דעטאלירטע חלומות פון מלכות השם און אהבת ישראל | תמלול וסיכום

תשובה, יום כיפור, און די מהות האדם: א שיעור אין רמב״ם׳ס הלכות תשובה און שמונה פרקים

מבוא: ערב ערב יום כיפור און די סטרוקטור פון תשובה

מגיד שיעור:

אקעי, רבותי, רבותי. היינט איז ערב ערב יום קדוש, ערב ערב… וואס? י״ג מידות. לויט געוויסע גרסאות, אין די סליחות שטייט עס מארגן. די וואס מ׳זאגט היינט האבן פארדרייט די יוצרות, ווייל זיי ווילן ס׳זאל זיין דאנערשטאג.

עניוועיס, סאו אונז האבן דא א שיעור אויף די שמונה פרקים פון די רמב״ם [Rambam: Maimonides], וואס ס׳איז נאר דא אכט, קען מען עס לערנען איין פרק א טאג פון מוצאי ראש השנה ביז יום כיפור. ער רעכנט נישט אריין ראש השנה. אכט, ס׳איז דא אכט פרקים, שמונה פרקים, מיט די הקדמה אפשר ניין.

און הלכות תשובה [Hilchos Teshuvah: Laws of Repentance] האט דער רמב״ם געשריבן צען פרקים, אז מ׳זאל קענען לערנען איין פרק יעדן טאג פון ראש השנה. די כוונה [kavana: intention], דער רמב״ם האט גערעכנט ווען ער האט געשריבן…

תלמיד:

וואס?

מגיד שיעור:

זייער גוט, ווייל סוף עשרת ימי תשובה [the end of the Ten Days of Repentance] קומט מען שוין צו די מדריגה אז מ׳הייבט אן צו רעדן וועגן עולם הבא [Olam Haba: the World to Come]. פארדעם הייבט זיך אן וועגן בחירה [bechira: free will], יא. ס׳הייבט זיך אן וועגן בחירה, און ס׳קומט זיך אן ביי עולם הבא.

די סטרוקטור פון הלכות תשובה: פון מצוה צו עיקרים

סאו הלכות תשובה, דאס איז נישט קיין שיעור אויף הלכות תשובה, אבער די סטרוקטור פון הלכות תשובה איז אז ס׳הייבט זיך אן פון הלכות תשובה, די מצוה פון תשובה, די ערשטע צוויי פרקים. די נעקסטע צוויי פרקים רעדן אביסל ברייטער די מצוה פון תשובה, און אויך די נושא פון עשרת ימי תשובה, און אזוי ווייטער, די גאנצע נושא פון די דין, און פרק ג׳, פרק ד׳ דברים המעכבים את התשובה [things that prevent repentance].

און נאכדעם פון פרק ה׳ ברייטערט דער רמב״ם אויס. דער רמב״ם זאגט אין די הקדמה, אין די העדער פון הלכות תשובה שטייט אז ס׳איז ביאור מצות התשובה, והעיקרים הנגררים עמה בגדלה [and the fundamental principles that are drawn along with it in its greatness], די עיקרים, די ענינים העיקריים וואס קומען צוזאמען מיט תשובה.

די ברייטערע מובן פון תשובה

אין אנדערע ווערטער, דער רמב״ם האט פארשטאנען אז די תשובה האט, אז ס׳איז דא א מצוה באופן מצומצם [in a narrow sense], אז מ׳דארף תשובה טון, זאגן וידוי [vidui: confession], ס׳האט אזוי ווי הלכות. ער האט צוזאמגענומען אלע הלכות וואס זענען דא, יום כיפור דארף מען זאגן וידוי, עשרת ימי תשובה, די אלע הלכות ומנהגים [laws and customs] וואס זענען דא, אזויווי אין יעדע מצוה האט ער צוזאמגענומען אלע הלכות און מנהגים וואס האבן צו טון מיט יענע מצוה, אויף איין פלאץ, פון שעת הפוסקים [from the time of the halachic decisors] — ס׳איז נישט געווען פוסקים, ער איז געווען דער פוסק — אבער פון שעת און אזוי ווייטער, דברי חז״ל [the words of our Sages] און פסוקים [verses].

און נאכדעם האט דער רמב״ם פארשטאנען אז ס׳איז דא א מער ברייטערע מובן פון תשובה, אז די ברייטערע מובן פון תשובה איז מער ווייניגער די סובדזשעקט פון שמונה פרקים. דאס הייסט, שמונה פרקים רעדט, אלע סובדזשעקטס וואס שטייט אין די צווייטע האלב פון הלכות תשובה שטייט אין שמונה פרקים.

עקטשלי, נישט אלע פון זיי, ממש די ענד שטייט אין די הקדמה פון פירוש המשנה [Commentary on the Mishna] פון סנהדרין [tractate Sanhedrin]. אבער אלע פון זיי זענען זאכן וואס ער חזר׳ט איבער [repeats]. ס׳איז כמעט נישט דא קיין חידושים [novel insights], אבער ס׳איז נישט דא קיין סובדזשעקטס וואס ער זאגט דארט פון ניי וואס שטייט נישט אין די עיקר צוויי פלעצער אין פירוש המשנה, ווי ער זאגט זיינע עיקרי הדעת [fundamental principles of belief] וואס איז אין סנהדרין און אין אבות [tractate Avos]. ס׳איז חמשך, איך רייט אבות קומט נאך סנהדרין, ס׳איז אלעס אין סדר ניזיקין [the order of Nezikin].

תשובה ווי א סדר עליה פון א מענטש

די ריזען איז ווייל דער רמב״ם האט אנגעקוקט אז תשובה אויף די ברייטסטע אויפן און דער רמב״ם איז דער מקור, אז איינע פון די גרויסע מקורות אז תשובה איז א ברייטערע זאך, נישט נאר די מצוה פון תשובה, נאר מער די זאך אז די סדר עליה פון א מענטש, פון אן אדם, וויאזוי ער גייט פון זיין נישט קיין בעל תשובה [penitent], זיין א… די ווארט חוטא [sinner] איז נישט א ריכטיגע ווארט, אז מ׳האט נישט געקומען טון עבירות [sins], אבער א מענטש ווערט דאך נישט געבוירן קיין אדם השלם [complete person], און צוביסלעך דארף ער תשובה טון.

סאו קודם דארף מען וויסן אז מ׳קען, דאס איז בחירה. אזוי דער רמב״ם פירט אויס, כיון [since], וויבאלד איך זאג אז מ׳טאר בחירה, דארף מען תשובה טון, אזוי זאגט דער רמב״ם, פירט אויס פרק ו׳ מיינעך אדער ז׳. ער זאגט, ער פירוש קאנעקט עס, און נאכדעם ווייזט ער דאך וואס איז די גאול, וואס איז די מטרה פון די גאנצע הלכות תשובה, דאס הייסט די מטרה פון א מענטש׳ס לייזט.

סאו דאס איז בהרחבה גדולה [in great breadth] די מטרה פון תשובה, וואס תשובה מיינט ווערן א מענטש. און פארוואס דארף מען ווערן א מענטש? איז ער אמאל מסביר [explains], די עיקרים פון שכר ועונש [reward and punishment], אבער ער איז מסביר אז די מטרה פון זיין א מענטש איז עולם הבא, און אויב אזוי דארף מען פארשטיין פארוואס די תורה איז דא שכר עולם הזה [reward in this world], די גאנצע שמועסן, דאס איז די לעצטע דריי פרקים פון הלכות תשובה, און ער איז מסביר די עיקרים פון שכר ועונש.

סאו אין די סענס איז יא די לימיט פון עשרת ימי תשובה, נאר ס׳איז אסאך ברייטער ווי די דין פון תשובה, אזוי אמת׳דיג תשובה איז אסאך א ברייטערע זאך ווי די מצוה פון תשובה, אזוי ווי יעדער איינער ווייסט שוין. דאס איז ביי וואס ס׳איז יא קאנעקטעד.

יום כיפור ווי עולם הבא

און דער רמז, איך האב געזאגט דא, דער רמז פון דעם מען איז אז מ׳זעט, יעדער איינער ווייסט, אונז גייען רעדן וועגן דעם אנדערע וועג, אם ירצה השם [God willing] היינט, אויב מ׳קען, יעדער איינער ווייסט אז יום כיפור איז אזוי ווי אין עולם הבא, אזוי ווי ס׳שטייט מרגלא בפומא דרב [a common saying]. העולם הבא אין בו לא אכילה ולא שתיה ולא תשמיש ולא קנאה ולא תחרות, אלא צדיקים יושבים ועטרותיהם בראשיהם ונהנים מזיו השכינה [The World to Come has no eating, drinking, procreation, jealousy, or competition, but rather the righteous sit with their crowns on their heads and enjoy the radiance of the Divine Presence]. יא, ויהי כן לעולם [and may it be so forever], אזוי פירט זיך אלעמאל, ס׳שטייט אין די סידור.

און יום כיפור איז אזא טאג וואס מ׳פירט זיך אזוי, ווייל אזוי ווי ס׳איז א יום שאין בו אכילה ושתיה [a day without eating and drinking] און אנדערע תענוגי הגוף [physical pleasures], איז אויך נישט דא קיין קנאה ותחרות [jealousy and competition], האפנטליך, אזוי שטייט אין די סידור יום עזיבת קנאה ותחרות [a day of abandoning jealousy and competition], שטייט אין די פיוט נאך די עבודה [the liturgical poem after the Temple service].

די פיוטים פון יום כיפור

ס׳איז א זייער שיינע פיוט, די שענסטע פיוטים פון יום כיפור איז זייער פשוט׳ע פיוטים, אבער זייער, איך ווייס נישט וואס איך זאל זאגן, זייער פשוט׳ע פיוטים איז אין די ענד פון סדר העבודה איז דא א לאנגע ליסט פון זייער אזעלכע סימפל פיוטים וואס יעדער איינער פארשטייט, און דארט שטייט אז תתן לנו ה׳ אלקינו יום מחילה וסליחה, יום עזיבת שנאה ותחרות, יום אסימת אהבה ורעות [Grant us, Lord our God, a day of pardon and forgiveness, a day of abandoning hatred and competition, a day of gathering love and friendship]. איך האלט אז דאס איז די עיקר כוונה פון יום כיפור.

סאו דאס איז אזוי ווי עולם הבא. וואס טוט מען יא אין יום כיפור? איז מען זיך מתבונן [contemplating] אין גדלות השם [the greatness of God]. דאס איז וואס מ׳דארף טון. סאו א יום שאין בו אכילה ושתיה, נאר צדיקים יושבים ונהנים מזיו השכינה. וועגן דעם זאגט מען שיר היחוד [the Song of Unity] מיט אדרת ואמונה [Aderes V’Emunah].

יא, דער מהרי״ל [Maharil: Rabbi Yaakov Moelin, 14th-15th century] האט געזאגט מ׳טאר נישט זאגן אדרת ואמונה א גאנץ יאר נאר יום כיפור. שטייט אין די סידור, יא, ביי שחרית [morning prayers] זאגט מען עס, ווייל דאס שטייט אין פרקי היכלות [chapters of the Heavenly Palaces], דאס איז וואס די מלאכים [angels] זאגן פאר׳ן אייבערשטן, און ס׳איז א גאנץ יאר, דו ביסט א מלאך, ווער ביסטו? ס׳איז דא א תירוץ [answer], און בייחוד זאגט מען עס פאר ברוך שאמר [the blessing “Blessed is He who spoke”] שבת בדוחק [on Shabbos when pressed for time], אבער באמת קען מען עס נאר זאגן יום הקדוש [the holy day].

און אזוי איז נאך אסאך שבחים [praises] וואס מ׳זאגט, רוב סדר, ס׳איז דא סליחות פון יום כיפור, אבער רוב פון די פיוטים פון שמונה עשרה [the Amidah prayer] און אזוי ווייטער, איז פלעין די גדלות השם, פלעין התבוננות בגדלות השם [plain contemplation of God’s greatness].

ס׳איז דא די פיוט כתר מלכות [Keter Malchus: Crown of Kingship] פון רבי שלמה אבן גבירול [Rabbi Shlomo ibn Gabirol, 11th century Spanish Jewish philosopher and poet], זייער א שיינע פיוט, על פי דרך הפילוסופיה [according to the philosophical approach], די גדלות השם. ס׳פירט זיך אויס מיט א וידוי, ס׳איז ממש א פיוט פאר יום כיפור, ס׳איז זייער א לאנגע פיוט, איז פארדעם זאגט מען עס יום כיפור אינדערפרי אדער ביינאכט, ווייל דאס איז יום כיפור, יום כיפור איז עולם הבא.

דאס איז די פשוט׳ע פשט, ס׳איז אויך על פי קבלה [according to Kabbalah] אזוי. און מיט דעם די צענטע פרק פון הלכות תשובה וואס איז מכוון [directed] קעגן יום כיפור, רעדט זיך איבער עולם הבא.

ערב יום כיפור: די הכנה צו עולם הבא

וויבאלד אז עולם הבא פעלט אויס אסאך הכנה [preparation], מ׳דארף דאך זען ווי דער רמב״ם איז מסביר אין פרק ט׳. אז די תורה זאגט דאך יא צו שכר בעולם הזה, מ׳דארף עס פארשטיין פארוואס, און דער רמב״ם איז מסביר אז ס׳איז א הכנה כדי וואס דו זאלסט אנקומען צו עולם הבא, פרק ט׳, און דאס איז די סוד פון ערב יום כיפור, כל האוכל ושותה בתשיעי מעלה עליו הכתוב כאילו התענה תשיעי ועשירי [Whoever eats and drinks on the ninth, Scripture considers it as if he fasted on both the ninth and tenth].

אויף די ברייטע אופן מיינט עס, אז דער וואס עסט און טרינקט אזוי לשם שמים [for the sake of Heaven], אזוי ווי ס׳שטייט אין הלכות דעות [Laws of Character Traits] פרק א׳, און אין הלכות דעות פרק ד׳, אדער ה׳, איך געדענק שוין נישט, איז דאך כל מעשיו לשם שמים [all his deeds are for the sake of Heaven], ווערט דאך פון דעם די תורה איז דא מפורש אלהים שמוע [explicitly stated], וואס אונז רעדן וועגן ראש השנה, אין א געוויסע זין, דער שכר ועונש פון בעולם הזה, וואס איז כדאי מ׳זאל זיך צוגרייטן אזוי ווי ערב יום כיפור עסט מען כדי מ׳זאל קענען פאסטן יום כיפור, אזוי עסט מען א גאנץ לעבן. דאס איז דער פשט.

און וועגן דעם, די לעצטע צוויי פרקים אין הלכות תשובה זענען ענדיגעלי מכוון קעגן ערב יום כיפור און יום כיפור. סאו ס׳איז ממש א ראיה ברורה [clear proof] אז דאס איז א ספר וואס מ׳דארף לערנען פון ראש השנה ביז יום כיפור יעדע יאר, צען פרקים. ס׳שטייט שוין אין חסידישע ספרים, דאס איז סיידע חצות שבחדש געווען, ס׳איז מכוון כנגד זה כנגד זה [corresponding one to the other]. און יעצט פארשטייט מען אויך פארוואס.

שמונה פרקים איז נישט מכוון אין דעם וועג, אבער ס׳איז דאך אלץ די זעלבע סאבדזשעקטס מער ווייניגער. שטימט? סאו דערפאר, אונזער שיעור איז א גאנץ יאר אויף תשובה, סאו מ׳דארף נישט רעדן היינט קיין שיעור אויף תשובה, מ׳דארף אבער תשובה טון.

די מהות האדם: התבוננות און בחירה

סאו אונז האבן געלערנט מוצאי שבת סליחות אז תשובה, אז ראש השנה, יום כיפור, אלעס האט צו טון מיט וואס אונז האבן געלערנט. אז מ׳פארשטייט וואס א מענטש איז, פון די מציאות, אזוי ווי דער רמב״ם זאגט אין תקיעת שופר [the blowing of the shofar], הביטו לנפשותיכם [examine your souls], אויב א מענטש קוקט וואס ער איז, וואס אזא זאך איז די מהות האדם [the essence of man], די נפש אדם [the human soul], פון דעם פארשטייט מען אז די שלימות האדם [human perfection] איז וואס ער קען זיין, וואס א מענטש דארף זיין.

אדם ווי א מדיני בטבעו

און א מענטש, א מענטש דארף מען וויסן א כלל גדול בתורה [a great principle in Torah], א מענטש איז נישט קיין יחיד [individual], אזוי ווי דער רמב״ם קוואט [quotes] פון אריסטאטל [Aristotle], האדם מדיני בטבעו [man is by nature a political being], א מענטש אזוי ווי אפילו ס׳שטייט אין די תורה, ויקרא שמם אדם [and He called their name Adam], אדם איז א נאמען פאר די מיני אדם [the human species], און פאר די אדם איש ואשה [man and woman], א מענטש אליינס הייסט חצי אדם [half a person], כל מה אדם [whatever a person is], בהרחבה [broadly] לגבי די גאנצע סאסייעטי, לגבי די גאנצע וועלט, איז א מענטש איז נישט קיין אדם, א מענטש איז אזא סארט זאך וואס ער טוט מיט אנדערע מענטשן.

און פארדעם די תשובה, און דאס וואס מיר האבן געזאגט אז מיר דארפן זיך מתבונן זיין וואס א מענטש איז, זייער וויכטיג, ווייל אונז זענען נישט גענוג צוגעוואוינט צו דאס טראכטן און דאס חלום׳ען און דאס טון, איז צו זיך מתבונן זיין וואס איז דאס די מין האדם.

די מעלה פון שפראך און קאמיוניקעישאן

וואס דארף מען, מענטשן, איינע פון די עיקר מעלות פון די מין האדם, דער מענטש איז א מדבר [speaker], ער קען קאמיוניקעיטן דורך שפראך, וואס האט אין זיך א שכל [intellect] אין דעם. סימבאליק לענגוועדזש [symbolic language] הייסט עס אויף ענגליש, סימבאליק קאמיוניקעישאן, נישט קאמיוניקעישאן איך בין הונגעריג, נאר קאמיוניקעישאן איך רעד וועגן א זאך, און דאס איז וואס ערמעגליכט, מאפשר [enables] פאר מענטשן זאלן בויען מענטשהייט, נישט נאר מענטשן, נאר מענטשהייט. ער טוט אויף אסאך מער.

די ריזען, יא, ווי ס׳האט פריער געזאגט, יעדע חיה, אסאך חיות, מענטשן האלטן אדער מענטשן… יא, וואטעווער, מענטשן ווערן פארלוירן אז געוויסע זאכן וואס זענען נישט מענטשן זענען שטארקער פון מענטשן, אבער ס׳איז אלעמאל אזוי געווען. דו ווייסט, כמעט יעדע חיה, נישט יעדע חיה, אבער זייער אסאך חיות זענען שטערקער פון מענטשן, יעדער איינער אין זיין וועג.

א חמור [donkey] קען שלעפן אסאך מער ווי א מענטש, און א פערד [horse] קען לויפן אסאך שנעלער ווי א מענטש. קל וחומר [all the more so], א לייב [lion] און א זיברע [zebra], און אלע חיות זענען שנעלער, און א שלאנג [snake] קען בעסער פארגיפטן ווי א מענטש. בקיצור [in short], כמעט יעדע חיה, אפילו א מאסקיטא [mosquito] קען בעסער שטעכן ווי א מענטש. אקעי? דו ביסט א שטעכער? א מאסקיטא קען בעסער שטעכן ווי דיר. נישט קיין גרויסע, מ׳האלט נישט מיט א גרויסע שטעכער. יעדער שקאט מיך, ער קען אסאך בעסער שטעכן.

יעדע חיה באופן פרטי [in a particular way], אין זיין מעלה, אין זיין ספעציעלטי, איז ער בעסער ווי א מענטש. אבער נישט יעדער, וואס? פארשטייט זיך. יעדע זאך, זיכער, יעדע כלי [tool] וואס א מענטש מאכט, אדם בשר ודם מעשי ידיו מפארים אותו [a human being of flesh and blood — the works of his hands glorify him]. א מענטש מאכט א זאך, און ס׳איז שטערקער פון אים, ס׳לעבט לענגער.

די מעלה פון מענטשן: קאָאָרדינאַציע און צוזאַמענאַרבעט

פאַרוואָס מענטשן זענען נישט פיזיש שטאַרקער

מענטשן ווערן פאַרלוירן אַז געוויסע זאַכן וואָס זענען נישט מענטשן זענען שטאַרקער פון מענטשן, אָבער ס׳איז אַלעמאָל אַזוי געווען. דו ווייסט, כּמעט יעדע חיה, נישט יעדע חיה, אָבער זייער אַסאַך חיות זענען שטערקער פון מענטשן, יעדער איינער אין זיין וועג. אַ חמור קען שלעפּן אַסאַך מער ווי אַ מענטש, און אַ פערד קען לויפן אַסאַך שנעלער ווי אַ מענטש. קל וחומר [קַל וָחוֹמֶר: kal vachomer – a fortiori, all the more so], אַ לייב און אַ זיבראַ און אַלע חיות זענען שנעלער, און אַ שלאַנג קען בעסער פאַרגיפטן ווי אַ מענטש. בקיצור [בִּקִּצּוּר: bekitzur – in short], כּמעט יעדע חיה, אַפילו אַ מאָסקיטאָ קען בעסער שטעכן ווי אַ מענטש.

אָקיי? דו ביסט אַ גרויסער שטעכער? ס׳קומט אויס, ס׳קען בעסער שטעכן ווי דיר. נישט קיין גרויסע… מ׳האַלט נישט ביז אין זיין גרויסע שטעכער. יעדער שקאַץ נאָך, ער קען אַסאַך בעסער שטעכן. יעדער חיה אין אופן פּרטי [בְּאֹפֶן פְּרָטִי: be’ofen prati – in a particular way], אין זיין מעלה [מַעֲלָה: ma’alah – advantage, virtue], אין זיין ספּעציעלטי, איז ער בעסער ווי אַ מענטש. אָבער נישט יעדער.

תּלמיד: וואָס?

מגיד שיעור: פאַרשטייט זיך. יעדע זאַך, זיכער, יעדע כּלי [כְּלִי: kli – tool, vessel] וואָס אַ מענטש מאַכט, אדם בשר ודם מעשי ידיו מבהילים אותו [אָדָם בָּשָׂר וָדָם מַעֲשֵׂי יָדָיו מַבְהִילִים אוֹתוֹ: adam basar vadam ma’asei yadav mav’hilim oto – a human being of flesh and blood, the works of his hands frighten him], אַ מענטש מאַכט אַ זאַך און ס׳איז שטערקער פון אים, ס׳לעבט לענגער פון אים, ס׳איז זייער אַסאַך זאַכן, אַ מענטש קען מאַכן אַ בנין וואָס זאָל שטיין טויזנט יאָר, און ער קען מאַכן אַ מאַשין וואָס זאָל פאַרן, און אַזוי ווייטער. This is never interesting, ס׳איז קיינמאָל נישט געווען אינטערעסאַנט.

