למה הפחדנות הוא אונס ולא יצר הרע של התאווה

בעלי בחירה און תאוות: פארוואס איז תאוה די ערגסטע מדה?

הקדמה: מעשיות פון וויזשניצער רבי׳ס ספר

Instructor:

רבותי, איך האב געזען, איך האב געקויפט א בוך פון די וויזשניצער רבי׳ס מעשיות, דער פעטער וויזשניצער רבי, ר׳ מרדכי האגער עליו השלום, דער רבי פון מאנסי. און ער זאגט נאר די אמת דארט, אלעס וואס ער פארשטייט נישט זאגט ער פארשטייט נישט, וואס ער האט נישט געהערט זאגט ער האט נישט געהערט, וואס ער האט געהערט פון א שכן זאגט ער קלאר וואו די שכן איז געווען, און אזוי ווייטער.

מעשה וועגן בעלי בחירה [people with free will] און בטחון [trust in God]

ס׳שטייט דארט אז זיין זיידע מיט זיין פעטער זענען געווארן רבי׳ס, די אהבת ישראל [the Ahavat Yisrael, a famous Vizhnitzer Rebbe] מיט זיין ברודער וואס האט געהייסן ר׳ חיים אנטאניער, האט ער געזאגט אז… וואס? יא. האט ער פארציילט אז דער גואל ישראל [the Goel Yisrael, another Vizhnitzer Rebbe] האט געהאט א מנהג [custom] ביי שבת צופרי [Shabbos afternoon] ביים קידוש [blessing over wine] האט ער גערעדט אויף אלע רבי׳ס. ער האט גערעדט אויף, ער זאגט ער האט גערעדט פון, אבער ер מיינט אז ער זאל האבן גערעדט אויף. און ווען זיי זענען געווארן רבי׳ס, ער זאגט, “אה, היינט וועלן מיר ארייננעמען נאך צוויי יונגעלייט אין די חבורה [group].” ער פארציילט דאס אויף זיין איינשטיין, זיי זענען געווארן רבי׳ס, אזוי ווייסט מען.

עניוועיס, איך האב געזען נאך א מעשה אז זיין זיידע האט געזאגט אז ער האט קיינמאל קיין מורא [fear], ער האט אסאך בטחון, ער האט קיינמאל נישט מורא אין זיין לעבן, אבער איינמאל, איך געדענק נישט אויף די זיידע, אויף די עלטער זיידע, אויף זיין זיידע אויף אים, סתם זיין עלטער זיידע, דער צמח צדיק [the Tzemach Tzedek of Vizhnitz] אויף זיין זיידע, איינמאל איז זיין זיידע געווען, מ׳האט אים געכאפט די גוים [non-Jews] אויף עפעס זאל גיין אין מיליטער [military], עפעס איז געווען עפעס א פראבלעם מיט מענטשן. דאס איז געווען די איינציגסטע מאל אין זיין לעבן וואס ער האט זיך דערשראקן.

זאגט ער, אזא יונגערמאן, א בעל בחירה [person with free will], איז עס שרעקליך, פארשטייסט? מיט מענטשן, מיט גוים, מיט מאמין [believers], מיט ראשי חסידים [Chasidic leaders], דאס איז נישט קיין בעלי בחירה. אבער די גוים קען נישט וויסן, זיי קענען נאך טון עפעס, דו כאפסט? א בעל בחירה, עס ווערט דעינדזשערעס [dangerous]. און נאך רבי נחמן [Rabbi Nachman of Breslov] וואס אונטער דאס טינג אז א בעל בחירה איז very dangerous to deal with. ס׳שטייט מיט נאך א חיים הקדוש [the Chaim HaKadosh] וועגן יוסף הצדיק [Joseph the Righteous], און איר ווייסט די ידידיגע חסידישע רייד, אז אפילו א צדיק [righteous person], א בעל בחירה, קען שאטן [can cause harm], אפילו אויף וויפיל בטחון ער האט.

Student:

למען נפקא מינה [what’s the practical difference], האסט נאך עפעס א מעשה?

Instructor:

איך וועל טון נאך אסאך גוטע מעשיות, אסאך פאני זאכן וואס ער פארציילט, אלע העכערע זאכן.

Student:

וואס?

Instructor:

דער אייבערשטער [God] האט געגעבן פאר א מענטשן בחירה, און ס׳מיינט עס ריעל [real]. ס׳איז נישט קיין ווערטל [joke]. יא, ער קען נישט. ס׳שטייט מחושין ממעל נישט למעלה [it’s decided from below, not from above]. די וואך איז די סדר [order/topic]. וואס האב איך פון בטחון דא? בטחון איז נאר ווען מ׳דיעלט מיט גוים, און מיט…

Student:

וואס?

Instructor:

יא, ווייל די בחירה איז ריעל, אזוי זעט אויס. ס׳איז נישט ווערד, אבער ס׳איז די ריעל טהינג, אזוי איז מקובל [accepted].

Student:

האסט עפעס א…

Instructor:

ניין ניין ניין, איך זאג נאר, דו פרעגסט זיך אז די אהבת ישראל איז געווען זייער גראב, רייט? איך זאג נאר, מ׳רעדט וועגן תאוות [desires/appetites] פון עסן.

מעשה וועגן תאוות אכילה [desire for food]: זאלץ אנשטאט צוקער

נו, איך האב געזען א שיינע זאך וועגן תאוות פון עסן. איך האב געזען גראדע א שיינע שטיקל דארט וועגן דעם נושא [topic], אז מ׳רעדט שוין. חסידישע ספרים זאגן עכט אויס די פראבלעמס פון לייף.

ער זאגט אז זיין זיידע, ער רעדט אז זיין זיידע איז געווען נשמר [guarded] פון אלע תאוות, כידוע [as is known], ער האט געזאגט אז ס׳איז אויך גימטריא [gematria: numerical value] עפעס, איך געדענק שוין נישט, אכילה [eating], שתיה [drinking], משגל [sexual relations], עפעס איז גימטריא דאס איז זיין נאמען, איך געדענק שוין נישט. די ראשי תיבות [acronym] איז גימטריא אזא ווייטער אין די תורה [Torah].

און ער האט דערציילט א מעשה, אז איינמאל האט מען אים בטעות [by mistake], די גבאי [attendant] האט בטעות, אנשטאט פון לייגן די צוקער אין די קאווע האט ער געלייגט זאלץ, עפעס אזא סארט מעשה? און קיינער האט נישט באמערקט ביז איינער האט גענומען שרייען, עפעס אזוי די מעשה, און דער רבי זאגט, אה, ס׳איז ראנג. און ער זאגט, ער ווייסט נישט, צו פשט [explanation] אז ער איז געווען צו דבוק [attached/cleaving to God], ער האט נישט געכאפט אז ס׳איז זאלץ. ער גלייבט אז ס׳זאל דערקענט זיין, ער ווייסט נישט. אבער אדער קען זיין, ער האט פשוט… ער האט זיך מתגבר געווען [overcame himself], ער האט יא געטעיסט אז ס׳איז זאלץ. ער האט זיך מתגבר געווען. איך וועל טרינקען עניוועי. זייער האנעסט [honest].

דער רבי׳ס מנהג מיט׳ן עסן זופ

איך געדענק אז איינער האט מיר געזאגט, דערוועגן איך האב אויך געקוקט ביי זיינע טישן [Rebbe’s table gatherings]. איין זאך וואס איז געווען אינטערעסאנט, איך האב געטראכט אז ער איז געווען אן עלטערער מענטש, איך מיין יעדער איז געווען ביז יעדער איז געווען די צען, יא, די אלע פאני זאכן, אבער ער האט געגעסן סופ אז ער האט גענומען א לעפל זופ אין די האנט, ער האט גענומען די לעפל, אראפגעלייגט די הענט, זיך ארומגעדרייט, און גענומען די לעפל.

איינער האט מיר עס געזאגט, ער האט געטרייט אזוי צו עסן, ס׳איז זייער שווער. נאו, און איר עוסטו יוסטו האבן די טאץ, צו זיין ביזרעבל? איך פרעסיי עס נישט, ס׳איז געווען ביזרעבל לעבן. ס׳איז פאני אז ער האט געקענט, איך האב עס געטרייט נאכצומאכן, ס׳איז זייער שווער.

Student:

ניין, ער האט אויך געהאט, דו ווייסט אז ער האט געהאט אזא טאץ, ער האט געהאלטן אז ס׳פאסט נישט פאר א חסידישער איד זיך איינצובייגן צו די עסן.

Instructor:

געווענליך קומען מיר א גאפל און עסן אזוי, די עסן קומט צו מיר, איך גיי צו אים, פארשטייסט? ס׳איז זעלף רעספעקט [self-respect]. אבער נאכדעם די פראבלעם איז, לאז אידן לעבן אביסל, די פראבלעם איז, הער אויס, איך ווייס נישט צו ס׳איז גדלות [greatness] און קטנות [smallness], די פראבלעם איז אז זופ איז זייער שווער צו עסן אזוי ווייל ס׳גיסט זיך.

Student:

וואס?

Instructor:

אה, א סטראו [straw] איז נישט רבי׳ש, אנדערש ווייסטו נישט. איך האב אמאל געזען א רבי טרינקט א זילבערנע שטרוי. האט ער געמאכט א רבי׳שע עצה [solution], ער האט זיך געקויפט אזא טעצל וואס מ׳נוצט פאר די בעכער, און ווען ער האט געגעסן זופ האט ער געהאט אזא טאץ, און ער פלעגט נאכדעם געבן די חסידים די טאץ צו טרינקען שיריים [leftovers from the Rebbe’s food, considered a blessing]. יעדע וואך איז געווען דאס.

Student:

ניין, זיי גייען מיט א טיילן.

Student:

וואס?

Student:

זיי גייען מיט א ביב [bib].

Student:

אפשר האט ער זייער א גרויסע לעפל און עסט זייער ווייניג. דאס איז די סיקרעט [secret]?

Student:

וואס?

Student:

אמת, אויך אמת.

Instructor:

פארקערט, ס׳איז… יעדער גארנישט, ס׳איז אזוי… איך ווייס נישט, איך געדענק נישט. דאס געדענק איך שוין נישט עד כדי כך [to that extent]. איך ווייס נישט. אויך דעמאלטס. עניוועיס, אונז גייען רעדן וועגן די בעלי בחירה.

די הויפט-טעמע: פארוואס איז בעל תאוה זיין די ערגסטע מדה?

דיגרעסיע: די מנהג צו רעדן “פון” רבי׳ס, נישט “אויף” רבי׳ס

Student:

אקעי, דער עולם [people] האט זייער ליב צו רעדן וועגן בחירה, כידוע.

Instructor:

אונז גייען רעדן וועגן דעם. דאס איז אונזער שמועס [discussion] פון היינט. איך האלט באמת אין די נעקסטע פעידזש דא. איך וויל, לאמיר זען אזוי. איך וועל דארף זאגן נאך א מעשה, אבער קודם דארף איך זאגן נאך א דבר תורה [Torah teaching].

Student:

דאס איז די חלק [part] וואס מ׳רעדט קעגן די רבי׳ס?

Instructor:

מ׳רעדט פון זיי.

Student:

פון זיי.

Student:

פון זיי.

Instructor:

איך האב געזאגט אז דער סטיטשינער רב האט געזאגט אז בעצם איז דער מנהג צו רעדן אויף רבי׳ס, נאר ס׳איז נישט דא. ס׳איז דא חוץ סאטמאר רב, אבער אים האט ער מורא צו רעדן אויף. האט מורא, נישט ווייל די חסידים זאגן האט מורא וואלט ער געהאלטן אז ער איז א צדיק, אבער ווען קען שטיין ליינס [one can stand in line]. די נקודה איז אזוי, אונז זאלן האלטן אינמיטן לערנען, און איך גיי איבער אביסל א נושא, ווייל מ׳קען בלייבן סטאק [stuck] אויף די זעלבע זאך.

חזרה: דער ערשטער טעם פארוואס בעל תאוה איז די ערגסטע מדה

אונז האלטן אינמיטן לערנען פון דעם. אז די ערגסטע מדה [character trait] איז זיין א בעל תאוה [person controlled by desires]. די ערגסטע סארט מענטש איז א בעל תאוה. די מערסטע, אליסט די מערסטע אראפגעקוקט סארט מענטש. אזוי טראנען אונז און טענה׳ן אז אלע גוים [non-Jews] האלטן אויך אזוי. נישט נאר די אידן האלטן אזוי, נישט נאר די חנוכות [educated people] האלטן אזוי. אלע, פאקעי, די חנוכות אפשר האלטן נישט אזוי, אזוי האבן מיר גערעדט לעצטע וואך. אבער בעצם, אלע מענטשן האלטן אזוי.

יעצט, זיי האבן געברענגט אפאר reasons פארוואס. דאס איז געווען די שמועס, זיי האבן געזאגט אז ס׳איז א פאקט. ווען זיי האבן גערעדט אז ס׳איז דא די עיקר ריזען [main reason], די עיקר מהלך [main approach], די הסבר [explanation] פארוואס האלטן אונז אז דאס איז די ערגסטע זאך, איז געווען בשם אריסטו [in the name of Aristotle], אז פארוואס? ווייל דאס איז א בהמישע [animal-like] זאך. ווער ס׳איז נכשל [stumbles/fails], ווער ס׳איז נישט נכשל, ווער ס׳איז נישט שולט [controls] אויף זיך אין די לעוועל פון תאוות, ער איז א קו [animal]. ער פירט זיך אזוי ווי בהמות [animals], וואס בהמות זענען זיך נישט מתגבר [overcome] אויף זייערע תאוות, און ער אויך נישט.

ניין, נישט עקזעקטלע זענען זיך נישט געגאנגען אויף זייערע תאוות, נאר אז די חשש המשש [sense of touch], די סארט תענוגי הגוף [physical pleasures], זענען נישט מענטשליכע זאכן. א בהמה האט זיי פונקטליך אזוי ווי א מענטש. צו ווערן נכשל אין דעם פלאץ, איז פשט [means] אז דו ביסט נכשל אין א בהמה׳דיגע עריע [area], נישט אין א מענטשליכע עריע. דאס איז די נקודה [point] וואס אונז האבן גערעדט.

Student:

יא, דאס איז איין פשט.

אנקינדיגונג: ס׳איז דא נאך טעמים

Instructor:

יעצט, מיר גייען נתגלה ווערן [be revealed]. ס׳איז דא נאך פשטים אין דעם. אפשר איז עס קאנעקטעד [connected], מסתמא איז עס קאנעקטעד, אבער ס׳איז דא נאך ריזענס [reasons]. ס׳שטייט נאך סיבות [causes] פארוואס. די תאוות איז די ערגסטע זאך, ס׳איז נישט די ערגסטע טעם.

Student:

און איר ווייסט נאך טעמים? נאך סיבות וואס אריסטר זאגט?

Instructor:

יא יא, אריסטר זאגט עס. אבער איך זאג ס׳שטייט, נאך סיבות, אפשר… איך ווייס נישט אויב ס׳שטייט, מ׳דארף טרעפן ווי מ׳קען עס קאנעקטן די זאך צו אנדערע זאכן. נאך סיבות, פארוואס תאוות איז די ערגסטע זאך.

דער בילבארד אין פענסילוועניע: באווייז פון “סטיגמא”

איך וועל זאגן די זאך, די מעשה איז אזוי. די מעשה איז אזוי. איך בין געפארן אין די הייוועי [highway] לעצטע וואך, און איך האב געזען אזא גרויסע סיין [sign], א גרויסע בילבארד [billboard]. היינט איז די מנהג אז אויב מ׳וויל זאגן מוסר [ethical teaching] שרייבט מען עס אויף א בילבארד. אמאל פלעגט מען זאגן א דרשה [sermon] אין שול [synagogue], היינט זאגט מען עס אויף א בילבארד, אמת?

די שטאט, די סטעיט [state] פון פענסילוועניע, האט מחליט געווען [decided] אז זיי ווילן אונז זאגן מוסר. ווער זעט אויס? אבער ס׳שטייט דאך זייער מוסר איז אזוי ווי איך האב נישט געזאגט וואס פאר זיי איז גוט איז ביי אונז שלעכט און אזוי ווייטער.

זייער מוסר שטייט אזוי, אזוי האבן זיי געשריבן אין זייער מוסר ספר, אז אזוי שטייט. איך האב אראפגעשריבן, איך האב געוואלט מאכן א פיקטשער [picture], איך בין געפארן צו שנעל. איך האב נישט געקענט מאכן א פיקטשער אינמיטן פארן, אבער איך האב עס נאר געשריבן. ס׳איז געשטאנען די ווערטער אזוי: “Calling [addiction] a choice, ignores 50 years of research.”

Student:

וואס איז א לשון [language/term]?

Instructor:

אין אנדערע ווערטער, ס׳איז דא עפעס א זאך וואס הייסט עדיקשאן [addiction]? אויף אידישט הייסט עס איז א גרויסע בעל תאוה. מסכים [agree]? אקעי, איך ברענג עס נישט מסכים, מ׳זאל מיין אלץ זען. ווי מיין איך? דו כאפסט, און נאכדעם שטייט אזוי: די נעקסטע שיעור [line] איז געשטאנען אין סטיגמא [stigma], “Stigma prevents recovery, not addiction.”

אין אנדערע ווערטער אזוי, דער בילבארד שטייט קלאר וואס איך האב גע׳טענה׳ט [argued] א גאנצע צייט, אז ווער איז די גרעסטע סטיגמא? צו שרייבן נישט סטיגמא פון גנבים [thieves]. גנבים האבן נישט אזא גרויסע סטיגמא, ס׳איז נישט קיין פראבלעם. ווער האט א סטיגמא? וועמען האלט מען נישט פון? וועמען קוקט מען אראפ אויף מענטש?

איך האב געקוקט אין די דיקשן [dictionary], וואס איז טייטש [translation] סטיגמא? סטיגמא איז א גרויסע זילזן [degradation]. ער האט געהאט פיר דעפינישן [definitions], איך געדענק נישט, איך האב עס נישט געברענגט דא, פיר אנדערע לעוועלס פון סטיגמא. אבער סטיגמא מיינט אז דו ביסט אן אוממענטש [subhuman]. דאס איז די טייטש די ווארט סטיגמא דא.

עדיקשאן, סטיגמא, און בחירה: אַ פילאָסאָפישע אונטערזוכונג

פּאַראַדאָקס פון סטיגמא און בחירה

דער בילבאָרד און די סטיגמא-פּראָבלעם

Instructor: אן עדיקט. דו ביסט א חיה, דו קענסט דאך נישט… יא, מ׳רעדט פון דראגס. זעסטו אז יעצט איז דא א סטיגמא קעגן דעם, און די שטאט האלט אז זיי דארפן אוועקנעמען די סטיגמא. פארוואס? ווייל זיי טענה׳ן עפעס אן אינטערעסאנטע טענה אז ס׳שטערט מער פאר תשובה [teshuvah: repentance/recovery] טון ווי פאר זינדיגן. אקעי, איך ווייס נישט, איך וויל רעדן וועגן יענע נושא, אפשר וועל איך באלד, אבער קודם וויל איך ארויסברענגען די נושא פון די טשויס. און דא איז דאך א פראבלעם. פארוואס?

לאמיר זאגן, ס׳איז שלעכט צו אוועקמאכן. בכלל היינטיגע צייטן האלט מען זייער שטארק, אזוי ווי דער בעלזער רב [the Belzer Rebbe] האט געזאגט פאר די חכם סריווקא רבי׳ענק, ווייסט נא?

דו האסט געקענט ר׳ איציקל, דער ראחמיסטריווקער רבי [the Rachmistrivker Rebbe] דא פון 45’סטע סטריט?

Student: יא.

מעשה פון ר׳ חיים מרדכי: די הדרכה פון “נישט אוועקמאכן”

Instructor: סאו ווער ס׳האט אים געקענט ווייסט אז ער האט זייער שטארק מכבד געווען מענטשן, אין א געוויסע וועגן. ווען ס׳איז געקומען צו אים, ער האט געשמייכלט, און אלעמאל געזאגט יא יא, ער האט נישט קיין חילוק צו מ׳האט גערעדט צו די זאך, צו מ׳האט נישט גערעדט צו די זאך, ער האט אלעס געמאכט פילן כאילו אז ער האט גערעדט עפעס א גרויסע חכמה. אזוי איז געווען די סדר. און… יא? ס׳איז true.

Student: יא.

Instructor: אזוי איז עס. Right. Fact. איך פיל זייער שלעכט ווייל מיין טאטע פילט זיך אזוי גוט אזוי פיל יארן אז ער האט געזאגט א ווארט וואס ר׳ חיים מרדכי האט מסכים געווען צו איינעם.

סאו, wait, wait, wait. איך וויל דיר פארציילן, איין מינוט, איין מינוט. די ישיבה׳ס שלום עליכם איז ר׳ חיים מרדכי, און אלעס אנדערש. סאו, יעצט, די אינטערעסאנטע מעשה איז אז ער איז נישט בעצם אזוי געווען. אויך האט ער אמת׳דיג אינדערהיים פלעגט ער נישט אזוי רעדן, ער איז נישט עכט געווען אזא נביא, ער האט זיך געמאכט. נביא מיין איך, אן קריטיקעל. ווען ער האט גערעדט צו זיינע נאנטע מענטשן, זיינע חברים, זיינע משפחה, זיינע פרענדס, האט ער געקענט זאגן קריטיק. און ער איז אויפגעוואקסן אין ירושלים. אין ירושלים איז קיינער נישט געווען נייס. ער איז געווען זייער שארף, ער האט זיך נישט געלאזט.

נאר וואס? ווען ער איז געווען א חתן, דער בעלזער רב האט עפעס געווען אינוואלווד אין מאכן זיין שידוך.

דער סקווערער רבי [the Skverer Rebbe].

דער בעלזער רב און זיין פעטער.

דער סקווערער רבי׳ס פעטער.

יא, יא, יא. ער איז געווארן א… Right.

סאו, ער איז געגאנגען צום בעלזער רב, און ער האט אים געזאגט אז ער פארט אויף אמעריקע, ער האט זיך באגרעדט פון אים אז ער וויל נישט גיין קיין אמעריקע, ער וויל צוריקקומען. דא איז סאם סטארי אויף דעם. ר׳ אהרן פון בעלזא, דער רב זכרונו לברכה [of blessed memory]. דער בעלזער רב האט אים געזאגט אפאר הדרכות [guidance/instructions]. איינע פון די זאכן האט ער געזאגט אז היינט, א מענטש, אפילו מ׳מאכט אים אוועק אזוי, קען עס וויי טון. מ׳טאר נישט אוועקמאכן קיין מענטשן.

ס׳איז אפשר א מופת [example/proof] אפילו אויפ׳ן פלעין, איך געדענק נישט, ער האט גלייך געטראפן איינער, ער האט עס נישט אוועקגעמאכט, יענער איז געווארן א בעל תשובה [penitent/returnee to observance], סאם סטארי. על כל פנים [in any case], פון דעם האט ער זיך אויסגעלערנט אז אין אמעריקע, כאפסט, מ׳קען נישט אוועקמאכן קיינער. ס׳איז יעדער איינער זאל זיין שיין. סאו ער האט געארבעט אויף זיך, און ער האט סטאטיטעט די אכטינג און ליג דארט.

צוריק צו די סטעיט פענסילוועניע: די לאָגיק פון סטיגמא

Instructor: סאו, כלפי מה דברים אמורים [to what do these words apply], די סטעיט פון פענסילוועניע האלט אויך אזוי. די ערגסטע זאך איז סטיגמא. מ׳קען נישט אוועקמאכן. זיי טרייען זייער שטארק נישט אוועקצומאכן מענטשן.

יעצט, וואסערע עצה האבן זיי געטראפן נישט אוועקצומאכן מענטשן? יעדער איינער בעצם, אזוי זעט אויס די הוה אמינא [initial assumption], מ׳דארף אלעמאל לערנען. איך האב דאך א כלל, איך האב דא עפעס א פאליטיקעל סטראטעדזשיס וואס שרייבט שטותים אויף סאושעל מידיא. איינע פון זיינע כללים איז, אז ווען דו זעסט אז א פאליטיקאנט זאגט עפעס, מיינט עס פארקערט. אנדערע ווערטער, אונז האבן נישט מורא, אונז האבן נישט מורא אז מ׳וועט דאס טון. בקיצור, דאס איז פונקטליך וואס דו האסט מורא, פארשטייסט?

און ס׳איז נישטא קיין סטיגמע מיינט ס׳איז דא א גרויסע סטיגמע, ווייל אזוי שטייט דאך אין דעם צעטל, אמת? ווייל זאכן וואס האבן נישט קיין סטיגמע שרייבט מען דאך נישט. ס׳איז דא א גרויסע סטיגמע פונקט אויף דעם. אסאך זאכן האבן סטיגמע, איך ווייס נישט, אויף דעם איז די גרעסטע, ווייל סטיגמע איז דאך די ערגסטע זאך, ס׳מאכט אוממענטשן, ס׳איז ראסיזם אזוי ווי ס׳מאכט אויס מענטש. קאנטעקס [Kant] זאגט אז די ערגסטע זאך פירט א מענטש נישט אלס מענטש.

די פילאָסאָפישע אַנאַליז: סטיגמא און בחירה

Instructor: און די גרעסטע סטיגמע איז דא אויף אן עדיקט. און וואס טראכט די סטעיט אוו פענסילוועניע איז תולי [dependent on] די סטיגמע? א מענטש זאל זאגן ס׳איז א choice, דו ביסט א חיה, דו ביסט בוחה [choosing] יעדן צופרי צו זיך איינשפריצן די drug, און דו ביסט א חמונות, דו ביסט נישט קיין נארמאלער מענטש, דו גייסט צו די ארבעט, רעדט מיט דיין ווייב, טו עפעס.

קומט אין די state און זאגט, ס׳איז דא ריסורש, האסט א נייע גאט. יעצט וויסט, און איך ווייס, סטאריס שאו די 98% פון סטאריס זענען מעיר אפ, right? סאו, זיי האבן סטאריס. איך האב נאכגעקוקט די סטאריס, ס׳שטייט נישט קיין… איך האב עקטשולי נאכגעקוקט. די כח פון די קאמפיוטערס, ער שטייט נישט גרייט בכלל אין די היסטורי וואס זיי זאגן אז עס שטייט, אבער… ס׳קען נישט שטיין, נישט נאר ס׳שטייט נישט אז ס׳קען נישט שטיין, ווייל ס׳איז דאך א פילוסאפישע שאלה, ס׳איז נישט שייך צו מאכן א סיסטאריע, א פילוסאפיע, א פילוסאפיע איז א חקירה [investigation/inquiry].

סאו, עקזעקטלי, אבער סיסטאריעס שאו אז ס׳איז נישט קיין טשויס. נאר וואס איז עפעס אנדערש? איי דאנט נאו וואט, זיי האבן נישט אויסגעזאגט וואס ס׳איז.

דער לאָגישער שלוס: סטיגמא באַווייזט בחירה

Instructor: אבער לאמיר פארשטיין פשוט׳ע פשט, אבער די הוה מינא [initial assumption] דא איז דאך הונדערט פראצענט קערעכט, אמת. ווייל אויב מ׳איז מזלזל [denigrates] א מענטש, אויב ס׳איז א סטיגמא, מ׳רעדט דאך א מענטשליכע סטיגמא, נישט סטיגמא, א טאקע א קו, טאקע א קו, ס׳איז נישט קיין שום פראבלעם ביי ס׳איז א קו. ער מעג זיין א קו, א חזר [pig], ער מעג זיין א חזר, א קו מעג זיין א קו, מיר האבן נישט קיין טענות אויף זיי.

ווען קען מען האבן א טענות אויף א מענטש? א סטיגמא, מבזה זיין [to shame/disgrace] א מענטש. סטיגמא טייטש חרפה [disgrace/shame], יא? חושי משוש חרפה, מער ווייניגער, חרפה הוא לנו [it is a disgrace to us]. וואס איז א חרפה? אויב ס׳איז א מענטשליכע זאך. דאס הייסט, בתור מענטש איז ער עדיקט. אויב איז ער עדיקט בתור, קומט עפעס א חוטפי קרידייקוס, אויך זו קרידייקוס, דארף מען רעדן מיט מיסטער קרידייקוס, ס׳איז נישט מיט מענטש. אויב איז א מענטש, אויב ס׳איז א סטיגמא, קומט אויס אז ס׳איז א מענטש, ס׳האלט אז ס׳איז א טשויס.

געלערנט אין פרק ב׳ באריכות [at length], אז קריטיק און שוואך, יא, מעלה וחסרון [virtue and deficiency], אדער שוואך וגנאי [weakness and disgrace], אדער שכר ועונש [reward and punishment] וואס קומט זיך פאר מעשים פון א מענטש איז נאר בחירי מעשים [chosen actions], מעשים וואס א מענטש טשוזט, מ׳דארף וויסן וואס מיינט טשויס, אבער בעיסיקלי וואס ער טוט מיט זיין רצון [will] און מיט זיין דעת [knowledge/awareness], אויב מ׳קען זאגן אז ער איז נישט זיין טשויס.

האסטו נישט געקענט האבן קיין טענות אויף אים. דו קענסט אים אראפקוקן אין אנדערע וועגן, דו קענסט רחמנות [mercy/pity] האבן אויף אים, דו קענסט פרובירן צו העלפן, אבער קיין טענות קען מען נישט האבן. סאו דאס איז עד כאן דברי [thus far the words of] די הייליגע סטעיט אוו פענסילוועניע האלט אזוי. יא?

איז עדיקשאן א תאוה? – אונטערזוכונג פון דריי שיטות

די הויפּט-שאלה: וואס איז דער חילוק צווישן תאוה און עדיקשאן?

Instructor: יעצט, מיר דארפן דאך פארשטיין. לאמיר טאקע פארשטיין. דאס איז דא א וויכטיגע זאך צו פארשטיין. אונז דארפן מיר פארשטיין צו ס׳איז אמת. ער זאגט אז עדיקשאן איז נישט קיין תאוה [desire/lust]. סאו לאמיר זען פארוואס איז עס נישט קיין תאוה. ווייל דו ווילסט עס נישט. ווייל ס׳איז נישט קיין ברירה. נישט קיין ברירה. דו אויף דיינע תאוות האסטו א ברירה.

טעסטן דעם אַרגומענט: דער פאַל פון עסן

Instructor: איך בין גאנץ עדיקטעד צו עסן. ס׳איז געווען זייער פאראייניגטע טעג אין מיין לעבן וואס איך האב נישט געגעסן.

Student: ניין, מ׳האט א ברירה. ס׳איז נישט אראפגעקומען.

Instructor: לאמיר זען, לאמיר זען. נישט עסן איז נישט קיין ברירה. מ׳גנב׳עט נישט פאר עסן.

Student: ניין, נישט… מ׳גנב׳עט נישט פאר עסן.

Instructor: שטייט אין פסוק [verse], “לֹא יָבוּזוּ לַגַּנָּב כִּי יִגְנוֹב לְמַלֵּא נַפְשׁוֹ כִּי יִרְעָב” [They do not despise a thief if he steals to satisfy his appetite when he is hungry – Proverbs 6:30]. יא? ווייל דאס איז אויסערשטאנד פון הונגער.

Student: ניין, גוט, נו.

Instructor: האב איך גערעדט יעצט, סתם אזוי ביזאט, יא? עקסעסיוו עסן. פאר דראגס איז א זאך וואס מענטשן וועלן טון… דאס איז א גרעסערע תאוה. מ׳האט שוין אסאך מאל געכאפט מענטשן שאפליפטן פון גראסערי. ס׳איז נישט ארויסגעגאנגען פאר הונגער.

Student: ניין, דאס זענען אייערע קינדער. מ׳גנב׳עט נישט קיין קענדיס און טויס.

Instructor: ער האט נישט קיין ברירה, ער מוז גנב׳ענען.

Student: א רגע, א רגע, א רגע.

Instructor: יא, אונז רעדן דא וועגן עדיקשאן, רעדט מען דא וועגן די לעצטע דריי יאר וואס מ׳רעדט וועגן דראגס און זאכן.

די שאלה פון גרענעצן: וואו ענדיגט זיך תאוה און הייבט זיך אָן עדיקשאן?

Student: אוודאי, פארוואס קען נישט אלעס זיין עדיקשאן? דאס קען זיין עדיקשאן, אלעס? פארוואס זאלסטו שוין עדיקשאן? רייכערן איז אן עדיקשאן, רייט?

Instructor: וואס?

Student: רייכערן איז אן עדיקשאן. און איינער וואס האט זייער ליב… איך האב זייער ליב די… די… די… פרי סטאפס. וויאזוי הייסט עס? נישט עדיקשאן?

Instructor: מ׳גייט נישט האבן קאפ ווייטאג, מ׳האט עס נישט. מ׳גייט נישט האבן… מ׳גייט זיך נישט… ס׳איז דא אזעלכע פיזיקל סימפטאמס, ס׳איז נישט האבן ביי יעדע זאך.

Student: ווער האט געמאכט פיזיקל סימפטאמס פאר די… פאר די… נישט פאר די… עקסטער סימפטאמס, פאר די… עפעס וואס דו רעגסט זיך נאכדעם אז דו האסט עס געטון, דו טוסט עס נאך אלץ נאכמאל. דאס איז די טאקס, ניין? דו האסט געצווינגען צו עס טון.

סיכום פון דריי שיטות

Instructor: זאל מען פארשטיין, ענק זאגן צוויי אביסל פארקערטע זאכן, און איך גיי זאגן א דריטע זאך. איינער זאגט… וואס? ניין, מ׳דארף פארשטיין אז די ווארט עדיקשאן מיינט אז די ווארט איז וואס איך וויל זאגן.

שיטה 1: עדיקשאן = קיין בחירה

ניין, איינער זאגט אז עדיקשאן איז עפעס א שם פאר א זאך וואס מ׳קאנטראלירט נישט. אקעי? תאוות איז קאנטראלירט, און עדיקשאן נישט. סאו דער בילבארד איז גערעכט, און ענק זענען מסכים צו פופציג יאר פון ריסוירטש. מ׳זאגט אז… איך האב געדארפט נישט געדארפט ברענגען א פיקטשער פון דעם, ס׳וועט קענען עס נאכנעמען, ס׳איז א שוין. דו קענסט עס אויף זוכן אויף די ענטער האסט נישט געטראפן אין די צענטל מעש. אבער גלייב מיר האב עס געזען, איך האב עס נישט אויסגעטראכט אליין.

שיטה 2: עדיקשאן = מ׳האט עס נישט ליב

ענק זאגן אז ווען א תאוה איז א פראבלעם ווייל א מענטש וויל עס, ווייל עס איז ברצון ובחירה [with will and choice], אבער עדיקשאן איז ווען ס׳ווערט אויס בחירה. שטימט? דאס איז איין זאך וואס ענק זאגן. א צווייטע זאך וואס ענק זאגן איז… אז עדיקשאן איז ווען מ׳האט עס נישט ליב, און תאוה וואס איז יא ליב. ס׳איז אביסל א פאני זאך צו זאגן אז ער האט עס נישט ליב. ער האט עס גאר גאר ליב, אזוי ליב אז ער האט עס שוין נישט ליב. לאמיר מאכן וועלכע ס׳איז, רייט?

דיגרעסיע: דער „כלל גדול בתורה” וועגן נייע טענות

Instructor: ס׳איז דא אזא זאך ווי די אושביצער, יא? איין מינוט, איך גיי שוין רעדן וועגן די אושביצער. וועגן די אלע זאכן גייען מיר רעדן.

שיטה 3: מ׳דארף מדרגה זיין די טענה

ר׳ ישעי׳ זאגט א דריטע זאך וואס איך וויל אלעמאל זאגן, אז נישט מ׳דארף מדרגה זיין די טענה. איך האב א כלל גדול בתורה [great principle in Torah], מיר האבן שוין גערעדט וועגן דעם אסאך מאל. אז אויב איינער קומט מיר, אם יום הלכה אדם, ער האט געטראפן א נייע סארט באג אונטער די וואסער וואס מען דארף פארן מיט א סובמארין, און נאר דעמאלטס טרעפט מען עס. עס איז נישט געווען, מען האט נישט געקענט די באג אין אלע דורות. משה רבינו [Moses our teacher] האט געווען גרויסע געוויסטער, ער האט געוואוסט אלע חיות [animals], אבער דער האט נישט געוואוסט, ווייל עס איז נישט געווען דעמאלטס. גלייב איך אים, ווייל דאס איז א סארט זאך, א פיזיקישע זאך. עס נעמט צייט.

עדיקשאן: נייע קאַנצעפּטן און אַלטע ריעליטעטן

דער כלל גדול: פיזישע פאַקטן קענען זיך אַנטדעקן מיט צייט – אָבער מענטשלעכע נאַטור נישט

פיזישע אַנטדעקונגען זענען צו דערוואַרטן

מגיד שיעור:

מ׳דאַרף מדייק זיין די טענה. איך האָב אַ כלל גדול [großer Grundsatz] אין תורה [Torah], מיר האָבן שוין גערעדט וועגן דעם אַסאַך מאָל, אַז אויב איינער קומט מיר, “כ׳האָב געטראָפן אַ נייע סאָרט באַג אונטער די וואַסער וואָס מ׳דאַרף פאַרן מיט אַ סובמאַרין, נאָר דעמאָלטס טרעפט מען עס, וואָס מ׳האָט נישט געקענט די באַג אַלע דורות [Generationen]. משה רבינו [Moshe Rabbeinu: Moses our teacher] איז געווען אַ גרויסער, ער האָט געוואוסט אַלע חיות [Tiere], אָבער ער האָט נישט געוואוסט, ווייל ס׳איז נישט געווען דעמאָלטס.” גלייב איך אים, ווייל דאָס איז אַ סאָרט זאַך, ס׳איז אַ פיזישע זאַך, ס׳נעמט צייט, ס׳נעמט כח [Kraft] צו טרעפן, ס׳מאַכט סענס נאַטורליך אַז פיזישע פאַקטן פון די דרויסנדיגע וועלט זאָלן נעמען צייט, אַפילו אין די גוף פון אַ מענטש.

דו זאָגסט אַז מ׳האָט נישט אַמאָל געמאַכט קיין סורדזשעריס [surgeries], מ׳האָט נישט געוואוסט פּונקטליך וויפיל לעכער איז דאָ אין די האַרץ, איך ווייס וואָס. יעצט ווייסט מען, מ׳האָט געטשעקט, דאָס גלייב איך. און דרך אגב [by the way], דעם כלל [Grundsatz] האָט מען אַלעמאָל געוואוסט. ס׳שטייט שוין אין די רמב״ם [Rambam: Maimonides] בפירוש [explizit] אין מורה נבוכים [Moreh Nevuchim: Guide for the Perplexed] חלק ב׳ [Teil 2], און פאַרשטייט זיך אַז ס׳קומט פון אַריסטו [Aristoteles] און אַזוי ווייטער, אַז אין אַסאַך סייענסעס, אין די סאָרט סייענסעס, איז צייט אַ חלק [Teil] פון די זאַך וואָס איז מגלה [offenbart] סייענס. צייט און עקספּיריענס. עקספּיריענס מיינט צייט, אַזויווי מ׳זאָגט אַז ער דאַרף עקספּיריענס. ס׳איז עקספּיריענס. ס׳איז דאָ פאַקטן, מ׳דאַרף פאַרן, מ׳דאַרף גיין. דאָס איז די סדר הדברים [Ordnung der Dinge]. It’s expected that there should be changes. It’s expected אַז נישט אַלעס וואָס מ׳ווייסט היינט… ס׳איז אַזוי שטאַרק עקספּעקטעד אַז די חכמים [Weisen] פון 2000 יאָר צוריק האָבן דאָס שוין געוואוסט. האָבן זיך פאַרגעשטעלט, מ׳טרעפט נייע שטערנס, מ׳טרעפט נייע זאַכן אונטער די וואַסער, און אַזוי ווייטער. דאָס איז דברים פשוטים [einfache Sachen].

