע שיעורים

קומענדיגע וואָך איז לכאורה זיין אַ שיעור, וואָלט עס זיין מער וועגן יום טובֿ, איך האָף אַז ס׳איז דאָ אַ שיעור, דער עולם איז דאָ. נעקסט וויק? ער האָט סוכּות. איך דאַרף בויערן אַ סוכּה? איך ווייס נישט. יעדער ענדט זיך זיינע מצוות. אויב ס׳איז אַ עולם, קומט דאָך, קומט.

ברכה צום סוף: פֿאַר אַלעמען

שוין, דער עולם זאָל מאַכן סייער מיט טובֿה, און זיך אויספֿלערן אַלס גוט פאַר די גאַנצע וועלט, און פאַר אַלע אידן, און פאַר די… לאָמיר זאָגן אַז מ׳טאָר, איך ווייס נישט אויב מ׳טאָר זאָגן פאַר די אידן וואָס זענען מער אַזוי ווי פֿרום, איך ווייס נישט צו מ׳וועגן זאָגן אַזאַ זאַך, און בתוכם [b’sochom: צווישן זיי] פאַר יעדער איינער זאָל זיין קהלה און זיין משפּחה און זיך אַליינס, און נאָכדעם צוריק פֿאַרקערט ביז מ׳רענט איבער די נאַגס.

Repentance, Yom Kippur, and the Essence of Man: A Lecture on Rambam’s Laws of Repentance and Eight Chapters

Introduction: The Eve of the Eve of Yom Kippur and the Structure of Repentance

Maggid Shiur (Lecturer):

Okay, gentlemen, gentlemen. Today is the eve of the eve of the holy day, the eve of the eve… of what? The Thirteen Attributes of Mercy. According to certain versions, in the selichos (penitential prayers) it says tomorrow. Those who say it today have switched the yotzros (liturgical poems), because they want it to be Thursday.

Anyway, so we have here a lecture on the Eight Chapters of the Rambam (Maimonides), which since there are only eight, one can learn one chapter a day from the night after Rosh Hashanah until Yom Kippur. He doesn’t count Rosh Hashanah itself. Eight, there are eight chapters, Eight Chapters, with the introduction perhaps nine.

And Hilchos Teshuvah (Laws of Repentance) the Rambam wrote in ten chapters, so that one could learn one chapter each day from Rosh Hashanah. The intention, the Rambam calculated when he wrote…

Student:

What?

Maggid Shiur:

Very good, because at the end of the Ten Days of Repentance one already reaches the level where one begins to speak about Olam Haba (the World to Come). Before that it begins with bechira (free will), yes. It begins with free will, and it arrives at the World to Come.

The Structure of Hilchos Teshuvah: From Commandment to Principles

So Hilchos Teshuvah, this is not a lecture on Hilchos Teshuvah, but the structure of Hilchos Teshuvah is that it begins with Hilchos Teshuvah, the commandment of repentance, the first two chapters. The next two chapters speak somewhat more broadly about the commandment of repentance, and also the topic of the Ten Days of Repentance, and so forth, the entire topic of judgment, and chapter three, chapter four discusses things that prevent repentance.

And afterwards from chapter five the Rambam broadens out. The Rambam says in the introduction, in the header of Hilchos Teshuvah it states that it is an explanation of the commandment of repentance, “and the fundamental principles that are drawn along with it in its greatness,” the principles, the essential matters that come together with repentance.

The Broader Meaning of Repentance

In other words, the Rambam understood that repentance has, that there is a commandment in a narrow sense, that one must do repentance, say vidui (confession), it has laws. He gathered together all the laws that exist, on Yom Kippur one must say vidui, the Ten Days of Repentance, all the laws and customs that exist, just as with every commandment he gathered together all the laws and customs that relate to that commandment, in one place, from the time of the halachic decisors—there weren’t decisors, he was the decisor—but from the time of and so forth, the words of our Sages and verses.

And afterwards the Rambam understood that there is a broader meaning of repentance, that the broader meaning of repentance is more or less the subject of the Eight Chapters. That is, the Eight Chapters discusses, all the subjects that appear in the second half of Hilchos Teshuvah appear in the Eight Chapters.

Actually, not all of them, the very end appears in the introduction to the Commentary on the Mishna of tractate Sanhedrin. But all of them are things that he repeats. There are almost no novel insights, but there are no subjects that he says there anew that don’t appear in the two main places in the Commentary on the Mishna, where he states his fundamental principles of belief which is in Sanhedrin and in Avos (tractate Avos). It’s a continuation, I’m speaking of Avos which comes after Sanhedrin, it’s all in the order of Nezikin.

Repentance as a Process of Human Elevation

The reason is because the Rambam viewed repentance in the broadest sense and the Rambam is the source, one of the great sources that repentance is a broader thing, not just the commandment of repentance, but more the thing that is the process of elevation of a person, of an adam (human being), how he goes from not being a penitent, being a… the word sinner is not the right word, that one hasn’t come to commit sins, but a person isn’t born a complete person, and gradually he must do repentance.

So first one must know that one can, this is free will. So the Rambam explains, since, because I say that one has free will, one must do repentance, so says the Rambam, he explains in chapter six or seven. He says, he explicitly connects it, and afterwards he shows what is the goal, what is the purpose of all of Hilchos Teshuvah, that is the purpose of a person’s life.

So this is in great breadth the purpose of repentance, what repentance means—to become a person. And why must one become a person? He explains, the principles of reward and punishment, but he explains that the purpose of being a person is the World to Come, and if so one must understand why the Torah has reward in this world, the whole discussion, this is the last three chapters of Hilchos Teshuvah, and he explains the principles of reward and punishment.

So in this sense yes the limit is the Ten Days of Repentance, but it’s much broader than the laws of repentance, so truly repentance is much broader than the commandment of repentance, as everyone already knows. This is why it is indeed connected.

Yom Kippur as the World to Come

And the hint, I said here, the hint of this matter is that one sees, everyone knows, we will speak about this another way, God willing today, if we can, everyone knows that Yom Kippur is like the World to Come, as it states commonly. “The World to Come has no eating, drinking, procreation, jealousy, or competition, but rather the righteous sit with their crowns on their heads and enjoy the radiance of the Divine Presence.” Yes, and may it be so forever, so it always goes, it’s in the siddur (prayer book).

And Yom Kippur is such a day that one conducts oneself this way, because just as it is a day without eating and drinking and other physical pleasures, there is also no jealousy and competition, hopefully, as it states in the siddur “a day of abandoning jealousy and competition,” it states in the liturgical poem after the Temple service.

The Liturgical Poems of Yom Kippur

It’s a very beautiful poem, the most beautiful poems of Yom Kippur are very simple poems, but very, I don’t know what to say, very simple poems at the end of the Temple service order there is a long list of such simple poems that everyone understands, and there it states “Grant us, Lord our God, a day of pardon and forgiveness, a day of abandoning hatred and competition, a day of gathering love and friendship.” I hold that this is the essential intention of Yom Kippur.

So this is like the World to Come. What does one do on Yom Kippur? One contemplates the greatness of God. This is what one must do. So a day without eating and drinking, but the righteous sit and enjoy the radiance of the Divine Presence. About this one says the Song of Unity with Aderes V’Emunah.

Yes, the Maharil (Rabbi Yaakov Moelin, 14th-15th century) said one may not say Aderes V’Emunah the whole year except Yom Kippur. It states in the siddur, yes, at morning prayers one says it, because this appears in the chapters of the Heavenly Palaces, this is what the angels say before the Almighty, and it’s the whole year, you’re an angel, who are you? There is an answer, and especially one says it before the blessing “Blessed is He who spoke” on Shabbos when pressed for time, but truly one may only say it on the holy day.

And so are many more praises that one says, most of the order, there are selichos of Yom Kippur, but most of the liturgical poems of the Amidah prayer and so forth, is plainly the greatness of God, plain contemplation of God’s greatness.

There is the poem Keter Malchus (Crown of Kingship) by Rabbi Shlomo ibn Gabirol (11th century Spanish Jewish philosopher and poet), a very beautiful poem, according to the philosophical approach, the greatness of God. It ends with a confession, it’s truly a poem for Yom Kippur, it’s a very long poem, so therefore one says it early on Yom Kippur or at night, because this is Yom Kippur, Yom Kippur is the World to Come.

This is the simple meaning, it’s also according to Kabbalah so. And with this the tenth chapter of Hilchos Teshuvah which is directed toward Yom Kippur, discusses the World to Come.

The Eve of Yom Kippur: Preparation for the World to Come

Because the World to Come requires much preparation, one must see how the Rambam explains in chapter nine. That the Torah indeed says yes to reward in this world, one must understand why, and the Rambam explains that it’s a preparation so that you should arrive at the World to Come, chapter nine, and this is the secret of the eve of Yom Kippur, “Whoever eats and drinks on the ninth, Scripture considers it as if he fasted on both the ninth and tenth.”

In the broad sense it means, that one who eats and drinks so for the sake of Heaven, as it states in Hilchos De’os (Laws of Character Traits) chapter one, and in Hilchos De’os chapter four, or five, I don’t remember anymore, then all his deeds are for the sake of Heaven, from this the Torah is explicitly stated, what we speak about regarding Rosh Hashanah, in a certain sense, the reward and punishment in this world, which is worthwhile that one should prepare just as on the eve of Yom Kippur one eats so that one can fast on Yom Kippur, so one eats one’s whole life. This is the meaning.

And about this, the last two chapters in Hilchos Teshuvah are ultimately directed toward the eve of Yom Kippur and Yom Kippur. So it’s truly a clear proof that this is a book that one must learn from Rosh Hashanah until Yom Kippur every year, ten chapters. It already states in Chassidic books, this was since the middle of the month, it’s corresponding one to the other. And now one also understands why.

The Eight Chapters is not directed in this way, but it’s still all the same subjects more or less. Right? So therefore, our lecture is a whole year on repentance, so one doesn’t need to give a lecture today on repentance, but one must do repentance.

The Essence of Man: Contemplation and Free Will

So we learned on Saturday night selichos that repentance, that Rosh Hashanah, Yom Kippur, everything has to do with what we learned. That if one understands what a person is, from reality, as the Rambam says regarding the blowing of the shofar, “examine your souls,” if a person looks at what he is, what such a thing is the essence of man, the human soul, from this one understands that human perfection is what he can be, what a person must be.

Man as a Political Being by Nature

And a person, a person one must know a great principle in Torah, a person is not an individual, as the Rambam quotes from Aristotle, “man is by nature a political being,” a person just as it even states in the Torah, “and He called their name Adam,” Adam is a name for the human species, and for the adam man and woman, a person alone is called half a person, whatever a person is, broadly regarding the entire society, regarding the entire world, a person is not an adam, a person is such a sort of thing that he does with other people.

And therefore repentance, and what we said that we must contemplate what a person is, is very important, because we are not sufficiently accustomed to this thinking and this dreaming and this doing, is to contemplate what is this human species.

The Virtue of Speech and Communication

What does one need, people, one of the essential virtues of the human species, the person is a speaker, he can communicate through speech, which has intellect in it. Symbolic language it’s called in English, symbolic communication, not communication I’m hungry, but communication I’m speaking about a thing, and this is what enables, makes possible for people to build humanity, not just people, but humanity. It opens up much more.

The reason, yes, as it said before, every animal, many animals, people hold or people… yes, whatever, people are lost that certain things that are not people are stronger than people, but it’s always been so. You know, almost every animal, not every animal, but very many animals are stronger than people, each one in its way.

A donkey can carry much more than a person, and a horse can run much faster than a person. All the more so, a lion and a zebra, and all animals are faster, and a snake can poison better than a person. In short, almost every animal, even a mosquito can sting better than a person. Okay? You’re a stinger? A mosquito can sting better than you. Not a great, one doesn’t hold with a great stinger. Every insect still, it can sting much better.

Every animal in a particular way, in its virtue, in its specialty, it is better than a person. But not every, what? Obviously. Every thing, certainly, every tool that a person makes, “a human being of flesh and blood—the works of his hands glorify him.” A person makes a thing, and it’s stronger than him, it lives longer.

The Virtue of Humans: Coordination and Cooperation

Why Humans Are Not Physically Stronger

People are lost that certain things that are not people are stronger than people, but it’s always been so. You know, almost every animal, not every animal, but very many animals are stronger than people, each one in its way. A donkey can carry much more than a person, and a horse can run much faster than a person. Kal vachomer (a fortiori, all the more so), a lion and a zebra and all animals are faster, and a snake can poison better than a person. Bekitzur (in short), almost every animal, even a mosquito can sting better than a person.

Okay? You’re a great stinger? It turns out, it can sting better than you. Not a great… one doesn’t hold until his great stinger. Every insect still, it can sting much better. Every animal be’ofen prati (in a particular way), in its ma’alah (advantage, virtue), in its specialty, it is better than a person. But not every.

Student: What?

Maggid Shiur: Obviously. Every thing, certainly, every kli (tool, vessel) that a person makes, “a human being of flesh and blood, the works of his hands frighten him,” a person makes a thing and it’s stronger than him, it lives longer than him, it’s very many things, a person can make a building that should stand a thousand years, and he can make a machine that should travel, and so forth. This is never interesting, it was never interesting.

The True Virtue of Humans: Speech and Coordination

The virtue of or one of the things of a person, or the essential thing, what do the scholars of evolution ask and so forth, what is the great thing that man has succeeded at? Why is man lema’aseh (in practice) successful? It’s interesting, yes? People are lema’aseh successful at running the world, not the behemos (animals), not the chayos (wild animals), not the elephants, and not the whales, and not the squids, and not all the chevrah (group, bunch). Each one runs its malchus (kingdom).

Because a person has such a special thing called dibur (speech). People can coordinate with other people. If one person, as it states especially in Maseches Ta’anis (Tractate Ta’anis), how does one know that an animal is meshulachas (sent by Heaven)? An animal is a situation that they sent not with animals? If it’s running not from two people. From one person it never is.

Peace as a Prerequisite for Spirituality and the Obligation to Speak with Every Jew

Peace: The Foundational Condition for All Levels

When an animal encounters a person, usually the animal will win. Almost any animal, perhaps a dog, a strong dog can also defeat a person. But two people… that’s already a different story. Three people, ten people. People only defeat animals.

Clearly the way that people conquered, “redu va’aretz urevu” [subdue the earth and multiply], as it says in the verse, “peru urevu uredu va’aretz vechiv’shuha” [be fruitful and multiply and subdue the earth and conquer it]. It’s having many children. One person, Adam HaRishon [the first man, Adam] was dangerous, he needed special shemirah [protection], his Gan Eden [the Garden of Eden], so that the animals wouldn’t eat him.

Kayin [Cain] was frightened, “hoy kol motz’i yahargeini” [woe, anyone who finds me will kill me]. One person. So he built a city, “peru urevu umil’u es ha’aretz vechiv’shuha” [be fruitful and multiply and fill the earth and conquer it], then man is rodeh [ruling] over the animals, because he builds infrastructure.

Student: What? In the story of Adam HaRishon there was only one person. What was it? You’re bringing a kushya [question, difficulty] on Kayin?

Maggid Shiur: Yes, that’s the story. It comes out that one person is in great danger. One person cannot protect himself even against a snake, okay? But a thousand people can. Sometimes a snake catches a person, it happens, “ve’ish panav yakirenu” [and a man will recognize his face], okay, but normally a person can build a chomah [wall], he builds a city, he builds a hospital, so that even when the snake comes, he heals it.

The Power of Hischab’rus

People, the virtue of people is, they can love each other, loving is a great madreigah [level, spiritual level], but coordinating with other people. Working together with other people. That’s everything that builds humanity. That’s the ma’alos ha’adam [the virtues of man], or one of the main ma’alos ha’adam is the hischab’rus [connection, bonding] that a person can have.

Certainly there are animals, there are animals and beasts that also work together, but it’s shelo be’erech [incomparably]. The level at which a person works together with other people, even the best, most complicated socials, socials, socials, even a monkey, is bichlal [at all] not the level of a person. And we’re talking about how much more so people always.

That’s the sod [secret, mystery] of ahavas ha’adam [love of humanity], ahavas Yisrael [love of fellow Jews], ahavas… This is shalom [peace], yes? That’s what shalom means, people can have shalom. Shalom doesn’t mean that you don’t fight, shalom means that you work together. That’s the virtue of a person.

Because of this, “kol zman she’atem beshalom” [as long as you are at peace], you don’t have moreh [fear] from any animal or wild beast, from any other species, all kinds of klipos [husks, forces of evil], because you can work together. If someone imagines that the animals will gather together one day and go against people, well well, until then they won’t. If one person can send an animal against another person, yes, that’s always been a problem. No, you don’t need to fear people.

Rambam’s Explanation of Shedim: People Without Seichel

The holy Rambam [Maimonides] says, okay, this isn’t the shiur now, but the holy Rambam says that the nimshal [the analogue, the lesson] of shedim [demons] are people, because the Rambam is masbir [explains] that in chapter seven of Shemonah Perakim [Eight Chapters], the Rambam is masbir that an animal isn’t such a problem, it doesn’t have any seichel [intellect]. It’s easy for a person to outsmart an animal. It’s not easy to netzach [defeat] it, but it’s easy to outsmart it.

How do you catch an animal? You know, the animal always goes into the trap, or almost always. If it learns the trick, you make a second one and catch it. Very predictable, very stupid relative to a person. Meimeilah [consequently], when a person deals with animals and machines, there’s always a way out. Almost, usually, the normal teva [nature] is that a person will find it.

But when a person touches another person, then there’s tzoros [troubles]. The second people, we spoke about this from the Ohr HaChaim HaKadosh [the holy commentary Ohr HaChaim], about Yosef HaTzaddik [Joseph the Righteous] with his brothers, and so on. Ba’alei bechirah [possessors of free will] people, not just ba’alei bechirah, what we’re now speaking about more deeply, ba’alei seichel [possessors of intellect], who can use their same koach enoshi [human power], is much more dangerous.

The Rambam says that’s what a shed [demon] means. It says in the Gemara [the Talmud] that Adam HaRishon was molid shedim veruachos [fathered demons and spirits], “vayoled bidmuso ketzalmo” [and he fathered in his likeness and image], Sheis [Seth] was bidmuso ketzalmo. Until then, says the Gemara, it’s mashpir [explains], there were children of Adam HaRishon, but not bidmuso ketzalmo.

Says the Rambam, yes, they were people, but they didn’t have any seichel, they didn’t know how to use their seichel. They did have seichel, but the problem is that he doesn’t have any seichel. He knows how to plan an attack, he knows how to use a bomb vechadoimeh [and the like], but he doesn’t know how to use good, he doesn’t have any seichel, no tzelem [image] and no demus [likeness]. That person is much more dangerous.

The Necessity of Bein Adam Lachaveiro

So if a person, and certainly if that person has various tools that he can operate with his seichel, and he doesn’t have any seichel how to operate it, and he doesn’t have any seichel how to operate it not against another person, vechadoimeh, that’s a great danger, therefore one must make the main avodah [work, service] of bein adam lachaveiro [between man and his fellow], of being moichel [forgiving] one another, loving each other, and making simas shalom ve’ahavah ve’achavah [establishing peace and love and brotherhood], because the main virtue of an adam is that he can have ahavah ve’achavah [love and brotherhood], then he can be a person. That’s a very strange important thing.

Yes, the main virtue of a person, what we said, the main virtue of a person. That means loving. The feeling of loving isn’t so important. That’s the first thing. Yes, not being nice to everyone. Being nice is nothing. Working together with everyone. Collaborating. Building things together with other people. It’s much more important than loving each other. Or first more important.

Student: Yes, why? We spoke about this. “Kedei sheyomar bishvili nivra ha’olam” [so that he should say “for my sake the world was created”]. So that he should grasp…

Maggid Shiur: No, it’s “lo tov heyos ha’adam levado” [it is not good for man to be alone].

Student: What is the verse “lo tov heyos ha’adam levado”?

Maggid Shiur: The Gemara says that it’s the opposite, he should be nivra yechidi [be created alone] so that he should understand that the whole world rests on him, because there is indeed a problem, and the other side, when a person lives ritzasa [in a crowd], so many people, everyone thinks a person, so it goes there’s a beis hamidrash [study hall], you need to have the whole olam [world], all these ten thousand people you need to have for the beis hamidrash. Think that the nine hundred thousand people there think, we need to be created, I’ll leave, and it goes on further.

He says no. You must grasp that adam nivra yechidi. You’re needed. Be’emes [in truth] it is that indeed you’re needed, not lema’alah mimkoimcha [above your place], the way you do, the way you do is how you’re needed. Therefore adam nivra yechidi. But the world doesn’t operate from yechidim [individuals], the world operates from many people together. That’s the most important thing.

Adam Nivra Yechidi: The Paradox of Individuality

And in truth the whole virtue of the person is only when there’s another one. Yes. Person, because person doesn’t mean one person. The nivra adam yechidi means that Adam HaRishon kollel [included] all other people, as we learn in the mekubalim [Kabbalists]. Adam HaRishon, when you say Adam HaRishon, you mean the one adam who includes all other people.

A person who is a real person, he includes, he knows how to deal with all other people, he knows how to include all other people in his pe’ulos [actions]. But a person when he’s completely alone, then he’s exactly lo tov heyos ha’adam levado, and then he loses everything.

What do I mean? An individual is worth nothing. An individual who takes care of everyone is worth something. Then he’s not an individual, he thinks of another person too.

Even Thinking Cannot Be Done Alone

Even thinking cannot be thought alone. It’s one of the great things, right? Even Moshe Rabbeinu [Moses our teacher] says Rashi [the classic Torah commentator], “da’as shebish’vil Yisrael nisbarech” [knowledge that was blessed for the sake of Israel]. They say that Moshe Rabbeinu was the mivchar min ha’enoshi [the choicest of humanity], there’s no such thing as Moshe Rabbeinu. Moshe Rabbeinu is the peak.

You know the story of the Kotzker Rebbe who asked why it says “velo kam navi od beYisrael keMoshe” [and there did not arise another prophet in Israel like Moses], and among umos ha’olam [the nations of the world] there arose, and you only ask about Bilam [Balaam], and what was Bilam? A rasha [wicked person], a ba’al aveirah [transgressor], a sonei [enemy], a curser, and so on. He asks, what’s the story? The Rebbe of Kotzk said that this is the secret of sour cream. He closed the door.