די אמת׳ע מעלה פון מענטשן: דיבור און קאָאָרדינאַציע

די מעלה פון אָדער איינע פון די זאַכן פון אַ מענטש, אָדער די עיקר זאַך, וואָס פרעגן די חכמי עוואָלושן [חַכְמֵי אֶבוֹלוּצְיָה: chachmei evolution – the scholars of evolution] און אַזוי ווייטער, וואָס איז די גרויסע זאַך וואָס דער מענטש האָט מצליח געווען? פאַרוואָס איז דער מענטש למעשה [לְמַעֲשֶׂה: lema’aseh – in practice] מצליח? ס׳איז אינטערעסאַנט, יאָ? די מענטשן זענען למעשה מצליח צו פירן די וועלט, נישט די בהמות [בְּהֵמוֹת: behemos – animals], נישט די חיות [חַיּוֹת: chayos – wild animals], נישט די עלעפאַנס, און נישט די וויילס, און נישט די סקווידס, און נישט די אַלע חברה [חֶבְרָה: chevrah – group, bunch]. יעדער פירט זיך זיין מלוכה [מַלְכוּת: malchus – kingdom].

ווייל אַ מענטש האָט אַזאַ ספּעשלע זאַך וואָס הייסט דיבור [דִּבּוּר: dibur – speech]. מענטשן קענען קאָאָרדינעיטן מיט אַנדערע מענטשן. אויב איין מענטש, אַזוי ווי ס׳שטייט אין ספּעשלאַכן אין מסכת תענית [מַסֶּכֶת תַּעֲנִית: Maseches Ta’anis – Tractate Ta’anis], וויאַזוי ווייסט מען אַז אַ חיות איז משולחת [מְשֻׁלַּחַת: meshulachas – sent (by Heaven)]? אַ חיות איז אַ מצב וואָס האָבן אָנגעשיקט נישט מיט חיות? אויב עס איז אַ לויפן נישט פון צוויי מענטשן. פון איין מענטש איז קיינמאָל נישט.

אַ חיות טרעפט איין מענטש, געווענליך דער חיות גייט געווינען. כּמעט יעדער חיות, אַפשר אַ הונט, אַ שטאַרקע הונט קען געווינען איין מענטש אויכעט. אָבער פון צוויי מענטשן… האַלט שוין אויף אַ וועג. דריי מענטשן, צען מענטשן. מענטשן געווינען נאָר חיות.

אויפן קלאָר די וועג וויאַזוי מענטשן האָבן כּובש געווען, רדו בארץ ורבו [רְדוּ בָאָרֶץ וּרְבוּ: redu va’aretz urevu – subdue the earth and multiply], אַזוי שטייט אין פּסוק [פָּסוּק: pasuk – verse], פרו רבו רדו בארץ וכבשוה [פְּרוּ וּרְבוּ וּרְדוּ בָאָרֶץ וְכִבְשֻׁהָ: peru urevu uredu va’aretz vechiv’shuha – be fruitful and multiply and subdue the earth and conquer it]. ס׳איז מיר אַסאַך קינדער. איין מענטש, אדם הראשון [אָדָם הָרִאשׁוֹן: Adam HaRishon – the first man, Adam] איז געווען דענדזשעריס, ער האָט געדאַרפט האָבן אַ ספּעשלע שמירה [שְׁמִירָה: shemirah – protection], זיין גן עדן [גַּן עֵדֶן: Gan Eden – the Garden of Eden], כּדי די חיות זאָלן אים נישט אויפעסן.

קין [קַיִן: Kayin – Cain] האָט זיך דערשראָקן, הוי כל מוצאי ירגני [הוֹי כָּל מוֹצְאִי יַהַרְגֵנִי: hoy kol motz’i yahargeini – woe, anyone who finds me will kill me]. איין מענטש. האָט ער געבויט אַ שטאָט, “פרו ורבו ומלאו את הארץ וכבשוה” [פְּרוּ וּרְבוּ וּמִלְאוּ אֶת הָאָרֶץ וְכִבְשֻׁהָ: peru urevu umil’u es ha’aretz vechiv’shuha – be fruitful and multiply and fill the earth and conquer it], דעמאָלטס איז דער מענטש רודה [רוֹדֶה: rodeh – ruling] אויף די בהמות, ווייל ער בויט אינפראַסטרוקטור.

תּלמיד: וואָס? אין די מעשה פון אדם הראשון איז געווען נאָר איין מענטש. וואָס איז געווען? דו ברענגסט אַ קשיא [קֻשְׁיָא: kushya – question, difficulty] אויף קין?

מגיד שיעור: יאָ, דאָס איז די מעשה. ס׳געבט דאָס אַרויס אַז איין מענטש איז אין אַ גרויסע דעינדזשער. איין מענטש קען זיך נישט באַשיצן אַפילו קעגן אַ שלאַנג, אָקיי? אָבער אַ טויזנט מענטשן קענען. אַמאָל כאַפּט אַ שלאַנג אַ מענטש, מאַכט זיך, “ואיש פניו יכירנו” [וְאִישׁ פָּנָיו יַכִּירֶנּוּ: ve’ish panav yakirenu – and a man will recognize his face], אָקיי, אָבער נאָרמאַל אַ מענטש קען בויען אַ חומה [חוֹמָה: chomah – wall], ער בויעט אַ שטאָט, ער בויעט אַ האָספּיטאַל, אַז אַפילו ווען די שלאַנג קומט, היילט ער עס אויס.

די כּוח פון התחברות

מענטשן, די מעלה פון מענטשן איז, זיי קענען זיך ליב האָבן, ליב האָבן איז אַ גרויסע מדרגה [מַדְרֵגָה: madreigah – level, spiritual level], אָבער קאָאָרדינעיטן מיט אַנדערע מענטשן. אַרבעטן צוזאַמען מיט אַנדערע מענטשן. דאָס איז אַלעס וואָס בויעט מענטשהייט. דאָס איז די מעלות האדם [מַעֲלוֹת הָאָדָם: ma’alos ha’adam – the virtues of man], אָדער איינע פון די עיקר מעלות האדם איז די התחברות [הִתְחַבְּרוּת: hischab’rus – connection, bonding] וואָס אַ מענטש קען האָבן.

אוודאי [בְּוַדַּאי: vadai – certainly] בהמות איז דאָ דאָ בהמות וחיות וואָס אויך אַרבעטן צוזאַמען, באַט ס׳איז שלא בערך [שֶׁלֹּא בְּעֵרֶךְ: shelo be’erech – incomparably]. די לעוועל וואָס אַ מענטש אַרבעט צוזאַמען מיט אַנדערע מענטשן, וואָס עני די בעסטע, מערסטע קאָמפּליקירטעד סאָושעלס, סאָושעלס, סאָושעלס, אַ מאָנקי אַפילו, איז בכלל [בִּכְלָל: bichlal – at all] נישט די לעוועל וואָס אַ מענטש. און מ׳געדענקט ווי ווי מערן מענטשן אַלעמאָל.

דאָס איז די סוד [סוֹד: sod – secret, mystery] פון אהבת האדם [אַהֲבַת הָאָדָם: ahavas ha’adam – love of humanity], אהבת ישראל [אַהֲבַת יִשְׂרָאֵל: ahavas Yisrael – love of fellow Jews], אהבת… דאָס איז שלום [שָׁלוֹם: shalom – peace], יאָ? דאָס הייסט שלום, מענטשן קענען האָבן שלום. שלום מיינט נישט אַז מ׳שלאָגט זיך נישט, שלום מיינט אַז מ׳אַרבעט צוזאַמען. דאָס איז די מעלה פון אַ מענטש.

וועגן דעם, כל זמן שאתם בשלום [כָּל זְמַן שֶׁאַתֶּם בְּשָׁלוֹם: kol zman she’atem beshalom – as long as you are at peace], וועלכער האָבן נישט מורא [מוֹרָא: moreh – fear] פון קיין בהמה ספרים חיות, פון קיין אַנדערע מיני, אַלע מיני קליפות [קְלִפּוֹת: klipos – husks, forces of evil], ווייל מ׳קען אַרבעטן צוזאַמען. אויב איינער דמיינט אַז די חיות וועלן זיך צוזאַמענעמען איין טאָג און גיין קעגן די מענטשן, נו נו, ביז דערפאַל גייען זיי נישט. אויב איין מענטש קען שיקן אַ חיות פאַר אַ צווייטע מענטש, יאָ, דאָס איז אַלעמאָל געווען אַ פּראָבלעם. ניין, מ׳דאַרף נישט מורא האָבן פאַר מענטשן.

רמב״ם׳ס פּירוש פון שדים: מענטשן אָן שׂכל

דער הייליגער רמב״ם [רַמְבַּ״ם: Rambam – Maimonides] זאָגט, אָקיי, ס׳איז נישט יעצט די שיעור, אָבער דער הייליגער רמב״ם זאָגט אַז די נמשל [נִמְשָׁל: nimshal – the analogue, the lesson] פון שדים [שֵׁדִים: shedim – demons] זענען מענטשן, ווייל דער רמב״ם איז מסביר [מַסְבִּיר: masbir – explains] אַז אין פּרק ז׳ אין שמונה פרקים [שְׁמוֹנָה פְּרָקִים: Shemonah Perakim – Eight Chapters], איז דער רמב״ם מסביר אַז אַ בהמה איז נישט אַזאַ פּראָבלעם, ער האָט נישט קיין שׂכל [שֵׂכֶל: seichel – intellect]. ס׳איז גרינג פאַר אַ מענטש איבערצוקליגן אַ בהמה. ס׳איז נישט גרינג אים צום נצח [נֵצַח: netzach – to defeat] זיין, אָבער ס׳איז גרינג אים איבערצוקליגן.

וויאַזוי פאַנגט מען בהמה? מ׳ווייסט, די בהמה פאַרט אַלעמאָל אַריין אין טרעפּ, אָדער כּמעט אַלעמאָל. אויב ער לערנט זיך די ערלט, מאַכט מען אַ צווייטע נעמען כאַפּט אים. זייער פּרעדיקטעבל, זייער סטופּיד רעלאַטיוו צו אַ מענטש. ממילא [מִמֵּילָא: meimeilah – consequently], אַז אַ מענטש צוקריגט זיך מיט בהמות און מאַשינס, ס׳איז אַלעמאָל דאָ אַ וועג אַרויס. כּמעט, געווענליך, די נאָרמאַלע טבע [טֶבַע: teva – nature] איז אַז אַ מענטש וועט געפינען.

אָבער ווען אַ מענטש רירט זיך צו אַ צווייטן מענטש, דעמאָלטס איז צרות [צָרוֹת: tzoros – troubles]. די צווייטע מענטשן, האָבן מיר גערעדט פון דעם אור החיים הקדוש [אוֹר הַחַיִּים הַקָּדוֹשׁ: Ohr HaChaim HaKadosh – the holy commentary Ohr HaChaim], פון יוסף הצדיק [יוֹסֵף הַצַּדִּיק: Yosef HaTzaddik – Joseph the Righteous] מיט זיינע ברידער, און אַזוי ווייטער. בעלי בחירה [בַּעֲלֵי בְּחִירָה: ba’alei bechirah – possessors of free will] מענטשן, נישט נאָר בעלי בחירה, וואָס יעצט רעדן מיר טיפער, בעלי שׂכל [בַּעֲלֵי שֵׂכֶל: ba’alei seichel – possessors of intellect], וואָס זיי קענען נוצן זייער זעלבע כּוח אנושי [כֹּחַ אֱנוֹשִׁי: koach enoshi – human power], איז אַסאַך מער דעינדזשערעס.

דער רמב״ם זאָגט דאָס הייסט אַ שד [שֵׁד: shed – demon]. שטייט אין די גמרא [גְּמָרָא: Gemara – the Talmud] אַז אדם הראשון האָט מוליד געווען שדים ורוחות [מוֹלִיד שֵׁדִים וְרוּחוֹת: molid shedim veruachos – fathered demons and spirits], “ויולד בדמותו כצלמו” [וַיּוֹלֶד בִּדְמוּתוֹ כְּצַלְמוֹ: vayoled bidmuso ketzalmo – and he fathered in his likeness and image], שת [שֵׁת: Sheis – Seth] איז געווען בדמותו כצלמו. ביז דעמאָלטס, זאָגט די גמרא, איז משפיר [מַשְׁפִּיר: mashpir – explains], ס׳איז געווען קינדער פון אדם הראשון, אָבער נישט בדמותו כצלמו.

זאָגט דער רמב״ם, יאָ, ס׳איז געווען מענטשן, אָבער זיי האָבן נישט געהאַט קיין שׂכל, זיי האָבן נישט געוואוסט וויאַזוי צו נוצן זייער שׂכל. זיי האָבן יאָ געהאַט שׂכל, אָבער די פּראָבלעם איז אַז ער האָט נישט קיין שׂכל. ער ווייסט וויאַזוי צו פּלאַנען אַן אַטאַקע, ער ווייסט וויאַזוי צו נוצן אַ באָמבע וכדומה [וְכַדּוֹמֶה: vechadoimeh – and the like], אָבער ער ווייסט נישט וויאַזוי צו נוצן גוט, ער האָט נישט קיין שׂכל, נישט קיין צלם [צֶלֶם: tzelem – image] און קיין דמות [דְּמוּת: demus – likeness]. יענער מענטש איז אַסאַך מער דעינדזשערעס.

די נויטווענדיגקייט פון בין אדם לחבירו

סאָו אויב אַ מענטש, און זיכער אויב יענער מענטש האָט פאַרשידענע כּלים וואָס ער קען פירן מיט זיין שׂכל, און ער האָט נישט קיין שׂכל וויאַזוי עס צו פירן, און ער האָט נישט קיין שׂכל וויאַזוי עס צו פירן נישט קעגן אַ צווייטן מענטש, וכדומה, דאָס איז אַ גרויסע דעינדזשער, פאַרדעם דאַרף מען מאַכן די עיקר עבודה [עֲבוֹדָה: avodah – work, service] פון בין אדם לחבירו [בֵּין אָדָם לַחֲבֵרוֹ: bein adam lachaveiro – between man and his fellow], פון זיך מוחל [מוֹחֵל: moichel – forgiving] זיין איינער דעם צווייטן, זיך ליב האָבן, און מאַכן שימת שלום ואהבה ואחוה [שִׂימַת שָׁלוֹם וְאַהֲבָה וְאַחֲוָה: simas shalom ve’ahavah ve’achavah – establishing peace and love and brotherhood], ווייל די עיקר מעלה פון אַן אדם איז אַז ער קען האָבן אהבה ואחוה [אַהֲבָה וְאַחֲוָה: ahavah ve’achavah – love and brotherhood], נאָכדעם קען ער זיין אַ מענטש. דאָס איז זייער אַ משונה׳דיגע וויכטיגע זאַך.

יאָ, די עיקר מעלה פון אַ מענטש, וואָס מיר האָבן געזאָגט, די עיקר מעלה פון אַ מענטש. דאָס הייסט ליב האָבן. ליב האָבן פילינג איז נישט אַזוי וויכטיג. דאָס איז די ערשטע גאָר. יאָ, נישט זיין גוט צו יעדן איינעם. זיין גוט איז גאָרנישט. אַרבעטן צוזאַמען מיט יעדן איינעם. מיטאַרבעטן. בויען זאַכן צוזאַמען מיט אַנדערע מענטשן. ס׳איז אַסאַך מער וויכטיג ווי צו זיך ליב האָבן. אָדער קודם מער וויכטיג.

תּלמיד: יאָ, פאַרוואָס? מיר האָבן גערעדט וועגן דעם. כּדי שיאמר בשבילי נברא העולם [כְּדֵי שֶׁיֹּאמַר בִּשְׁבִילִי נִבְרָא הָעוֹלָם: kedei sheyomar bishvili nivra ha’olam – so that he should say “for my sake the world was created”]. כּדי ער זאָל כאַפּן…

מגיד שיעור: ניין, ס׳איז “לא טוב היות האדם לבדו” [לֹא טוֹב הֱיוֹת הָאָדָם לְבַדּוֹ: lo tov heyos ha’adam levado – it is not good for man to be alone].

תּלמיד: וואָס איז מיר דער פּסוק “לא טוב היות האדם לבדו”?

מגיד שיעור: די גמרא זאָגט אַז עס איז פאַרקערט, ער זאָל נברא יחידי [נִבְרָא יְחִידִי: nivra yechidi – be created alone] כּדי ער זאָל פאַרשטיין אַז די גאַנצע וועלט ליגט אויף אים, ווייל עס איז דאָך דאָ אַ פּראָבלעם, און די אַנדערע צייט שני, ווען אַ מענטש לעבט ריצתא [רִיצָתָא: ritzasa – in a crowd], אַזוי פיל מענטשן, יעדער מיינט אַ מענטש, אַזוי גייט עס איז דאָ אַ בית המדרש [בֵּית הַמִּדְרָשׁ: beis hamidrash – study hall], מ׳דאַרף האָבן די גאַנצע עולם [עוֹלָם: olam – world], די אַלע צען טויזנט מענטשן דאַרף מען האָבן פאַר די בית המדרש. טראַכט אַז די ניין הונדערט טויזנט מענטשן דאָרט טראַכט, מיר דאַרפן נברא ריין, איך גיי אַוועק, און ס׳גייט אָן ווייטער.

זאָגט ער נאָך ניין. דו דאַרפסט כאַפּן אַז אדם נברא יחידי. מ׳דאַרף דיך. באמת [בֶּאֱמֶת: be’emes – in truth] איז אַז טאַקע מ׳דאַרף דיך, נישט למעלה ממקומך [לְמַעְלָה מִמְּקוֹמְךָ: lema’alah mimkoimcha – above your place], אַזוי ווי דו טוסט, אַזוי דאַרף מען דיך. פאַרדעם אדם נברא יחידי. אָבער די וועלט פאַרט זיך נישט פון יחידים [יְחִידִים: yechidim – individuals], די וועלט פאַרט זיך פון אַסאַך מענטשן צוזאַמען. דאָס איז די וויכטיגסטע זאַך.

אדם נברא יחידי: די פּאַראַדאָקס פון אינדיווידואַליטעט

און אין אמת׳ן איז די גאַנצע מעלה פון דעם מענטש איז נאָר ווען ס׳איז דאָ נאָך איינער. יאָ. מענטש, ווייל מענטש מיינט נישט איין מענטש. די נברא אדם יחידי מיינט אַז דער אדם הראשון האָט כּולל [כּוֹלֵל: kollel – included] געווען אַלע אַנדערע מענטשן, אַזוי ווי מיר לערנען אין די מקובלים [מְקֻבָּלִים: mekubalim – Kabbalists]. אדם הראשון, ווען מ׳זאָגט אדם הראשון, מיינט מען דער איין אדם וואָס ער אינקלודט אַלע אַנדערע מענטשן.

אַ מענטש וואָס איז אַן עכטער מענטש, ער אינקלודט, ער ווייסט וויאַזוי צו דיעלן מיט אַלע אַנדערע מענטשן, ער ווייסט וויאַזוי צו אינקלודן אַלע אַנדערע מענטשן אין זיינע פּעולות [פְּעֻלּוֹת: pe’ulos – actions]. אָבער אַ מענטש ווען ער איז אינגאַנצן אַליינס, דעמאָלטס איז ער עקזעקטלי לא טוב היות האדם לבדו, און דעמאָלטס פאַרלירט ער אַלעס.

וואָס מיין איך? אַן אינדיווידזשועל איז גאָרנישט ווערד. אַן אינדיווידזשועל וואָס נעמט קעיר פון יעדער איינער איז עפּעס ווערד. דעמאָלטס איז ער נישט קיין אינדיווידזשועל, ער טראַכט פון אַ צווייטן מענטש אויך.

אַפילו טראַכטן קען מען נישט אַליינס

אַפילו טראַכטן קען מען נישט טראַכטן אַליינס. ס׳איז איינע פון די גרויסע זאַכן, רייט? אַפילו משה רבינו [מֹשֶׁה רַבֵּינוּ: Moshe Rabbeinu – Moses our teacher] זאָגט רש״י [רַשִׁ״י: Rashi – the classic Torah commentator], “דעת שבשביל ישראל נתברך” [דַּעַת שֶׁבִּשְׁבִיל יִשְׂרָאֵל נִתְבָּרֵךְ: da’as shebish’vil Yisrael nisbarech – knowledge that was blessed for the sake of Israel]. זיי זאָגן אַז משה רבינו איז געווען דער מבחר מין האנושי [מִבְחַר מִין הָאֱנוֹשִׁי: mivchar min ha’enoshi – the choicest of humanity], ס׳איז נישטאָ עפּעס אַזאַ זאַך משה רבינו. משה רבינו איז שפּיץ.

איר קענט די מעשה פון די קאָצקער רבי׳ן האָט געפרעגט פאַרוואָס שטייט “ולא קם נביא עוד בישראל כמשה” [וְלֹא קָם נָבִיא עוֹד בְּיִשְׂרָאֵל כְּמֹשֶׁה: velo kam navi od beYisrael keMoshe – and there did not arise another prophet in Israel like Moses], און ביי אומות העולם [אֻמּוֹת הָעוֹלָם: umos ha’olam – the nations of the world] קם, און מ׳פרעגט נאָר אין בלעם [בִּלְעָם: Bilam – Balaam], און וואָס איז געווען בלעם? אַ רשע [רָשָׁע: rasha – wicked person], אַ בעל עבירה [בַּעַל עֲבֵרָה: ba’al aveirah – transgressor], אַ שונא [שׂוֹנֵא: sonei – enemy], אַ שעלטער, און אַזוי ווייטער. ער פרעגט, וואָס איז די מעשה? האָט דער רבי פון קאָצקער געזאָגט אַז דאָס איז די סוד פון סמעטענע. ער האָט פאַרמאַכט די טיר.

און די חסידים [חֲסִידִים: chassidim – Hasidic followers] האָבן מסביר געווען אַז דער רבי מיינט צו זאָגן אַז אַזוי: אויב ס׳איז דאָ אַ גוטע מילך, איז די קרים פון די טאָפּ פון די מילך, וואָס דאָס איז די שפּיץ שטיק מילך, דאָס איז געשמאַק. אויב ס׳איז דאָ זויערע מילך, איז די סמעטענע דאָפּלט זויער. סאָו ווען די אידן האָבן אַ רבי, איז זייער רבי משה רבינו, און ווען די גוים האָבן אַ רבי, איז זייער רבי בלעם. ס׳איז נישט תּלוי [תָּלוּי: talui – dependent] נאָר אין די רבי׳ס, ס׳איז תּלוי אין די חסידים אויכעט, אין די תּלמידים [תַּלְמִידִים: talmidim – students], אין די גאַנצע סאָסייעטי.

משה עבד ה׳ על פי ה׳ [מֹשֶׁה עֶבֶד ה׳ עַל פִּי ה׳: Moshe eved Hashem al pi Hashem – Moses servant of God by the word of God].

תּלמיד: וואָס? ווייל מ׳רעדט וועגן שטאַרבן.

מגיד שיעור: ניין, מ׳שטאַרבט נישט אַליינס. ווען מ׳שטאַרבט איז מען… אָקיי. דאָס איז אַ קשיא. איין מינוט, איך גיי רעדן וועגן דעם, אויב איך וועל אָנקומען. קודם דאַרף מען רעדן וועגן דעם וואָס איז מער וויכטיג. דער עולם ווייסט נאָך נישט גענוג.

קודם, די עיקר זאַך איז אַז מ׳דאַרף קענען מיטאַרבעטן. דאָס איז פאַרוואָס אדם הראשון איז באַשאַפן געוואָרן, כּדי אַזל. דאָס איז דאָך די גאַנצע משפּחה [מִשְׁפָּחָה: mishpachah – family]. ווער ס׳לערנט קבלה [קַבָּלָה: Kabbalah – Jewish mysticism] פון ראש השנה [רֹאשׁ הַשָּׁנָה: Rosh Hashanah – the Jewish New Year], מ׳דאַרף קענען איינראַפּן מיט די חוה [חַוָּה: Chavah – Eve]. אַז נישט איז שלעקליך. איך בעט די איינער מיינט זיך, דעמאָלטס איז שדים ולילים [שֵׁדִים וְלִילִים: shedim velilim – demons and night spirits], און מענטשן דאַרפן נוצן מיט זייער שׂכל צו דעם צוזאַמען. דאָס איז זייער וויכטיג.