אָבער מענטשלעכע פּסיכאָלאָגיע/נאַטור – דאָ דאַרף מען אַ גרויסע ראיה

אָבער טאָמער איינער זאָגט מיר אַז עפּעס אַ נייע סאָרט מענטש האָט מען דיסקאַווערט, עפּעס אַ נייע סאָרט פּסיכאָלאָגיע, נישט וואָס דו זאָגסט, מ׳רעדט פון די פיזישע פּאַרט, אויף עפּעס אַ קעמיקאַל, איך ווייס נישט, אויף עפּעס אַ נייע סאָרט התנהגות [Verhalten] פון מענטשן וואָס איז נישט געווען אַמאָל, דאַרף ער אַ גרויסע ראיה לדבר [Beweis für die Sache], אַט ליסט. ווייל די עסאַמפּשן [assumption] איז אַז אַלעס וואָס האָט צו טון מיט מענטשן האָבן זיך נישט געטוישט קיין זאַך.

היינט האָט ער זיך געטוישט מיט וואָס ער טוט. היינט פאַרט ער מיט אַ קאַר, און נעכטן איז ער געפאַרן מיט אַ פערד. אָבער וויאַזוי ער פאַרט מיט די קאַר, און די סאָרט רגלים [Gewohnheiten] וואָס ער האָט, מידות [Charaktereigenschaften], תורת המדות [die Lehre der Charaktereigenschaften], אַפילו אמונות [Glaubensüberzeugungen] אין אַ סערטען בראָד סענס, נישט אמונות פון געוויסע פאַקטן, אָבער וויאַזוי ער גלייבט און ווי זיין ווארלד-וויוס, כמעט די אַלע זאַכן זענען, מ׳דאַרף אַננעמען אַז ס׳איז זייער אַלט.

סאָו, ממילא [folglich], אָבער איך וויל מדייק זיין וואָס קומט אַרויס ממילא. יאָ, דאָס איז בעיסיק אַרגומענט וואָס מ׳איז טענה׳ן. און ממילא, קומט אַרויס אַז מ׳דאַרף וויכט זיין וואָס. ממילא וואָס? ממילא איז אַזוי, נישט… וואָס? יאָ, אונז האָבן שוין גערעדט גענוג אַזעלכע שטותים [Unsinn] לעצטע וואָך, איך האָב נישט קיין כח מ׳זאָל מיך אַרעסטירן און לייגן אין יוטוב, זאָלן זיי אַרויסלייגן מיינע ווידיאָס, סאָו ס׳איז בעסער אַזוי.

⟦#2⟧ אַריבערגאַנג צו דעם נושא: חצי נזק – מחלוקת תנאים

אָבער ממילא, אונז האָבן גערעדט אַז ס׳איז אַ מחלוקת תנאים [Meinungsverschiedenheit der Tannaim], ס׳איז דאָ אַזאַ זאַך, ס׳איז אַ דרגא בפני עצמה [eine Stufe für sich] אָדער חצי איז אויך אַ חצי נזק [halber Schaden]. ס׳איז אַ מחלוקת, אַן אַלטע מחלוקת, אַ מחלוקת תנאים, אַ גאָר אַלטע מחלוקת. ס׳איז דאָ אַ מחלוקת. ס׳איז געווען איינער, איך געדענק נישט ווער, האָט געזאָגט ברי׳ בפני עצמה [eine Schöpfung für sich], פּשט [einfach] אַז ס׳איז דאָ דריי. אָקעי, נישט וואָס רעדט עס יעצט. אָקעי, נאָר שוין. איך וויל נאָר אַרויסברענגען דעם… לאָמיר זיך טרייען צו האַלטן צו… איך האָב געמאַכט די וואָך אַ צעטל, כדי מ׳זאָל זאָגן אַז ס׳איז אַ סדר [Ordnung] אויף די וועלט. סאָו, האַלט מיר דאָ צו, איך וויל יעדע וואָך ברענגען אַ צעטל. און איך לערן דאָס, איך וואָלט מיך אַנגעקומען אינווייניג אויב מ׳וויל, אָבער מ׳דאַרף וויסן וואָס מ׳לערנט.

דער באַגריף “עדיקשאַן” – צי איז עס אַ נייע מציאות?

“עדיקשאַן” איז אַ נייע ווערטל, נישט אומבאַדינגט אַ נייע זאַך

סאָו, דו פאַרשטייסט אַז איך זאָג, נו, איך וויל וויסן וואָס איז וויכטיג. סאָו, אוודאי האָסטו גערעכט, אַז די ווארט “עדיקשאַן”, די ענגלישע ווארט “עדיקשאַן”, וויפיל איך ווייס, איז אַ נייע ווארט. מיין זיידע אָדער מיין באָבע וואָלסטו געזאָגט אַז איינער האָט עדיקשאַן, אַפילו מיין באָבע וואָס לעבט נאָך, וואָלט זי געקוקט צו אויף מיר און זאָגן, איך ווייס נישט, טו תשובה [tue Teschuwa: kehre um], איך ווייס נישט צו וועלפן מיר. ניין? וואָס איז די מאַמע, וואָלסטו געזאָגט? טו תשובה, וואַטעווער, זיי ווערן אַ מענטש, פיגער עס אויס. סאָו, וואַטעווער מ׳האָט געטון ביז יעצט, הער אויף צו אַייך רענען, מאַך אַ היט. קיינער זאָגט נישט אַז ס׳איז שווער, ס׳איז נישט שווער. יאָ, לאָמיר פאַרשטיין, איך וויל דאָ אַנקומען צו. אָקעי?

נייע קאָנצעפּטן רעדן אָפט פון אַלטע זאַכן מיט נייע נעמען

סאָו, די נייע קעטעגאָריז, ס׳איז דאָ אַ זאַך וואָס איז דיקשאַן [addiction], וואָס יעדער איינער… מ׳קען חוקה זיין צו די זאַך, חניקרא [genannt] דיקשאַן, איז מער טשויס, ווייניגער טשויס, ס׳איז יאָ שולדיג, נישט שולדיג. די חפצה [Objekt], די מציאות [Realität], האָט מען נישט געוואוסט לכאורה [anscheinend] דרייסיג, פערציג, פופציג, איך ווייס נישט וויפיל יאָר צוריק בכלל פון אַזאַ מציאות. סאָו מ׳דאַרף זיין אַ גרויסע מהרהר בכפירה [Zweifler im Glauben], מ׳דאַרף האָבן אַסאַך הרהורי כפירה [Zweifel im Glauben] צו ס׳עקזיסט טאַקע אַזאַ זאַך. מ׳איז שוין דאָ פופציג יאָר פון… מ׳האָט אים געסטאַבעלישט אין פופציג יאָר פון ריסעקטרייט. פופציג יאָר איז נישט אַזוי לאַנג צוריק, פופציג יאָר איז ער גאָר איז 1976.

סאָו עניוועיס, מ׳כאַפּט, דער רבי ז״ל [זכרונו לברכה: sein Andenken zum Segen] האָט שוין לאַנג נישט געלעבט. כמעט. וואַטעווער, עפּעס אַ רבי, איך כאַפּ, דער בעלזער רב איז שוין געווען שטוואַנציג יאָר. איך כאַפּ, פופציג יאָר צוריק וואָס לעסט יעסטרי. דאָזן קאַונט. דו ביסט שוין פופציג, יאָ? איך מיין, נאָכנישט, עפּעס אַזוי, הלאו, סעריעסלי, פופציג יאָר איז גאָרנישט. שיין נישט פופציג. לאָמיר נישט אויסרעדן. וואָס איז אַ חילוק [Unterschied]? ניין, ניין, ניין. געמאַט. סאָו, קיצור [kurz gesagt], אַ מעשה איז נישט אַזוי לאַנג צוריק. דאָס דאַרף מען זיין אָפן צו הערן.

מצד שני [andererseits], איך וויל זאָגן מצד שני, מצד שני איז זייער וויכטיג צו כאַפּן אַז די אַלע נייע קאַנצעפּטן וואָס זענען דאָ, געווענליך רעדן זיי פון זאַכן וואָס מ׳האָט שוין לאַנג געוואוסט, נאָר מ׳האָט פאַרגעסן וויאַזוי מ׳רופט זיי.

אַנאַלאָגיע: מאָדערן עברית און די “שפה נאמנה”

און ס׳איז אַסאַך מאָל, זאָגט מען, אַסאַך מאָל דאַרף מען זיין זייער נזהר [vorsichtig]. אַזויווי, פּונקט אַזויווי מ׳ווייסט אַז ס׳איז דאָ אַזאַ גאַנצע מערכה [System] וואָס זאָגט אַז עברית איז אַ מאָדערנע שפּראַך, ווייל ס׳איז דאָ אַלע מיני ווערטער וואָס ס׳שטייט נישט אין די חומש [Chumasch: die fünf Bücher Mose], ס׳שטייט נישט אין די משנה [Mischna], און ס׳מיינט אַפילו פאַרקערט פון וואָס ס׳שטייט אין די משנה, און אַזוי ווייטער. ממילא טאַר מען נישט רעדן עברית, ווייל ס׳איז דאָ אַ גאַנצע ספר [Buch] וואָס הייסט אַזוי, שפה נאמנה [treue Sprache], ס׳איז דאָ אַזאַ לשון [Sprache] וואָס האָט הסכמות [Approbationen] פון כמה גדולי ישראל [mehrere große Gelehrte Israels], וואָס זענען זייער העפּי אַזוי. ווייזט ער אויס אַז עברית איז נישט, ווייל ס׳איז דאָ אַ קשיא [Frage], מ׳טאַר נישט רעדן עברית, אָבער ס׳איז דאָך לשון הקודש [die heilige Sprache]. ניין, ס׳איז נישט לשון הקודש.

טראַכט מען פון דעם ספר, איז בערך זיבעציג פּראָצענט פון די זאַכן דאָרטן עם הארצות [Am-Haaratzut: Unwissenheit]. ס׳איז יאָ דאָ אַזאַ ווארט, س’איז גראַדע אַ פאַרשטופּטע ווארט, ס׳שטייט נאָר איין מאָל, מ׳נוצט עס אַסאַך מאָל, מ׳האָט עס אַביסל פאַרברייטערט, וכדומה [und dergleichen]. זייער אַסאַך מאָל, ס׳איז אמת, ס׳איז דאָ אַ נקודה של אמת [ein Punkt der Wahrheit], דרך אגב, אויב מ׳וויל שוין יאָ רעדן, די אמת ליגט אַסאַך מאָל טיפער, די סטרוקטור אויף די סענטענסעס אין לשון הקודש איז מער ווייניגער פון ענגליש, נישט פון אידיש, נישט פון לשון הקודש, וכדומה, אָבער דאָס איז שוין דאָ אין די משנה, איך מיין אין די משנה רעדט שוין נישט אויף די חומש, אָבער איך רעד נישט צו ס׳איז אַן עוולה [Unrecht] אָדער נישט. איך זאָג נאָר אַז אַסאַך מאָל, ווען מ׳זאָגט די, ווען מ׳גייט מיט די סאָרט סברות [Argumente], אַסאַך מאָל רעדט מען שטותים.

די ריעלע מציאות פון עדיקשאַן

אויב איינער זאָגט אַז ס׳איז נישטאָ קיין זאַך ווי עדיקשאַן, איך מיין אַז ס׳איז יאָ דאָ אַזאַ זאַך. נאָר דאָס וואָס מ׳האָט געמאַכט היינט אַ נייע חפצא [Objekt] איז ווייל מ׳האָט פאַרגעסן וויאַזוי צו רעדן דערוועגן. ממילא זאָגט מען אַז ס׳איז נישטאָ אַזאַ זאַך. אַז ס׳איז אַ נייע זאַך, דאַרף מען בכלל פרעגן וואָס איז די דין [Gesetz]? און בכלל, אויב איינער איז עדיקטעד צו… איך ווייס וואָס… צו עני זאַך, איז דאָך פטור מכל המצות [frei von allen Geboten], ווייל ס׳איז דאָך נישט זיין פאַלט. שטימט?

די געפאַר פון דעם “עדיקשאַן”-פריימוואָרק: פּטור פון אחריות?

דער לאָגישער שליטש

און פרעג איך אַייך, איר ווייסט נישט ווי לאַנג די ליסט פון עדיקשאַן איז? דו מיינסט אַז ס׳איז נאָך קיינמאָל נישט געווען… אַ מענטש וואָס איז געקומען צו בית דין [Gerichtshof], מ׳האָט אים געזאָגט ער האָט געטון יענעם עבירה [Sünde] וואָס מ׳זאָגט היינט אַז ער קען זיין אַדיקטעד דערצו, און טאַקע ער איז געווען אַדיקטעד אין אַנדערע ווערטער, ער האָט געטון טאַקע אַנדערש ווי רוב מענטשן, ס׳זאָל אויסזען ווי ער קען זיך נישט מתגבר זיין [überwinden], און דער בית דין האָט געזאָגט, מ׳זעט נישט קיין ערגעץ, מ׳זעט באַלד און מ׳זעט צו מ׳זעט, בפשיטות [einfach] זעט מען נישט קיין ערגעץ אַז ס׳איז דאָ אַזאַ זאַך, ממילא איז ער אַן אונס [Zwang], ממילא איז ער פטור, מ׳טרעפט שוין אַזאַ זאַך. אין קאָרט האַלט מען אויף אַ וועג, מ׳אַרבעט דערויף. אויך די בעזענעל אַרבעט מען דערויף. איך זאָג נישט. ס׳איז דאָ אַ ליסט? יאָ. די ליסט ווערט גרעסער ווי יעדע מינוט.

פאָון איז דיקשאַן. איינער איז דיק צו זיין פאָון, און ער קוקט אויף זיין פאָון אויך שבת, איז דאָך פּשוט אַז ער איז פטור. אמת? רייכערן. איינער איז אַדיקטעד צו סמאָוקן און ער רייכערט שבת, איז ער אויך פטור. איך זאָג ביי אַדיקשאַן. אַה, סאַמהאַו הייבט מען אָן צו זען.

ראיה אַז עדיקשאַן איז נישט אַזוי פּשוט

דרך אגב, ס׳איז איינע פון די ראיות [Beweise] אַז די אַדיקשאַן איז אַביסל לאו כצדקו [nicht ganz richtig], ווייל רוב אידן וואָס זענען אַדיקטעד צו סמאָוקן רייכערן נישט שבת. רוב פון זיי, אַ גרויסע רוב מסתמא [wahrscheinlich]. ס׳איז דאָ אַ חלק [Teil] וואָס, איך האָב אַמאָל געהערט פון ר׳ דוד טווערסקי בשם עפּעס אַ שלם׳ער איד, אַ גאַנצע וואָך רייכערט ער און שבת שמעקט ער. און דער רבי האָט גע׳דרש׳נט [gepredigt] אויף די יסודות התורה [Grundlagen der Torah], אַ גאַנצע וואָך דאַרף מען אַרבעטן און רייכערן, און שבת שמעקט מען. בקיצור, יענער איז טאַקע געווען אַדיקטעד צו טאַביק. אָבער נאָרמאַלע אידן אַפילו שמעקן נישט שבת, זיי רייכערן אַ גאַנצע… סאָו, בקיצור, ס׳איז נישט אַזוי סימפּל.

⟦#3⟧ דער פילאָסאָפישער קערן: וואָס איז טאַקע די מציאות פון “עדיקשאַן”?

די ריעלע מציאות וואָס ליגט אונטער דעם באַגריף

וואָס וויל איך אַרויסברענגען? אָבער איך וויל יאָ רעדן וועגן דעם. סאָו, לאָמיר טרייען צו זאָגן וואָס איז די פּשוט׳ע פּשט [einfache Bedeutung] וואָס מ׳פּלעגט אַמאָל רעדן, טאַקע וועגן דעם נושא [Thema]. אין אַנדערע ווערטער, לאָמיר זיין זייער קלאָר. ס׳איז דאָ עפּעס אַ מציאות, איך רעד נישט פון וואָס די פאַני מענטשן זאָגן אַז אַדיקשאַן איז אַ דיזיז און כאילו [als ob] ס׳קומט… לאָמיר פאַרשטיין. ס׳איז דאָ אַזאַ מציאות פון אַ מענטש וואָס ער טוט עפּעס וואָס אין אַ געוויסע סענס וויל ער נישט טון, ווייל ער האָט עס אַזוי ליב און ער וויל עס נישט ליב האָבן. ס׳איז סאַמטינג ווערי ווירד. ס׳איז דאָ אַזאַ מציאות.

דאָס וואָס מ׳רעדט פון אַדיקשאַנס איז געבויט אויף עפּעס אַ ריעליטי. אַ מענטש זאָגט “טו תשובה”, האָט מען עפּעס, עפּעס פעלט אין דעם זאָגן “טו תשובה”. ווער ס׳לערנט הלכות תשובה [Gesetze der Umkehr] לרמב״ם [vom Rambam] וועט שוין זען אַז ס׳איז דאָ נאָך אַ גאַנצע פּאַריע וועגן דעם אין הלכות תשובה, ווייל ס׳איז טאַקע נישט גענוג צו זאָגן “טו תשובה”. פאַרוואָס איז נישט גענוג צו זאָגן “טו תשובה”? ווייל ס׳איז דאָ זאַכן וואָס אַ מענטש טוט וואָס ער האָט נישט ליב. אַה, סאָו, דעט׳ס סאַם ווירד קאַנטראַדיקשאַן. ער האָט עס ליב, אָבער ער האָט עס פיינט.

דער רמב״ם האָט די מציאות אַז ס׳איז דאָ זאַכן וואָס אַ מענטש טוט וואָס אונז פאַרשטייען. דער רמב״ם האָט אַ קרעיזי עקזעמפּל, יאָ, אַ מענטש וואָס שטייט מיט אַ פּרוי, וואָס ער זאָגט אַפילו ער גייט שטאַרבן, ער גייט זאָגן, “איך מוז רעדן, איך גיי נישט שטאַרבן, איך זאָל זיך מוסר נפש [sein Leben opfern] זיין.” אָקעי, סאָו דעט׳ס לייק אַן עקסטרים… ניין, ניין, ניין, איך מיין נישט קיין עקסטרימעס. איך מיין נישט קיין עקסטרימעס. זייער גוט, זייער גוט. אויב… איך וויל זאָגן, ס׳איז דאָ היינט, ס׳איז דאָ היינט די פילאָסאָפן היינט, די אַפּיקורסישע פילאָסאָפן, אַפּיקורסות [Ketzerei] מיין איך די וואָס גלייבן נישט אין די ריעליטי, זאָגן אַז וויאַזוי קען מען וויסן זאָגן אַז זאַכן זענען אַדיקשאַן?

די אַפּיקורסישע פילאָסאָפן׳ס קשיא

ס׳איז טאַקע דאָ אַזאַ סברא, אַזוי מיין איך די יס״מ [ישראל-מענטשן: secular Jews] מער ווייניגער גייט מיט די סברא. עדיקשאַן מיינט דאָך צו זאָגן, לאָמיר זאָגן, דער סטעיט איז דאָך מודה [gibt zu], ס׳איז שלעכט. סטיגמאַ טייטשט שלעכט, און עדיקשאַן טייטשט שלעכט. אויב עדיקשאַן איז נישט שלעכט, איז וואָס איז די פּראָבלעם בכלל? איך האָב דאָס ליב, דו האָסט יענץ ליב, טו מיר עפּעס, יאָ? דאָס איז דאָך די קשיא וואָס די אַלע בחורים [junge Männer] פרעגן, יאָ? וואָס גייט מיר אָן? רוף עס עדיקשאַן, רוף עס נישט עדיקשאַן. דו ביסט עדיקטעד צו לערנען, און איך בין עדיקטעד צו ס׳וואַקן. ווער זאָגט אַז דיין עדיקשאַן איז בעסער פון מיינס? פאַרוואָס רופט מען דאָס בכלל עדיקשאַן?

דאָס רופט מען נישט קיין עדיקשאַן. נאָר ווען מ׳וויל מאַכן די טענה רופט מען עס אַזוי. אָבער געווענליך רופט מען עס נישט אַזוי. אויף דעם האָב איך שוין געזאָגט אַ שיעור אַ לאַנגע צייט צוריק, אָבער איך פאַרשטיי.

דער ענטפער: דאָס עדיקטעד-זיין גופא איז שלעכט

אין אַנדערע ווערטער, געווענליך ווען מ׳זאָגט די ווארט עדיקשאַן, פּיקטס אויס, פּיקטס אַרויס און כאַפּט אָן עפּעס אַ זאַך וואָס איז שלעכט. נישט? יעצט, ס׳איז שלעכט צו זיין אַזאַ סאָרט מענטש. אין אַנדערע ווערטער, ס׳איז שלעכט צו זיין עדיקטעד. די עדיקטעד אַליינס איז אַ שלעכטע זאַך, נישט קיין חילוק אַפילו צו וואָס. ווייל נישט וואָלט מען נישט געמאַכט אַזאַ ווארט.

דער מאָדערנער “פאַנקשאַנינג”-קריטעריום

קומען די היינטיגע חכמים און זאָגן, וואָס עפּעס? יעדער איינער האָט עפּעס אַנדערש ליב. מען מעג ליב האָבן וואָס מ׳וויל, אמת? זייער גוט. זאָגן די חכמים, די אַפּיקורסים, זאָגן זיי אַז אַלעס איז תלוי [abhängig] אין עפּעס וואָס הייסט פאַנקשענינג, יאָ? אויב ס׳שטערט דיין דעי-טו-דעי פאַנקשען, דעמאָלטס איז עס אַ פּראָבלעם. אויב נישט, איז עס נישט קיין פּראָבלעם.

קריטיק: די צירקולאַרע לאָגיק

יעצט פרעג איך אַייך, טייערע ברידער, און ווער זאָגט וואָס הייסט פאַנקשענינג? דאָס איז וואָס ער וויל. אַה, גייען מיר צוריק צו די סעלף-קאַנטראַדיקשאַן, רייט? גייען מיר צוריק צו וואָס מיר האָבן פריער געזאָגט, אַז די פּראָבלעם איז

עדיקשאן און בעל תאוה: די זעלבע זאך אויף פאַרשידענע לעוועלס

פּונקט 1: די דעפיניציע פון עדיקשאן – ליב האָבן פאַרשוס וועלן ליב האָבן

Instructor: ווייל אַלעס איז תלוי אין וואָס ער וויל. איינער סמאָוקט, איז “פאַנקשאַנינג”, אָבער ער קען נישט אַטעמען? קען זיין יאָ. נאָכאַמאָל, א מענטש איז די איינציגסטע תכלית איז צו זיין די מערסטע געזונט וואָס קען נאָר זיין. ווי האָט ר׳ פישל געזאָגט? ס׳איז געווען א איד, ר׳ יעקב פישל, ער האָט געזאָגט, אַזוי זאָגט מען אַז ער האָט געזאָגט, איך ווייס נישט, ענדערש זיבעציג יאָר לעבן מיט רייכערן ווי ניינציג יאָר אָן רייכערן.

Student: טאַטע׳לע, וויאַזוי ווייסטו אַז ער איז נישט גערעכט?

Instructor: איך מיין צו זאָגן, אויב דו האָסט מחליט געווען אַז די בעסטע זאַך איז צו לעבן די לענגסטע וואָס איז מעגליך, דעמאָלטס ענעטינג וואָס מ׳טוט וואָס שטערט דאָס איז א פּראָבלעם. אָבער ווען נישט דו ביסט מחליט, ווער איז די הכרעה? שטימט?

סאָו, די “טרוטה” איז אַז רוב מענטשן זענען נישט אַזעלכע אַפּיקורסים ווי זיי “פּריטענדן”, ווייל ווען מ׳שטופּט זיי צו די וואַנט ווערן זיי אַפּיקורסים ווייל זיי האָבן נישט קיין וועג צו ענטפערן. אָבער רוב מענטשן האַלטן אַז ס׳איז יאָ דאָ אַזאַ זאַך ווי, וואָס הייסט א גוטע מענטש, אָדער א פריילעכע מענטש, אָדער א “פלאַרישינג” מענטש, איינער וואָס אַרבעט זיין מענטשליכקייט גוט, און די עצם זאַך אַז ער איז “עדיקטעד” מיינט צו זאָגן אַז ער גייט נישט גוט.

פאַרוואָס? ווייל ער האָט זייער ליב עפּעס, אָבער דו פרעגסט אים, “ווילסטו עס ליב האָבן?” זאָגט ער, “איך וויל עס נישט ליב האָבן.” ס׳איז דאָ צוויי “לעוועלס” פון ליב האָבן: ליב האָבן און וועלן ליב האָבן. אָדער ליב האָבן צו ליב האָבן. איך ווייס נישט, איך זאָג דאָס זענען צוויי אַנדערע ווערבס, אָבער ס׳איז בערך די זעלבע זאַך. און לעבן אין א סתירה איז זיכער נישט גוט, לכל הדעות. שטימט?

יעצט, סאָו האָבן מיר אַזוי אָנגעקומען אַז ווען מ׳רעדט פון “עדיקשאַן” רעדט מען פון עפּעס א בעיה וואָס דער מענטש אַליינס איז מודה אַז ס׳איז א בעיה. נישט דער מענטש, אַלע אַנדערע מענטשן אויכעט. שטימט? אויב נישט, וואָלט מען נישט געקענט רעדן דערפון. אויב מ׳זאָגט “פאַנקשאַנינג”, דאָס איז “סעלף-קאַנטראַדיקטאָרי”.

סאָו, ס׳איז דאָ אַזאַ זאַך וואָס הייסט… אַז א מענטש איז צו א גרויסער בעל תאוה, כל עלמא מודה אַז ס׳איז נישט גוט צו זיין א גרויסער בעל תאוה. וואָס מיינט צו זיין א גרויסער בעל תאוה? דו ווילסט נישט. דו האָסט עס ליב, אָבער דו ווילסט עס נישט ליב האָבן. דאָס איז די טייטש. א מאָדנע זאַך, אָבער דאָס איז די טייטש.

דאָס האַלט זיך אין איין טשעינדזשן וואָס נאָרמאַל הייסט. וואָס האַלט זיך אין איין טשעינדזשן? וואָס דו האָסט נישט ליב האַלט זיך אין איין טשעינדזשן. אָקעי, אָבער ס׳איז דאָ געוויסע לעוועלס. אַזוי ווי דו האָסט געזאָגט פון פוד, אַז ס׳ווערט מער און מער נאָרמאַל, ס׳איז אויטאָמאַטיש, שעמט מען זיך ווייניגער און ווייניגער. מ׳שעמט זיך? ס׳איז דאָ זאַכן וואָס מ׳האָט געהאַלטן אַמאָל. האָסט עס מער און מער ליב, און דו פילסט זיך נישט גילטיג, דו האָסט עס ליב. איך פיל מיך גילטיג איז נישט ריכטיג, איך האָב נישט ליב די ווארט. האָסט נישט ליב, אָבער דו האָסט עס ליב.

יאָ, אויב א מענטש קען זיין אַזוי ווי בחינת “אביו ושונאיו נאספו יחדיו” [his father and his enemy gathered together – a Talmudic expression for internal contradiction], ער איז נעבעך אינגאַנצן עדיקטעד, ער האָט שוין נישט גענומען קיין נשמה בכלל, פאַרשטייסט? דאָס קען אויך זיין. איך רעד פון אַלע מענטשן, וואָס אַלע מענטשן האַלטן. יעדער מענטש האַלט אַזוי בעצם. אַמאָל קען א מענטש געווען אין גוטסע מיט, אַזוי ווי דער מענטש פון פּרק ג׳, וואָס ער איז אַזוי קראַנק, ער ווייסט שוין נישט צו ער איז ערגסט קראַנק. אָבער בעצם מענטשן טראַכטן אַזוי. שטימט? יעצט, שטימט? מ׳איז מסכים? איך האָף אַז מ׳איז מסכים.

פּונקט 2: ראיות אַז תאוה איז די ערגסטע זאַך – בן סורר ומורה

Instructor: איך וויל ברענגען נאָך א ראיה פון יעדער איינער אַז תאוות איז די ערגסטע זאַך. ס׳איז אַזוי שלעכט אַז מ׳דאַרף פּרובירן איינצורעדן מענטשן זאָלן האָבן נישט קיין בחירה, כדי ס׳זאָל נישט האָבן קיין סוגמאַ. יעצט דאַרף מען אונז טאַקע רעדן וועגן… יאָ?

Student: האַלט שוין נישט קיין סוגמאַ.

Instructor: יעצט קום איך צוריק. פייק. איך האָב נישט קיין סיפּור, איך האַלט נישט קיין סיפּור. מ׳האָט יעצט געזאָגט אַז עדיקשאַן איז א נייע ווארט, אָבער אונז האָבן עפּעס א געוויסע סאָרט פאַרשטאַנד אַז ס׳מיינט עפּעס וואָס א מענטש וויל נישט, ער האַלט אַז ס׳איז עפּעס נישט קיין גוטע זאַכן. עדיקשאַן, to the extent it means anything, and it’s not just a random self-contradictory thing, איז וואָס מ׳פּלעגט אַמאָל רופן זיין א בעל תאוה. Exactly! לא פחות ולא יותר. טון עפּעס וואָס דו פאַרשטייסט איז נישט גוט.

עס פעלט, ווייל דער גרויסער רבי האָט געזאָגט ער וויל נישט באמת עסן אַפילו ברויט און ער ווייסט אַז ער פיינט זיין גוף, איז דער גרעסטער אַדעקט. יאָ, באַט ער האָט זיין דעת איז ראַנג, ווייל מען דאַרף יאָ ליב האָבן צו עסן ברויט, אַזוי ווי מיר האָבן גערעדט נעצטע וואָך. איך קען צולייגן עפּעס. דו ביסט גערעכט אַז ס׳פעלט מיר עפּעס. איך זאָג אַז די וועלט האַלט אַז ס׳איז דאָ א זאַך וואָס איז אַן addiction וואָס איז שלעכט, און די איינציגסטע וועג וויאַזוי צו מסביר זיין אַז ס׳איז שלעכט איז צו זיין א בעל תאוה. ס׳איז שלעכט צו זיין א בעל תאוה.

פאַרדעם קוק, די גרעסטע… וואָס זאָגט א טאַטע פאַר זיין זון? וויאַזוי דער מענטש זאָל נישט אויסוואַקסן קיין וואָס? א drug addict. וואָס איז די ערגסטע זאַך? וואָס שטראָשעט מען דעם יונגל? שלא תאמר לך שמא פלוני, יאָ, דער בן סורר ומורה [the rebellious son – a Torah category]. נאָר פאַרוואָס דען? און וואָס איז ראַנג מיט לאָזן א life וואָס איז נישט קיין ווייב, קינדער, דזשאַב, גאַרנישט? און וואָס איז שלעכט? אָבער ער גייט האָבן… וואָס הייסט עס? די… די… די… די morphine.

איך זאָג דיר אַז ס׳איז פיל בעסער ווי האָבן קינדער. דו ווייסט נישט וויפיל בעסער ס׳איז צו האָבן קינדער, ווייל מענטשן געבן אויף צו האָבן קינדער פאַרדעם. ווייל מענטשן, אַפילו ס׳איז זייער געשמאַק. פּונקט אַזוי ווי דו ווייסט, ס׳איז דאָ מענטשן וואָס זאָגן אַז ס׳איז גאַר געשמאַק צו האָבן דביקות בה׳ [cleaving to God], ס׳לוינט זיך אָפּצולאָזן האָבן קינדער. מ׳זאָגט די זעלבע זאַך אויף דעם. און דער וואָס האָט דביקות דאַרף שוין איינמאָל. וואָס איז די פּראָבלעם? אַז ס׳איז א נתיצה [a tearing/destruction]. ווייטער זאָגסטו אַז ס׳איז א נתיצה, און ער וויל עס נישט נודען.

ווייסט וואָס הייסט אַן עכטער צדיק? ווען ער דאַוונט נישט איין טאָג פאַר צוויי שעה, פילט ער ממש צער. דו גלייבסט נישט. איך וואָלט נישט געוואָלט צו גלייבן אַביסל מער. People are more interesting than you think.

פּונקט 3: די הויפּט-טעזע – עדיקשאַן איז נישט אַן אַנדערע סאָרט זאַך

Instructor: אָקעי. אַזוי זאָג איך. יעצט, איך וויל נאָר אַז דאָס שטימט. אַזוי טענה׳ע איך. איך טענה אַזוי, די פּראָבלעם איז אַז דו זאָלסט זיין א בעל תאוה. דו ביסט גערעכט יעצט, זאָגסטו אַזוי. איך מיין אַז ענק פּוינטן עפּעס אַנדערש וואָס מ׳דאַרף דאָ… אויב איך וויל רעדן וועגן דעם, דאַרף מען רעדן וועגן דעם. און מ׳דאַרף רעדן וועגן דעם אַז אַזוי ווי אַלע זאַכן, מ׳רעדט פון א דרך הממוצע [the middle path]. און ווען איז רעדן? דאַרפסטו דיך לערנען מיר הערן.

ווען איז רעדן פון די גנות פון זיין א בעל תאוה? די ערגסטע זאַך אויף די וועלט איז צו זיין א בעל תאוה. אָבער ס׳איז א כלל גדול, מ׳מיינט נישט א חסידישע בחור וואָס עסט א צווייטע פּיקל ביי לאַנטש. כלל גדול בתורה, ענעטינג וואָס מ׳טוט אין ישיבה מיינט מען נישט. נייע כלל. שטימט?

איך האָב געכאַפּט געווען לעצטע וואָך די וואָך, א נייע כלל פון רבי אריה אַמבאַן. ער זאָגט, וואָס די אידן זאָגן ווידוי [confession] אויף דעם ראש השנה איז א סימן אַז ס׳איז נישט קיין עבירה. אידן טוען נישט קיין עבירות. טו מיר א טובה, דאַוונען מנחה שפּעט, ס׳איז נישט קיין עבירה. אָקעי? א גוט ווארט, איך האָב געשיקט. זייער שיין.

קיצור, נישט דאָס מיינט מען. וואָס מיינט מען? אוודאי, די עקסטרעם מיינט דאָס, און מ׳הייבט אָן מיט דעם, און שפּעטער שמירט מען זיך אין ברויז. איך זאָג נישט אַז מ׳דאַרף נישט אַרבעטן אויף די אַלע קליינעגקייטן. אָבער איך האָב דאָס זייער וויכטיג. דאָס שטייט אין תורה “לא תחמוד” [you shall not covet], דאָס שטייט אין תורה “בן סורר ומורה”, די אַלע עקסטרעם קעיסעס פון תאוה. יאָ, בן סורר ומורה איז דאָך די גרעסטע ראיה אַז די תאוה איז די ערגסטע זאַך, ווייל על כל פנים מ׳הרג׳עט אים, ווייל אַזאַ מענטש איז אומקאַנטראָלירבאַר. אויף ענגליש הייסט דאָס א דראַג עדיקט. אַזוי הייסט דאָס. די ערגסטע סאָרט, נישט די חצי דראַג עדיקט, א פאַנקשענעל דראַג עדיקט, איך ווייס נישט וואָס ער געבט זיך אַן עצה. ניין, איינער וואָס איז אינגאַנצן א דראַג עדיקט. דאָס איז די טייטש א בעל תאוה.

יעצט, איר זענט גערעכט אַז ס׳איז דאָ עקסטרעם תאוות, און ס׳איז דאָ נאָרמאַלע תאוות, און ס׳איז דאָ א מענטש וואָס נאָר לערנט נישט אָן צום שיעור ווייל ער האָט א תאוה, און א צווייטער וואָס ער האָט געגעסן ווייל ער האָט א תאוה, און אַזוי ווייטער אַסאַך לעוועלס. און ווען אונז געווענליך, פאַר אַן אינטערעסאַנטע סיבה, וואָס איז נישט משוגע, פאַר א געוויסע סיבה, האָט מען אונז מכליל געווען צו רופן די שם גנאי פון תאוה נאָר פאַר גאַר עקסטרעמע קעיסעס.

ס׳מאַכט סענס, ווייל אונז זענען א סאַסייעטי וואָס האָט נישט קיין כח. דער רבי צבי מאיר האָט געזאָגט אַז ס׳איז א שוואַכע דור. סאָו, מ׳קען נישט… רבי צבי מאיר, אַזוי זאָגט ער, אַז ס׳איז א שוואַכע דור. אַזוי האָב איך מקבל געווען פון אים, מיין קאַזין. און ער זאָגט אַז ס׳איז א שוואַכע דור, סאָו מ׳קען נישט האָבן טענות אויף מענטשן וואָס זענען אַביסל בעלי תאוה, אָבער די גרעסטע, די ריזיגע, בלייבט דיר שווער.

סאָו מ׳האָט גענומען דעם שם גנאי, מ׳האָט עס געלייגט אויף די ערגסטע. ס׳מיינט נישט אַז די ערגסטע איז אַן אַנדערע סאָרט זאַך. איר נעמט אָן וואָס דער עולם האָט געזאָגט, ער איז אַזאַ בעל תאוה, ס׳איז שוין אַן אַנדערע סאָרט זאַך. ס׳איז נישט אַן אַנדערע סאָרט זאַך, ס׳איז זייער אַסאַך פון א סאָרט זאַך וואָס דו האָסט אויך, פון א נאָרמאַלע זאַך. ס׳איז א נאָרמאַלע פּראָצעס וואו מ׳קומט דאָרט אָן, און ס׳איז א נאָרמאַלע פּראָצעס וואו מ׳גייט אַוועק פון דאָרט אויך. נאָר וואָס? ער איז זייער עקסטרעם, און אונז זענען אַזוי ווי אַביסל, ווי זאָגט מען, אַזוי ווי אונז האָבן א נישט ריפיינד פּאַלעט.

וויבאַלד אונז רעדן נישט, רוב מענטשן, היינטיגע מענטשן, אַפילו די וואָס לערנען יאָ, לערנען נישט קיין מוסר, לערנען נישט קיין חסידישע ספרים, זיי האָבן נישט קיין איידעלע הבחנות צווישן וואָס איז גוט און וואָס איז שלעכט. א זאַך וואָס איז נאָר איידל שלעכט, זעען זיי נישט בכלל אַזוי שלעכט. היינט, עדיקט, זעט יאָ דער אַנדערער אַז א תאוה איז שלעכט. ממילא, עס גיבט די מודעות. דאָס איז מיין טעאָריע פון היינט. שטימט? דאָס איז די זאַך וואָס דו האָסט פאַרפעלט די גאַנצע צייט. איך מיין אַז ענק רעדן א גאַנצע זאַך, אָבער ער קען זיך נישט קאַנטראָלירן. איך מיין אַז די אַלע זאַכן, נישט קיין קאַנטראָלן, און אַלע זאַכן איז דאָ ביי יעדע קליינע תאוה. אָבער דאָס וואָס מיר זאָגן, אַה, די תאוה איז אַן עקסטרעמע בעל תאוה.

פּונקט 4: דער רמב״ם׳ס קאַטעגאָריע – דער מענטש וואָס איז שוין נישט מענטשליך

Instructor: יעצט, איך דאַרף זאָגן אַז ס׳איז דאָ נאָך מער עקסטרעם, איך מוז דאָס זאָגן, ס׳שטייט ווייל ס׳שטייט אין ספרים הקדושים. איך מוז זאָגן אַז ס׳איז שוין דאָ א זייער אַלטע קעטעגאָריע פון דאָס. וויאַזוי הייסט עס ווערט געברענגט אין דער רמב״ם [Maimonides] אין א געוויסע וועג, אין אַריסט [Aristotle] אויף אַן אַנדערע וועג, איך וויל נישט יעצט אַריינגיין אין דעם, דער רמב״ם ברענגט עס לצד שבח, און דאָ אין מורה נבוכים [Guide for the Perplexed], און נישט אין מורה נבוכים, און דאָ איז נישט מורה פרקים אין פּרק, איך געדענק שוין נישט, איך דאַרף חזר׳ן, אָקעי, נעקסטע וואָך וועט מען אָנהייבן א חזרה, בעזרת השם, ווייל מ׳געדענקט שוין וואָס ס׳שטייט, אָבער אין איינע פון די פּרקים ברענגט עס דער רמב״ם איין פאַרט פון דעם, אָבער ס׳איז דאָ אַן אַלטע קאַטעגאָריע, וואָס הייסט ס׳האָט זייער צו צו טון, אין די פריערדיגע שמועס, איך דערמאָן עס נאָר ווען מ׳זאָל עס האָבן אין קאָפּ די איידיע, לגבי דאָס וואָס אונז האָבן יעצט געזאָגט אַז וואָס אונז רופן דער עדיקט איז א גאַר עקסטרעמער בעל תאוה, און פאַרדעם די היינטיגע מענטשן רעקאַגנייזן עס נאָר ווען ס׳איז אַזוי שלעכט.