And the chassidim [Hasidic followers] were masbir that the Rebbe meant to say like this: if there’s good milk, the cream from the top of the milk, which is the peak piece of milk, that’s tasty. If there’s sour milk, the sour cream is doubly sour. So when the Jews have a rebbe, their rebbe is Moshe Rabbeinu, and when the gentiles have a rebbe, their rebbe is Bilam. It’s not talui [dependent] only on the rebbes, it’s talui on the chassidim too, on the talmidim [students], on the whole society.

Moshe eved Hashem al pi Hashem [Moses servant of God by the word of God].

Student: What? Because we’re talking about dying.

Maggid Shiur: No, you don’t die alone. When you die you’re… Okay. That’s a kushya. One minute, I’ll speak about this, if I’ll get to it. First we need to speak about what’s more important. The olam doesn’t know enough yet.

First, the main thing is that you must be able to collaborate. That’s why Adam HaRishon was created, so that. That’s the whole mishpachah [family]. Whoever learns Kabbalah [Jewish mysticism] of Rosh Hashanah [the Jewish New Year], you must be able to connect with Chavah [Eve]. If not it’s terrible. I beg you one thinks himself, then it’s shedim velilim [demons and night spirits], and people need to use their seichel for this together. This is very important.

If you work together without seichel, everyone thinks that fools can collaborate easily, because they’re not people. First you need to be a person. Only when they’re shedim, people who are a bit clever and they don’t hold with work, they’re shedim, they can only make churban [destruction]. Always he has criticism, always he can break things, he can’t build anything.

And a person can do such a thing, a good person, such a thing that he can have seichel, and because a person has seichel he can indeed build much more than a person who doesn’t have any seichel. But the only way a person can build is if he learns how to do this with other people. And it’s very hard, it’s a great nisayon [test, trial].

The Churban Bayis Sheini: The Practical Conclusion

On this it says in the Gemara that Bayis Sheini [the Second Temple] was destroyed only because of sinas chinam [baseless hatred]. And I already know the peshat [simple meaning] that we’re taught about this, right? That what? It’s indeed certainly very nice and good that one should have correct dei’os [opinions, beliefs], and know about the Almighty, and not serve avodah zarah [idolatry], and not do gilui arayos [sexual immorality].

Let’s call it with another bundle, spiritual things, what the Rambam calls shleimus hasheniyah [the second perfection], the shleimus hanefesh [perfection of the soul], the Olam Haba [the World to Come], a part of the perfection of Olam Haba, which is all understandably important. Without this it’s not important, it’s much more important than shleimus ha’olam hazeh [perfection of this world], shleimus haguf [perfection of the body], what the Rambam calls shleimus haguf.

But… they indeed learned, “mi shetarach be’erev Shabbos ochel beShabbos” [one who toils on Friday eats on Shabbos], whoever doesn’t eat erev Yom Kippur [the eve of Yom Kippur] cannot fast Yom Kippur [the Day of Atonement]. So if you don’t have any shalom, kivsha’as peshitus [in simple terms], political peace, to be able to collaborate with other people.

Peace as a Prerequisite for Spirituality and the Obligation to Speak with Every Jew

Peace: The Foundational Condition for All Levels

Without this there’s nothing, it’s much more important than shleimus ha’olam hazeh, shleimus haguf, what the Rambam calls shleimus haguf. But we indeed learned, whoever toils on Erev Shabbos will eat on Shabbos. Whoever doesn’t eat on Erev Yom Kippur cannot fast on Yom Kippur.

So, if you don’t have any shalom, literally, political peace, to be able to collaborate with other people, you can be as great a tzaddik, and often the greater a tzaddik you are, and the greater a chacham you are, the harder it is for you to collaborate with other people. Because what is this? If that one is according to me a slight heretic, I can’t speak with him, it will be destroyed. Although I’m not allowed to collaborate with heretics, well problem. First you need to learn to collaborate with every person, then you don’t need to be a heretic. It’s step two.

The Baal Shem Tov’s Answer: Why Sinas Chinam Makes a Greater Destruction

No, no, the explanation is found in the Shem Tov on the Moreh Nevuchim [Guide for the Perplexed], he explains, he answers the contradiction. Seemingly, it’s a much greater sin to be an idol worshipper than to not have peace, it’s only rabbinic. What is peace anyway? Just a custom? I don’t know if it’s biblical, rabbinic, I don’t know what it is. Okay, it is biblical, but it’s not such a serious matter. It doesn’t say in the Torah that one will be destroyed if they don’t love each other. It says that if one worships idols they will be destroyed. So how can it be that the lesser sin causes a greater destruction?

And the proof, the Gemara says, yes? There was a lesser destruction, right? “Tanu einechem babirah” [look at the Temple]. The destruction of the First Temple where they were only idol worshippers, they recovered, a small exile they recovered. “Doro shel Achav hayu yotzim lamilchama venotzchim” [the generation of Achav would go out to war and be victorious], yes? That’s an even sharper idea of the same idea. And by the Second Temple it’s a lesser sin, just a human sin, not a divine sin, not a total sin, not a World to Come sin, a physical sin. A gentile also may not hate another gentile, he has the same problem. And nevertheless it’s a much greater problem. So he explains, because it’s a condition, the prerequisite to being able to have a society where one thinks of God is first that one should be able to love each other, if not there are no people, they die, they lose the war, there are troubles. So that’s the first thing.

The Netziv’s Innovation: Holiness as the Cause of Baseless Hatred

And about this, on the contrary, it can be that specifically because – this is what the Netziv [Rabbi Naftali Tzvi Yehuda Berlin] says as is known – that specifically because they didn’t have idol worship, it was harder for them to work together with each other. Everyone held that the other was a heretic, and the other was a sinner, the other was a Karaite, the other was a Sadducee, etc. etc. It’s sinat chinam [baseless hatred]. And they didn’t speak, in short, it’s a very tragic thing that happened to the Jews. And specifically because they were holier in the World to Come aspect, they were harder to work with each other in the This World aspect. And through this This World, this is a condition for that even if it’s not more important.

A Condition Is Not the Same as Importance

Not everything that is a condition for something else means it’s more important, right? It can be that without this the second can’t exist, but the second is actually more important. On the contrary, many things work that way, yes? Without the body the soul can’t exist. It doesn’t mean the body is more important than the soul, but it does mean that the soul is dependent on the body, because the body is dependent on the soul in the order of existence and the order of time of this world. That’s why Erev Yom Kippur is before Yom Kippur. That’s the first thing, okay? Very important.

The Practical Necessity: Working Together with Intelligence

Why am I talking about this? This is very important. One must be able to simply build, not just one can even build with intelligence, it’s certainly a great thing, true? Imagine, what would be said, imagine if one had the creative power, the building power of a person’s intelligence, not of just a fool, and one could work together with another person as well. Imagine what things would be like. We have a real problem, that the smarter a person is, the less, the more alone he becomes. No one understands him, and he’s smarter, and he knows better, and he says criticism. But the problem is, you’re smart, you say criticism, you explain so that people will go with you. You can’t. In short, you’re not such a wise person. This one must learn. Ah, this is practical, halacha l’maaseh.

How One Does Teshuva

How does one do teshuva? One always does teshuva this way. One goes to learn how to speak with other people. I hope, this is the meaning of speaking with other people.

The Parable of Ten Jews in Las Vegas: Being Silent Together Is Not Enough

Just to be quiet, no one says anything. If ten people have a beit midrash, let’s say it’s a place where they need to gather with a minyan in Las Vegas. So ten Jews, I don’t know, yes, ten Jews in Las Vegas can pray, no difference, small kippot, large kippot, blue kippot, green kippot, all come together to the same minyan, and he doesn’t establish any dispute, can say without “v’yatzmach purkanei,” with “v’yatzmach purkanei,” it makes no difference, no one leaves, they pray and go on to what they had to do. Yes, but these ten Jews… He says Kaddish. It comes to the second Kaddish, he wanted to say “v’yatzmach purkanei.” He says, “David, dear, go alone.” He comes to say Kaddish, what do you want from this?

Bechinat Beheima: The Lowest Common Denominator

These ten Jews, in this situation, they can’t speak to each other. Otherwise, they can’t pray with kavana. Let’s say better, right? They can’t pray in a sense that each one should rely on the other’s prayer, that each one should mean what he has in mind, what his God is, what his understanding is that he has in Torah, in Judaism, should work. He can’t speak to each other, he can pray at the lowest common denominator. We’re all Jews, and they all believe that one must pray Mincha every day. That much, but it’s in silence, it’s bechinat beheima, it’s bechinat “adam u’veheima toshia Hashem” [man and beast You save, Hashem]. The Almighty loves such animals very much, but it’s still an animal, understand? He can’t speak.

If that one would say what he truly thinks when praying, right? Everyone would say that that one is an idol worshipper, properly, right? It must be so, because he’s Hasidic, he understands God this way, he’s modern, he understands God that way. They can’t truly pray to the same God. And the proof is, when there’s a city, they start to speak, immediately it splits into four batei midrash, right? We can’t speak together, we can’t be silent together.

People Are Medabrim: The Obligation to Speak

This teaches us what? That a person is a medaber [speaking being], and medaber means that he must be able to speak with other people, speak with them, not work together because we don’t speak, because we say we don’t speak about politics and religion, because those are the things that cause fights. But politics and religion are what make people human, right? You want to say, what can one talk about? About the weather and the children, that one can talk about with everyone, because it’s narrow and not scary, but those aren’t human things. Animals also have weather. I mean, I don’t know if they talk about the weather, but weather is still relevant to animals too, right? But the things that are relevant to people… Okay, I don’t mean what one talks about the weather. But less. Weather. West? Well, that’s already politics. It’s already politics. There are places.

In short, if because one can’t speak, one can be a friend in bechinat beheima. But how can one be a friend in bechinat adam, in the bar da’at, the knowledge of a person, and work together? This is, there must be some way, there must be some way one should be able to work together. It’s very sad that the Jews haven’t yet figured out this way since the time of the destruction of the First Temple, right? We haven’t yet figured out the way to speak with another Jew, and with God’s help we should work on this. Agreed? To work on this?

The Practical Conclusion: Lilmod U’Lelamed – The Obligation to Speak with Every Jew

What is the attempt to speak with a Skverer, or I don’t know what, who holds that he’s not as smart as you? Well, certainly, every Jew is obligated lilmod u’lelamed [to learn and to teach]. What does lilmod u’lelamed mean? It means this, I’ll say it, I’ll say the answer, but don’t take it the wrong way. I’m speaking now as you know, we spoke at Selichot, that we’re speaking about dreams, how the world should be, and I’m speaking specifically about the problems that we have.

The Obligation of “V’Dibarta Bam”

First of all, everyone is obligated lilmod u’lelamed, okay? So it says “v’dibarta bam” [and you shall speak of them]. “Lilmod u’lelamed” doesn’t appear in that verse, but it says the same thing, right? You learn from your rabbi, and you teach your children. “V’dibarta bam b’shivtecha b’veitecha u’velechtecha baderech u’veshochbecha u’vekumecha” [and you shall speak of them when you sit in your house, when you walk on the road, when you lie down and when you rise]. I want to say, it’s two, three, four, I don’t know how many times a day in Kriat Shema, or twice a day for those who follow Rabbeinu Tam. What does this mean? It means this, if you meet someone, or in the sense that you meet, every time one meets another Jew, one must tell him a davar Torah [a word of Torah].

“Shnayim she’yoshvim v’ein beineihem divrei Torah” [two who sit together without words of Torah between them], so what? “Shnayim she’yoshvim v’ein beineihem divrei Torah,” then “harei zeh moshav leitzim” [this is a gathering of scoffers]. Two Jews meet and they don’t speak words of Torah, it’s shameful. How can it be that two Jews can meet, and you can’t say to the other a Jewish word? Right? One can talk about the news, about the weather, perhaps, but not about a davar Torah.

What Does “Davar Torah” Mean?

Everyone has already learned enough Torah to speak with another. Everyone. I don’t know anyone who can’t. But what? You think that a davar Torah is perfectly presented, and one says, “it says in the verse.” Don’t say “it says in the verse,” say the idea that you think. Tell your truth. Ah, you can’t? Very good, about this we’ll talk more. So, I have the same problem. I’m talking about things I haven’t solved, I’m talking about things I haven’t solved, because during the Ten Days of Repentance I spoke about things I haven’t solved.

How One Teaches: Chanoch La’Naar Al Pi Darko

So, in the Torah it says “v’dibarta bam,” “lilmod u’lelamed.” What does “lilmod u’lelamed” mean? It means, if you meet someone who knows something more than you, who understands something different from you, you must hear from him that he should teach you. If you meet someone who you say is dumber than you, your job is to teach him. How does one teach? Like “chanoch la’naar al pi darko” [educate the youth according to his way], aviv melamdo [his father teaches him]. You won’t teach that one something that he won’t be able to take at all, but you must teach something. It’s an obligation, it’s a biblical obligation. One meets a Jew, if he’s smarter than you, there’s an obligation to hear something from him. If he’s more foolish than you, there’s an obligation to teach him something. One must be a bit more missionary here. Obligated.

Not to Fight – To Learn According to His Understanding

One must respect everyone, one can’t force things in. To fight, to argue is not teaching, not if one doesn’t fulfill. If one shouldn’t be mistaken, I say, although it’s also, I hold very strongly, the holy Raavad [Rabbi Avraham ben David] always argued, and we are great admirers of the “amar Avraham” [said Avraham – the Raavad’s critical glosses], but that’s in the beit midrash, for the people who can tolerate it. But in the street, in general, in the beit midrash I mean at the shiur, in the beit midrash where it’s not the beit midrash, one can’t do that.

So, if people say, I mean to say that one should speak with everyone. And one hasn’t fought with him about Zionism, one certainly won’t get anywhere, it will make the fight bigger. One must teach him. What does teaching mean? Like a teacher. Like one who is a teacher for three-year-old children, one teaches kamatz alef ah. That one doesn’t know even basic things. One teaches him. How does one teach him? According to his understanding, according to his knowledge, according to his ability. But one must teach something, I am obligated.

“Lo Rechoka Hi” – It’s Not So Difficult

It’s not so complicated. It’s very simple, it’s a biblical commandment, it’s also a good thing. That’s the thing.

It can be, it’s not… It’s lo rechoka hi [it is not distant], as we learned. “Ki hamitzvah hazot… lo niflet hi mimcha v’lo rechoka hi” [for this commandment… it is not hidden from you and it is not distant]. If it’s hard for you, what does hard for you mean? You’re telling yourself a big plan. What meanwhile I see that everyone is obligated to vote for their foolish party, and one may not speak at all with the one who votes for the other party, and the like? The verse tells you, “karov eilecha hadavar me’od b’ficha u’vilvavcha la’asoto” [the matter is very close to you, in your mouth and in your heart, to do it]. Speak with your mouth. Yes, you have a mouth, you can speak with him. Who’s not letting you speak with him? He hasn’t spoken with you yet? Go speak with him.

Questions and Discussion

Student: Everyone who speaks for another, there are many people who don’t speak. Moshe Rabbeinu wanted to speak only to Jews, and he went earlier to give sermons to them.

Speaker: Ah, I have another sermon.

Every Jew Must Have a Plan for the Entire World

The Person as a “Davar Klali” – Not an Individual Thing

“Karov Eilecha Hadavar Me’od” – One Can and Must Speak

Maggid Shiur:

You’re telling yourself a big plan, because I see that everyone is obligated to vote for their foolish party, and one may not speak at all with the one who votes for the other party and the like. The verse tells you, “karov eilecha hadavar me’od b’ficha u’vilvavcha la’asoto” [“the matter is very close to you, in your mouth and in your heart, to do it” – Deuteronomy 30:14]. Speak with your mouth. Yes, there is a mouth, you can speak with him. Who’s not letting you speak with him? He hasn’t spoken with you yet? You can speak with him.

Everyone who speaks about others, there are many people who don’t speak. Moshe Rabbeinu, I want to speak only to Jews, and I went to give sermons about this. Ah, I have another sermon about this. Yes, okay. I’m talking about whom one speaks to, about them. So, one can know about this. I’ll tell you this. Let me tell you about this. Okay, what did I think? So, it goes like this. I think it goes like this.

A person, as we spoke, a person is such a kind of thing that speaks, and he speaks with other people. If by the way, people who have feelings, they have beliefs, they have opinions, they have thoughts, they have Torah teachings, that they feel and they have no one to tell it to, they cease being people, they go crazy. It’s tested and proven, one goes crazy from this, and all kinds of illnesses and insanities come out from this. So one must speak.

The Person Is a “Davar Klali” – He Belongs to Humanity

But what? A person is also such a thing, as we spoke, a person is not a davar yachid, he’s not an individual thing. As long as one thinks that one is an individual thing, I think that’s still in the smallness, one is a baby, one doesn’t grasp. There’s no such thing. Every person is a klal. Perhaps not everyone has the same level of klal, perhaps not everyone has the same level of influence. But a person is a davar klali, a person belongs to humanity. Okay? Now.

The Person Is Drawn to His Ideals – He Cannot Function Without a Goal

This means, as we’ve learned many times, or not enough times, that a person is such a kind of thing, who is drawn to his dreams, to his ideals, naturally, not miraculously, not that one must overcome oneself, but automatically, normally. And not only that, but a person cannot do anything without having a goal in mind, without having an ideal.

There’s an inquiry whether nature can function without an ideal, and they certainly hold that nature also works with ideals. But such people are completely different, even those who don’t hold like the Rambam [Rabbi Moshe ben Maimon, Maimonides], like Aristotle, that even a tree cannot grow without knowing what a complete tree looks like. But without having there should be an end, a goal in mind. A person is according to everyone, he cannot do anything without having the ideal in mind. Agreed? Clear matter? Very good.

Praying for Mashiach Without a Clear Dream Is a Fantasy

The Problem: One Has No Idea What the Dream Looks Like

Therefore, if a person, this is a big problem. For example, if we’re speaking in particular terms, if we’re speaking in general terms, I’ll start with the general. If a person says that he davens (prays) that Moshiach should come, he says Shemoneh Esrei (the Eighteen Benedictions), Rosh Hashanah, Yom Kippur, “u’mal’ah ha’aretz dei’ah es Hashem” [“and the earth will be full of knowledge of Hashem” – Isaiah 11:9] etc., our beautiful words, it’s perfect, it’s grand, it’s very beautiful. But he has no idea what the dream looks like. I don’t even know if he’s yotzei (fulfills the obligation) with his tefillah (prayer). Maybe the tefillos are yotzei, I don’t know, we’ll talk about that next. But it’s certain that he can’t do anything about it. It will remain a fantasy.

“Kol yamai l’havi es haMoshiach” – But How?

To what extent “adam nivra yechidi kedei she’yomar bishvili nivra ha’olam” [“man was created alone so that he should say: for me the world was created” – Sanhedrin 37a], as everyone knows, every Chassidic sefer (book), every Jewish sefer in the world says, as the saying goes, “kol yamai l’havi es haMoshiach” [“all my days to bring the Moshiach”], that every person’s entire life must be to bring Moshiach. Yes, that’s not the simple meaning of the Haggadah, but that’s an interpretation. You must bring Moshiach.

How does he bring Moshiach? Okay, he says Tehillim (Psalms), he is mispallel (prays) that Moshiach should come. No problem. Has Tehillim ever been said that Moshiach should come? Someone already drove to Uman once, Moshiach should come. After Moshiach, what will we do? We’ll learn. Then we’ll be able to learn, “u’mal’ah ha’aretz dei’ah es Hashem”, then we’ll be able to learn calmly. That’s what the Rambam says.

Moshiach as “Erev Yom Kippur” – According to the Rambam

But let’s say, even according to the Rambam that Moshiach is Olam Hazeh (this world), Moshiach is still Erev Tishah B’Av, not Tishah B’Av, well, whatever, Erev Yom Kippur. Erev Yom Kippur is Moshiach. Yom Kippur is already Olam Haba (the World to Come), “ayin lo ra’asah” [“no eye has seen” – Isaiah 64:3]. We learn on Erev Yom Kippur. On Erev Yom Kippur one must daven that Moshiach should come. And we do daven for this, in the siddur (prayer book) of Rosh Hashanah especially, “al kein nekaveh lecha” [“therefore we hope to You”] etc. etc. etc., everything speaks about Moshiach coming, or one approach to how Moshiach should come. And one must do this.

Putting Together the Two Yesodos (Foundations): Every Jew Must Have a Plan for the Entire World

The Two Yesodos

It can’t be that a person, because we say, let me explain better, because we’re putting together the two things that I want to do, putting together the two yesodos.

Yesod number one: A person is the kind of thing that travels toward his goal, travels toward his vision, toward his dream, toward his ideal, what the complete thing looks like.

Number 2: A person is not the kind of thing that works alone. That is, not even himself works alone, right?

“Self-Fulfillment” Goes Through an Entire World

A person says, “I want self-fulfillment.” Self-fulfillment goes with having a wedding and having children. That’s how it is for most people, I don’t know, maybe there’s an exception, Ben Azzai, I don’t know who. Most people, to become complete oneself means within the rest of Klal Yisrael (the Jewish people), right? That’s how it goes.

You can’t. You want to be a father? A complete person should be a father, you know? To be a father you need my wife. Not only do you need my wife, you need two witnesses to stand at the chuppah (wedding canopy). You need ten Jews to stand at the chuppah. Okay, you need a whole city, basically. You need someone to go get money for the wedding, in short. You need a whole city to be a father. You want to be a father? Forget it. You mean to say you want a whole world.

I’m not even talking about if someone is a bit more mature and he grasps that he’s not the only one who needs to be a father. There are other fathers too. Yes.

More Maalos (Virtues) of a Person – A Brief Comment

But to say this is the entire maalah (virtue)? The entire maalah of a person? No, there are more maalos. I’m still holding at Erev Yom Kippur. If I arrive at Motzaei Yom Kippur… Or other people who have more maalos in general of a person. Maybe in Olam Haba, in Olam Haba I’ll arrive. I must first… In Olam Hazeh not, in Olam Haba maybe. Yes, yes, but I’m saying, this means he can speak. Is there the Ribbono Shel Olam (Master of the Universe)? Okay, the Ribbono Shel Olam is also something that one speaks about, another thing. The Ribbono Shel Olam is certainly an “other”. Anyway, okay, I need to speak about this the next step. I’ll see how we get there. I mainly wanted to speak about this, but I’m holding that I need to speak halachah l’maaseh (practical application). I need to speak about things that are basic first.