אויב מ׳אַרבעט צוזאַמען אָן שׂכל, יעדער איינער מיינט אַז נאַרנים קענען מיטאַרבעטן גרינג, ווייל זיי זענען נישט קיין מענטשן. קודם דאַרף מען זיין אַ מענטש. נאָר ווען זיי שדים, מענטשן וואָס זענען אַביסל קלוג און זיי האַלטן נישט מיט אַרבעט, זענען זיי שדים, זיי קענען נאָר חרוב [חֻרְבָּן: churban – destruction] מאַכן. אַלעמאָל האָט ער קריטיק, אַלעמאָל קען ער צוברוניגע זאַכן, ער קען נישט בויען גאָרנישט.

און אַ מענטש קען אַזאַ סאָרט זאַך, אַ גוטע מענטש, אַזאַ סאָרט מאַכן אַז ער קען האָבן שׂכל׳ן, און ווייל אַ מענטש האָט שׂכל קען ער דאָך בויען אַסאַך מער וואָס אַ מענטש האָט נישט קיין שׂכל. אָבער די איינציגסטע פיזיק אַ מענטש קען בויען איז אויב ער לערנט זיך אויס דאָס צו טון מיט אַנדערע מענטשן. און ס׳איז זייער שווער, ס׳איז אַ גרויסע נסיון [נִסָּיוֹן: nisayon – test, trial].

די חורבן בית שני: די פּראַקטישע מסקנה

אויף דעם שטייט אין די גמרא אַז בית שני [בַּיִת שֵׁנִי: Bayis Sheini – the Second Temple] איז חרוב געוואָרן נאָר וועגן שנאת חינם [שִׂנְאַת חִנָּם: sinas chinam – baseless hatred]. און איך ווייס שוין די פּשט [פְּשָׁט: peshat – simple meaning] וואָס אונז לערנען וועגן דעם, רייט? אַז וואָס? ס׳איז טאַקע אוודאי זייער שיין און וואָויל אַז מ׳זאָל האָבן ריכטיגע דעות [דֵּעוֹת: dei’os – opinions, beliefs], און ווייסן וועגן דעם אייבערשטן, און נישט דינען עבודה זרה [עֲבוֹדָה זָרָה: avodah zarah – idolatry], און נישט מאַכן גילוי עריות [גִּלּוּי עֲרָיוֹת: gilui arayos – sexual immorality].

לאָמיר עס רופן מיט נאָך הוי״ה בנדל, למקום׳דיגע זאַכן, וואָס דער רמב״ם רופט שלימות השניה [שְׁלֵמוּת הַשְּׁנִיָּה: shleimus hasheniyah – the second perfection], די שלימות הנפש [שְׁלֵמוּת הַנֶּפֶשׁ: shleimus hanefesh – perfection of the soul], די עולם הבא [עוֹלָם הַבָּא: Olam Haba – the World to Come], אַ חלק שלימות העולם הבא, וואָס איז אַלעס פאַרשטינדיג וויכטיג. אָן דעם איז נישט וויכטיג, ס׳איז אַסאַך וויכטיגער ווי שלימות העולם הזה [שְׁלֵמוּת הָעוֹלָם הַזֶּה: shleimus ha’olam hazeh – perfection of this world], שלימות הגוף [שְׁלֵמוּת הַגּוּף: shleimus haguf – perfection of the body], וואָס דער רמב״ם רופט שלימות הגוף.

אָבער… האָבן זיי דאָך געלערנט, מי שטרח בערב שבת אוכל בשבת [מִי שֶׁטָּרַח בְּעֶרֶב שַׁבָּת אוֹכֵל בְּשַׁבָּת: mi shetarach be’erev Shabbos ochel beShabbos – one who toils on Friday eats on Shabbos], ווער ס׳עסט נישט ערב יום כּיפּור [עֶרֶב יוֹם כִּפּוּר: erev Yom Kippur – the eve of Yom Kippur] קען נישט פאַסטן יום כּיפּור [יוֹם כִּפּוּר: Yom Kippur – the Day of Atonement]. סאָו אויב מ׳האָט נישט קיין שלום, כּבשעת פּשטות [כִּבְשַׁעַת פְּשִׁיטוּת: kivsha’as peshitus – in simple terms], פּאָליטישע שלום, קען מען מיטאַרבעטן מיט אַנדערע מענטשן.

שלום אלס תנאי פאר רוחניות און די חיוב צו רעדן מיט יעדן איד

שלום: דער גרונט-תנאי פאר אלע מדרגות

אן דעם איז נישטא קיין זאך, ס׳איז אסאך וויכטיגער ווי שלמות העולם הזה, שלמות הגוף, וואס דער רמב״ם [Rambam: Maimonides] רופט שלמות הגוף. אבער מיר האבן דאך געלערנט, מי שטרח בערב שבת יאכל בשבת [whoever toils on Erev Shabbos will eat on Shabbos]. ווער ס׳עסט נישט טריפה יום כיפור קען נישט פאסטן יום כיפור.

סאו, אויב מ׳האט נישט קיין שלום, כפשוטו, פאליטישע שלום, צו קענען מיטארבעטן מיט אנדערע מענטשן, קענסטו זיין ווי א גרויסער צדיק, און אסאך מאל ווי א גרויסער צדיק דו ביסט, און ווי א גרויסער חכם דו ביסט, איז דיר שווערער מיטצוארבעטן מיט אנדערע מענטשן. ווייל וואס איז דאס? אויב יענער איז לויט מיר א קליינע דקות׳דיגע אפיקורס, קען איך דאך נישט רעדן מיט אים, גייסט דאך חרוב ווערן. הגם איך טאר נישט מיטארבעטן מיט אפיקורסים, נו פראבלעם. קודם דארף מען זיך לערנען צו מיטארבעטן מיט יעדן מענטש, נאכדעם דארף מען נישט זיין קיין אפיקורס. ס׳איז סטעפ טו.

דער שם טוב׳ס תירוץ: פארוואס שנאת חינם מאכט א גרעסערן חורבן

ניין, ניין, דער פשט שטייט אין שם טוב אויף די מורה נבוכים [Moreh Nevuchim: Guide for the Perplexed], ער איז מסביר, ער פארענטפערט די סתירה. לכאורה, ס׳איז דאך אסאך א גרעסערע חטא צו זיין אן עובד עבודה זרה ווי צו זיין א נישט שלום, ס׳איז סך הכל א מדרבנן. וואס איז שלום בכלל? סך הכל א מנהג? איך ווייס נישט צו ס׳איז א דאורייתא, דרבנן, איך ווייס נישט וואס עס איז. אקעי, ס׳איז יא דאורייתא, אבער ס׳איז נישט אזא דבר חמור. ס׳שטייט נישט אין די תורה אז מ׳ווערט חרוב אויב מ׳האלט זיך נישט ליב. ס׳שטייט אז אויב מ׳דינט עבודה זרה ווערט מען חרוב. איז וויאזוי קען זיין אז די קלענערע חטא מאכט א גרעסערע חורבן?

והראיה, די גמרא זאגט, יא? ס׳איז געווען א קלענערע חורבן, רייט? תנו עיניכם בבירה [look at the Temple]. די חורבן בית ראשון וואס זיי האבן נאר געווען עובדי עבודה זרה, האבן זיך אן עצה געגעבן, קליינע גלות זיך אן עצה געגעבן. דורו של אחאב היו יוצאים למלחמה ונוצחים [the generation of Achav would go out to war and be victorious], יא? דאס איז נאך א שארפערע איידיע פון די זעלבע איידיע. און ביי בית שני איז א קלענערע עבירה, סך הכל א מענטשליכע עבירה, נישט קיין געטליכע עבירה, נישט קיין סך הכל׳דיגע עבירה, נישט קיין עולם הבא׳דיגע עבירה, א גופניות׳דיגע עבירה. א גוי טאר אויך נישט האבן פיינט דעם צווייטן גוי, ער האט אויך די זעלבע פראבלעם. און עם כל זה איז עס אסאך א גרעסערע פראבלעם. איז ער מסביר, ווייל ס׳איז א קאנדישן, די תנאי צו קענען האבן א סאסייעטי וואו מ׳טראכט פון גאט איז קודם אז מ׳זאל זיך קענען ליב האבן, אז נישט איז נישטא קיין מענטשן, מ׳שטארבט, מ׳פארלירט די מלחמה, איז צרות. סאו דאס איז די ערשטע זאך.

דער נצי״ב׳ס חידוש: הייליקייט אלס סיבה פון שנאת חינם

און וועגן דעם, פארקערט, ס׳קען זיין אז דוקא ווייל – דאס זאגט דער נצי״ב [Netziv: Rabbi Naftali Tzvi Yehuda Berlin] כידוע – אז דוקא ווייל מ׳האט געהאט מער נישט עבודה זרה, האט מען זיך שווערער געווען צוזאמצוארבעטן איינער מיט׳ן צווייטן. יעדער האט געהאלטן אז דער צווייטער איז אן אפיקורס, און דער צווייטער איז א שייגעץ, דער צווייטער איז א קראי, דער צווייטער איז א צדוקי, וכו׳ וכו׳. ס׳איז א שנאת חינם [baseless hatred]. און זיי האבן נישט גערעדט, בקיצור, ס׳איז זייער א טראגישע זאך וואס איז געשען צו אידן. און דוקא ווייל זיי זענען געווען מער הייליג אין די חלק עולם הבא׳דיגע, זענען זיי געווען שווערער צו ארבעטן מיט איינער מיט׳ן צווייטן אין די חלק עולם הזה׳דיגע. און על ידי דעם עולם הזה איז דאס א תנאי לזה אפילו ס׳איז נישט חשוב׳ער.

תנאי איז נישט דאס זעלבע ווי חשיבות

נישט יעדע זאך וואס איז א condition פאר יענע זאך מיינט אז ס׳איז א חשוב׳ערע זאך, right? ס׳קען זיין אז ווען נישט דעם קען נישט זיין די צווייטע, אבער די צווייטע איז טאקע די חשוב׳ערע. פארקערט, אסאך זאכן גייען אזוי, יא? ווען נישט די גוף קען נישט זיין די נשמה. ס׳מיינט נישט אז די גוף איז חשוב׳ער ווי די נשמה, ס׳מיינט אבער יא אז די נשמה איז תלוי בגוף, ווייל גוף איז תלוי בנשמה אין די סדר המציאות און די סדר הזמן פון דעם עולם הזה. וועגן דעם איז ערב יום כיפור פאר יום כיפור. דאס איז די ערשטע זאך, אקעי? זייער וויכטיג.

די פראקטישע נויטווענדיקייט: מיטארבעטן מיט שכל

פארוואס רעד איך וועגן דעם? דאס איז זייער וויכטיג. מ׳דארף קענען סתם אזוי בויען, נישט מ׳קען אפילו בויען מיט שכל, ס׳איז ווייטער זיכער א גרויסע זאך, אמת? שטעל דיך פאר, וואס מ׳וועט זאגן, שטעל דיך פאר אז מ׳האט די כח היצירה, די כח הבנין פון די שכל פון א מענטש, נישט פון סתם א נער, און מ׳קען מיטהארעטן מיט א צווייטן מענטש אויכעט. שטעל דיך פאר ווי זאכן וואלטן אנגעקומען. אונז האבן דאך ממש א פראבלעם, אז ווי מער א מענטש איז קלוג, ווי ווייניגער, ווי מער אליינער ווערט ער. קיינער פארשטייט אים נישט, און ער איז קלוגער, און ער ווייסט בעסער, און ער זאגט קריטיק. נאר פראבלעם, דו ביסט א קלוגער, זאגסט קריטיק, זאג דו זייער מסביר אז דער עולם וועט גיין מיט דיר. דו קענסט נישט. בקיצור, דו ביסט נישט אזא חכם. דאס דארף מען זיך לערנען. אה, דאס איז פראקטיש, הלכה למעשה.

וויאזוי מ׳גייט תשובה טון

וויאזוי מ׳גייט תשובה טון? אלעמאל גייט מען אזוי תשובה טון. מ׳גייט זיך אויסלערנען וויאזוי צו רעדן מיט אנדערע מענטשן. איך האף, דאס איז די פשט פון רעדן מיט אנדערע מענטשן.

דער משל פון צען אידן אין לאס וועגאס: שווייגן צוזאמען איז נישט גענוג

סתם צו זיין שטיל, קיינער זאגט נישט גארנישט. אויב צען מענטשן האבן א בית המדרש, לאמיר זאגן אז עס איז א פלאץ וואס זיי דארפן זיך צוזאמנעמען מיט א מנין אין לאס וועגאס. סא צען אידן, איך ווייס נישט, יא, צען אידן אין לאס וועגאס קענען דאווענען, נישט קיין חילוק, קליינע קאפלעך, גרויסע קאפלעך, בלויע קאפלעך, גרינע קאפלעך, אלע קומען צוזאם צו די זעלבע מנין, און ער קובע׳ט לך נישט קיין מחלוקת, קען זאגן אן ויצמח פורקניה, מיט ויצמח פורקניה, ס׳איז נישט קיין חילוק, קיינער גייט נישט אוועק, מ׳דאוונט און מ׳גייט ווייטער צום וואס מ׳האט געהאט צו טון. יא, אבער די צען אידן… ער זאגט קדיש. קומט צו די צווייטע קדיש, ער האט געוואלט זאגן ויצמח פורקניה. ער זאגט, “דוד, ליבי גיי אליין.” ער קומט זאגן קדיש, וואס ווילסטו פון דעם?

בחינת בהמה: די lowest common denominator

אויף די צען אידן, אין דעם מצב, זיי קענען נישט רעדן איינער צום צווייטן. אנדערע, זיי קענען נישט דאווענען בכוונה. לאמיר זאגן בעסער, right? זיי קענען נישט דאווענען אין א סענס אז יעדער איינער זאל זיך סומך זיין אויף די צווייטע׳ס תפילה, אז יעדער איינער זאל מיינען אז וואס ער האט אין זינען, וואס זיין גאט, וואס זיין הבנה וואס ער האט אין תורה, אין אידישקייט, זאל זיך ארבעטן. ער קען נישט רעדן איינער צום צווייטן, ער קען דאווענען אין די lowest common denominator. אונז זענען אלע אידן, און זיי אלע גלייבן אז מ׳דארף יעדן דאווענען מנחה. אזוי פיל, אבער ס׳איז בשתיקה, ס׳איז בחינת בהמה, ס׳איז בחינת “אדם ובהמה תושיע ה'” [man and beast You save, Hashem]. דער אייבערשטער האט זייער ליב אזעלכע בהמות, אבער ס׳איז דאך א בהמה, פארשטייסט? ער קען דאך נישט רעדן.

אויב יענער וואלט געזאגט וואס ער טראכט אמת׳דיג ביים דאווענען, רייט? וואלט יעדער איינער געזאגט אז יענער איז אן עובד עבודה זרה, געהעריג, רייט? ס׳מוז דאך אזוי זיין, ווייל ער איז א חסיד׳ישער, ער פארשטייט גאט אזוי, ער איז א מאדערנער, ער פארשטייט גאט אזוי. זיי קענען נישט אמת׳דיג דאווענען צום זעלבן גאט. והראיה, ווען ס׳איז דא א שטאט, מ׳הייבט אן צו רעדן, גלייך צעטיילט זיך עס אויף פיר בתי מדרשים, רייט? אונז קענען דאך נישט רעדן צוזאמען, מ׳קען נישט שווייגן צוזאמען.

מענטשן זענען מדברים: די חיוב צו רעדן

כמשמע לן אז וואס? אז א מענטש איז א מדבר [speaking being], און מדבר מיינט אז ער דארף קענען רעדן מיט אנדערע מענטשן, רעדן מיט זיי, נישט זיך מיטארבעטן ווייל מ׳רעדט נישט, ווייל מ׳זאגט מ׳רעדט נישט פון פאליטיקס און רעלידזשען, ווייל דאס איז די זאכן וואס מ׳צעקריגט זיך. אבער פאליטיקס און רעלידזשען איז דאך וואס מאכט מענטשן מענטשן, רייט? מ׳וויל זאגן, מיט וואס קען מען זיך רעדן? וועגן די וועטער און די קינדער, דאס קען מען רעדן מיט יעדן, ווייל ס׳איז דאך שמאל און נישט מורא׳דיג, אבער דאס איז נישט קיין מענטשליכע זאכן. די בהמות האבן אויך וועטער. איך מיין, איך ווייס נישט צו זיי רעדן וועגן די וועטער, אבער וועטער איז נאך נוגע צו די בהמות אויכעט, רייט? אבער די זאכן וואס זענען נוגע פאר מענטשן… אקעי, איך מיין נישט וואס רעדט מען פון די וועטער. נער ווייניגער. וועטער. וועסט? נו, דאס איז שוין פאליטיק. ס׳איז שוין פאליטיק. ס׳איז דא פלעצער.

בקיצור, אויב ווייל מ׳קען נישט רעדן, איז מ׳קען זיין א חבר אין בחינת בהמה. אבער וויאזוי קען זיין א חבר אין בחינת אדם, אין די בר דעת, די דעת פון א מענטש, און מיטארבעטן? דאס איז דאך, ס׳מוז זיין עפעס א וועג, ס׳מוז זיין עפעס א וועג מ׳זאל קענען מיטארבעטן. ס׳איז זייער סעד אז די אידן האבן נאכנישט אויסגעפיגערט דעם וועג זייט די צייט פון חורבן בית ראשון, רייט? מ׳האט נאכנישט אויסגעפיגערט די וועג צו רעדן מיט א צווייטער איד, און בעזרת השם מ׳זאל ארבעטן דערויף. מסכים? צו ארבעטן דערויף?

די פראקטישע מסקנא: ללמוד וללמד – דער חיוב צו רעדן מיט יעדן איד

וואס איז די נסיון צו רעדן מיט א סקווערער, אדער איך ווייס נישט וואס, וואס האלט אז ער איז נישט אזוי קלוג ווי דיר? נו, אוודאי, יעדער איד איז דאך מחויב ללמוד וללמד [obligated to learn and to teach]. וואס מיינט ללמוד וללמד? ס׳מיינט אזוי, איך וועל עס זאגן, איך וועל זאגן די תירוץ, but don’t take it in the wrong way. איך רעד יעצט אזוי ווי איר ווייסט, מיר האבן גערעדט ביי סליחות, אז מיר רעדן די חלומות, וויאזוי די וועלט וואלט געדארפט זיין, און איך רעד אויפן ספעציפיש די פראבלעמען וואס מיר האבן.

דער חיוב פון “ודברת בם”

קודם כל, יעדער איז מחויב ללמוד וללמד, אקעי? אזוי שטייט “ודברת בם” [and you shall speak of them]. “ללמוד וללמד” שטייט נישט אין יענעם פסוק, אבער דאס שטייט די זעלבע זאך, רייט? דו לערנסט פון דיין רבי׳ן, און דו לערנסט אויס דיינע קינדער. “ודברת בם בשבתך בביתך ובלכתך בדרך ובשכבך ובקומך” [and you shall speak of them when you sit in your house, when you walk on the road, when you lie down and when you rise]. איך וויל זאגן, איז צוויי, דריי, פיר, איך ווייס נישט וויפיל מאל א טאג אין קריאת שמע, אדער צוויי מאל א טאג ווער ס׳פירט זיך כרבינו תם [according to Rabbeinu Tam]. וואס מיינט דאס? ס׳מיינט אזוי, אויב דו טרעפסט איינער, אדער אין די סענס וואס דו טרעפסט, יעדע מאל מ׳טרעפט א צווייטן איד, דארף מען אים זאגן א דבר תורה [a word of Torah].

“שנים שיושבים ואין ביניהם דברי תורה” [two who sit together without words of Torah between them], איז וואס? “שנים שיושבים ואין ביניהם דברי תורה”, איז “הרי זה מושב לצים” [this is a gathering of scoffers]. צוויי אידן טרעפן זיך און זיי רעדן נישט קיין דברי תורה, איז בושות. וויאזוי קען זיין אז צוויי אידן קענען זיך טרעפן, און דו קענסט נישט זאגן פאר׳ן צווייטן א אידיש ווארט? רייט? מ׳קען רעדן וועגן די נייעס, וועגן די וועטער, אפשר, אבער נישט וועגן א דבר תורה.

וואס הייסט “דבר תורה”?

ס׳קען דאך שוין יעדער איינער האט געלערנט גענוג תורה צו רעדן מיט א צווייטן. יעדער איינער. איך קען נישט קיינעם וואס קען נישט. נאר וואס? דו מיינסט אז א דבר תורה איז פסח׳דיג פארשטעלט זיך, און מ׳זאגט, “שטייט אין פסוק”. זאג נישט “שטייט אין פסוק”, זאג די איידיע וואס דו טראכסט. זאג דיר אמת. אה, דו קענסט נישט? זייער גוט, פון דעם רעדט מען נאך. סאו, איך האב די זעלבע פראבלעם. איך רעד דאך נישט זאכן וואס איך האב געסאלווד, איך רעד דאך זאכן וואס איך האב נישט געסאלווד, ווייל די עשרת ימי תשובה האב איך גערעדט זאכן וואס איך האב נישט געסאלווד.

וויאזוי מען לערנט אויס: חנוך לנער על פי דרכו

סאו, אין די תורה שטייט אבער “ודברת בם”, “ללמוד וללמד”. וואס הייסט “ללמוד וללמד”? ס׳מיינט, אויב דו טרעפסט איינער וואס קען עפעס מער פון דיר, וואס פארשטייט עפעס אנדערש ווי דיר, דארפסטו הערן פון אים ער זאל דיר אויסלערנען. טאמער דו טרעפסט איינער וואס דו זאגסט אז ער איז דאמער פון דיר, איז דיין דזשאב אים אויסצולערנען. וויאזוי לערנט מען אויס? אזוי ווי “חנוך לנער על פי דרכו” [educate the youth according to his way], אביו מלמדו [his father teaches him]. דו וועסט נישט אויסלערנען פון יענעם עפעס א זאך וואס ער גייט בכלל נישט קענען נעמען, אבער דו דארפסט עפעס אויסלערנען. ס׳איז דאך א מחויב, ס׳איז א חיוב דאורייתא. מ׳טרעפט א איד, אויב ער איז קלוגער פון דיר, איז א חיוב צו הערן פון אים עפעס. אויב ער איז נארישער פון דיר, איז א חיוב אים אויסצולערנען עפעס. מ׳דארף זיין אביסל מער מישאנערי דא. מחויב.

נישט זיך שלאגן – לערנען לפי השגתו

מ׳דארף רעספעקטן יעדער איינעם, מ׳קען נישט אריינהאקן זאכן. זיך צו שלאגן, זיך דינגען איז נישט מלמד, נישט אויב מ׳איז נישט מקיים. אויב מ׳זאל זיך נישט טועה זיין, איך זאג, הגם ס׳איז אויך, איך האלט זייער שטארק, דער הייליגער ראב״ד [Raavad: Rabbi Avraham ben David] האט זיך געדינגען אלעמאל, און מיר זענען גרויסע חסידים פון די “אמר אברהם” [said Avraham – the Raavad’s critical glosses], אבער דאס איז אין בית המדרש, פאר די מענטשן וואס קענען דאס דערליידן. אבער אין די גאס, אויפ׳ן כלל, אין בית המדרש מיין איך ביים שיעור, אין די בית המדרש וואו ס׳איז נישט די בית המדרש, איז קען מען דאך נישט אזוי טון.