ס׳איז דאָ א גאַר אוראַלטע קאַטעגאָריע וואָס זאָגט אַזוי, אַז ס׳איז דאָ, ס׳איז נאָך אַלץ אויף איין סקעיל, אָבער ס׳איז דאָ זאַכן וואָס זענען שוין לכאורה מגדר האנושי [beyond the human category]. למשל, דער רמב״ם זאָגט, ברענגט בעל שם ביי די פילוסופים, אַז א מענטש וואָס זאָל נישט האָבן קיין איין שלעכטע תאוה, זאָל אַלעמאָל נאָר טון הונדערט פּראָצענט וואָס איז ריכטיג לפי הדעת. אַזאַ מענטש, ברענגט דער רמב״ם די לשון, און ס׳איז א לשון אַריסטאָ, און אויב איך געדענק אין די פינפטע ספר, און קען מען אָנקומען מיט אים זאָגן, איז א לשון אַריסטאָ, אַז אַזאַ מענטש, איך מיין אַז ער איז שוין נישט קיין פּערפעקט מענטש, ער איז שוין א גאָט. דאָס איז א שלימות וואָס באַלאָנגט פאַר גאָט, אָדער פאַר גאָטס אין זיין לענגלש, פאַר מלאכים [angels] וואָלטן אונז געזאָגט, ער איז שוין א מלאך. פאַרוואָס? ווייל א מענטש האָט 2 לעוולס ווי גרויסע…

דער אמת׳ער באַגריף פון בחירה: הרגלים, מידות, און די גרענעצן פון מענטשלעכקייט

די סקאַלע פון מענטשלעכקייט: פון מלאך ביז בהמה

שלמות וואָס געהערט צו גאָט אָדער מלאכים

דאָס איז אַ שלמות וואָס באַלאַנגט פאַר גאָט, אָדער פאַר גאָטס אין זיין לשון [language], פאַר מלאכים וואָלטן מיר געזאָגט, ער איז שוין אַ מלאך. פאַרוואָס? ווייל אַ מענטש האָט אַ לעוועל ווי פיל פּערפעקט אַ מענטש קען זיין. אַזאַ מענטש וואָס ער, בערך אַזוי ווי לעצטע וואָך וואָס מיר האָבן גערעדט, רייט? אַ מענטש וואָס האָט בכלל נישט ליב צו עסן, פאַרוואָס ער קערט נאָר וועגן רוחניות [spirituality], ער קערט נאָר וועגן רוחניות, הערט אויף צו זיין אַ מענטש, ער איז שוין מער ווי אַ מענטש, ער איז שוין אַ גאָט.

די אַנדערע זייט: דער וואָס איז אַזוי שלעכט אַז ער איז אַ חיה

אָדער, זאָגט אַריסטאָ [Aristotle], די זעלבע זאַך איז דאָ פאַרקערט. דער רמב״ם [Rambam: Maimonides] ברענגט נישט די צווייטע צד, איך מיין אַז ס׳איז דאָ פּלעצער אין מורה [Guide for the Perplexed] וואָס ער רעדט פון די צווייטע צד. איך וועל אייך געבן די הלכה [Jewish law], די קאָנצעפּט פון דעם פון אַ מינוט. ס׳איז דאָ די אַנדערע זייט אויכעט. ס׳איז דאָ איינער וואָס ער איז אַזוי שלעכט, ער ברענגט אַ דוגמא [example], למשל [for example], איינער וואָס פרעסט זיינע אייגענע קינדער. ס׳איז דאָ אַזעלכע מעשיות [stories]. טו מיר אַ טובה [do me a favor], דו ביסט נישט קיין רשע [wicked person], דו ווייסט וואָס ער איז, אַ חולה [sick person]. דו דאַרפסט געדענקען, אין אונזער שפּראַך, יעדער רשע איז אַ חולה. רייט? נאָר וואָס? ער איז אַזוי שלעכט, ער איז שוין נישט קיין מגדר אנושי [within the category of human], ער איז שוין אַ חיה [animal].

הלכה׳ישע נפקא-מינה: צוויי סאָרטן הריגה

ממילא [therefore], זאָגט דער הייליגער רמב״ם, אַזוי איז די הלכה. איך מיין אַז דאָס איז די הלכה וואָס איז קאָנעקטעד אין דעם קאָנצעפּט, אַז ס׳איז דאָ אַ מענטש, ס׳איז דאָ דינים [laws], און מ׳דאַרף לערנען עטיקס [ethics], אַ הלכה איז וועגן דעם מענטש. דער אַריסטאָ זאָגט אַז שטעט, סיטיס [cities], קולטורס [cultures], סאָסייעטיס [societies], זענען פאַר מענטשן. ביאָנד [beyond] מענטשן און בילאָו [below] מענטשן איז אין די מדבר [desert].

פאַרדעם, איך האָב געזאָגט אַסאַך מאָל, ווען מ׳גייט אין מדבר טרעפט מען צוויי סאָרט מענטשן, גנבים [thieves] און ברסלב׳ערס [Breslov Hasidim]. פאַרוואָס? ווייל דאָס זענען אָדער ביאָנד מענטשהייט אָדער בילאָו מענטשהייט. מענטשן זענען נישט דאָ דאָרט, אַזוי ווי יענער האָט געזאָגט אויף די מלאכים [angels], רייט? ער ווייסט נישט צו זענען מלאכים, אָבער קיין מענטשן זענען זיי זיכער נישט.

פאַרשטייסטו אַז ס׳איז דאָ ביאָנד מענטשן און בילאָו מענטשן אַ לעוועל, און וועגן דעם זאָגט דער רמב״ם אַז ס׳איז דאָ דיני עונשים [laws of punishment], דיני ראיות [laws of evidence], הרג׳עט מען מענטשן. אַ מענטש וואָס איז מענטשלעך שלעכט, הרג׳עט מען אים אויב ס׳איז דאָ צוויי עדים [witnesses], על פי שניים עדים יקום דבר [by the word of two witnesses shall a matter be established], און אַזוי ווייטער.

טאָמער איז ער אויס מענטש, למשל די דין [law] פון עיר הנדחת [the subverted city] וואָס שטייט די וואָך, איך מיין אַז ס׳האָט צו טון מיט דאָס, עיר הנדחת טייטש [means] די שטאָט איז חרוב [destroyed]. די גמרא [Talmud] מאַכט עס יאָ פאַר אַ געהעריגע דין תורה [proper Torah law], אָבער אין פּסוק [verse] איז אויך דאָ אַ חילוק [distinction], ס׳איז חנק [strangulation], ס׳איז סייף [sword], מ׳הרג׳עט זיי בסייף [with the sword]. סאָו, ס׳איז דאָ אַזאַ ספרדישע [Sephardic] וואָך, יאָ? ניין, די וואָך, וואָו שטייט די אַנדערע זאַך? שבתים? איך מיין אַז די וואָך. די וואָך? לעצטע וואָך? וואָטעווער [whatever].

שטייט אַז מ׳הרג׳עט אים, אָבער אים הרג׳עט מען נישט. דער רמב״ם זאָגט, מ׳הרג׳עט אים הריגת מניעת נזק ולא הריגת עונש [killing to prevent harm and not killing as punishment]. דאָס איז אַ לשון [language] הרמב״ם אין מורה. דאָס הייסט, מ׳הרג׳עט אים אַזוי ווי אַ חיה, נישט אַזוי ווי אַ מענטש. ווייל ער איז שוין אויס… איך זאָג, ס׳איז נישט ממש די דין, אָבער ס׳איז די זעלבע… ווייל ער איז שוין לאו [not a] מענטש. ניין, ס׳איז דאָ אַ לעוועל וואָס איז שוין אויס מענטשלעכע תאוה [desire]. ער זאָגט, ער איז שוין אוממענטשלעכע תאוה. ווייל ס׳איז צו שלעכט, און מ׳קען נישט דילן מיט אים.

תּורה דילט נאָר מיט מענטשן

און אונזער תּורה [Torah], תּורה דילט מיט מענטשן, תּורה דילט נישט מיט מלאכים און נישט מיט בהמות [animals], נישט מיט חיות [beasts]. ווייל אַ שלעכטער מענטש, ווי איינער האָט געזאָגט, אַ שלעכטער מענטש איז איינער וואָס האָט ליב צו טאַנצן מיט נקבות [females] און צו פרעסן חזירים [pigs]. איינער וואָס האָט ליב צו פרעסן נקבות און טאַנצן מיט חזירים, ער איז אַ חיה, ער איז אַ שלעכטער, ער איז נישט קיין נאָרמאַלער מענטש, אָבער ער איז נישט קיין מענטש ענימאָר [anymore]. צו אים קען מען הרג׳ענען נישט מיט דין מענטש, נאָר מיט דין בהמה.

ער זאָגט אַ תּורה. דער רמב״ם זאָגט בערך אַזוי, ווייל ס׳איז אַזוי דעינדזשערעס [dangerous]. ווייל אַ מענטש וואָס האָט נישט קיין עבודה זרה [idolatry], אַ גאַנצע שטאָט וואָס דינט עבודה זרה דאַרף מען קיינער יומען [no one]. אַזוי זאָגט דער הייליגער רמב״ם. און קיינער דינגט זיך מיט דעם, אויסער די הרגים [killings]. פאַרדעם הרג׳עט מען די שבעה עממין [seven nations]. שבעה עממין דינט מען נישט, הרג׳עט מען נישט בתורת עונש [as punishment], נאָר בתורת דעינדזשער [as danger]. אַזוי זאָגט דער רמב״ם. אויך אין אַנדערע זאַכן זאָגט ער דאָס, אין חלק ג׳ פרק מ״ד [Part 3, Chapter 44], אפשר [perhaps] אַ דרך [way] יענע געגנט.

צוריק צום נושא: עדיקשאַן, בחירה, און סטיגמאַ

דער עקסטרעם-עדיקטעד מענטש איז אויס מגדר מענטש

איך וויל צוריקגיין צו דעם. ניין, דאָס איז נאָר, איך וויל דיר ווייזן אַז אויב איך זאָג אַז עדיקט [addict] איז דער וואָס איז עקסטרעם בעל תאוה [extreme person of desire], אויב וועט מען זאָגן אַז ס׳איז טאַקע דאָ איינער וואָס ער עסט גראָז [grass], ווי מ׳האָט גערעדט, ער עסט אינגאַנצן, איז עס שוין אַן אַלטע טעאָריע [theory], ס׳איז שוין אַן אַלטע קאַטעגאָריע [category] פון אַ מענטש וואָס איז אַזוי צובראָכן און אַזוי רואינד [ruined], אָדער אפשר איז ער געבוירן אַזוי, איך ווייס נישט, ער איז בכלל נישט קיין מענטש.

דאָס קאָנעקט זיך מיט יענע קאַטעגאָריע פון אַ שלעכטע מענטש, וואָס איז אַזוי שלעכט, ער איז שוין נישט בגדר [within the category of] שלעכטע מענטש, ער איז שוין בגדר בעל חי [animal]. און… דאָס מיינט אַז ער איז געוואָרן איינמאָל אַ סטיגמאַ [stigma]. געווענליך קען מען… ס׳מיינט אַז אונז קענען נישט רעדן מיט אים. אונז קענען אים איינשפּאַרן, אונז קענען אים איינשפּריצן, איך ווייס נישט, מ׳קען נישט רעדן מיט אים.

שאלות און דיסקוסיע: וועמען רעדט מען?

תלמיד: איין מינוט, איין מינוט. איין מינוט, איין מינוט. יעצט קען מען רעדן מיט אים.

מגיד שיעור: רבונו של עולם [Master of the Universe], לאָמיר רעדן יעצט אויף אידיש, אָקעי? איך האָב נישט קיין כּח [strength]. איך ווייס נישט, מ׳וועט רעדן צו יענעם מענטש, נישט שיין. איך ווייס נישט. איך האָב נישט די פּראָבלעם. די תּורה רעדט צו מענטשן וואָס וועלן קיינדער האָבן אַ שטיקל בחירה [choice].

תלמיד: אמת [true], שאלה [question] זאָגט אמת. איינער וואָס איז אַזוי געווען, וואָס ער אַרבעט אין אַ סטאָר [store] פון פרויען, און ער דאָזט נאָטינג [does nothing], ער איז קרעפּער [crazy]. צו אים רעדט מען נישט.

מגיד שיעור: אָקעי, לאָמיר נישט אַריינקריגן אין אים. זאָגסטו די זעלבע זאַך. קען זיין, איך האָב נישט געהאַט דאַווענט [prayed]. ס׳קען זיין. תיאָרעטיקלי [theoretically], ס׳איז פּראַקטיש [practically], ס׳איז אַן אַנדערע שאַל [question]. תיאָרעטיקלי קען זיין. יעס, הונדערט פּראָצענט. וואָס איז די פּראָבלעם?

די פּראָבלעם: סטעיט פון פּענסילוועניע רעדט נישט פון יענעם

די פּראָבלעם איז אַזוי, איך וועל דיר זאָגן די פּראָבלעם. די פּראָבלעם איז, לאָמיר צוריקגיין צו די פּראָבלעם, ווי ס׳איז אינטערעסאַנט. אָקעי, די סטעטל [State] פּענסטווענער [Pennsylvania] רעדט דאָך נישט פון יענער וואָס איז אַזוי עדיקטעד אַז מ׳גייט אים איינשפּאַרן בעל כרחו [against his will], ווייל זיי האָבן נישט קיין סטיגמאַ. יעדער איינער איז מודה [agrees], איך מיין ס׳איז שוין ביאָרד [beyond] סטיגמאַ, ס׳איז שוין דערנאָך. אין אונזער סאָסייעטי מער ווייניגער טוט מען נישט אפילו פאַר יענעם. סאָו זעט עס דאָ אַזאַ פּראָוול [problem].

יעצט, לאָמיר נאָר זאָגן קלאָר. איך זאָג צופיל זאַכן אַלעמאָל. לאָמיר צוריקגיין צו וואָס אונז רעדן. סאָו, די סטעיט [State] פון סימעניע [Pennsylvania] זאָגט אַז די עצה [advice] פאַרוואָס צו זאָגן פאַר מענטשן אַז זיי זאָלן נישט האָבן קיין סטיגמאַ, איז צו זאָגן אַז ס׳איז נישט קיין טשויס [choice].

דער חידוש: אויב ס׳איז נישט קיין טשויס, איז עס נישט קיין מענטשלעכע אישו

יעצט, לאָמיר פאַרשטיין, אונז האָבן געזאָגט אַז וואָס? אַז זיי זענען גערעכט. אַ זאַך וואָס האָט נישט קיין שטויס [choice] איז נישט קיין פּראָבלעם, איז נישט קיין מענטשלעכע אישו [issue]. קען זיין פאַר אַ בהמה׳ישע אישו, לאָמיר שוין זאָגן. אָבער מענטשלעכע אישו, קען נישט האָבן קיין טענות אויף אים, און מ׳קען אים אויך נישט פיקסן [fix], מ׳קען אויך נישט תשובה [repentance] טון. שטימט?

אָבער נישט אַליסט [at least] אין די נאָרמאַלע מענטשלעכע לעוועל פון תשובה, ס׳איז אַן אַנדערע לעוועל, אַן אַנדערע זאַך. יעצט, ערשט דאַרף מען אַ גלגול [reincarnation], פאַרשטייסט? נישט תשובה. אַן אַנדערע סאָר [sort], אַן אַנדערע אַרצות [lands].

דער הויפּט-פּונקט: וואָס הייסט טאַקע בחירה?

די וויכטיגסטע זאַך וואָס איך זאָג היינט

יעצט, מ׳דאַרף אָבער כאַפּן די נושא [topic] פון בחירה. דאָ איז די וויכטיגע זאַך, זייער אַ וויכטיגע זאַך, די וויכטיגסטע זאַך וואָס איך זאָג היינט. די וויכטיגסטע סאָרט וואָס איך זאָג היינט איז, אַז דער מענטש, וואָס מיר האָבן פריער געזאָגט אַז ער וויל עפּעס טון אָבער ער וויל עס נישט טון, ער איז אַ בעל בחירה [one who has choice], און ער איז שוין איינמאָל אַ בעל בחירה.

פאַרוואָס זאָג איך דאָס? דו וועסט זיך דערמאָנען גאָר אַלטע זאַכן. אַן עדיקטעד מענטש. ניין, נישט יעדער דאָכטס [addicts]. לאָז לויפט יעדער דאָכטס מענטש. אָקעי? איך מיין אַז די סטעיט אוו פאַרלעספּענס [State of Pennsylvania] פון ווענער רעדט אויך נישט פון יענע מענטשן. ווייל יענע מענטשן האָט מען נישט קיין הוה מינת [assumption]. אַז למעשה תגמוה [in practice, you will be amazed], רעד איך נאָר פון דעם וואָס איז אַ הוה מינת. מיין ברודער רעדט ער דאָך פון, נישט פון די ירדער דאָכטס [hardcore addicts]. דו שטייסט? איך מיין נישט מיין ברודער, איך מיין די איידיע [idea], יאָ?

זיי זענען מודה אַז ס׳איז נישט קיין סימפּלע טשויס

יעצט, זיי זאָגן אַזוי, אַז ס׳איז נישט קיין טשויס, ס׳איז עפּעס אַנדערש ווי טשויס. יעצט, לאָמיר פאַרשטיין, זיי זענען כּלל [in general] מודה. אויב ס׳וואָלט געווען אַ טשויס אין די סימפּל סענס [simple sense], רייט? וואָלט ער נישט געווען קיין עדיקטעד. פאַרדעם רופט מען אים עדיקטעד, פאַרדעם זאָגט ער אַז ער איז עדיקטעד, פאַרדעם האָט ער אַ פּראָבלעם, ווייל ער האָט נישט קיין טשויס. גוט מאָרגן!

די מענטשן וואָס זאָגן אויף אים אַז ס׳איז אַ טשויס, זיי זענען נישט קיין נערנים [fools], זיי זענען נישט קיין מטומטמים [idiots]. זיי זאָגן נישט, אַה, דו טשוזט [choose], דו מאַכסט, דו שטייסט אויף אינדערפרי, זאָל איך גיין אין כּולל [yeshiva for married men] אָדער זאָל איך גיין וואָו מ׳קויפט דראָגס [drugs]? און ער איז מחליט [decides] דעם טאָג צו קויפן דראָגס. דאָס איז דאָך נישט די ריאַליטי, יאָ?

וואָס זאָגן די ערליכע אידן?

נאָר וואָס זאָגן אונז? וואָס זאָגן די אידן? וואָס זאָגן די ערליכע אידן? די ערליכע אידן זאָגן אַזוי, אַז דער וואָס גייט אין כּולל מאַכט אויך נישט קיין טשויס. סאַמטינג [something] איז ווערי פאַני [very funny] מיט יור איידיע אוו טשויס, אַז דו דאַרפסט שולל [negate] זיין אַז יענער האָט נישט קיין טשויס. רוב מענטשן האָבן נישט קיינמאָל קיין טשויס אין דיין וועג.

געדענקסטו שוין די שיעור? טשויס איז נישט קיין זאַך וואָס מ׳שטייט אויף אינדערפרי און מ׳איז מחליט אַזוי און אַזוי. אמת? טשויס איז וואָס?

תלמיד: וואָס?

מגיד שיעור: אַ הרגל [habit]. טשויס הייסט, אָבער וועלכע זאַכן הייסן בדעת [with knowledge] אָדער ברצון [with will]? ווען ס׳קומט פון דיר, ווען דו האָסט עס געטון, ווען דו ווילסט עס טון. ווען ס׳קומט נישט פון דיר, ס׳קומט פון אינדרויסן פון דיר, דאָס איז די עיקר [main] זאַך וואָס הייסט אונס [coercion], נישט רצון [will]. שטימט? ס׳איז דאָ אַ הגדרה [definition] וואָס הייסט אונס. אונס מיינט “לא אתה עשיתו” [you did not do it], מ׳האָט עס דיר געטון. דו האָסט געטון הייסט עס טשויס.

טשויס איז נישט אַטאָמישע באַשלוסן

יעצט, אוודאי [certainly], מיר האָבן שוין אויך געלערנט דאָס. דו האָסט געוואָלט טון, דו האַלטסט דערפון, ס׳איז דיר גוט, דו האַלטסט אַז ס׳איז גוט. האָבן מיר שוין געלערנט אַז רוב טשויסעס וואָס מענטשן מאַכן, רוב אינטערעסטינג [interesting] וואַנס [ones], די מאָוסט [most] וואָס מ׳רעדט פון תשובה טון, וואָס מ׳רעדט פון זיין אַ גוטער מענטש, איז נישט טשויסעס וואָס מ׳רופט אַטאָמיק [atomic] טשויסעס, נישט אַ טשויס אַז איך מאַך יעצט אַ טשויס און ס׳געשעט עפּעס. אמת?

ווייל ס׳איז דאָ אַזאַ זאַך וואָס הייסט אַ מענטש. אויב ס׳וואָלט געווען אַזוי, וואָלט נישט געווען אַזאַ זאַך פון אַ מענטש. דו דאַרפסט געדענקען, אויב בחירה וואָלט געווען ראַדיקאַל [radical] אַזוי ווי די מענטשן וואָס רעדן פון בחירה אַלס אַן אַטאָמישע זאַך אימעדזשינען [imagine], וואָלט נישט געווען אַזאַ זאַך ווי אַ יומען ביאינג [human being]. ווייל ער איז בוחר [chooses] יעדע מינוט.

דו ביסט אַ גוטער מענטש? איך ווייס נישט, איך בין בוחר די סעקונדע. אוודאי, אין אַ געוויסע זין קען איך בוחר זיין יעדע סעקונדע צו טון אָדער נישט טון, קיינער איז נישט מחולק [disagrees] מיט דעם. אָבער ס׳איז נאָך אַלץ דאָ אַזאַ זאַך ווי אַ מענטש, און אַ מענטש מיינט אַ פּרעדיקטעבל [predictable] זאַך. מ׳קען זאָגן, דו גייסט מאָרגן טון אַזוי, דו וואָלסט נעכטן געטון אַזוי. אפשר איז ער אויף אַ וועג אַרויף, אפשר איז ער אויף אַ וועג אַראָפּ, איך זאָג נישט אַז ער בלייבט סטעיבל [stable]. אָבער אַ מענטש איז אַזאַ סאָרט זאַך וואָס האָט וואָס אונז רופן, פאָר וואַנט אוו אַ בעטער ווארד [for want of a better word], הרגלים [habits] אָדער מידות [character traits]. אמת?

אַריסטאָ׳ס משל פון דער שטיין

און מיר האָבן שוין געלערנט, אַריסטאָ האָט געגעבן דעם משל [parable] אַז אַ מענטש האָט נישט מער טשויס צו נישט האָבן אַ מידה נאָכדעם וואָס ער האָט זיך ממילא [gradually] געווען די מידה, ווי דער וואָס האָט געוואָרפן אַ שטיין האָט נאָכדעם וואָס די שטיין פליט שוין.

עת תאמר [you might say] אַז איך האָב געוואָרפן אַ שטיין אויף מיין שכן [neighbor], און אינצווישן האָב איך חרטה [regret] געהאַט, איך האָב תשובה געטאָן, יאָ? און ס׳שטייט דאָך אין מסילת ישרים [Path of the Just] אַז תשובה, זאָגט ער, אַז עקירת הרצון איז כעקירת המעשה [uprooting the will is like uprooting the deed]. סאָו, איך האָב תשובה געטאָן אינמיטן וואָרפן די שטיין, ס׳פליט, און ס׳גייט צו “באבן יד אשר ימות בה הכהו” [with a stone by which one may die, he struck him], און איך האַלט תשובה, און נאָכדעם “וימת” [and he died], שלעפּט מען מיך אין בית דין [court], און איך זאָג, “אפשר האָט ער זיך צייר” [perhaps he regretted it]. צייר? איך האָב נישט געוואָלט, איך האָב נאָר געוואָלט וואָרפן, איך האָב נישט געוואָלט ס׳זאָל אָנקומען.

זאָגט מען אים, “ניין, אַ מענטשלעכע טשויס הייסט אַז דו האָסט געטשוזד [chosen]”. אוודאי, ס׳איז אמת! יעדע טשויס קאָזד [caused] אַן טשויס, און דאָס איז אַזוי כּך צריך להיות [as it should be]. ווייל אַ מענטש איז נישט אַזאַ סאָרט בריה [creature] וואָס איז מחליט די גאַנצע צייט צו ער זאָל זיין אַ גוטער מענטש אָדער נישט. אַ מענטש איז אַ סאָרט בריה וואָס איז מחליט צו ווערן אַ גוטער מענטש, און צוביסלעך ווערט ער. און ער ווערט נמשך [drawn] נאָכדעם, ווייל ער טוט וואָס ער ווערט צוגעוואוינט אַז ס׳איז גוט, און וואָס ער הייבט אָן צו זען די גוטסקייט דערפון, ווערט ער אַזאַ מענטש.

דער מורגל-גוטער מענטש איז דער אמת׳ער צדיק

צו דאָס וואָס אַ מענטש האָט די גוטע הרגלים, הגם [although] אַז ער איז מורגל [habituated], ווי מ׳האָט שוין גערעדט באַריכות [at length], נישט אַזויווי דער בעל התניא [author of the Tanya] האָט געמאַכט אַ טעות [mistake], און מ׳זאָגט אַז ער הייסט “לא עבדו” [they did not serve], נאָר ניין, ער איז די ערשטע עבודה [service], ער איז אַ גוטער מענטש, און ער איז דער צדיק [righteous person] פון וואָס דער תניא רעדט.

דער תניא אינמיטן סעלף נאָטיסט [self-notices] דאָס קאָנטראַדיקשאַן [contradiction], און ער זאָגט יעצט נאָר בתוך חיזוק [within encouragement] פאַר די בינוני [intermediate] מענטשן. ס׳איז נישט געמיינט ערנסט. סאָו, נישט קיין טעות אין דער תניא, ס׳איז אַ טעות פון מענטשן וואָס לערנען דער תניא. ער איז ברוגז [angry] אַז איך זאָג אַז אַ טעות.

הרגל לרע, דער רמב״ם׳ס יסוד „הוא אנס את עצמו”, און דער חילוק צווישן תאוה און פחד

חזרה: הרגל איז נישט „לא עבדו” – דער תניא׳ס אמת׳ע כוונה

דאס הייסט, א מענטש האט גוטע הרגלים, הגם אז ער איז מורגל, האבן מיר שוין גערעדט באריכות, נישט אזוי ווי דער בעל התניא האט געמאכט א טעות און מ׳זאגט אז ער הייסט לא עבדו, נאר ניין, ער איז די ערשטע עבודה, ער איז א גוטער מענטש, און ער איז דער צדיק פון וואס דער תניא רעדט. דער תניא אינמיטסעלפסט דאס קאנטראדיקשאן, און ער זאגט יעצט נאר בתוך חיזוק פאר די ביינער, מ׳האט נישט געמיינט ערנסט. סאו, נישט קיין טעות אין דער תניא, ס׳איז א טעות פון מענטשן וואס לערנען דער תניא. שטימט?

הרגל לרע – דער זעלבער מעכאניזם פארקערט

און די זעלבע זאך, אונז האבן גערעדט לשבח, די זעלבע זאך איז לעבן זה, די זעלבע זאך איז לעבן זה. ווען א מענטש הייבט אן די ערשטע ציגארעט, און די צווייטע און די דריטע, האט ער געהאט א טשויס, ער האט נאך אלץ א טשויס. נאכדעם ווערט ער מינאקל [addicted: געווארן אן עדיקט], איז עס נישט אנדערש פון יעדע אנדערע זאך. וויאזוי באקומט ער אויס? ער וועט זיך מנהג זיין צוריקצואוועגס, צו נישט צורייכערן. איז עס שווער אז ער דארף נעמען א רפואה, ער דארף אים טון… אזוי ווי יעדע אנדערע זאך אין די לייף, א מענטש איז אזא בריאה וואס ער הייבט אן תחלתו ברצון וסופו ברצון, נישט באונס.

פארוואס איז נישט באונס? ווייל ס׳בלייבט אים, ס׳ווערט נאך מער אים, נישט ווייניגער אים. און זאגט ארייסט, אויב וועט איינער מיר זאגן… ס׳הייסט נישט אונס, ווייל ער האט זיך אליינס מיינט. ס׳איז א לשון הרמב״ם. איך וויל דיר זאגן א רמב״ם. דאס איז ממש א לשון הרמב״ם. איך דארף… איך דארף… איך געדענק וואס דער רמב״ם זאגט, איך גיי רישן.

דער רמב״ם אין הלכות גירושין – „הוא אנס את עצמו”

דער מקור: הלכות גירושין פרק ב׳, הלכה כ׳

אזוי שטייט דער הייליגער רמב״ם. איך דארף דיר ווייזן דער לשון, דער הייליגער רמב״ם, און זייער א פרעמיש שטיקל רמב״ם. אבער דער עולם… איך געדענק נישט וואס ס׳שטייט דארט. איך וויל דיר ווייזן א געוואלדיגע שטיקל רמב״ם. ס׳איז א פלא, אלע חסידים זאגן נאך די רמב״ם אין זיין פאני וועגן. קיינער געדענקט נישט וואס ס׳שטייט דארט. איך וויל דיר ווייזן אזוי שטייט. אין הלכות גרשון [הלכות גירושין: Laws of Divorce], פרק ב׳, הלכה כ׳. שטייט אזוי.

יא, א איד וואס האט באאנעס געווען, מ׳האט כופה געווען, די הדין נותן אז מ׳איז כופה אים לגרש את אשתו, און ער וויל נישט. וואס טוט מען? מ׳שלאגט אים ביז ער זאגט אז איך וויל. און מ׳געבט א גע [גט: a Jewish bill of divorce]. אפילו א גוי קען אים שלאגן, אויב דער גוי טוט עס אליינס איז נישט גוט.

דער רמב״ם׳ס קשיא און תירוץ

פרעגט דער הייליגער רמב״ם א קשיא, ולמה לא בטל געבט זה שהרי הוא אנוס? [Why is this divorce not void, since he is coerced?]

זאגט דער הייליגער רמב״ם, איך וועל דיר זאגן די תירוץ פון דייס טו ליינס. זאגט דער הייליגער רמב״ם, “שאין אומרים אנוס אלא מי שנלחץ ונדחק לעשות דבר שאינו מחויב בו מן התורה, אבל מי שתקפו יצרו הרע לבטל מצוה או לעשות עבירה, אין זה אנוס ממנו אלא הוא אנס את עצמו בדעתו הרעה”. [We only call someone “coerced” if he is pressured and compelled to do something he is not obligated to do from the Torah. But one whose evil inclination overpowers him to nullify a mitzvah or commit a transgression – he is not coerced by an external force; rather, he coerces himself with his evil mindset.]

ביאור: וואס מיינט „הוא אנס את עצמו”?

וואס קומט אריין אין דעם שטיקל “הוא אנס את עצמו”? יעדער איינער ווייסט צו זאגן די נעקסטע שטיקל, “אבער ער וויל דאך זיין א איד”, קומט אויס וואס ער וויל. וואס טייטש “הוא אנס את עצמו”? ער איז נישט קיין אנוס, יא? איינער וואס תקפו יצרו, זאגט דער רמב״ם קודם, ער איז נישט קיין אנוס. “אין זה אנוס ממנו”, חוץ פון אים מיינט צו זאגן, איינער האט אים נישט מאנס געווען, ער האט זיך אליינס מאנס געווען, רייט? און ווער ס׳האט זיך אליינס מאנס געווען איז נישט קיין אונס.

וואס האט זיך אליינס מאנס געווען? א רצון. דער רמב״ם איז מסכים אז מ׳נעמט זיין הענט און מ׳נעמט א פען, און מ׳נעמט זיין הענט און מ׳דרייט, דאס איז אן אונס. לפיכך, זאגט דער רמב״ם, וויבאלד ער וויל דאך יא דאס טון, און ער זאגט נאך אויך אז ער וויל, איז וואו איז די אונס? ער וויל אין ביידע לעוועלס.

אפליקאציע: דער סתירה אינעם בעל תאוה

דער יסוד: קיינער וויל נישט זיין א בעל תאוה

לאמיר פארשטיין. אונז האבן דאך געזאגט אז ס׳איז דא אזא זאך וואס הייסט אונס. לאמיר פארשטיין, לאמיר צוריקגיין צו וואס אונז האבן געזאגט. פארוואס זאגן אונז אויף אן עדיקט, אין אנדערע ווערטער א בעל תאוה, אז ער איז אן אונס? פארוואס? ווייל דו פרעגסט אים, “דו ווילסט עס טון?” זאגט ער, “ניין, איך וויל נישט”.

אין אנדערע ווערטער, נישט “ווילסט עס טון”, לאמיר עס מאכן אביסל מער מדויק. דו פרעגסט אים, “דו ווילסט זיין אן עדיקט? דו ווילסט זיין א בעל תאוה?” ס׳איז נישט דא קיינער וואס זאגט, “איך וויל זיין א בעל תאוה”. דאס זאגט דער רמב״ם. קיינער זאגט נישט, “איך וויל זיין א בעל תאוה”. ער וויל זיין אן ערליכער איד. אמת? דו ווילסט זיין א… “דעתו הרעה” מיינט מידות רעות, רייט? דו ווילסט זיין א בעל מידות רעות? ס׳איז דא איינער וואס וויל זיין א בעל מידות רעות? איינער וויל אפשר… וואס? ניין, דו האלטסט אפשר אז ס׳זענען מידות טובות, אבער קיינער וויל נישט זיין קיין בעל מידות רעות. אן עדיקט וויל קיינער נישט זיין. זייער גוט.

דער מעכאניזם: „הוא אנס את עצמו” – ער אליין האט געמאכט דעם הרגל

יעצט, וואס איז די פשט פון אן עדיקט? וואס איז די פשט איינער וואס האט יא מידות רעות? א מאדנע זאך, ער האט א… “הוא אנס את עצמו”. דאס איז וואס גייט פאר יעדן טאג. ווער איז עצמו הוא פון נעכטן, אונס עצמו פון היינט? ער קומט אן צום שטיקל, וואטעווער זיין תאוה איז, און ער פילט א מורא׳דיגע חשק דערצו, און ער עסט עס, אמת? אבער ער וויל נישט האבן קיין חשק דערצו. נאר וואס? זיין העביט, זיין הרגל וואס ער זאגט אים, האט אים געמאכט מרגיל זיין אז ער זאל עס ליב האבן, איז אים אונס אז ער זאל עס עסן.

ווער האט אבער געמאכט דעם העביט? אים אליינס. און דו אליינס קאונט נישט אלס אונס. דו קענסט זיך נישט אליינס מאנס זיין. אפילו איך האב עס געמאכט נעכטן. נישטא אזא זאך. איך פון נעכטן איז אונטער די פראצענטערלט. אזוי איז די דין פון נזיקין, אדם מועד לעולם [a person is always responsible for his actions]. האסט געקענט נישט גיין שלאפן דארט. נישטא אזא זאך. דו ביסט אליינס אן עס. ממילא מאך דיר אריין א שטיקל חשבון. דאס איז שוין די נעקסטע שטיקל תורה וואס איך דארף נישט יעצט מסביר זיין.

שאלות און תשובות: דער סתירה צווישן כלל און פרט

תלמיד: נישט קיין מיסטעיקס. אווען ווען שטוט נישט קיין מיסטעיקס. אווען ווען שטוט ברצון זאכן.

מגיד שיעור: ניין, יא, ברצון זאכן, יא. ווען מ׳טוט ביים מיסטעיק ווערט מען נישט קרעדיקטער. יעצט האבן מיר א חנוכה. זייער גוט. ניין, יעצט ווילסטו עס גראדע. לאמיך דיר נאכפרעגן אן ענטע זאך. ווען דו טוסט עס, טוסט עס מתוך חשק אדער מתוך כפיה? טוסט עס מתוך חשק, אמת? טוסט עס מתוך חשק, נאר דו ווילסט נישט האבן דעם חשק. זייער גוט.

סאו מ׳קען זאגן אזוי ווי, באופן כללי, אויב מ׳פרעגט דיך צו דו ווילסט האבן דעם מדור, זאגסטו ניין. אויב מ׳פרעגט דיך צו ס׳איז א גוטע שטיקל קוגל, זאגסטו יא. אמת? ס׳איז דא א סתירה צווישן די כללים און די פרט. דו ווילסט נישט האבן קיין שלעכטע מידה, אבער דו ווילסט גאר גאר נישט האבן די ווילסט, דו ווילסט משינדקען, ס׳איז שוין איינמאל דיך!

פארגלייך: בעל תאוה vs. פחדן – פארוואס קוקט מען מער אראפ אויפן בעל תאוה?

דיגרעסיע: דער סלאנימער רבי׳ס וואָרט וועגן „מיתה מתוך צמא”

פארוואס קוקט מען די מערסטע אראפ אויף א בעל תאוה? ס׳איז געווען דער סלאנימער רבי האט געזאגט אזוי, ס׳שטייט אין די גמרא אז מיתה מתוך צמא [death from thirst] איז די ערגסטע מיתה, אזוי שטייט עס, ס׳איז די גרעסטע יסורים. אבער דער סלאנימער רבי זאגט אפשר שטייט פארוואס. א נארמאלער מענטש ווען ער איז קראנק, ער האט אויף צו האבן תאוות. ער האט שוין נישט קיין כח. שטעל דיר פאר איינער שטארבט אינמיטן די גרעסטע תאוה, נאכ׳ן תוך צמול. ס׳איז דאך פושות, ס׳איז דא בזיונות.

ס׳איז גראדע נישט אמת. If you actually don’t drink in a few days, you also get illerious and you stop having תאוות. באט אזוי האט ער זיך פארגעשטעלט, ער האט געמאכט א מוסר ווארט. אבער דו פארשטייסט וואס איך ברענג ארויס איז, אז אונז קוקן די מערסטע אראפ אן עדיקט, ווייל דוקא ווייל ער איז דער גרעסטער בעל תאוה, ווייל ער וויל עס.

דער הויפט-פארגלייך: ירא ורך לבב vs. יפת תואר

פארוואס קומט מען אראפ דער בעל תאוה ערגעץ? לאמיך צושטעלן צו א צווייטע זאך, איך וויל דיר געבן אן אנדערע משל. וואס איז איינער וואס האט אזא מורא׳דיגע פחד? די אפעיזיצן איז נישט א בעל תאוה, מ׳האט גערעדט פאר מדות העומדים, און די נעקסטע מדה וואס מיר גייען רעדן איז די מדה פון קארטש. ער איז א ריזיגער פחדן, א ריזיגער coward, יא? פחדן אויף אידיש איז coward? נישט ממש. ס׳איז דא אזא זאך? א ריזיגער פחדן, יעדע זאך דערשרעקט ער זיך.

ווי האט יענער געזאגט? ער האט געהערט אז די טווין טאוערס איז ארויסגעקומען, האט ער גלייך אויפגעשטעלט די בארד און פאות, ער ווייסט נישט, ס׳שרעקט זיך דאך די אידן, די מוסולמענער. א פחדן, יא? יענער מענטש, ר׳ אלעזר האט מיר דערציילט די מעשה, איך ווייס נישט צו ס׳איז געשען צו ס׳איז נישט געשען. ר׳ נחמן האט עפעס אזא מעשה. עניוועיס, ער מאכט זיך, יא? ער איז א ריזיגער פחדן, און לכבוד דעם איז ער עובר אויף מצוות, ער האט מורא׳דיג מורא, ס׳קען דאך זיין אז די גוים, ער דארף זיך באהאלטן. יא?