The Conclusion: 1+1=2 – Every Jew Must Have a Plan for the Entire World

So, if we take… if we agree, we’ll arrive at this b’ezras Hashem (with God’s help). If a person takes together the two things, not just one, the two things. If a person takes together the two things, that a person is the kind of thing that is not alone, whoever thinks he’s alone, he’s going to be a great tzaddik (righteous person), he’s going to be a great chacham (wise person), he’s going to be an adam hashalem (complete person), grasps and supports himself. Number one. Second, that a person is the kind of thing that has a plan, it comes out that every Jew must have a plan for the entire world. One and one is two, right?

The Practical Consequence: Sinas Chinam (Baseless Hatred) and the Necessity of a Clear Dream

How Will I Be Everything I Can Be?

I can’t use other words. How will I be, even let’s speak selfishly, how will I be everything I can be? Only when Moshiach comes will I be able to be everything I can be. Moshiach I mean to say, the entire world will work correctly, right?

Example: A Jew Must Both Learn and Go to the IDF

I can translate it most simply, take any example to see that it’s so. A Jew is obligated both to take care of gashmiyus (physical matters) and ruchnius (spiritual matters), true? Everyone agrees? A Jew must both learn and go to the IDF (Israel Defense Forces), every Jew.

Until now the Jews are fighting, there’s a group of Jews who learn, a group who go to the IDF, and this is also because there’s sinas chinam, they don’t trust each other, everyone has good claims and good reasons why. So Moshiach hasn’t come yet. When Moshiach comes, he’ll have to make peace between the Jews, so they can actually, okay, not go over, travel a bit, so they can balance themselves. But part of Moshiach coming is that they should be able to work together, that all Jews should be able to work together. Today in practice the Jews suffer from the fact that they can’t stand to give over who should do what. It’s a reality, it’s not a midrash that sinas chinam makes problems, it’s a reality. Right?

Another Example: Chassidish and Litvish

Every Jew must both learn nigleh (revealed Torah) and nistar (hidden Torah), be both Chassidish and Litvish. Why aren’t all Jews both Chassidish and Litvish? Because they’re fighting. We’ve already solved the problem a bit, not enough.

What? No, true, well, afterward, afterward, on the contrary, not being at war means that we’ll be happy that everyone will do what he has to do. Not everyone has to do the same thing, agreed. But there’s certainly a great measure… Okay, let’s not really talk politics, but there are certainly real things that in certain kehillos (communities) exist and in other kehillos don’t exist, which it’s lacking that the others should have it. The reason why it’s not there is because he doesn’t even learn from that one, because that one is just a moderneh (modern person), that one is too frum (religious), that one is… They’re not going to work together.

All the more so and all the more so when we want to go regarding the goyim (non-Jews), regarding I don’t know, the entire world, we can’t work, we’re mefuzar u’meforad (scattered and dispersed), and he says this way, the second one comes and he says this way, and in short, he does what he wants. In short, there’s no way.

Every Jew Who Does One of These Things is a Bit of a Shaygetz (Non-Jewish Boy)

And this means that I’m a rasha (wicked person), a bit. Every Jew who does one of these things is a bit of a shaygetz, personally. Agreed? Everyone who does what? Every Jew. You once walked in the street in Eretz Yisrael, why don’t you go to the army? Why? Because I’m a frumer (religious person). Okay, it’s a bit of an avlah (injustice) that you’re doing. Why do you do it? Because the Jews are fighting. You can’t, there’s no choice. You’re not going to fight with the entire world, even then you’ll do another aveirah (sin). There’s no way. I mean, maybe there’s a way for certain people, but the problem isn’t solved. And the reason why you… We’re forced, it’s an onus (unavoidable circumstance).

New Interpretation of “Sinas Chinam”

As long as the world doesn’t work… I remember, it’s a stupid example, I mean it’s a very actual example, and one must be mispallel for this truly with tears the first third of Yom Kippur that the Jews should carry out a… It’s not a joke, the Jews are truly, whatever, we don’t want to talk. Already, it’s a real, real, real issue, not a vort (witticism) at all. Not the issue of sinas chinam. That the Jews can’t carry out any way, this… Chinam means to say… Chinam doesn’t mean for nothing, he should absolve you from the little sins.

Sinas chinam means that we can’t work together. This is a, I don’t care if it’s chinam or not. On the contrary, we’ve already said, because everyone has a good idea, that’s why it’s sinas chinam. Why? Because he’s right also, he can’t work that way. He’s right, and everyone will agree together right, not together, next, okay? As that one said, “We either stand together or we hang separately.” There’s no other advice.

That’s what sinas chinam means. That’s what sinas chinam means. Sinas chinam doesn’t mean… It always meant differently. There were always good reasons. On the contrary, as spoken earlier. Sinas chinam doesn’t mean because there’s no good excuse for your hatred. On the contrary, there’s no good excuse, there’s no good excuse, there’s no just. Interesting. Why is it called chinam in the Gemara? In the Gemara it’s a good question, but I don’t care now about the drush (homiletical interpretation). It’s a question of translation from the Gemara. Sinas chinam means this. It literally means this. Now, it doesn’t mean this. Okay, the Rebbe said it means this.

The Real Danger and the Necessity of a Clear Dream

Now, we continue. He can’t argue with this, it’s certain that it means. Now, this is a real problem, and it’s a real danger, not just a real problem, it’s a problem in gashmiyus and ruchnius, a real problem, it can truly destroy the Jewish people this problem, and one must daven that we should find an eitzah (solution).

But what I just want to say is, one must also exert oneself and be pained over what the Olam HaTikkun (World of Rectification) will look like, because if not, one can’t daven, one can’t do anything.

Now, what I just want to bring out, I mean to say aniyus nafshi hitzalti (I have saved my poor soul), I’m a tzaddik, I do this, I don’t do that, I do what I hold is right for me, whatever it is, it’s not true, the other one has a claim on you, he has a rightful claim, he says it’s not chinam, no problem, one has a rightful claim, it’s not even chinam, he’s right too, that is he’s right, but on the other hand I’m also right, everyone is right, no problem. Therefore, a person personally

The Individual Cannot Be Good Without a Communal Plan

The Problem of Individual Piety in a Broken Communal System

Instructor:

You can only vote for one party, for one party, and you can only give your tzedakah (charity) to one institution. I only know how much, even if you’re like a huge wealthy person, can also only a certain amount, and they those chevrah (group) fight with the second ones.

I want to vote for the party that doesn’t fight with anyone. That one doesn’t have any votes, no one goes. Even if there is such a thing, it will be a big loser. In short, there’s no way.

So therefore it comes out that I can’t be an honest Jew as long as I don’t come, as long as the Jews don’t figure out how to do teshuvah (repentance) in a general way.

I can say many other simple examples. See, the same thing, if I hold that one must daven, there are things, one must send the children to a certain kind of cheder (religious elementary school), the cheder doesn’t do certain things correctly. I can’t do what every Jew will make his own cheder. A cheder comes, the entire olam (community) sends me to cheder.

Eh, what will I do? Okay, I can further, “ani es nafshi hitzalti” [I have saved my own soul], I’ll find an eitzah. You won’t find an eitzah, and even if yes, you’re obligated, what about your “kol Yisrael areivim zeh lazeh” [all of Israel are responsible for one another]? I won’t help you.

So if a person is not a partner properly with all other Jews, it’s itself an aveirah. He also does personally certainly an aveirah, and he himself becomes twisted, his own neshamah (soul), his own nefesh (soul) becomes twisted in all kinds of ways because of this.

And because of this, one can’t be good as long as the entire world is not good. One can’t. Right?

One Must First Have an Ideal/Plan — “V’ya’asu chulam agudah achas”

Instructor:

And therefore, because one can’t work on anything before one has an idea of what it looks like, as it says in the pasuk (verse) “v’ya’asu chulam agudah achas” [and they shall all form one union], I already said to myself the kavanah (intention) on Rosh Hashanah, that until now one didn’t know, one thought that there’s only one agudah (union), and one discovered that there are two agudos at all. One must be mispallel “v’ya’asu chulam agudah achas”.

And that literally, why is it a joke? It’s so funny, why are you laughing from this joke? Why is it a vort? Agudas Yisroel [Agudas Yisroel — a political party] means only the Agudas Yisroel, but agudas kol Yisrael [the union of all Israel] should have been, right?

Maybe kol there means literally all peoples, right? The United Nations should for once be united, Ribbono Shel Olam Hakol Yachol [Master of the Universe, All-Powerful]. Why can’t it be? It could be. There’s already a building in Manhattan. Why must one come spit on each other? Why can’t one come truly with ahavah v’achvah (love and brotherhood)? Would be interesting. It would be completely…

We’ll argue about Tosafos [Tosafos — medieval Talmudic commentaries], you know? Instead of arguing how many missiles we’ll send, we’ll argue the pshat (simple meaning) in Tosafos. I hope for you ideas. We’ll argue whether Rabban Shimon ben Gamliel is right, whether the Rambam [Rambam — Maimonides] wrote the Zohar [Zohar — foundational Kabbalistic text]. I’m not talking about whether Rabbi Moshe de Leon [Rabbi Moshe de Leon] wrote the Zohar or not. I don’t know what to do when Moshiach [Moshiach — the Messiah] comes. I have a list of what to do, don’t worry.

Anyway, one must be able to have an ideal of how this works, and this is also dependent on the… and through this one will be able, then one will be able to learn properly.

Torah Learning Without a Communal Plan is “B’dochak Gadol Talmud Torah”

Instructor:

Now what we learn, we learn in an isolated way with limitation. We learn what I should do in my shtetl (small town), in my… This is Talmud Torah [Torah study], this is b’dochak gadol Talmud Torah [Torah study under great constraint], as it says “malkah v’sareha bagoyim ein Torah” [her king and her princes are among the nations, there is no Torah — Lamentations 2:9]. There is no Torah. Nistar [the hidden/mystical dimension] is Torah.

Why? But nistar is also a problem. Let’s talk about this today. Nistar was together with nigleh [the revealed/legal dimension]. No, I’m saying something else.

I’m saying that as long as you learn Torah, how many teruos [teruos — shofar blasts] must be blown in the shofar [shofar — ram’s horn], it’s very important Torah, but no one is going to follow you, right? So what kind of Torah is this? This is bittul Torah [neglect of Torah study], this is a waste of time. You’re not speaking the whole story.

There’s something of a matter, let’s say there’s a kavanah [intention], let’s say there’s a meaning. One must blow shofar, and “teka b’shofar gadol” [blow the great shofar — from the High Holiday liturgy], and “v’ha’ovdim b’eretz Ashur” [and those lost in the land of Assyria — Isaiah 27:13], and the whole thing that happened. This is the kavanah of why we blow shofar on Rosh Hashanah and Yom Kippur. We must do this.

As long as you blow shofar and the “ovdim b’eretz Ashur” don’t come, weak deeds, true? So one must make a plan. This is what I’m saying.

How Many “Kinds” of People Are There?

Instructor:

Therefore, because a person is a davar hachi klali [the most universal thing], so one must… It’s actually an interesting circle, I think. First one must have a plan for what humanity will look like.

The Problem of “Clarity” — What Will It Look Like Practically?

Do I know how many people are alive? People say there are eight billion. Nobody knows, nobody counted. But that’s what they say, it’s written in Wikipedia, I don’t know what, that there are eight billion people. Very many types of people.

It’s not really eight million people, there are only about seven or eight types of people, right? The others are copies. Look and you’ll see. So… only seven types of million people?

There are Muslims, there are Christians, there are Jews, there are Buddhists, there are Chinese. You can name three more of those people. That’s basically what there is, no?

Student:

No, there’s a huge reason why we speak of, we make such generalizations, that there really are only about that many types of people. A billion Chinese, all the same, no? They all even look the same.

Instructor:

What? Two, yes, let’s say. To you they’re the same, they think they’re different. Okay, okay, whatever, I mean to say. Okay, there are twenty types of people, I don’t know. I’m guessing now, there are all thousands of billions of all of them.

And it’s so hard for us to imagine that all of them will be good people. I don’t know what it means. I really don’t know what it means. I need to try to figure out what it means. Because I don’t know. But it means something. I can tell you ideas, but all these verses, all these prayers mean something. What does it mean?

The Problem of “Clarity” — What Will It Look Like Practically?

Instructor:

“It will be so clear” — these are the words that are said. “It will be so clear, the stones will know” — I don’t know what you’re talking about. Stones can’t know. It’s hard. Isn’t it hard?

I’m talking now about the person, not about the stones, not about the clarity of heaven. Why will it become clear? Okay, how will it become clear? Why will it become clear? What will become clear? Because you are… what can be in another reality.

Student:

Very good. What can be? One must tell a story.

Instructor:

For example, I’ll explain my problem to you. For example, today when I go out on the street, I meet my neighbor the non-Jew, even my neighbor the Jew, I don’t want him already. Let’s not say my neighbor the non-Jew, and I’ll say good Shabbos.

Does he say Shabbos to me? I don’t know, Saturday, he heard, maybe there is Shabbos? He read a book. And I can’t talk to him, and I chat more, there was a kiddush, all the Chassidic stories were told, and he tells me, ah, WhatsApp? Ah, I don’t know, I mowed my lawn, today is the third time already. That’s what he wanted to do Saturday, right? He made a nice straight line.

You understand, I can’t even talk to him, you’re already talking about it being clear that he’s good, that I should explain how it will look. I’ll come to the non-Jew, yes yes, this is a nice fantasy.

You’re talking, you’re counting on details, it will come out. After your farbrengen (Chassidic gathering), they talked there about the dispute between Rabbi Chaim of Volozhin and the Baal HaTanya about yechidah ilaah (the highest level of the soul), and I’ll go tell the non-Jew, what do you hold? And he’ll say, ah, for us we actually hold more like the Baal HaTanya. That’s what it means, right?

They didn’t even try to do it. Maybe Lubavitchers try, I don’t know. Doesn’t it mean that?

Student:

Okay, I’ll say what it means, I don’t know, I can’t think of many things that it means. There are the intentions, one will feel… when will the feelings happen? The world doesn’t work that way.

Instructor:

I’ll say how it will work. Okay, first of all, how will it work, that someone will come, and he’ll explain to them, and little by little, explain to them. Okay, in short, it will… you see, whenever you have these jumps, I don’t know what this means.

Student:

Very good. So if so, it’s a bit of a question of a berachah levatala (a blessing in vain). He must agree just like this is a table. The non-Jew agrees this is a table yes. What will be as clear as this is a table? What will be as clear as this is a table? What will be as clear as this is a slogan now?

It’s in English, because it will be clear, true? The non-Jew can’t… and the non-Jew will make another non-Jew go learn lashon hakodesh (Hebrew)? Doesn’t have to be, true? He can keep speaking English, right? I don’t know, I’m asking you, must everyone learn lashon hakodesh?

Instructor:

I have a friend Rabbi Holtman, this is who impresses when he is non-Jew his his I mean, I have to me that most people who say things, imagine, I don’t even know, it means there are two types of imagination.

There’s a thing that is imagination, which means, I know the end result, I don’t know how we get there. That’s one type of imagination. It’s a dream, it makes a bit of sense, I don’t know what it looks like.

There’s a second type of dream, where even having an idea of what it looks like, one has something such… one says, one does so, when a person, instead of answering, he starts to close his eyes and put on the gartel (belt worn during prayer). Okay, make a life.

Student:

Yes Shmuel Rabbim, afterwards let’s.

Instructor:

Yes, there are whites one doesn’t hold there. Okay, there are many problems, but there’s a verse, as one says in the Shemoneh Esrei (the Amidah prayer), “v’chein tifchadu alav v’chu’, kemo sheyadanu” (and so they will fear Him etc., as we already know), as we already know, one should say for them, right?

Attempting to Understand “Kemo Sheyadanu” — What Do We Already Know?

Instructor:

And in Aleinu Leshabei’ach (Aleinu — concluding prayer) one says so, Aleinu Leshabei’ach, we are happy that we already know, “v’al kein nekaveh lecha” (and therefore we hope to You) that other people will want to know. Okay, it should say…

Student:

One minute, so which part is false? He doesn’t know, so what is false? Our prayers are false? Can’t be.

Instructor:

No, “kemo sheyadanu” means “we know now”. That’s how I translate it. “Sheyadanu” — as we would have been. I mean “kemo sheyadanu”, I mean “kemo she’anachnu yod’im” (as we know). As I say in the Machzor Hamefurash (the explained prayer book), as I’ve always meant to translate.

What is as we already know? “Sheyadanu kvar” — they will know. “Yeid’u”, as if “v’yeid’u kemo sheyadanu”, they have long known. That’s what I mean.

Student:

Ah, you don’t know? Maybe you’re one of the non-Jews who needs to be converted?

Instructor:

I don’t know, I mean that one needs to find a plan.

Student:

Ah, very good. You know what? It’s very hard. I mean, I can tell you the words. I mean that one will speak with the neighbor. Let’s say, I don’t know. I don’t know if that’s the idea, by the way. I don’t know if you understand the Tanya (Tanya — foundational Chassidic text by the Baal HaTanya) and the Shaar HaYichud VehaEmunah (Shaar HaYichud VehaEmunah — section of Tanya on Divine unity) is the thing. Maybe that’s just one big push-off from exile that’s said, and really it means many other things, much more than that. I don’t know.

Instructor:

What about the president who says that b’siyata d’Shmaya (with Heaven’s help) he does everything? That’s what it means, yes? Then suddenly he’ll be happy? If so, if… what? I myself don’t know exactly.

Student:

Ask Uri, he has it every day on his status a second.

Instructor:

Then it will be the olam hatikun (the world of rectification)? That’s what it means? I don’t know, for some reason doesn’t seem to mean that way.

“In God We Trust” and Chassidic Interpretations

Instructor:

And the Americans have long been saying “In God We Trust”. They recently stopped saying it, but it was already closer to the simple meaning, it’s already become further, yes? That’s what it means approximately? I don’t know.

That means one sees that it’s not us, it’s all Him. What does one see? These are Chassidic interpretations. I don’t know which. Why?

Student:

“Shelo shalfanecha” doesn’t mean that. It means “delafka avodah zarah” (specifically idolatry), a translation.

Instructor:

That means it’s all the same thing. Not the same thing, but Him, not me, but Him.

Student:

No, no, it’s not the same thing. We don’t know… hello, you’re saying that “Aleinu is praised in vain”?

Instructor:

First of all, it doesn’t mean me, it doesn’t mean anything about people, it’s about other gods in my siddur (prayer book). It means idols. I would have gone according to Chassidus.

God’s Kingship: Justice and Judgment, Not Chassidic Feelings

Discussion: The Chassidic Interpretation of “Shelo Shalfanecha”

The Chassidic Proposal

Student #1: I wasn’t here.

What does one see? That it’s not us, it’s all Him.

Maggid Shiur: No, these are Chassidic words. I don’t know what that means.

Rejection: The Simple Meaning Speaks of Idolatry

Student #2: “Shelo shalfanecha” doesn’t mean that. It means to uproot avodah zarah (idolatry), Hebrew translation.

Maggid Shiur: That’s all the same thing. Not me, but Him.

Student #2: No, no, it’s not the same thing. We already know… hello, you’re saying “idols of false praise”? It doesn’t mean me. It doesn’t mean anything about people. It means about other gods in my siddur (prayer book). It means avodah zarah (idolatry).

I would have gone according to Chassidus, not for everyone. What is there? Everyone knew that he… once there was what was meant by avodah zarah, afterwards not avodah zarah, it’s Him. Everyone means me, not me, Him. It’s all the same thing.

Critique: Confusion of Levels

Student #3: Really? What what? Today there’s no avodah zarah, everyone knew that it’s us. And when avodah zarah was answered, all people were sure that it’s not them. There is God.

I didn’t ask anything you’re saying. Really? You understand that what you’re saying doesn’t make sense? I don’t know if it’s written in Chassidic books and all these questions. But I’m asking you a question. That… you understand that God did everything. Ah, yes? That’s what people used to think? Who thought so? I don’t understand.

The yetzer hara (evil inclination) that you’re talking about now from… let’s call it… I think it’s true. The Rebbe says you have bechirah (free will). That’s true yes. It’s a different level what God does, not the same level you do.

But what you’re saying that… by the way, the Rambam (Maimonides) once said opposite interpretations, that the problem is that he thinks that God does everything, and I need to teach out that people do. Ah, ah, ah, ah?

I don’t want to be disrespectful to the shoes that this should come. I admit, it’s a real question. But also, this puts a difference between saying avodah zarah and saying some such Chassidic concept that a person should feel that he trusts that the Almighty does. It’s only related as it’s two things. It’s good Torah teachings, but it’s not true. Can’t be.

What does it mean the Almighty? Ah, that I’m asking you. I mean it means a real thing. It doesn’t mean subjective nonsense. It means something real.

You forgot my shiur (class/lecture) from last year about this. Do you want me to review the whole thing? It’s even written down and printed even.

It doesn’t mean that I want to feel nothing. It doesn’t mean at all that people want to feel. Where does it say feel? It says know perhaps, but feel it certainly doesn’t say. I don’t agree. I don’t know. I don’t know what it means.

And it could be that it’s already happened and we didn’t catch it. I don’t want any not. I don’t even know what I’m looking for. Maybe it’s already happened?

The Rambam’s Optimism: “Yachiru V’Yeid’u” Is Almost Fulfilled

The Rambam said it’s almost already happened, right? And the downfall of kingdoms. Most non-Jews already know about the Almighty, says the Rambam, true?

What Jews have prayed for thousands of years, “yachiru v’yeid’u kol yoshvei teivel” (all inhabitants of the world will recognize and know), is fulfilled. There should be some small error, and it still needs to be fixed, and there’s still what error to make. Ah, he knows to say that this is a virtue, there were two virtues. It’s literally the answer.

Jews cried for a thousand years in the Beis HaMikdash (the Holy Temple) and said, “lo lanu Hashem lo lanu ki l’shimcha tein kavod” (not for us, God, not for us, but for Your name give honor), “lamah yomru hagoyim” (why should the nations say), shouldn’t the non-Jews also know.