סאו, אויב מענטשן זאגן, איך מיין צו זאגן אז מ׳זאל רעדן מיט יעדן. און מ׳האט זיך נישט געשלאגן מיט אים וועגן ציונות, גייט מען זיכער נישט אנקומען ערגעץ, ס׳גייט גרעסער מאכן די פייט. מ׳דארף אים אויסלערנען. וואס הייסט אויסלערנען? אזוי ווי א מלמד. אזוי ווי יענער וואס איז א מלמד פאר קינדער פון דריי יאר, מ׳לערנט אויס קמץ אל״ף א׳. יענער ווייסט נעבעך נישט בכלל בעיסיק זאכן. לערנט מען אים אויס. וויאזוי לערנט מען אים אויס? לפי השגתו, לפי דעתו, לפי יכולתו [according to his understanding, according to his knowledge, according to his ability]. אבער מ׳מוז עפעס אויסלערנען, איך בין מחויב.

“לא רחוקה היא” – עס איז נישט אזוי שווער

ס׳איז נישט אזוי קאמפליצירט. ס׳איז זייער פשוט, ס׳איז א מצוה דאורייתא, ס׳איז א גוטע זאך אויכעט. דאס איז די זאך.

ס׳קען זיין, ס׳איז נישט… ס׳איז לא רחוקה היא [it is not distant], אזוי ווי מיר האבן געלערנט. “כִּי הַמִּצְוָה הַזֹּאת… לֹא נִפְלֵאת הִוא מִמְּךָ וְלֹא רְחֹקָה הִוא” [for this commandment… it is not hidden from you and it is not distant]. אויב ס׳איז דיר שווער, וואס הייסטו דיר יא? זאגסטו דיר א גרויסע פלאן. וואס דערווייל זע איך אז מ׳איז מחויב יעדער איינער זאל וואוטן פאר זיין נארישע פארטיי, און מ׳טאר נישט בכלל רעדן מיט דעם וואס וואוט פאר די אנדערע פארטיי, וכדומה? זאגט דיר דער פסוק, “קָרוֹב אֵלֶיךָ הַדָּבָר מְאֹד בְּפִיךָ וּבִלְבָבְךָ לַעֲשֹׂתוֹ” [the matter is very close to you, in your mouth and in your heart, to do it]. רעד יא מיט דיין מויל. יא, דו האסט דאך א מויל, קענסט רעדן מיט אים. ווער לאזט דיך נישט רעדן מיט אים? ער האט נאכנישט גערעדט מיט דיר? גייסטו רעדן מיט אים.

שאלות און דיסקוסיע

תלמיד: יעדער וואס רעדט פאר אן אנדערע, איז דא אסאך מענטשן וואס זיי רעדן נישט. משה רבינו האט געוואלט רעדן נאר צו אידן, און ער איז פריער געגאנגען געבן דרשות צו זיי.

דובר: אה, איך האב נאך א דרשה.

יעדער איד דאַרף האָבן אַ פּלאַן פֿאַר דער גאַנצער וועלט

דער מענטש אַלס „דבר כללי” – נישט קיין איינצלנע זאַך

„קרוב אליך הדבר מאד” – מען קען און מען מוז רעדן

מגיד שיעור:

זאָגסטו דאָך אַ גרויסע פּלאַן, וויבאַלד איך זעה אַז מ׳איז דאָך מחויב יעדער איינער זאָל וואָוטן פֿאַר זיין נאַרישע פּאַרטיי, און מ׳טאָר נישט בכלל רעדן מיט דער וואָס וואָוטט פֿאַר די אַנדערע פּאַרטיי וכדומה. זאָגט דיר דער פּסוק, „קרוב אליך הדבר מאד בפיך ובלבבך לעשותו” [„די זאַך איז זייער נאָענט צו דיר, אין דיין מויל און אין דיין האַרץ, עס צו טון” – דברים ל:יד]. רעד יאָ מיט דיין מויל. יאָ, ס׳איז דאָך אַ מויל, דו קענסט רעדן מיט אים. ווער לאָזט דיך נישט רעדן מיט אים? ער האָט נאָכנישט גערעדט מיט דיר? דו קענסט רעדן מיט אים.

יעדער וואָס רעדט דאָך פֿון אַנדערע, איז דאָ אַסאַך מענטשן וואָס זיי רעדן נישט. משה רבינו, איך וויל רעדן נאָר צו אידן, און איך בין געגאַנגען געבן דרשות וועגן דעם. אַה, איך האָב נאָך אַ דרשה וועגן דעם. יאָ, אָקיי. איך רעד דאָך פֿון וועמען מ׳רעדט, פֿון זייגער. סאָו, קען מען קענען וועגן דעם. איך גיי דיר זאָגן אַזוי. לאָמיך דיר זאָגן וועגן דעם. אָקיי, וואָס איך האָב געטראַכט? סאָו, ס׳גייט אַזוי. איך מיין אַז ס׳גייט אַזוי.

אַ מענטש, אַזוי ווי מיר האָבן גערעדט, אַ מענטש איז אַזאַ סאָרט זאַך וואָס רעדט, און ער רעדט מיט אַנדערע מענטשן. אויב דרך אגב, מענטשן וואָס זיי האָבן פֿילינגס, זיי האָבן אמונות, זיי האָבן דעות, זיי האָבן מחשבות, זיי האָבן תורות, וואָס זיי פֿילן און זיי האָבן נישט וועמען עס צו זאָגן, ווערן זיי אויס מענטשן, זיי ווערן משוגע. ס׳איז בדוק ומנוסה, מ׳ווערט משוגע דערפֿון, און אַלע מיני מחלות און שיגעונות קומען אַרויס פֿון דאָס. סאָו מ׳מוז רעדן.

דער מענטש איז אַ „דבר כללי” – ער באַלאַנגט פֿאַר דער מענטשהייט

נאָר וואָס? אַ מענטש איז אָבער אויך אַזאַ זאַך, אַזוי ווי מיר האָבן גערעדט, אַ מענטש איז נישט קיין דבר יחיד, ער איז נישט קיין איינצלנע זאַך. ווי לאַנג מ׳מיינט אַז מ׳איז איינצלנע זאַך, איך מיין אַז דאָס איז נאָך אין די קטנות, מ׳איז אַ בעיבי, מ׳כאַפּט נישט. ס׳איז נישטאָ אַזאַ זאַך. יעדער מענטש איז אַ כלל. אַפֿשר נישט יעדער האָט די זעלבע לעוועל כלל, אַפֿשר נישט יעדער האָט די זעלבע לעוועל השפּעה. אָבער אַ מענטש איז אַ דבר כללי, אַ מענטש באַלאַנגט פֿאַר די מענטשהייט. אָקיי? יעצט.

דער מענטש איז נמשך צו זיינע אידעאַלן – ער קען נישט טון אָן אַ ציל

דאָס מיינט, אַזוי ווי אונז האָבן געלערנט אַסאַך מאָל, אָדער נישט גענוג מאָל, אַז אַ מענטש איז אַזאַ סאָרט זאַך, וואָס איז נמשך צו זיינע חלומות, צו זיינע אידעאַלס, אַזוי בדרך הטבע, נישט בדרך נס, נישט מ׳דאַרף זיך מתגבר זיין, נאָר בדרך ממילא, בדרך נאָרמאַל. און נישט נאָר דעם, נאָר אַ מענטש קען נישט טון גאָרנישט אָן ער זאָל האָבן אַ גאָול אין מיינד, אָן ער זאָל האָבן אַן אידעאַל.

ס׳איז דאָ אַ חקירה צו נעיטשור קען יאָ טון אָן אידעאַל, און זיי האַלטן אַוודאַי אַז נעיטשור אַרבעט אויכעט מיט אידעאַלס. אָבער אַזעלכע מענטשן איז כלל עמוד, אַפֿילו די וואָס האַלטן נישט אַזוי ווי דער רמב״ם [רבי משה בן מימון, Maimonides], אַזוי ווי דער אַריסטאָ [Aristotle], אַז אַפֿילו אַ בוים קען נישט וואַקסן אָן וויסן וויאַזוי ס׳זעט אויס אַ שלימות׳דיגע בוים. אָבער אָן האָבן ס׳זאָל זיין אַן ענד, אַן אַ ציל אין קאָפּ. אַ מענטש איז לכולי עלמא, ער קען נישט טון גאָרנישט אָן ער זאָל האָבן די אידעאַל אין קאָפּ. מסכים? דבר ברור? זייער גוט.

דאַוונען פֿאַר משיח אָן אַ קלאָרן חלום איז אַ פֿאַנטאַזיע

די פּראָבלעם: מען האָט נישט קיין אַהנונג וויאַזוי דער חלום זעט אויס

ממילא, אויב אַ מענטש, דאָס איז אַ גרויסע פּראָבלעם. למשל, אויב מ׳רעדט באופן פרטי, אויב מ׳רעדט באופן כללי, איך גיי אָנהייבן באופן כללי. אויב אַ מענטש זאָגט אַז ער דאַוונט אַז משיח זאָל קומען, ער זאָגט שמונה עשרה, ראש השנה, יום כיפּור, „ומלאה הארץ דעה את ה'” [„און די ערד וועט זיין פֿול מיט דעה פֿון השם” – ישעיהו יא:ט] וכו׳, אונזערע שיינע ווערטער, ס׳איז פּערפֿעקט, ס׳איז גראַנד, ס׳איז זייער שיין. אָבער ער האָט נישט קיין אַהנונג וויאַזוי דער חלום זעט אויס. איך ווייס נישט אַפֿילו אויב ער איז יוצא בתפילה. קען זיין אַז תפילות זענען יוצא, איך ווייס נישט, מ׳וועט רעדן וועגן דעם עקסטער. אָבער ס׳איז זיכער אַז ער קען גאָרנישט טון וועגן דעם. ס׳גייט בלייבן אַ פֿאַנטאַזיע.

„כל ימיך להביא את המשיח” – אָבער וויאַזוי?

אויף וויפֿיל „אדם נברא יחידי כדי שיאמר בשבילי נברא העולם” [„דער מענטש איז באַשאַפֿן געוואָרן איינציג כּדי ער זאָל זאָגן: פֿאַר מיר איז די וועלט באַשאַפֿן געוואָרן” – סנהדרין לז.], אַזויווי יעדער ווייסט, יעדער חסידישער ספר, יעדער יודישער ספר אין די וועלט שטייט, אַזויווי דער וואָרט שטייט, „כל ימיך להביא את המשיח” [„אַלע מיינע טעג צו ברענגען דעם משיח”], אַז יעדער גאַנצע לעבן דאַרף זיין צו ברענגען משיח. יאָ, דאָס איז נישט די פּשט פֿון די הגדה, אָבער דאָס איז אַ טייטש. דאַרפֿסטו דאָך ברענגען משיח.

וויאַזוי ברענגט ער משיח? אָקיי, ער זאָגט תהילים, ער איז מתפלל אַז משיח זאָל קומען. נאָו פּראָבלעם. ס׳איז אַמאָל אויסגעזאָגט תהילים אַז משיח זאָל קומען? איינער איז שוין אַנגעפֿאָרן צו אַמן איינמאָל, משיח זאָל קומען. נאָך משיח וואָס וועט מען טון? וועט מען לערנען. דעמאָלטס וועט מען קענען לערנען, „ומלאה הארץ דעה את ה'”, דעמאָלטס וועט מען קענען לערנען רואיג. דאָס זאָגט דער רמב״ם.

משיח אַלס „ערב יום כיפּור” – לויטן רמב״ם

אָבער לאָמיר זאָגן, אַפֿילו לויט דער רמב״ם אַז משיח איז עולם הזה, משיח איז נאָך אַלץ ערב תשעה באב, נישט תשעה באב, נו, וואָטעווער, ערב יום כיפּור. ערב יום כיפּור איז משיח. יום כיפּור איז שוין עולם הבא, „עין לא ראתה” [„קיין אויג האָט נישט געזען” – ישעיהו סד:ג]. לערנט זיך ערב יום כיפּור. ערב יום כיפּור דאַרף מען דאַוונען אַז משיח זאָל קומען. און מיר דאַוונען דאָך אויף דעם, אין די סידור פֿון ראש השנה בפרט, „על כן נקוה לך” [„דרום האָפֿן מיר צו דיר”] וכו׳ וכו׳ וכו׳, אַלעס רעדט אַז משיח זאָל קומען, אָדער איין מהלך פֿון וואָס משיח זאָל קומען. און מ׳דאַרף דאָס טון.

צוזאַמענלייגן די צוויי יסודות: יעדער איד דאַרף האָבן אַ פּלאַן פֿאַר דער גאַנצער וועלט

די צוויי יסודות

ס׳קען דאָך נישט זיין אַז אַ מענטש, ווייל מ׳זאָגט, לאָמיר מסביר זיין בעסער, וויבאַלד מ׳לייגט צוזאַם די צוויי זאַכן וואָס איך וויל טון, לייגט צוזאַם די צוויי יסודות.

יסוד נאַמבער וואָן: אַ מענטש איז אַזאַ סאָרט זאַך וואָס פֿאָרט צו זיין ציל, פֿאָרט צו זיין וויזשאָן, צו זיין חלום, צו זיין אידעאַל, וויאַזוי ס׳זעט אויס די שלימות׳דיגע זאַך.

נאַמבער 2: אַ מענטש איז נישט קיין זאַך וואָס אַרבעט אַליינס. דאָס הייסט, נישט אַפֿילו זיך אַליינס אַרבעט נישט אַליינס, רייט?

„סעלף־פֿולפֿילמענט” גייט דורך אַ גאַנצע וועלט

אַ מענטש זאָגט, „איך וויל סעלף־פֿולפֿילמענט.” סעלף־פֿולפֿילמענט גייט מיט חתונה האָבן און האָבן קינדער. אַזוי איז ביי די רוב מענטשן, איך ווייס נישט, אַפֿשר איז דאָ אַ יוצא מן הכלל, בן עזאי, איך ווייס ווער. די רוב מענטשן, צו ווערן אַליינס אין שלימות מיינט בתוך שאר כלל ישראל, רייט? אַזוי גייט עס.

דו קענסט דאָך נישט. דו ווילסט זיין אַ טאַטע? אַ שלימות׳דיגער מענטש זאָל זיין אַ טאַטע, ווייסט? צו זיין אַ טאַטע דאַרף מען מיין ווייב. נישט נאָר דאַרף מען מיין ווייב, דאַרף מען צוויי עדים זאָלן שטיין ביי די חופה. מ׳דאַרף בכלל צען יודן זאָלן שטיין ביי די חופה. אָקיי, מ׳דאַרף שוין אַ גאַנצע שטאָט, בעיסיקלי. מ׳דאַרף איינער זאָל גיין נאָך געלט פֿאַר די חתונה, בקיצור. מ׳דאַרף אַ גאַנצע שטאָט צו זיין אַ טאַטע. דו ווילסט זיין אַ טאַטע? שכוח. דו מיינסט צו זאָגן דו ווילסט אַ גאַנצע וועלט.

איך רעד שוין נישט אויב איינער איז אַביסל מער מעטשור און ער כאַפּט אַז ער איז נישט דער איינציגסטער וואָס דאַרף זיין אַ טאַטע. ס׳איז דאָ נאָך טאַטעס אויך. יאָ.

נאָך מעלות פֿון אַ מענטש – אַ קורצע באַמערקונג

אָבער צו זאָגן דאָס איז די גאַנצע מעלה? די גאַנצע מעלה פֿון אַ מענטש? ניין, ס׳איז דאָ נאָך מעלות. איך האַלט נאָך ערב יום כיפּור. אויב איך וועל אַנקומען צו מוצאי יום כיפּור… אָדער נאָך מענטשן וואָס האָבן נאָך מעלות בכלל פֿון אַ מענטש. אַפֿשר אין עולם הבא, אין עולם הבא וועל איך אַנקומען. איך דאַרף קודם… אין עולם הזה נישט, אין עולם הבא אַפֿשר. יאָ, יאָ, אָבער איך זאָג, דאָס מיינט אַז ער קען רעדן. איז דאָ דער אייבערשטער? אָקיי, דער אייבערשטער איז אויך עפּעס אַ זאַך וואָס מ׳רעדט, נאָך אַ זאַך. דער אייבערשטער איז זיכער אַן „אָדער”. עניוועיס, אָקיי, איך דאַרף רעדן וועגן דעם די נעקסטע סטעפּ. איך וועל זען ווי מ׳קומט אַן. איך האָב געוואָלט בעיקר רעדן וועגן דעם, אָבער איך האַלט איך דאַרף רעדן הלכה למעשה. איך דאַרף רעדן פֿון זאַכן וואָס איז בעיסיק קודם.

די מסקנא: 1+1=2 – יעדער איד דאַרף אַ פּלאַן פֿאַר דער גאַנצער וועלט

סאָו, אויב מ׳נעמט… אויב מ׳איז מסכים, וועלן מיר אַנקומען צו דעם בעזרת השם. אויב אַ מענטש נעמט צוזאַם די צוויי זאַכן, נישט די איינציגסטע, די צוויי זאַכן. אויב אַ מענטש נעמט צוזאַם די צוויי זאַכן, אַז אַ מענטש איז אַזאַ סאָרט זאַך וואָס איז נישט אַליינס, ווער ס׳מיינט אַז ער איז אַליינס, ער גייט זיין אַ גרויסער צדיק, ער גייט זיין אַ גרויסער חכם, ער גייט זיין אַן אדם השלם, כאַפּט שטיצט זיך אין זיך. נאַמבער וואָן. צווייטנס, אַז אַ מענטש איז אַזאַ סאָרט זאַך וואָס האָט אַ פּלאַן, קומט אויס אַז יעדער יוד דאַרף האָבן אַ פּלאַן פֿאַר די גאַנצע וועלט. איינס און איינס איז צוויי, שטימט?

די פּראַקטישע קאָנסעקווענץ: שנאת חינם און די נויטווענדיקייט פֿון אַ קלאָרן חלום

וויאַזוי גיי איך זיין אַלעס וואָס איך קען זיין?

איך קען נישט אַנדערע ווערטער. וויאַזוי גיי איך זיין, אַפֿילו לאָמיר שוין יאָ רעדן סעלפֿישלי, וויאַזוי גיי איך זיין אַלעס וואָס איך קען זיין? נאָר ווען משיח וועט קומען וועל איך קענען זיין אַלעס וואָס איך קען זיין. משיח מיין איך צו זאָגן, די גאַנצע וועלט וועט אַרבעטן ריכטיג, רייט?

בייַשפּיל: אַ איד דאַרף סיי לערנען סיי גיין אין צה״ל

איך קען עס טרענסלעיטן הכי פּשוט, טעיק עני עקזעמפּל צו זען אַז ס׳איז אַזוי. אַ יוד איז מחויב סיי צו נעמען קעיר פֿון גשמיות און סיי פֿון רוחניות, אמת? יעדער איינער איז מסכים? אַ איד דאַרף סיי לערנען און סיי גיין אין צה״ל, יעדער איד.

ביז דערווייל זענען די אידן צוקריגט, איז דאָ אַ חלק אידן וואָס לערנען, אַ חלק גייען אין צה״ל, און דאָס איז אויך ווייל ס׳איז דאָ שנאת חינם, זיי טראַסטן נישט איינער דעם צווייטן, יעדער איינער האָט גוטע טענות און גוטע ריזענס פֿאַרוואָס. איז משיח נאָכנישט געקומען. ווען משיח וועט קומען, וועט ער דאַרפֿן שלום מאַכן צווישן די אידן, אַז זיי זאָלן קענען טאַקע, אָקיי, נישט גיין אַריבער, אַביסל פֿאַרן, אַז זיי זאָלן קענען זיך אויסגלייכן. אָבער אַ חלק פֿון משיח זאָל קומען איז אַז מ׳זאָל קענען מיטאַרבעטן, אַז אַלע אידן זאָלן קענען מיטאַרבעטן. היינט למעשה ליידן די אידן פֿון דעם וואָס זיי קענען זיך נישט אויסשטייען צו געבן ווער זאָל טון וואָס. ס׳איז אַ ריאַליטי, ס׳איז נישט קיין מדרש אַז שנאת חינם מאַכט פּראָבלעמען, ס׳איז אַ ריאַליטי. רייט?

נאָך בייַשפּיל: חסידיש און ליטוויש

יעדער איד דאַרף זיין סיי לערנען נגלה און סיי נסתר, סיי זיין חסידיש און סיי ליטוויש. פֿאַרוואָס זענען נישט אַלע אידן סיי חסידיש און סיי ליטוויש? ווייל זיי זענען צוקריגט. אַביסל האָט מען שוין געסאָלווט די פּראָבלעם, נישט גענוג.

וואָס? ניין, אמת, נו, נאָכדעם, נאָכדעם, פֿאַרקערט, נישט זיין צוקריגט מיינט אַז מ׳וועט זיין העפּי אַז יעדער איינער וועט טון וואָס ער האָט צו טון. נישט יעדער איינער דאַרף טון די זעלבע זאַך, מסכים. אָבער ס׳איז דאָך דאָ זיכער אַן אַ שיעור גרויסע… אָקיי, לאָמיר נישט ממש רעדן פּאָליטיק, אָבער ס׳איז דאָ זיכער עכטע זאַכן וואָס אין געוויסע קהילות איז דאָ און אין אַנדערע קהילות איז נישט דאָ, וואָס ס׳פֿעלט יאָ אַז די אַנדערע זאָלן עס האָבן. די ריזען פֿאַרוואָס ס׳איז נישט דאָ איז ווייל ער לערנט דאָך נישט פֿון יענעם אַפֿילו, ווייל יענער איז דאָך סתם אַ מאָדערנער, יענער איז דאָך צו פֿרום, יענער איז דאָך… זיי גייען דאָך אַרבעטן נישט צוזאַמען.

כל שכן וכל שכן ווען מ׳וויל גיין לגבי די גוים, לגבי איך ווייס נישט, די גאַנצע וועלט, מ׳קען דאָך נישט אַרבעטן, מ׳איז מפוזר ומפורד, און ער זאָגט אַזוי, קומט דער צווייטער און ער זאָגט אַזוי, און בקיצור, ער טוט וואָס ער וויל. בקיצור, ס׳איז נישט קיין וועג.

יעדער איד וואָס טוט איינע פֿון די זאַכן איז אַ שטיקל שייגעץ

און דאָס מיינט אַז איך בין אַ רשע, אַ שטיקל. יעדער איד וואָס טוט איינע פֿון די זאַכן איז אַ שטיקל שייגעץ, פּערסאָנעלי. מסכים? יעדער וואָס טוט וואָס? יעדער איד. דו ביסט אַמאָל געגאַנגען אין די גאַס אין ארץ ישראל, פֿאַרוואָס גייסטו נישט אין אַרמיי? פֿאַרוואָס? ווייל איך בין אַ פֿרומער. אָקיי, ס׳איז אַ שטיקל עוולה וואָס דו טוסט. פֿאַרוואָס דו טוסט עס? ווייל די אידן זענען צוקריגט. דו קענסט נישט, ס׳איז נישט קיין ברירה. דו גייסט נישט זיך צוקריגן מיט די גאַנצע וועלט, אַפֿילו דעמאָלטס וועסטו טון אַן אַנדערע עבירה. ס׳איז נישט קיין וועג. איך מיין, אַפֿשר איז אַ וועג פֿאַר געוויסע מענטשן, אָבער ས’איז דאָך נישט סאָלווד די פּראָבלעם. און די ריזען פֿאַרוואָס דו… מ׳איז מוכרח, ס׳איז אַן אונס.