יעצט פרעג איך דעם מענטש, ער איז א מאדנע בריאה, אקעי, ער איז אביסל exaggerated. אבער מ׳קוקט אים אראפ אזוי שטארק ווי מ׳קוקט אראפ איינער וואס איז א דראג עדיקט, אדער ווייניגער?

תלמיד: ניין, נישט די זעלבע.

מגיד שיעור: איז נעבעך, יענער משל מיינער איז אביסל משוגע, באט סתם לאמיר שוין רעדן ווען ער האט, ווייסטו וואס, לאמיר רעדן אן אמת׳דיגער פחדן. ער איז פון די וואס שטייט אין די נעקסטע וואך, אדער צוויי וואכן, איך ווייס נישט ווען, אז ער קען נישט גיין אין מלחמה ווייל ער איז א ירא ורך לבב [fearful and soft-hearted – referring to the Torah’s exemption from military service]. אלע אידן טוען זיך אן די גארטלעך, און זיי מאכן אינעם “נכון ומזומן”, מ׳גייט טון די גרויסע מצוה פון מלחמת מצוה [obligatory war], מ׳שיקט א כהן, און מ׳שטעלט זיך אריין אין די רייען, מ׳גייט לוחם זיין קעגן די שונאי ישראל, צו די שונאי השם.

און ס׳קומט איינער, און ער כאפט קאלטע פיס, ער הייבט אן צו ציטערן. און מען זאגט אים, “פליז, זאג נישט אויס, זאג אז דו האסט חתונה געהאט, איך האב נישט חתונה געהאט, איך האב נישט וואס צו טון. זאג אז דו האסט געמאכט א כרם, איך האב נישט וואס צו טון.” בקיצור, ס׳איז נישטא קיין ברירה, ער מוז אויסזאגן אז ער איז א פחדן. ס׳איז בושות, אמת? אבער פרעג איך דיר, ווער איז א גרעסערע בושה? מ׳קען אים אבער פארשטיין, right? ער איז א פחדן. אזוי ווי רבי עקיבא האט געזאגט, “איני יכול להם מלחמה ולראות חרב שלופה” [I cannot withstand war and seeing a drawn sword]. איך געדענק נישט וועלכע תנא, רבי עקיבא אדער דער צווייטער. ער קען נישט, ער האט מורא. מ׳קען אים פארשטיין, אמת? מ׳קען אים אזוי שטארק פארשטיין, די תורה אליינס וועט אים געבן א פטור. “אהא, אהא, no problem.”

דער חילוק: פטור פאר פחד, אבער נישט פאר תאוה

וואס איז מיט די צווייטע? אויך אין די זעלבע פרשה איז דא א צווייטע, וואס ער האט געזען עפעס א פרוי און ער קען זיך נישט איינהאלטן. און ס׳איז פונקט אזוי קאכעדיג די תאוה ווי ביי יענעם די פחד פון די חרב שלופה. וואס זאגט מען אים? “נו, נו, דו גייסט פיינט האבן די ווייב, און דיין זון גייט זיין א מזורר ומאור [rebellious and defiant].” ער באקומט אסאך א שוואכערע היתר. אמת, ער באקומט א היתר. ווייסט וואס? ענק זאגן אז ס׳איז נישטא קיין היתר. ס׳איז דא אזא היתר. ס׳איז דא אזא קעיס, איך ווייס איינמאל אין די תורה, אונס יצרו אנסו [his evil inclination coerced him]. נא פראבלעם.

אזוי זאגט רש״י, ס׳שטייט נישט פשוט, אבער רש״י זאגט כוונס. איך מיין אז דער פסוק איז נישט פשט, ס׳איז נישט פשט אז ס׳איז א גוטע זאך. אבער רש״י זאגט אז ס׳איז א שלעכטע זאך, אבער נא פראבלעם. אזא לעוועל יצר הרע? פארדעם איז געווען א פראבלעם מיסטער.

תלמיד: ער האט געזאגט אז ער האט א ראיה אז קיין שום אנדערע יצר הרע קען מען כובש זיין, ווייל זעסטו אז דאס איז די איינציגסטע וואס איז מותר.

מגיד שיעור: דאס איז נישט קיין ראיה, קען זיין מ׳דארף מאכן א בנין נאו. אבער עניוועיס, איך וויל דיר נאר ווייזן א בעיסיק זאך: וועם קוקט מען מער אראפ, דער יפת תורה [יפת תואר: beautiful woman captured in war] נעמער, אדער דער איש הערב רחל לבב [ירא ורך לבב: the fearful and soft-hearted man]? איך מיין אז ס׳איז פשוט פשט אין חומש, נאכדעם די הלכה, אז דער הערב רחל לבב פארשטייט מען. אפשר איז ער א גאר א פרומער, ער איז ירום עבירה שבידה [ירא מעבירות שבידו: fearful because of sins he has committed], ער האט נישט קיין זכותים. איך ווייס נישט. יא, ס׳איז א תירוץ, אבער מ׳פארשטייט אים מער, מ׳גייט אים געבן די תירוץ. פאר דער יפת תורה האט ער נישט געקומען קיין שום תירוץ. וואס זאגט אז ער מעג אפילו? אבער מ׳קוקט אים אראפ. פארוואס? ווייל ער איז א דראג-גארער, און ער האט אן אנדערע מדה וואס שטערט אים.

דער יסוד: אונס רחמנא פטריה – אבער נישט פאר יצר הרע

וואס איז דער חילוק? באופן כללי, איך דארף נישט אנקיין, איך האב געברענגט מיט אן עקסטרעמע משל, לאמיר נישט, באופן כללי. אונס איז פטור, אונס רחמנא פטריה [the Merciful One exempts one who is coerced]. און דער רמב״ם זאגט אז אפילו אויב א גוי שטראסט דיך צו ידוי נעבדי זרה [עבודה זרה: idolatry] און דו טוסט עס, ביסטו פטור, ווייל אונס איז פטור. ס׳איז דא אן עקסטערע חיוב אז מ׳דארף זיך מוסר נפש זיין, אבער ס׳האט נישט צו טון, ס׳איז אן עובר אויף יענע מצות עשה. אבער ער איז פטור, רייט? און אונס פטור מיינט אפילו אונס ממון אסאך מאל. ס׳איז נישט קלאר, אונס מנשמה.

אונס אין הלכה מיינט נישט דוקא אז איינער שטייט און ער שטופט דיין האנט, רייט? אונס מיינט א צווינג דור. צו אידן נפשות, צו אורות ממון, ס׳איז דא חלוקים. ער שטראשעט דיך, ער וועט דיך שלאגן, אלע מיני זאכן. דאס איז אן אונס, רייט?

נישטא קיין איין הלכה כמעט, חוץ פון פאר סטויער [אפשר: the case of יפת תואר] און אפשר איין הלכה פון יצר הרע, פון סכתא כתובות [מסכת כתובות: Tractate Ketubot], כמעט נישטא קיין איין הלכה וואו ס׳שטייט אז איינער האט גאר א גרויסן יצר הרע, מ׳קען אים פארשטיין. אלעס מ׳קען אים פארשטיין. אפילו דאס איז אפשר איין מדרש. פארוואס נישט? האסט אמאל געטראכט מיט די קשיא?

תאוה און אונס: פארוואס די הלכה באהאנדלט זיי אנדערש

די גרונט-קשיא: פארוואס איז “אונס יצרו” כמעט נישט פאראן אין הלכה?

הגדרת אונס אין הלכה

אונס מיינט, ער צווינגט דיר, צו איבוד נפשות, צו איבוד ממון, ס׳איז דא חילוקים, ער שטראשעט דיר, ער וועט דיך שלאגן, אלע מיני זאכן, דאס איז אן אונס, right?

נישטא קיין איין הלכה כמעט, חוץ פון פארן תורה, און אפשר איין הלכה פון יצר הרע פון מסכת כתובות, כמעט נישטא קיין איין הלכה וואו ס׳שטייט אז איינער האט גאר א גרויסן יצר הרע, מ׳קען אים פארשטיין, at least מ׳קען אים פארשטיין. אפילו דאס איז דא אפשר איין מדרש.

פארוואס נישט? האט מען אמאל געטראכט פון די קשיא? ר׳ צדוק׳ל הכהן האט געטראכט פון די קשיא, אבער די עולם האט נישט געטראכט פון די קשיא. און די תירוץ איז, פארוואס טראכט מען נישט פון די קשיא?

דער קאנטראסט: אונס פון דרויסן ווערט אנערקענט, אונס יצרו נישט

ווער איז ער ווער איז ער ווער איז ער? ער איז געווען א מענטש, ער קומט צום בית דין, ער זאגט, ער וויל איך טון, איך האב א גרויסן יצר הרע, איך האב א דאקטאר, איך האב א צעטל פון א פסיכיאטער, איך לייד אויף addiction. ס׳איז אפילו נישט מיין שולד, איך בין געווען אין חדר, האט מיר איינער עפעס געוויזן און געזאגט, איך האב זייט דעמאלטס אן addiction, און איך קען זיך נישט איינהאלטן.

אקעי, איך וויל נאר ארויסברענגען, אלעס איז דא, אלעס איז דא. איך וויל נאר ארויסברענגען אז ס׳איז נישט די נארמאלע קעיס. די פארקערטע, איינער זאגט אין חושן משפט [Choshen Mishpat: the section of Jewish law dealing with civil and monetary matters], אין יורה דעה [Yoreh De’ah: the section of Jewish law dealing with ritual matters], ער זאגט טויזנטער קעיסעס פון די גוי האט מיך געסטראשעט, אפשר אויב איך וועל עסן חזיר וועט ער מיר עפעס טון. זאגט מען אים, no problem, ביסט פטור. זייער שנעל זאגט מען, ביסט פטור.

אן אונס פון פחד, מיראה, איז מען זייער שנעל פוטר׳ן, ס׳איז דא טויזנטער, הונדערטער הלכות וועגן אזעלכע סארט אונסים, א גאנץ הלכות יהרג ואל יעבור [the laws of martyrdom: when one must give up one’s life rather than transgress], וואס די אלע תנאים [conditions] זענען בעיסיקלי פרואוו פון אזעלכע סארט זאכן. און די אונס פון רצון, די אונס פון תאוה איז כמעט נישט דא.

אנאלאגיע פון מלחמה

און די זעלבע זאך, מענטשן קוקן אביסל אראפ אויף דער וואס לויפט אוועק פון מלחמה, אבער מ׳פארשטייט אים, וואס זאל ער טון? עס איז טאקע שווער. דער וואס האט א גרויסע תאוה, טאקע פאר דעם קוקט מען אים מער אראפ, פארוואס טאקע ס׳איז א גרויסע תאוה? דו כאפסט?

דער עיקר תירוץ: “אונס את עצמו” = רצון

וואס איז די תירוץ? די תירוץ איז זייער סימפל. וואס איז די תירוץ לויט וואס מיר האבן פריער געזאגט?

די תירוץ איז אז אונס מיינט לא הונס את עצמו [he did not force himself]. אונס את עצמו איז די זעלבע זאך ווי רצון. אונס את עצמו מיינט דו ווילסט. נישט דו ווילסט היינט, דו ווילסט נעכטן, דו ווילסט שוין איינמאל. דו ווילסט אזוי פיל אז דו האסט שוין געווארן א בעל וועלער. דו כאפסט עס.

דו ביסט גערעכט אז תשובה צו טון גייט עס נישט שוין אויף איינמאל. איך בין מסכים אז פראקטיש גייט דער מענטש האבן א פראבלעם. קיינער איז נישט מחולק אז ער גייט פראקטיש האבן א בעיה. מ׳ווערט נישט תשובה, מ׳ווערט נישט בעסער אין איין מינוט, ווייל ער האט אזא בעיה. און אפשר דארף מען טאקע מקיל זיין זיין עונש. איך גיי נישט יעצט אריין אין דעטאלן, אבער די איידיע, יענער איז א רצון, ער איז א מער א מושחת׳דיגער מענטש, ווייל ער וויל שלעכטע זאכן, ער וויל זיך אזוי שטארק, ער קען זיך נישט איינהאלטן.

דער חילוק פון אונס און רצון

דער וואס איינער אנדערש צווינגט אים, וואס איז די גאנצע חילוק פון אונס און רצון? איינער, דער גוי סטרעשעט דיך, א גוי סטרעשעט דיך, אקעי, איך קען דיך פארשטיין.

זאג נישט, נישט אלעמאל. ס׳איז דא אסאך אונסים וואס אמאל זאגט מען, יענער פון די צענטע הויז, קוקט מען אראפ, ס׳איז אביסל צו ווייט געגאנגען. נאו פראבלעם. אבער די ווייט איז אסאך ווייטער ווי די ווייט פון רצון.

פארוואס? ווייל אויב ס׳איז טייטש יענער האט דיך געטון, יענער האט דיך געטון, דו ביסט נישט א שלעכטער מענטש. איינער האט דיך געפארסט. ער האט געוואלט, ער האט געווארט פאר די תירוץ. על כל פנים, אז יענער האט געווארט איז נישט געפערליך. אבער אז דו האסט אליין געוואלט, דאס איז שרעקליך, דאס איז די חילוק.

פארוואס? באופן כללי איז נישטא אין שולחן ערוך [Shulchan Aruch: the authoritative code of Jewish law] קיין אזא זאך פון אונס יצרו. דאס איז אלעס בערך וואס איך האב געוואלט היינט זאגן. איך האב דאך געטראפן א געפערליכע גמרא וועגן דעם. זייער אינטערעסאנט.

ערשטער נאכצוזאץ-חילוק: בחירה vs. בריחה

ס׳איז דא נאך א ריזן, איך וויל דארפן זאגן נאך איין זאך. ס׳איז דא נאך א קליינע חילוק, נאך איין סיבה פארוואס. דאס אלעס וואס איך האב געזאגט פאר ענק שטייט אין די לעצטע פעידזש 2 אין די בארען. דארט שטייט התהלות רצונות יוסף מרחל לב. אויף דעם האב איך אפגעשריבן פון די ספר המידות [Sefer HaMidos: a work on character traits], מער מיט מיינע הוספות אביסל פון תורה. איך האב נישט דא גענוג צוגעלייגט, אבער איך האב אים יעצט געזאגט אלע הלכות וואס איז געבויט אויף דעם. און איך דארף צולייגן א שטיקל משנה, איך דארף זאגן נאך איין זאך, נאכדעם זאל איך זאגן א שטיקל גמרא אין עירובין [Eruvin: a tractate of the Talmud].

דער עיקר חילוק: בחירה און בריחה

ס׳איז דא נאך א ריזן, נאך איין ריזן, נאך צוויי ריזן׳ס זאגן רבונו של עולם. איינער, איך מוז זאגן נאך צוויי ריזן׳ס. איינער, ס׳איז נאך איין סיבה, נאך איין חילוק איז דא. דער עיקר חילוק איז דאס מיינען, איך מיין אז דאס איז דער עיקר חילוק, אפשר אלעס איז קאנעקטן מיט דאס.

דער עיקר חילוק איז אז א בעל תאוה איז דאס וואס ער וויל. מ׳קען עס זאגן, איך האב געטראכט אויף נשתר קודש. זאגט מען אזוי: ס׳איז דא בחירה און בריחה, ס׳איז ביידע די זעלבע אותיות.

תאוה טייטשט דו ביסט בוחר אינדרין, ער וויל. און יעדער איינער ווייסט, איך האב פריער גערעדט, ס׳איז דוגמא איז אויף וואס ביסט בוחר? ביסט נישט בוחר? ס׳איז נישט קיין טענה.

אונס טייטשט, ביסט נישט בוחר, ביסט בורח. וואס טייטש פון בוחר ביסטו בורח? שטימט? די זעלבע אותיות. איך ווייס נישט. ס׳איז נישט דא. דער נישט בוחר איז בורח. און ממילא וואס? ער לויפט אוועק פון יענעם, נישט פון זיך. ס׳איז נישט ער ציט צו עפעס, יענער שטופט אים אוועק, ער לויפט אוועק דערפון. נישט אז ער שטופט אים אוועק, יא, ער לויפט אוועק פון עפעס. דאס איז דער חילוק.

צווייטער נאכצוזאץ-חילוק: פחד נעמט ארויס פון דעת, תאוה נישט

איז דא נאך איין וויכטיגע חילוק, וואס דאס איז אז די אונס, נישט א נארמאלע אונס, לאמיר פארשטיין, ווען ער איז מיט א נארמאלע קעיס איז עס אונס אזוי ווי יענער, איך ווייס נישט יענע מעשה, איינער איז אין די כשרי המלחמה [those fit for war], די טבע איז אז דער מענטש ווערט משוגע אביסל.

דער קעיס פון מלחמה

געווענליך ווען א מענטש לאזט אפ זיין געווער, לאמיר זאגן ס׳איז געווען איינער וואס איז ממש מטענות, ס׳איז דא אזא זאך אין די מיליטער וואס רשע׳ט זייער שטארק, ער וועט שוויזן, יא, דו האסט אוועקגעלאפן פון דיין פאסטן, אפילו ס׳איז געווען זייער סכנות׳דיג, דו דארפסט, דאס איז דאך דיין דזשאב.

אקעי, אבער פארוואס לויפט ער אוועק? געווענליך גייט ער זאגן, איך האב אזוי אוועקגעלאפן, אזוי ווי ס׳שטייט אין די גמרא. איך האב אזוי אוועקגעלאפן, איך האב זיך אזוי דערשראקן, איך בין משוגע געווארן. אבער איך בין ארויס פון דעת, וואס וועל איך טון? ארויס פון דעת איז איך פטור. כלל אז א וואונטש וואס האט נישט קיין שכל, ווייסטו וואס ער טוט זיך מיט זיך, איז פטור.

תאוה איז אנדערש

תאוה, זייער שווער צו זאגן, געווענליך, אלעמאל איז דא א קעיס, אבער געווענליך, ווען א מענטש האט א תאוה איז ער גאנץ פיין, ביים די באס האט ער זייער שטארק ליב. דו קענסט נישט זאגן, געווענליך, אזוי זאגט ער א חילוק, מ׳דארף טראכטן אין דעם מער, איך האב ראיות פאר דעם.

געווענליך זעט מען נישט אז פחד איז א זאך וואס צודרייט מענטשן, מענטשן ווערן צודרייט. אין די נארמאלע קעיס, די סענטשעל קעיס פון איינער וואס איז אנטלאפן פון עפעס וועגן פחד און א גראבלע מלחמה, ער איז ארויס פון זיך, ער איז ארויס פון זינען.

איינער וואס האט אזא תאוה, אזא זאך התורה, איז ארויס פון זינען? ער איז נישט ארויס פון זינען. ער האט א גרויסן יצר הרע. א גרויסן יצר הרע איז נישט ארויס פון זינען, נישט די זעלבע זאך. דאס איז דער צווייטער חילוק.

דריטער נאכצוזאץ-חילוק: אפארטוניטי צו פראקטיסן

א דריטער חילוק, וואס איז זייער קאנעקטעד, אונז האבן געזאגט, איך בין מקצר, איך זאג נאר בקיצור וואס איז שוין 10 20. דער דריטער חילוק איז, אז לאמיר געדענקען א וויכטיגע זאך.

די שאלה פון שולד

זיי האבן יעצט געזאגט, אז וואס איז למעשה א מענטש שולדיג? אוודאי דער וואס איז א גרויסער בעל תאוה איז זיך אליין שולדיג, פארוואס ווייל נעכטן און איין נעכטן, און טאג פארדעם, און טאג פארדעם, זיין גאנץ לעבן בעיסיקלי, האט ער זיך צוגעוואוינט אין שלעכטע הרגלים.

יעצט דארפטו פארשטיין א זייער אינטערעסאנטע זאך, אז אויב אזוי, קען מען נאר האבן טענות פון דעם מענטש אויב ער האט געהאט די אפארטוניטי צו טרעפן גוטע הרגלים. אויב ער איז יעצט געבוירן למשל, ער איז אייער יונג, קען מען נישט האבן קיין טענות.

קינדער און חטאות נעורים

פארדעם, אויף קינדער האט מען נישט קיין טעת און איז א בעל תאוה. פארוואס נישט? האסט מען נישט אמאל געטראכט אין דעם? איינער ריזען איז, ער זאל האבן נישט קיין דעת, ווייל ער האט געדארפט געווען אויס בעל תאוה. עס נעמט דאך צייט. דער מענטש ווערט נישט געבוירן געווענליך אויס בעל תאוה, ער ווערט געבוירן מיט מער טעות ווי ער דארף האבן. און צוביסלעך ארבעט ער זיך אויס, ווערט ער אביסל צוריקגעהאלטן.

אבער אז א מענטש איז זייער יונג, קען מען נישט האבן קיין טענות. מ׳זעט קלאר, דאס איז ביי די וועי א היתר. פאר יונגע בחורים לאזט מען, דאס הייסט חטאות נעורים [sins of youth] פאר א ריזן, זאגט מען, נישט געפערליך, ער איז דאך יונג. ער טאקע, ביי די עלטער האט ער דאך נישט געהאט א… מ׳לאזט אים, זאגט ער, מ׳זאל תשובה טון. ניין, ניין, ניין. איך וויל נאר ארויסברענגען, אבער איך וויל עס איז א וויכטיגע זאך.

וואו ליגט די טענה?

סאו קומט אויס, לאמיר פארשטיין, וואו ליגט די טענה אויף די מענטש? מ׳זאגט אז דו ביסט א גרויע בעל טענה, דו ביסט אן עדיקט. ווען האט מען טענות? די סטעיט אוו קאליפורנע, אויף וואטעווער, איז זייער צומישט. אויף אונז איז מען צומישט. ביי זיי איז אדער ס׳איז א טשויס, אדער איז עס נישט קיין טשויס.

דער רצון איז א טשויס נעכטן. פארוואס דארף עס זיין א טשויס היינט? זאגן זיי, מאך נישט קיין סתוקבא, ווייל סתוקבא מאכט אז מענטשן זאלן פון סתם ריזן פילן שלעכט, און נאכדעם וואס זיי פילן שלעכט גייען זיי נישט צופרייט.

דער עיקר פונקט

ניין, איך בין מסביר. ניין, ניין, ניין. ניין, ניין, ניין, א מער, א מער, א מער, אויב ער האט זיך אליינס געמאכט, אן עצמו בדעתו הרע פון צוואנציק יאר פון ווערן א שלעכטער. איך בין נאר מסביר דא אז זייער וויכטיג צו כאפן אז דאס איז ווען מ׳האט טענות.

ווען מ׳זאגט אז דו ביסט א שלעכטער מענטש ווייל דו ווילסט אזוי שטארק א שלעכטע זאך, מיינט מען נישט ווייל דו ווילסט יעצט א שלעכטע זאך. דו מיינט ווייל דו האסט נעכטן געוואלט א שלעכטע זאך, און איין נעכטן, און איין נעכטן, ס׳האט זיך אנגעהויבן מיט א ווייניגער שלעכטע זאך, ס׳איז געווארן ערגער און ערגער, אזוי ווי די מנהג פון תאוות.

דיגרעסיע: קאליפארניע און סטיגמא

די שטאט פון קאליפאניע איז אביסל צעמישט. זיי זאגן אז אויב… וואטעווער, זיי האלטן די זעלבע מסתמא. אויב ס׳איז נישט קיין טשויס, אויב ס׳איז א דזיס איז נישט קיין טשויס. א מענטש קען האבן א טשויס צו האבן א דזיס. אפילו, ווי מיר האבן גערעדט, אפילו מחלות ממש, זאגט די גמרא וואס הייסט א פשיעה. אויב ס׳האט געקענט האבן א בעסערע לייף סטיל ווי מ׳קענט נישט קיין מחלות. איז כל שכן אזא זאך וואס ער האט אנגעהויבן, איז אוודאי איז עס א טשויס. יעצט איז שוין נישט קיין טשויס פאר דעם אבער. דאס הייסט א טשויס, ווייל נעכטן איז עס געווען א טשויס.

און וועגן דעם זענען זיי נישט גערעכט אויכעט אז ווען ס׳איז נישט קיין סטיגמא, ווייל די סטיגמא איז נישט געמאכט פאר דעם מענטש. די סטיגמא איז געמאכט פאר דעם מענטש ביי סטעפ 0, נישט פאר דעם מענטש, ביי צוואנציק. אפשר ער דארף טאקע נישט קיין סטיגמא, איך ווייס נישט, אפשר דארף מען ברענגען ליקוטים אריין, זאל זאגן אז ס׳זאל האבן חיזוק.

אבער די אלע אנדערע מענטשן, וואס זיי שטייען צוואנציק סטעפס פארדעם, וויאזוי גייט מען זיי זענען נישט געשרעקן אז זיי זאלן נישט אנהייבן די מהלך? מוזט דאך מאכן א סטיגמא אויף יענעם מענטש. אקעי, דאס איז א זייטיגע זאך, וואס איך וויל נישט אריינגיין, איך גיי נאר ארויסברענגען די נפש.

די הויפט-נקודה פון אפארטוניטי

אז די reason פארוואס מ׳האט טענות, די שלעכטסקייט ליגט נישט אין דעם וואס דו האסט זיך געקענט מרגיל זיין. אויב אזוי, דארף עס זיין אזא סארט זאך וואס מ׳קען זיך מרגיל זיין.

יעצט, אן אינטערעסאנטע זאך, מ׳האט גערעדט א קענטש פעסט פון אונס, אזוי ווי מ׳רופט אין די גמרא אונס קומט אין תאוה ותיאנס את עצמו. פארוואס איז די גרויסע חילוק? די מעין חילוק איז אז די זאכן וואס טוט זיך אליינס האט מען זייער אסאך אפארטוניטיס צו ארבעטן אויף. דו ווייסט פארוואס? דו זאלסט עס דיך אליינס.

יעדן טאג שטייסטו אויף מיט א גראבע טעוה. האט ער אן איידעלע תאוה, האלט זיך אביסל איין, מארגן האלט זיך אביסל מער איין, די זעלבע, צוביסלעך וועסטו ווערן א מענטש.

אבער צו רופן א גוי זאל דיך צווינגען יעדן טאג איז זייער שווער, ער קומט נישט אלעמאל דער גוי. דער 20 הייסט פאלן נאר אראפ איינמאל אין א סענטשורי. סאו ווי האט ער געהאט די אפארטוניטי צו פראקטיסן קורעדזש? ער האט נישט. חוץ א סאלדאט, איך ווייס נישט, ס׳איז זיין דזשאב, א נארמאלער מענטש האט נישט קיין אפארטוניטי צו פראקטיסן קורעדזש.

סאו מ׳קען נישט האבן אזוי פיל טענות, געווענליך קומט עס פלוצלינג, ס׳איז געקומען, ער האט זיך דערשראקט, וואס וויל מען טון? א זאך וואס קומט אלעמאל, פון דעם קוקט מען מער ערגעץ אריין ביי תאוה צו אסאך אנדערע שלעכטע מידות, ווייל תאוות איז דא די מערסטע אפארטונטיעס צו ארבעטן אויף. יעדן סינגל טאג קען מען ארבעטן דערויף. דאס איז דער דריטער טעם.

סיכום פון די דריי חילוקים

וואס האב איך געוואלט אויספירן? דער ערשטער איז ווייל דו ווילסט עס, ווייל דו ביסט בוחר און עס רעדט פון בוראיה.

תּוספֿות׳ קשיא און תּירוץ: פֿאַרוואָס יצר הרע איז נישט אין דער ליסטע פֿון „מעבירין על דעתו”

די ברייתא: דריי זאַכן וואָס רוקן אַ מענטש אַוועק פֿון זיין דעת

ניין, די צווייטע איז ווייל דו האָסט דעת. אה, איך האָב געוואָלט זאָגן אַ שטיקל גמרא. דאָס איז מיט דעם וועל איך אויספֿירן. האָב איך געזוכט, הער אויס אַ מעשׂה הנופֿת פֿון די גמרא. האָב איך געזוכט אַ מקור פֿאַר די צוויי סאָרטן. איך האָב געזוכט אַ מקור פֿאַר די פֿאַר סאָרטן אונס. קומט אויס אַז ס׳איז דאָ פֿאַרשידענע סאָרטן אונס, יאָ? און מ׳האָט געקוקט פֿריער אין די ערשטע פּיידזש, האָבן מיר געזען אַז די גמרא וואָס שטייט אין די ספֿר המידות פֿאַר אונס, איז אָדער ס׳קומט אַ גרויסע ווינט און שלעפּט דיך, אָדער אַ מענטש שלעפּט דיך. און איך, יצחק, האָב געדערנט דאָס, וואָלט איך דאָ היינט אַ משנה, ס׳איז אַ חמבורש׳ע משנה. שטייט אַ משנה, אין די ערשטע משנה פֿון די פֿערטע פּרק פֿון עירובין, שטייט אַזוי: „מי שהוציאוהו נכרים או רוח רעה” [mi she-hotzi’uhu nokhrim o ru’akh ra’ah: ווער עס נכרים אָדער אַ שלעכטע רוח האָבן אים אַרויסגענומען] הייסט אַן אונס. דאָס איז די משנה און די רוסטאַ האָבן געלערנט טראַכט די זעלבע זאַך. ס׳איז דאָ צוויי וועגן פֿון זיין אַ אונס גמור: יענער טוט, אָדער גוים, אָדער אַ שלעכטע ווינט.

דער רמב״ם׳ס דעפֿיניציע פֿון „רוח רעה”

יעצט קוקט מען אַריין אין די מפֿרשים, זעט מען זיי זאָגן אַז רוח רעה איז גאָרנישט קיין ווינט. וואָס איז רוח רעה? דער רמב״ם זאָגט אַז רוח רעה איז עניטינג וואָס מאַכט דעם מענטש טון שלא מדעת [shelo mi-da’at: אָן דעת]. ווייטער, שלא מדעת. דאָס איז געזאָגט די צווייטע זאַך וואָס מיר זאָגן, אַז ווען ער האָט נישט קיין דעת, דעמאָלטס איז ער די זאַך וואָס קומט פֿון אינדרויסן נעמט אַוועק זיין דעת.

דער חילוק צווישן מחלת נפֿש און מידה רעה

פֿאַרדעם איז עס very important to notice, אַז ווען דו זאָגסט היינטיגע צייטן זאָגט מען אַז ס׳איז דאָ אַלע מיני מחלות נפֿש [makhalot nefesh: געמיט-קראַנקהייטן], און אין די גמרא הייסט עס אַלעמאָל אַ רוח רע, ווייל ס׳הייסט נאָר די חילוק פֿון אַ שלעכטסקייט מיט אַ מחלה אויב אַ צווייטער טוט עס. אויב ס׳קומט אַ רוח רע און טוט עס צו דיר, און ער האָט נישט קיין דעת, דעמאָלטס איז נישט אים. אויב ס׳איז אַליינס, אויב אין אַנדערע ווערטער, קען ער זיך מרגיל זיין. דאָס איז וואָס ווי די דיפֿערענץ. די מחלה וואָס אונז רופֿן היינט אַ חולי נפֿש [kholi nefesh: געמיט-קראַנקהייט] איז עפּעס וואָס מ׳קען זיך נישט מאַרגן זיין אַריין און אַרויס. אויב מ׳קען זיך מאַרגן זיין אַריין און אַרויס, דעמאָלטס איז עס פּליין אַ מידה רעה.

די גמרא׳ס ברייתא: „שלשה דברים מעבירין את האדם על דעתו”

יעצט, זייער אינטערעסאַנט, ס׳איז ממש אַ פּלאָ, איך וויל דיר זאָגן ממש. דאָס איז אַ הלכה, אַ הלכה אין עירובין און תּחומין [eruvin u-tekhumin: די הלכות פֿון שבת-גרענעצן], אַז איינער וואָס גייט אַרויס חוץ לתחום לאונס [khutz la-tekhum le-ones: אַרויסער די גרענעץ דורך אַן אונס] האָט אַזאַ הלכה, אויב ער גייט אַרויס ברצון [bi-rtzon: מיט ווילן] האָט ער אַן אַנדערע הלכה, און דאָס איז די דוגמאות [dugma’ot: ביישפּילן].

הלכה איז עטיקס – קיין חילוק צווישן אגדה און הלכה

יעצט, קוקט מען אַריין אין די גמרא, איך וויל דיר זאָגן היינט אַ דבר פּלאָ, קוקט מען אַריין אין די גמרא, און די גמרא האָט געטראַכט אַזויווי מיר, אַז ס׳איז נישטאָ קיין חילוק פֿון אגדה און הלכה. הלכה איז עטיקס, ס׳איז נאָר, פֿאַרשטייט זיך אַז די הלכה פֿון תּחום איז וועגן חילול שבת, ס׳איז אַ גאַנצע מהלך ווי מ׳קומט אָן דאָ. אָבער די חקירות פֿון אונס מיט רצון מיט צוגעמישט, די זעלבע חקירות פֿון אַלע מענטשלעכע זאַכן, אַלע מעלות און חסרונות, ס׳דאַרף זיין באונס [be-ones: דורך אַן אונס], נישט באונס, ס׳דאַרף זיין ברצון, בדעת [be-da’at: מיט דעת]. האָט די גמרא געטראַכט אַז די משנה רעדט זיך פֿון די סוגיא [sugya: ענין], פֿון וואָס הייסט אַז דער מענטש איז בדעת?

זאָגט די גמרא אַזוי: יעדער ווייסט אַז וואָס טוט די גמרא ווען אויף אַ משנה ברענגט ברייתות [baraytot: ברייתות] וואָס קאַנעקטן זיך מיט די סובדזשעקט פֿון די משנה, אַמאָל שטימט עס יאָ, אַמאָל שטימט עס נישט, מ׳פֿאַרענטפֿערט. זאָגט די גמרא אַזוי: „תנו רבנן, שלשה דברים מעבירין את האדם על דעתו ועל דעת קונו, אלו הן נכרים ורוח רע ודקדוקי עניות” [tanu rabanan, shloshah devarim ma’avirin et ha-adam al da’ato ve-al da’at kono, elu hen nokhrim ve-ru’akh ra ve-dikdukei aniyut: די רבנן האָבן געלערנט, דריי זאַכן רוקן אַ מענטש אַוועק פֿון זיין דעת און פֿון דעת זיין באַשעפֿער, און דאָס זענען זיי: נכרים, אַ שלעכטע רוח, און שאַרפֿע אָרעמקייט]. צוויי פֿון די דריי זענען אין די משנה, אמת? און וואָס זאָגט די גמרא? אַז די משנה רעדט זיך פֿון די ענין פֿון „מעבירין את האדם על דעתו” [ma’avirin et ha-adam al da’ato: רוקן אַ מענטש אַוועק פֿון זיין דעת]. „מעבירין את האדם על דעתו” איז ליטעראַלי, ס׳איז ממש אַ טרענסלעישאַן אויף די וואונדערשיינע זעלבע זאַך, רוקט אַ מענטש אַוועק פֿון זיין דעת, „ומעבירין על מדותיו” [u-ma’avirin al midotav: און רוקן אים אַוועק פֿון זיינע מידות], ס׳מיינט ס׳רוקט אים אַרויס פֿון זיין דעת, ס׳איז אַרויס אויף אידיש, אַרויס פֿון זינען. רוקט אים אַוועק פֿון זיין דעת, און דעת קונו [da’at kono: דעת זיין באַשעפֿער], וואָס איז ריכטיג. און צוויי פֿון זיי זענען נכרים, ס׳הייסט אונס, רוח רע, איי דאָונט נאָו עקזעקטלי וואָט דעט איז, און ס׳איז דאָ אַ דריטע וואָס הייסט דקדוקי עניות [dikdukei aniyut: שאַרפֿע אָרעמקייט].

די גמרא׳ס קשיא: „למאי נפֿקא מינה?”

פֿרעגט די גמרא אַ קשיא, געוואַלדיגע קשיא. און ווי איך האָב יעצט געזאָגט, דאָס הייסט אונס גמור. פֿרעגט די גמרא, „למאי נפקא מינה” [le-mai nafka minah: וואָס איז דער פּראַקטישער אונטערשייד]? אויב דאָס איז אַן אונס, וואָס זאָגסטו פֿון מיר? איך קען נישט. אויב דו זאָגסט אַז דו דאַרפֿסט עפּעס טון, גיי נישט אַרויס חוץ לתחום, גיי נישט אַרויס חוץ לתחום פֿון נכרים, רוח רע, און דקדוקי עניות. דקדוקי עניות מיינט וואָס? דו האָסט נישט קיין געלט. וואָס זאָל איך טון וועגן דעם?

דיגרעסיע: דער חפֿץ חיים׳ס מעשׂה וועגן פּיקוח נפֿש און דקדוקי עניות

אַזוי האָט געזאָגט דער חפֿץ חיים האָט געזאָגט, ס׳שטייט אין ר׳ ניסן קלעלעץ ספֿר, קיינער זאָל נאָך נישט זאָגן חידושים, ר׳ ניסן קלעלעץ איז געווען איינע פֿון די פֿרומסטע אידן וואָס ס׳קען אַמאָל זיין, ער שרייבט אַ ספֿר „אַזעלכע שבת”, האָט מען געזאָגט פֿאַר דער חפֿץ חיים ער זאָל גיין אין עפּעס אַ שטאָט וואָס דאָרט איז נפֿרץ געוואָרן חילול שבת, דער עולם אַרבעט דאָרט אויף אַ פֿאַבריק אין דעם שטאָט, ס׳איז אָפֿן שבת, דאָרט אַרבעט דער גאַנצער עולם, און זיי אַלע אַרבעטן שבת, און זיי זאָלן גיין זאָגן מוסר פֿאַר זיי. האָט דער חפֿץ חיים געזאָגט, אויף וואָס זאָל ער זאָגן מוסר? ס׳איז דאָך פּיקוח נפֿש [pikuakh nefesh: לעבן-געפֿאַר], זיי מעגן. פּיקוח נפֿש. אין דער שטאָט איז נאָר דאָ איין פֿאַבריק, דאָס איז די גאַנצע פּרנסה פֿון די גאַנצע שטאָט. ווער ס׳אַרבעט נישט דאָרט שטאַרבט פֿאַר הונגער. און וואָס האָסטו טענות וואָס ס׳אַרבעט אין שבת? אה, גיי מאַכן אַ פֿאַבריק וואָס מאַכט שבת. דאָס וואָלט געווען אַ שיינע זאַך, ווייל יודן דאַרפֿן דאָך היטן שבת. אָבער צו זאָגן אַז מוסר? אַזוי זאָגט ער. ער האָט אַ גאַנצע הסבר צו טרייען דאָס צו מסביר זיין, ס׳שטימט אים נישט, אָבער ер קומט אָן אַזוי אויס, איך קען נישט קוקן חוץ שני הלכות שבת, הלכות פּיקוח נפֿש שטייט די מעשׂה. דאָס שטייט די דקדוקי עניות, וואָס איז אַן אונס? פֿרעגט די גמרא, וואָס קען איך טון? אַן אונס איז דאָך אונס, ווען ס׳איז ברצון, ווען איך האָב אַביסל שולדיג, קען איך עפּעס טון.

דער תּירוץ: „לבוא רחמי” – דאַוונען און טשעינדזשן די סיטואַציע

ער ענטפֿערט די גמרא, הער אַ גמרא, דאָס איז אַ ברסל׳ע גמרא. ענטפֿערט די גמרא, די תּירוץ איז, „נפקא מינה איז, לבוא רחמי עליה” [nafka minah iz, le-vo rakhamei alav: דער אונטערשייד איז, ער זאָל מתפּלל זיין], ער זאָל מתפּלל זיין. ווייל ער פֿאַרשטייט זיך אַז אַ מענטש וויל נישט האָבן קיין דקדוקי עניות, וואָס וויל ער טון? דאַוונען. איך מיין אַז „לבוא רחמי” [le-vo rakhamei: צו ברענגען רחמנות], דאָס על פּי ברסלב מיינט עס כפֿשוטו [ki-fshuto: ליטעראַל], עס מיינט טאַקע כפֿשוטו.

וואָס מיינט „רחמי” אין דער גמרא?