The Almighty sent messengers and prophets for the non-Jews. It’s not a homiletical interpretation, it’s basic reality. The Almighty sent messengers for the non-Jews, and now they already know. Ah, guess what, I’ve brought out in a sort of way how to also make this a craziness. Okay.

“Knowing” vs. “Feeling” – The Critical Distinction

Student: What do you mean he doesn’t mean knowing? But what then does he mean? I don’t understand why more. It means knowing approximately, not clear.

Maggid Shiur: But it’s not approximately. According to the Rama (Rabbi Moshe Isserles), Christians have some error that they think there are three, or the Muslims know clearly, they have other errors, they think one doesn’t need to keep any mitzvah (commandment).

They actually hold that it’s all the Almighty. Certainly, much more. The Muslims hold much more that it’s all the Almighty than us. They don’t even believe in free will. Except very successful ones already hold that it’s the Almighty.

Now, whole mixed, first of all it’s not true. This is generally mankind, but this is just, this is just, you see confusing levels. I don’t know if there is such a concept according to Chassidus, according to mussar (ethical teachings), according to Chovos HaLevavos (the Duties of the Heart).

I’m not talking now about that, I’m talking about the simple meaning of the verse. The verse didn’t mean that, and what the verse said has become in the scheme.

So why should one be happy? Like the Rambam should be happy. We still talk about the Indians, that they still worship a bunch of gods, they’ve also been seen, that’s the truth. Does it mean that? I’m asking you, I don’t know.

Student: No, it means that.

Maggid Shiur: I don’t agree. I don’t agree. I don’t agree. I know what you’re talking about, I don’t agree. No, it’s not the verses. It’s not far from the simple meaning of the verse.

Okay, I’m good. If you say so, and I say so, and I’m right.

The Main Interpretation of “God’s Kingship”

The Better Question Than an Answer

Now, anyway, what do I get to all this? I don’t think it means that, I don’t think it means that, I don’t know. I can’t tell you the answer, I mean it’s a better question than an answer. But there must be a good plan, there must be a good plan.

Now, I would have told you, one doesn’t know what one’s talking about. He says that it means they should all be masters of ethics, those who trust in God.

Critique of “Those Who Trust”

Do me a favor, I don’t want. I told you, I don’t want people to be those who trust in God. Generally, on the contrary. Because those who trust are usually bad people. I won’t go into it. I can’t deal with those people.

He steals and he says “the trust in God, the Almighty gave it to you”. He’s a thief. Very good. I can’t talk about him. Somehow, that person you’re talking about, they’re all thieves.

In short, I don’t know, it’s a problem. I don’t know what he means. I mean generally that it doesn’t mean that. That’s my opinion.

“A King Who Loves Charity and Justice” – The True Meaning

In my siddur it says that the Almighty is “melech oheiv tzedakah u’mishpat” (a King who loves charity and justice). That the Almighty is a king means that the world is conducted with uprightness and justice. That’s the meaning.

And how is the world conducted with uprightness and justice? Through what people understand that God’s intention, so to speak, in other words, the true good is when one conducts oneself with righteousness and justice.

And consequently, God’s kingship means, not as you say God’s kingship means that the stupid right wing is another terrible king, the craziest honest Jew is another king. That’s the meaning.

“Yimloch Hashem l’olam Elokayich Tzion l’dor vador” (God will reign forever, your God, Zion, from generation to generation) doesn’t mean any feelings, doesn’t mean such a type of Torah. That’s good to chat about at kiddush (Sabbath blessing over wine).

How Does One Win a War? Today vs. Moshiach’s Time

What it means in Hebrew translation is that today, how does one win a war? Whoever has the most money and the most guns.

When Moshiach (the Messiah) will come, who will win the war? They will go to beis din (Jewish court), they will bring the claim (ta’anah). As it says in the verse, “v’shafat b’tzedek dalim v’hochei’ach b’meishor l’anvei aretz” (and he will judge the poor with righteousness and decide with equity for the humble of the earth).

The verse says, Yeshayahu (Isaiah) describes Moshiach, that instead of doing the good… besides “k’chavas alav” (like striking him), this is the same verse. Instead of fighting over who is the bigger bear will win, because that is not malchus Hashem (God’s kingdom), that is simply kol d’alim gavar (whoever is stronger prevails), Moshiach will come, people of understanding (ba’alei da’as), Moshiach, Sanhedrin (the high court), whatever you want to think, and they will hear the claims, and whoever is right, he will win.

Why will he win? Because then all people will “yachiru v’yeid’u kol yoshvei teiveil” (recognize and know all inhabitants of the world), all people will recognize that all these powers, all these ways that people can be stronger than one another, are not real, are foolishness (shtusim), it’s not true.

The Practical Plan

They won’t win because they’ll give the guns to whoever is right. What will Moshiach do? Will he grab all the weapons? I’ll tell you a plan.

Wait a minute, you don’t have a plan, I have a plan. Moshiach will come, I’m not saying what you’re saying. How will people agree that the honest Jew is king?

Not honest Jew, I don’t know what honest Jew means. The one who is right. Honest Jew means that he is right, not whoever davens a longer Shemoneh Esrei (the Eighteen Blessings prayer). The one who is right. “Ba’asher diber melech shilton” (where the word of the king is, there is authority).

What does it mean how they speak? By the way, people already think this way, most people. There is a dispute (machlokes), there is to speak with people in the street, most people, there are people who think this way, there are people who think this way. I’m speaking, it’s a relief (nicha) in the beis hamidrash (study hall). Why? Because enough people think differently. Meanwhile. Everyone thinks differently.

The truth, so you say, so say indeed all people who don’t yet have nigleh k’vod Hashem (God’s honor has not been revealed). But we think that k’vod Hashem (God’s honor) means in a Chassidic manner. What does it mean in a Chassidic manner? Tell yourself simple things (dvarim peshutim) in the wealth (osher).

Don’t know what you want, see? Instead of you see, you don’t believe in this. You don’t believe that it’s real. Why? Because you say that for it to be such a basic thing, that people, everyone should understand what one learns, one should know what to understand, one should understand, one should understand.

Most people who understand that they were taught. Most people who understand that kol beis olam gavar (every worldly power prevails), someone taught them this. And most people understand that it must be different, first understand that it must be different, after what is different. Okay?

Most people understand that it must be different and it can be different, they learned this in cheder (elementary religious school) in kindergarten. Okay, I heard what you’re saying.

Now, let’s go further. Look at the news, that it seems not everyone holds like him. Now, okay, listen, you say games. Listen, listen, listen, stop my…

Examples from Today’s World: Why Wars Continue

Russia and Ukraine

And this is the reason why today there are wars, and they don’t win. Why don’t they win? Why don’t they say there are wars forever? Have you just worked?

Russia tried to take over Ukraine four, six years ago, I don’t know how long ago, and they’re still stuck on the same daled amos (four cubits). Why? I won’t say why, because both hold that they are right. It’s very simple.

If one, if one, listen to my talk, and it will become what you’ve meant until now. Before that you would have come here I’ll say something else. He gave, if it were clear that if… let’s sing betrayed, you know what? Let’s not say, one may try, for two weeks about trying to take over, and whoever it was, it’s a fight, whoever it was, lo himliah (it did not succeed). After two weeks he tried, it didn’t succeed, he would have remained as he is and gone home.

Meanwhile, you hold that God is with him. That’s the translation. That’s the translation that everyone says, the Pelishtim (Philistines) shout that his god is a god. What does it mean? What difference which god? What is God’s name? He’s called Reuven or Shimon. It’s the same God. This means he holds that he is right. Okay?

Putin shouts that his god is a god. Which god is a god? Does he believe? I don’t know. What does it mean to say? Listen to my explanation.

No problem, this is already a great level (madreigah), this has not yet been claimed (toivei’a). This will be l’olam haba (in the World to Come), this will be level. I’m speaking practically (l’ma’aseh) Moshiach.

What do I mean agree? L’olam haba? No, I mean truly, but I must tell him the whole time, if you can stay here for another two hours I’ll say the next step. Because first one still holds in this world (b’olam hazeh). It’s erev Yom Kippur (the eve of Yom Kippur), Yom Kippur (the Day of Atonement) itself you’ll come home and say the next part.

The Split of the Churches

Therefore he fights because he holds that he is right. And God is with him, and the problem is that when he has the same God as the other, and he has the same beis din, the same God, beis din and God are the same thing, Hashem melech hamishpat (God, King of justice), he would translate, say indeed aseres y’mei teshuvah (the Ten Days of Repentance), he would because it would have come to some decision (bashlis), because the other has a second god, and know that the second week of the war they split into the Russian church and the Ukrainian church, he split into the other god.

Why? Because his priest (galach) must I say that he is right, and his priest must I say that he was. There is the same pope, it’s literally troubles (tzoros). How can it be? The pope will be lost, he must say, ah, what do we do?

Therefore they fight further, and no one bends for a moment that it could be that the other is right. Who is actually right we don’t yet know, we really don’t know. Because they’re fighting.

The Solution: Beis Din and Justice

Moshiach will come that it should be very simple. You have a claim, you hold that Ukraine is a fake country, it must be returned to you. Come to beis din, bring all your papers, all claims, and speak claims. Perhaps it’s not enough at all. One must speak with the people what they want, we’ll get through. We will be justice.

This translates that the Almighty will be king, we will have peace in the world. Everyone will understand, does Eretz Yisrael (the Land of Israel) belong to the Jews or to the Palestinians?

Why do they fight further? Everyone holds that he is right. His god, it’s the same God, but he holds that he is right. He only fights because he is right. He only fights because he is right.

The Practical Plan for Moshiach and the Structure of the High Holy Days

Wars and Justice: The Foundation of Conflict

I ask, why do you fight? Because I want to? You’re a wild animal (chayah ra’ah)? No one says this. He says because he is right. I’m not a Jew, I’m telling you emes la’amito (the absolute truth). He fights because he is right.

I say, we don’t know, therefore one fights because one doesn’t know, and we have no way to decide (l’hachri’a), as the Rosh (Rabbeinu Asher ben Yechiel, great early authority) says. Different judges, when there’s no way to decide, it remains kol d’alim gavar (whoever is stronger prevails), because what do I want to do? There’s no way to decide, because we have no understanding (seichel), we really don’t know who is right. Do you know who is right? I don’t know.

The Plan for Moshiach: Taking Over the School System

If Moshiach will come, and by the way, this is not hard, one can educate the world better, one must take over the school system, this is my plan for Moshiach, okay? One must take over the school system of the entire world. Little by little, one person at a time, I started here a class, okay, I said my part, and I want to do, and I want to laugh, it’s so funny, and you want here six people? Everyone speaks with another six people. As you’ve given yourself every thing, yes?

You say the Chassidim, you say the people, you should have been because of, Ribbono shel Olam (Master of the Universe). He took a half people, he educated. This means literally, he taught people with his foolishness, no problem, he did it with the truth. Kal vachomer (a fortiori logical argument), im lo afru retzono kach (if they did not abandon his will so), it can’t be that it’s so hard.

The Parable of Education

He taught the people how one teaches in cheder (traditional Jewish elementary school)? Hands are not beaten. You have a claim against the rebbe, a friend comes to the rebbe, he will see who is right, they gave the other the toy.

And Moshiach will come, and I want indeed this is the plan, okay? And this he will explain, Moshiach is not yet olam haba (the World to Come) for this. Olam haba people won’t care at all about olam hazeh (this world), that’s olam haba. But Moshiach cares only that he wants to be right.

One Doesn’t Need to Convert So Many People

What does Moshiach want to do a word, all people… Who makes wars? Practically, in the end it says, there are only three, four people in the world who actually decide anything, right? There are billions… half a million soldiers won’t die, because of one person who started the left side one day, right? One doesn’t even need to convert so many people.

Once what was, the Christians used to send missionaries, the greatest job was to convert the prince. You know, there is a law, “cuius regio, eius religio” (whose realm, his religion), right? One only needs to convince the king, and more or less the entire world falls by itself. It’s not so hard, one doesn’t even need to convert so many people.

Historical Examples: Rabbi Avraham Abulafia and the Ramban

And they must figure out a way, the Jews, if one holds that something stands in the Torah, that there is such a point, he must think a dream and a way. Not only dream and pray, to do practically is dangerous.

Rabbi Avraham Abulafia and the Pope

You know that Rabbi Avraham Abulafia had a plan that he would teach the entire world the truth, and he scheduled an appointment with the pope. Then the pope was the king of kings (melech malchei hamelachim), more or less, he led all Christianity, all Europe. Not entirely, but he had power (koach), he could tell many kings what to do. So he scheduled an appointment. The pope died the night before the appointment. True story. That’s how one must do.

The Ramban’s Description of Moshiach

So says the Ramban (Rabbeinu Moshe ben Nachman, Nachmanides). The Ramban was asked, “What does Moshiach mean by you?” By us it means, in the Ramban’s debate, “By us it means that we went back to Eretz Yisrael (the Land of Israel) and it sits in justice (yosheiv b’tzedek) in the world.”

Well, how will it happen? He says, “What does it mean? A Jew will come, like Moshe Rabbeinu, the Almighty will awaken in him prophecy (nevuah), he will come to the king, like to you, or to the pope” – he says clearly, “to the pope” – “and he will say, ‘shlach es ami’ (send out my people). What’s going on? It’s not just (yosher). Why should the Jews be enslaved and descend in such a manner (ofen), that they cannot have their own nation like all the nations (kol hagoyim)? Kach hoveh (so it will be).”

And since it’s still not just, and they still hold that they are right, one must convince them that they are right. Or is the truth, who is right, as the other said, “It’s only that the truth should not come out.” In short, figure out what is the truth, and then there will be a great board, the UN, what’s it called, nuclear weapons board, will sit together, and they will give all the codes of the nukes to Reb Mottel Zilber. Good day.

Moshiach as Judge with Power

And if he holds that it’s coming to someone, as it says in the verse, and it’s literally so the verse, the Chazal (our Sages of blessed memory) say about Moshiach “v’hikah eretz b’sheivet piv” (and he will strike the earth with the rod of his mouth), that if Moshiach will decree (gozer zein) on a country shetecherav (that it should be destroyed), it will be destroyed. One can see it on computer literally.

They will give the codes to Tateh Zilber, and he will contemplate (misbonein zein) all the rulings (pesachim). This is a difference (chiluk), is there an idea? I’m only giving you a tea. I don’t mean any joke. By the way, I make this is already a joke, but it can’t be? It can be.

And he will decide (machlit zein) who is right. And if the other, they will warn him, of course, one doesn’t need to just immediately kill, they will warn the other, if you don’t want, he will make trouble, he only needs to intend (mechavein zein), say the code, and he is finished with that one. It’s as simple as that. This means “v’hayah Hashem l’melech al kol ha’aretz” (and God will be king over all the earth). What did he mean to mean?

Afterwards, before this, they will establish a great yeshiva (Torah learning institution), and one will be able to sit and learn. Then there is an olam haba. Then will be the purpose (matara) of this, which we still need to speak at great and awesome length (b’arichut gadol v’nora).

Kavanah in Prayer: An Image in the Head

But so now, once I must, regarding the talk I must carry out, I hold that this is a good plan, I must have intention (kavanah), I must have some image in my head when one says all these verses, all these psalms (mizmorim), and “v’yisa’u kol avadecha” (and all your servants will withdraw).

The Byzantine Iconoclasm

By the way, I once read someone’s theory that “v’yisa’u kol avadecha” was written after such an event actually happened somewhere. In Byzantium there was an iconoclasm, so there is a theory. No difference. “V’yivarchu”, in short, what is detailed (mefurat), yes? “V’yira’ucha im shemesh” (and they will fear you with the sun).

There was an event that in the Byzantine church one day there was an awakening (his’orerus) that one must on who is still now a tzivein, one must break the icons, because they held that the Almighty is not a body. There is a translation, a logical argument (sevara) that “v’yisa’u” was written then, that the Jews were awakened and saw, ah, it can happen, the taking down of what they serve all day pictures of Mary, they broke one day, an event of the world (ma’aseh shel olam). It can be, and he goes on the alef-beis builds. I think he truly imagined, yes?

“And they shall bless Your glorious Name”

“And they shall bless Your glorious Name” [And they shall bless Your glorious Name: and they will bless the name of Your glory], “and they shall declare the might of Your awesome deeds, and I shall recount Your greatness” [and they shall declare the might of Your awesome deeds, and I shall recount Your greatness: and they will tell of the strength of Your awesome acts and Your greatness I will recount]. What does this mean? That when we land further in the news it will say that today Mashiach ruled [ruled: made a halachic decision] that everyone is righteous. “Your righteousness” [Your righteousness: Your righteousness], who is righteous? “And they shall fear You with the sun and before the moon, generation after generation” [And they shall fear You with the sun and before the moon, generation after generation: and they will fear You with the sun and before the moon generation after generation], yes? People will get up for vasikin [vasikin: early in the morning to pray], people will get up before dawn, and there will be a custom among non-Jews to go to vasikin. That’s what it says in the siddur [siddur: prayer book], yes? And so on. These are simple matters [simple matters: simple things].

The Structure of the Yamim Noraim: From Universal to Particular

Now, I need to say one thing. Now, I noticed an interesting thing. And now, everyone knows the Torah that is said from the Tzanzer Rebbe, or from Rabbi Yisrael Salanter, from various tzaddikim [tzaddikim: righteous people], that at first he wanted to fix [to fix: to repair] the whole world, then, and so on, until he realized that even himself alone he cannot fix, to give over to the Almighty. He didn’t know the note, but this happened after he realized that he’s also going to fix himself.

But I realized that the progression of the Yamim Noraim [Yamim Noraim: the Days of Awe, Rosh Hashanah and Yom Kippur] goes roughly like this.

Rosh Hashanah: The Universal Day

Because Rosh Hashanah, I don’t know Yom Kippur also, but it’s already a bit less. Rosh Hashanah is one hundred percent a universal day. Rosh Hashanah, Adam HaRishon [Adam HaRishon: the first man] was born, we hardly speak of the Jews, a little. “Hashem Elokei Yisrael melech” [Hashem Elokei Yisrael melech: God, the God of Israel, is King], I mean, we know, this is the first call, something like that. But essentially, the Almighty will be the King of the whole world. The whole world the Almighty judges, by the way [by the way: incidentally].

Do you have non-Jewish friends? Do you work with non-Jews? No. Do you have non-Jewish friends? Did you pray for them on Rosh Hashanah? Do you know that non-Jews are also judged [judged: to judge] on Rosh Hashanah? After the Jews. It’s explicit, that’s what it says in the Gemara [Gemara: Talmud]. You need to pray for them, no? Do you want them to have a good year or not? Whatever, what’s going on? We don’t believe in anything, it’s shameful [shameful: shame], we don’t believe what we say ourselves. Rosh Hashanah is for the non-Jews too.

Even Yom Kippur. It says in visions [visions: visions], the Rambam [Rambam: Rabbi Moshe ben Maimon, Maimonides], I told you this week the Rambam that Yom Kippur is also for all who come into the world [for all who come into the world: for all who come into the world]. Okay. Now, in practice, Rosh Hashanah, this is the greatest plan. I just said a certain dream of how it could be. This is the plan of Rosh Hashanah, okay?

Yom Kippur: For the Jews

Then comes the thing that He settles down [settles down: to sit down], He begins to think, to detail [to detail: to describe in detail] how the plan will work. He begins to realize, can Satmar A and Satmar B sit together? Am I holding by bringing together Kim Jong Un with Putin? These are fantasies. Okay, you know what? We have the topic [topic: theme] of selichos [selichos: forgiveness prayers] that needs to be discussed at length. You know what? Let’s make it a bit smaller. He begins to make the dream a bit smaller. Not to make it smaller, but to understand. There must be the first stage, there must be.

Because if He doesn’t have a student [student: student], what does a person mean? And how does the person mean all of humanity, all children of Adam HaRishon [children of Adam HaRishon: children of the first man], children of Noach [children of Noach: children of Noah], I know this. One cannot speak of this. I need to explain this [to explain: to explain] also at length. And therefore [therefore: therefore], but one must begin how a person is “for me the world was created” [for me the world was created: for me the world was created], but in practice he works on his area. Okay, so the Jews. All sorts of Jews, he thinks. There are religious Jews, there are secular Jews, there are… This is the meaning of Yom Kippur. Right?

Yom Kippur is for the secular Jews, yes? “With the consent of the Omnipresent and with the consent of the congregation, we permit praying with the transgressors” [With the consent of the Omnipresent and with the consent of the congregation, we permit praying with the transgressors: With the knowledge of God and with the knowledge of the congregation, we permit praying with the transgressors]. The religious Jews already have on Yom Kippur, in their Ten Days of Repentance [Ten Days of Repentance: the ten days of repentance], as the Tur [Tur: the Baal HaTurim, Yaakov ben Asher] says, already on Erev Rosh Hashanah [Erev Rosh Hashanah: the eve before Rosh Hashanah], already long after, they’ve already long been forgiven [been forgiven: forgiven] all sins [sins: sins].

The problem is that they realized, and then on Rosh Hashanah one speaks of a whole world, they realized that this is the Almighty Himself. Yes, the Almighty Himself first spoke with Adam HaRishon, with Noach, He wanted to make the whole world, then He realized, He wants to try with one nation, let’s try, okay? It didn’t work.

They realized that the story is a story of the Almighty, yes? Parshas Bereishis [Parshas Bereishis: the portion of Genesis] is the story. The Almighty tried that all people should be people, it didn’t succeed. He tried the flood [flood: the flood], the dispersion [the dispersion: the dispersion]. That’s what it says in this week’s portion [portion: parsha], yes, “when the Most High gave the nations their inheritance” [when the Most High gave the nations their inheritance: when the Most High distributed the nations]. Moshe didn’t let this already. But… But… It says in this week’s portion, the Almighty said, okay, “God’s portion is His people” [God’s portion is His people: God’s portion is His people], I will take. It doesn’t mean that in the end there must be “behold I redeem My people” [behold I redeem My people: behold I redeem My people], everyone must understand. Okay, make the nation, when the problem that I have with them, well problem, there is Yom Kippur for that.

The Almighty also forgave all sins, and one can be at peace [at peace: in peace] with all Jews. Why is there Yom Kippur? I don’t know, it’s very interesting, but to this day [to this day: until this very day] most Jews [most Jews: most Jews] celebrate Yom Kippur. A very interesting thing. But why? Because it’s for them. Simple understanding [simple understanding: simple understanding], it’s for them. And this is Yom Kippur.