נייער טייטש פֿון „שנאת חינם”

ווי לאַנג די וועלט אַרבעט נישט… איך געדענק, ס׳איז אַ סטופּיד עקזעמפּל, איך מיין ס׳איז זייער אַן אַקטועלע עקזעמפּל, און מ׳דאַרף מתפלל זיין אויף דעם באמת בדמעות שליש ראשון יום כיפּור אַז די אידן זאָלן אויספֿירן אַ… ס׳איז נישט קיין דזשאָוק, די אידן גייען אמת׳דיג, וואָטעווער, מ׳וויל נישט רעדן. שוין, ס׳איז אַ ריעל, ריעל, ריעל אישו, נישט קיין ווערטל בכלל. נישט די אישו פֿון שנאת חינם. דאָס אַז די אידן קענען זיך נישט אויספֿירן קיין וועג, דאָס… חינם מיינט צו זאָגן… חינם מיינט נישט בחנם, ער זאָל דיך אָפּ פֿון די עבירה׳לעך.

שנאת חינם מיינט אַז מ׳קען זיך נישט מיטאַרבעטן. דאָס איז אַן, איך קער נישט צו ס׳איז חינם אָדער נישט. פֿאַרקערט, מ׳האָט שוין געזאָגט, ווייל יעדער איינער האָט אַ גוטע אידעע, פֿאַר דעם איז עס שנאת חינם. פֿאַרוואָס? ווייל ער איז גערעכט אויכעט, ער קען דאָך נישט אַרבעטן אַזוי. ער איז גערעכט, און אַלע וועלן שטיימען צוזאַמען גערעכט, נישט צוזאַמען, עקסטער, אָקיי? אַזוי ווי יענער האָט געזאָגט, „We either stand together or we hang separately.” ס׳איז נישט דאָ קיין אַנדערע עצה.

דאָס מיינט שנאת חינם. דאָס מיינט שנאת חינם. שנאת חינם מיינט נישט… ס׳האָט אַלעמאָל געמיינט אַנדערש. ס׳איז אַלעמאָל געווען גוטע טעמים. פֿאַרקערט, אַזוי ווי פֿריער גערעדט. שנאת חינם מיינט נישט ווייל ס׳האָט נישט קיין גוטע עקסיוס פֿאַר דיין שנאה. פֿאַרקערט, ס׳האָט נישט קיין גוטע עקסיוס, ס׳איז נישט קיין גוטע עקסיוס, ס׳איז נישט קיין נאָר. אינטערעסאַנט. פֿאַרוואָס הייסט חנם אין די גמרא? אין די גמרא איז אַ גוטע קשיא, אָבער איך קער נישט יעצט פֿון די דרוש. ס׳איז אַ שאלה טייטש פֿון די גמרא. שנאת חינם מיינט דאָס. ס׳מיינט ליטערעלי דאָס. יעצט, ס׳מיינט נישט דאָס. אָקיי, דער רבי האָט געזאָגט אַז ס׳מיינט דאָס.

די ריעלע סכנה און די נויטווענדיקייט פֿון אַ קלאָרן חלום

יעצט, מיר גייען ווייטער. ער קען דאָך נישט דינגען מיט דעם, ס׳איז זיכער אַז ס׳מיינט. יעצט, דאָס איז אַ ריעל פּראָבלעם, און ס׳איז אַ ריעל דעינדזשערס, נישט קיין ריעל פּראָבלעם, ס׳איז אַ פּראָבלעם בגשמיות און ברוחניות, עכטע פּראָבלעם, ס׳קען עכט חרוב מאַכן די אידישע פֿאָלק די פּראָבלעם, און מ׳דאַרף דאַוונען אַז מ׳זאָל טרעפֿן אַן עצה.

אָבער וואָס איך וויל נאָר זאָגן איז, מ׳דאַרף זיך אויך אויס׳מושל׳ען און מצער זיין וויאַזוי ס׳גייט אויסזען די עולם התיקון, ווייל אַז נישט קען מען דאָך נישט דאַוונען, מ׳קען דאָך נישט טון גאָרנישט.

יעצט, וואָס איך וויל נאָר אַרויסברענגען, איך מיין עטץ זאָגן עניות נפשי יצילת, איך בין אַ צדיק, איך טו יאָ דאָס, איך טו נישט דאָס, איך טו וואָס איך האַלט אַז ס׳איז ריכטיג פֿאַר מיר, וואָטעווער ס׳איז, ס׳איז דאָך נישט אמת, דער צווייטער האָט דאָך אַ תביעה אויף דיר, ער האָט דאָך אַ ריכטיגע תביעה, ער זאָגט אַז ס׳איז נישט חנם, נאָ פּראָבלעם, מען האָט אַ ריכטיגע תביעה, ס׳איז נישט אַפֿילו חנם, ער איז גערעכט אויך, דאָס הייסט ער איז גערעכט, אָבער מצד שאינו בין איך אויך גערעכט, יעדער איינער איז גערעכט, נאָ פּראָבלעם. ממילא, אַ מענטש פּערסאָנלי

דער אינדיווידועל קען נישט גוט זיין אָן א כלל׳דיגן פלאן

דאס פראבלעם פון אינדיווידועלער פרומקייט אין א צעבראכענער כלל׳דיגער סיסטעם

Instructor:

דו קענסט זיך נאר וואוטן פאר איין מפלגה, פאר איין פארטיי, און דו קענסט נאר געבן דיין צדקה פאר איין מוסד. איך ווייס נאר וויפיל, אפילו דו ביסט ווי א ריזיגער גביר, קען אויך נאר אויף א סוירטן אמאונט, און זיי יענע חברה שלאגן זיך מיט די צווייטע.

איך וויל וואוטן פאר די פארטיי וואס שלאגט זיך נישט מיט קיינעם. יענער האט דאך נישט קיין וואוטס, קיינער גייט דאך נישט. אפילו אויב ס׳איז דא אזא זאך, וועט עס זיין א גרויסער לוזער. בקיצור, ס׳איז נישט קיין וועג.

איז ממילא קומט אויס אז איך קען נישט זיין קיין ערליכער איד ווילאנג איך קום נישט, ווילאנג די אידן פיגערן נישט אויס וויאזוי תשובה צו טון באופן כללי.

איך קען זאגן אסאך אנדערע פשוט׳ע דוגמאות. ראה, די זעלבע זאך, אויב איך האלט אז מ׳דארף דאווענען, ס׳איז דא זאכן, מ׳דארף שיקן די קינדער אין א געוויסע סארט חדר, דער חדר טוט געוויסע זאכן נישט ריכטיג. איך קען נישט מאכן וואס יעדער איד וועט מאכן זיין אייגענע חדר. א חדר קומט, די גאנצע עולם שיקט מיר אין חדר.

איי, וואס וועל איך טון? אקעי, איך קען ווייטער, “אני את נפשי הצלתי” [I have saved my own soul], איך וועל טרעפן אן עצה. דו וועסט נישט טרעפן אן עצה, און אפילו אויב יא, ביסטו דאך מחויב, וואס מיט דיין “כל ישראל ערבים זה לזה” [all of Israel are responsible for one another]? איך וועל דיר נישט העלפן.

סאו אויב א מענטש איז נישט א שותף ריכטיג מיט אלע אנדערע אידן, איז אליינס אן עבירה. ער טוט אויך פערסאנלי געוויס אן עבירה, און ער ווערט אליינס צודרייט, זיין אייגענע נשמה, זיין אייגענע נפש ווערט צודרייט אין אלע מיני וועגן וועגן דעם.

און וועגן דעם, מ׳קען נישט זיין גוט ווילאנג די גאנצע וועלט איז נישט גוט. מ׳קען נישט. שטימט?

מ׳דארף קודם האבן אן איידיעל/פלאן — “ויעשו כולם אגודה אחת”

Instructor:

און דערפאר, וויבאלד אז מ׳קען נישט ארבעטן אויף גארנישט פאר מ׳האט אן איידיע פון וויאזוי דאס גייט אויסזען, אזוי ווי ס׳שטייט אין די פסוק “ויעשו כולם אגודה אחת” [and they shall all form one union], איך האב מיר געזאגט שוין די כוונה ראש השנה, אז ביז יעצט האט מען נישט געוואוסט, מען האט געמיינט אז ס׳איז נאר דא איין אגודה, און מען האט אויסגעפונען אז ס׳איז דא צוויי אגודות בכלל. דארף מען מתפלל זיין “ויעשו כולם אגודה אחת”.

און אז ליטעראלי, פארוואס איז עס א דזשאוק? ס׳איז אזוי פאני, פארוואס איז ענק לאכן פון די דזשאוק? פארוואס איז עס א ווערטל? אגודת ישראל [Agudas Yisroel — a political party] מיינט דאך נאר די אגודת ישראל, אבער אגודת כל ישראל [the union of all Israel] האט געדארפט זיין, רייט?

אפשר כל דארט מיינט עס ליטעראלי אלע פעלקער, רייט? די יונייטעד נעישאנס זאלן שוין פאר איין מאל זיין יונייטעד, רבונו של עולם הכל יכול [Master of the Universe, All-Powerful]. פארוואס קען עס נישט זיין? ס׳וואלט געקענט זיין. ס׳איז שוין דא א בילדינג אין מאנהעטן. פארוואס דארף מען קומען שפייען איינער דעם צווייטן? פארוואס קען מען נישט קומען טאקע באהבה ואחוה [with love and brotherhood]? וואלט געווען אינטערעסאנט. ס׳וואלט געווען גאנץ…

מ׳וועט זיך דינגען אויף תוספות [Tosafos — medieval Talmudic commentaries], ווייסט? אנשטאט וואס מ׳וועט זיך דינגען וויפיל מיסילס מ׳וועט שיקן, וועט מען זיך דינגען פשט אין תוספות. איך האף פאר דיך איידיעס. מ׳וועט זיך דינגען צו רשב״ג [Rabban Shimon ben Gamliel] איז גערעכט, צו דער רמב״ם [Rambam — Maimonides] האט געשריבן די זוהר [Zohar — foundational Kabbalistic text]. איך רעד נישט צו ר׳ משה די ליאון [Rabbi Moshe de Leon] האט געשריבן די זוהר אדער נישט. איך ווייס נישט וואס צו טון ווען משיח [Moshiach — the Messiah] וועט קומען. איך האב א ליסט פון וואס צו טון, דאונט ווארי.

עניוועיס, מ׳דארף קענען האבן אן איידיעל פון וויאזוי דאס ארבעט, און דאס איז אויך תלוי אין די… און דורכדעם וועט מען קענען, דעמאלטס וועט מען קענען לערנען ריכטיג.

תורה-לערנען אָן א כלל׳דיגן פלאן איז “בדוחק גדול תלמוד תורה”

Instructor:

יעצט וואס אונז לערנען, לערנען דאך באופן בודד מיט צמצום. מיר לערנען וואס איך זאל טון ביי מיר אין שטעטל, ביי מיר אין… דאס איז דאך תלמוד תורה [Torah study], דאס איז דאך בדוחק גדול תלמוד תורה [Torah study under great constraint], אזויווי ס׳שטייט “מלכה ושריה בגוים אין תורה” [her king and her princes are among the nations, there is no Torah — Lamentations 2:9]. ס׳איז נישטא קיין תורה. נסתר [the hidden/mystical dimension] איז תורה.

פארוואס? נאר נסתר איז אויך א פראבלעם. לאמיר דאס רעדן היינט. נסתר איז געווען צוזאמען מיט נגלה [the revealed/legal dimension]. ניין, איך זאג אן אנדערע זאך.

איך זאג אז ווילאנג דו לערנסט תורה, וויפיל טרמיטין [teruos — shofar blasts] דארפן בלאזן אין די שופר [shofar — ram’s horn], ס׳איז זייער וויכטיגע תורה, אבער קיינער גייט דיך נישט פאלגן, רייט? סאו וואספארא מין תורה איז דאס? דאס איז דאך ביטול תורה [neglect of Torah study], דאס איז דאך א שאד די צייט. דו רעדסט נישט די גאנצע מעשה.

ס׳איז דאך דא עפעס אן ענין, לאמיר זאגן ס׳איז דא א כוונה [intention], לאמיר זאגן ס׳איז דא א מינינג. מ׳דארף בלאזן שופר, און “תקע בשופר גדול” [blow the great shofar — from the High Holiday liturgy], און “והאובדים בארץ אשור” [and those lost in the land of Assyria — Isaiah 27:13], און די גאנצע זאך וואס איז געשען. דאס איז די כוונה פון וואס אונז בלאזן שופר ראש השנה און יום כיפור. אונז דארף מען דאך דאס טון.

ווילאנג דו בלאזט שופר און ס׳קומט נישט די “אובדים בארץ אשור”, שוואכע מעשיות, אמת? סאו מ׳דארף מאכן א פלאן. דאס איז וואס איך זאג.

וויפיל “סארטן” מענטשן זענען דא?

Instructor:

ממילא, וויבאלד א מענטש איז א דבר הכי כללי [the most universal thing], סאו מ׳דארף… ס׳איז עקשעלי אן אינטערעסאנטע סירקל, איי טינק. קודם דארף מען האבן א פלאן וויאזוי די מענטשהייט גייט אויסזען.

ווייס איך, מענטשן זענען דא לעבעדיגע? די מענטשן זאגן אז ס׳איז דא אכט ביליאן. קיינער ווייסט נישט, קיינער האט נישט געציילט. אבער אזוי זאגן זיי, ס׳שטייט אין די וויקיפעדיע, איך ווייס וואס, אז ס׳איז דא אכט ביליאן מענטשן. זייער אסאך סארטן מענטשן.

ס׳איז נישט אמת׳דיג דא אכט מיליאן מענטשן, ס׳איז נאר דא בערך זיבן אכט מענטשן, רייט? די אנדערע זענען קאפיעס. קוק אריין וועסטו זען. סאו… נאר זיבן סארט מיליאן מענטשן?

ס׳איז דא מוסולמענער, ס׳איז דא קריסטן, ס׳איז דא אידן, ס׳איז דא בודיסטן, ס׳איז דא כינעזער. דו קענסט נאך דריי פון יענע מענטשן. דאס איז בעיסיקלי וואס ס׳איז דא, ניין?

Student:

ניין, ס׳איז דא א ריזען פארוואס מ׳רעדט פון, מ׳מאכט אזעלכע כללים, אז ס׳איז טאקע נאר דא אזוי בערך אזויפיל מענטשן. ביליאן כינעזער, אלע די זעלבע, ניין? זיי אלע זעען אפילו אויס די זעלבע.

Instructor:

וואס? צוויי, יא, לאמיר זאגן. לגבי דיר איז די זעלבע, זיי האלטן אז זיי זענען אנדערע. אקעי, אקעי, וואטעווער, איך מיין צו זאגן. אקעי, ס׳איז דא צוואנציק סארט מענטשן, איך ווייס נישט. איך שלאג יעצט, ס׳איז דא אלע טויזנטער ביליאנען פון די אלע פון זיי.

And it’s so hard for us to imagine אז אלע פון זיי גייען זיין גוטע מענטשן. איך ווייס נישט וואס ס׳מיינט. איך ווייס טאקע נישט וואס ס׳מיינט. איך דארף טרייען אויסצוקענען וואס ס׳מיינט. ווייל איך ווייס נישט. עפעס מיינט עס אבער. איך קען דיר זאגן איידיעס, אבער עפעס מיינט עס דאך די אלע פסוקים, די אלע תפלות. וואס מיינט עס?

דאס פראבלעם פון “קלארקייט” — וויאזוי גייט עס פראקטיש אויסזען?

Instructor:

“ס׳וועט זיין אזוי קלאר” — דאס איז פאר די ווערטער וואס מ׳זאגט. “ס׳וועט זיין אזוי קלאר, די שטיינער וועלן וויסן” — איך ווייס נישט וואס דו רעדסט. שטיינער קענען נישט וויסן. ס׳איז שווער. נישט שווער?

איך רעד יעצט פון דעם מענטש, נישט פון די שטיינער, נישט פון די קלארקייט פון הימל. פארוואס וועט עס ווערן קלאר? אקעי, וויאזוי גייט עס ווערן קלאר? פארוואס גייט עס ווערן קלאר? וואס גייט ווערן קלאר? ווייל דו איז… וואס קען זיין אין איינדערע מציאות.

Student:

זייער גוט. וואס קען זיין? דארף מען פארציילן א מעשה.

Instructor:

למשל, איך וועל דיר מסביר זיין מיין פראבלעם. למשל, היינט ווען איך גיי ארויס פון די גאס, איך טרעף מיין שכן דער גוי, אפילו מיין שכן דער איד, ער וויל איך שוין נישט. לאמיר נישט זאגן מיין שכן דער גוי, און איך וועל זאגן גוט שבת.

זאגט ער מיר שבת? איך ווייס נישט, סארדעי, ער האט געהערט, אפשר איז דא שבת? ער האט אנגעליינט א בוק. און איך קען נישט רעדן מיט אים, און איך שמועס נאך, ס׳איז געווען א קידוש, מ׳האט געזאגט אלע חסידישע מעשיות, און ער זאגט מיר, אה, וואטסעפפ? אה, איך ווייס נישט, איך האב געמאוט מיין לאן, היינט איז פאר די דריטע מאל שוין. דאס האט דאך וואס געוואלט טון סארטעדעי, רייט? האט ער געמאכט א שיינע גראדע ליין.

דו כאפסט, איך קען נישט אפילו רעדן מיט אים, דו רעדסט שוין פון זיין קלאר א גוטע דאך, אז זאל מיך מסביר וויאזוי ס׳גייט אויסזען. איך וועל קומען צו דעם גוי, יא יא, דאס איז א שיינע פאנטאזיע.

דו רעדסט, דו ציילסט אויף פרוטות, ס׳גייט ארויסגיין. נאך דיר פארברענגען, מ׳האט גערעדט דארט וועגן די מחלוקת [dispute] פון ר׳ חיים וואלאזשינער [Rabbi Chaim of Volozhin] מיט די בעל התניא [the Baal HaTanya — Rabbi Shneur Zalman of Liadi] וועגן יחידה עילאה [yechidah ilaah — the highest level of the soul], און איך גיי זאגן פאר דעם גוי, וואס האלטסטו? און ער גייט זאגן, אה, פאר אונז האלטן גראדע מער אזוי ווי די בעל התניא. דאס מיינט עס, רייט?

מ׳האט אפילו נישט געטרייט עס צו טון. אפשר ליובאוויטשער טרייען, איך ווייס נישט. ס׳מיינט נישט דאס?

Student:

אקעי, זאג איך וואס ס׳מיינט, איך ווייס נישט, איך קען נישט טראכטן אסאך זאכן וואס ס׳מיינט. ס׳איז דא די מיונות, מ׳גייט פילן… ווען איז געשען די פילינגס? די וועלט ארבעט נישט אזוי.

Instructor:

זאג איך ווי אזוי ווי ס׳גייט ארבעטן. אקעי, קודם כל, ווי אזוי ווי אזוי ווי ס׳גייט ארבעטן, אז ס׳גייט קומען עפעס א מענטש, און ער גייט זיי מסביר זיין, און צוביסלעך, זיי מסביר. אקעי, בקיצור, ס׳גייט… דו סי, וועינעווער יו האט דיס דזשאמפס, איי דאנט נאו וואט דיס מינס.

Student:

זייער גוט. איז אויב אזוי, איז עס א שטיקל שאלה פון א ברכה לבטלה [a blessing in vain]. ער דארף יא אזוי ווי דאס איז א טיש. די גוי איז מסכים דאס איז א טיש יא. וואס וועט זיין קלאר אזוי ווי דאס איז א טיש? וואס וועט זיין קלאר אזוי ווי דאס איז א טיש? וואס וועט זיין קלאר אזוי ווי דאס איז א סלאגאן נאו?

ס׳איז ער אן ענגליש, ווייל ס׳גייט זיין קלאר, אמת? די גוי קען דאך נישט קיין… און די גוי גייט אנדערענען גוי גיין לערנען לשון הקודש [Hebrew]? מוז נישט זיין, אמת? ער קען בלייבן רעדן ענגליש, רייט? איך ווייס נישט, איך פרעג דיך, איך מוז אלע לעלן נישט אין הקודש?

Instructor:

איך האב א פריענד ר׳ האלטמאן, דאס איז ווער אימפרעסט ווען ער איז גוי זיין זיין זיין איך מיין, איך האב מיר אז רוב מענטשן וואס זאגן זאכן, דמיון׳ען [imagine], I don’t even know, ס׳הייסט ס׳איז דא צוויי זאכן דמיון.

ס׳איז דא א זאך וואס איז דמיון, וואס הייסט, איך ווייס די end result, איך ווייס נישט וואס מ׳קומט דארט אן. דאס איז איין סארט דמיון. ס׳איז א חלום, מ׳מאכט אביסל סענס, איך ווייס נישט ווי ס׳זעט אויס.

ס׳איז דא א צווייטע סארט חלום, וואס אפילו האבן אן idea פון וואס ס׳זעט אויס, האט מען עפעס אזא… מ׳זאגט, מ׳מאכט אזוי, ווען א מענטש, אינסטעט פון ענטפערן, הייבט ער אן צו צו מאכן די אויגן און אנציען די גארטל [belt worn during prayer]. אקעי, מאך א לעבן.

Student:

יא שמואל רבים, פארנאך זאלן לאמיר.

Instructor:

יא, ס׳איז דא ווייסן האלט מען נישט דארט. אקעי, ס׳איז אסאך פראבלענט, אבער ס׳שטייט דאך א פסוק, ווי זאגט מען ביי די שמונה עשרה [Shemoneh Esrei — the Amidah prayer], וכן תפחדו עליו וכו׳, כמו שידענו, אזוי ווי אונז ווייסן שוין, זאל מען זאגן פאר זיי, רייט?

ניסיון צו פארשטיין “כמו שידעוני” — וואס ווייסן מיר שוין?

Instructor:

און אין עלינו לשבח [Aleinu — concluding prayer] זאגט מען אזוי, עלינו לשבח, אונז זענען העפי אז אונז ווייסן שוין, ועל כן נקבע לך אז אנדערע מענטשן ווילן וויסן. אקעי, ס׳זאל זאגן…

Student:

איין מינוט, סאו וועלכע פארט איז שקר? ער ווייסט נישט, סאו וואס זאגט שקר? רשתנו זאגט מען שקר? קען ער נישט זיין.

Instructor:

ניין, “כמו שידעוני” מיינט “מ׳ווייסט יעצט”. אזוי טייטש איך. “שידעוני” — אזוי ווי מ׳וואלט געווען. איך מיין “כמו שידעוני”, איך מיין “כמו שאנחנו יודעים” [as we know]. אזוי ווי איך זאג אין מחזור המפורש [the explained prayer book], אזוי ווי איך האב אלעמאל געמיינט צו טייטשן.

וואס איז ווי אונז ווייסן שוין? “שידעוני כבר” — זיי גייען וויסן. “ידעו”, כאילו “וידעו כמו שידעוני”, זיי האבן שוין לאנג געוואוסט. אזוי מיין איך.

Student:

אה, דו ווייסט נישט? אפשר ביסטו פון די גוים וואס מ׳דארף מגייר זיין [convert]?