אָבער „לבוא רחמי” זעט מען אין אַנדערע פּלעצער אין גמרא, שטייט „שמא יקדמנו אחר ברחמי” [shema yikdimenu akher be-rakhamim: אפֿשר וועט אַן אַנדערער אים פֿאָרקומען מיט רחמנות]. רחמי מיינט אַזוי, ס׳איז דאָ זאַכן וואָס טוט אין מדת הדין [midat ha-din: די מידה פֿון דין]. פֿאַרוואָס הייסט תּפֿילה רחמי? דו האָסט אָנגעטראַכט וועגן דעם? פֿאַרוואָס „לבוא רחמי”? דער אייבערשטער זאָגט, אפֿשר לדבר מדת הדין קומט מיר נישט צו זיין אָרעם. ס׳איז דאָ תּפֿילה, תּפֿילה טייטשט דין, יאָ? נישט אַלע תּפֿילה במדת רחמי [be-midat rakhamim: אין דער מידה פֿון רחמנות].

פֿאַרוואָס די גמרא רופֿט תּפֿילה רחמי? וואָס ס׳מיינט אין די גמרא „לבוא רחמי” מיינט אַזוי. ס׳מיינט אַז אין די נאָרמאַלע סדר, דין מיינט אין די נאָרמאַלע סדר, ס׳איז די דרך הטבע [derekh ha-teva: דער נאַטירלעכער וועג], די דרך העולם [derekh ha-olam: דער וועג פֿון דער וועלט]. איך האָב אַ רוח רע, איך קען עפּעס טון? איך קען נישט. ווען איך האָב אַ רוח רע, קען איך עפּעס טון? איך האָב אַ רוח רע, קען איך גאָרנישט טון.

רחמים מיינט ברייטערע טשעינדזשעס אין לעבן

אָבער ס׳איז דאָ אופֿנים פֿון טון זאַכן וואָס הייסט רחמים. אין אַנדערע ווערטער, אַזוי ווי מ׳לערנט אין די גמרא, וואָס איז די דרך פֿון תּשובה? ווי דער רמב״ם זאָגט, ער זאָל גיין אין אַן אַנדערע שטאָט, ער זאָל טוישן זיין נאָמען, ער זאָל משנה מזל זיין [meshaneh mazal: טוישן זיין מזל], משנה מקום [meshaneh makom: טוישן זיין אָרט], משנה מזל. דאָס איז נישט דין, מ׳ווערט נישט אויס… אפֿשר אין יענע שטאָט אויך זיין אָרימער, מ׳ווייסט נישט. טשעינדזשן עפּעס די גאַנצע סיטואַציע פֿון זיין לעבן, אפֿשר דאָרט וועסטו נישט האָבן די טריגערס וואָס מאַכט דיך משוגע. דאָרט איז נישטאָ קיין נכרים. גיין וווינען אין אַנדערע לענדער, ס׳איז נישטאָ קיין נכרים. „לבוא רחמי” מיינט אַז מ׳קען טון זאַכן וואָס זענען נישט דירעקטלי אויף די פּעולה, מ׳קען טון ברייטערע זאַכן. זאַכן טשעינדזשעס אין לייף וואָס דאָס ספּוילט. דאָס איז דער טייטש פֿון די גמרא. און די וועג וואָס מ׳טוט עס איז דאָך דאַוונען. ווייל, אָקיי, ווער ס׳פֿאַרשטייט וויאַזוי דאַוונען, אָדער וואָס ס׳שטייט.

תּוספֿות׳ קשיא: פֿאַרוואָס פֿעלט יצר הרע פֿון דער ליסטע?

יעצט, איך וויל דיר זאָגן, ס׳גייט נאָך ווייטער, זאָגט די הייליגע תּוספֿות, הער אויס, ביז די תּוספֿות האָט זיך געלערנט אַז אין די נושׂא אין די גמרא רעדט פֿון די נושׂא פֿון אַ זאַך וואָס איז נישט אַ יצר הרע. אַ יצר הרע וואָס ווען מ׳ווינטשט וויל אַליינס איז „הוא ינוס את עצמו” [hu yanus et atzmo: ער קען אַנטלויפֿן פֿון זיך אַליין], „מי שיוצאוהו” [mi she-yotzi’uhu: ווער עס האָט אים אַרויסגענומען], יענער האָט אים אַרויסגענומען, איז פּטור, איז אַן אונס.

פֿרעגט די תּוספֿות אַזוי, זאָגט תּוספֿות אַזוי: „ואף על גב דאיכא נמי” [ve-af al gav de-ika nami: און כאָטש ס׳איז דאָ אויך] – פֿאַרוואָס זאָגט די גמרא אַז ס׳איז דאָ נאָר דריי זאַכן וואָס זענען „מעביר על דעתו ועל דעת קונו”?

קשיא א: כּשפֿים

קודם פֿרעגט תּוספֿות אַ קשיא, ס׳איז דאָ כּשפֿים [keshafim: מאַגיע]. אָקיי, כּשפֿים איז פּשט פֿון רוח רעה. ס׳שטייט „מכחישין פמליא של מעלה” [makhkhishim pamalya shel ma’alah: זיי לייקענען די הימלישע געריכט], פּשט איז „מעביר על דעת קונו” [ma’avir al da’at kono: רוקט אַוועק פֿון דעת דעם באַשעפֿער]. כאַפּט איר תּוספֿות׳ס פּשט? פֿאַרוואָס איז „מעביר על דעת קונו”? ווייל ס׳איז „מעביר על דעתו” [ma’avir al da’ato: רוקט אַוועק פֿון זיין דעת], ס׳מאַכט אים משוגע. דאָס איז, אַ מכשף איז אַ משוגענער. ניין, נישט דאָס מיינט תּוספֿות, אָבער תּוספֿות מיינט אַז אַ מכשף מאַכט אַנדערע מענטשן משוגע. אָקיי.

קשיא ב: יצר הרע – די הויפּט-קשיא

נאָכדעם זאָגט תּוספֿות, ס׳איז דאָ נאָך אַ זאַך, יצר הרע. פֿאַרוואָס? תּוספֿות ברענגט אַזאַ וועג, מ׳דאַרף נישט פֿאַר דעם לשון, אָבער דאָס איז תּוספֿות׳ס קשיא. די גמרא זאָגט אַז ס׳איז דאָ דריי זאַכן וואָס זענען „מעביר על דעת” [ma’avir al da’at: רוקט אַוועק פֿון דעת], וואָס מאַכן אַ מענטש משוגע. אַ יצר הרע מאַכט אויך אַ מענטש משוגע. און דאָס האָט דאָך אַ ראיה, שטייט דאָך אַ גמרא אין „אלו מגלחין” [elu megalkhin: די גמרא אין מועד קטן], אַז ס׳איז דאָ אַזאַ זאַך, „מי שראה שיצרו מתגבר עליו” [mi she-ra’ah she-yitzro mitgaber alav: ווער עס זעט אַז זיין יצר הרע איז שטאַרקער ווי אים], און ער אימפּלייעט „ואינו יכול להתגבר” [ve-eino yakhol le-hitgaber: און ער קען נישט איבערכאַפּן], זאָל ער גיין טון עפּעס אַ פּעולה, „ילבש שחורים ויתעטף שחורים” [yilbash shekhorim ve-yit’atef shekhorim: ער זאָל אָנטון שוואַרצע קליידער און זיך איינוויקלען אין שוואַרץ], און ער זאָל גיין טון עפּעס אַ פּעולה, „ויעשה מה שלבו חפץ” [ve-ya’aseh mah she-libo khafetz: און ער זאָל טון וואָס זיין האַרץ ווילט], זאָל ער נישט מאַכן קיין חילול השם [khilul ha-Shem: אַ פֿאַרשענדונג פֿון גאָטס נאָמען].

קומט דאָך אַרויס פּשוט פּשט אין די גמרא, זאָגט ער, ס׳איז פּשוט פּשט אין די גמרא איז אַז מ׳קען נישט, אַמאָל איז דאָ אַ יצר הרע וואָס איז „מעבירו על דעת קונו” [ma’aviro al da’at kono: רוקט אים אַוועק פֿון דעת דעם באַשעפֿער]. און דעם „ויעשה מה שלבו חפץ” זאָגט תּוספֿות טאַקע אַן אַנדערע פּשט.

רבנו חננאל׳ס אַלטערנאַטיוון פּשט

תּוספֿות ברענגט רבנו חננאל׳ס פּשט אַז „ילבש שחורים” מיינט נישט אַז ער זאָל עס טון, ס׳מיינט אַז דורכדעם וועט ער עס נישט טון, „יכוף דעתו” [yakhof da’ato: ער זאָל צווינגען זיין דעת]. אָבער ס׳איז נישט פּשוט פּשט אין די גמרא, תּוספֿות גייט נישט מיט דעם פּשט.

תּוספֿות׳ תּירוץ: „בכל מקום אדם יכול ליזהר שלא יבא לידי כך”

זאָגט ער, ס׳איז אַן אַנדערע תּירוץ. ענטפֿערט תּוספֿות, „בכל מקום אדם יכול ליזהר שלא יבא לידי כך” [be-khol makom adam yakhol lizaher she-lo yavo lidei kakh: אין יעדן פֿאַל קען אַ מענטש זיך היטן אַז ער זאָל נישט קומען צו דעם]. אוודאי מאַכט זיך אַ מענטש וואָס כאַפּט אים יצר הרע, אויף אים איז געזאָגט געוואָרן די גמרא, „אל תעשה מה שלבך חפץ” [al ta’aseh mah she-libkha khafetz: טו נישט וואָס דיין האַרץ ווילט], טו עס מיט אַ ניקנעים [nikname: אַ פּסבדאָנים], נישט מיט דיין אייגענעם נאָמען.

דער שליסל-פּרינציפּ: מ׳קען זיך פֿריער היטן

אָבער פֿאַרוואָס קען איך האָבן טענות אויף אים? פֿאַרוואָס הייסט דאָס נישט „מעביר על דעתו ועל דעת קונו”, וואָס דעמאָלטס איז ער פּטור, אַזויווי „נשבה ללסטים” [nishbah la-listim: געכאַפּט געוואָרן דורך גנבֿים] און „נכרים”, גוים, וואָטעווער? דער תּירוץ איז, ווייל נעכטן האָסטו געקענט עפּעס טון. קיינער האָט דיר נישט געהייסן האָבן אינטערנעט. יעצט אַז דו האָסט, ביסטו טאַקע פּטור. אָבער קיינער האָט דיר נישט געהייסן האָבן. דו האָסט דיר געקענט היטן „שלא יבא לידי כך” [she-lo yavo lidei kakh: אַז דו זאָלסט נישט קומען צו דעם].

סיום

איז דאָס זענען ווערטער פֿון תּוספֿות וואָס מ׳זעט וואָס אונז האָבן יעצט געשמועסט.

פֿריילעכן שבת.

Free Will and Desires: Why is Desire the Worst Character Trait?

Introduction: Stories from the Vizhnitzer Rebbe’s Book

Instructor:

Gentlemen, I saw, I bought a book of the Vizhnitzer Rebbe’s stories, the previous Vizhnitzer Rebbe, Rabbi Mordechai Hager, may he rest in peace, the Rebbe of Monsey. And he only tells the truth there, everything he doesn’t understand he says he doesn’t understand, what he didn’t hear he says he didn’t hear, what he heard from a neighbor he says clearly where the neighbor was, and so on.

Story about Baalei Bechira [people with free will] and Bitachon [trust in God]

It says there that his grandfather and his uncle became Rebbes, the Ahavat Yisrael [the Ahavat Yisrael, a famous Vizhnitzer Rebbe] with his brother who was called Rabbi Chaim Antonyier, he said that… what? Yes. He told that the Goel Yisrael [the Goel Yisrael, another Vizhnitzer Rebbe] had a custom [minhag] on Shabbos afternoon [Shabbos tzufri] at kiddush [blessing over wine] he would speak about all the Rebbes. He spoke about, he says he spoke from, but he means that he should have spoken about. And when they became Rebbes, he says, “Ah, today we’ll take in two more young men into the group [chevura].” He tells this in his own way, they became Rebbes, so one knows.

Anyway, I saw another story that his grandfather said that he never had any fear [mora], he had great trust [bitachon], he never had fear in his life, but once, I don’t remember about the grandfather, about the older grandfather, about his grandfather about him, just his older grandfather, the Tzemach Tzedek [the Tzemach Tzedek of Vizhnitz] about his grandfather, once his grandfather was, the non-Jews [goyim] grabbed him about something to go into the military [militair], something was some problem with people. That was the only time in his life that he was frightened.

He says, such a young man, a baal bechira [person with free will], it’s terrible, you understand? With people, with non-Jews, with believers [maamin], with Chasidic leaders [roshei chasidim], that’s not baalei bechira. But the non-Jews can’t know, they can still do something, you get it? A baal bechira, it becomes dangerous. And also Rabbi Nachman [Rabbi Nachman of Breslov] under that thing that a baal bechira is very dangerous to deal with. It says with also the Chaim HaKadosh [the Chaim HaKadosh] about Yosef HaTzaddik [Joseph the Righteous], and you know the Jewish Chasidic saying, that even a tzaddik [righteous person], a baal bechira, can cause harm [shaten], even with how much trust [bitachon] he has.

Student:

For practical purposes [lemaan nafka mina], do you have another story?

Instructor:

I’ll tell many more good stories, many funny things that he tells, all higher things.

Student:

What?

Instructor:

God [the Aibishter] gave a person free choice [bechira], and it means it’s real. It’s not a joke [vertl]. Yes, he can’t. It says it’s decided from below, not from above [mechushin mimamel nisht lemaalah]. This week is the topic [seder]. What do I have from trust [bitachon] here? Trust is only when one deals with non-Jews, and with…

Student:

What?

Instructor:

Yes, because the choice [bechira] is real, so it seems. It’s not worth it, but it’s the real thing, so it’s accepted [mekubal].

Student:

Do you have something…

Instructor:

No no no, I’m just saying, you’re wondering that the Ahavat Yisrael was very great, right? I’m just saying, we’re talking about desires [taavos] of eating.

Story about Taavat Achila [desire for food]: Salt Instead of Sugar

Well, I saw a beautiful thing about desires [taavos] of eating. I just saw a beautiful piece there about this topic [nusah], since we’re talking. Chasidic books really express the problems of life.

He says that his grandfather, he says that his grandfather was guarded [nishmar] from all desires [taavos], as is known [kedua], he said that it’s also gematria [gematria: numerical value] something, I don’t remember anymore, eating [achila], drinking [shtiya], sexual relations [mishgal], something is gematria that’s his name, I don’t remember anymore. The acronym [roshei teivos] is gematria such and such in the Torah.

And he told a story, that once they gave him by mistake [betaut], the attendant [gabai] by mistake, instead of putting sugar in the coffee he put salt, some such story? And no one noticed until someone started screaming, something like that the story, and the Rebbe says, ah, it’s wrong. And he says, he doesn’t know, whether the explanation [peshat] is that he was too attached [devuk] to God, he didn’t catch that it was salt. He believes that it should be recognized, he doesn’t know. But or it could be, he simply… he overcame himself [misgaber], he did taste that it was salt. He overcame himself. I’ll drink anyway. Very honest.

The Rebbe’s Custom with Eating Soup

I remember that someone told me, that’s why I also looked at his gatherings [tishen]. One thing that was interesting, I thought that he was an older person, I mean everyone was until everyone was ten, yes, all those funny things, but he ate soup that he took a spoon of soup in his hand, he took the spoon, put down his hands, turned around, and took the spoon.

Someone told me, he tried to eat like that, it’s very hard. Now, and you just have to have the patience, to be able? I don’t press it, it was a difficult life. It’s funny that he could, I tried to imitate it, it’s very hard.

Student:

No, he also had, you know that he had such patience, he held that it’s not fitting for a Chasidic Jew to bend down to the food.

Instructor:

Usually we come with a fork and eat like this, the food comes to me, I go to it, you understand? It’s self-respect. But then the problem is, let Jews live a little, the problem is, listen, I don’t know if it’s greatness [gedolus] and smallness [katnus], the problem is that soup is very hard to eat like that because it spills.

Student:

What?

Instructor:

Ah, a straw isn’t Rebbe-like, otherwise you don’t know. I once saw a Rebbe drinking with a silver straw. He made a Rebbe-like solution [etzah], he bought himself such a cup that’s used for cups, and when he ate soup he had such patience, and he would then give the Chasidim the cup to drink leftovers [shirayim] from the Rebbe’s food, considered a blessing. Every week this was.

Student:

No, they go with a plate.

Student:

What?

Student:

They go with a bib.

Student:

Maybe he has a very big spoon and eats very little. That’s the secret?

Student:

What?

Student:

True, also true.

Instructor:

On the contrary, it’s… every nothing, it’s so… I don’t know, I don’t remember. That I don’t remember to that extent [ad kedei kach]. I don’t know. Also then. Anyway, we’re going to talk about the baalei bechira.

The Main Topic: Why is Being a Baal Taava the Worst Character Trait?

Digression: The Custom to Speak “About” Rebbes, Not “Against” Rebbes

Student:

Okay, people [the olam] love very much to talk about free choice [bechira], as is known [kedua].

Instructor:

We’re going to talk about this. That’s our discussion [shmues] for today. I’m actually holding on the next page here. I want, let’s see like this. I’ll have to say another story, but first I have to say another Torah teaching [dvar Torah].

Student:

Is this the part [chelek] where one speaks against the Rebbes?

Instructor:

One speaks about them.

Student:

About them.

Student:

About them.

Instructor:

I said that the Stutchiner Rav said that actually the custom [minhag] is to speak about Rebbes, but it’s not there. It’s there except the Satmar Rav, but him he’s afraid to speak about. He’s afraid, not because the Chasidim say he’s afraid he would hold that he’s a tzaddik, but when one can stand in line. The point is like this, we should hold in the middle of learning, and I’m going over a topic a bit, because one can get stuck on the same thing.

Review: The First Reason Why Baal Taava is the Worst Character Trait

We’re holding in the middle of learning about this. That the worst character trait [midah] is to be a baal taava [person controlled by desires]. The worst kind of person is a baal taava. The most, at least the most looked-down-upon kind of person. So we claim and argue that all non-Jews [goyim] also hold this way. Not only Jews hold this way, not only educated people [chanuchot] hold this way. Everyone, in fact, the educated people perhaps don’t hold this way, so we spoke last week. But actually, all people hold this way.

Now, they brought several reasons why. That was the discussion [shmues], they said that it’s a fact. When they spoke that there is the main reason [ikar rizon], the main approach [ikar mehalech], the explanation [hesber] why we hold that this is the worst thing, was in the name of Aristotle [beshem Aristu], that why? Because this is an animal-like [behemishe] thing. Whoever stumbles [nichshal], whoever doesn’t stumble, whoever doesn’t control [shult] himself on the level of desires [taavos], he’s an animal [koi]. He behaves like animals [behemos], that animals don’t overcome [misgaber] their desires [taavos], and he also doesn’t.

No, not exactly they didn’t go on their desires, but that the sense of touch [chush hamashash], these kinds of physical pleasures [taanugei haguf], are not human things. An animal has them exactly like a person. To stumble in this place, means [peshat] that you’re stumbling in an animal-like area [ariah], not in a human area. That’s the point [nekuda] that we spoke about.

Student:

Yes, that’s one explanation [peshat].

Announcement: There Are More Reasons

Instructor:

Now, we’re going to be revealed [nisgaleh]. There are more explanations [peshtim] in this. Perhaps it’s connected, most likely it’s connected, but there are more reasons [rizens]. There are more causes [sibos] why. Desire [taava] is the worst thing, it’s not the worst reason [taam].

Student:

And you know more reasons [teamim]? More causes [sibos] that Aristotle says?

Instructor:

Yes yes, Aristotle says it. But I’m saying there are, more causes, perhaps… I don’t know if it says, one must find how one can connect the thing to other things. More causes, why desire [taavos] is the worst thing.

The Billboard in Pennsylvania: Proof of “Stigma”

I’ll say the thing, the story is like this. The story is like this. I was driving on the highway last week, and I saw such a big sign, a big billboard. Today the custom [minhag] is that if one wants to say ethics [mussar] one writes it on a billboard. Once one used to say a sermon [drasha] in synagogue [shul], today one says it on a billboard, true?

The city, the state of Pennsylvania, decided [machlit] that they want to tell us ethics [mussar]. Who knows? But their ethics [mussar] is like I didn’t say what’s good for them is bad for us and so on.

Their ethics [mussar] says like this, so they wrote in their ethics book [mussar sefer], that it says like this. I wrote it down, I wanted to make a picture, I was driving too fast. I couldn’t make a picture in the middle of driving, but I just wrote it. The words stood like this: “Calling [addiction] a choice, ignores 50 years of research.”

Student:

What is the language [lashon/term]?

Instructor:

In other words, there is something called addiction? In Yiddish it means he’s a great baal taava. Agree [meskim]? Okay, I’m not bringing it agree, one should see everything. What do I mean? You get it, and then it says like this: the next line [shiur] said in stigma, “Stigma prevents recovery, not addiction.”

In other words like this, the billboard clearly says what I’ve argued [tenah] the whole time, that who has the greatest stigma? Not to write stigma about thieves [ganavim]. Thieves don’t have such a great stigma, it’s not a problem. Who has a stigma? Who doesn’t one hold of? Who does one look down on a person?

I looked in the dictionary, what does stigma mean [taitch]? Stigma is a great degradation [zilzul]. It had four definitions, I don’t remember, I didn’t bring it here, four different levels of stigma. But stigma means that you’re subhuman [ummentsh]. That’s the meaning [taitch] of the word stigma here.

Addiction, Stigma, and Free Choice: A Philosophical Investigation

The Paradox of Stigma and Free Choice

The Billboard and the Stigma Problem

Instructor: An addict. You’re an animal [chaya], you can’t… Yes, we’re talking about drugs. You see that now there’s a stigma against this, and the state holds that they need to remove the stigma. Why? Because they argue something an interesting argument that it interferes more with repentance/recovery [teshuva] doing than with sinning. Okay, I don’t know, I want to talk about that topic, maybe I will soon, but first I want to bring out the topic of choice. And here there’s a problem. Why?

Let’s say, it’s bad to put down. In general nowadays one holds very strongly, like the Belzer Rav [the Belzer Rebbe] said to the wise Srivka Rebbes, you know?

Did you know Rabbi Itzikl, the Rachmistrivker Rebbe here from 45th Street?

Student: Yes.

Story of Rabbi Chaim Mordechai: The Guidance of “Not Putting Down”

Instructor: So whoever knew him knows that he honored [mechabed] people very strongly, in a certain way. When it came to him, he smiled, and always said yes yes, he made no distinction whether one spoke to the point, whether one didn’t speak to the point, he made everyone feel as if he had said some great wisdom [chochma]. That was the way [seder]. And… yes? It’s true.

Student: Yes.

Instructor: That’s how it is. Right. Fact. I feel very bad because my father feels so good so many years that he said a word that Rabbi Chaim Mordechai agreed to one.

So, wait, wait, wait. I want to tell you, one minute, one minute. The yeshiva’s hello is Rabbi Chaim Mordechai, and everything else. So, now, the interesting story is that he wasn’t actually like that. Also truly at home he didn’t speak like that, he wasn’t really such a prophet, he made himself. Prophet I mean, not critical. When he spoke to his close people, his friends, his family, his friends, he could say criticism. And he grew up in Jerusalem. In Jerusalem no one was nice. He was very sharp, he didn’t let himself.

But what? When he was a groom [chasan], the Belzer Rav was somehow involved in making his match [shidduch].

The Skverer Rebbe [the Skverer Rebbe].

The Belzer Rav and his uncle.

The Skverer Rebbe’s uncle.

Yes, yes, yes. He became a… Right.

So, he went to the Belzer Rav, and he told him that he’s going to America, he discussed with him that he doesn’t want to go to America, he wants to come back. There’s some story about this. Rabbi Aharon of Belz, the Rav of blessed memory [zichrono livracha]. The Belzer Rav gave him several pieces of guidance [hadrachot]. One of the things he told him was that today, a person, even if one puts him down like this, it can hurt. One must not put down any people.

It’s perhaps a proof [mofes] even on the plane, I don’t remember, he immediately met someone, he didn’t put him down, that person became a penitent [baal teshuva], some story. In any case [al kol panim], from this he learned that in America, you get it, one can’t put down anyone. Everyone should be nice. So he worked on himself, and he started the respect and lies there.

Back to the State of Pennsylvania: The Logic of Stigma

Instructor: So, to what do these words apply [kelafei mah devarim amurim], the state of Pennsylvania also holds this way. The worst thing is stigma. One can’t put down. They try very hard not to put down people.

Now, what solution [etzah] did they find not to put down people? Everyone actually, so it seems the initial assumption [hava amina], one must always learn. I have a rule, I have here some political strategist who writes nonsense on social media. One of his rules is, that when you see that a politician says something, it means the opposite. In other words, we’re not afraid, we’re not afraid that one will do this. In short, that’s exactly what you’re afraid of, you understand?

And there’s no stigma means there’s a great stigma, because so it says in that note, true? Because things that don’t have stigma one doesn’t write. There’s a great stigma precisely on this. Many things have stigma, I don’t know, on this is the greatest, because stigma is the worst thing, it makes subhuman, it’s racism like it makes out a person. Kant says that the worst thing treats a person not as a person.

The Philosophical Analysis: Stigma and Free Choice

Instructor: And the greatest stigma is on an addict. And what does the state of Pennsylvania think the stigma depends on [tolui]? That a person should say it’s a choice, you’re an animal [chaya], you’re choosing [bocher] every afternoon to inject yourself with the drug, and you’re a beast [chamunus], you’re not a normal person, you go to work, talk to your wife, do something.

Addiction: New Concepts and Old Realities

The Great Principle: Physical Facts Can Be Discovered Over Time – But Human Nature Cannot

Physical Discoveries Are to Be Expected

Instructor:

One must be precise in the claim. I have a great principle (klal gadol) in Torah, we’ve already spoken about this many times, that if someone comes to me, “I’ve discovered a new type of bug under the water that you need to travel with a submarine to find, only then do you find it, which wasn’t known to all the generations (doros). Moshe Rabbeinu (Moses our teacher) was a great one, he knew all the animals (chayos), but he didn’t know this, because it didn’t exist then.” I believe him, because this is a type of thing, it’s a physical thing, it takes time, it takes strength (koach) to find, it makes sense naturally that physical facts of the external world should take time, even in the body of a person.

You say that surgeries were never done before, they didn’t know exactly how many holes there are in the heart, I don’t know what. Now they know, they’ve checked, I believe that. And by the way (derech agav), this principle has always been known. It’s already stated in the Rambam (Maimonides) explicitly (befeirush) in the Moreh Nevuchim (Guide for the Perplexed) Part 2, and it’s understood that it comes from Aristotle and so forth, that in many sciences, in this type of sciences, time is a part (chelek) of the thing that reveals (megaleh) science. Time and experience. Experience means time, as one says that he needs experience. It’s experience. There are facts, one must travel, one must go. This is the order of things (seder hadvarim). It’s expected that there should be changes. It’s expected that not everything that’s known today… It’s so strongly expected that the sages (chachamim) from 2000 years ago already knew this. They imagined, one discovers new stars, one discovers new things under the water, and so forth. These are simple things (dvarim peshutim).

But Human Psychology/Nature – Here One Needs Great Proof

But if someone tells me that some new type of person has been discovered, some new type of psychology, not that you’re talking about the physical part, about some chemical, I don’t know, about some new type of behavior (hisnahagus) of people that never existed before, he needs great proof for the matter (ra’aya ladavar), at least. Because the assumption is that everything that has to do with people hasn’t changed at all.

Today he’s changed in what he does. Today he travels with a car, and yesterday he traveled with a horse. But how he travels with the car, and the type of habits (regalim) that he has, character traits (midos), the study of character traits (toras hamidos), even beliefs (emunos) in a certain broad sense, not beliefs of certain facts, but how he believes and his worldview, almost all these things are, one must assume that it’s very old.

So, consequently (memeilah), but I want to be precise what comes out consequently. Yes, this is the basic argument that’s being claimed. And consequently, it comes out that one must weigh what. Consequently what? Consequently it’s so, not… what? Yes, we’ve already spoken enough such nonsense (shtusim) last week, I don’t have the strength that they should arrest me and put me on YouTube, that they should put out my videos, so it’s better this way.

⟦#2⟧ Transition to the Topic: Half-Damage – Dispute of Tannaim

But consequently, we spoke that it’s a dispute of Tannaim (tanna’im), there is such a thing, it’s a level in itself (darga bifnei atzma) or half is also a half-damage (chatzi nezek). It’s a dispute, an old dispute, a dispute of Tannaim, a very old dispute. There is a dispute. There was one, I don’t remember who, who said a creation in itself (bri’a bifnei atzma), simply (pasht) that there are three. Okay, not what it’s talking about now. Okay, but already. I just want to bring out the… Let’s try to stick to… I made this week a paper, so that one should say that there’s order (seder) in the world. So, stick with me here, I want to bring a paper every week. And I’m learning this, I would have come inside if one wants, but one must know what one is learning.

The Concept of “Addiction” – Is It a New Reality?

“Addiction” Is a New Word, Not Necessarily a New Thing

So, you understand that I’m saying, well, I want to know what’s important. So, certainly you’re right, that the word “addiction,” the English word “addiction,” as far as I know, is a new word. My grandfather or my grandmother, if you would have said that someone has addiction, even my grandmother who still lives, she would have looked at me and said, I don’t know, do teshuva (repentance), I don’t know what to do with you. No? What is this, mother, what would you have said? Do teshuva, whatever, be a person, figure it out. So, whatever was done until now, stop running around, make a stop. No one says it’s hard, it’s not hard. Yes, let’s understand, I want to get to this here. Okay?

New Concepts Often Speak of Old Things with New Names

So, the new categories, there is a thing which is addiction, which everyone… One can be drawn to the thing, called (chanikreh) addiction, is more choice, less choice, is yes guilty, not guilty. The object (cheftza), the reality (metzi’us), was apparently (lekho’ora) not known thirty, forty, fifty, I don’t know how many years ago at all of such a reality. So one must be a great doubter in heresy (meharher bekefira), one must have many doubts in heresy (hirhurei kefira) that such a thing actually exists. There are already fifty years of… It was established in fifty years of research. Fifty years isn’t so long ago, fifty years is actually 1976.

So anyway, one grasps, the Rebbe z”l (may his memory be for a blessing) didn’t live long ago. Almost. Whatever, some Rebbe, I grasp, the Belzer Rav was already ninety years. I grasp, fifty years ago was yesterday. That counts. You’re already fifty, yes? I mean, not yet, something like that, well, seriously, fifty years is nothing. Not even fifty. Let’s not talk it out. What’s the difference (chiluk)? No, no, no. Enough. So, in short (kitzur), a story isn’t so long ago. One must be open to hear this.

On the other hand (mitzad sheini), I want to say on the other hand, on the other hand it’s very important to grasp that all these new concepts that exist, usually they speak of things that have long been known, but one has forgotten what they’re called.

Analogy: Modern Hebrew and the “Faithful Language”

And it’s many times, one says, many times one must be very careful (nizhar). Just as, exactly as one knows that there is such a whole system (ma’aracha) that says that Hebrew is a modern language, because there are all kinds of words that aren’t written in the Chumash (the Five Books of Moses), aren’t written in the Mishna, and even mean the opposite of what’s written in the Mishna, and so forth. Consequently one may not speak Hebrew, because there is a whole book (sefer) that’s called this, Safa Neemana (Faithful Language), there is such a language (lashon) that has approbations (haskamos) from several great scholars of Israel (gedolei Yisrael), who are very happy with it. He shows that Hebrew isn’t, because there’s a question (kushya), one may not speak Hebrew, but it’s the holy tongue (lashon hakodesh). No, it’s not lashon hakodesh.

If one thinks about this book, approximately seventy percent of the things there are ignorance (am-ha’aratzus). There is such a word, it’s actually a hidden word, it appears only once, it’s used many times, it’s been broadened a bit, and the like (vechadome). Very many times, it’s true, there is a point of truth (nekuda shel emes), by the way, if one really wants to speak, the truth lies much deeper, the structure of the sentences in lashon hakodesh is more or less from English, not from Yiddish, not from lashon hakodesh, and the like, but this is already there in the Mishna, I mean in the Mishna it doesn’t speak about the Chumash, but I’m not saying whether it’s an injustice (avla) or not. I’m just saying that many times, when one says this, when one goes with this type of reasoning (sevaros), many times one speaks nonsense.

The Real Reality of Addiction

If someone says that there’s no such thing as addiction, I mean that there is such a thing. But what has been made today into a new object (cheftza) is because one has forgotten how to speak about it. Consequently one says that there’s no such thing. That it’s a new thing, one must even ask what is the law (din)? And at all, if someone is addicted to… I don’t know what… to any thing, he’s exempt from all the commandments (patur mikol hamitzvos), because it’s not his fault. Right?

The Danger of the “Addiction” Framework: Exemption from Responsibility?

The Logical Slope

And I ask you, don’t you know how long the list of addiction is? Do you think there’s never been… a person who came to the court (beis din), he was told he did that sin (aveira) which today they say he can be addicted to, and actually he was addicted in other words, he did actually differently than most people, it should look like he can’t overcome (misgaber) himself, and the beis din said, one doesn’t see anywhere, one sees immediately and one sees, simply (bifshitus) one doesn’t see anywhere that there is such a thing, consequently it’s a compulsion (ones), consequently he’s exempt, one already finds such a thing. In court one stops in a way, one works on it. Also in business one works on it. I’m not saying. There’s a list? Yes. The list gets bigger every minute.

Phone is addiction. Someone is addicted to his phone, and he looks at his phone even on Shabbos, it’s simply that he’s exempt. True? Smoking. Someone is addicted to smoking and he smokes on Shabbos, he’s also exempt. I’m saying with addiction. Ah, somehow one begins to see.

Proof That Addiction Isn’t So Simple

By the way, it’s one of the proofs that the addiction is a bit not quite right, because most Jews who are addicted to smoking don’t smoke on Shabbos. Most of them, a great majority probably. There is a portion who, I once heard from Reb Dovid Twersky in the name of some complete Jew, the whole week he smokes and on Shabbos he smells. And the Rebbe preached on the foundations of the Torah, the whole week one must work and smoke, and on Shabbos one smells. In short, that one was indeed addicted to tobacco. But normal Jews don’t even smell on Shabbos, they smoke the whole… So, in short, it’s not so simple.

⟦#3⟧ The Philosophical Core: What Really Is the Reality of “Addiction”?

The Real Reality That Lies Under the Concept

What do I want to bring out? But I do want to talk about this. So, let’s try to say what is the simple plain meaning that people used to talk about, indeed about this topic. In other words, let’s be very clear. There is such a reality, I’m not talking about what the fancy people say that addiction is a disease and as if it comes… Let’s understand. There is such a reality of a person who does something that in a certain sense he doesn’t want to do, because he loves it so much and he doesn’t want to love it. It’s something very weird. There is such a reality.

What people talk about regarding addictions is built on some reality. A person says “do teshuva,” there’s something, something is lacking in saying “do teshuva.” Whoever learns Hilchos Teshuva (Laws of Repentance) from the Rambam (Maimonides) will already see that there’s a whole section about this in Hilchos Teshuva, because it’s indeed not enough to say “do teshuva.” Why isn’t it enough to say “do teshuva”? Because there are things that a person does that he doesn’t love. Ah, so, that’s some weird contradiction. He loves it, but he hates it.

The Rambam has the reality that there are things that a person does that we understand. The Rambam has a crazy example, yes, a person who stands with a woman, who says even if he’s going to die, he’s going to say, “I must speak, I’m not going to die, I should sacrifice my life.” Okay, so that’s like an extreme… No, no, no, I don’t mean extremes. I don’t mean extremes. Very good, very good. If… I want to say, there are today, there are today the philosophers today, the heretical philosophers, heresy I mean those who don’t believe in reality, who say how can one know to say that things are addiction?

The Heretical Philosophers’ Question

There is indeed such a reasoning, that’s how I mean the secular Jews more or less go with this reasoning. Addiction means to say, let’s say, the state does admit, it’s bad. Stigma means bad, and addiction means bad. If addiction isn’t bad, then what’s the problem at all? I love this, you love that, do me something, yes? That’s the question that all the young men ask, yes? What’s it to me? Call it addiction, don’t call it addiction. You’re addicted to learning, and I’m addicted to smoking. Who says your addiction is better than mine? Why do we call this addiction at all?

We don’t call that addiction. But when one wants to make the argument, one calls it that. But usually one doesn’t call it that. About this I already gave a lecture a long time ago, but I understand.

The Answer: The Being-Addicted Itself Is Bad

In other words, usually when one says the word addiction, it picks out, picks out and grasps something that is bad. Right? Now, it’s bad to be such a sort of person. In other words, it’s bad to be addicted. The addicted itself is a bad thing, no difference even to what. Because otherwise one wouldn’t have made such a word.

The Modern “Functioning” Criterion

Come the contemporary sages and say, what something? Everyone loves something different. One may love what one wants, true? Very good. Say the sages, the heretics, they say that everything is dependent on something called functioning, yes? If it disturbs your day-to-day functioning, then it’s a problem. If not, it’s not a problem.

Critique: The Circular Logic

Now I ask you, dear brothers, and who says what functioning means? That’s what he wants. Ah, we go back to the self-contradiction, right? We go back to what we said before, that the problem is

Addiction and Baal Taavah: The Same Thing on Different Levels

Point 1: The Definition of Addiction – Loving Versus Wanting to Love

Instructor: Because everything depends on what he wants. Someone smokes, is “functioning,” but he can’t breathe? Could be yes. Again, a person whose only purpose is to be as healthy as can possibly be. What did Reb Fishel say? There was a Jew, Reb Yaakov Fishel, he said, so they say that he said, I don’t know, better seventy years of life with smoking than ninety years without smoking.

Student: Father, how do you know he’s not right?

Instructor: I mean to say, if you’ve decided that the best thing is to live the longest that’s possible, then anything one does that disturbs that is a problem. But if you haven’t decided, who is the decision? Right?

So, the “truth” is that most people aren’t such heretics as they “pretend,” because when you push them to the wall they become heretics because they have no way to answer. But most people hold that there is indeed such a thing as, what it means to be a good person, or a happy person, or a “flourishing” person, one who works his humanity well, and the very thing that he is “addicted” means to say that he’s not going well.

Why? Because he loves something very much, but you ask him, “Do you want to love it?” He says, “I don’t want to love it.” There are two “levels” of loving: loving and wanting to love. Or loving to love. I don’t know, I say these are two different verbs, but it’s approximately the same thing. And living in a contradiction is certainly not good, according to all opinions. Right?

Now, so we’ve arrived at that when one talks about “addiction” one talks about some problem that the person himself admits is a problem. Not the person, all other people also. Right? If not, one couldn’t talk about it. If one says “functioning,” that’s “self-contradictory.”

So, there is such a thing that’s called… that a person is too much a baal taavah, everyone admits that it’s not good to be a great baal taavah. What does it mean to be a great baal taavah? You don’t want. You love it, but you don’t want to love it. That’s the meaning. A strange thing, but that’s the meaning.

This holds in one chain that’s normally called. What holds in one chain? What you don’t love holds in one chain. Okay, but there are certain levels. As you said about food, that it becomes more and more normal, it’s automatic, one is less and less ashamed. One is ashamed? There are things that people used to hold. You love it more and more, and you don’t feel guilty, you love it. I feel guilty isn’t right, I don’t love the word. You don’t love, but you love it.

Yes, if a person can be like in the aspect of “his father and his enemy gathered together” [a Talmudic expression for internal contradiction], he’s unfortunately completely addicted, he hasn’t taken any soul at all, understand? That can also be. I’m talking about all people, what all people hold. Every person holds this way essentially. Sometimes a person can be in good spirits, like the person from chapter 3, who is so sick, he doesn’t know anymore if he’s extremely sick. But essentially people think this way. Right? Now, right? Does one agree? I hope one agrees.

Point 2: Proofs That Taavah Is the Worst Thing – Ben Sorer U’Moreh

Instructor: I want to bring another proof from everyone that desire is the worst thing. It’s so bad that one must try to convince people they should have no choice, so that it won’t have stigma. Now we must indeed talk about… Yes?