And Yom Kippur, one sees clearly, it’s much more Jewish. One speaks that the Almighty forgives, it says in the verse, forgives, how does the blessing go? “He did not consume His people the House of Israel in servitude” [He did not consume His people the House of Israel in servitude: He did not consume the service of His people the House of Israel]. It doesn’t say “for the service of the whole world” [for the service of the whole world: for the service of the whole world]. The Almighty can also be in the… the service [service: service] also. This is no longer Yom Kippur. The… is the whole topic. But “King of all the earth” [King of all the earth: King of all the earth]. On Rosh Hashanah we say King over all the earth, also Yom Kippur. But only King over all the earth, that’s in our version [version: trial]. But Yom Kippur says, forgiving is a further manner [manner: a way] for the Jews. Yes, yes, yes, this is understood. Not for the non-Jews. The non-Jews should find another great non-Jew [great: great], I don’t know.

So Yom Kippur says that the Jews should work together. In order to work together, one must forgive all Jewish sins. This is Yom Kippur, okay?

Sukkos and Shemini Atzeres

Then comes Sukkos [Sukkos: the festival of Sukkos]. And gradually, basically, seventy offerings were made for all the seventy nations, one must also give something for them too. And until Shemini Atzeres [Shemini Atzeres: the eighth day of Sukkos] it was said, they won’t work, we’ll only dance with the few Jews.

Practical Application: From Yom Kippur to the Whole World

The Structure of the Yomim Tovim: From Broad to Narrow

The non-Jews should find another great non-Jew, I don’t know.

So Yom Kippur says that all the Jews should work together. In order to work together one must forgive all Jewish sins. This is Yom Kippur, okay? Then comes Sukkos, and gradually, basically, seventy offerings were made for all the seventy nations, one must also give something for them too. And until Shemini Atzeres, one says, it won’t work, we’ll only dance with the few Jews, perhaps with oneself, with those who learn the Torah [Torah: the Jewish Bible/law], with Simchas Torah [Simchas Torah: the joy of Torah]. In short, it becomes smaller and smaller. Like Shemini Atzeres, Rashi [Rashi: Rabbi Shlomo Yitzchaki, the great commentator on Tanach and Talmud] says, it’s only for the Jews, one has already thrown off all the nations, there remains a small “one bull and one ram” [one bull and one ram: one bull and one ram – the offering of Shemini Atzeres]. It’s literally the story.

The Principle: One Cannot Fix Oneself Without a Plan for the Whole World

So, what does this mean to say? It means that truly, a person cannot fix himself alone without having a plan to fix the whole world. But how will one do the plan? First one must think of all Jews. If someone thinks, this is very important, if someone thinks that he can jump to only himself alone, I don’t know if there is such a step at all, because Shemini Atzeres is also for Knesses Yisroel [Knesses Yisroel: the entire Jewish people], not for one Jew.

The Problem of Exclusivity in Batei Midrash

If there is a place, if there is, I already said, on Yom Kippur such a holy beis hamedrash [beis hamedrash: house of Torah study], such a holy day, all Jews were allowed to come in. You think, people think this way, that there are holier batei midrash and less holy batei midrash. There come in all kinds of random guests [random guests: random guests] and all kinds of people who need to say Kaddish [Kaddish: the prayer for the deceased] for their grandfather who was perhaps still honest and so on. And then the very holy beis hamedrash, there is a big sign, “here there is no entry with a smartphone” [here there is no entry with a smartphone: here one does not enter with a smartphone]. And the even holier beis hamedrash has a sign, “here we do not let in” [here we do not let in: here we do not let in], I’m taking the beis hamedrash, whoever believes that it could perhaps be good for the Jews of the Zionists, may not enter the beis hamedrash, you know? I’m taking such a beis hamedrash. And the holier it is the more constricted [constricted: narrower, more limited].

Yom Kippur as Anti-Thesis: The Thirteen Attributes of Mercy

And meanwhile, and we have many yomim tovim and many Shabbosos, now a normal yom tov, and normal Shabbos, and in… one doesn’t let in, not holy enough. On Kippur there stands a big sign on the threshold of Yom Kippur, it says all smartphones are let in. Why? Because one must realize, there are many reasons [reasons: reasons] for this, because the first reason is because one cannot go with Moshe Rabbeinu’s way. This is the way of the sitra achra [sitra achra: the other side, the side of impurity]. The sitra achra, the yetzer hara [yetzer hara: the evil inclination], the Chozeh of Lublin, says as he says, leave off all the group, make a division, and I know in service of God [service of God: service of God], only the few honest Jews will remain with me. This is the opposite of mercy, the opposite of the holiness of Yom Kippur, of the Thirteen Attributes of Mercy [Thirteen Attributes of Mercy: the thirteen attributes of mercy] that the Almighty showed to Moshe Rabbeinu. Later He showed him this. The Almighty showed that the Almighty is merciful and gracious [merciful and gracious: merciful and gracious], He needs all Jews to be. Why? Because one cannot work together. It’s a very basic reason, even according to common sense [according to common sense: according to common sense]. It must be that one can be an angel every worm is a virus, because otherwise the world doesn’t work out. Truly the whole world. “And also Noach You remembered with abundant mercy” [and also Noach You remembered with abundant mercy: and also Noah You remembered with much mercy]. Okay, maybe not the whole world, through the few million Jews that are here, it’s not so many people, I can give you advice, okay? I can’t do more than this.

Practical Observation: There Aren’t So Many Jews

But among the Jews there are also twelve tribes [tribes: tribes], and there are also all kinds of groups of Jews, and a person thinks this way… I don’t know if it’s so far-fetched, by the way. One can get an email list of literally every Jew, right? It shouldn’t be so hard, it’s not so many people. Walmart has a bigger email list than all the Jews that exist in the world. Why should it be so hard that I should send everything at once to every Jew? Not fourteen million Jews. But if people would know, how much is fourteen million Jews? It’s nothing. Fourteen million is fewer people who live in New York City. I’m telling you, Walmart has a bigger email list. Master of the entire world [Master of the entire world: God of the entire world], how many people are we talking about already? We can’t give ourselves advice with these few people? It must be very realistic. But if not, it’s still a lot of people fourteen million, you say. One minyan, already. First the three people that we speak with, they should be able to speak to each other. From one person, until myself. It cannot go.

The Practical Plan: Start Small and Grow

Anyways, this is my plan. Like we have a shiur every week. There it begins. It’s the first. With God’s help. With God’s help. One must… It will begin in reverse. That’s how it must be. One will begin somewhere. With God’s help. With God’s help after yom tov we will begin Shemonah Perakim from the beginning [Shemonah Perakim from the beginning: the Eight Chapters of Rambam’s introduction to Pirkei Avos, from the beginning]. That’s the plan that occurred to me, and if you don’t agree with you, you can make your own ways, reasons, if you hold. I feel that there I don’t know already, we’ll answer in the beginning, review [review: review] what it says, and if we’ll learn new things, if not we’ll remember the old thing, and then we’ll arrive, supposedly one already knows everything until chapter four [chapter four: chapter four] where we’re holding, so we’ll go very fast. Now, you want? But anyways, and then one goes further. Good plan, truly. This is my plan for doing teshuvah.

Logistical Notes About the Upcoming Shiurim

Next week there will supposedly be a shiur, it would be more about yom tov, I hope there is a shiur, people are here. Next week? It’s Sukkos. I need to build a sukkah? I don’t know. Everyone finishes their mitzvos. If there are people, come, come.

Blessing at the End: For Everyone

Already, people should make it very good, and figure out everything good for the whole world, and for all Jews, and for the… let’s say that one may, I don’t know if one may say for the Jews who are more like religious, I don’t know if one should say such a thing, and among them [among them: among them] for each one should be his community and his family and himself, and then back in reverse until one runs over the nags.

תשובה, יום כיפור, ומהות האדם: שיעור בהלכות תשובה ושמונה פרקים של הרמב״ם

מבוא: ערב ערב יום כיפור ומבנה התשובה

מגיד שיעור:

אוקיי, רבותי, רבותי. היום הוא ערב ערב יום קדוש, ערב ערב… מה? י״ג מידות. לפי גרסאות מסוימות, בסליחות כתוב מחר. אלה שאומרים היום שינו את היוצרות, כי הם רוצים שיהיה ביום חמישי.

בכל אופן, אז יש לנו כאן שיעור על שמונה הפרקים של הרמב״ם, שכיון שיש רק שמונה, אפשר ללמוד פרק אחד ליום ממוצאי ראש השנה עד יום כיפור. הוא לא מחשיב את ראש השנה. שמונה, יש שמונה פרקים, שמונה פרקים, עם ההקדמה אולי תשעה.

והלכות תשובה כתב הרמב״ם עשרה פרקים, כדי שאפשר יהיה ללמוד פרק אחד בכל יום של ראש השנה. הכוונה, הרמב״ם חישב כשכתב…

תלמיד:

מה?

מגיד שיעור:

טוב מאוד, כי בסוף עשרת ימי תשובה מגיעים למדרגה שמתחילים לדבר על עולם הבא. לפני כן מתחילים על בחירה, כן. מתחילים על בחירה, ומגיעים לעולם הבא.

מבנה הלכות תשובה: ממצווה לעיקרים

אז הלכות תשובה, זה לא שיעור על הלכות תשובה, אבל המבנה של הלכות תשובה הוא שמתחילים מהלכות תשובה, מצוות התשובה, שני הפרקים הראשונים. שני הפרקים הבאים מדברים קצת יותר רחב על מצוות התשובה, וגם על נושא עשרת ימי תשובה, וכן הלאה, כל הנושא של הדין, ופרק ג׳, פרק ד׳ דברים המעכבים את התשובה.

ואחר כך מפרק ה׳ מרחיב הרמב״ם. הרמב״ם אומר בהקדמה, בכותרת של הלכות תשובה כתוב שזה ביאור מצוות התשובה, והעיקרים הנגררים עמה בגדלה, העיקרים, הענינים העיקריים שבאים יחד עם תשובה.

המובן הרחב יותר של תשובה

במילים אחרות, הרמב״ם הבין שלתשובה יש, שיש מצווה באופן מצומצם, שצריך לעשות תשובה, לומר וידוי, יש לזה כמו הלכות. הוא אסף את כל ההלכות שיש, ביום כיפור צריך לומר וידוי, עשרת ימי תשובה, כל ההלכות והמנהגים שיש, כמו בכל מצווה שאסף את כל ההלכות והמנהגים שקשורים לאותה מצווה, במקום אחד, מזמן הפוסקים — לא היו פוסקים, הוא היה הפוסק — אבל מזמן וכן הלאה, דברי חז״ל ופסוקים.

ואחר כך הבין הרמב״ם שיש מובן רחב יותר של תשובה, שהמובן הרחב יותר של תשובה הוא פחות או יותר הנושא של שמונה פרקים. כלומר, שמונה פרקים מדבר, כל הנושאים שעומדים במחצית השנייה של הלכות תשובה עומדים בשמונה פרקים.

למעשה, לא כולם, ממש הסוף עומד בהקדמה לפירוש המשנה של סנהדרין. אבל כולם הם דברים שהוא חוזר עליהם. כמעט אין חידושים, אבל אין נושאים שהוא אומר שם מחדש שלא עומדים בעיקר בשני מקומות בפירוש המשנה, שבהם הוא אומר את עיקרי הדעת שלו שזה בסנהדרין ובאבות. זה המשך, אני מתכוון אבות באה אחרי סנהדרין, הכל בסדר נזיקין.

תשובה כסדר עלייה של אדם

הסיבה היא כי הרמב״ם הסתכל על תשובה באופן הרחב ביותר והרמב״ם הוא המקור, שאחד המקורות הגדולים שתשובה היא דבר רחב יותר, לא רק מצוות התשובה, אלא יותר הדבר שסדר העלייה של אדם, של אדם, איך הוא הולך מהיותו לא בעל תשובה, להיות… המילה חוטא היא לא מילה נכונה, שלא בא לעשות עבירות, אבל אדם לא נולד אדם שלם, ולאט לאט צריך הוא לעשות תשובה.

אז קודם צריך לדעת שאפשר, זו בחירה. אז הרמב״ם מסביר, כיון, מכיוון שאני אומר שיש בחירה, צריך לעשות תשובה, כך אומר הרמב״ם, מסביר בפרק ו׳ לערך או ז׳. הוא אומר, הוא מקשר את זה, ואחר כך מראה מה היא המטרה, מה היא המטרה של כל הלכות תשובה, כלומר המטרה של חיי האדם.

אז זה בהרחבה גדולה המטרה של תשובה, שתשובה פירושה להיות אדם. ולמה צריך להיות אדם? הוא מסביר, העיקרים של שכר ועונש, אבל הוא מסביר שהמטרה של להיות אדם היא עולם הבא, ואם כך צריך להבין למה בתורה יש שכר עולם הזה, כל השיחה, זה שלושת הפרקים האחרונים של הלכות תשובה, והוא מסביר את העיקרים של שכר ועונש.

אז במובן הזה כן המגבלה של עשרת ימי תשובה, אבל זה הרבה יותר רחב מהדין של תשובה, כי באמת תשובה היא דבר הרבה יותר רחב ממצוות התשובה, כמו שכל אחד כבר יודע. זה למה זה כן מחובר.

יום כיפור כעולם הבא

והרמז, אמרתי כאן, הרמז לזה הוא שרואים, כל אחד יודע, אנחנו נדבר על זה בדרך אחרת, אם ירצה השם היום, אם אפשר, כל אחד יודע שיום כיפור הוא כמו בעולם הבא, כמו שכתוב מרגלא בפומא דרב. העולם הבא אין בו לא אכילה ולא שתיה ולא תשמיש ולא קנאה ולא תחרות, אלא צדיקים יושבים ועטרותיהם בראשיהם ונהנים מזיו השכינה. כן, ויהי כן לעולם, כך מתנהגים תמיד, כתוב בסידור.

ויום כיפור הוא יום כזה שמתנהגים כך, כי כמו שזה יום שאין בו אכילה ושתיה ותענוגי הגוף האחרים, גם אין קנאה ותחרות, בתקווה, כך כתוב בסידור יום עזיבת קנאה ותחרות, כתוב בפיוט אחרי העבודה.

הפיוטים של יום כיפור

זה פיוט יפה מאוד, הפיוטים היפים ביותר של יום כיפור הם פיוטים פשוטים מאוד, אבל מאוד, אני לא יודע מה להגיד, פיוטים פשוטים מאוד בסוף סדר העבודה יש רשימה ארוכה של פיוטים פשוטים כאלה שכל אחד מבין, ושם כתוב תתן לנו ה׳ אלקינו יום מחילה וסליחה, יום עזיבת שנאה ותחרות, יום אסימת אהבה ורעות. אני חושב שזו הכוונה העיקרית של יום כיפור.

אז זה כמו עולם הבא. מה עושים ביום כיפור? מתבוננים בגדלות השם. זה מה שצריך לעשות. אז יום שאין בו אכילה ושתיה, אלא צדיקים יושבים ונהנים מזיו השכינה. על זה אומרים שיר היחוד עם אדרת ואמונה.

כן, המהרי״ל אמר שאסור לומר אדרת ואמונה כל השנה אלא ביום כיפור. כתוב בסידור, כן, בשחרית אומרים אותו, כי זה עומד בפרקי היכלות, זה מה שהמלאכים אומרים לפני הקב״ה, וכל השנה, אתה מלאך, מי אתה? יש תירוץ, ובמיוחד אומרים אותו לפני ברוך שאמר בשבת בדוחק, אבל באמת אפשר לומר אותו רק ביום הקדוש.

וכך יש עוד הרבה שבחים שאומרים, רוב סדר, יש סליחות של יום כיפור, אבל רוב הפיוטים של שמונה עשרה וכן הלאה, זה פשוט גדלות השם, פשוט התבוננות בגדלות השם.

יש את הפיוט כתר מלכות של רבי שלמה אבן גבירול, פיוט יפה מאוד, על פי דרך הפילוסופיה, גדלות השם. זה מסתיים בוידוי, זה ממש פיוט ליום כיפור, זה פיוט ארוך מאוד, לכן אומרים אותו ביום כיפור בבוקר מוקדם או בלילה, כי זה יום כיפור, יום כיפור הוא עולם הבא.

זה הפשט הפשוט, זה גם על פי קבלה כך. ועם זה הפרק העשירי של הלכות תשובה שמכוון כנגד יום כיפור, מדבר על עולם הבא.

ערב יום כיפור: ההכנה לעולם הבא

ומכיוון שעולם הבא דורש הרבה הכנה, צריך לראות איך הרמב״ם מסביר בפרק ט׳. שהתורה אומרת כן לשכר בעולם הזה, צריך להבין למה, והרמב״ם מסביר שזו הכנה כדי שתגיע לעולם הבא, פרק ט׳, וזה הסוד של ערב יום כיפור, כל האוכל ושותה בתשיעי מעלה עליו הכתוב כאילו התענה תשיעי ועשירי.

באופן הרחב זה אומר, שמי שאוכל ושותה כך לשם שמים, כמו שכתוב בהלכות דעות פרק א׳, ובהלכות דעות פרק ד׳, או ה׳, אני כבר לא זוכר, הרי כל מעשיו לשם שמים, נעשה מזה התורה יש מפורש אלוהים שמוע, שעליו אנחנו מדברים בראש השנה, במובן מסוים, השכר והעונש בעולם הזה, שכדאי להתכונן כמו שבערב יום כיפור אוכלים כדי שאפשר יהיה לצום ביום כיפור, כך אוכלים כל החיים. זה הפשט.

ועל זה, שני הפרקים האחרונים בהלכות תשובה מכוונים בסופו של דבר כנגד ערב יום כיפור ויום כיפור. אז זו ממש ראיה ברורה שזה ספר שצריך ללמוד מראש השנה עד יום כיפור כל שנה, עשרה פרקים. כבר כתוב בספרים חסידיים, זה היה מחצות החודש, זה מכוון כנגד זה כנגד זה. ועכשיו מבינים גם למה.

שמונה פרקים לא מכוון בדרך הזו, אבל זה בכל זאת אותם נושאים פחות או יותר. נכון? לכן, השיעור שלנו הוא כל השנה על תשובה, אז לא צריך לדבר היום שיעור על תשובה, אבל צריך לעשות תשובה.

מהות האדם: התבוננות ובחירה

אז למדנו במוצאי שבת סליחות שתשובה, שראש השנה, יום כיפור, הכל קשור למה שלמדנו. שאם מבינים מה אדם הוא, מהמציאות, כמו שהרמב״ם אומר בתקיעת שופר, הביטו לנפשותיכם, אם אדם מסתכל מה הוא, מה זה הדבר הזה מהות האדם, נפש האדם, מזה מבינים ששלימות האדם היא מה שהוא יכול להיות, מה אדם צריך להיות.

אדם כמדיני בטבעו

ואדם, אדם צריך לדעת כלל גדול בתורה, אדם הוא לא יחיד, כמו שהרמב״ם מצטט מאריסטו, האדם מדיני בטבעו, אדם כמו שאפילו כתוב בתורה, ויקרא שמם אדם, אדם הוא שם למין האדם, ולאדם איש ואשה, אדם לבדו נקרא חצי אדם, כל מה שאדם, בהרחבה ביחס לכל החברה, ביחס לכל העולם, אדם הוא לא אדם, אדם הוא סוג של דבר שהוא עושה עם אנשים אחרים.

ולכן התשובה, ומה שאמרנו שאנחנו צריכים להתבונן מה אדם הוא, חשוב מאוד, כי אנחנו לא מספיק רגילים לחשוב על זה ולחלום על זה ולעשות את זה, זה להתבונן מה זה מין האדם.

המעלה של שפה ותקשורת

מה צריך, אנשים, אחת המעלות העיקריות של מין האדם, האדם הוא מדבר, הוא יכול לתקשר דרך שפה, שיש בה שכל בתוכה. שפה סמלית נקראת באנגלית, תקשורת סמלית, לא תקשורת אני רעב, אלא תקשורת אני מדבר על דבר, וזה מה שמאפשר לאנשים לבנות אנושות, לא רק אנשים, אלא אנושות. זה פותח הרבה יותר.

הסיבה, כן, כמו שאמר קודם, כל חיה, הרבה חיות, אנשים מחזיקים או אנשים… כן, לא משנה, אנשים אובדים כשדברים מסוימים שאינם אנשים חזקים יותר מאנשים, אבל זה תמיד היה כך. אתה יודע, כמעט כל חיה, לא כל חיה, אבל הרבה מאוד חיות חזקות יותר מאנשים, כל אחת בדרכה.

חמור יכול לסחוב הרבה יותר מאדם, וסוס יכול לרוץ הרבה יותר מהר מאדם. קל וחומר, אריה וזברה, וכל החיות מהירות יותר, ונחש יכול להרעיל טוב יותר מאדם. בקיצור, כמעט כל חיה, אפילו יתוש יכול לעקוץ טוב יותר מאדם. בסדר? אתה עוקץ? יתוש יכול לעקוץ טוב יותר ממך. לא עוקץ גדול, לא מחזיקים בעוקץ גדול. כל שרץ גם כן, הוא יכול לעקוץ הרבה יותר טוב.

כל חיה באופן פרטי, במעלה שלה, במומחיות שלה, היא טובה יותר מאדם. אבל לא כל אחת, מה? מובן מאליו. כל דבר, בוודאי, כל כלי שאדם עושה, אדם בשר ודם מעשי ידיו מפארים אותו. אדם עושה דבר, וזה חזק יותר ממנו, זה חי יותר זמן.

המעלה של אנשים: קואורדינציה ושיתוף פעולה

למה אנשים לא חזקים יותר פיזית

אנשים אובדים כשדברים מסוימים שאינם אנשים חזקים יותר מאנשים, אבל זה תמיד היה כך. אתה יודע, כמעט כל חיה, לא כל חיה, אבל הרבה מאוד חיות חזקות יותר מאנשים, כל אחת בדרכה. חמור יכול לסחוב הרבה יותר מאדם, וסוס יכול לרוץ הרבה יותר מהר מאדם. קל וחומר, אריה וזברה וכל החיות מהירות יותר, ונחש יכול להרעיל טוב יותר מאדם. בקיצור, כמעט כל חיה, אפילו יתוש יכול לעקוץ טוב יותר מאדם.