Instructor:

איי דאנט נאו, איך מיין אז מ׳דארף טרעפן א פלאן.

Student:

אה, זייער גוט. ווייסטו וואס? ס׳איז זייער שווער. איך מיין, איך קען דיר טעלן די ווארטס. איך מיין אז מ׳וועט רעדן מיט דעם שכן. לעטס סעי, איך ווייס נישט. איך ווייס נישט אויב דאס איז די איידיע, ביי די וועי. איך ווייס נישט אויב דו פארשטייסט די תניא [Tanya — foundational Chassidic text by the Baal HaTanya] און די שערי יחוד ואמונה [Shaar HaYichud VehaEmunah — section of Tanya on Divine unity] איז די זאך. אפשר דאס איז נאר איין דוחה גדול פון גלות [great push-off from exile] וואס מ׳זאגט, און אמת׳דיג מיינט עס אסאך אנדערע זאכן, אסאך מער פון דעם. איך ווייס נישט.

Instructor:

וואס איז מיט דעם פרעזידענט וואס זאגט אז בסיעתא דשמיא [with Heaven’s help] טוט ער אלעס? דאס מיינט עס, יא? דעמאלטס וועט זיין פתאום העפי? אויב אזוי, אויב… וואס? איך ווייס אליינס נישט פונקטליך.

Student:

פרעג אורי, ער האט עס יעדן טאג אויף זיין סטאטוס א צווייטע.

Instructor:

דעמאלטס וועט זיין די עולם התיקון [the world of rectification]? דאס מיינט עס? איי דאונט נאו, פאר סאם ריזען דאזנט סים טו מין דעט וועי.

“אין גאד ווי טראסט” און חסידישע ווארטס

Instructor:

און די אמעריקאנער זאגן שוין לאנג “אין גאד ווי טראסט”. זיי האבן אמאל געסטאפט לעצטנס צו זאגן, אבער ס׳איז שוין געווען נענטער צום פשטות, ס׳איז שוין געווארן ווייטער, יא? דאס מיינט עס בערך? איך ווייס נישט.

דאס מיינט אז מ׳זעט איין אז ס׳איז נישט אונז, ס׳איז אלעס ער. וואס זעט מען איין? דאס איז חסיד׳ישע ווארטס. איי דאנט נאו וועלכע. פארוואס?

Student:

“שלא שלפניך” מיינט נישט דאס. ס׳מיינט “דלאפקא עבודה זרה” [that we don’t worship idolatry], אן איבערטייטש.

Instructor:

דאס הייסט אלעס די זעלבע זאך. נישט די זעלבע זאך, נאר ער, נישט איך, נאר ער.

Student:

ניין, ניין, ס׳איז נישט די זעלבע זאך. אונז ווייסן נישט… העלא, דו זאגסט אז “לילה שבח בחנם” [Aleinu is praised in vain]?

Instructor:

קודם כל, ס׳מיינט נישט איך, ס׳מיינט נישט גארנישט וועגן מענטשן, ס׳שטייט וועגן אנדערע געטער אין מיין סידור [prayer book]. ס׳מיינט אפגעטער [idols]. איך וואלט געגאנגען על פי חסידות [according to Chassidus].

מלכות השם: צדק ומשפט, נישט חסידישע געפילן

דיסקוסיע: דער חסידישער טייטש פון “ששאלת לפניך”

דער חסידישער פאָרשלאָג

תלמיד #1: איך בין נישט דא געווען.

וואס זעט מען איין? אז ס׳איז נישט אונז, ס׳איז אלעס ער.

מגיד שיעור: ניין, דאס איז חסידישע ווערטער. איך ווייס נישט וואס דאס מיינט.

אָפּווייזונג: דער פּשט רעדט פון עבודה זרה

תלמיד #2: “ששאלת לפניך” מיינט נישט דאס. ס׳מיינט להפיק עבודה זרה [לעהאַפיק עבודה זרה: to uproot idolatry], עברי טייטש [Hebrew translation].

מגיד שיעור: דאס איז אלעס די זעלבע זאך. נישט איך, נאר ער.

תלמיד #2: ניין, ניין, ס׳איז נישט די זעלבע זאך. אונז ווייסן שוין… העלא, דו זאגסט “אלילי שבח בחנם” [אלילי שבח בחנם: idols of false praise]? ס׳מיינט נישט איך. ס׳מיינט נישט גארנישט וועגן מענטשן. ס׳מיינט וועגן אנדערע געטער אין מיין סידור [siddur: prayer book]. ס׳מיינט עבודה זרה [avodah zarah: idolatry].

וואלט איך געגאנגען על פי חסידות [al pi chassidus: according to Chassidic teachings], נישט אויף יעדער. וואס איז דא? יעדער האט געוואוסט אז ער… אמאל איז געווען וואס מ׳האט געמיינט עבודה זרה, נאכדעם נישט עבודה זרה, ס׳איז ער. יעדער מיינט איך, נישט איך, ער. ס׳איז אלעס די זעלבע זאך.

קריטיק: קאָנפוזיע פון לעוועלס

תלמיד #3: Really? וואס וואס? היינט איז נישטא קיין עבודה זרה, יעדער האט געוואוסט אז ס׳איז אונז. און בשעת עס האט געענטפערט די עבודה זרה, אלע מענטשן האבן געווען זיכער אז ס׳איז נישט זיי. עס איז דא גאט.

איך האב גארנישט געפרעגט די זאגט. Really? דו כאפסט אז דאס מאכט נישט קיין סענס וואס דו זאגסט? איך ווייס נישט אז ס׳שטייט אין חסידישע ספרים און אלע זענעסערע שאלה. באט איך פרעג דיר א שאלה. דאס… דו כאפסט אז די גאט האט אלעס געטון. אה, יא? אזוי האט מען אמאל געהאלטן? ווער האט זיך געהאלטן? איך פארשטיי נישט.

די יצר הרע [yetzer hara: evil inclination] וואס דו רעדסט יעצט פון… לאמיר עס רופן… I think it’s true. דער רבי זאגט אז דו האסט בחירה [bechirah: free will]. דאס איז דאך יא. ס׳איז אן אנדערע לעוועל דאס וואס גאט טוט, נישט די זעלבע לעוועל דו טוסט.

אבער דאס וואס דו זאגסט אז… ביי די וועי, דער רמב״ם [Rambam: Maimonides] האט געזאגט אמאל פארקערטע דרשות [opposite interpretations], אז די פראבלעם איז אז ער מיינט אז דער גאט טוט אלעס, און דארף איך אויסלערנען א מענטשן טוען. אה, אה, אה, אה?

איך וויל נישט פרעכטן די שיך וואס דאס זאל קומען. איך געבן צו, עס איז א ריעל קוועסטשן. אבער אלסטו, דאס לייגט צווישעניש צווישן זאגן עבודה זרה און זאגן עפעס אזא חסידישע ענין אז א מענטש זאל פילן אז ער טראסט אינגעראטן אז דער אייבערשטער טוט. עס איז נאר שייכות ווי ס׳איז two things. עס איז גוטע תורות [good Torah teachings], but ס׳איז not true. קען נישט זיין.

וואס מיינט מיינט עס אלען אייבערשטן? אה, דאס פרעג איך דיר. איך מיין אז עס מיינט א ריעל טינג. עס דאס מיינט סאבדזשעקטיוו נאנסענס. עס דאס מיינט סאמטינג ריעל.

You forgot my שיך [shiur: class/lecture] from last year about this. איך וויל עס איבערחזר׳ן [iberchazer’n: review] די גאנצע זאך? ס׳איז אפילו אראפגעשריבן און אראפגעדריקט אפילו.

ס׳מיינט נישט אז איך וויל פילן גארנישט. ס׳מיינט נישט בכלל אז מענטשן ווילן פילן. וואו שטייט פילן? שטייט וויסן אפשר, אבער פילן שטייט זיכער נישט. איך בין נישט מסכים. I don’t know. איך ווייס נישט וואס ס׳מיינט.

און ס׳קען זיין אז ס׳איז שוין געשען און אונז האבן כאפן נישט. איך וויל נישט קיין נישט. איך ווייס אפילו נישט וואס איך זוך. אפשר איז שוין געשען דאס?

דער רמב״ם׳ס אָפּטימיזם: “יכירו וידעו” איז כּמעט נתקיים

דער רמב״ם האט געזאגט אז ס׳איז שוין כמעט געשען, right? און נחת מלכים [nachas melachim: the downfall of kingdoms]. רוב גוים ווייסן שוין פון דעם אייבערשטן, זאגט דער רמב״ם, אמת?

דאס וואס אידן האבן געדאוונט פאר טויזנטער יארן, “יכירו וידעו כל יושבי תבל” [yachiru v’yeid’u kol yoshvei teivel: all inhabitants of the world will recognize and know], איז נתקיים [fulfilled]. זאל מען האבן עפעס א קליינע טעות, און מ׳דארף נאך פיקסן, און ס׳איז נאך דא ווי טעות צו מאכן. אה, ער ווייסט צו זאגן אז דאס איז א מעלה [ma’alah: virtue], ס׳איז געווען צוויי מעלות. ס׳איז ליטעראלי די תשובה [teshuvah: answer].

אידן האבן פאר טויזנט יאר געוויינט אין בית המקדש [Beis HaMikdash: the Holy Temple] און געזאגט, “לא לנו ה׳ לא לנו כי לשמך תן כבוד” [lo lanu Hashem lo lanu ki l’shimcha tein kavod: not for us, God, not for us, but for Your name give honor], “למה יאמרו הגוים” [lamah yomru hagoyim: why should the nations say], זאלן נישט די גוים אויך וויסן.

האט דער אייבערשטער געשיקט שליחים [messengers] און נביאים [prophets] פאר די גוים. ס׳איז נישט קיין דרש [derash: homiletical interpretation], ס׳איז בעיסיק ריעליטי. האט דער אייבערשטער געשיקט שליחים פאר די גוים, און יעצט ווייסן זיי שוין. אה, געס וואט, איך האב אויסגעברענגט אויף א סארט וועג ווי צו מאכן דעם אויך א משוגעת [meshuga’as: craziness]. אקעי.

“וויסן” vs. “פילן” – די קריטישע אונטערשייד

תלמיד: וואס הייסט ער מיינט נישט וויסן? נאר וואס דען מיינט ער? איך פארשטיי נישט פארוואס מער. ס׳מיינט וויסן בערך, נישט קלאר.

מגיד שיעור: נאר ס׳איז נישט בערך. לויט די רמ״א [Rama: Rabbi Moshe Isserles], קריסטן האבן עפעס א טעות וואס זיי מיינען אז ס׳איז דא דריי, אדער די מוסולמענער ווייסן קלאר, זיי האבן אנדערע טעות, זיי מיינען אז מ׳דארף שטיקן קיין מצוה [mitzvah: commandment].

זיי האלטן טאקע אז ס׳איז אלעס דער אייבערשטער. אוודאי, אסאך מער. די מוסולמענער האלטן אסאך מער אז ס׳איז אלעס דער אייבערשטער ווי אונז. זיי גלייבן אפילו נישט אין בחירה. חוץ ווארי מצליח האלטן שוין אז ס׳איז דער אייבערשטער.

יעצט, גענצע מישט, קודם כל ס׳איז נישט אמת. דאס איז בכלל מענטשטייט, אבער דאס איז סתם, דאס איז סתם, דו זעסט קאנפוזיג לעוועלס. איך ווייס נישט אויב ס׳איז דא אזא ענין על פי חסידות, על פי מוסר [al pi mussar: according to ethical teachings], על פי חובת הלבבות [al pi Chovos HaLevavos: according to the Duties of the Heart].

איך רעד נישט יעצט פון דעם, איך רעד פון די פשוט׳ע פשט [simple meaning] פון די פסוק [pasuk: verse]. די פסוק האט נישט דאס געמיינט, און וואס די פסוק האט געזאגט איז אין די סכימה [scheme] געווארן.

סאו פארוואס זאל מען זיין העפי? אזוי ווי די רמב״ם דארף זיין העפי. מ׳רעדט נאך פון די אינדיאנער, אז זיי ווערן נאך א באנטש פון געטערס, זיי זענען אויך איינגעזען, דאס איז די אמת. דאס מיינט עס? I’m asking you, I don’t know.

תלמיד: ניין, ס׳מיינט עס.

מגיד שיעור: איך בין נישט מסכים. איך בין נישט מסכים. איך בין נישט מסכים. איך ווייס וואס דו רעדסט וועגן, איך בין נישט מסכים. ניין, ס׳איז נישט די פסוק׳ענען. ס׳איז נישט ווייט פון די פשוט׳ע מינינג פון די פסוק.

אקעי, איך האב גוט. אז דו זאגסט אזוי, און איך זאג אזוי, און איך בין גרעכט.

דער הויפּט-טייטש פון “מלכות השם”

די בעסערע קשיא ווי א תירוץ

יעצט, עניוועיס, וואטו איי געט צו אלעס? איי דאנט טינג עס מינס דאס, איי דאנט טינג עס מינס דאס, איי דאס איז דער נאך. איך קען ענק נישט זאגן די תירוץ [teirutz: answer], איך מיין אז ס׳איז א בעסערע קשיא [better question] ווי א תירוץ. אבער ס׳דארף האבן א גוטע פלאן, ס׳דארף זיין א גוטע פלאן.

יעצט, איך וואלט דיר געזאגט, מ׳ווייסט נישט פון וואס מ׳רעדט. ער זאגט אז מ׳מיינט אז זיי אלע זאלן זיין בעל המוסר [ba’al hamussar: master of ethics], בעל בטחון [ba’al bitachon: one who trusts in God].

קריטיק פון “בעלי בטחון”

טו מיך א טובה, איך וויל נישט. איך האב דיר געזאגט, איך וויל נישט מענטשן זאלן זיין בעל בטחון. בכלל, אינדערגעגן. ווייל די בעלי בטחון זענען שלעכטע מענטשן געווענליך. איך גיי נישט אריין. איך קען נישט דיעלן מיט יענע מענטשן.

ער גנב׳עט [ganvet: steals] און ער זאגט “הבטחון [the trust in God], דער אייבערשטער האט דיר געגעבן”. ער איז א גנב [ganav: thief]. זייער גוט. איך קען נישט רעדן פון אים. סאמהאו, יענער מענטש וואס דו רעדסט, ס׳איז אלע גנבים.

קיצור, איך ווייס נישט, ס׳איז א פראבלעם. איך ווייס נישט וואס ער מיינט. איך מיין בכלל אז ס׳מיינט נישט דאס. דאס איז מיין אפיניען.

“מלך אוהב צדקה ומשפט” – דער אמת׳ער טייטש

אין מיין סידור שטייט אז דער אייבערשטער איז “מלך אוהב צדקה ומשפט” [melech oheiv tzedakah u’mishpat: a King who loves charity and justice]. אז דער אייבערשטער איז מלך [melech: king] מיינט אז די וועלט פירט זיך ביושר ומשפט [b’yosher u’mishpat: with uprightness and justice]. דאס איז דער טייטש.

און וויאזוי פירט זיך די וועלט ביושר ומשפט? דורך וואס מענטשן פארשטייען אז די כוונת ה׳ כביכול [kavanas Hashem k’viyachol: God’s intention, so to speak], אין אנדערע ווערטער, די טובה האמיתית [tovah ha’amitis: the true good] איז ווען מ׳פירט זיך בצדק ומשפט [b’tzedek u’mishpat: with righteousness and justice].

און ממילא [consequently], מלכות השם [malchus Hashem: God’s kingship] מיינט, נישט ווי דו זאגסט מלכות השם מיינט אז די שטותים׳דיגע רעכטע צווייג איז אן אנדערע ערבינדע מלך, די קרעסטע ערליכע איד איז אן אנדערע מלך. דאס איז דער טייטש.

“ימלוך ה׳ לעולם אלקיך ציון לדור ודור” [yimloch Hashem l’olam Elokayich Tzion l’dor vador: God will reign forever, your God, Zion, from generation to generation] מיינט נישט קיין פילינגס, מיינט נישט אזעלכע סארט תורה. דאס איז גוט אויף צו שמועסן ביים קידוש [kiddush: Sabbath blessing over wine].

וויאזוי געווינט מען א מלחמה? היינט vs. משיח׳ס צייט

וואס ס׳מיינט אין עברי טייטש איז אז היינט, וויאזוי געווינט מען א מלחמה? ווער ס׳האט די מערסטע געלט און די מערסטע גאנס [guns].

ווען משיח [Moshiach: the Messiah] וועט קומען, ווער וועט געווינען די מלחמה? מ׳וועט גיין אין בית דין [beis din: Jewish court], מ׳וועט ברענגען די טענה [ta’anah: claim]. ווי ס׳שטייט אין פסוק, “ושפט בצדק דלים והוכיח במישור לענוי ארץ” [v’shafat b’tzedek dalim v’hochei’ach b’meishor l’anvei aretz: and he will judge the poor with righteousness and decide with equity for the humble of the earth].

דער פסוק זאגט, ישעיהו [Yeshayahu: Isaiah] דיסקרייבט משיח, אז אנשטאט פון מאכן די טובה… חוץ “כחבת אליו” [k’chavas alav: like striking him], דאס איז די זעלבע פסוק. אנשטאט פון זיך שלאגן ווער ס׳איז א גרעסערע בער גייט געווינען, ווייל דאס איז נישט קיין מלכות השם, דאס איז פשט אז כל דאלים גבר [kol d’alim gavar: whoever is stronger prevails], גייט משיח קומען, מענטשן בעלי דעת [ba’alei da’as: people of understanding], משיח, סנהדרין [Sanhedrin: the high court], וואטעווער יו וואנט טו טינק, און זיי גייען אויסהערן די טענות, און ווער ס׳איז גערעכט, ער גייט געווינען.

פארוואס גייט ער געווינען? ווייל דעמאלטס אלע מענטשן גייען “יכירו וידעו כל יושבי תבל”, אלע מענטשן גייען אנערקענען אז די אלע כוחות, די אלע וועגן וויאזוי מענטשן קענען זיין שטערקער איינער פון די צווייטע, זענען נישט עכט, זענען שטותים [shtusim: foolishness], ס׳איז נישט אמת.

די פּראַקטישע פּלאַן

מ׳גייט נישט געווינען, ווייל מ׳גייט געבן די גאנס פאר ווער ס׳איז גערעכט. וואס גייט משיח טון? ער גייט כאפן אלע נשק׳יות [weapons]? איך זאג דיר א פלאן.

איין מינוט, דו האסט נישט קיין פלאן, איך האב א פלאן. משיח גייט קומען, איך זאג גארנישט וואס דו זאגסט. וויאזוי גייען מענטשן מסכים זיין אז דער ערליכער איד איז קעניג?

נישט ערליכער איד, איך ווייס נישט וואס מיינט ערליכער איד. דער וואס איז גערעכט. ערליכער איד מיינט אז ער איז גערעכט, נישט ווער ס׳דאוונט לענגער שמונה עשרה [Shemoneh Esrei: the Eighteen Blessings prayer]. דער וואס איז גערעכט. “באשר דבר מלך שלטון” [ba’asher diber melech shilton: where the word of the king is, there is authority].

וואס הייסט ווי אזוי זיי רעדן? ביי די וועי, מענטשן טראכטן שוין אזוי, רוב אסאך מענטשן. ס׳איז דא מחלוקת [dispute], ס׳איז דא צו רעדן מיט מענטשן אין די גאס, רוב אסאך ס׳איז דא מענטשן וואס טראכטן אזוי, ס׳איז דא מענטשן וואס טראכטן אזוי. איך רעד, ס׳איז א ניחא [relief] אין בית המדרש [beis hamidrash: study hall]. ווייל פארוואס? ווייל גענוג מענטשן טראכטן אנדערש. ביזדערווייל. יעדער טראכט אנדערש.

די אייגענט, אזוי זאגסטו, אזוי זאגן טאקע אלע מענטשן וואס האבן נישט נגלה כבוד השם [nigleh k’vod Hashem: God’s honor has not been revealed] נאך. אבער, אונז מיינען אז כבוד השם [k’vod Hashem: God’s honor] מיינט אין א חסידישע ענין. וואס מיינט איז א חסידישע באליענע? זאג דיך דברים פשוטים [simple things] אין די עושר [osher: wealth].

ווייס נישט וואס דו ווילסט, זעסט? Instead of you see, you don’t believe in this. You don’t believe that it’s real. פארוואס? ווייל דו זאגסט אז כדי ס׳זאל זיין אזא בעיסיק זאך, אז מענטשן, יעדער איינער זאל פארשטיין וואס מ׳לערנט, מ׳ווייסט וואס מ׳זאל פארשטיין, מ׳זאל פארשטיין, מ׳זאל פארשטיין.

רוב מענטשן וואס זיי פארשטייען אז מ׳האט זיי אויסגעלערנט. רוב מענטשן וואס זיי פארשטייען אז כל בית עולם גבל [kol beis olam gavar: every worldly power prevails], האבן איינער האט זיי דאס אויסגעלערנט. און רוב מענטשן פארשטייען אז ס׳דארף עס זיין אנדערש, קודם פארשטייען אז ס׳דארף זיין אנדערש, נאכדעם וואס ס׳איז אנדערש. אקעי?

רוב מענטשן פארשטייען אז ס׳דארף זיין אנדערש און ס׳קען זיין אנדערש, האבן זיי דאס אויסגעלערנט אין חדר [cheder: elementary religious school] אין קינדערגאר. אקעי, איך האב געהערט וואס דו זאגסט.

יעצט, לאמיר גיין ווייטער. קוק אין די נייעס, אז ס׳זעט אז נישט יעדער איינער האלט איז אים. יעצט, אקעי, ליסן, דו זאגסט געים. ליסן, ליסן, ליסן, הער אויף מיין…

ביישפּילן פון דער היינטיגער וועלט: פאַרוואָס מלחמות גייען ווייטער

רוסלאַנד און אוקראַינע

און דאס איז די ריזען פארוואס היינט איז דא מלחמות, און מ׳געווינט נישט. פארוואס געווינט מען נישט? פארוואס גייט מען נישט זאגן דא מלחמות פאר אייביג? האסט וויל נאר געווערקט?

רוסלאנד האט געטרייט צו איינעמען אין אוקראינע פאר פיר זעקס יאר צוריק, איך ווייס נישט ווי לאנג צוריק, און זיי שטארפן נאכאמאל אויף די זעלבע ד׳ אמות [daled amos: four cubits]. פארוואס? איך וועל נישט זאגן פארוואס, ווייל ביידע האלטן אז זיי זענען גערעכט. זייער סימפל.

אויב איינער, אויב איינער, הער אויס מיין שמועס, און ס׳וועט זיך מאכן אזוי וואס דו האסט געמיינט ביז יעצט. פארדעם וועסטו דאך קומען דא וועל איך זאג עפעס אנדערש. ער האט געגעבן, אויב ס׳וואלט געווען קלאר אז אויב… לאמיר זינגען באטרייט, ווייסטו וואס? לאמיר נישט זאגן, מ׳מעג פרובירן, פאר צוויי וואכן וועגן פרובירן אייננעמען, און ווער ס׳איז געווען, ס׳איז א פייט, ווער ס׳איז געווען, לא המליחה [lo himliah: it did not succeed]. נאך צוויי וואכן האט ער פרובירט, ס׳איז נישט געלונגען, וואלט ער געבליבן ווי ער איז און געגאנגען אהיים.