Student: Doesn’t hold stigma anymore.

Instructor: Now I come back. Fake. I have no story, I don’t hold a story. We’ve now said that addiction is a new word, but we have some certain sort of understanding that it means something that a person doesn’t want, he holds that it’s something not good things. Addiction, to the extent it means anything, and it’s not just a random self-contradictory thing, is what people used to call being a baal taavah. Exactly! No less and no more. Doing something that you understand is not good.

It’s lacking, because the great rabbi said he doesn’t really want to eat even bread and he knows he hates his body, is the greatest addict. Yes, but his understanding is wrong, because one must indeed love to eat bread, as we talked about last week. I can add something. You’re right that I’m lacking something. I say that the world holds that there is a thing which is an addiction which is bad, and the only way how to explain that it’s bad is to be a baal taavah. It’s bad to be a baal taavah.

Therefore look, the greatest… What does a father say to his son? How the person shouldn’t grow up to be what? A drug addict. What’s the worst thing? What does one threaten the boy with? Lest you say to yourself perhaps so-and-so, yes, the ben sorer u’moreh (the rebellious son – a Torah category). But why then? And what’s wrong with letting a life that’s not a wife, children, job, nothing? And what’s bad? But he’s going to have… What does it mean? The… the… the… the morphine.

I tell you that it’s much better than having children. You don’t know how much better it is to have children, because people give up having children for it. Because people, even it’s very tasty. Just as you know, there are people who say that it’s very tasty to have dveikus baHashem (cleaving to God), it’s worth giving up having children. One says the same thing about this. And the one who has dveikus must once. What’s the problem? That it’s a netitzah (a tearing/destruction). Further you say that it’s a netitzah, and he doesn’t want to need it.

You know what a real tzaddik means? When he doesn’t pray one day for two hours, he feels actual pain. You don’t believe. I wouldn’t have wanted to believe a bit more. People are more interesting than you think.

Point 3: The Main Thesis – Addiction Is Not a Different Sort of Thing

Instructor: Okay. So I say. Now, I only want that this is correct. So I argue. I argue thus, the problem is that you should be a baal taavah. You’re right now, you say so. I mean that you point something else that one must here… If I want to talk about this, one must talk about this. And one must talk about this that just as all things, one talks about a derech hamemutza (the middle path). And when is talking? You must learn we hear.

When is talking about the disgrace of being a baal taavah? The worst thing in the world is to be a baal taavah. But there’s a great principle, one doesn’t mean a Chassidic boy who eats a second pickle at lunch. Great principle in Torah, anything that one does in yeshiva one doesn’t mean. New principle. Right?

I was caught last week this week, a new principle from Rabbi Aryeh Amban. He says, what the Jews say confession about on Rosh Hashanah is a sign that it’s not a sin. Jews don’t do sins. Do me a favor, pray Mincha late, it’s not a sin. Okay? A good word, I sent. Very nice.

In short, that’s not what one means. What does one mean? Certainly, the extreme means that, and one starts with that, and later one spreads in the brows. I’m not saying one doesn’t have to work on all the small things. But I have this very important. This stands in Torah “lo tachmod” (you shall not covet), this stands in Torah “ben sorer u’moreh,” all these extreme cases of taavah. Yes, ben sorer u’moreh is indeed the greatest proof that taavah is the worst thing, because in any case one kills him, because such a person is uncontrollable. In English this is called a drug addict. That’s what it’s called. The worst sort, not the half drug addict, a functional drug addict, I don’t know what he gives himself advice. No, one who is completely a drug addict. That’s the meaning of a baal taavah.

Now, you’re right that there are extreme desires, and there are normal desires, and there’s a person who only doesn’t learn without the lesson because he has a taavah, and a second one who ate because he has a taavah, and so on many levels. And when we usually, for an interesting reason, which isn’t crazy, for a certain reason, we’ve been accustomed to call the derogatory name of taavah only for very extreme cases.

It makes sense, because we are a society that has no strength. Rabbi Tzvi Meir said that it’s a weak generation. So, one can’t… Rabbi Tzvi Meir, so he says, that it’s a weak generation. So I received from him, my cousin. And he says that it’s a weak generation, so one can’t have complaints about people who are a bit baalei taavah, but the greatest, the huge ones, remain difficult for you.

So one took the derogatory name, one placed it on the worst. It doesn’t mean that the worst is a different sort of thing. You assume what the world said, he’s such a baal taavah, it’s already a different sort of thing. It’s not a different sort of thing, it’s very much of a sort of thing that you also have, of a normal thing. It’s a normal process where one arrives there, and it’s a normal process where one goes away from there also. But what? He’s very extreme, and we are like a bit, how does one say, like we have an unrefined palate.

Because we don’t talk, most people, contemporary people, even those who do learn yes, don’t learn any mussar, don’t learn any Chassidic books, they don’t have any refined distinctions between what is good and what is bad. A thing that is only refinedly bad, they don’t see at all as so bad. Today, addict, the other one does see yes that a taavah is bad. Therefore, it gives the awareness. That’s my theory of today. Right? That’s the thing that you’ve been missing the whole time. I mean that you’re talking a whole thing, but he can’t control himself. I mean that all these things, no controlling, and all things exist by every small taavah. But what we say, ah, the taavah is an extreme baal taavah.

Point 4: The Rambam’s Category – The Person Who Is No Longer Human

Instructor: Now, I must say that there is even more extreme, I must say this, it stands because it stands in the holy books. I must say that there is already a very old category of this. How it’s called is brought in the Rambam (Maimonides) in a certain way, in Aristotle in another way, I don’t want to go into this now, the Rambam brings it as praise, and here in Moreh Nevuchim (Guide for the Perplexed), and not in Moreh Nevuchim, and here it’s not Moreh chapters in chapter, I don’t remember anymore, I must review, okay, next week we’ll start a review, with God’s help, because one remembers already what it says, but in one of the chapters the Rambam brings one part of this, but there is an old category, which means it has very much to do, in the previous talks, I mention it only so one should have in mind the idea, regarding what we’ve now said that what we call the addict is a very extreme baal taavah, and therefore the contemporary people recognize it only when it’s so bad.

There is a very ancient category that says thus, that there is, it’s still all on one scale, but there are things that are already supposedly beyond the human category. For example, the Rambam says, brings in the name of the philosophers, that a person who shouldn’t have any single bad desire, should always only do one hundred percent what is correct according to reason. Such a person, the Rambam brings the language, and it’s Aristotle’s language, and if I remember in the fifth book, and one can arrive with him to say, is Aristotle’s language, that such a person, I mean that he’s already not a perfect person, he’s already a god. This is a perfection that belongs to God, or to gods in his language, for angels we would have said, he’s already an angel. Why? Because a person has 2 levels how great…

The True Concept of Free Choice: Habits, Character Traits, and the Boundaries of Humanity

The Scale of Humanity: From Angel to Animal

Perfection That Belongs to God or Angels

This is a perfection that belongs to God, or for God in His language, for angels we would say, he is already an angel. Why? Because a person has a level of how perfect a person can be. Such a person who, approximately like last week when we spoke, right? A person who doesn’t like to eat at all, because he only cares about spirituality, he only cares about spirituality, stops being a person, he is already more than a person, he is already a god.

The Other Side: One Who Is So Bad That He Is an Animal

Or, says Aristotle, the same thing exists in reverse. The Rambam doesn’t bring the second side, I think there are places in the Moreh where he speaks of the second side. I’ll give you the halacha, the concept of this in a minute. There is also the other side. There is someone who is so bad, he brings an example, for instance, someone who devours his own children. There are such stories. Do me a favor, you’re not a wicked person, you know what he is, a sick person. You must remember, in our language, every wicked person is a sick person. Right? But what? He is so bad, he is no longer within the category of human, he is already an animal.

Halachic Ramification: Two Types of Killing

Therefore, says the holy Rambam, so is the halacha. I think this is the halacha that is connected to this concept, that there is a person, there are laws, and one must learn ethics, a halacha is about the person. Aristotle says that states, cities, cultures, societies, are for people. Beyond people and below people is in the desert.

Therefore, I’ve said many times, when you go to the desert you meet two types of people, thieves and Breslovers. Why? Because these are either beyond humanity or below humanity. People are not there, just as someone said about the angels, right? He doesn’t know if they’re angels, but people they certainly are not.

Do you understand that there is beyond people and below people a level, and about this the Rambam says that there are laws of punishment, laws of evidence, one kills people. A person who is humanly bad, one kills him if there are two witnesses, “by the word of two witnesses shall a matter be established,” and so on.

But if he is beyond human, for example the law of the subverted city that appears this week, I think it has to do with this, the subverted city means the city is destroyed. The Gemara makes it indeed a proper Torah law, but in the verse there is also a distinction, there is strangulation, there is the sword, one kills them with the sword. So, there is such a Sephardic week, yes? No, this week, where does the other thing appear? Shavuot? I think this week. This week? Last week? Whatever.

It says one kills him, but him one doesn’t kill. The Rambam says, one kills him as killing to prevent harm and not killing as punishment. This is the language of the Rambam in the Moreh. That is, one kills him like an animal, not like a person. Because he is already beyond… I’m saying, it’s not exactly the law, but it’s the same… because he is already not a person. No, there is a level that is already beyond human desire. He says, he is already inhuman desire. Because it’s too bad, and one cannot deal with him.

Torah Only Deals with People

And our Torah, Torah deals with people, Torah doesn’t deal with angels and not with animals, not with beasts. Because a bad person, as someone said, a bad person is one who likes to dance with females and devour pigs. Someone who likes to devour females and dance with pigs, he is an animal, he is bad, he is not a normal person, but he is not a person anymore. To him one cannot kill with the law of a person, but with the law of an animal.

He says a Torah. The Rambam says approximately so, because it’s so dangerous. Because a person who doesn’t have idolatry, an entire city that serves idolatry one must kill no one. So says the holy Rambam. And no one deals with this, except the killings. Therefore one kills the seven nations. The seven nations one doesn’t serve, one doesn’t kill as punishment, but as danger. So says the Rambam. Also in other things he says this, in Part 3, Chapter 44, perhaps somewhere around there.

Back to the Topic: Addiction, Choice, and Stigma

The Extreme-Addicted Person Is Beyond the Category of Human

I want to go back to this. No, this is just, I want to show you that if I say that an addict is one who is an extreme person of desire, if one will say that there truly is someone who eats grass, as we spoke, he eats completely, it is already an old theory, it’s already an old category of a person who is so broken and so ruined, or perhaps he was born that way, I don’t know, he is not a person at all.

This connects with that category of a bad person, who is so bad, he is no longer within the category of a bad person, he is already within the category of an animal. And… this means he has become once a stigma. Usually one can… it means that we cannot speak with him. We can lock him up, we can inject him, I don’t know, one cannot speak with him.

Questions and Discussion: To Whom Do We Speak?

Student: One minute, one minute. One minute, one minute. Now one can speak with him.

Maggid Shiur: Master of the Universe, let’s speak now in Yiddish, okay? I don’t have strength. I don’t know, one will speak to that person, not nice. I don’t know. I don’t have the problem. The Torah speaks to people who will have children a bit of choice.

Student: True, the question says true. Someone who was like that, who works in a store of women, and he does nothing, he is crazy. To him one doesn’t speak.

Maggid Shiur: Okay, let’s not get into him. You’re saying the same thing. Could be, I didn’t have prayed. It could be. Theoretically, it’s practically, it’s another question. Theoretically could be. Yes, one hundred percent. What is the problem?

The Problem: State of Pennsylvania Doesn’t Speak of That One

The problem is like this, I’ll tell you the problem. The problem is, let’s go back to the problem, how it’s interesting. Okay, the State of Pennsylvania doesn’t speak of that one who is so addicted that one goes to lock him up against his will, because they don’t have a stigma. Everyone agrees, I think it’s already beyond stigma, it’s already after that. In our society more or less one doesn’t even do for that one. So you see there is such a problem.

Now, let’s just say clearly. I say too many things always. Let’s go back to what we’re speaking. So, the State of Pennsylvania says that the advice why to say to people that they shouldn’t have a stigma, is to say that it’s not a choice.

The Innovation: If It’s Not a Choice, It’s Not a Human Issue

Now, let’s understand, we said what? That they are right. A thing that doesn’t have choice is not a problem, is not a human issue. Could be an animal issue, let’s say. But a human issue, one cannot have complaints against him, and one also cannot fix him, one also cannot do repentance. Right?

But not at least on the normal human level of repentance, it’s another level, another thing. Now, first one needs a reincarnation, understand? Not repentance. Another sort, another lands.

The Main Point: What Does Choice Really Mean?

The Most Important Thing I’m Saying Today

Now, one must however grasp the topic of choice. Here is the important thing, a very important thing, the most important thing I’m saying today. The most important sort that I’m saying today is, that the person, whom we said earlier that he wants to do something but he doesn’t want to do it, he is one who has choice, and he is already once one who has choice.

Why do I say this? You will remember very old things. An addicted person. No, not every addict. Let every addict run. Okay? I think that the State of Pennsylvania also doesn’t speak of those people. Because those people one doesn’t have an assumption. That in practice, you will be amazed, I only speak of what is an assumption. My brother speaks of, not of the hardcore addicts. Do you stand? I don’t mean my brother, I mean the idea, yes?

They Admit That It’s Not a Simple Choice

Now, they say so, that it’s not a choice, it’s something else than choice. Now, let’s understand, they are in general admitting. If it would have been a choice in the simple sense, right? He wouldn’t have been an addict. Therefore one calls him addicted, therefore he says that he is addicted, therefore he has a problem, because he doesn’t have a choice. Good morning!

The people who say about him that it’s a choice, they are not fools, they are not idiots. They don’t say, ah, you choose, you make, you stand up in the morning, should I go to yeshiva for married men or should I go where one buys drugs? And he decides that day to buy drugs. That’s not the reality, yes?

What Do the Honest Jews Say?

But what do we say? What do the Jews say? What do the honest Jews say? The honest Jews say so, that the one who goes to yeshiva also doesn’t make a choice. Something is very funny with your idea of choice, that you must negate that that one doesn’t have a choice. Most people never have a choice in your way.

Do you remember already the lecture? Choice is not a thing that one stands up in the morning and decides so and so. True? Choice is what?

Student: What?

Maggid Shiur: A habit. Choice means, but which things mean with knowledge or with will? When it comes from you, when you did it, when you want to do it. When it doesn’t come from you, it comes from outside of you, that is the main thing that means coercion, not will. Right? There is a definition that means coercion. Coercion means “you did not do it,” it was done to you. You did it means it’s choice.

Choice Is Not Atomic Decisions

Now, certainly, we have already also learned this. You wanted to do, you hold from it, it’s good for you, you hold that it’s good. Have we already learned that most choices that people make, most interesting ones, the most that one speaks of doing repentance, that one speaks of being a good person, is not choices that one calls atomic choices, not a choice that I make now a choice and something happens. True?

Because there is such a thing that means a person. If it would have been so, there wouldn’t have been such a thing as a person. You must remember, if choice would have been radical like the people who speak of choice as an atomic thing imagine, there wouldn’t have been such a thing as a human being. Because he chooses every minute.

You’re a good person? I don’t know, I’m choosing this second. Certainly, in a certain sense I can choose every second to do or not do, no one disagrees with this. But there is still such a thing as a person, and a person means a predictable thing. One can say, you will go tomorrow to do so, you would have done yesterday so. Perhaps he is on a way up, perhaps he is on a way down, I’m not saying he remains stable. But a person is such a sort of thing that has what we call, for want of a better word, habits or character traits. True?

Aristotle’s Parable of the Stone

And we have already learned, Aristotle gave the parable that a person doesn’t have more choice to not have a character trait after he has gradually been the character trait, than the one who threw a stone has after the stone is flying.

You might say that I threw a stone at my neighbor, and meanwhile I had regret, I did repentance, yes? And it says in the Path of the Just that repentance, he says, that uprooting the will is like uprooting the deed. So, I did repentance in the middle of throwing the stone, it’s flying, and it goes to “with a stone by which one may die, he struck him,” and I’m holding repentance, and after that “and he died,” they drag me to court, and I say, “perhaps he regretted it.” Regretted? I didn’t want, I only wanted to throw, I didn’t want it to arrive.

They say to him, “No, a human choice means that you chose.” Certainly, it’s true! Every choice caused a choice, and this is as it should be. Because a person is not such a sort of creature who decides the whole time whether he should be a good person or not. A person is a sort of creature who decides to become a good person, and gradually he becomes. And he becomes drawn afterward, because he does what he becomes accustomed that it’s good, and what he begins to see the goodness of it, he becomes such a person.

The Habitually-Good Person Is the True Righteous One

To this that a person has the good habits, although he is habituated, as we have already spoken at length, not like the author of the Tanya made a mistake, and one says that he means “they did not serve,” but no, he is the first service, he is a good person, and he is the righteous person of whom the Tanya speaks.

The Tanya in the middle self-notices the contradiction, and he says now only within encouragement for the intermediate people. It’s not meant seriously. So, not a mistake in the Tanya, it’s a mistake of people who learn the Tanya. He is angry that I say that a mistake.

Habit for Bad, the Rambam’s Foundation “He Coerced Himself,” and the Distinction Between Desire and Fear

Review: Habit Is Not “They Did Not Serve” – The Tanya’s True Intention

That is, a person has good habits, although he is habituated, we have already spoken at length, not like the author of the Tanya made a mistake and one says that he means they did not serve, but no, he is the first service, he is a good person, and he is the righteous person of whom the Tanya speaks. The Tanya in the middle itself the contradiction, and he says now only within encouragement for the intermediate ones, it was not meant seriously. So, not a mistake in the Tanya, it’s a mistake of people who learn the Tanya. Right?

Habit for Bad – The Same Mechanism in Reverse

And the same thing, we spoke in praise, the same thing is on this side, the same thing is on this side. When a person begins the first cigarette, and the second and the third, he had a choice, he still has a choice. Afterward he becomes addicted, it’s not different from every other thing. How does he get out? He will conduct himself backward, to not smoke. Is it hard that he must take a medicine, he must do to him… just like every other thing in life, a person is such a creature that he begins his beginning with will and his end with will, not with coercion.

Why is it not with coercion? Because it remains his, it becomes even more his, not less his. And says Aristotle, if someone will tell me… it’s not called coercion, because he intended himself. It’s a language of the Rambam. I want to tell you a Rambam. This is exactly a language of the Rambam. I need… I need… I remember what the Rambam says, I’m going to rush.

The Rambam in Laws of Divorce – “He Coerced Himself”

The Source: Laws of Divorce Chapter 2, Law 20

So states the holy Rambam. I need to show you the language, the holy Rambam, and a very strange piece from the Rambam. But the people… I don’t remember what it says there. I want to show you a tremendous piece from the Rambam. It’s a wonder, all the Chassidim say this Rambam by heart. No one remembers what it says there. I want to show you what it says. In Hilchos Geirushin [Laws of Divorce], Chapter 2, Halacha 20. It says as follows.

Yes, a Jew who was coerced, he was forced, the law states that we force him to divorce his wife, and he doesn’t want to. What do we do? We beat him until he says that he wants to. And we give a get [a Jewish bill of divorce]. Even a non-Jew can beat him, if the non-Jew does it on his own it’s not good.

The Rambam’s Question and Answer

The holy Rambam asks a question, “Why is this divorce not void, since he is coerced?”

Says the holy Rambam, I will tell you the answer to this, you’ll see. Says the holy Rambam, “We only call someone ‘coerced’ if he is pressured and compelled to do something he is not obligated to do from the Torah. But one whose evil inclination overpowers him to nullify a mitzvah or commit a transgression – he is not coerced by an external force; rather, he coerces himself with his evil mindset.”

Explanation: What Does “He Coerces Himself” Mean?

What comes into this piece “he coerces himself”? Everyone knows to say the next piece, “but he wants to be a Jew,” it comes out that he wants. What does “he coerces himself” mean? He’s not coerced, right? Someone whose inclination overpowers him, says the Rambam first, he’s not coerced. “He is not coerced by an external force,” besides him means to say, someone didn’t coerce him, he coerced himself, right? And whoever coerced himself is not considered coercion.

What coerced itself? A desire. The Rambam agrees that we take his hands and we take a pen, and we take his hands and we turn them, that is coercion. Therefore, says the Rambam, since he actually wants to do this, and he also says that he wants to, so where is the coercion? He wants on both levels.

Application: The Contradiction Within the Baal Taavah

The Foundation: No One Wants to Be a Baal Taavah

Let’s understand. We said that there is such a thing called coercion. Let’s understand, let’s go back to what we said. Why do we say about an addict, in other words a baal taavah, that he is coerced? Why? Because you ask him, “Do you want to do it?” He says, “No, I don’t want to.”

In other words, not “do you want to do it,” let’s make it a bit more precise. You ask him, “Do you want to be an addict? Do you want to be a baal taavah?” There is no one who says, “I want to be a baal taavah.” That’s what the Rambam says. No one says, “I want to be a baal taavah.” He wants to be an honest Jew. True? Do you want to be a… “his evil mindset” means bad character traits, right? Do you want to be a baal midos ra’os? Is there anyone who wants to be a baal midos ra’os? Someone might want… what? No, you might think they’re good character traits, but no one wants to be a baal midos ra’os. No one wants to be an addict. Very good.

The Mechanism: “He Coerces Himself” – He Himself Created the Habit

Now, what is the meaning of an addict? What is the meaning of someone who does have bad character traits? An amazing thing, he has a… “he coerces himself.” This is what happens every day. Who is yesterday’s self, coercing today’s self? He comes to the thing, whatever his desire is, and he feels a tremendous craving for it, and he eats it, true? But he doesn’t want to have a craving for it. But what? His habit, his hergel that he tells himself, has made him accustomed to loving it, so he is coerced to eat it.

But who made the habit? Himself. And you yourself don’t count as coercion. You can’t coerce yourself. Even if I did it yesterday. There’s no such thing. Yesterday’s me is under the percentage. That’s the law of damages, adam mu’ad le’olam [a person is always responsible for his actions]. You couldn’t have gone to sleep there. There’s no such thing. You yourself are responsible. So make yourself a calculation. This is already the next piece of Torah that I don’t need to explain now.

Questions and Answers: The Contradiction Between General and Specific

Student: Not any mistakes. When one doesn’t make mistakes. When one does things willingly.

Teacher: No, yes, willingly, yes. When one makes a mistake one doesn’t become addicted. Now we have a Chanukah. Very good. No, now you want it specifically. Let me ask you another thing. When you do it, do you do it with desire or with coercion? You do it with desire, true? You do it with desire, but you don’t want to have the desire. Very good.

So one can say like this, generally speaking, if one asks you whether you want to have this character trait, you say no. If one asks you whether it’s a good piece of kugel, you say yes. True? There is a contradiction between the general and the specific. You don’t want to have a bad character trait, but you very much want, you want to enjoy, it’s already once yours!

Comparison: Baal Taavah vs. Pachdan – Why Do We Look Down More on the Baal Taavah?

Digression: The Slonimer Rebbe’s Teaching About “Death from Thirst”

Why do we look down most on a baal taavah? The Slonimer Rebbe said this, it says in the Gemara that misah mitoich tzama [death from thirst] is the worst death, so it says, it’s the greatest suffering. But the Slonimer Rebbe says perhaps it says why. A normal person when he is sick, he stops having desires. He no longer has strength. Imagine someone dying in the midst of the greatest desire, still thirsty. It’s obviously, there is disgrace.

It’s actually not true. If you actually don’t drink in a few days, you also get delirious and you stop having desires. But that’s how he imagined it, he made a mussar teaching. But you understand what I’m bringing out is, that we look down most on an addict, because specifically because he is the greatest baal taavah, because he wants it.

The Main Comparison: Yarei V’rach Levav vs. Yefas To’ar

Why do we look down on the baal taavah more? Let me contrast with a second thing, I want to give you another parable. What is someone who has such a tremendous fear? The opposite is not a baal taavah, we spoke about character traits that stand, and the next trait we’re going to speak about is the trait of courage. He is a tremendous coward, a tremendous coward, yes? Pachdan in Yiddish is coward? Not exactly. Is there such a thing? A tremendous coward, everything frightens him.

Like that one said? He heard that the Twin Towers happened, he immediately shaved off his beard and peyos, he doesn’t know, the Jews are frightened, the Muslims. A coward, yes? That person, R’ Elazar told me the story, I don’t know if it happened or didn’t happen. R’ Nachman has some such story. Anyway, he makes himself, yes? He is a tremendous coward, and in honor of this he transgresses mitzvos, he has tremendous fear, it could be that the non-Jews, he needs to hide himself. Yes?

Now I ask you about this person, he is an insane creature, okay, he is a bit exaggerated. But do we look down on him as much as we look down on someone who is a drug addict, or less?

Student: No, not the same.

Teacher: It’s unfortunate, that parable of mine is a bit crazy, but just let’s speak when he has, you know what, let’s speak about a real coward. He is one of those who it says in the next week, or two weeks, I don’t know when, that he can’t go to war because he is yarei v’rach levav [fearful and soft-hearted – referring to the Torah’s exemption from military service]. All the Jews put on their belts, and they make themselves “ready and prepared,” we’re going to do the great mitzvah of milchemes mitzvah [obligatory war], we send a kohen, and we stand in the rows, we’re going to fight against the enemies of Israel, against the enemies of Hashem.

And someone comes, and he gets cold feet, he starts to tremble. And they tell him, “Please, don’t say it out loud, say that you had a wedding, I didn’t have a wedding, I have nothing to do. Say that you made a vineyard, I have nothing to do.” In short, there’s no choice, he must declare that he is a coward. It’s embarrassing, true? But I ask you, who is a greater embarrassment? But we can understand him, right? He is a coward. Like Rabbi Akiva said, “I cannot withstand war and seeing a drawn sword.” I don’t remember which Tanna, Rabbi Akiva or the other one. He can’t, he has fear. We can understand him, true? We can understand him so much, the Torah itself will give him an exemption. “Aha, aha, no problem.”

The Distinction: Exemption for Fear, But Not for Desire

What about the second one? Also in the same parsha there is a second one, who saw some woman and he can’t restrain himself. And the desire is exactly as burning as by that one the fear of the drawn sword. What do we tell him? “Well, well, you’re going to hate the wife, and your son is going to be a sorer u’moreh [rebellious and defiant].” He gets a much weaker heter. True, he gets a heter. You know what? Some say there is no heter. There is such a heter. There is such a case, I know once in the Torah, anaso yitzro anaso [his evil inclination coerced him]. No problem.

So says Rashi, it’s not simple, but Rashi says it’s forced. I mean that the verse is not simple, it’s not simple that it’s a good thing. But Rashi says that it’s a bad thing, but no problem. Such a level of yetzer hara? For that there was a problem mister.

Student: He said that he has proof that no other yetzer hara can be conquered, because you see that this is the only one that is permitted.

Teacher: That’s not a proof, it could be we need to make a building now. But anyway, I just want to show you a basic thing: who do we look down on more, the yefas to’ar [beautiful woman captured in war] taker, or the ish yarei v’rach levav [the fearful and soft-hearted man]? I think it’s simply clear in the Chumash, and then in halacha, that the yarei v’rach levav we understand. Perhaps he is very pious, he is yarei mei’aveiros shebeyado [fearful because of sins he has committed], he doesn’t have merits. I don’t know. Yes, it’s an answer, but we understand him more, we’re going to give him the answer. For the yefas to’ar he didn’t get any answer. What says that he may even? But we look down on him. Why? Because he is a drug addict, and he has another trait that disturbs him.

The Foundation: Ones Rachmana Patrei – But Not for Yetzer Hara

What is the distinction? Generally speaking, I don’t need to elaborate, I brought an extreme parable, let’s not, generally speaking. Ones is exempt, ones rachmana patrei [the Merciful One exempts one who is coerced]. And the Rambam says that even if a non-Jew threatens you to commit avodah zarah [idolatry] and you do it, you are exempt, because ones is exempt. There is an additional obligation that one must give up one’s life, but it has nothing to do with it, it’s transgressing that positive commandment. But he is exempt, right? And ones exempt means even ones of money in many cases. It’s not clear, ones of life.

Ones in halacha doesn’t necessarily mean that someone stands and pushes your hand, right? Ones means a compulsion. Whether for lives, whether for money, there are distinctions. He threatens you, he will hit you, all kinds of things. That is ones, right?

There is almost no halacha, except for the case [perhaps: the case of yefas to’ar] and perhaps one halacha of yetzer hara, from Maseches Kesubos [Tractate Ketubot], there is almost no halacha where it says that someone has such a great yetzer hara, we can understand him. Everything we can understand him. Even that is perhaps one midrash. Why not? Have you ever thought about this question?

Desire and Coercion: Why Halacha Treats Them Differently

The Basic Question: Why Is “Anaso Yitzro” Almost Non-Existent in Halacha?

Definition of Ones in Halacha

Ones means, he compels you, whether loss of life, whether loss of money, there are distinctions, he threatens you, he will hit you, all kinds of things, that is ones, right?

There is almost no halacha, except for the Torah, and perhaps one halacha of yetzer hara from Maseches Kesubos, there is almost no halacha where it says that someone has such a great yetzer hara, we can understand him, at least we can understand him. Even that there is perhaps one midrash.

Why not? Has one ever thought about this question? Reb Tzadok HaKohen thought about this question, but the people didn’t think about this question. And the answer is, why don’t we think about this question?

The Contrast: External Ones Is Recognized, Anaso Yitzro Is Not

Who is he who is he who is he? He was a person, he comes to the beis din, he says, I want to do, I have a great yetzer hara, I have a doctor, I have a note from a psychiatrist, I suffer from addiction. It’s not even my fault, I was in cheder, someone showed me something and said, I’ve had an addiction since then, and I can’t restrain myself.

Okay, I just want to bring out, everything is there, everything is there. I just want to bring out that it’s not the normal case. The opposite, someone says in Choshen Mishpat [the section of Jewish law dealing with civil and monetary matters], in Yoreh De’ah [the section of Jewish law dealing with ritual matters], he says thousands of cases of the non-Jew threatened me, perhaps if I eat pork he will do something to me. We tell him, no problem, you are exempt. Very quickly we say, you are exempt.

Ones from fear, from fear, one is very quickly exempted, there are thousands, hundreds of halachos about such types of coercion, a whole Hilchos Yehareg V’al Ya’avor [the laws of martyrdom: when one must give up one’s life rather than transgress], where all the conditions are basically proof of such types of things. And the ones of desire, the ones of taavah is almost not there.

Analogy from War

And the same thing, people look down a bit on the one who runs away from war, but we understand him, what should he do? It is indeed difficult. The one who has a great desire, specifically for that we look down on him more, why specifically it’s a great desire? Do you get it?

The Main Answer: “Ones Es Atzmo” = Ratzon

What is the answer? The answer is very simple. What is the answer according to what we said before?

The answer is that ones means lo ones es atzmo [he did not force himself]. Ones es atzmo is the same thing as ratzon. Ones es atzmo means you want. Not you want today, you wanted yesterday, you already want. You want so much that you have already become a ba’al of it. You get it.

You are right that to do teshuvah it won’t go all at once. I agree that practically the person will have a problem. No one disputes that he will practically have a problem. One doesn’t do teshuvah, one doesn’t become better in one minute, because he has such a problem. And perhaps one should indeed be lenient with his punishment. I’m not going into details now, but the idea, that one is a ratzon, he is a more corrupt person, because he wants bad things, he wants so much, he can’t restrain himself.

The Distinction of Ones and Ratzon

The one whom someone else compels, what is the whole distinction of ones and ratzon? One, the non-Jew threatens you, a non-Jew threatens you, okay, I can understand you.

Don’t say, not always. There are many types of ones where sometimes we say, that one from the tenth house, we look down, it went a bit too far. No problem. But the far is much farther than the far of ratzon.

Why? Because if it means that one did to you, that one did to you, you are not a bad person. Someone forced you. He wanted, he waited for the answer. In any case, that that one waited is not dangerous. But that you yourself wanted, that is terrible, that is the distinction.

Why? Generally speaking there is no such thing in Shulchan Aruch [the authoritative code of Jewish law] of anaso yitzro. That is approximately what I wanted to say today. I did find a dangerous Gemara about this. Very interesting.

First Additional Distinction: Bechirah vs. Breichah

There’s another giant point, I need to say one more thing. There’s another small distinction, another reason why. Everything I’ve said to you is written on the last page 2 in the sources. There it says “התהלות רצונות יוסף מרחל לב” [the praises of desires, Joseph from Rachel’s heart]. On this I’ve written from the Sefer HaMidos [Book of Character Traits], more with my additions, a bit of Torah. I didn’t add enough here, but I’ve now told him all the laws that are built on this. And I need to add a piece of Mishnah, I need to say one more thing, after which I’ll say a piece of Gemara in Eruvin [a tractate of the Talmud].

The Essential Distinction: Bechira and Bricha

There’s another giant point, another giant, another two giant points to say Ribono Shel Olam [Master of the Universe]. One, I must say another two giant points. One, there’s another reason, another distinction. The essential distinction is this, I mean, I think this is the essential distinction, perhaps everything is connected to this.

The essential distinction is that a ba’al ta’avah [one ruled by desire] is what he wants. One can say it, I thought about it in terms of nishtar kodesh [hidden holiness]. One says thus: there is bechira [choice] and bricha [flight], they’re both the same letters.

Ta’avah [desire] means you are choosing inside, he wants. And everyone knows, I spoke earlier, the example is what are you choosing? You’re not choosing? It’s not a claim.

Ones [compulsion] means you’re not choosing, you’re fleeing. What does it mean from choosing you’re fleeing? Right? The same letters. I don’t know. It’s not there. The one not choosing is fleeing. And consequently what? He’s running away from that thing, not from himself. It’s not that he’s drawn to something, that thing is pushing him away, he’s running away from it. Not that he’s pushing it away, yes, he’s running away from something. That’s the distinction.

Second Additional Distinction: Fear Removes One’s Da’at, Ta’avah Does Not

There’s another important distinction, which is that ones, not a normal ones, let’s understand, when it’s a normal case it’s ones like that one, I don’t know that story, someone is in the kishrei hamilchama [those fit for war], the nature is that the person becomes a bit crazy.

The Case of War

Usually when a person abandons his weapon, let’s say there was someone who is really from the claimants, there’s such a thing in the military that is very strong, he’ll show, yes, you ran away from your post, even though it was very dangerous, you must, that’s your job.

Okay, but why does he run away? Usually he’ll say, I ran away like this, as it says in the Gemara. I ran away like this, I was so frightened, I went crazy. But I was out of my mind, what should I do? Out of one’s mind means I’m exempt. The rule is that a person who has no sekhel [understanding], you know what he does with himself, is exempt.

Ta’avah Is Different

Ta’avah, very hard to say, usually, there’s always a case, but usually, when a person has a ta’avah he’s completely fine, he loves the boss very much. You can’t say, usually, so he says a distinction, one must think about this more, I have proofs for this.

Usually one doesn’t see that fear is something that drives people crazy, people become crazy. In the normal case, the central case of someone who ran away from something because of fear and a terrible war, he’s out of himself, he’s out of his senses.

Someone who has such a ta’avah, such a thing from the Torah, is out of his senses? He’s not out of his senses. He has a great yetzer hara [evil inclination]. A great yetzer hara is not out of one’s senses, not the same thing. That’s the second distinction.

Third Additional Distinction: Opportunity to Practice

A third distinction, which is very connected, ones we’ve said, I’m being brief, I’ll just say briefly what’s already 10 20. The third distinction is, let’s remember an important thing.

The Question of Guilt

They’ve now said, what is a person actually guilty of? Certainly the one who is a great ba’al ta’avah is himself guilty, why? Because yesterday and the day before yesterday, and the day before that, and the day before that, his whole life basically, he accustomed himself to bad habits.

Now you must understand a very interesting thing, that if so, one can only have claims against the person if he had the opportunity to acquire good habits. If he’s now born for example, he’s still young, one can’t have any claims.

Children and Chata’ot Ne’urim

Before that, on children one has no claims even if he’s a ba’al ta’avah. Why not? Have you never thought about this? One giant reason is, he shouldn’t have da’at, because he should have been a ba’al ta’avah. It takes time. A person isn’t usually born a ba’al ta’avah, he’s born with more desires than he should have. And gradually he works it out, becomes a bit restrained.

But when a person is very young, one can’t have any claims. One sees clearly, this is by the way a heter [permission]. For young bachurim [young men] one allows, that is chata’ot ne’urim [sins of youth] for a giant reason, one says, not dangerous, he’s young. He actually, when older he didn’t have a… One allows him, he says, one should do teshuvah [repentance]. No, no, no. I just want to bring out, but I want it’s an important thing.

Where Does the Claim Lie?

So it comes out, let’s understand, where does the claim lie on the person? One says that you’re a terrible ba’al ta’avah, you’re an addict. When does one have claims? The State of California, on whatever, is very confused. On ones one is confused. By them it’s either it’s a choice, or it’s not a choice.

The ratzon [will] is a choice yesterday. Why must it be a choice today? They say, don’t make stigma, because stigma makes people from just giant reasons feel bad, and after they feel bad they don’t go to treatment.

The Essential Point

No, I’m explaining. No, no, no. No, no, no, more, more, more, if he made himself, himself with his evil mind from twenty years of becoming bad. I’m just explaining here that it’s very important to grasp that this is when one has claims.

When one says that you’re a bad person because you want so strongly a bad thing, one doesn’t mean because you want now a bad thing. You mean because you wanted yesterday a bad thing, and the day before yesterday, and the day before yesterday, it started with a less bad thing, it became worse and worse, as is the way of ta’avot [desires].

Digression: California and Stigma

The state of California is a bit confused. They say that if… whatever, they probably hold the same. If it’s not a choice, if it’s a disease it’s not a choice. A person can have a choice to have a disease. Even, as we spoke, even actual illnesses, the Gemara says what does peshi’ah [negligence] mean. If one could have had a better lifestyle where one can’t get illnesses. All the more so such a thing that he started, certainly it’s a choice. Now it’s already not a choice for him though. That means a choice, because yesterday it was a choice.

And about this they’re also not right that when there’s no stigma, because the stigma isn’t made for that person. The stigma is made for the person at step 0, not for the person at twenty. Perhaps he actually doesn’t need stigma, I don’t know, perhaps one needs to bring encouragement in, should say that there should be chizuk [strengthening].

But all those other people, who stand twenty steps before that, how will one they shouldn’t be frightened that they shouldn’t start this path? One must make a stigma on that person. Okay, this is a side thing, which I don’t want to go into, I’m just bringing out the point.

The Main Point of Opportunity

That the reason why one has claims, the badness doesn’t lie in what you could have habituated yourself. If so, it must be such a sort of thing that one can habituate oneself.

Now, an interesting thing, one spoke about a contrast of ones, as one calls in the Gemara ones comes in ta’avah and compels himself. Why is the great distinction? The main distinction is that the things that happen by themselves one has very many opportunities to work on. You know why? You do it yourself.

Every day you get up with a terrible ta’avah. If he has a refined ta’avah, restrains himself a bit, tomorrow restrains himself a bit more, the same, gradually you’ll become a person.

But to call a non-Jew to force you every day is very hard, the non-Jew doesn’t come always. The 20 means they only fall once in a century. So how did he have the opportunity to practice courage? He didn’t. Except a soldier, I don’t know, it’s his job, a normal person doesn’t have an opportunity to practice courage.

So one can’t have so many claims, usually it comes suddenly, it came, he was frightened, what does one want to do? A thing that comes always, from that one looks more somewhere in by ta’avah to many other bad middot [character traits], because ta’avot has the most opportunities to work on. Every single day one can work on it. That’s the third reason.

Summary of the Three Distinctions

What did I want to bring out? The first is because you want it, because you are choosing and it speaks of choice.