בסדר? אתה עוקץ גדול? מסתבר, הוא יכול לעקוץ טוב יותר ממך. לא גדול… לא מחזיקים עד העוקץ הגדול שלו. כל שרץ גם כן, הוא יכול לעקוץ הרבה יותר טוב. כל חיה באופן פרטי, במעלה שלה, במומחיות שלה, היא טובה יותר מאדם. אבל לא כל אחת.

תלמיד: מה?

מגיד שיעור: מובן מאליו. כל דבר, בוודאי, כל כלי שאדם עושה, אדם בשר ודם מעשי ידיו מבהילים אותו, אדם עושה דבר וזה חזק יותר ממנו, זה חי יותר זמן ממנו, יש הרבה מאוד דברים, אדם יכול לעשות בניין שיעמוד אלף שנה, והוא יכול לעשות מכונה שתנסע, וכן הלאה. זה אף פעם לא מעניין, זה אף פעם לא היה מעניין.

המעלה האמיתית של אנשים: דיבור וקואורדינציה

המעלה של או אחד הדברים של אדם, או הדבר העיקרי, ששואלים חכמי האבולוציה וכן הלאה, מה הדבר הגדול שהאדם הצליח? למה האדם למעשה מצליח? זה מעניין, כן? האנשים למעשה מצליחים להוביל את העולם, לא הבהמות, לא החיות, לא הפילים, ולא הלווייתנים, ולא הדיונונים, ולא כל החבורה. כל אחד מנהל את הממלכה שלו.

כי לאדם יש דבר מיוחד כזה שנקרא דיבור. אנשים יכולים לתאם עם אנשים אחרים. אם אדם אחד, כמו שכתוב במיוחד במסכת תענית, איך יודעים שחיה היא משולחת? חיה היא מצב שנשלחה לא עם חיות? אם היא רצה לא משני אנשים. מאדם אחד זה אף פעם לא.

שלום כתנאי לרוחניות והחיוב לדבר עם כל יהודי

שלום: התנאי היסודי לכל המדרגות

בלי זה אין שום דבר, זה הרבה יותר חשוב משלמות העולם הזה, שלמות הגוף, שהרמב״ם קורא שלמות הגוף. אבל הרי למדנו, מי שטרח בערב שבת יאכל בשבת. מי שלא אוכל בערב יום כיפור לא יכול לצום ביום כיפור.

אז אם אין לך שלום, כפשוטו, שלום פוליטי, כדי לעבוד יחד עם אנשים אחרים, אתה יכול להיות צדיק גדול ככל שתהיה, והרבה פעמים ככל שאתה צדיק גדול יותר, וככל שאתה חכם גדול יותר, קשה לך יותר לעבוד יחד עם אנשים אחרים. כי מה זה? אם אותו אדם הוא לפי דעתי דקדוק קטן של אפיקורס, אני לא יכול לדבר איתו, זה יהרס. למרות שאני לא צריך לעבוד עם אפיקורסים, נו בעיה. קודם צריך ללמוד לעבוד יחד עם כל אדם, אחר כך לא להיות אפיקורס. זה שלב שני.

תירוצו של הבעל שם טוב: מדוע שנאת חינם גורמת לחורבן גדול יותר

לא, לא, הפשט עומד בשם טוב על המורה נבוכים, הוא מסביר, הוא עונה על הסתירה. לכאורה, הרי זה הרבה יותר חטא גדול להיות עובד עבודה זרה מאשר להיות לא שלום, זה בסך הכל מדרבנן. מה זה שלום בכלל? בסך הכל מנהג? אני לא יודע אם זה דאורייתא, דרבנן, אני לא יודע מה זה. אוקיי, זה כן דאורייתא, אבל זה לא דבר כל כך חמור. לא כתוב בתורה שנחרבים אם לא אוהבים אחד את השני. כתוב שאם עובדים עבודה זרה נחרבים. אז איך יכול להיות שהחטא הקטן יותר עושה חורבן גדול יותר?

והראיה, הגמרא אומרת, כן? היה חורבן קטן יותר, נכון? תנו עיניכם בבירה. חורבן בית ראשון שהם רק היו עובדי עבודה זרה, נמצאה להם עצה, גלות קטנה נמצאה להם עצה. דורו של אחאב היו יוצאים למלחמה ונוצחים, כן? זו עוד רעיון חד יותר מאותו רעיון. ובבית שני זו עבירה קטנה יותר, בסך הכל עבירה אנושית, לא עבירה אלוהית, לא עבירה של בסך הכל, לא עבירה של עולם הבא, עבירה גופנית. גוי גם אסור לו לשנוא גוי אחר, יש לו גם את אותה בעיה. ועם כל זה זו בעיה הרבה יותר גדולה. אז הוא מסביר, כי זה תנאי, התנאי כדי שתוכל להיות חברה שחושבת על אלוקים הוא קודם כל שיוכלו לאהוב אחד את השני, שאם לא אין אנשים, מתים, מפסידים את המלחמה, יש צרות. אז זה הדבר הראשון.

חידושו של הנצי״ב: קדושה כסיבה לשנאת חינם

ולגבי זה, להיפך, יכול להיות שדווקא כי – זה אומר הנצי״ב כידוע – שדווקא כי היה יותר לא עבודה זרה, היה יותר קשה לעבוד יחד אחד עם השני. כל אחד חשב שהשני הוא אפיקורס, והשני הוא שייגץ, השני הוא קראי, השני הוא צדוקי, וכו׳ וכו׳. זו שנאת חינם. והם לא דיברו, בקיצור, זה דבר מאוד טרגי שקרה ליהודים. ודווקא כי הם היו יותר קדושים בחלק העולם הבא, היה יותר קשה לעבוד אחד עם השני בחלק העולם הזה. ועל ידי זה העולם הזה זה תנאי לזה אפילו שזה לא יותר חשוב.

תנאי זה לא אותו דבר כמו חשיבות

לא כל דבר שהוא תנאי לדבר אחר אומר שהוא דבר יותר חשוב, נכון? יכול להיות שבלי זה לא יכול להיות השני, אבל השני הוא דווקא היותר חשוב. להיפך, הרבה דברים הולכים כך, כן? בלי הגוף לא יכולה להיות הנשמה. זה לא אומר שהגוף יותר חשוב מהנשמה, זה אומר אבל כן שהנשמה תלויה בגוף, כי הגוף תלוי בנשמה בסדר המציאות ובסדר הזמן של העולם הזה. לכן ערב יום כיפור לפני יום כיפור. זה הדבר הראשון, אוקיי? מאוד חשוב.

הצורך המעשי: לעבוד עם שכל

למה אני מדבר על זה? זה מאוד חשוב. צריך לדעת לבנות סתם ככה, לא שאפשר אפילו לבנות עם שכל, זה בטח דבר גדול יותר, אמת? תדמיין, מה יגידו, תדמיין שיש את כוח היצירה, את כוח הבנין של השכל של אדם, לא של סתם נער, ואפשר לעבוד עם אדם אחר גם כן. תדמיין איך דברים היו מגיעים. לנו יש ממש בעיה, שככל שאדם יותר חכם, כך פחות, ככל שיותר לבד הוא נעשה. אף אחד לא מבין אותו, והוא יותר חכם, והוא יודע יותר טוב, והוא אומר ביקורת. רק בעיה, אתה חכם, אומר ביקורת, תסביר שהעולם ילך איתך. אתה לא יכול. בקיצור, אתה לא כל כך חכם. את זה צריך ללמוד. אה, זה מעשי, הלכה למעשה.

איך עושים תשובה

איך עושים תשובה? תמיד עושים כך תשובה. הולכים ללמוד איך לדבר עם אנשים אחרים. אני מקווה, זה הפשט של לדבר עם אנשים אחרים.

המשל של עשרה יהודים בלאס וגאס: שתיקה ביחד לא מספיקה

סתם להיות שקט, אף אחד לא אומר כלום. אם עשרה אנשים יש להם בית מדרש, נניח שזה מקום שהם צריכים להתאסף עם מנין בלאס וגאס. אז עשרה יהודים, אני לא יודע, כן, עשרה יהודים בלאס וגאס יכולים להתפלל, אין הבדל, כיפות קטנות, כיפות גדולות, כיפות כחולות, כיפות ירוקות, כולם באים יחד לאותו מנין, והוא לא קובע שום מחלוקת, יכול לומר עם ויצמח פורקניה, בלי ויצמח פורקניה, אין הבדל, אף אחד לא הולך, מתפללים והולכים הלאה למה שהיה צריך לעשות. כן, אבל עשרה היהודים… הוא אומר קדיש. מגיע לקדיש השני, הוא רצה לומר ויצמח פורקניה. הוא אומר, “דוד, ליבי לך לבד.” הוא בא לומר קדיש, מה אתה רוצה מזה?

בחינת בהמה: המכנה המשותף הנמוך ביותר

על עשרה היהודים, במצב הזה, הם לא יכולים לדבר אחד לשני. אחרת, הם לא יכולים להתפלל בכוונה. נניח יותר טוב, נכון? הם לא יכולים להתפלל במובן שכל אחד יסמוך על תפילת השני, שכל אחד יחשוב שמה שיש לו בראש, מה האלוקים שלו, מה ההבנה שיש לו בתורה, ביהדות, יעבוד. הוא לא יכול לדבר אחד לשני, הוא יכול להתפלל במכנה המשותף הנמוך ביותר. אנחנו כולנו יהודים, והם כולם מאמינים שצריך כל אחד להתפלל מנחה. עד כאן, אבל זה בשתיקה, זה בחינת בהמה, זה בחינת “אדם ובהמה תושיע ה'”. הקב״ה אוהב מאוד בהמות כאלה, אבל זה בהמה, מבין? הוא לא יכול לדבר.

אם אותו היה אומר מה הוא חושב באמת בתפילה, נכון? כל אחד היה אומר שאותו הוא עובד עבודה זרה, כראוי, נכון? זה בטח חייב להיות כך, כי הוא חסידי, הוא מבין את אלוקים כך, הוא מודרני, הוא מבין את אלוקים כך. הם לא יכולים באמת להתפלל לאותו אלוקים. והראיה, כשיש עיר, מתחילים לדבר, מיד זה מתחלק לארבעה בתי מדרשים, נכון? אנחנו לא יכולים לדבר ביחד, אי אפשר לשתוק ביחד.

אנשים הם מדברים: החיוב לדבר

משמע לנו שמה? שאדם הוא מדבר, ומדבר אומר שהוא חייב לדעת לדבר עם אנשים אחרים, לדבר איתם, לא לעבוד יחד כי לא מדברים, כי אומרים לא מדברים על פוליטיקה ודת, כי אלה הדברים שמתקוטטים עליהם. אבל פוליטיקה ודת זה מה שעושה אנשים לאנשים, נכון? רוצים לומר, על מה אפשר לדבר? על מזג האוויר והילדים, על זה אפשר לדבר עם כולם, כי זה צר ולא מפחיד, אבל זה לא דברים אנושיים. לבהמות יש גם מזג אוויר. אני מתכוון, אני לא יודע אם הם מדברים על מזג האוויר, אבל מזג אוויר עדיין נוגע לבהמות גם כן, נכון? אבל הדברים שנוגעים לאנשים… אוקיי, אני לא מתכוון למה מדברים על מזג האוויר. אבל פחות. מזג אוויר. מערב? נו, זה כבר פוליטיקה. זה כבר פוליטיקה. יש מקומות.

בקיצור, אם כי לא יכולים לדבר, אז יכולים להיות חבר בבחינת בהמה. אבל איך יכול להיות חבר בבחינת אדם, בבר דעת, בדעת של אדם, ולעבוד יחד? זה בטח, חייב להיות איזה דרך, חייב להיות איזה דרך שאפשר לעבוד יחד. זה מאוד עצוב שהיהודים עדיין לא גילו את הדרך הזו מאז זמן חורבן בית ראשון, נכון? עדיין לא גילו את הדרך לדבר עם יהודי אחר, ובעזרת ה׳ שנעבוד על זה. מסכים? לעבוד על זה?

המסקנה המעשית: ללמוד וללמד – החיוב לדבר עם כל יהודי

מה הניסיון לדבר עם סקווירער, או אני לא יודע מה, שחושב שהוא לא כל כך חכם כמוך? נו, בוודאי, כל יהודי חייב ללמוד וללמד. מה זה אומר ללמוד וללמד? זה אומר כך, אני אגיד את זה, אני אגיד את התירוץ, אבל אל תקח את זה בצורה לא נכונה. אני מדבר עכשיו כמו שאתם יודעים, דיברנו בסליחות, שאנחנו מדברים על החלומות, איך העולם היה צריך להיות, ואני מדבר על הבעיות הספציפיות שיש לנו.

החיוב של “ודברת בם”

קודם כל, כל אחד חייב ללמוד וללמד, אוקיי? כך כתוב “ודברת בם”. “ללמוד וללמד” לא כתוב באותו פסוק, אבל זה כתוב אותו דבר, נכון? אתה לומד מהרב שלך, ואתה מלמד את הילדים שלך. “ודברת בם בשבתך בביתך ובלכתך בדרך ובשכבך ובקומך”. אני רוצה לומר, זה שתיים, שלוש, ארבע, אני לא יודע כמה פעמים ביום בקריאת שמע, או פעמיים ביום מי שנוהג כרבינו תם. מה זה אומר? זה אומר כך, אם אתה פוגש מישהו, או במובן שאתה פוגש, כל פעם שפוגשים יהודי אחר, צריך לומר לו דבר תורה.

“שנים שיושבים ואין ביניהם דברי תורה”, אז מה? “שנים שיושבים ואין ביניהם דברי תורה”, אז “הרי זה מושב לצים”. שני יהודים נפגשים והם לא מדברים דברי תורה, זה בושה. איך יכול להיות ששני יהודים יכולים להיפגש, ואתה לא יכול לומר לשני מילה יהודית? נכון? אפשר לדבר על החדשות, על מזג האוויר, אולי, אבל לא על דבר תורה.

מה זה אומר “דבר תורה”?

כבר כל אחד למד מספיק תורה כדי לדבר עם שני. כל אחד. אני לא מכיר אף אחד שלא יכול. רק מה? אתה חושב שדבר תורה זה פסוק מובן מאליו, ואומרים, “כתוב בפסוק”. אל תגיד “כתוב בפסוק”, תגיד את הרעיון שאתה חושב. תגיד את האמת שלך. אה, אתה לא יכול? מאוד טוב, על זה מדברים עוד. אז, יש לי את אותה בעיה. אני מדבר על דברים שלא פתרתי, אני מדבר על דברים שלא פתרתי, כי בעשרת ימי תשובה דיברתי על דברים שלא פתרתי.

איך מלמדים: חנוך לנער על פי דרכו

אז, בתורה כתוב אבל “ודברת בם”, “ללמוד וללמד”. מה זה אומר “ללמוד וללמד”? זה אומר, אם אתה פוגש מישהו שיודע משהו יותר ממך, שמבין משהו אחרת ממך, אתה צריך לשמוע ממנו שהוא ילמד אותך. אם אתה פוגש מישהו שאתה אומר שהוא יותר טיפש ממך, אז התפקיד שלך ללמד אותו. איך מלמדים? כמו “חנוך לנער על פי דרכו”, אביו מלמדו. אתה לא תלמד מאותו משהו שהוא בכלל לא יוכל לקבל, אבל אתה צריך ללמד משהו. זה חיוב, זה חיוב דאורייתא. פוגשים יהודי, אם הוא יותר חכם ממך, יש חיוב לשמוע ממנו משהו. אם הוא יותר טיפש ממך, יש חיוב ללמד אותו משהו. צריך להיות קצת יותר מיסיונרי כאן. חייב.

לא להכות – ללמד לפי השגתו

צריך לכבד כל אחד, אי אפשר להכניס דברים. להכות, להתווכח זה לא מלמד, לא אם לא מקיימים. אם לא היינו טועים, אני אומר, אף על פי שזה גם, אני מחזיק מאוד חזק, הראב״ד הקדוש התווכח תמיד, ואנחנו חסידים גדולים של “אמר אברהם”, אבל זה בבית המדרש, לאנשים שיכולים לסבול את זה. אבל ברחוב, על הכלל, בבית המדרש אני מתכוון בשיעור, בבית המדרש שזה לא בית המדרש, אז אי אפשר לעשות כך.

אז, אם אנשים אומרים, אני מתכוון לומר שצריך לדבר עם כולם. ולא התווכחנו איתו על ציונות, בטח לא נגיע לשום מקום, זה יגדיל את הקרע. צריך ללמד אותו. מה זה אומר ללמד? כמו מלמד. כמו אותו שהוא מלמד לילדים של שלוש שנים, מלמדים קמץ אל״ף א׳. אותו לא יודע בכלל דברים בסיסיים. מלמדים אותו. איך מלמדים אותו? לפי השגתו, לפי דעתו, לפי יכולתו. אבל חייבים ללמד משהו, אני חייב.

“לא רחוקה היא” – זה לא כל כך קשה

זה לא כל כך מסובך. זה מאוד פשוט, זה מצוה דאורייתא, זה גם דבר טוב. זה הדבר.

יכול להיות, זה לא… זה לא רחוקה היא, כמו שלמדנו. “כִּי הַמִּצְוָה הַזֹּאת… לֹא נִפְלֵאת הִוא מִמְּךָ וְלֹא רְחֹקָה הִוא”. אם זה קשה לך, מה זה אומר לך כן? אתה אומר לעצמך תוכנית גדולה. מה בינתיים אני רואה שחייב כל אחד יצביע למפלגה המטופשת שלו, ואסור בכלל לדבר עם מי שמצביע למפלגה האחרת, וכדומה? אומר לך הפסוק, “קָרוֹב אֵלֶיךָ הַדָּבָר מְאֹד בְּפִיךָ וּבִלְבָבְךָ לַעֲשֹׂתוֹ”. דבר כן עם הפה שלך. כן, יש לך פה, אתה יכול לדבר איתו. מי לא נותן לך לדבר איתו? הוא עדיין לא דיבר איתך? תלך לדבר איתו.

שאלות ודיון

תלמיד: כל מי שמדבר על אחר, יש הרבה אנשים שהם לא מדברים. משה רבינו רצה לדבר רק ליהודים, והוא קודם הלך לתת דרשות להם.

דובר: אה, יש לי עוד דרשה.

כל יהודי צריך להיות לו תוכנית לכל העולם

האדם כ״דבר כללי” – לא דבר בודד

“קרוב אליך הדבר מאד” – אפשר וחייבים לדבר

מגיד שיעור:

אתה אומר תוכנית גדולה, כי אני רואה שחייבים כל אחד יצביע למפלגה המטופשת שלו, ואסור בכלל לדבר עם מי שמצביע למפלגה האחרת וכדומה. אומר לך הפסוק, “קרוב אליך הדבר מאד בפיך ובלבבך לעשותו”. דבר כן עם הפה שלך. כן, יש פה, אתה יכול לדבר איתו. מי לא נותן לך לדבר איתו? הוא עדיין לא דיבר איתך? אתה יכול לדבר איתו.

כל מי שמדבר על אחרים, יש הרבה אנשים שהם לא מדברים. משה רבינו, אני רוצה לדבר רק ליהודים, והלכתי לתת דרשות על זה. אה, יש לי עוד דרשה על זה. כן, אוקיי. אני מדבר על מי שמדברים, מהם. אז, אפשר לדעת על זה. אני אגיד לך כך. תן לי להגיד לך על זה. אוקיי, מה חשבתי? אז, זה הולך כך. אני חושב שזה הולך כך.

אדם, כמו שדיברנו, אדם הוא סוג של דבר שמדבר, והוא מדבר עם אנשים אחרים. אם דרך אגב, אנשים שיש להם רגשות, יש להם אמונות, יש להם דעות, יש להם מחשבות, יש להם תורות, שהם מרגישים ואין להם למי לומר, הם מפסיקים להיות אנשים, הם משתגעים. זה בדוק ומנוסה, משתגעים מזה, וכל מיני מחלות ושיגעונות יוצאים מזה. אז חייבים לדבר.

האדם הוא “דבר כללי” – הוא שייך לאנושות

רק מה? אדם הוא אבל גם דבר כזה, כמו שדיברנו, אדם הוא לא דבר יחיד, הוא לא דבר בודד. כל עוד חושבים שהוא דבר בודד, אני חושב שזה עדיין בקטנות, הוא תינוק, לא מבין. אין דבר כזה. כל אדם הוא כלל. אולי לא לכל אחד יש אותה רמת כלל, אולי לא לכל אחד יש אותה רמת השפעה. אבל אדם הוא דבר כללי, אדם שייך לאנושות. אוקיי? עכשיו.

האדם נמשך לאידיאלים שלו – הוא לא יכול בלי מטרה

זה אומר, כמו שלמדנו הרבה פעמים, או לא מספיק פעמים, שאדם הוא סוג של דבר, שנמשך לחלומות שלו, לאידיאלים שלו, כך בדרך הטבע, לא בדרך נס, לא צריך להתגבר, אלא בדרך ממילא, בדרך רגילה. ולא רק זה, אלא אדם לא יכול לעשות כלום בלי שיהיה לו מטרה בראש, בלי שיהיה לו אידיאל.

יש חקירה אם הטבע כן יכול לעשות בלי אידיאל, והם בטח מחזיקים שהטבע עובד גם עם אידיאלים. אבל אנשים כאלה זה כלל עמוד, אפילו אלה שלא מחזיקים כמו הרמב״ם, כמו אריסטו, שאפילו עץ לא יכול לצמוח בלי לדעת איך נראה עץ שלם. אבל בלי שיהיה סוף, מטרה בראש. אדם לכולי עלמא, הוא לא יכול לעשות כלום בלי שיהיה לו האידיאל בראש. מסכים? דבר ברור? מאוד טוב.

להתפלל למשיח בלי חלום ברור זו פנטזיה

הבעיה: אין שום מושג איך החלום נראה

אי אפשר להיות טוב באופן אישי בלי תוכנית כללית

הבעיה של דתיות אישית במערכת כללית שבורה

המרצה:

אתה יכול להצביע רק למפלגה אחת, לסיעה אחת, ואתה יכול לתת את הצדקה שלך רק למוסד אחד. אני יודע רק כמה, אפילו אתה גביר ענק, יכול רק על סכום מסוים, והם אותה חבורה מתקוטטים עם השנייה.