ביזדערווייל, איר האלט דאך אז גאט איז מיט אים. דאס איז די טייטש. דאס איז די טייטש אז יעדער איינער זאגט, די פרשתים [Pelishtim: Philistines] שרייען אז זיין גאט איז א גאט. וואס מיינט עס? וואס איז א חילוק [difference] וועלכער גאט? וויאזוי גאט הייסט? ער הייסט ראובן אויף די שמעון. ס׳איז דאך די זעלבע גאט. דאס מיינט ער אז ער האלט אז ער איז גערעכט. אקעי?

פוטין שרייט אז זיין גאט איז א גאט. וועלכע גאט איז א גאט? גלייבט ער? איך ווייס נישט. ס׳מיינט צו זאגן? הער אויס מיין פשט.

נו פראבלעם, דאס איז שוין א גרויסע מדרגה [madreigah: level], דאס האט זיך שוין נישט תובע געווען [toivei’a: claimed]. דאס וועט זיין לעולם הבא [l’olam haba: in the World to Come], דאס וועט זיין לעוועל. איך רעד דאס למעשה [l’ma’aseh: in practice] משיח.

וואס מיינט איך מיין מסכים? לעולם הבא? ניין, איך מיין אמת׳דיג, אבער איך דארף אים זאגן די גאנצע צייט, אויב ענק קען דא בלייבן פאר נאך צוויי שעה גיי איך זאגן די נעקסטע סטעפ. ווייל קודם האלט מען נאך בעולם הזה [b’olam hazeh: in this world]. ער איז דאך ערב יום כיפור [erev Yom Kippur: the eve of Yom Kippur], יום כיפור [Yom Kippur: the Day of Atonement] אליינס וועט ענק קומען אהיים און זאגן די נעקסטע פאר.

די שפּאַלטונג פון די קירכן

ביזט דערפאר שלאגט ער זיך ווייל ער האלט אז ער איז גערעכט. און גאט איז מיט אים, און די פראבל איז אז ווען ער האט די זעלבע גאט ווי יענער, און ער האט די זעלבע בית דין, די זעלבע גאט, בית דין אין גאט איז די זעלבע זאך, ה׳ מלך המשפט [Hashem melech hamishpat: God, King of justice], וואלט ער דאך געטייטשט, זאגן דאך עשרת מיין תשובה [aseres y’mei teshuvah: the Ten Days of Repentance], וואלט ער דאך ווייל ס׳איז דאך אנגעקומען צו עפעס א באשליס [bashlis: decision], ווייל יענער האט א צווייטער גאט, און געווייסן אז די צווייטע וואך פון די מלחמה האבן זיך געספליט אין ראשענען טשערטש און די אוקרעניען טשערטש, ער האט געספליט אין די אנדערע גאט.

פארוואס? ווייל זיין גלח [galach: priest] מוז איך זאגן אז ער איז גערעכט, און זיין גלח מוז איך זאגן אז ער איז געווען. ס׳איז דא די זעלבע פויפס [pope], ס׳איז דאך ממש צרות [tzoros: troubles]. וויאזוי קען עס זיין? דער פויפס וועט זיין פארלוירן, ער מוז זאגן, אה, וואס מיר מאכן?

איז וועגן דעם שלאגן זיך ווייטער, און קיינער בייגט זיך נישט קיין רגע אז ס׳קען זיין אז יענער איז גערעכט. ווער ס׳איז טאקע גערעכט ווייסן איז נאך נישט, ווייסן טאקע נישט. ווייל זיי שלאגן זיך.

די לייזונג: בית דין און משפּט

משיח וועט קומען אז ס׳זאל זיין זייער סימפל. דו האסט א טענה, דו האלטסט אז אוקראינע איז א פעיק קאנטרי, מ׳דארף עס צוריקגעבן פאר דיר. קום אין בית דין, ברענגען אלע דיינע פעיפערס [papers], אלע טענות, און רעדן טענות. אפשר איז בכלל, ס׳איז נישט גענוג. מ׳דארף רעדן מיט די מענטשן וואס זיי ווילן, מ׳וועט זיך דורכקומען. אונז וועלן זיין גערעכטקייט.

דאס טייטש דער אייבערשטער וועט מלך זיין, אונז וועלן זיין שלום אויף די וועלט. יעדער איינער וועט פארשטיין, ארץ ישראל [Eretz Yisrael: the Land of Israel] באלאנגט פאר די אידן אדער פאר די פאלעסטינער?

פארוואס שלאגן זיי זיך ווייט? יעדער איינער האלט אז ער איז גערעכט. זיין גאט, ס׳איז די זעלבע גאט, באט ער האלט אז ער איז גערעכט. ער שלאגט זיך נאר ווייל ער איז גערעכט. ער שלאגט זיך נאר ווייל ער איז גערעכט.

דער פּראַקטישער פּלאַן פֿאַר משיח און דער שטרוקטור פֿון ימים נוראים

מלחמות און גערעכטיקייט: דער יסוד פֿון קאָנפֿליקט

פֿרעג איך, פֿאַרוואָס שלאָגסטו זיך? ווייל איך וויל? דו ביסט אַ חיה רעה? קיינער זאָגט נישט דאָס. ער זאָגט ווייל ער איז גערעכט. איך בין נישט אַ איד, איך זאָג דיר אמת לאמיתו [אמת לאמיתו: די אמת׳ע אמת]. ער שלאָגט זיך ווייל ער איז גערעכט.

איך זאָג, אונז ווייסן נישט, פֿאַרדעם שלאָגט מען זיך דאָך ווייל מ׳ווייסט נישט, און אונז האָבן נישט קיין וועג צו מכריע זיין, ווי דער רא״ש [רא״ש: רבינו אשר בן יחיאל, גדול הראשונים] זאָגט. פֿאַרשידענע דיין, ווען מ׳האָט נישט קיין וועג צו מכריע זיין, בלייבט כל דאלים גבר [כל דאלים גבר: ווער ס׳איז שטאַרקער געווינט], ווייל וואָס וויל איך טון? דער דאָ האָט נישט קיין וועג צו מכריע זיין, ווייל אונז האָבן נישט קיין שכל [שכל: פֿאַרשטאַנד], אונז ווייסן טאַקע נישט ווער ס׳איז גערעכט. דו ווייסט ווער ס׳איז גערעכט? איך ווייס נישט.

דער פּלאַן פֿאַר משיח: איבערנעמען די סקול-סיסטעם

אויב משיח וועט קומען, און ביי די וועי, דאָס איז נישט האַרט, מ׳קען מחנך זיין בעסער דער עולם, מ׳דאַרף איבערנעמען די סקול סיסטעם, דאָס איז מיין פּלאַן פֿאַר משיח, אָקיי? מ׳דאַרף איבערנעמען די סקול סיסטעם פֿון די גאַנצע פֿעלד. צוביסלעך, איין מענטש אויפֿאַמאָל, איך האָב אָנגעהויבן דאָ אַ שיעור, אָקיי, איך האָב געזאָגט מיין פּאַרט, און איך וויל זיך טון, און איך וויל זיך לאַכן, ס׳איז אַזוי פֿאַני, און דו ווילסט דאָ זעקס מענטשן? יעדער איינער רעדט מיט נאָך זעקס מענטשן. ווי דו האָסט זיך אָנגעגעבן יעדע זאַך, יאָ?

דו זאָגסט די חסידים, דו זאָגסט די מענטשן, דו זאָלסט דאָך מחמת געהאַט, רבונו של עולם [רבונו של עולם: הער פֿון דער וועלט]. ער האָט אומגענומען אַ האַלבלין מענטשן, ער האָט מחנך געווען. דאָס מיינט ליטערעלי, ער האָט אויסגעלערנט מענטשן מיט זיינע שטותים, נאָ פּראָבלעם, ער האָט עס טון מיט דעם אמת. קל וחומר [קל וחומר: אַ פֿאָרטיאָרי לאָגישער אַרגומענט], אם לא עפרו רצונו כך [אם לא עפרו רצונו כך: אויב זיי האָבן נישט אָפּגעטראָטן זיין ווילן אַזוי], קען דאָך נישט זיין אַז ס׳איז אַזוי שווער.

דער משל פֿון חינוך

ער האָט אויסגעלערנט פֿאַר די מענטשן אַז וויאַזוי לערנט מען אויס אין חדר [חדר: טראַדיציאָנעלע אידישע עלעמענטאַרע שול]? הענט זענען נישט פֿאַרשלאָגן. דו האָסט אַ טענה אויפֿן רבי׳ן, אויף אַ חבר קומט צו דער רבי, ער וועט דאָך אויסזען ווער ס׳איז גערעכט, מ׳האָט געגעבן פֿאַר יענער די טוי.

און משיח וועט קומען, און איך וויל דאָך ממש דאָס איז דער פּלאַן, אָקיי? און דאָס וועט ער דערקלערט, משיח איז נאָך נישט עולם הבא [עולם הבא: די קומענדיקע וועלט] פֿאַר דעם. עולם הבא וועט מענטשן בכלל נישט קעירן וועגן עולם הזה [עולם הזה: די דאָזיקע וועלט], דאָס איז עולם הבא. אָבער משיח קעירט מיר נאָר אַז ער וויל זיין גערעכט.

מ׳דאַרף נישט קאָנווערטן אַזויפֿיל מענטשן

וואָס וויל משיח גייט מאַכן אַ וואָרט, אַלע מענטשן… ווער מאַכט מלחמות? למעשה, אין די ענטפֿערענעך זאָגט עס, ס׳איז נאָר דאָ דריי פֿיר מענטשן אין די וועלט וואָס עקטשולי דיסיידן עניפֿינג, רייט? ס׳איז דאָ ביליאָן… אַ האַלב מיליאָן סאָלדאַטן וועלן נישט שטאַרבן, דעבעך האָב אַלעס וועגן איין מענטש וואָס האָט אויפֿגעשטאַרבט די לינקע זייט איין טאָג, רייט? מ׳דאַרף אַפֿילו נישט קאָנווערטן אַזויפֿיל מענטשן.

אַמאָל וואָס איז געווען, די קריסטן פֿלעגן שיקן מישאָנעריס, די גרעסטע דזשאָב איז געווען צו קאָנווערטן די פּרינץ. ענק ווייסן, ס׳איז דאָ אַ חוק, “cuius regio, eius religio”, רייט? מ׳דאַרף נאָר איינרעדן דעם מלך, און מער ווייניגער די גאַנצע עולם פֿאַלט אַליין. ס׳איז נישט אַזוי שווער, מ׳דאַרף אַפֿילו נישט קאָנווערטן אַזויפֿיל מענטשן.

היסטאָרישע ביישפּילן: רבי אברהם אבולעפֿיא און דער רמב״ן

און זיי דאַרפֿן אויספֿיגערן אַ וועג, די אידן, אויב איינער האַלט אַז ס׳שטייט עפּעס אין די תורה, אַז ס׳איז דאָ אַזאַ פּוינט, דאַרף ער טראַכטן אַ חלום און אַ וועג. נישט נאָר חלומ׳ען און מתפלל זיין, למעשה טון איז דענדזשערעס.

רבי אברהם אבולעפֿיא און דער פּויפּסט

ענק ווייסן אַז רבי אברהם אבולעפֿיא האָט געהאַט אַ פּלאַן אַז ער גייט אויסלערנען די גאַנצע וועלט די אמת, און ער האָט באַשטעלט אַן אַפּוינטמענט ביים פּויפּסט. דעמאָלטס איז דער פּויפּסט געווען דער מלך מלכי המלכים [מלך מלכי המלכים: דער קעניג פֿון קעניגן], מער ווייניגער, ער האָט געפֿירט גאַנץ קריסטנטום, גאַנץ אייראָפּע. נישט אינגאַנצן, אָבער ער האָט געהאַט כח [כח: מאַכט], ער האָט געקענט זאָגן פֿאַר אַסאַך מלכים וואָס צו טון. האָט ер באַשטעלט אַן אַפּוינטמענט. דער פּויפּסט איז געשטאָרבן די נאַכט פֿאַר די אַפּוינטמענט. טרו סטאָרי. אַזוי דאַרף מען טון.

דער רמב״ן׳ס באַשרייבונג פֿון משיח

אַזוי זאָגט דער רמב״ן [רמב״ן: רבינו משה בן נחמן, נחמנידעס]. דער רמב״ן האָט מען געפֿרעגט, “וואָס מיינט משיח ביי ענק?” ביי אונז מיינט עס, אין די ויכוח פֿון רמב״ן, “ביי אונז מיינט עס אַז מ׳איז געגאַנגען צוריק קיין ארץ ישראל [ארץ ישראל: דאָס לאַנד פֿון ישראל] און ס׳איז יושב בצדק [יושב בצדק: זיצנדיק אין גערעכטיקייט] אויפֿן וועלט.”

נו, וויאַזוי גייט עס געשען? זאָגט ער, “וואָס הייסט? ס׳וועט קומען אַ איד, אַזוי ווי משה רבינו, דער אייבערשטער וועט אים מעורר זיין אַ נבואה [נבואה: פּראָפֿעציע], ער וועט קומען צום מלך, אַזוי ווי צו דיר, אָדער צום פּויפּסט” – ער זאָגט קלאָר, “צום פּויפּסט” – “און ער וועט זאָגן, ‘שלח את עמי׳ [שלח את עמי: שיק אַרויס מיין פֿאָלק]. וואָס גייט פֿאָר? ס׳איז דאָך נישט יושר. פֿאַרוואָס זאָלן די אידן זיין פֿאַרשקלאַפֿט און יורד אויף אַזאַ אופן [אופן: אַ וועג], אַז זיי קענען נישט האָבן זייער אייגענעם עם אַזוי ווי כל הגוים [כל הגוים: אַלע די אומות]? כך הוה [כך הוה: אַזוי וועט עס זיין].”

און וויבאַלד ס׳איז נאָך אַלץ נישט יושר, און זיי האַלטן נאָך אַלץ אַז זיי זענען גערעכט, דאַרף מען זיך משכנע זיין אַז זיי זענען גערעכט. אָדער איז דער אמת, ווער ס׳איז גערעכט, ווי יענער האָט געזאָגט, “ס׳איז נאָר דער אמת זאָל נישט אַרויסקומען.” בקיצור, אויספֿיגערן וואָס איז דער אמת, און דעמאָלטס וועט זיין אַ גרויסע באָאָרד, די יו-ען, וויאַזוי הייסט עס, נוקלעאַר וועפּאָנס באָאָרד, גייט זיך צוזאַמזעצן, און זיי גייען געבן אַלע קאָודס פֿון די נוקס פֿאַר ר׳ מאָטל זילבער. אַ גוטן טאָג.

משיח אַלס שופֿט מיט מאַכט

און אויב ער האַלט אַז ס׳קומט זיך איינעם, אַזוי ווי ס׳שטייט אין פּסוק, און ס׳איז ממש אַזוי די פּסוק, די חז״ל [חז״ל: חכמינו זכרונם לברכה, אונזערע חכמים זייער זכר זאָל זיין פֿאַר אַ ברכה] זאָגן אויף משיח “והכה ארץ בשבט פיו” [והכה ארץ בשבט פיו: און ער וועט שלאָגן די ערד מיט דעם שטעקן פֿון זיין מויל], אַז אויב משיח וועט גוזר זיין [גוזר זיין: דעקרעטירן] אויף אַ מדינה שתחרב [שתחרב: אַז זי זאָל חרוב ווערן], וועט עס חרוב ווערן. מ׳קען עס זען ביי קאָמפּיוטער ממש.

מ׳וועט געבן די קאָודס פֿאַר די טאַטע זילבער, און ער וועט זיך מתבונן זיין [מתבונן זיין: באַטראַכטן] אין אַלע פּוסקים [פּוסקים: הלכישע באַשלוסן]. דאָס איז אַ חילוק [חילוק: אַ אונטערשייד], ס׳איז דאָ אַן איידיע? איך געב דיר נאָר אַ צי. איך מיין נישט קיין דזשאָוק. ביי די וועי, איך מאַך דאָס איז שוין אַ דזשאָוק, אָבער ס׳קען נישט זיין? ס׳קען דאָך זיין.

און ער וועט מחליט זיין [מחליט זיין: באַשליסן] ווער ס׳איז גערעכט. און אויב יענער, מ׳וועט אים וואָרענען, פֿאַרשטייט זיך, מ׳דאַרף נישט סתם גלייך הרג׳ענען, מ׳וועט וואָרענען יענעם, אויב דו ווילסט נישט, ער וועט טראַבל מאַכן, ער דאַרף נאָר מכוון זיין [מכוון זיין: מיינען], זאָגן די קאָוד, און ער איז געענדיגט מיט יענעם. ס׳איז אַזוי סימפּל ווי דאָס. דאָס הייסט “והיה ה׳ למלך על כל הארץ” [והיה ה׳ למלך על כל הארץ: און גאָט וועט זיין קעניג איבער דער גאַנצער ערד]. וואָס האָט ער געמיינט צו מיינען?

נאָכדעם, פֿאַר דעם, וועט מען אויפֿשטעלן אַ גרויסע ישיבה [ישיבה: תורה-לערנונג אינסטיטוציע], און מ׳וועט זיך קענען זעצן לערנען. דעמאָלט איז דאָ אַן עולם הבא. דעמאָלט וועט זיין די מטרה [מטרה: ציל] פֿון דעם, וואָס מיר דאַרפֿן נאָך רעדן באריכות גדול ונורא [באריכות גדול ונורא: אין גרויס און שרעקלעך לענג].

כוונה אין תפֿילה: אַן אימעדזש אין קאָפּ

אָבער סאָו יעצט, איינמאָל איך דאַרף, לגבי די שמועס דאַרף איך אויספֿירן, איך האַלט אַז דאָס איז אַ גוטע פּלאַן, דאַרף איך האָבן אַ כוונה [כוונה: אינטענציע, פֿאָקוס], דאַרף איך האָבן עפּעס אַן אימעדזש אין קאָפּ ווען מ׳זאָגט די אַלע פּסוקים, די אַלע מזמורים [מזמורים: תהילים], און “ויסעו כל עבדיך” [ויסעו כל עבדיך: און אַלע דיינע קנעכט וועלן זיך אָפּטרעטן].

דער ביזאַנטינישער אייקאָנאָקלאַזם

ביי די וועי, איך האָב געליינט אַמאָל איינער אַ טעאָריע אַז “ויסעו כל עבדיך” האָט מען געשריבן נאָכדעם וואָס ס׳איז געשען ממש אַזאַ מעשה ערגעץ. אין ביזאַנטין איז געווען אַן אייקאָנאָקלאַזם, אַזוי איז דאָ אַ טעאָריע. נישט קיין חילוק. “ויברכו”, בקיצור, וואָס איז זייער מפורט [מפורט: באַשריבן אין דעטאַל], יאָ? “ויראוך עם שמש” [ויראוך עם שמש: און זיי וועלן דיך מורא האָבן מיט דער זון].

ס׳איז געווען אַ מעשה אַז אין די ביזאַנטין טשורטש איין טאָג איז געווען אַ התעוררות [התעוררות: אַ דערוועקונג] אַז מ׳דאַרף אויף ווער איז נאָך יעצט אַ צביין, מ׳דאַרף צוברעכן די אייקאָנס, ווייל זיי האָבן געהאַלטן אַז דער אייבערשטער איז נישט קיין גוף. ס׳איז דאָ אַ טייטש סברא [סברא: לאָגישער אַרגומענט] אַז “ויסעו” האָט מען געשריבן דעמאָלטס, אַז די אידן האָבן נתעורר געוואָרן און געזען, אַה, ס׳קען געשען, די אַראָפּנעמען וואָס זיי דינען אַ גאַנצן טאָג פּיקטשערס פֿון מערי, האָבן זיי צובראָכן איין טאָג, מעשה של עולם [מעשה של עולם: אַ מעשה פֿון דער וועלט]. ס׳קען דאָך זיין, און ער גייט אויף די אלף בית בויט. איך מיין אַז ער האָט זיך עכט פֿאַרגעשטעלט, יאָ?

“ויברכו שם כבודך” [ויברכו שם כבודך: און זיי וועלן בענטשן דעם נאָמען פֿון דיין כבוד], “ויגידו עז נוראותיך וגדולתך אספרנה” [ויגידו עז נוראותיך וגדולתך אספרנה: און זיי וועלן דערציילן די שטאַרקייט פֿון דיינע שרעקלעכע טאַטן און דיין גרויסקייט וועל איך דערציילן]. וואָס מיינט דאָס? אַז מען וועט ווייטער לענדען אין די נייעס וועט שטיין אַז היינט האָט משיח געפּסק׳נט [געפּסק׳נט: אַ הלכישע באַשלוס געמאַכט] אַז יעדער איז גערעכט. “צדקתך” [צדקתך: דיין גערעכטיקייט], ווער ס׳איז גערעכט? “ויראוך עם שמש ולפני ירח דור דורים” [ויראוך עם שמש ולפני ירח דור דורים: און זיי וועלן דיך מורא האָבן מיט דער זון און פֿאַר דעם לבנה דור נאָך דור], יאָ? מ׳וועט אויפֿשטיין ותיקין [ותיקין: פֿרי אין דער פֿרי צו דאַוונען], מ׳וועט אויפֿשטיין פֿאַרטאָגס, און מ׳וועט זיין אַ באַנטש פֿון גוים צו גיין צו ותיקין. אַזוי שטייט אין די סידור [סידור: געבעט-בוך], יאָ? און אַזוי ווייטער. דאָס זענען די דברים פשוטים [דברים פשוטים: פּשוטע זאַכן].

דער שטרוקטור פֿון ימים נוראים: פֿון אוניווערסאַל צו פּאַרטיקולאַר

יעצט, איך דאַרף דאָך קיין איין זאַך. יעצט, איך האָב באַמערקט אַן אינטערעסאַנטע זאַך. און יעצט, אַלע ווייסן די תורה וואָס מ׳זאָגט פֿון די צאַנזער רב, אָדער פֿון רבי ישראל סאַלאַנטער, פֿון פֿאַרשידענע צדיקים [צדיקים: רעכטשאַפֿענע מענטשן], אַז קודם האָט ער געוואָלט מתקן זיין [מתקן זיין: פֿאַרריכטן] די גאַנצע וועלט, נאָכדעם, און אַזוי ווייטער, ביז ער האָט געכאַפּט אַז אַפֿילו זיך אַליין קען ער נישט מתקן זיין, דער אייבערשטער איינצוגעבן. די צעטיקל האָט ער נישט געוואוסט, אָבער דאָס איז געשען נאָכדעם וואָס ער האָט געכאַפּט אַז ער גייט זיך אויך מתקן זיין.

אָבער איך האָב געכאַפּט אַז די פּראָגרעשאָן פֿון ימים נוראים [ימים נוראים: די שרעקלעכע טעג, ראש השנה און יום כיפּור] גייט בערך אַזוי.

ראש השנה: דער אוניווערסאַלער טאָג

ווייל ראש השנה, איך ווייס נישט יום כיפּור אויך, אָבער ס׳איז שוין אַביסל ווייניגער. ראש השנה איז הונדערט פּראָצענט אַן אוניווערסאַלע טאָג. ראש השנה, אדם הראשון [אדם הראשון: דער ערשטער מענטש] געבוירן געוואָרן, מ׳רעדט כּמעט נישט פֿון די אידן, אַביסל. “ה׳ אלקי ישראל מלך” [ה׳ אלקי ישראל מלך: גאָט, דער גאָט פֿון ישראל, איז קעניג], איך מיין, אונז ווייסן שוין, היינו קרא תחילה [היינו קרא תחילה: דאָס איז דער ערשטער רוף] אַזאַ. אָבער בעצם, דער אייבערשטער וועט זיין דער קעניג פֿון די גאַנצע וועלט. די גאַנצע וועלט איז דער אייבערשטער שופֿט, דרך אגב [דרך אגב: ביי דעם וועג].