Tosafot’s Question and Answer: Why Yetzer Hara Is Not in the List of “Ma’avirin Al Da’ato”

The Baraita: Three Things That Remove a Person from His Da’at

No, the second is because you have da’at. Ah, I wanted to say a piece of Gemara. With this I’ll conclude. I searched, listen to a wonderful thing from the Gemara. I searched for a source for the two sorts. I searched for a source for the for sorts of ones. It comes out that there are different sorts of ones, yes? And one looked earlier on the first page, we saw that the Gemara that’s written in the Sefer HaMidos for ones, is either a great wind comes and drags you, or a person drags you. And I, Yitzchak, explained this, I would here today a Mishnah, it’s a Hamburg Mishnah. A Mishnah stands, in the first Mishnah of the fourth chapter of Eruvin, it says thus: “mi she-hotzi’uhu nokhrim o ru’akh ra’ah” [one whom non-Jews or an evil spirit took out] means an ones. That’s the Mishnah and the Rishonim learned think the same thing. There are two ways of being a complete ones: that one does, or non-Jews, or an evil wind.

The Rambam’s Definition of “Ru’akh Ra’ah”

Now one looks into the commentators, one sees they say that ru’akh ra’ah is not a wind at all. What is ru’akh ra’ah? The Rambam says that ru’akh ra’ah is anything that makes the person act shelo mi-da’at [without da’at]. Further, shelo mi-da’at. That’s said the second thing we’re saying, that when he doesn’t have da’at, then he’s the thing that comes from outside takes away his da’at.

The Distinction Between Machalat Nefesh and Middah Ra’ah

Before that it’s very important to notice, that when you say nowadays one says that there are all kinds of machalot nefesh [mental illnesses], and in the Gemara it’s always called a ru’akh ra, because it’s only the distinction of a badness with an illness if another does it. If a ru’akh ra comes and does it to you, and he doesn’t have da’at, then it’s not him. If it’s by himself, if in other words, can he habituate himself. That’s what like the difference. The illness that we call today a choli nefesh [mental illness] is something that one can’t habituate oneself in and out. If one can habituate oneself in and out, then it’s plain a middah ra’ah [bad character trait].

The Gemara’s Baraita: “Sheloshah Devarim Ma’avirin Et Ha’adam Al Da’ato”

Now, very interesting, it’s really a wonder, I want to tell you really. This is a law, a law in Eruvin and techumin [Sabbath boundaries], that one who goes out chutz latchum le-ones [outside the boundary by compulsion] has such a law, if he goes out bi-rtzon [willingly] he has another law, and these are the examples.

Halacha Is Ethics – No Distinction Between Aggadah and Halacha

Now, one looks into the Gemara, I want to tell you today a wondrous thing, one looks into the Gemara, and the Gemara thought like us, that there’s no distinction between aggadah and halacha. Halacha is ethics, it’s only, it’s understood that the law of techum is about desecration of Shabbat, it’s a whole path how one arrives here. But the investigations of ones with will with mixed, the same investigations of all human things, all virtues and deficiencies, it must be be-ones [by compulsion], not be-ones, it must be bi-rtzon, be-da’at [with da’at]. The Gemara thought that the Mishnah speaks of the sugya [topic], of what it means that the person is be-da’at?

The Gemara says thus: Everyone knows that what does the Gemara do when on a Mishnah it brings baraytot [external teachings] that connect with the subject of the Mishnah, sometimes it fits yes, sometimes it doesn’t fit, one answers. The Gemara says thus: “tanu rabanan, sheloshah devarim ma’avirin et ha-adam al da’ato ve-al da’at kono, elu hen nokhrim ve-ru’akh ra ve-dikdukei aniyut” [the Rabbis taught, three things remove a person from his da’at and from the da’at of his Creator, and these are they: non-Jews, an evil spirit, and the pressures of poverty]. Two of the three are in the Mishnah, true? And what does the Gemara say? That the Mishnah speaks of the matter of “ma’avirin et ha-adam al da’ato” [remove a person from his da’at]. “Ma’avirin et ha-adam al da’ato” is literally, it’s really a translation of the wonderful same thing, removes a person from his da’at, “u-ma’avirin al midotav” [and removes him from his character traits], it means it removes him from his da’at, it’s out in Yiddish, out of his senses. Removes him from his da’at, and da’at kono [the da’at of his Creator], which is correct. And two of them are non-Jews, that means ones, ru’akh ra, I don’t know exactly what that is, and there’s a third which is called dikdukei aniyut [pressures of poverty].

The Gemara’s Question: “Le-mai Nafka Minah?”

The Gemara asks a question, a tremendous question. And as I’ve now said, this means complete ones. The Gemara asks, “le-mai nafka minah” [what’s the practical difference]? If this is an ones, what are you telling me? I can’t. If you say that you must do something, don’t go out chutz latchum, don’t go out chutz latchum from non-Jews, ru’akh ra, and dikdukei aniyut. Dikdukei aniyut means what? You don’t have money. What should I do about that?

Digression: The Chafetz Chaim’s Story About Pikuach Nefesh and Dikdukei Aniyut

So the Chafetz Chaim said, it’s written in Reb Nissen Krelitz’s book, no one should say chiddushim [novel interpretations], Reb Nissen Krelitz was one of the most pious Jews that could ever be, he writes a book “Such Shabbat”, they told the Chafetz Chaim he should go to some city where there Shabbat desecration had become rampant, the people work there in some factory in that city, it’s open on Shabbat, there the whole community works, and they all work on Shabbat, and they should go say mussar [ethical rebuke] to them. The Chafetz Chaim said, on what should he say mussar? It’s pikuach nefesh [life-threatening situation], they may. Pikuach nefesh. In the city there’s only one factory, that’s the entire livelihood of the entire city. Whoever doesn’t work there starves to death. And what claims do you have that they work on Shabbat? Ah, go make a factory that keeps Shabbat. That would be a nice thing, because Jews must keep Shabbat. But to say mussar? So he says. He has a whole explanation to try to explain this, it doesn’t fit him, but he comes out like this, I can’t look outside two laws of Shabbat, the laws of pikuach nefesh stands the story. There stands the dikdukei aniyut, which is an ones? The Gemara asks, what can I do? An ones is ones, when it’s bi-rtzon, when I’m a bit guilty, I can do something.

The Answer: “Le-vo Rachamei” – Pray and Change the Situation

The Gemara answers, listen to a Gemara, this is a Breslav Gemara. The Gemara answers, the answer is, “nafka minah iz, le-vo rachamei alav” [the difference is, he should pray for mercy], he should pray. Because it’s understood that a person doesn’t want to have dikdukei aniyut, what does he want to do? Pray. I mean that “le-vo rachamei” [to bring mercy], according to Breslav means it literally, it means actually literally.

What Does “Rachamei” Mean in the Gemara?

But “levo rakhamim” [to come with mercy] we see in other places in the Gemara, it says “shema yikdimenu akher be-rakhamim” [perhaps another will precede him with mercy]. Rakhamim means this: there are things that are done in midat ha-din [the attribute of strict justice]. Why is tefillah [prayer] called rakhamim? Have you thought about this? Why “levo rakhamim”? The Almighty says, perhaps according to midat ha-din I don’t deserve to be poor. There is tefillah, tefillah means din [judgment], yes? Not all tefillah is be-midat rakhamim [in the attribute of mercy].

Why does the Gemara call tefillah rakhamim? What does the Gemara mean by “levo rakhamim”? It means this: it means that in the normal order, din means in the normal order, it’s the derekh ha-teva [natural way], the derekh ha-olam [way of the world]. I have a ruach ra [evil spirit], can I do something? I can’t. When I have a ruach ra, can I do something? I have a ruach ra, I can’t do anything.

Rakhamim Means Broader Changes in Life

But there are ways of doing things that are called rakhamim. In other words, as we learn in the Gemara, what is the way of teshuvah [repentance]? As the Rambam says, he should go to another city, he should change his name, he should be meshaneh mazal [change his fortune], meshaneh makom [change his place], meshaneh mazal. This is not din, one doesn’t become… perhaps in that city he’ll also be poor, we don’t know. Change something in the whole situation of his life, perhaps there you won’t have the triggers that make you crazy. There are no non-Jews there. Go live in other countries, there are no non-Jews. “Levo rakhamim” means that one can do things that are not directly on the action, one can do broader things. Things that change in life that spoil this. This is the meaning of the Gemara. And the way that one does it is through davening [praying]. Because, okay, whoever understands how to daven, or what it says.

Tosafot’s Question: Why Is the Yetzer Hara Missing from the List?

Now, I want to tell you, it goes further, says the holy Tosafot, listen to this, until Tosafot learned that in this topic in the Gemara it speaks of the topic of something that is not a yetzer hara [evil inclination]. A yetzer hara where when one wants alone is “hu yanus et atzmo” [he can flee from himself], “mi she-yotzi’uhu” [whoever took him out], that one took him out, is exempt, is an ones [unavoidable circumstance].

Tosafot asks like this, Tosafot says like this: “ve-af al gav de-ika nami” [and even though there is also] – why does the Gemara say that there are only three things that are “ma’avir al da’ato ve-al da’at kono” [remove him from his mind and from his Creator’s mind]?

Question A: Keshafim

First Tosafot asks a question, there is keshafim [sorcery]. Okay, keshafim is the simple meaning of ruach ra’ah. It says “makhkhishim pamalya shel ma’alah” [they deny the heavenly entourage], the simple meaning is “ma’avir al da’at kono” [removes from the Creator’s mind]. Do you understand Tosafot’s simple meaning? Why is it “ma’avir al da’at kono”? Because it’s “ma’avir al da’ato” [removes from his mind], it makes him crazy. That is, a sorcerer is a crazy person. No, that’s not what Tosafot means, but Tosafot means that a sorcerer makes other people crazy. Okay.

Question B: Yetzer Hara – The Main Question

Then Tosafot says, there is another thing, yetzer hara. Why? Tosafot brings such a way, one doesn’t need this language, but this is Tosafot’s question. The Gemara says that there are three things that are “ma’avir al da’at” [remove from one’s mind], that make a person crazy. A yetzer hara also makes a person crazy. And this has a proof, there’s a Gemara in “elu megalkhin” [these may shave – in Moed Katan], that there is such a thing, “mi she-ra’ah she-yitzro mitgaber alav” [one who sees that his yetzer hara is overpowering him], and he implies “ve-eino yakhol le-hitgaber” [and he cannot overpower it], he should go do some action, “yilbash shekhorim ve-yit’atef shekhorim” [he should wear black and wrap himself in black], and he should go do some action, “ve-ya’aseh mah she-libo khafetz” [and he should do what his heart desires], he should not make a khilul ha-Shem [desecration of God’s name].

It comes out simply in the Gemara, he says, it’s simply in the Gemara that one cannot, sometimes there is a yetzer hara that is “ma’aviro al da’at kono” [removes him from his Creator’s mind]. And this “ve-ya’aseh mah she-libo khafetz” Tosafot says actually a different meaning.

Rabbeinu Chananel’s Alternative Explanation

Tosafot brings Rabbeinu Chananel’s explanation that “yilbash shekhorim” doesn’t mean that he should do it, it means that through this he won’t do it, “yakhof da’ato” [he should force his mind]. But it’s not the simple meaning in the Gemara, Tosafot doesn’t go with this explanation.

Tosafot’s Answer: “In Every Case a Person Can Be Careful Not to Come to This”

He says, there is another answer. Tosafot answers, “be-khol makom adam yakhol lizaher she-lo yavo lidei kakh” [in every case a person can be careful not to come to this]. Certainly a person who is seized by the yetzer hara, about him was said the Gemara, “al ta’aseh mah she-libkha khafetz” [don’t do what your heart desires], do it with a nikname [pseudonym], not with your own name.

The Key Principle: One Can Be Careful Beforehand

But why can I have complaints against him? Why isn’t this called “ma’avir al da’ato ve-al da’at kono”, where then he is exempt, just like “nishbah la-listim” [captured by bandits] and “nokhrim”, non-Jews, whatever? The answer is, because yesterday you could have done something. No one told you to have internet. Now that you have it, you are indeed exempt. But no one told you to have it. You could have been careful “she-lo yavo lidei kakh” [not to come to this].

Conclusion

So these are words of Tosafot that we see what we have now discussed.

A freilichen Shabbos [a joyous Sabbath].

בעלי בחירה ותאוות: מדוע תאווה היא המידה הגרועה ביותר?

הקדמה: סיפורים מספרו של הרבי מוויז׳ניץ

המרצה:

רבותי, ראיתי, קניתי ספר של סיפורי הרבי מוויז׳ניץ, הדוד הרבי מוויז׳ניץ, ר׳ מרדכי האגר עליו השלום, הרבי ממאנסי. והוא אומר שם רק את האמת, כל מה שהוא לא מבין הוא אומר שלא מבין, מה שלא שמע אומר שלא שמע, מה ששמע משכן אומר בבירור איפה השכן היה, וכן הלאה.

סיפור על בעלי בחירה ובטחון

כתוב שם שסבו ודודו נעשו רבנים, האהבת ישראל עם אחיו שנקרא ר׳ חיים אנטאניער, הוא אמר ש… מה? כן. הוא סיפר שהגואל ישראל היה לו מנהג בשבת צהריים בקידוש לדבר על כל הרבנים. הוא דיבר על, הוא אומר שדיבר מ-, אבל הוא מתכוון שהיה צריך לדבר על. וכשהם נעשו רבנים, הוא אומר, “אה, היום נקבל עוד שני צעירים לחבורה.” הוא מספר זאת בצורה מובנת, הם נעשו רבנים, כך יודעים.

בכל אופן, ראיתי עוד סיפור שסבו אמר שמעולם לא היה לו פחד, היה לו הרבה בטחון, מעולם לא פחד בחייו, אבל פעם אחת, אני לא זוכר על איזה סב, על הסב הזקן יותר, על סבו שלו, סתם סבו הזקן, הצמח צדיק על סבו, פעם אחת סבו היה, תפסו אותו הגויים שילך לצבא, משהו היה איזו בעיה עם אנשים. זו הייתה הפעם היחידה בחייו שהוא נבהל.

הוא אומר, צעיר כזה, בעל בחירה, זה נורא, מבינים? עם אנשים, עם גויים, עם מאמינים, עם ראשי חסידים, אלה לא בעלי בחירה. אבל הגויים לא יכולים לדעת, הם עוד יכולים לעשות משהו, מבינים? בעל בחירה, זה נעשה מסוכן. וגם רבי נחמן מדבר על הדבר הזה שבעל בחירה מסוכן מאוד להתמודד איתו. כתוב גם אצל החיים הקדוש על יוסף הצדיק, ואתם יודעים את הדיבור החסידי הידוע, שאפילו צדיק, בעל בחירה, יכול להזיק, אפילו כמה בטחון שיש לו.

תלמיד:

למען נפקא מינה, יש לך עוד איזה סיפור?

המרצה:

אעשה עוד הרבה סיפורים טובים, הרבה דברים מצחיקים שהוא מספר, כל מיני דברים נעלים.

תלמיד:

מה?

המרצה:

הקב״ה נתן לאדם בחירה, וזה אומר שזה אמיתי. זה לא בדיחה. כן, הוא לא יכול. כתוב “מחושין ממעל נישט למעלה”. השבוע זה הנושא. מה יש לי מבטחון כאן? בטחון הוא רק כשמתמודדים עם גויים, ועם…

תלמיד:

מה?

המרצה:

כן, כי הבחירה היא אמיתית, כך נראה. זה לא שווה, אבל זה הדבר האמיתי, כך מקובל.

תלמיד:

יש לך איזה…

המרצה:

לא לא לא, אני רק אומר, אתה שואל שהאהבת ישראל היה מאוד גס, נכון? אני רק אומר, מדברים על תאוות אכילה.

סיפור על תאוות אכילה: מלח במקום סוכר

נו, ראיתי דבר יפה על תאוות אכילה. ראיתי בדיוק קטע יפה שם על הנושא הזה, כשכבר מדברים. ספרים חסידיים אומרים באמת את הבעיות של החיים.

הוא אומר שסבו, הוא מספר שסבו היה שמור מכל התאוות, כידוע, הוא אמר שזה גם גימטריא משהו, אני כבר לא זוכר, אכילה, שתייה, משגל, משהו הוא גימטריא זה שמו, אני כבר לא זוכר. ראשי התיבות הוא גימטריא כך והלאה בתורה.

והוא סיפר סיפור, שפעם אחת בטעות, הגבאי בטעות, במקום לשים סוכר בקפה שם מלח, משהו כזה? ואף אחד לא שם לב עד שאחד התחיל לצעוק, משהו כזה הסיפור, והרבי אומר, אה, זה לא נכון. והוא אומר, הוא לא יודע, אם הפשט שהוא היה כל כך דבוק, הוא לא תפס שזה מלח. הוא מאמין שצריך להכיר, הוא לא יודע. אבל או אולי, הוא פשוט… הוא התגבר, הוא כן טעם שזה מלח. הוא התגבר. אני אשתה בכל מקרה. מאוד כן.

מנהג הרבי באכילת מרק

אני זוכר שמישהו אמר לי, לכן גם הסתכלתי בטישים שלו. דבר אחד שהיה מעניין, חשבתי שהוא היה אדם מבוגר, אני מתכוון שכולם היו עד שכולם היו בני עשר, כן, כל מיני דברים מצחיקים, אבל הוא אכל מרק כך שהוא לקח כף מרק ביד, הוא לקח את הכף, הוריד את הידיים, הסתובב, ולקח את הכף.

מישהו אמר לי, הוא ניסה לאכול כך, זה מאוד קשה. עכשיו, ואתם רק צריכים להיות מסוגלים, להיות מסוגל? אני לא לוחץ על זה, זו הייתה חיים מוזרים. זה מצחיק שהוא יכול היה, ניסיתי לחקות את זה, זה מאוד קשה.

תלמיד:

לא, הוא גם היה לו, אתה יודע שהיה לו מנהג כזה, הוא החזיק שלא מתאים ליהודי חסידי להתכופף לאוכל.

המרצה:

בדרך כלל אנחנו באים עם מזלג ואוכלים כך, האוכל בא אלי, אני הולך אליו, מבינים? זה כבוד עצמי. אבל אחר כך הבעיה היא, תנו ליהודים לחיות קצת, הבעיה היא, תשמע, אני לא יודע אם זו גדלות וקטנות, הבעיה היא שמרק מאוד קשה לאכול כך כי הוא נשפך.

תלמיד:

מה?

המרצה:

אה, קש זה לא רבני, אחרת אתה לא יודע. ראיתי פעם רבי שותה בקש כסף. הוא עשה עצה רבנית, הוא קנה לעצמו כזה צלחת שמשתמשים בה לכוסות, וכשהוא אכל מרק היה לו מנהג כזה, והוא היה אחר כך נותן לחסידים את המנהג לשתות שיריים. כל שבוע היה זה.

תלמיד:

לא, הם הולכים עם סינר.

תלמיד:

מה?

תלמיד:

הם הולכים עם סינר.

תלמיד:

אולי היה לו כף מאוד גדולה ואכל מעט מאוד. זה הסוד?

תלמיד:

מה?

תלמיד:

אמת, גם אמת.

המרצה:

להיפך, זה… כלום, זה כל כך… אני לא יודע, אני לא זוכר. את זה אני כבר לא זוכר עד כדי כך. אני לא יודע. גם אז. בכל אופן, אנחנו הולכים לדבר על בעלי הבחירה.

הנושא המרכזי: מדוע בעל תאווה הוא המידה הגרועה ביותר?

סטייה: המנהג לדבר “על” רבנים, לא “נגד” רבנים

תלמיד:

בסדר, האנשים אוהבים מאוד לדבר על בחירה, כידוע.

המרצה:

אנחנו הולכים לדבר על זה. זה השיח שלנו מהיום. אני מחזיק באמת בעמוד הבא כאן. אני רוצה, בואו נראה כך. אני אצטרך לומר עוד סיפור, אבל קודם אני צריך לומר עוד דבר תורה.

תלמיד:

זה החלק שמדברים נגד הרבנים?

המרצה:

מדברים עליהם.

תלמיד:

עליהם.

תלמיד:

עליהם.

המרצה:

אמרתי שהסטיטשינער רב אמר שבעצם המנהג לדבר על רבנים, רק זה לא קיים. זה קיים חוץ מהסאטמר רב, אבל אותו הוא מפחד לדבר עליו. מפחד, לא בגלל שהחסידים אומרים מפחד הוא היה מחזיק שהוא צדיק, אבל אפשר לעמוד בתור. הנקודה היא כך, אנחנו צריכים להחזיק באמצע הלימוד, ואני עובר קצת על נושא, כי אפשר להישאר תקועים על אותו דבר.

חזרה: הטעם הראשון מדוע בעל תאווה הוא המידה הגרועה ביותר

אנחנו מחזיקים באמצע הלימוד של זה. שהמידה הגרועה ביותר היא להיות בעל תאווה. הסוג הגרוע ביותר של אדם הוא בעל תאווה. הכי, לפחות הכי מבוזה סוג של אדם. כך אנחנו טוענים וטוענים שכל הגויים גם מחזיקים כך. לא רק היהודים מחזיקים כך, לא רק המשכילים מחזיקים כך. כולם, למעשה, המשכילים אולי לא מחזיקים כך, כך דיברנו בשבוע שעבר. אבל בעצם, כל האנשים מחזיקים כך.

עכשיו, הם הביאו כמה סיבות למה. זה היה השיח, הם אמרו שזו עובדה. כשהם דיברו שיש את הסיבה העיקרית, המהלך העיקרי, ההסבר למה אנחנו מחזיקים שזה הדבר הגרוע ביותר, היה בשם אריסטו, שלמה? כי זה דבר בהמי. מי שנכשל, מי שלא נכשל, מי שלא שולט על עצמו ברמה של תאוות, הוא בהמה. הוא מתנהג כמו בהמות, שבהמות לא מתגברות על תאוותיהן, וגם הוא לא.

לא, לא בדיוק שהן לא מתגברות על תאוותיהן, אלא שחוש המישוש, סוג תענוגי הגוף, אינם דברים אנושיים. לבהמה יש אותם בדיוק כמו לאדם. להיכשל במקום הזה, פירושו שאתה נכשל בתחום בהמי, לא בתחום אנושי. זו הנקודה שדיברנו עליה.

תלמיד:

כן, זה פשט אחד.

הכרזה: יש עוד טעמים

המרצה:

עכשיו, אנחנו הולכים להתגלות. יש עוד פשטים בזה. אולי זה מחובר, כנראה זה מחובר, אבל יש עוד סיבות. כתוב עוד סיבות למה. התאווה היא הדבר הגרוע ביותר, זה לא הטעם הגרוע ביותר.

תלמיד:

ואתה יודע עוד טעמים? עוד סיבות שאריסטו אומר?

המרצה:

כן כן, אריסטו אומר את זה. אבל אני אומר שכתוב, עוד סיבות, אולי… אני לא יודע אם כתוב, צריך למצוא איך אפשר לחבר את הדבר לדברים אחרים. עוד סיבות, למה תאוות היא הדבר הגרוע ביותר.

השלט בפנסילבניה: הוכחה ל״סטיגמה”

אני אגיד את הדבר, הסיפור הוא כך. הסיפור הוא כך. נסעתי בכביש המהיר בשבוע שעבר, וראיתי שלט גדול כזה, שלט פרסומת גדול. היום המנהג הוא שאם רוצים לומר מוסר כותבים את זה על שלט פרסומת. פעם היו אומרים דרשה בבית הכנסת, היום אומרים את זה על שלט פרסומת, נכון?

העיר, המדינה של פנסילבניה, החליטה שהם רוצים לומר לנו מוסר. מי נראה? אבל המוסר שלהם כתוב כמו שאמרתי מה שטוב להם אצלנו רע וכן הלאה.

המוסר שלהם כתוב כך, כך הם כתבו בספר המוסר שלהם, שכך כתוב. רשמתי, רציתי לעשות תמונה, נסעתי מהר מדי. לא יכולתי לעשות תמונה באמצע הנסיעה, אבל רק כתבתי את זה. היו כתובים המילים כך: “Calling [addiction] a choice, ignores 50 years of research.”

תלמיד:

מה זה לשון?

המרצה:

במילים אחרות, יש משהו שנקרא התמכרות? באידיש זה אומר שהוא בעל תאווה גדול. מסכימים? בסדר, אני לא מביא את זה מסכים, שיחשבו מה שירצו. איך אני מתכוון? מבינים, ואחר כך כתוב כך: השורה הבאה הייתה כתובה “סטיגמה”, “Stigma prevents recovery, not addiction.”

במילים אחרות כך, השלט הפרסומת כתוב בבירור מה שטענתי כל הזמן, שמי יש לו הסטיגמה הגדולה ביותר? לא כותבים סטיגמה על גנבים. לגנבים אין סטיגמה כל כך גדולה, זו לא בעיה. למי יש סטיגמה? על מי לא מחזיקים? על מי מסתכלים מלמעלה על אדם?

הסתכלתי במילון, מה זה תרגום סטיגמה? סטיגמה היא בזיון גדול. היו לו ארבע הגדרות, אני לא זוכר, לא הבאתי את זה כאן, ארבע רמות שונות של סטיגמה. אבל סטיגמה פירושה שאתה תת-אנושי. זה התרגום של המילה סטיגמה כאן.

התמכרות, סטיגמה ובחירה: חקירה פילוסופית

הפרדוקס של סטיגמה ובחירה

השלט הפרסומת ובעיית הסטיגמה

המרצה: מכור. אתה חיה, אתה לא יכול… כן, מדברים על סמים. רואים שעכשיו יש סטיגמה נגד זה, והמדינה מחזיקה שהם צריכים להסיר את הסטיגמה. למה? כי הם טוענים טענה מעניינת כלשהי שזה מפריע יותר לתשובה מאשר לחטוא. בסדר, אני לא יודע, אני רוצה לדבר על אותו נושא, אולי אעשה זאת בקרוב, אבל קודם אני רוצה להוציא את הנושא של הבחירה. וכאן יש בעיה. למה?

בואו נגיד, זה רע להשפיל. בכלל בזמנים של היום מחזיקים מאוד חזק, כמו שהבעלזער רב אמר לרבי סריווקא, יודעים?

הכרת את ר׳ איציקל, הרבי מראחמיסטריווקא כאן מרחוב 45?

תלמיד: כן.

סיפור על ר׳ חיים מרדכי: ההדרכה של “לא להשפיל”

המרצה: אז מי שהכיר אותו יודע שהוא כיבד מאוד אנשים, בדרך מסוימת. כשזה הגיע אליו, הוא חייך, ותמיד אמר כן כן, לא היה לו הבדל אם דיברו לעניין, אם לא דיברו לעניין, הוא גרם לכולם להרגיש כאילו הם אמרו איזו חכמה גדולה. כך היה הסדר. ו… כן? זה נכון.

תלמיד: כן.

המרצה: כך זה. נכון. עובדה. אני מרגיש מאוד רע כי אבא שלי מרגיש כל כך טוב כל כך הרבה שנים שהוא אמר דבר שר׳ חיים מרדכי הסכים לאחד.

אז, רגע, רגע, רגע. אני רוצה לספר לך, רגע אחד, רגע אחד. שלום עליכם של הישיבה הוא ר׳ חיים מרדכי, וכל השאר. אז, עכשיו, הסיפור המעניין הוא שהוא לא באמת היה כך. גם באמת בבית הוא לא היה מדבר כך, הוא לא היה באמת כזה נביא, הוא עשה את עצמו. נביא אני מתכוון, לא ביקורתי. כשהוא דיבר עם האנשים הקרובים שלו, החברים שלו, המשפחה שלו, החברים שלו, הוא יכול היה לומר ביקורת. והוא גדל בירושלים. בירושלים אף אחד לא היה נחמד. הוא היה מאוד חד, הוא לא נתן.

אבל מה? כשהוא היה חתן, הבעלזער רב היה מעורב איכשהו בעשיית השידוך שלו.

הרבי מסקווירא.

הבעלזער רב ודודו.

דודו של הרבי מסקווירא.

כן, כן, כן. הוא נעשה… נכון.

אז, הוא הלך לבעלזער רב, והוא אמר לו שהוא נוסע לאמריקה, הוא התייעץ איתו שהוא לא רוצה ללכת לאמריקה, הוא רוצה לחזור. יש איזה סיפור על זה. ר׳ אהרן מבעלזא, הרב זכרונו לברכה. הבעלזער רב אמר לו כמה הדרכות. אחד הדברים שהוא אמר הוא שהיום, אדם, אפילו אם משפילים אותו כך, זה יכול לכאוב. אסור להשפיל שום אדם.

זה אולי מופת אפילו במטוס, אני לא זוכר, הוא מיד פגש מישהו, הוא לא השפיל, האחר נעשה בעל תשובה, איזה סיפור. על כל פנים, מזה הוא למד שבאמריקה, מבינים, אי אפשר להשפיל אף אחד. כולם צריכים להיות יפים. אז הוא עבד על עצמו, והוא התחיל את הכבוד והשאר שם.

חזרה למדינת פנסילבניה: ההיגיון של סטיגמה

המרצה: אז, כלפי מה דברים אמורים, מדינת פנסילבניה גם מחזיקה כך. הדבר הגרוע ביותר הוא סטיגמה. אי אפשר להשפיל. הם מנסים מאוד חזק לא להשפיל אנשים.

עכשיו, איזו עצה הם מצאו לא להשפיל אנשים? כל אחד בעצם, כך נראית ההווה אמינא, צריך תמיד ללמוד. יש לי כלל, יש לי כאן איזה אסטרטג פוליטי שכותב שטויות במדיה חברתית. אחד הכללים שלו הוא, שכשאתה רואה שפוליטיקאי אומר משהו, זה אומר הפוך. במילים אחרות, אין לנו פחד, אין לנו פחד שיעשו את זה. בקיצור, זה בדיוק ממה שאתה מפחד, מבינים?

ואין סטיגמה פירושו שיש סטיגמה גדולה, כי כך כתוב בפתק הזה, נכון? כי דברים שאין להם סטיגמה לא כותבים עליהם. יש סטיגמה גדולה בדיוק על זה. הרבה דברים יש להם סטיגמה, אני לא יודע, על זה היא הגדולה ביותר, כי סטיגמה היא הדבר הגרוע ביותר, זה עושה תת-אנושי, זה גזענות כמו שזה עושה אדם. קאנט אומר שהדבר הגרוע ביותר הוא לא להתייחס לאדם כאדם.

הניתוח הפילוסופי: סטיגמה ובחירה

המרצה: והסטיגמה הגדולה ביותר יש על מכור. ועל מה חושבת מדינת פנסילבניה תלויה הסטיגמה? שאדם יגיד שזו בחירה, אתה חיה, אתה בוחר כל אחר צהריים להזריק לעצמך את הסם, ואתה חמור, אתה לא אדם נורמלי, אתה הולך לעבודה, מדבר עם אשתך, עושה משהו.

התמכרות: מושגים חדשים ומציאויות ישנות

הכלל הגדול: עובדות פיזיות יכולות להתגלות עם הזמן – אבל הטבע האנושי לא

גילויים פיזיים הם צפויים

מגיד שיעור:

צריך להיות מדויק בטענה. יש לי כלל גדול בתורה, כבר דיברנו על זה הרבה פעמים, שאם מישהו בא אלי, “מצאתי סוג חדש של חיה מתחת למים שצריך לנסוע עם צוללת, ורק אז פוגשים אותה, שלא ידעו את החיה הזו בכל הדורות. משה רבינו היה גדול, הוא ידע את כל החיות, אבל הוא לא ידע, כי זה לא היה אז.” אני מאמין לו, כי זה סוג של דבר, זה דבר פיזי, זה לוקח זמן, זה לוקח כוח למצוא, זה הגיוני באופן טבעי שעובדות פיזיות של העולם החיצון יקחו זמן, אפילו בגוף של אדם.

אתה אומר שפעם לא עשו ניתוחים, לא ידעו בדיוק כמה חורים יש בלב, אני יודע מה. עכשיו יודעים, בדקו, זה אני מאמין. ודרך אגב, את הכלל הזה תמיד ידעו. זה כבר כתוב ברמב״ם בפירוש במורה נבוכים חלק ב׳, ומובן שזה בא מאריסטו וכן הלאה, שבהרבה מדעים, בסוג המדעים האלה, זמן הוא חלק מהדבר שמגלה מדע. זמן וניסיון. ניסיון פירושו זמן, כמו שאומרים שהוא צריך ניסיון. זה ניסיון. יש עובדות, צריך לנסוע, צריך ללכת. זה סדר הדברים. It’s expected that there should be changes. It’s expected שלא כל מה שיודעים היום… זה כל כך מצופה שהחכמים מלפני 2000 שנה כבר ידעו את זה. דמיינו לעצמם, מוצאים כוכבים חדשים, מוצאים דברים חדשים מתחת למים, וכן הלאה. זה דברים פשוטים.

אבל פסיכולוגיה/טבע אנושי – כאן צריך ראיה גדולה

אבל אם מישהו אומר לי שאיזה סוג חדש של אדם גילו, איזה סוג חדש של פסיכולוגיה, לא שאתה אומר, מדברים על החלק הפיזי, על איזה כימיקל, אני לא יודע, על איזה סוג חדש של התנהגות של אנשים שלא היה פעם, הוא צריך ראיה גדולה לדבר, לפחות. כי ההנחה היא שכל מה שקשור לאנשים לא השתנה שום דבר.

היום הוא השתנה במה שהוא עושה. היום הוא נוסע עם מכונית, ואתמול הוא נסע עם סוס. אבל איך הוא נוסע עם המכונית, והסוג של הרגלים שיש לו, מידות, תורת המידות, אפילו אמונות במובן רחב מסוים, לא אמונות של עובדות מסוימות, אבל איך הוא מאמין ומה השקפת עולמו, כמעט כל הדברים האלה, צריך להניח שזה מאוד עתיק.

סו, ממילא, אבל אני רוצה להיות מדויק במה שיוצא ממילא. כן, זה הארגומנט הבסיסי שטוענים. וממילא, יוצא שצריך לשקול מה. ממילא מה? ממילא זה כך, לא… מה? כן, כבר דיברנו מספיק שטויות כאלה בשבוע שעבר, אין לי כוח שיעצרו אותי וישימו ביוטיוב, שיוציאו את הסרטונים שלי, אז עדיף ככה.

⟦#2⟧ מעבר לנושא: חצי נזק – מחלוקת תנאים

אבל ממילא, דיברנו שיש מחלוקת תנאים, יש דבר כזה, זה דרגא בפני עצמה או חצי זה גם חצי נזק. זו מחלוקת, מחלוקת עתיקה, מחלוקת תנאים, מחלוקת עתיקה מאוד. יש מחלוקת. היה מישהו, אני לא זוכר מי, שאמר בריה בפני עצמה, פשט שיש שלושה. אוקיי, לא מה שמדבר עכשיו. אוקיי, אבל בסדר. אני רק רוצה להוציא את ה… בואו ננסה להחזיק ב… עשיתי השבוע דף, כדי שיגידו שיש סדר בעולם. סו, תחזיקו לי כאן, אני רוצה כל שבוע להביא דף. ואני לומד את זה, הייתי מגיע בפנים אם רוצים, אבל צריך לדעת מה לומדים.

המושג “התמכרות” – האם זו מציאות חדשה?

“התמכרות” היא מילה חדשה, לא בהכרח דבר חדש

סו, אתה מבין שאני אומר, נו, אני רוצה לדעת מה חשוב. סו, בוודאי אתה צודק, שהמילה “addiction”, המילה האנגלית “addiction”, כמה שאני יודע, היא מילה חדשה. לסבא שלי או לסבתא שלי היית אומר שמישהו יש לו addiction, אפילו לסבתא שלי שחיה עדיין, היא הייתה מסתכלת עלי ואומרת, אני לא יודעת, עשה תשובה, אני לא יודעת לאן לפנות. לא? מה האמא, היית אומר? עשה תשובה, ווטאבר, תהיה אדם, תבין את זה. סו, ווטאבר עשו עד עכשיו, תפסיק לרוץ, תעשה הפסקה. אף אחד לא אומר שזה קשה, זה לא קשה. כן, בואו נבין, אני רוצה להגיע לכאן. אוקיי?

מושגים חדשים מדברים לעתים קרובות על דברים ישנים עם שמות חדשים

סו, הקטגוריות החדשות, יש דבר שנקרא addiction, שכל אחד… אפשר לחקור את הדבר, הנקרא addiction, האם יותר בחירה, פחות בחירה, האם כן אשם, לא אשם. החפצא, המציאות, לא ידעו לכאורה שלושים, ארבעים, חמישים, אני לא יודע כמה שנים אחורה בכלל על מציאות כזו. סו צריך להיות מהרהר גדול בכפירה, צריך להיות הרבה הרהורי כפירה שקיים באמת דבר כזה. כבר יש חמישים שנה של… ביססו אותו בחמישים שנה של מחקר. חמישים שנה זה לא כל כך הרבה זמן אחורה, חמישים שנה זה בכלל 1976.

סו בכל מקרה, מבינים, הרבי ז״ל כבר לא חי הרבה זמן. כמעט. ווטאבר, איזה רבי, אני מבין, הבעלזער רב כבר היה עשרים שנה. אני מבין, חמישים שנה אחורה זה אתמול. זה נחשב. אתה כבר חמישים, כן? אני מתכוון, עדיין לא, משהו כזה, הלא, ברצינות, חמישים שנה זה כלום. בטח לא חמישים. בואו לא נדבר. מה ההבדל? לא, לא, לא. נכון. סו, בקיצור, מעשה זה לא כל כך הרבה זמן אחורה. צריך להיות פתוח לשמוע את זה.

מצד שני, אני רוצה לומר מצד שני, מצד שני זה מאוד חשוב להבין שכל המושגים החדשים האלה שיש, בדרך כלל הם מדברים על דברים שכבר מזמן ידעו, אלא ששכחו איך קוראים להם.

אנלוגיה: עברית מודרנית וה״שפה נאמנה”

וזה הרבה פעמים, אומרים, הרבה פעמים צריך להיות מאוד נזהר. כמו, בדיוק כמו שיודעים שיש כל מערכה כזו שאומרת שעברית היא שפה מודרנית, כי יש כל מיני מילים שלא כתוב בחומש, לא כתוב במשנה, וזה אפילו אומר הפוך ממה שכתוב במשנה, וכן הלאה. ממילא אסור לדבר עברית, כי יש ספר שלם שנקרא כך, שפה נאמנה, יש לשון כזו שיש לו הסכמות מכמה גדולי ישראל, שהם מאוד שמחים כך. הוא מראה שעברית היא לא, כי יש קושיה, אסור לדבר עברית, אבל זו לשון הקודש. לא, זו לא לשון הקודש.

חושבים על הספר הזה, בערך שבעים אחוז מהדברים שם זה עם הארצות. כן יש מילה כזו, זו דווקא מילה נסתרת, זה כתוב רק פעם אחת, משתמשים בה הרבה פעמים, הרחיבו אותה קצת, וכדומה. הרבה מאוד פעמים, זה אמת, יש נקודה של אמת, דרך אגב, אם רוצים כבר כן לדבר, האמת נמצאת הרבה פעמים יותר עמוק, המבנה של המשפטים בלשון הקודש הוא פחות או יותר מאנגלית, לא מאידיש, לא מלשון הקודש, וכדומה, אבל זה כבר יש במשנה, אני מתכוון במשנה כבר לא מדברים על החומש, אבל אני לא מדבר שזו עוולה או לא. אני רק אומר שהרבה פעמים, כשאומרים את זה, כשהולכים עם הסוג הזה של סברות, הרבה פעמים מדברים שטויות.

המציאות האמיתית של התמכרות

אם מישהו אומר שאין דבר כמו התמכרות, אני מתכוון שכן יש דבר כזה. אבל מה שעשו היום חפצא חדש זה כי שכחו איך לדבר על זה. ממילא אומרים שאין דבר כזה. שזה דבר חדש, צריך בכלל לשאול מה הדין? ובכלל, אם מישהו מכור ל… אני יודע מה… לאיזה דבר, הרי הוא פטור מכל המצוות, כי זו לא אשמתו. נכון?

הסכנה של מסגרת ה״התמכרות”: פטור מאחריות?