אני רוצה להצביע למפלגה שלא מתקוטטת עם אף אחד. לזה אין קולות, אף אחד לא הולך. אפילו אם יש דבר כזה, זה יהיה לוזר גדול. בקיצור, אין דרך.

אז ממילא יוצא שאני לא יכול להיות יהודי ישר כל עוד אני לא מגיע, כל עוד היהודים לא מבררים איך לעשות תשובה באופן כללי.

אני יכול לומר הרבה דוגמאות פשוטות אחרות. ראה, אותו דבר, אם אני מחזיק שצריך להתפלל, יש דברים, צריך לשלוח את הילדים לחדר מסוים, החדר עושה דברים מסוימים לא נכון. אני לא יכול לעשות שכל יהודי יעשה את החדר שלו. חדר בא, כל העולם שולח אותי לחדר.

אה, מה אעשה? אוקיי, אני יכול הלאה, “אני את נפשי הצלתי”, אני אמצא עצה. אתה לא תמצא עצה, ואפילו אם כן, אתה מחויב, מה עם “כל ישראל ערבים זה לזה” שלך? אני לא אעזור לך.

אז אם אדם אינו שותף כראוי עם כל שאר היהודים, זה בעצמו עבירה. הוא עושה גם באופן אישי בוודאי עבירה, והוא נעשה בעצמו מעוות, נשמתו שלו, נפשו שלו נעשית מעוותת בכל מיני דרכים בגלל זה.

ובגלל זה, אי אפשר להיות טוב כל עוד כל העולם אינו טוב. אי אפשר. נכון?

צריך קודם להיות אידיאל/תוכנית — “ויעשו כולם אגודה אחת”

המרצה:

ולכן, מאחר שאי אפשר לעבוד על שום דבר לפני שיש רעיון איך זה נראה, כמו שכתוב בפסוק “ויעשו כולם אגודה אחת”, אמרתי לעצמי כבר את הכוונה בראש השנה, שעד עכשיו לא ידעו, חשבו שיש רק אגודה אחת, וגילו שיש שתי אגודות בכלל. צריך להתפלל “ויעשו כולם אגודה אחת”.

וזה ממש, למה זה בדיחה? זה כל כך מצחיק, למה אתם צוחקים מהבדיחה? למה זה וורטל? אגודת ישראל מתכוונת רק לאגודת ישראל, אבל אגודת כל ישראל היה צריך להיות, נכון?

אולי כל שם מתכוון ממש לכל העמים, נכון? האומות המאוחדות יהיו סוף סוף פעם אחת מאוחדות, רבונו של עולם הכל יכול. למה זה לא יכול להיות? זה היה יכול להיות. כבר יש בניין במנהטן. למה צריך לבוא לירוק אחד על השני? למה אי אפשר לבוא באמת באהבה ואחווה? היה מעניין. היה לגמרי…

יתווכחו על תוספות, יודע? במקום שיתווכחו כמה טילים ישלחו, יתווכחו על פשט בתוספות. יש לי רעיונות בשבילך. יתווכחו האם רשב״ג צודק, האם הרמב״ם כתב את הזוהר. אני לא מדבר האם ר׳ משה די ליאון כתב את הזוהר או לא. אני לא יודע מה לעשות כשמשיח יבוא. יש לי רשימה של מה לעשות, אל תדאג.

בכל אופן, צריך לדעת להיות אידיאל של איך זה עובד, וזה גם תלוי ב… ובאמצעות זה אפשר יהיה, אז אפשר יהיה ללמוד כראוי.

לימוד תורה בלי תוכנית כללית הוא “בדוחק גדול תלמוד תורה”

המרצה:

עכשיו מה שאנחנו לומדים, לומדים באופן בודד עם צמצום. אנחנו לומדים מה אני אעשה אצלי בעיירה, אצלי ב… זה תלמוד תורה, זה בדוחק גדול תלמוד תורה, כמו שכתוב “מלכה ושריה בגוים אין תורה”. אין תורה. נסתר הוא תורה.

למה? רק נסתר זה גם בעיה. בוא נדבר על זה היום. נסתר היה ביחד עם נגלה. לא, אני אומר דבר אחר.

אני אומר שכל עוד אתה לומד תורה, כמה תרועות צריך לתקוע בשופר, זו תורה חשובה מאוד, אבל אף אחד לא ילך אחריך, נכון? אז איזו מין תורה זו? זה ביטול תורה, זה חבל על הזמן. אתה לא מדבר את כל המעשה.

יש איזה ענין, נגיד יש כוונה, נגיד יש משמעות. צריך לתקוע שופר, ו״תקע בשופר גדול”, ו״והאובדים בארץ אשור”, וכל הדבר שקרה. זו הכוונה של מה שאנחנו תוקעים שופר בראש השנה וביום כיפור. אנחנו צריכים לעשות את זה.

כל עוד אתה תוקע שופר ולא באים “האובדים בארץ אשור”, מעשים חלשים, אמת? אז צריך לעשות תוכנית. זה מה שאני אומר.

כמה “סוגים” של אנשים יש?

המרצה:

ממילא, מאחר שאדם הוא דבר הכי כללי, אז צריך… זה למעשה מעגל מעניין, אני חושב. קודם צריך להיות תוכנית איך האנושות נראית.

מלכות השם: צדק ומשפט, לא רגשות חסידיים

דיון: הפירוש החסידי ל״שלא שמתנו לפניך”

ההצעה החסידית

תלמיד #1: אני לא הייתי כאן.

מה רואים? שזה לא אנחנו, זה הכל הוא.

מגיד שיעור: לא, זה דברים חסידיים. אני לא יודע מה זה אומר.

דחייה: הפשט מדבר על עבודה זרה

תלמיד #2: “שלא שמתנו לפניך” לא אומר את זה. זה אומר להפיק עבודה זרה, תרגום עברי.

מגיד שיעור: זה הכל אותו דבר. לא אני, אלא הוא.

תלמיד #2: לא, לא, זה לא אותו דבר. אנחנו יודעים כבר… הלו, אתה אומר “עלינו לשבח בחינם”? זה לא אומר אני. זה לא אומר כלום על אנשים. זה אומר על אלוהים אחרים בסידור שלי. זה אומר עבודה זרה.

הייתי הולך על פי חסידות, לא על כולם. מה יש? כולם ידעו שהוא… פעם היה מה שהתכוונו לעבודה זרה, אחר כך לא עבודה זרה, זה הוא. כולם מתכוונים אני, לא אני, הוא. זה הכל אותו דבר.

ביקורת: בלבול של רמות

תלמיד #3: באמת? מה מה? היום אין שום עבודה זרה, כולם ידעו שזה אנחנו. ובזמן שהייתה עבודה זרה, כל האנשים היו בטוחים שזה לא הם. יש אלוה.

לא שאלתי כלום מה שאתה אומר. באמת? אתה מבין שזה לא הגיוני מה שאתה אומר? אני יודע שכתוב בספרים חסידיים וכל השאלות האלה. אבל אני שואל אותך שאלה. זה… אתה מבין שהאלוה עשה הכל. אה, כן? ככה חשבו פעם? מי חשב? אני לא מבין.

היצר הרע שאתה מדבר עליו עכשיו… בוא נקרא לזה… אני חושב שזה נכון. הרבי אומר שיש לך בחירה. זה כן. זו רמה אחרת מה שאלוה עושה, לא אותה רמה שאתה עושה.

אבל מה שאתה אומר ש… אגב, הרמב״ם אמר פעם דרשות הפוכות, שהבעיה היא שהוא חושב שהאלוה עושה הכל, וצריך אני ללמד אדם לעשות. אה, אה, אה, אה?

אני לא רוצה לפתוח את הנושא שזה יבוא. אני מודה, זו שאלה אמיתית. אבל בכל זאת, זה שם הבדל בין לומר עבודה זרה לבין לומר איזה ענין חסידי שאדם ירגיש שהוא בוטח באלוה שהקב״ה עושה. יש רק קשר כמו שיש שני דברים. זה תורות טובות, אבל זה לא נכון. לא יכול להיות.

מה זה אומר לדעת את ה׳? אה, זה אני שואל אותך. אני חושב שזה אומר דבר אמיתי. זה לא אומר שטויות סובייקטיביות. זה אומר משהו אמיתי.

שכחת את השיעור שלי משנה שעברה על זה. אתה רוצה שאחזור על כל הדבר? זה אפילו כתוב ומודפס אפילו.

זה לא אומר שאני רוצה להרגיש כלום. זה לא אומר בכלל שאנשים רוצים להרגיש. איפה כתוב להרגיש? כתוב לדעת אולי, אבל להרגיש בטוח לא כתוב. אני לא מסכים. אני לא יודע. אני לא יודע מה זה אומר.

ויכול להיות שזה כבר קרה ואנחנו לא תפסנו. אני לא רוצה שום דבר. אני אפילו לא יודע מה אני מחפש. אולי זה כבר קרה?

האופטימיות של הרמב״ם: “יכירו וידעו” כמעט התקיים

הרמב״ם אמר שזה כבר כמעט קרה, נכון? ונחת מלכים. רוב הגויים יודעים כבר על הקב״ה, אומר הרמב״ם, אמת?

מה שיהודים התפללו אלפי שנים, “יכירו וידעו כל יושבי תבל”, התקיים. יש איזו טעות קטנה, וצריך עוד לתקן, ועוד יש איזו טעות לעשות. אה, הוא יודע לומר שזה מעלה, היו שתי מעלות. זו ממש התשובה.

יהודים בכו אלף שנה בבית המקדש ואמרו, “לא לנו ה׳ לא לנו כי לשמך תן כבוד”, “למה יאמרו הגוים”, שלא יידעו גם הגויים.

הקב״ה שלח שליחים ונביאים לגויים. זה לא דרש, זו מציאות בסיסית. הקב״ה שלח שליחים לגויים, ועכשיו הם כבר יודעים. אה, נחש מה, הצלחתי להפוך את זה גם למשוגעת באיזה אופן. בסדר.

“לדעת” מול “להרגיש” – ההבדל המכריע

תלמיד: מה זה אומר הוא לא מתכוון לדעת? אז מה הוא מתכוון? אני לא מבין למה יותר. זה אומר לדעת בערך, לא ברור.

מגיד שיעור: אבל זה לא בערך. לפי הרמ״א, לנוצרים יש איזו טעות שהם חושבים שיש שלושה, או המוסלמים יודעים ברור, יש להם טעויות אחרות, הם חושבים שלא צריך לשמור שום מצוה.

הם חושבים באמת שהכל הקב״ה. בוודאי, הרבה יותר. המוסלמים חושבים הרבה יותר שהכל הקב״ה מאיתנו. הם אפילו לא מאמינים בבחירה. חוץ מאוד מצליחים שחושבים כבר שזה הקב״ה.

עכשיו, כל הבלגן, קודם כל זה לא אמת. זה בכלל אנושיות, אבל זה סתם, זה סתם, אתה רואה מבלבל רמות. אני לא יודע אם יש ענין כזה על פי חסידות, על פי מוסר, על פי חובת הלבבות.

אני לא מדבר עכשיו על זה, אני מדבר על הפשט הפשוט של הפסוק. הפסוק לא התכוון לזה, ומה שהפסוק אמר נעשה בתכנית.

אז למה להיות שמח? כמו שהרמב״ם צריך להיות שמח. מדברים עוד על האינדיאנים, שהם עובדים עוד חבורה של אלוהים, הם גם נכללו, זו האמת. זה אומר את זה? אני שואל אותך, אני לא יודע.

תלמיד: לא, זה אומר את זה.

מגיד שיעור: אני לא מסכים. אני לא מסכים. אני לא מסכים. אני יודע על מה אתה מדבר, אני לא מסכים. לא, זה לא הפסוקים. זה לא רחוק מהמשמעות הפשוטה של הפסוק.

בסדר, אני מסכים. אם אתה אומר ככה, ואני אומר ככה, ואני צודק.

הפירוש העיקרי של “מלכות ה'”

השאלה הטובה יותר מהתשובה

עכשיו, בכל מקרה, לאן אני מגיע מכל זה? אני לא חושב שזה אומר את זה, אני לא חושב שזה אומר את זה, אני לא יודע מה זה. אני לא יכול להגיד לך את התירוץ, אני חושב שזו שאלה טובה יותר מתירוץ. אבל צריך להיות תוכנית טובה, צריך להיות תוכנית טובה.

עכשיו, הייתי אומר לך, לא יודעים על מה מדברים. הוא אומר שמתכוונים שכולם יהיו בעלי מוסר, בעלי בטחון.

ביקורת על “בעלי בטחון”

תעשה לי טובה, אני לא רוצה. אמרתי לך, אני לא רוצה שאנשים יהיו בעלי בטחון. בכלל, להיפך. כי בעלי הבטחון הם אנשים רעים בדרך כלל. אני לא נכנס לזה. אני לא יכול להתמודד עם האנשים האלה.

הוא גונב והוא אומר “הבטחון, הקב״ה נתן לך”. הוא גנב. טוב מאוד. אני לא יכול לדבר איתו. איכשהו, האדם הזה שאתה מדבר עליו, זה כולם גנבים.

בקיצור, אני לא יודע, זו בעיה. אני לא יודע מה הוא מתכוון. אני חושב בכלל שזה לא אומר את זה. זו דעתי.

“מלך אוהב צדקה ומשפט” – הפירוש האמיתי

בסידור שלי כתוב שהקב״ה הוא “מלך אוהב צדקה ומשפט”. שהקב״ה הוא מלך אומר שהעולם מתנהג ביושר ובמשפט. זה הפירוש.

ואיך העולם מתנהג ביושר ובמשפט? דרך זה שאנשים מבינים שכוונת ה׳ כביכול, במילים אחרות, הטובה האמיתית היא כשמתנהגים בצדק ובמשפט.

וממילא, מלכות ה׳ אומרת, לא כמו שאתה אומר מלכות ה׳ אומרת שהימין הקיצוני המטופש הוא מלך אחר, הנוצרי הכנה האחר הוא מלך אחר. זה הפירוש.

“ימלוך ה׳ לעולם אלוקיך ציון לדור ודור” לא אומר שום רגשות, לא אומר סוג כזה של תורה. זה טוב לשוחח על זה בקידוש.

איך פֿאַרשטיי אַז דאָס איז טשאַנק 6 פֿון 7. דאָ איז די איבערזעצונג:

איך געווינט מען אַ מלחמה? היינט לעומת ימות המשיח

מה שאומר בעברית הוא שהיום, איך מנצחים מלחמה? מי שיש לו הכי הרבה כסף והכי הרבה רובים.

כשמשיח יבוא, מי ינצח במלחמה? יבואו לבית דין, יביאו את הטענה. כמו שכתוב בפסוק, “ושפט בצדק דלים והוכיח במישור לענוי ארץ”.

הפסוק אומר, ישעיהו מתאר את המשיח, שבמקום לעשות את הטוב… מלבד “כחבת אליו”, זה אותו פסוק. במקום להילחם מי הדוב הגדול יותר ינצח, כי זה לא מלכות ה׳, זה פשוט כל דאלים גבר, יבוא משיח, אנשים בעלי דעת, משיח, סנהדרין, מה שאתה רוצה לחשוב, והם ישמעו את הטענות, ומי שצודק, הוא ינצח.

למה הוא ינצח? כי אז כל האנשים “יכירו וידעו כל יושבי תבל”, כל האנשים יכירו שכל הכוחות, כל הדרכים שבהן אנשים יכולים להיות חזקים יותר אחד מהשני, אינם אמיתיים, הם שטויות, זה לא אמת.

התוכנית המעשית

לא ינצחו, כי יתנו את הרובים למי שצודק. מה יעשה משיח? הוא יתפוס את כל הנשקים? אני אומר לך תוכנית.

רגע, אין לך תוכנית, יש לי תוכנית. משיח יבוא, אני לא אומר מה שאתה אומר. איך אנשים יסכימו שהיהודי הישר הוא המלך?

לא יהודי ישר, אני לא יודע מה זה אומר יהודי ישר. מי שצודק. יהודי ישר אומר שהוא צודק, לא מי שמתפלל שמונה עשרה יותר ארוך. מי שצודק. “באשר דבר מלך שלטון”.

מה זאת אומרת איך הם מדברים? דרך אגב, אנשים כבר חושבים ככה, הרבה מאוד אנשים. יש מחלוקת, צריך לדבר עם אנשים ברחוב, הרבה מאוד יש אנשים שחושבים ככה, יש אנשים שחושבים ככה. אני מדבר, זו נחמה בבית המדרש. למה? כי מספיק אנשים חושבים אחרת. בינתיים. כל אחד חושב אחרת.

האמת, כך אתה אומר, כך אומרים בדיוק כל האנשים שעדיין לא נגלה כבוד ה׳ אצלם. אבל, אנחנו חושבים שכבוד ה׳ אומר בעניין חסידי. מה זה אומר בעניין חסידי? אמור דברים פשוטים בעושר.

לא יודע מה אתה רוצה, רואה? במקום שאתה רואה, אתה לא מאמין בזה. אתה לא מאמין שזה אמיתי. למה? כי אתה אומר שכדי שזה יהיה דבר כל כך בסיסי, שאנשים, כל אחד יבין מה לומדים, יודעים מה צריך להבין, צריך להבין, צריך להבין.

רוב האנשים שהם מבינים שלימדו אותם. רוב האנשים שהם מבינים שכל דאלים גבר, מישהו לימד אותם את זה. ורוב האנשים מבינים שזה צריך להיות אחרת, קודם מבינים שזה צריך להיות אחרת, אחר כך מה שזה אחרת. בסדר?

רוב האנשים מבינים שזה צריך להיות אחרת וזה יכול להיות אחרת, הם למדו את זה בחדר בגן ילדים. בסדר, שמעתי מה שאתה אומר.

עכשיו, בוא נמשיך. תסתכל בחדשות, שנראה שלא כולם מסכימים איתו. עכשיו, בסדר, תקשיב, אתה אומר משחקים. תקשיב, תקשיב, תקשיב, תפסיק עם…

דוגמאות מהעולם של היום: למה מלחמות ממשיכות

רוסיה ואוקראינה

וזו הסיבה שהיום יש מלחמות, ולא מנצחים. למה לא מנצחים? למה לא אומרים שיש מלחמות לנצח? האם רק עבדת?

רוסיה ניסתה לכבוש את אוקראינה לפני ארבע שש שנים, אני לא יודע כמה זמן אחורה, והם עדיין עומדים על אותן ארבע אמות. למה? אני לא אגיד למה, כי שניהם חושבים שהם צודקים. זה פשוט.

אם אחד, אם אחד, תקשיב לשיחה שלי, ויהיה כמו שחשבת עד עכשיו. לפני שתבוא לכאן אני אגיד משהו אחר. הוא נתן, אם היה ברור שאם… בוא נאמר למשל, אתה יודע מה? בוא לא נאמר, אפשר לנסות, לשבועיים לנסות לכבוש, ומי שהיה, זה נכשל, מי שהיה, לא המליחה. אחרי שבועיים הוא ניסה, זה לא הצליח, הוא היה נשאר כמו שהוא והולך הביתה.

בינתיים, הם חושבים שאלוהים איתם. זו המשמעות. זו המשמעות שכל אחד אומר, הפלשתים צועקים שהאל שלהם הוא אלוהים. מה זה אומר? מה ההבדל איזה אלוהים? איך קוראים לאלוהים? הוא נקרא ראובן או שמעון. זה אותו אלוהים. זה אומר שהוא חושב שהוא צודק. בסדר?

פוטין צועק שהאל שלו הוא אלוהים. איזה אלוהים הוא אלוהים? הוא מאמין? אני לא יודע. מה זה אומר? תקשיב לפירוש שלי.

אין בעיה, זו כבר מדרגה גבוהה, זה כבר לא נתבע. זה יהיה לעולם הבא, זו תהיה הרמה. אני מדבר על משיח למעשה.

מה זה אומר שאני מסכים? לעולם הבא? לא, אני מתכוון באמת, אבל אני צריך לומר את זה כל הזמן, אם אתם יכולים להישאר כאן עוד שעתיים אני אגיד את השלב הבא. כי קודם עדיין מחזיקים בעולם הזה. זה ערב יום כיפור, יום כיפור עצמו אתם תבואו הביתה ותגידו את הבא.

הפיצול של הכנסיות

לכן הוא נלחם כי הוא חושב שהוא צודק. ואלוהים איתו, והבעיה היא שכשיש לו את אותו אלוהים כמו השני, ויש לו את אותו בית דין, אותו אלוהים, בית דין ואלוהים זה אותו דבר, ה׳ מלך המשפט, הוא היה מתורגם, אומרים בעשרת ימי תשובה, הוא היה כי זה היה מגיע למשהו החלטה, כי לשני יש אלוהים שני, ואתם יודעים שבשבוע השני של המלחמה התפצלו הכנסייה הרוסית והכנסייה האוקראינית, הוא התפצל לאלוהים אחר.

למה? כי הכומר שלו חייב לומר שהוא צודק, והכומר שלו חייב לומר שהוא צודק. יש את אותו האפיפיור, זה ממש צרות. איך זה יכול להיות? האפיפיור יהיה אבוד, הוא חייב לומר, אה, מה אנחנו עושים?

לכן הם נלחמים הלאה, ואף אחד לא מתכופף לרגע שאולי השני צודק. מי באמת צודק אנחנו עדיין לא יודעים, באמת לא יודעים. כי הם נלחמים.

הפתרון: בית דין ומשפט

משיח יבוא שזה יהיה מאוד פשוט. יש לך טענה, אתה חושב שאוקראינה היא מדינה מזויפת, צריך להחזיר אותה לך. בוא לבית דין, תביא את כל המסמכים שלך, כל הטענות, ותדבר טענות. אולי בכלל, זה לא מספיק. צריך לדבר עם האנשים מה הם רוצים, נגיע לזה. תהיה צדק.

זה אומר שהקב״ה יהיה מלך, יהיה שלום בעולם. כל אחד יבין, ארץ ישראל שייכת ליהודים או לפלסטינים?

למה הם נלחמים הלאה? כל אחד חושב שהוא צודק. האל שלו, זה אותו אלוהים, אבל הוא חושב שהוא צודק. הוא נלחם רק כי הוא צודק. הוא נלחם רק כי הוא צודק.