דו האָסט חברים גוים? דו אַרבעטסט מיט די גוים? ניין. דו האָסט חברים גוים? האָסט געדאַוונט אויף זיי ראש השנה? דו ווייסט אַז מ׳איז משפּט׳עט [משפּט׳עט: משפּט׳ן, אורטיילן] די גוים אויך ראש השנה? נאָך די אידן. ס׳איז באַליין, אַזוי שטייט אין גמרא [גמרא: תלמוד]. דו דאַרפֿסט דאַוונען אויף זיי, ניין? דו ווילסט אַז זיי זאָלן האָבן אַ גוטע יאָר אָדער נישט? וואַטעווער, וואָס גייט פֿאָר? אונז גלייבן נישט אין גאַרנישט, ס׳איז בושות [בושות: שאַנד], אונז גלייבן נישט וואָס מ׳זאָגט אַליינס. ראש השנה איז פֿאַר די גוים אויכעט.

אַפֿילו יום כיפּור. שטייט אין חזיונות [חזיונות: ווייזיעס], דער רמב״ם [רמב״ם: רבי משה בן מימון, מיימאָנידעס], איך האָב אייך געזאָגט די וואָך די רמב״ם אַז יום כיפּור איז אויך לכל באי עולם [לכל באי עולם: פֿאַר אַלע וואָס קומען אין דער וועלט]. אָקיי. יעצט, למעשה, ראש השנה, דאָס איז דער גרעסטער פּלאַן. איך האָב יעצט געזאָגט אַ געוויסע חלום וויאַזוי ס׳קען זיין. דאָס איז דער פּלאַן פֿון ראש השנה, אָקיי?

יום כיפּור: פֿאַר די אידן

נאָכדעם גייט די זאַך אַז ער איז מתיישב [מתיישב: זיך אָפּזעצן], ער הייבט אָן צו טראַכטן, מפרט זיין [מפרט זיין: באַשרייבן אין דעטאַל] וויאַזוי ס׳גייט אַרבעטן דער פּלאַן. ער הייבט אָן צו כאַפּן, סאַטמאַר אַ׳ און סאַטמאַר ב׳ קענען זיך צוזאַמזעצן? איך האַלט ביים צוזאַמזעצן קים דזשאָנג אַן מיט פּוטין? ס׳איז דאָך פֿאַנטאַזיעס. אָקיי, ווייסטו וואָס? אונז טוט די נושא [נושא: טעמע] פֿון סליחות [סליחות: פֿאַרגעבונג-געבעטן] וואָס מ׳דאַרף רעדן באריכות. ווייסטו וואָס? לאָמיר מאַכן אַביסל קלענער. ער הייבט אָן צו אַביסל קלענער צו מאַכן די חלום. נישט קלענער צו מאַכן, נאָר פֿאַרשטיין. ס׳מוז זיין די ערשטע שלב, ס׳מוז זיין.

ווייל אויב ער האָט נישט קיין תלמיד [תלמיד: תלמיד], וואָס מיינט אַ מענטש? און וויאַזוי דער מענטש מיינט גאַנץ מענטשהייט, אַלע בני אדם הראשון [בני אדם הראשון: קינדער פֿון דעם ערשטן מענטש], בני נח [בני נח: קינדער פֿון נח], איך ווייס דאָס. מ׳קען דאָך נישט רעדן פֿון דעם. איך דאַרף דאָס מסביר זיין [מסביר זיין: דערקלערן] אויך באריכות. און ממילא [ממילא: דעריבער], אָבער מ׳דאַרף אָנהייבן ווי אַ מענטש איז בשבילי נברא העולם [בשבילי נברא העולם: פֿאַר מיר איז די וועלט באַשאַפֿן געוואָרן], אָבער למעשה אַרבעט ער אויף זיין געגנט. אָקיי, סאָו די אידן. אַלע סאָרט אידן, ער טראַכט. ס׳איז דאָ פֿרומע אידן, ס׳איז דאָ פֿרייע אידן, ס׳איז דאָ… דאָס איז דאָך טייטש פֿון יום כיפּור. רייט?

יום כיפּור איז פֿאַר די פֿרייע אידן, יאָ? “על דעת המקום ועל דעת הקהל, אנו מתירין להתפלל עם העבריינים” [על דעת המקום ועל דעת הקהל, אנו מתירין להתפלל עם העבריינים: מיט דער דעה פֿון גאָט און מיט דער דעה פֿון דער קהילה, מיר דערלויבן צו דאַוונען מיט די עבריינים]. די פֿרומע אידן האָבן שוין אין יום כיפּור, אין זייער עשרת ימי תשובה [עשרת ימי תשובה: די צען טעג פֿון תשובה], אַזוי ווי דער טור [טור: דער בעל הטורים, יעקב בן אשר] זאָגט, שוין ערב ראש השנה [ערב ראש השנה: דער אָוונט פֿאַר ראש השנה], שוין לאַנג דערנאָך, מ׳האָט שוין לאַנג מוחל געווען [מוחל געווען: פֿאַרגעבן] אַלע עבירות [עבירות: זינד].

די פּראָבלעם איז אַז זיי האָבן געכאַפּט, און נאָכדעם רעדט מען ראש השנה פֿון אַ גאַנצע וועלט, האָבן זיי געכאַפּט אַז דאָס איז דער אייבערשטער אַליינס. יאָ, דער אייבערשטער אַליינס האָט קודם גערעדט מיט אדם הראשון, מיט נח, ער האָט געוואָלט מאַכן די גאַנצע וועלט, נאָכדעם האָט ער געכאַפּט, ער וויל טרייען מיט איין פֿאָלק, לאָמיר טרייען, אָקיי? ס׳האָט נישט געאַרבעט.

זיי האָבן געכאַפּט אַז די מעשה איז אַ מעשה פֿון דער אייבערשטער, יאָ? פּרשת בראשית [פּרשת בראשית: די פּאַרשה פֿון בראשית] איז די מעשה. דער אייבערשטער האָט געטרייט אַז אַלע מענטשן זאָלן זיין מענטשן, ס׳איז נישט געלונגען. ער האָט געטרייט מבול [מבול: די מבול], הפלגה [הפלגה: די צעשפּאַלטונג]. אַזוי שטייט אין די וואָכעדיקע סדרה [סדרה: פּאַרשה], יאָ, “בהנחל עליון גוים” [בהנחל עליון גוים: ווען דער העכסטער האָט פֿאַרטיילט די אומות]. דאָס האָט שוין משה נישט געלאָזט. אָבער… אָבער… עס שטייט אין די וואָכעדיקע סדרה, דער אייבערשטער האָט געזאָגט, אָקיי, חלק ה׳ עמו [חלק ה׳ עמו: גאָטס חלק איז זיין פֿאָלק], איך וועל נעמען. עס מיינט דאָך נישט אַז אין די ענדע דאַרף דאָך זיין הנני גואל עמי [הנני גואל עמי: אָט בין איך גואל מיין פֿאָלק], יעדער איינער דאַרף פֿאַרשטיין. אָקיי, מאַכן די פֿאָלק, ווען די פּראָבלעם וואָס איך האָב אים, נו פּראָבלעם, ס׳איז דאָ יום כיפּור פֿאַר דעם.

דער אייבערשטער האָט אויך געווען אַלע עבירות, און מ׳קען זיין בשלום [בשלום: אין שלום] מיט אַלע אידן. פֿאַרוואָס איז דאָך דאָ יום כיפּור? איך ווייס נישט, ס׳איז זייער אינטערעסאַנט, אָבער עד היום הזה [עד היום הזה: ביז דעם היינטיקן טאָג] רוב יודן [רוב יודן: רוב אידן] פֿייערן יום כיפּור. זייער אַן אינטערעסאַנטע זאַך. אָבער פֿאַרוואָס? ווייל ס׳איז פֿאַר זיי. תבונין פשוטין [תבונין פשוטין: פּשוטע פֿאַרשטאַנד], ער איז פֿאַר זיי. און דאָס איז יום כיפּור.

און יום כיפּור, מ׳זעט קלאָר, ס׳איז אַסאַך מער אידיש. מ׳רעדט אַז דער אייבערשטער איז מוחל, ס׳שטייט אין די פּסוק, מוחל, וויאַזוי זאָגט די ברכה? לא אכל עבדות עמו בית ישראל [לא אכל עבדות עמו בית ישראל: ער האָט נישט געגעסן די דינסט פֿון זיין פֿאָלק בית ישראל]. ס׳שטייט נישט לעבדות כל העולם [לעבדות כל העולם: פֿאַר דער דינסט פֿון דער גאַנצער וועלט]. דער אייבערשטער קען מען אויך זיין אין די גאָון איז עבודת [עבודת: דינסט] אויך. דאָס איז שוין נישט יום כיפּור. די גאָון איז די גאַנצע נושא. אָבער מלך כל הארץ [מלך כל הארץ: קעניג פֿון דער גאַנצער ערד]. ראש השנה זאָגט מען מלך על כל הארץ, אויך יום כיפּור. אָבער נאָר מלך על כל הארץ, אַזוי איז אין אונזער נסיון [נסיון: פּרוּוּונג]. אָבער די יום כיפּור זאָגט, מוחל איז אַ ווייערע אופן [אופן: אַ וועג] פֿאַר די אידן. יאָ, יאָ, יאָ, דאָס איז פֿאַרשטיין. נישט פֿאַר די גוים. די גוים זאָלן טרעפֿן אַן אַנדערע גוים גדול [גדול: גרויס], איך ווייס נישט.

סאָו יום כיפּור זאָגט מען אַז די אידן זאָלן אַרבעטן צוזאַמען. כּדי צו אַרבעטן צוזאַמען, דאַרף מען דאָך מוחל זיין אַלע אידישע עבירות. דאָס איז יום כיפּור, אָקיי?

סוכות און שמיני עצרת

נאָכדעם קומט סוכות [סוכות: דאָס פֿעסט פֿון סוכות]. און צוביסלעך, בעיסיקלי, מ׳האָט געמאַכט זיבן פּנים [פּנים: קרבנות] פֿאַר די אַלע זיבן פֿעלקער, מ׳דאַרף זיך עפּעס געבן פֿאַר זיי אויכעט. און ביז קומט שמיני עצרת [שמיני עצרת: דער אַכטער טאָג פֿון סוכות] האָט מען געזאָגט, זיי גייט נישט אַרבעטן, מ׳גייט טאַנצן נאָר מיט די פּאָר אידן.

פּראַקטישע אַפּליקאַציע: פון יום כיפור ביז דער גאַנצער וועלט

די סטרוקטור פון די ימים טובים: פון ברייט צו שמאָל

די גוים זאָלן טרעפן אַן אַנדערע גוי גדול, איך ווייס נישט.

סאָו יום כּיפּור זאָגט מען אַז די אידן אַלע זאָלן אַרבעטן צוזאַמען. כּדי צו אַרבעטן צוזאַמען דאַרף מען דאָך מוחל זיין אַלע אידישע עבֿירות. דאָס איז יום כּיפּור, אָקעי? נאָכדעם קומט סוכּות, און צוביסלעך, בעיסיקלי, מ׳האָט געמאַכט זיבעציג פּרים פאַר די אַלע זיבעציג פֿעלקער, מ׳דאַרף זיך עפּעס געבן פאַר זיי אויכעט. און ביז שמיני עצרת, מ׳זאָגט, ס׳גייט נישט אַרבעטן, מ׳גייט טאַנצן נאָר מיט די פאַר אידן, אַפֿשר מיט זיך אַליינס, מיט די וואָס לערנען די תּורה [Torah: די אידישע ביבל/געזעץ], מיט שׂמחת תּורה [Simchas Torah: די פרייד פון תּורה]. בקיצור, ס׳ווערט קלענער און קלענער. אַזוי ווי שמיני עצרת, רש״י [Rashi: רבי שלמה יצחקי, דער גרויסער מפֿרש פון תּנ״ך און תּלמוד] זאָגט, ס׳איז נאָר פאַר די אידן, מ׳האָט שוין אַוועקגעווארפן פון אַלע גוים, ס׳איז געבליבן אַ קליינע פּר אחד ואיל אחד [par echad v’ayil echad: איין פּר און איין ווידער – די קרבן פון שמיני עצרת]. ס׳איז ממש די מעשׂה.

דער פּרינציפּ: מען קען נישט פֿיקסן זיך אַליין אָן אַ פּלאַן פאַר דער גאַנצער וועלט

סאָו, וואָס מיינט עס צו זאָגן? ס׳מיינט אַז אמת׳דיג, אַ מענטש קען נישט אַליינס פֿיקסן אָן ער האָט אַ פּלאַן פאַר די גאַנצע וועלט צו פֿיקסן. אָבער וויאַזוי גייט מען טאָן דעם פּלאַן? איז קודם דאַרף מען טראַכטן פון אַלע אידן. אויב איינער טראַכט, דאָס איז זייער וויכטיג, אויב איינער טראַכט אַז ער קען דזשאַמפּן צו נאָר פון זיך אַליינס, איך ווייס נישט אויב ס׳איז דאָ אַזאַ סטעפּ בכלל, ווייל שמיני עצרת איז אויך פאַר כּנסת ישׂראל [Knesses Yisroel: די גאַנצע אידישע פֿאָלק], נישט פאַר איין איד.

די פּראָבלעם פון עקסקלוזיוויטעט אין בתּי מדרשים

אויב ס׳איז דאָ אַ פּלאַץ, אויב ס׳איז דאָ, איך האָב שוין געזאָגט, אין יום כּיפּור איז אַזאַ הייליגע בית המדרש [beis hamedrash: שטוב פון תּורה-לימוד], אַזאַ הייליגע טאָג, איז אַלע אידן געווען אַריינקומען. ענק מיינען, דער עולם מיינט אַזוי, אַז ס׳איז דאָ מער הייליגע בתּי מדרשים און ווייניגער הייליגע בתּי מדרשים. דאָרט קומען אַריין אַלע מיני אורחי פּרחי [orchei prochei: צופֿעליגע גאַסטן] און אַלע מיני מענטשן וואָס דאַרפֿן זאָגן קדיש [Kaddish: דער געבעט פאַר פֿאַרשטאָרבענע] אויף זייער זיידע וואָס איז אַפֿשר נאָך געווען ערליך און אַזוי ווייטער. און נאָכדעם די גאָר הייליגע בית המדרש, דאָרט האָט אַ גרויסע סיין, “פֿה אין הכניסה עם סמאַרטפֿאָן” [poh ein knisah im smartphone: דאָ קומט מען נישט אַריין מיט אַ סמאַרטפֿאָן]. און די גאָר נאָך הייליגער בית המדרש שטייט אַ סיין, “פֿה אין מוציאין” [poh ein motzi’in: דאָ לאָזט מען נישט אַריין], איך בין גענומען די בית המדרש, ווער ס׳גלייבט אַז ס׳קען זיין אַפֿשר אַ טובֿה פאַר די אידן פון די ציונים, טאָר נישט אַריינקומען אין די בית המדרש, ווייסטו? איך בין גענומען אַזאַ בית המדרש. און דאָס ווי הייליגער איז מער מצמצם [metzamtzem: שמאָלער, באַגרענצטער].

יום כּיפּור אַלס אַנטי-טעזע: די י״ג מדות הרחמים

און דערווייל, און אונז האָבן אַסאַך ימים טובֿים און אַסאַך שבתים, יעצט אַ נאָרמאַלע יום טובֿ, און נאָרמאַלע שבת, און אין אייבערשטער לאָזט מען נישט אַריין, נישט גענוג הייליג. אין כּיפּור שטייט אַ גרויסע סיין אויף די שוועל פון יום כּיפּור, שטייט אַלע סמאַרטפֿאָונס לאָזט מען אַריין. פֿאַרוואָס? ווייל מ׳דאַרף דאָך כאַפּן, דאָס איז דאָ אַסאַך ריזענס [reasons: סיבות] פאַר דעם, ווייל די ערשטע ריזען ווייל מ׳דאַרף כאַפּן אַז מ׳קען נישט גיין מיט משה רבינו׳ס דרך. דאָס איז די דרך פון די סטרא אחרא [sitra achra: די אַנדערע זייט, די זייט פון טומאה]. די סטרא אחרא, דער יצר הרע [yetzer hara: דער בייזער נטייה], דער חורז׳יאַנאָווער, זאָגט אַזוי ווי ער זאָגט, לאָז אָפּ די אַלע חברֿה, מאַך אַ טיילונג, און איך ווייס אין עבֿודת השם [avodas Hashem: דינסט פון גאָט], נאָר די פאַר ערליכע אידן וועלן מיר בלייבן. דאָס איז דאָך די אַפּאַזיט פון רחמנות, די אַפּאַזיט פון די קדושה פון יום כּיפּור, פון די י״ג מדות הרחמים [yud-gimmel midos harachamim: די דרייצן אייגנשאַפֿטן פון רחמנות] וואָס דער אייבערשטער האָט געוויזן פאַר משה רבינו. שפּעטער האָט אים דאָס געוויזן. דער אייבערשטער האָט געוויזן אַז דער אייבערשטער איז רחום וחנון [rachum v’chanun: באַרמהאַרציג און גנעדיג], ער דאַרף אַז אַלע אידן זאָלן זיין. פֿאַרוואָס? ווייל מ׳קען נישט מיטאַרבעטן. ס׳איז זייער אַ בעיסיק ריזן, אַפֿילו על פּי שׂכל הישר [al pi seichel hayosher: לויט דעם געזונטן שׂכל]. ס׳מוז זיין אַז מ׳קען מלאַך זיין יעדע וואָרעם איז אַ ווייראָס, ווייל נישט ווערט אויס וועלט. אמת׳דיג די גאַנצע וועלט. וגם את נח בהרבה זכרת [v’gam es Noach b’harbeh zacharta: און אויך נח האָסטו געדענקט מיט אַסאַך רחמנות]. אָקעי, טאָמער נישט די גאַנצע וועלט, על ידי פֿאַר מיליאָן אידן וואָס זענען דאָ, ס׳איז נישט אַזוי פֿיל מענטשן, איך קען דיר אַן עצה געבן, אָקעי? איך קען מיר נישט מער פון דעם.

פּראַקטישע באַמערקונג: ס׳איז נישט אַזוי פֿיל אידן

אָבער אין די אידן איז אויך דאָ צוועלף שבֿטים [shivtim: שטאַמען], און ס׳איז אויך דאָ אַלע מיני גרופּעס אידן, און אַ מענטש מיינט אַזוי… איך ווייס נישט צו ס׳איז אַזוי מופֿרך, דרך אגב. מ׳קען באַקומען אַן אימעיל ליסט פון ליטערעלי יעדער איד, רייט? ס׳דאַרף נישט זיין אַזוי שווער, ס׳איז נישט אַזוי פֿיל מענטשן. וואָלמאַרט האָט אַ גרעסערע אימעיל ליסט פון אַלע אידן וואָס זענען דאָ אויף די וועלט. פֿאַרוואָס זאָל זיין אַזוי שווער איך זאָל שיקן אַלעס אינמיטן אויף יעדער איד? נישט קיין פֿערצן מיליאָן אידן. נאָר אויב וואָלטן וואָלטן געוואוסט, פון וויפֿיל איז פֿערצן מיליאָן אידן? ס׳איז גאָרנישט. פֿערצן מיליאָן איז ווייניגער מענטשן וואָס וווינען אין ניו יאָרק סיטי. איך זאָג דיר, וואָלמאַט האָט אַ גרעסערע אימעיל ליסט. רבונו דעלמאַן כּולא [Ribbono shel olam kula: גאָט פון דער גאַנצער וועלט], פון וויפֿיל מענטשן רעדט מען שוין? אונז קענען זיך נישט קיין עצה געבן מיט די פאַר מענטשן? ס׳מוז זיין זייער רעאַליסטיש. אָבער אויב ס׳איז נישט, ס׳איז דאָך אַלץ אַסאַך מענטשן פֿערצן מיליאָן, זאָגסטו. איז איין מנין, שוין. קודם די דריי מענטשן וואָס אונז רעדן מיט, ס׳זאָל זיך קענען רעדן די איינער די צווייטע. פון איין מענטש, ביז איך אַליינס. ער קען נישט גיין.

דער פּראַקטישער פּלאַן: הייב אָן קליין און וואַקס אויס

עניוועיס, דאָס איז מיין פּלאַן. אַזוי ווי מיר האָבן אַ שיעור יעדע וואָך. דאָרט הייבט זיך עס אָן. ס׳איז די ראשונה. בעזרת השם. בעזרת השם. מען דאַרף… ס׳גייט זיך אָנהייבן פֿאַרקערט. אַזוי מוז זיין. מען גייט זיך אָנהייבן ערגעץ. בעזרת השם. בעזרת השם נאָך יום טובֿ גייען אונז אָנהייבן שמונה פּרקים פון זערע [Shemonah Perakim fun zera: די אַכט קאַפּיטלען פון רמב״ם׳ס הקדמה צו פּרקי אבֿות, פון אָנהייב]. אַזוי איז מיר איינגעפֿאַלן אַ פּלאַן, און ענק זענט איר נישט מסכּים צו ענק, קענט איר מאַכן ענקע ווייטס, ריטאָס, אויב ענק האַלטן. איך פֿיל אַז דאָרט ווייס שוין נישט, מ׳וועט אַנענטפֿערן אין אָנהייב, חזר׳ן [chazern: איבערחזרן] וואָס ס׳שטייט, און אויב מ׳וועט לערנען נייע זאַכן, אויב נישט וועט מען זיך דערמאַנען די אַלטע זאַך, און נאָכדעם וועט מען אָנקומען, לכאורה ווייסט מען שוין אַלעס ביז פּרק ד׳ [perek daled: קאַפּיטל פֿיר] וווּ אונז האַלטן, סאָו מיר גייען זייער שנעל. נאָו, דו וואַנט? אָבער עניוועיס, און נאָכדעם גייט מען ווייטער. יוטע פּלאַן, אמת. דאָס איז מיין פּלאַן פאַר תּשובֿה טאָן.

לאָגיסטישע באַמערקונגען וועגן די קומענדיגע שיעורים

קומענדיגע וואָך איז לכאורה זיין אַ שיעור, וואָלט עס זיין מער וועגן יום טובֿ, איך האָף אַז ס׳איז דאָ אַ שיעור, דער עולם איז דאָ. נעקסט וויק? ער האָט סוכּות. איך דאַרף בויערן אַ סוכּה? איך ווייס נישט. יעדער ענדט זיך זיינע מצוות. אויב ס׳איז אַ עולם, קומט דאָך, קומט.

ברכה צום סוף: פֿאַר אַלעמען

שוין, דער עולם זאָל מאַכן סייער מיט טובֿה, און זיך אויספֿלערן אַלס גוט פאַר די גאַנצע וועלט, און פאַר אַלע אידן, און פאַר די… לאָמיר זאָגן אַז מ׳טאָר, איך ווייס נישט אויב מ׳טאָר זאָגן פאַר די אידן וואָס זענען מער אַזוי ווי פֿרום, איך ווייס נישט צו מ׳וועגן זאָגן אַזאַ זאַך, און בתוכם [b’sochom: צווישן זיי] פאַר יעדער איינער זאָל זיין קהלה און זיין משפּחה און זיך אַליינס, און נאָכדעם צוריק פֿאַרקערט ביז מ׳רענט איבער די נאַגס.