התוכנית המעשית למשיח והמבנה של ימים נוראים

מלחמות וצדק: היסוד של קונפליקט

אני שואל, למה אתה נלחם? כי אני רוצה? אתה חיה רעה? אף אחד לא אומר את זה. הוא אומר כי הוא צודק. אני לא יהודי, אני אומר לך אמת לאמיתו. הוא נלחם כי הוא צודק.

אני אומר, אנחנו לא יודעים, לכן נלחמים כי לא יודעים, ואין לנו דרך להכריע, כמו שהרא״ש אומר. דיינים שונים, כשאין דרך להכריע, נשאר כל דאלים גבר, כי מה אני רוצה לעשות? אין כאן דרך להכריע, כי אין לנו שכל, אנחנו באמת לא יודעים מי צודק. אתה יודע מי צודק? אני לא יודע.

התוכנית למשיח: להשתלט על מערכת החינוך

אם משיח יבוא, ודרך אגב, זה לא קשה, אפשר לחנך יותר טוב את העולם, צריך להשתלט על מערכת החינוך, זו התוכנית שלי למשיח, בסדר? צריך להשתלט על מערכת החינוך של כל העולם. בהדרגה, אדם אחד בכל פעם, אני התחלתי כאן שיעור, בסדר, אמרתי את החלק שלי, ואני רוצה לעשות, ואני רוצה לצחוק, זה כל כך מצחיק, ואתה רוצה כאן שישה אנשים? כל אחד מדבר עם עוד שישה אנשים. כמו שהתחלת כל דבר, כן?

אתה אומר החסידים, אתה אומר האנשים, אתה היית צריך בגלל, רבונו של עולם. הוא לקח חצי מיליון אנשים, הוא חינך. זה אומר ממש, הוא לימד אנשים עם השטויות שלו, אין בעיה, הוא עשה את זה עם האמת. קל וחומר, אם לא עשו רצונו כך, לא יכול להיות שזה כל כך קשה.

המשל של חינוך

הוא לימד את האנשים איך מלמדים בחדר? הידיים לא מוכות. יש לך טענה על הרבי, על חבר בא לרבי, הוא יראה מי צודק, נתנו לשני את הצעצוע.

ומשיח יבוא, ואני רוצה ממש זו התוכנית, בסדר? וזה יוסבר, משיח זה עדיין לא עולם הבא בשביל זה. עולם הבא אנשים בכלל לא יאכפת להם מעולם הזה, זה עולם הבא. אבל משיח אכפת לי רק שהוא רוצה להיות צודק.

לא צריך להמיר כל כך הרבה אנשים

מה משיח רוצה יעשה דבר, כל האנשים… מי עושה מלחמות? למעשה, בסופו של דבר אומר את זה, יש רק שלושה ארבעה אנשים בעולם שבאמת מחליטים משהו, נכון? יש מיליארד… חצי מיליון חיילים לא ימותו, בגלל אדם אחד שהחליט בצד שמאל יום אחד, נכון? אפילו לא צריך להמיר כל כך הרבה אנשים.

פעם מה שהיה, הנוצרים היו שולחים מיסיונרים, העבודה הכי גדולה הייתה להמיר את הנסיך. אתם יודעים, יש חוק, “cuius regio, eius religio”, נכון? צריך רק לשכנע את המלך, ופחות או יותר כל העולם נופל מעצמו. זה לא כל כך קשה, אפילו לא צריך להמיר כל כך הרבה אנשים.

דוגמאות היסטוריות: רבי אברהם אבולעפיה והרמב״ן

והם צריכים למצוא דרך, היהודים, אם מישהו חושב שכתוב משהו בתורה, שיש נקודה כזו, הוא צריך לחשוב חלום ודרך. לא רק לחלום ולהתפלל, למעשה לעשות זה מסוכן.

רבי אברהם אבולעפיה והאפיפיור

אתם יודעים שלרבי אברהם אבולעפיה הייתה תוכנית שהוא הולך ללמד את כל העולם את האמת, והוא קבע פגישה עם האפיפיור. אז האפיפיור היה מלך מלכי המלכים, פחות או יותר, הוא הנהיג את כל הנצרות, את כל אירופה. לא לגמרי, אבל היה לו כוח, הוא יכול היה לומר להרבה מלכים מה לעשות. הוא קבע פגישה. האפיפיור מת בלילה לפני הפגישה. סיפור אמיתי. כך צריך לעשות.

תיאור הרמב״ן של משיח

כך אומר הרמב״ן. את הרמב״ן שאלו, “מה זה אומר משיח אצלכם?” אצלנו זה אומר, בוויכוח של רמב״ן, “אצלנו זה אומר שחזרנו לארץ ישראל ויושב בצדק על העולם.”

נו, איך זה יקרה? הוא אומר, “מה זה אומר? יבוא יהודי, כמו משה רבינו, הקב״ה יעורר בו נבואה, הוא יבוא למלך, כמו אליך, או לאפיפיור” – הוא אומר בפירוש, “לאפיפיור” – “והוא יאמר, ‘שלח את עמי׳. מה קורה? זה לא צודק. למה היהודים יהיו משועבדים ויורדים בצורה כזו, שהם לא יכולים להיות עם משלהם כמו כל הגויים? כך יהיה.”

ומכיוון שזה עדיין לא צודק, והם עדיין חושבים שהם צודקים, צריך לשכנע אותם שהם צודקים. או האמת, מי צודק, כמו שהשני אמר, “רק שהאמת לא תצא”. בקיצור, למצוא מה האמת, ואז יהיה ועד גדול, האו״ם, איך קוראים לזה, ועד הנשק הגרעיני, יתכנסו, והם יתנו את כל הקודים של הגרעין לר׳ מוטל זילבר. יום טוב.

משיח כשופט עם כוח

ואם הוא חושב שמגיע למישהו, כמו שכתוב בפסוק, וזה ממש כך הפסוק, חז״ל אומרים על משיח “והכה ארץ בשבט פיו”, שאם משיח יגזור על מדינה שתחרב, היא תחרב. אפשר לראות את זה במחשב ממש.

יתנו את הקודים לר׳ מוטל זילבר, והוא יתבונן בכל הפסקים. זה הבדל, יש רעיון? אני רק נותן לך תה. אני לא מתכוון לבדיחה. דרך אגב, אני עושה את זה כבר בדיחה, אבל זה לא יכול להיות? זה יכול להיות.

והוא יחליט מי צודק. ואם השני, יזהירו אותו, מובן מאליו, לא צריך סתם מיד להרוג, יזהירו את השני, אם אתה לא רוצה, הוא יעשה צרות, הוא צריך רק לכוון, לומר את הקוד, והוא גמור עם השני. זה פשוט כמו זה. זה אומר “והיה ה׳ למלך על כל הארץ”. מה הוא התכוון לומר?

אחר כך, לפני זה, יקימו ישיבה גדולה, ואפשר יהיה לשבת וללמוד. אז יש עולם הבא. אז תהיה המטרה של זה, שעלינו עוד לדבר באריכות גדול ונורא.

כוונה בתפילה: דימוי בראש

אבל אז עכשיו, פעם אחת אני צריך, לגבי השיחה אני צריך לסיים, אני חושב שזו תוכנית טובה, אני צריך להיות עם כוונה, אני צריך להיות עם איזה דימוי בראש כשאומרים את כל הפסוקים, כל המזמורים, ו״ויסעו כל עבדיך”.

האיקונוקלזם הביזנטי

דרך אגב, קראתי פעם תיאוריה שאחד ש״ויסעו כל עבדיך” נכתב אחרי שקרה ממש מעשה כזה איפשהו. בביזנטיון היה איקונוקלזם, כך יש תיאוריה. לא משנה. “ויברכו”, בקיצור, מה מפורט, כן? “ויראוך עם שמש”.

היה מעשה שבכנסיית ביזנטיון יום אחד הייתה התעוררות שצריך מי שעדיין צביין, צריך לשבור את האיקונים, כי הם חשבו שהקב״ה אינו גוף. יש משמעות סברא ש״ויסעו” נכתב אז, שהיהודים התעוררו וראו, אה, זה יכול לקרות, להוריד מה שהם עובדים כל היום תמונות של מרי, הם שברו יום אחד, מעשה של עולם. זה יכול להיות, והוא הולך על האלף בית בנוי. אני חושב שהוא באמת דמיין, כן?

תרגום לעברית

“ויברכו שם כבודך”, “ויגידו עז נוראותיך וגדולתך אספרנה”. מה זה אומר? שכאשר נמשיך להנחית בחדשות יעמוד שהיום משיח פסק שכולם צדיקים. “צדקתך”, מי צדיק? “ויראוך עם שמש ולפני ירח דור דורים”, כן? יקומו ותיקין, יקומו לפנות בוקר, ויהיה ברכה מהגויים ללכת לותיקין. כך כתוב בסידור, כן? וכן הלאה. אלו דברים פשוטים.

המבנה של ימים נוראים: מאוניברסלי לפרטיקולרי

עכשיו, אני צריך לומר דבר אחד. עכשיו, שמתי לב לדבר מעניין. ועכשיו, כולם יודעים את התורה שאומרים מהצאנזער רב, או מרבי ישראל סלנטר, ממגוון צדיקים, שבתחילה רצה לתקן את כל העולם, אחר כך, וכן הלאה, עד שתפס שאפילו את עצמו אינו יכול לתקן, השם יתברך לעזור. את הפתק לא ידע, אבל זה קרה אחרי שתפס שהוא הולך גם לתקן את עצמו.

אבל תפסתי שההתקדמות של ימים נוראים הולכת בערך כך.

ראש השנה: היום האוניברסלי

כי ראש השנה, איני יודע יום כיפור גם, אבל זה כבר קצת פחות. ראש השנה הוא מאה אחוז יום אוניברסלי. ראש השנה, אדם הראשון נולד, כמעט לא מדברים על היהודים, קצת. “ה׳ אלקי ישראל מלך”, אני מתכוון, אנחנו יודעים כבר, היינו קרא תחילה כזה. אבל בעצם, השם יתברך יהיה המלך של כל העולם. כל העולם השם יתברך שופט, דרך אגב.

יש לך חברים גויים? אתה עובד עם הגויים? לא. יש לך חברים גויים? התפללת עליהם בראש השנה? אתה יודע שמשפטים את הגויים גם בראש השנה? אחרי היהודים. זה בפירוש, כך כתוב בגמרא. אתה צריך להתפלל עליהם, לא? אתה רוצה שיהיה להם שנה טובה או לא? מה שזה לא יהיה, מה קורה? אנחנו לא מאמינים בכלום, זו בושה, אנחנו לא מאמינים במה שאומרים בעצמנו. ראש השנה הוא גם עבור הגויים.

אפילו יום כיפור. כתוב בחזיונות, הרמב״ם, אמרתי לכם השבוע את הרמב״ם שיום כיפור הוא גם לכל באי עולם. אוקיי. עכשיו, למעשה, ראש השנה, זה התוכנית הגדולה ביותר. אמרתי עכשיו חלום מסוים איך זה יכול להיות. זו התוכנית של ראש השנה, אוקיי?

יום כיפור: עבור היהודים

אחר כך הולך הדבר שהוא מתיישב, הוא מתחיל לחשוב, מפרט איך התוכנית הולכת לעבוד. הוא מתחיל לתפוס, סאטמר א׳ וסאטמר ב׳ יכולים להתאחד? אני מחזיק באיחוד של קים ג׳ונג און עם פוטין? אלו פנטזיות. אוקיי, יודע מה? אנחנו עושים את הנושא של סליחות שצריך לדבר בהרחבה. יודע מה? בואו נעשה קצת יותר קטן. הוא מתחיל לעשות קצת יותר קטן את החלום. לא לעשות קטן יותר, אלא להבין. זה חייב להיות השלב הראשון, זה חייב להיות.

כי אם אין לו תלמיד, מה זה אומר אדם? ואיך האדם אומר כל האנושות, כל בני אדם הראשון, בני נח, אני יודע את זה. אי אפשר לדבר על זה. אני צריך להסביר את זה גם בהרחבה. וממילא, אבל צריך להתחיל איך אדם הוא בשבילי נברא העולם, אבל למעשה הוא עובד על הסביבה שלו. אוקיי, אז היהודים. כל מיני יהודים, הוא חושב. יש דתיים, יש חילונים, יש… זה הרי פירוש של יום כיפור. נכון?

יום כיפור הוא עבור היהודים החילונים, כן? “על דעת המקום ועל דעת הקהל, אנו מתירין להתפלל עם העבריינים”. היהודים הדתיים כבר ביום כיפור, בעשרת ימי תשובה שלהם, כמו שהטור אומר, כבר ערב ראש השנה, כבר הרבה אחרי, כבר מזמן מחלו על כל העבירות.

הבעיה היא שהם תפסו, ואחר כך מדברים בראש השנה על כל העולם, הם תפסו שזה השם יתברך בעצמו. כן, השם יתברך בעצמו דיבר קודם עם אדם הראשון, עם נח, הוא רצה לעשות את כל העולם, אחר כך הוא תפס, הוא רוצה לנסות עם עם אחד, בואו ננסה, אוקיי? זה לא עבד.

הם תפסו שהמעשה היא מעשה של השם יתברך, כן? פרשת בראשית היא המעשה. השם יתברך ניסה שכל בני האדם יהיו בני אדם, זה לא הצליח. הוא ניסה מבול, הפלגה. כך כתוב בפרשה השבועית, כן, “בהנחל עליון גוים”. זה כבר משה לא נתן. אבל… אבל… כתוב בפרשה השבועית, השם יתברך אמר, אוקיי, חלק ה׳ עמו, אני אקח. זה לא אומר שבסוף צריך להיות הנני גואל עמי, כל אחד צריך להבין. אוקיי, לעשות את העם, כשהבעיה שיש לי איתו, נו בעיה, יש יום כיפור בשביל זה.

השם יתברך גם מחל על כל העבירות, ואפשר להיות בשלום עם כל היהודים. למה יש יום כיפור? איני יודע, זה מאוד מעניין, אבל עד היום הזה רוב יהודים חוגגים יום כיפור. דבר מאוד מעניין. אבל למה? כי זה בשבילם. תבונין פשוטין, הוא בשבילם. וזה יום כיפור.

ויום כיפור, רואים בבירור, זה הרבה יותר יהודי. מדברים שהשם יתברך מוחל, כתוב בפסוק, מוחל, איך אומרת הברכה? לא אכל עבודת עמו בית ישראל. לא כתוב לעבודת כל העולם. השם יתברך אפשר להיות גם בגאון זה עבודת גם. זה כבר לא יום כיפור. הגאון זה כל הנושא. אבל מלך כל הארץ. בראש השנה אומרים מלך על כל הארץ, גם ביום כיפור. אבל רק מלך על כל הארץ, כך הוא בניסיון שלנו. אבל יום כיפור אומר, מוחל זה אופן יותר רחב עבור היהודים. כן, כן, כן, זה מובן. לא עבור הגויים. הגויים ימצאו גוי גדול אחר, איני יודע.

אז יום כיפור אומרים שהיהודים צריכים לעבוד ביחד. כדי לעבוד ביחד, צריך למחול על כל העבירות היהודיות. זה יום כיפור, אוקיי?

סוכות ושמיני עצרת

אחר כך מגיע סוכות. וקצת, בעיקרון, עשו שבעים פרים עבור כל שבעים האומות, צריך לתת משהו גם עבורם. ועד שמיני עצרת אמרו, זה לא הולך לעבוד, הולכים לרקוד רק עם היהודים הבודדים, אולי עם עצמם, עם אלה שלומדים את התורה, עם שמחת תורה. בקיצור, זה נעשה קטן יותר וקטן יותר. כמו שמיני עצרת, רש״י אומר, זה רק עבור היהודים, כבר השלכנו את כל הגויים, נשאר פר אחד ואיל אחד. זה ממש המעשה.

העיקרון: אי אפשר לתקן את עצמך בלי תוכנית לכל העולם

אז, מה זה אומר? זה אומר שבאמת, אדם לא יכול לתקן את עצמו בלי שיש לו תוכנית לתקן את כל העולם. אבל איך עושים את התוכנית? אז קודם צריך לחשוב על כל היהודים. אם מישהו חושב, זה מאוד חשוב, אם מישהו חושב שהוא יכול לקפוץ רק מעצמו, איני יודע אם יש שלב כזה בכלל, כי שמיני עצרת הוא גם עבור כנסת ישראל, לא עבור יהודי אחד.

הבעיה של אקסקלוסיביות בבתי מדרשים

אם יש מקום, אם יש, כבר אמרתי, ביום כיפור יש בית מדרש כל כך קדוש, יום כל כך קדוש, כל היהודים היו נכנסים. אתם חושבים, העולם חושב כך, שיש בתי מדרש יותר קדושים ופחות קדושים. שם נכנסים כל מיני אורחי פרחי וכל מיני אנשים שצריכים לומר קדיש על הסבא שלהם שאולי עוד היה ישר וכן הלאה. ואחר כך בית המדרש הכי קדוש, שם יש שלט גדול, “פה אין כניסה עם סמארטפון”. ובית המדרש הכי קדוש יותר עומד שלט, “פה אין מוציאין”, אני לקחתי את בית המדרש, מי שמאמין שזה יכול להיות אולי טובה ליהודים מהציונים, אסור להיכנס לבית המדרש, יודע? אני לקחתי בית מדרש כזה. וככל שיותר קדוש זה יותר מצומצם.

יום כיפור כאנטי-תזה: י״ג מידות הרחמים

ובינתיים, ויש לנו הרבה ימים טובים והרבה שבתות, עכשיו יום טוב רגיל, ושבת רגילה, ובשם יתברך לא מכניסים, לא מספיק קדוש. ביום כיפור עומד שלט גדול על מפתן יום כיפור, כתוב כל הסמארטפונים מכניסים. למה? כי צריך לתפוס, יש הרבה סיבות לזה, כי הסיבה הראשונה כי צריך לתפוס שאי אפשר ללכת בדרך של משה רבינו. זו הדרך של הסטרא אחרא. הסטרא אחרא, היצר הרע, החוז׳יאנובר, אומר כמו שהוא אומר, עזוב את כל החברה, עשה חלוקה, ואני יודע בעבודת השם, רק היהודים הבודדים הישרים נשאר. זה ההיפך מרחמנות, ההיפך מהקדושה של יום כיפור, מי״ג מידות הרחמים שהשם יתברך הראה למשה רבינו. אחר כך הראה לו את זה. השם יתברך הראה שהשם יתברך הוא רחום וחנון, הוא צריך שכל היהודים יהיו. למה? כי אי אפשר לעבוד ביחד. זו סיבה מאוד בסיסית, אפילו על פי שכל הישר. חייב להיות שאפשר להיות מלאך כל תולעת היא וירוס, כי אחרת לא יוצא עולם. באמת כל העולם. וגם את נח בהרבה זכרת. אוקיי, אולי לא כל העולם, על ידי כמה מיליון יהודים שיש, זה לא כל כך הרבה אנשים, אני יכול לתת לך עצה, אוקיי? אני לא יכול יותר מזה.

הערה מעשית: זה לא כל כך הרבה יהודים

אבל ביהודים יש גם שנים עשר שבטים, ויש גם כל מיני קבוצות יהודים, ואדם חושב כך… איני יודע אם זה כל כך מופרך, דרך אגב. אפשר לקבל רשימת אימייל של ממש כל יהודי, נכון? זה לא צריך להיות כל כך קשה, זה לא כל כך הרבה אנשים. לוולמארט יש רשימת אימייל גדולה יותר מכל היהודים שיש בעולם. למה יהיה כל כך קשה שאני אשלח הכל בבת אחת לכל יהודי? לא ארבעה עשר מיליון יהודים. אבל אם היו יודעים, כמה זה ארבעה עשר מיליון יהודים? זה כלום. ארבעה עשר מיליון זה פחות אנשים שגרים בניו יורק סיטי. אני אומר לך, לוולמארט יש רשימת אימייל גדולה יותר. רבונו של עולם כולא, על כמה אנשים מדברים כבר? אנחנו לא יכולים לתת עצה עם האנשים האלה? זה חייב להיות מאוד ריאליסטי. אבל אם לא, זה הרבה אנשים ארבעה עשר מיליון, אתה אומר. אז מנין אחד, כבר. קודם שלושת האנשים שאנחנו מדברים איתם, שיוכלו לדבר אחד עם השני. מאדם אחד, עד אני בעצמי. הוא לא יכול ללכת.

התוכנית המעשית: התחל קטן וגדל

בכל מקרה, זו התוכנית שלי. כמו שיש לנו שיעור כל שבוע. שם זה מתחיל. זו הראשונה. בעזרת השם. בעזרת השם. צריך… זה הולך להתחיל הפוך. כך צריך להיות. מתחילים איפשהו. בעזרת השם. בעזרת השם אחרי יום טוב הולכים להתחיל שמונה פרקים מההתחלה. כך נפל לי תוכנית, ואתם לא מסכימים אתכם, אתם יכולים לעשות את שלכם, אם אתם מחזיקים. אני מרגיש ששם כבר לא יודע, נענה בהתחלה, לחזור על מה שכתוב, ואם נלמד דברים חדשים, אם לא נזכור את הדבר הישן, ואחר כך נגיע, לכאורה יודעים כבר הכל עד פרק ד׳ איפה שאנחנו מחזיקים, אז נלך מאוד מהר. עכשיו, אתה רוצה? אבל בכל מקרה, ואחר כך הולכים הלאה. תוכנית טובה, אמת. זו התוכנית שלי לעשות תשובה.

הערות לוגיסטיות על השיעורים הבאים

בשבוע הבא לכאורה יהיה שיעור, יהיה יותר על יום טוב, אני מקווה שיהיה שיעור, העולם כאן. בשבוע הבא? יש סוכות. אני צריך לבנות סוכה? איני יודע. כל אחד מסיים את המצוות שלו. אם יש עולם, בואו, בואו.

ברכה לסיום: לכולם

כבר, העולם יעשה סייר בטובה, וילמדו הכל טוב לכל העולם, ולכל היהודים, ול… בואו נאמר שמותר, איני יודע אם מותר לומר ליהודים שהם יותר כמו דתיים, איני יודע אם נכון לומר דבר כזה, ובתוכם לכל אחד יהיה הקהילה שלו והמשפחה שלו ועצמו, ואחר כך חזרה הפוך עד שרצים על הנגס.