המסקנה הלוגית

ואני שואל אתכם, אתם לא יודעים כמה ארוכה הרשימה של התמכרויות? אתם חושבים שמעולם לא היה… אדם שבא לבית דין, אמרו לו שהוא עשה את העבירה ההיא שאומרים היום שהוא יכול להיות מכור לזה, ובאמת הוא היה מכור במילים אחרות, הוא עשה באמת אחרת מרוב אנשים, שזה נראה כאילו הוא לא יכול להתגבר, ובית הדין אמר, לא רואים שום מקום, רואים מיד ורואים, בפשטות לא רואים שום מקום שיש דבר כזה, ממילא זה אונס, ממילא הוא פטור, פוגשים כבר דבר כזה. בבית משפט עוצרים בדרך, עובדים על זה. גם בבזנס עובדים על זה. אני לא אומר. יש רשימה? כן. הרשימה נעשית גדולה יותר בכל דקה.

טלפון זה התמכרות. מישהו מכור לטלפון שלו, והוא מסתכל על הטלפון שלו גם בשבת, הרי פשוט שהוא פטור. אמת? עישון. מישהו מכור לעשן והוא מעשן בשבת, הוא גם פטור. אני אומר בהתמכרות. אה, איכשהו מתחילים לראות.

ראיה שהתמכרות היא לא כל כך פשוטה

דרך אגב, זו אחת הראיות שההתמכרות היא קצת לא כצדקו, כי רוב היהודים שמכורים לעישון לא מעשנים בשבת. רוב מהם, רוב גדול כנראה. יש חלק שפעם שמעתי מר׳ דוד טברסקי בשם איזה יהודי שלם, כל השבוע הוא מעשן ובשבת הוא מריח. והרבי דרש על יסודות התורה, כל השבוע צריך לעבוד ולעשן, ובשבת מריחים. בקיצור, אותו אחד היה באמת מכור לטבק. אבל יהודים רגילים אפילו לא מריחים בשבת, הם מעשנים כל… אז בקיצור, זה לא כל כך פשוט.

⟦#3⟧ הליבה הפילוסופית: מהי באמת המציאות של “התמכרות”?

המציאות האמיתית שמונחת מתחת למושג

מה אני רוצה להוציא? אבל אני כן רוצה לדבר על זה. אז בואו ננסה לומר מה הפשט הפשוט שהיו אומרים פעם, דווקא על הנושא הזה. במילים אחרות, בואו נהיה מאוד ברורים. יש איזו מציאות, אני לא מדבר על מה שהאנשים המודרניים אומרים שהתמכרות היא מחלה וכאילו זה בא… בואו נבין. יש מציאות כזו של אדם שהוא עושה משהו שבמובן מסוים הוא לא רוצה לעשות, כי הוא כל כך אוהב את זה והוא לא רוצה לאהוב את זה. זה משהו מאוד מוזר. יש מציאות כזו.

מה שמדברים על התמכרויות בנוי על איזו מציאות. אדם אומר “עשה תשובה”, יש משהו, משהו חסר באמירה “עשה תשובה”. מי שלומד הלכות תשובה לרמב״ם יראה שיש עוד פריה שלמה על זה בהלכות תשובה, כי באמת לא מספיק לומר “עשה תשובה”. למה לא מספיק לומר “עשה תשובה”? כי יש דברים שאדם עושה שהוא לא אוהב. אה, אז זו איזו סתירה מוזרה. הוא אוהב את זה, אבל הוא שונא את זה.

לרמב״ם יש את המציאות שיש דברים שאדם עושה שאנחנו מבינים. לרמב״ם יש דוגמה מטורפת, כן, אדם שעומד עם אישה, שהוא אומר אפילו הוא ימות, הוא יגיד, “אני חייב לדבר, אני לא אמות, אני אמסור נפש”. אוקיי, אז זו כמו דוגמה קיצונית… לא, לא, לא, אני לא מתכוון לקיצוניות. אני לא מתכוון לקיצוניות. טוב מאוד, טוב מאוד. אם… אני רוצה לומר, יש היום, יש היום את הפילוסופים היום, הפילוסופים האפיקורסיים, אפיקורסות אני מתכוון אלה שלא מאמינים במציאות, אומרים איך אפשר לדעת לומר שדברים הם התמכרות?

השאלה של הפילוסופים האפיקורסיים

יש באמת סברא כזו, ככה אני מתכוון שהחילונים פחות או יותר הולכים עם הסברא הזו. התמכרות זה אומר, נגיד, המדינה מודה, זה רע. סטיגמה פירושה רע, והתמכרות פירושה רע. אם התמכרות לא רעה, אז מה הבעיה בכלל? אני אוהב את זה, אתה אוהב את ההוא, תעשה לי משהו, כן? זו השאלה שכל הבחורים שואלים, כן? מה אכפת לך? קרא לזה התמכרות, אל תקרא לזה התמכרות. אתה מכור ללמוד, ואני מכור לעשן. מי אומר שההתמכרות שלך טובה יותר משלי? למה קוראים לזה בכלל התמכרות?

לזה לא קוראים התמכרות. אלא כשרוצים לטעון קוראים לזה ככה. אבל בדרך כלל לא קוראים לזה ככה. על זה כבר אמרתי שיעור לפני הרבה זמן, אבל אני מבין.

התשובה: עצם ההיות מכור היא רעה

במילים אחרות, בדרך כלל כשאומרים את המילה התמכרות, זה בוחר, בוחר ותופס איזה דבר שהוא רע. לא? עכשיו, זה רע להיות סוג כזה של אדם. במילים אחרות, זה רע להיות מכור. עצם ההיות מכור היא דבר רע, לא משנה אפילו למה. כי אחרת לא היו עושים מילה כזו.

הקריטריון המודרני של “תפקוד”

באים החכמים של היום ואומרים, מה? כל אחד אוהב משהו אחר. מותר לאהוב מה שרוצים, אמת? טוב מאוד. אומרים החכמים, האפיקורסים, אומרים שהכל תלוי במשהו שנקרא תפקוד, כן? אם זה מפריע לתפקוד היומיומי שלך, אז זו בעיה. אם לא, זו לא בעיה.

ביקורת: ההיגיון המעגלי

עכשיו אני שואל אתכם, אחים יקרים, ומי אומר מה זה תפקוד? זה מה שהוא רוצה. אה, חוזרים לסתירה העצמית, נכון? חוזרים למה שאמרנו קודם, שהבעיה היא

התמכרות ובעל תאווה: אותו דבר ברמות שונות

נקודה 1: ההגדרה של התמכרות – לאהוב לעומת לרצות לאהוב

מרצה: כי הכל תלוי במה שהוא רוצה. אחד מעשן, זה “מתפקד”, אבל הוא לא יכול לנשום? יכול להיות כן. שוב, אדם שהמטרה היחידה שלו היא להיות הכי בריא שאפשר. איך אמר ר׳ פישל? היה יהודי, ר׳ יעקב פישל, הוא אמר, אומרים שהוא אמר, אני לא יודע, עדיף שבעים שנה חיים עם עישון מתשעים שנה בלי עישון.

תלמיד: טאטעלע, איך אתה יודע שהוא לא צודק?

מרצה: אני אומר, אם החלטת שהדבר הטוב ביותר הוא לחיות הכי הרבה שאפשר, אז כל דבר שעושים שמפריע לזה הוא בעיה. אבל אם לא אתה מחליט, מי מכריע? נכון?

אז “האמת” היא שרוב האנשים לא אפיקורסים כאלה כמו שהם “מעמידים פנים”, כי כשדוחקים אותם לקיר הם נעשים אפיקורסים כי אין להם דרך לענות. אבל רוב האנשים סוברים שכן יש דבר כזה מה זה אדם טוב, או אדם שמח, או אדם “משגשג”, אחד שמפעיל את האנושיות שלו טוב, ועצם העובדה שהוא “מכור” אומרת שהוא לא הולך טוב.

למה? כי הוא מאוד אוהב משהו, אבל אתה שואל אותו, “אתה רוצה לאהוב את זה?” הוא אומר, “אני לא רוצה לאהוב את זה.” יש שתי “רמות” של אהבה: לאהוב ולרצות לאהוב. או לאהוב לאהוב. אני לא יודע, אני אומר שאלה שני פעלים שונים, אבל זה בערך אותו דבר. ולחיות בסתירה זה בטוח לא טוב, לכל הדעות. נכון?

עכשיו, אז הגענו לכך שכשמדברים על “התמכרות” מדברים על איזו בעיה שהאדם עצמו מודה שזו בעיה. לא האדם, כל האנשים האחרים גם. נכון? אם לא, לא היו יכולים לדבר על זה. אם אומרים “תפקוד”, זה “סותר את עצמו”.

אז יש דבר כזה ש… שאדם הוא בעל תאווה גדול מדי, כל עלמא מודה שלא טוב להיות בעל תאווה גדול. מה זה להיות בעל תאווה גדול? אתה לא רוצה. אתה אוהב את זה, אבל אתה לא רוצה לאהוב את זה. זה הפירוש. דבר מוזר, אבל זה הפירוש.

זה מתקיים בשינוי אחד שבדרך כלל נקרא נורמלי. מה מתקיים בשינוי אחד? מה שאתה לא אוהב מתקיים בשינוי אחד. אוקיי, אבל יש רמות מסוימות. כמו שאמרת על אוכל, שזה נעשה יותר ויותר נורמלי, זה אוטומטי, מתביישים פחות ופחות. מתביישים? יש דברים שהחזיקו פעם. אוהב את זה יותר ויותר, ואתה לא מרגיש אשם, אתה אוהב את זה. אני מרגיש אשם זה לא נכון, אני לא אוהב את המילה. לא אוהב, אבל אתה אוהב את זה.

כן, אם אדם יכול להיות כמו בחינת “אוהבו ושונאו נאספו יחדיו”, הוא נעבך לגמרי מכור, הוא כבר לא לקח נשמה בכלל, מבין? זה יכול גם להיות. אני מדבר על כל האנשים, מה שכל האנשים סוברים. כל אדם סובר ככה בעצם. לפעמים אדם יכול להיות במצב טוב, כמו האדם מפרק ג׳, שהוא כל כך חולה, הוא כבר לא יודע אם הוא הכי חולה. אבל בעצם אנשים חושבים ככה. נכון? עכשיו, נכון? מסכימים? אני מקווה שמסכימים.

נקודה 2: ראיות שתאווה היא הדבר הגרוע ביותר – בן סורר ומורה

מרצה: אני רוצה להביא עוד ראיה מכל אחד שתאוות היא הדבר הגרוע ביותר. זה כל כך רע שצריך לנסות לשכנע אנשים שאין להם בחירה, כדי שלא יהיה סטיגמה. עכשיו צריך באמת לדבר על… כן?

תלמיד: כבר לא מחזיקים סטיגמה.

מרצה: עכשיו אני חוזר. מזויף. אין לי סיפור, אני לא מחזיק סיפור. עכשיו אמרנו שהתמכרות היא מילה חדשה, אבל יש לנו איזו הבנה מסוימת שזה אומר משהו שאדם לא רוצה, הוא סובר שזה משהו לא טוב. התמכרות, במידה שזה אומר משהו, וזה לא רק דבר סותר את עצמו אקראי, זה מה שהיו קוראים פעם להיות בעל תאווה. בדיוק! לא פחות ולא יותר. לעשות משהו שאתה מבין שזה לא טוב.

זה חסר, כי הרבי הגדול אמר שהוא לא רוצה באמת לאכול אפילו לחם והוא יודע שהוא שונא את גופו, זה המכור הגדול ביותר. כן, אבל דעתו שגויה, כי צריך כן לאהוב לאכול לחם, כמו שדיברנו בשבוע שעבר. אני יכול להוסיף משהו. אתה צודק שחסר לי משהו. אני אומר שהעולם סובר שיש דבר שהוא התמכרות שהיא רעה, והדרך היחידה להסביר שזה רע היא להיות בעל תאווה. זה רע להיות בעל תאווה.

לכן תראה, הגדול ביותר… מה אבא אומר לבנו? איך האדם לא יגדל להיות מה? מכור לסמים. מה הדבר הגרוע ביותר? במה מאיימים על הילד? שלא תאמר לך שמא פלוני, כן, בן סורר ומורה. אבל למה? ומה לא בסדר לחיות חיים שאין בהם אישה, ילדים, עבודה, כלום? והוא יקבל… מה זה? את ה… ה… ה… המורפיום.

אני אומר לך שזה הרבה יותר טוב מאשר להביא ילדים. אתה לא יודע כמה יותר טוב זה להביא ילדים, כי אנשים מוותרים על להביא ילדים בגלל זה. כי אנשים, אפילו זה מאוד טעים. בדיוק כמו שאתה יודע, יש אנשים שאומרים שזה מאוד טעים להיות בדבקות בה׳, זה כדאי לוותר על להביא ילדים. אומרים אותו דבר על זה. ומי שיש לו דבקות צריך כבר פעם אחת. מה הבעיה? שזה נתיצה. עוד תאמר שזה נתיצה, והוא לא רוצה את זה.

יודע מה זה צדיק אמיתי? כשהוא לא מתפלל יום אחד במשך שעתיים, הוא מרגיש ממש צער. אתה לא מאמין. אני לא הייתי רוצה להאמין קצת יותר. אנשים יותר מעניינים ממה שאתה חושב.

נקודה 3: התזה המרכזית – התמכרות היא לא סוג אחר של דבר

מרצה: אוקיי. אז אני אומר. עכשיו, אני רק רוצה שזה נכון. אז אני טוען. אני טוען ככה, הבעיה היא שאתה תהיה בעל תאווה. אתה צודק עכשיו, אתה אומר ככה. אני מתכוון שאתה מצביע על משהו אחר שצריך כאן… אם אני רוצה לדבר על זה, צריך לדבר על זה. וצריך לדבר על זה שכמו כל הדברים, מדברים על דרך הממוצע. ומתי מדברים? צריך ללמוד אותי לשמוע.

מתי מדברים על הגנות של להיות בעל תאווה? הדבר הגרוע ביותר בעולם הוא להיות בעל תאווה. אבל יש כלל גדול, לא מתכוונים לבחור חסידי שאוכל מלפפון שני בארוחת צהריים. כלל גדול בתורה, כל דבר שעושים בישיבה לא מתכוונים. כלל חדש. נכון?

תפסתי בשבוע שעבר, כלל חדש מרבי אריה עמבן. הוא אומר, מה שהיהודים אומרים וידוי על זה בראש השנה זה סימן שזו לא עבירה. יהודים לא עושים עבירות. תעשה לי טובה, להתפלל מנחה מאוחר, זו לא עבירה. אוקיי? מילה טובה, שלחתי. יפה מאוד.

קיצור, לא את זה מתכוונים. מה מתכוונים? בוודאי, הקיצון מתכוון לזה, ומתחילים עם זה, ואחר כך מתפשטים הלאה. אני לא אומר שלא צריך לעבוד על כל הדברים הקטנים האלה. אבל זה מאוד חשוב לי. זה כתוב בתורה “לא תחמוד”, זה כתוב בתורה “בן סורר ומורה”, כל המקרים הקיצוניים של תאווה. כן, בן סורר ומורה הוא הראיה הגדולה ביותר שהתאווה היא הדבר הגרוע ביותר, כי על כל פנים הורגים אותו, כי אדם כזה בלתי נשלט. באנגלית זה נקרא מכור לסמים. ככה זה נקרא. הסוג הגרוע ביותר, לא חצי מכור לסמים, מכור לסמים תפקודי, אני לא יודע מה הוא נותן לעצמו עצה. לא, אחד שהוא לגמרי מכור לסמים. זה הפירוש של בעל תאווה.

עכשיו, אתם צודקים שיש תאוות קיצוניות, ויש תאוות רגילות, ויש אדם שרק לא לומד בלי השיעור כי יש לו תאווה, ואחר שאכל כי יש לו תאווה, וכן הלאה הרבה רמות. וכשאנחנו בדרך כלל, מסיבה מעניינת, שהיא לא משוגעת, מסיבה מסוימת, הכללנו לקרוא את שם הגנאי של תאווה רק למקרים מאוד קיצוניים.

זה הגיוני, כי אנחנו חברה שאין לה כוח. הרבי צבי מאיר אמר שזה דור חלש. אז לא אפשר… רבי צבי מאיר, ככה הוא אומר, שזה דור חלש. ככה קיבלתי ממנו, בן דודי. והוא אומר שזה דור חלש, אז לא אפשר להיות תובעני מאנשים שהם קצת בעלי תאווה, אבל הגדולים, העצומים, נשאר לך קשה.

אז לקחו את שם הגנאי, שמו אותו על הגרועים ביותר. זה לא אומר שהגרועים ביותר הם סוג אחר של דבר. אתם מניחים שמה שהעולם אמר, הוא בעל תאווה כזה, זה כבר סוג אחר של דבר. זה לא סוג אחר של דבר, זה הרבה מאוד מסוג של דבר שיש לך גם, מדבר רגיל. זה תהליך רגיל שבו מגיעים לשם, וזה תהליך רגיל שבו הולכים משם גם. אלא מה? הוא מאוד קיצוני, ואנחנו כמו קצת, איך אומרים, כמו שיש לנו חיך לא מעודן.

מכיוון שאנחנו לא מדברים, רוב האנשים, אנשים של היום, אפילו אלה שלומדים כן, לא לומדים מוסר, לא לומדים ספרים חסידיים, אין להם הבחנות עדינות בין מה טוב ומה רע. דבר שהוא רק עדין רע, הם לא רואים בכלל כל כך רע. היום, מכור, כן האחר רואה שתאווה היא רעה. ממילא, זה נותן את המודעות. זו התיאוריה שלי מהיום. נכון? זה הדבר שהחסרת כל הזמן. אני מתכוון שאתה מדבר על דבר שלם, אבל הוא לא יכול לשלוט בעצמו. אני מתכוון שכל הדברים האלה, לא לשלוט, וכל הדברים יש בכל תאווה קטנה. אבל מה שאנחנו אומרים, אה, התאווה היא בעל תאווה קיצוני.

נקודה 4: הקטגוריה של הרמב״ם – האדם שכבר לא אנושי

מרצה: עכשיו, אני צריך לומר שיש עוד יותר קיצוני, אני חייב לומר את זה, זה כתוב כי זה כתוב בספרים הקדושים. אני חייב לומר שיש כבר קטגוריה מאוד ישנה של זה. איך זה מובא ברמב״ם בדרך מסוימת, באריסטו בדרך אחרת, אני לא רוצה להיכנס לזה עכשיו, הרמב״ם מביא את זה לצד שבח, וכאן במורה נבוכים, ולא במורה נבוכים, וכאן זה לא מורה פרקים בפרק, אני כבר לא זוכר, אני צריך לחזור, אוקיי, בשבוע הבא נתחיל חזרה, בעזרת השם, כי זוכרים כבר מה כתוב, אבל באחד הפרקים מביא את זה הרמב״ם בחלק אחד מזה, אבל יש קטגוריה ישנה, שזה קשור מאוד, בשיחות הקודמות, אני מזכיר את זה רק שיהיה בראש הרעיון, לגבי מה שאמרנו עכשיו שמה שאנחנו קוראים המכור הוא בעל תאווה מאוד קיצוני, ולכן האנשים של היום מזהים את זה רק כשזה כל כך רע.

יש קטגוריה מאוד עתיקה שאומרת ככה, שיש, זה עדיין על אותו סקאלה, אבל יש דברים שהם כבר לכאורה מחוץ לגדר האנושי. למשל, הרמב״ם אומר, מביא בשם הפילוסופים, שאדם שלא יהיה לו אף תאווה רעה אחת, שתמיד רק יעשה מאה אחוז מה שנכון לפי הדעת. אדם כזה, מביא הרמב״ם את הלשון, וזו לשון אריסטו, ואם אני זוכר בספר החמישי, ואפשר להגיע אליו לומר, זו לשון אריסטו, שאדם כזה, אני מתכוון שהוא כבר לא אדם מושלם, הוא כבר אלוה. זו שלמות ששייכת לאלוה, או לאלים בלשונו, למלאכים היינו אומרים, הוא כבר מלאך. למה? כי לאדם יש 2 רמות כמה גדולות…

המושג האמיתי של בחירה: הרגלים, מידות, וגבולות האנושיות

הסקאלה של האנושיות: ממלאך ועד בהמה

שלמות ששייכת לאלוה או למלאכים

זו שלמות השייכת לאלוהים, או למלאכים – לא למין האנושי

זו שלמות השייכת לאלוהים, או לאלוהים בלשונו, למלאכים היינו אומרים, הוא כבר מלאך. למה? כי לאדם יש רמה של עד כמה מושלם אדם יכול להיות. אדם כזה, בערך כמו בשבוע שעבר שדיברנו, נכון? אדם שבכלל לא אוהב לאכול, כי הוא דואג רק לרוחניות, הוא דואג רק לרוחניות, הוא מפסיק להיות אדם, הוא כבר יותר מאדם, הוא כבר אלוהי.

הצד השני: מי שהוא כל כך רע שהוא חיה

או, אומר אריסטו, אותו דבר קיים הפוך. הרמב״ם לא מביא את הצד השני, אני חושב שיש מקומות במורה שהוא מדבר על הצד השני. אני אתן לכם את ההלכה, את הקונצפט של זה בעוד רגע. יש גם את הצד השני. יש מי שהוא כל כך רע, הוא מביא דוגמה, למשל, מי שאוכל את ילדיו שלו. יש סיפורים כאלה. תעשה לי טובה, אתה לא רשע, אתה יודע מה הוא, חולה. אתה צריך לזכור, בשפה שלנו, כל רשע הוא חולה. נכון? אבל מה? הוא כל כך רע, הוא כבר לא בגדר אנושי, הוא כבר חיה.

נפקא מינה הלכתית: שני סוגי הריגה

ממילא, אומר הרמב״ם הקדוש, כך היא ההלכה. אני חושב שזו ההלכה המחוברת לקונצפט הזה, שיש אדם, יש דינים, וצריך ללמוד אתיקה, הלכה היא על האדם. אריסטו אומר שמדינות, ערים, תרבויות, חברות, הן לבני אדם. מעבר לבני אדם ומתחת לבני אדם זה במדבר.

לכן, אמרתי הרבה פעמים, כשהולכים למדבר פוגשים שני סוגי אנשים, גנבים וברסלבאים. למה? כי אלה או מעבר לאנושות או מתחת לאנושות. בני אדם לא נמצאים שם, כמו שאותו אחד אמר על המלאכים, נכון? הוא לא יודע אם הם מלאכים, אבל בני אדם הם בטוח לא.

אתה מבין שיש מעבר לבני אדם ומתחת לבני אדם רמה, ועל זה אומר הרמב״ם שיש דיני עונשים, דיני ראיות, הורגים אנשים. אדם שהוא רע אנושית, הורגים אותו אם יש שני עדים, על פי שניים עדים יקום דבר, וכן הלאה.

אם הוא מחוץ לאדם, למשל הדין של עיר הנדחת שעומד השבוע, אני חושב שזה קשור לזה, עיר הנדחת פירושו העיר נחרבת. הגמרא עושה את זה כן לדין תורה ראוי, אבל בפסוק יש גם חילוק, יש חנק, יש סייף, הורגים אותם בסייף. אז, יש שבוע ספרדי כזה, כן? לא, השבוע, איפה עומד הדבר האחר? שבתים? אני חושב שהשבוע. השבוע? שבוע שעבר? לא משנה.

עומד שהורגים אותו, אבל אותו לא הורגים. הרמב״ם אומר, הורגים אותו הריגת מניעת נזק ולא הריגת עונש. זו לשון הרמב״ם במורה. זה אומר, הורגים אותו כמו חיה, לא כמו אדם. כי הוא כבר מחוץ… אני אומר, זה לא ממש הדין, אבל זה אותו… כי הוא כבר לא אדם. לא, יש רמה שהיא כבר מחוץ לתאווה אנושית. הוא אומר, היא כבר תאווה לא אנושית. כי היא רעה מדי, ולא יכולים להתמודד איתו.

תורה מתמודדת רק עם בני אדם

והתורה שלנו, תורה מתמודדת עם בני אדם, תורה לא מתמודדת עם מלאכים ולא עם בהמות, לא עם חיות. כי אדם רע, כמו שאחד אמר, אדם רע הוא מי שאוהב לרקוד עם נקבות ולאכול חזירים. מי שאוהב לאכול נקבות ולרקוד עם חזירים, הוא חיה, הוא רע, הוא לא אדם נורמלי, אבל הוא לא אדם יותר. אותו אי אפשר להרוג בדין אדם, אלא בדין בהמה.

הוא אומר תורה. הרמב״ם אומר בערך כך, כי זה כל כך מסוכן. כי אדם שאין לו עבודה זרה, עיר שלמה שעובדת עבודה זרה צריך להרוג את כולם. כך אומר הרמב״ם הקדוש. ואף אחד לא מתווכח עם זה, מלבד ההריגות. לכן הורגים את שבעת העממים. שבעת העממים לא עובדים, לא הורגים בתורת עונש, אלא בתורת סכנה. כך אומר הרמב״ם. גם בדברים אחרים הוא אומר את זה, בחלק ג׳ פרק מ״ד, אולי בערך באותו אזור.

חזרה לנושא: התמכרות, בחירה, וסטיגמה

האדם המכור הקיצוני הוא מחוץ לגדר אדם

אני רוצה לחזור לזה. לא, זה רק, אני רוצה להראות לך שאם אני אומר שמכור הוא מי שהוא בעל תאווה קיצוני, אם יגידו שיש באמת מי שהוא אוכל דשא, כמו שדיברנו, הוא אוכל לגמרי, זו כבר תיאוריה ישנה, זו כבר קטגוריה ישנה של אדם שהוא כל כך שבור וכל כך הרוס, או אולי הוא נולד כך, אני לא יודע, הוא בכלל לא אדם.

זה מתחבר לאותה קטגוריה של אדם רע, שהוא כל כך רע, הוא כבר לא בגדר אדם רע, הוא כבר בגדר בעל חי. ו… זה אומר שהוא הפך פעם לסטיגמה. בדרך כלל אפשר… זה אומר שאנחנו לא יכולים לדבר איתו. אנחנו יכולים לכלוא אותו, אנחנו יכולים להזריק לו, אני לא יודע, אי אפשר לדבר איתו.

שאלות ודיון: עם מי מדברים?

תלמיד: רגע אחד, רגע אחד. רגע אחד, רגע אחד. עכשיו אפשר לדבר איתו.

מגיד שיעור: ריבונו של עולם, בואו נדבר עכשיו ביידיש, בסדר? אין לי כוח. אני לא יודע, נדבר לאותו אדם, לא יפה. אני לא יודע. אין לי את הבעיה. התורה מדברת לאנשים שיש להם קצת בחירה.

תלמיד: אמת, השאלה אומרת אמת. מי שהיה כך, שהוא עובד בחנות של נשים, והוא לא עושה כלום, הוא משוגע. אליו לא מדברים.

מגיד שיעור: בסדר, בואו לא ניכנס אליו. אתה אומר את אותו דבר. יכול להיות, לא התפללתי. יכול להיות. תיאורטית, זה מעשי, זו שאלה אחרת. תיאורטית יכול להיות. כן, מאה אחוז. מה הבעיה?

הבעיה: מדינת פנסילבניה לא מדברת על אותו אחד

הבעיה היא כך, אני אגיד לך את הבעיה. הבעיה היא, בואו נחזור לבעיה, כמה שזה מעניין. בסדר, מדינת פנסילבניה לא מדברת על מי שהוא כל כך מכור שהולכים לכלוא אותו בעל כורחו, כי אין להם סטיגמה. כולם מודים, אני חושב שזה כבר מעבר לסטיגמה, זה כבר אחרי. בחברה שלנו פחות או יותר לא עושים אפילו לאותו אחד. אז רואים כאן בעיה כזו.

עכשיו, בואו רק נגיד בבירור. אני אומר יותר מדי דברים תמיד. בואו נחזור למה שאנחנו מדברים. אז, מדינת פנסילבניה אומרת שהעצה למה לומר לאנשים שלא תהיה להם סטיגמה, היא לומר שאין בחירה.

החידוש: אם אין בחירה, זה לא נושא אנושי

עכשיו, בואו נבין, אנחנו אמרנו מה? שהם צודקים. דבר שאין בו בחירה הוא לא בעיה, הוא לא נושא אנושי. יכול להיות נושא בהמי, בואו כבר נגיד. אבל נושא אנושי, לא יכולים להיות לו טענות עליו, וגם לא יכולים לתקן אותו, גם לא יכולים לעשות תשובה. נכון?

אבל לא לפחות ברמה האנושית הרגילה של תשובה, זו רמה אחרת, דבר אחר. עכשיו, קודם צריך גלגול, מבין? לא תשובה. סוג אחר, ארצות אחרות.

הנקודה העיקרית: מה זה באמת בחירה?

הדבר החשוב ביותר שאני אומר היום

עכשיו, צריך אבל לתפוס את הנושא של בחירה. כאן הדבר החשוב, דבר חשוב מאוד, הדבר החשוב ביותר שאני אומר היום. הסוג החשוב ביותר שאני אומר היום הוא, שהאדם, שאמרנו קודם שהוא רוצה לעשות משהו אבל הוא לא רוצה לעשות את זה, הוא בעל בחירה, והוא כבר פעם אחת בעל בחירה.

למה אני אומר את זה? אתה תזכור דברים ישנים מאוד. אדם מכור. לא, לא כל המכורים. תן לכל המכורים לרוץ. בסדר? אני חושב שמדינת פנסילבניה גם לא מדברת על אותם אנשים. כי לאותם אנשים אין הנחה. שלמעשה תתפלא, אני מדבר רק על מה שהוא הנחה. אחי מדבר, לא על המכורים הקשים. אתה עומד? אני מתכוון לא אחי, אני מתכוון לרעיון, כן?

הם מודים שזו לא בחירה פשוטה

עכשיו, הם אומרים כך, שזו לא בחירה, זה משהו אחר מבחירה. עכשיו, בואו נבין, הם בכלל מודים. אם זו הייתה בחירה במובן הפשוט, נכון? הוא לא היה מכור. לכן קוראים לו מכור, לכן הוא אומר שהוא מכור, לכן יש לו בעיה, כי אין לו בחירה. בוקר טוב!

האנשים שאומרים עליו שזו בחירה, הם לא טיפשים, הם לא מטומטמים. הם לא אומרים, אה, אתה בוחר, אתה עושה, אתה קם בבוקר, האם אני הולך לכולל או שאני הולך לאן שקונים סמים? והוא מחליט היום לקנות סמים. זו לא המציאות, כן?

מה אומרים היהודים הישרים?

אבל מה אנחנו אומרים? מה אומרים היהודים? מה אומרים היהודים הישרים? היהודים הישרים אומרים כך, שמי שהולך לכולל גם לא עושה בחירה. משהו מאוד מצחיק עם הרעיון שלך של בחירה, שאתה צריך לשלול שלאותו אחד אין בחירה. רוב האנשים אף פעם אין להם בחירה בדרך שלך.

זוכר כבר את השיעור? בחירה היא לא דבר שקמים בבוקר ומחליטים כך וכך. אמת? בחירה היא מה?

תלמיד: מה?

מגיד שיעור: הרגל. בחירה פירושה, אבל אילו דברים נקראים בדעת או ברצון? כשזה בא ממך, כשאתה עשית את זה, כשאתה רוצה לעשות את זה. כשזה לא בא ממך, זה בא מבחוץ ממך, זה העיקר שנקרא אונס, לא רצון. נכון? יש הגדרה שנקראת אונס. אונס פירושו “לא אתה עשיתו”, עשו לך את זה. אתה עשית פירושו בחירה.

בחירה היא לא החלטות אטומיות

עכשיו, בוודאי, כבר למדנו גם את זה. אתה רצית לעשות, אתה מחזיק בזה, זה טוב לך, אתה מחזיק שזה טוב. למדנו כבר שרוב הבחירות שאנשים עושים, רוב המעניינות, הכי הרבה שמדברים על לעשות תשובה, שמדברים על להיות אדם טוב, זה לא בחירות שקוראים להן בחירות אטומיות, לא בחירה שאני עושה עכשיו בחירה וקורה משהו. אמת?

כי יש דבר כזה שנקרא אדם. אם זה היה כך, לא היה דבר כזה של אדם. אתה צריך לזכור, אם בחירה הייתה רדיקלית כמו שהאנשים שמדברים על בחירה כדבר אטומי מדמיינים, לא היה דבר כזה כמו בן אנוש. כי הוא בוחר כל רגע.

אתה אדם טוב? אני לא יודע, אני בוחר את השנייה הזו. בוודאי, במובן מסוים אני יכול לבחור כל שנייה לעשות או לא לעשות, אף אחד לא חולק על זה. אבל עדיין יש דבר כזה כמו אדם, ואדם פירושו דבר צפוי. אפשר לומר, אתה תעשה מחר כך, היית עושה אתמול כך. אולי הוא בדרך למעלה, אולי הוא בדרך למטה, אני לא אומר שהוא נשאר יציב. אבל אדם הוא סוג של דבר שיש לו מה שאנחנו קוראים, בהעדר מילה טובה יותר, הרגלים או מידות. אמת?

משל אריסטו של האבן

וכבר למדנו, אריסטו נתן את המשל שלאדם אין יותר בחירה לא להיות בעל מידה אחרי שהוא היה בהדרגה בעל המידה, כמו למי שזרק אבן יש אחרי שהאבן עפה כבר.

תאמר שזרקתי אבן על שכני, ובינתיים התחרטתי, עשיתי תשובה, כן? ועומד במסילת ישרים שתשובה, הוא אומר, שעקירת הרצון היא כעקירת המעשה. אז, עשיתי תשובה באמצע זריקת האבן, היא עפה, והיא הולכת ל״באבן יד אשר ימות בה הכהו”, ואני מחזיק בתשובה, ואחרי כן “וימת”, גוררים אותי לבית דין, ואני אומר, “אולי הוא התחרט”. התחרט? לא רציתי, רק רציתי לזרוק, לא רציתי שזה יגיע.

אומרים לו, “לא, בחירה אנושית פירושה שבחרת”. בוודאי, זה אמת! כל בחירה גרמה לבחירה, וזה כך צריך להיות. כי אדם הוא לא סוג של יצור שמחליט כל הזמן האם הוא יהיה אדם טוב או לא. אדם הוא סוג של יצור שמחליט להיות אדם טוב, ולאט לאט הוא נעשה. והוא נמשך אחר כך, כי הוא עושה מה שהוא מתרגל שזה טוב, ומה שהוא מתחיל לראות את הטוב שבזה, הוא נעשה אדם כזה.

האדם המורגל-הטוב הוא הצדיק האמיתי

לזה שלאדם יש את ההרגלים הטובים, הגם שהוא מורגל, כמו שכבר דיברנו בהרחבה, לא כמו שבעל התניא עשה טעות, ואומרים שהוא נקרא “לא עבדו”, אלא לא, הוא העבודה הראשונה, הוא אדם טוב, והוא הצדיק שהתניא מדבר עליו.

התניא בתוך עצמו מבחין בסתירה, והוא אומר עכשיו רק בתוך חיזוק לאנשי הבינוני. זה לא התכוון ברצינות. אז, לא טעות בתניא, זו טעות של אנשים שלומדים את התניא. הוא כועס שאני אומר שזו טעות.

הרגל לרע, יסוד הרמב״ם “הוא אנס את עצמו”, והחילוק בין תאווה ופחד

חזרה: הרגל אינו “לא עבדו” – הכוונה האמיתית של התניא

זה אומר, לאדם יש הרגלים טובים, הגם שהוא מורגל, כבר דיברנו בהרחבה, לא כמו שבעל התניא עשה טעות ואומרים שהוא נקרא לא עבדו, אלא לא, הוא העבודה הראשונה, הוא אדם טוב, והוא הצדיק שהתניא מדבר עליו. התניא בתוך עצמו את הסתירה, והוא אומר עכשיו רק בתוך חיזוק לבינוניים, לא התכוון ברצינות. אז, לא טעות בתניא, זו טעות של אנשים שלומדים את התניא. נכון?

הרגל לרע – אותו מנגנון הפוך

ואותו דבר, אנחנו דיברנו לשבח, אותו דבר הוא לצד זה, אותו דבר הוא לצד זה. כשאדם מתחיל את הסיגריה הראשונה, והשנייה והשלישית, היה לו בחירה, עדיין יש לו בחירה. אחר כך הוא נעשה מכור, זה לא שונה מכל דבר אחר. איך הוא יוצא? הוא ינהג לאט לאט, לא לעשן. אם זה קשה שהוא צריך לקחת תרופה, הוא צריך לעשות לו… כמו כל דבר אחר בחיים, אדם הוא יצור כזה שתחילתו ברצון וסופו ברצון, לא באונס.

למה לא באונס? כי זה נשאר לו, זה נעשה עוד יותר הוא, לא פחות הוא. ואומר אריסטו, אם מישהו יגיד לי… זה לא נקרא אונס, כי הוא אנס את עצמו. זו לשון הרמב״ם. אני רוצה לומר לך רמב״ם. זו ממש לשון הרמב״ם. אני צריך… אני צריך… אני זוכר מה הרמב״ם אומר, אני הולך לרשום.

הרמב״ם בהלכות גירושין – “הוא אנס את עצמו”

המקור: הלכות גירושין פרק ב׳, הלכה כ׳

כך כותב הרמב״ם הקדוש

כך כותב הרמב״ם הקדוש. אני צריך להראות לך את הלשון, הרמב״ם הקדוש, וזה קטע מאוד מוזר ברמב״ם. אבל העולם… אני לא זוכר מה כתוב שם. אני רוצה להראות לך קטע נפלא ברמב״ם. זה פלא, כל החסידים אומרים את הרמב״ם הזה בעל פה. אף אחד לא זוכר מה כתוב שם. אני רוצה להראות לך איך זה כתוב. בהלכות גירושין, פרק ב׳, הלכה כ׳. כתוב כך.

כן, יהודי שהיה אנוס, כפו אותו, הדין נותן שכופין אותו לגרש את אשתו, והוא לא רוצה. מה עושים? מכים אותו עד שיאמר שהוא רוצה. ונותנים גט. אפילו גוי יכול להכות אותו, אם הגוי עושה זאת מעצמו זה לא טוב.

קושיית הרמב״ם ותירוצו

שואל הרמב״ם הקדוש קושיה, ולמה לא בטל גט זה שהרי הוא אנוס?

אומר הרמב״ם הקדוש, אני אגיד לך את התירוץ מהפסוקים. אומר הרמב״ם הקדוש, “שאין אומרים אנוס אלא מי שנלחץ ונדחק לעשות דבר שאינו מחויב בו מן התורה, אבל מי שתקפו יצרו הרע לבטל מצוה או לעשות עבירה, אין זה אנוס ממנו אלא הוא אנס את עצמו בדעתו הרעה”.

ביאור: מה פירוש “הוא אנס את עצמו”?

מה בא בקטע הזה “הוא אנס את עצמו”? כל אחד יודע לומר את הקטע הבא, “אבל הוא רוצה להיות יהודי”, יוצא שהוא רוצה. מה פירוש “הוא אנס את עצמו”? הוא לא אנוס, כן? מי שתקפו יצרו, אומר הרמב״ם קודם, הוא לא אנוס. “אין זה אנוס ממנו”, חוץ ממנו פירושו, מישהו לא אנס אותו, הוא אנס את עצמו, נכון? ומי שאנס את עצמו זה לא אונס.

מה אנס את עצמו? רצון. הרמב״ם מסכים שלוקחים את ידיו ולוקחים עט, ולוקחים את ידיו ומסובבים, זה אונס. לפיכך, אומר הרמב״ם, מאחר שהוא רוצה כן לעשות זאת, והוא אומר גם שהוא רוצה, אז איפה האונס? הוא רוצה בשני הרמות.

יישום: הסתירה בבעל תאווה

היסוד: אף אחד לא רוצה להיות בעל תאווה

בואו נבין. הרי אמרנו שיש דבר כזה שנקרא אונס. בואו נבין, בואו נחזור למה שאמרנו. למה אומרים על מכור, במילים אחרות בעל תאווה, שהוא אנוס? למה? כי שואלים אותו, “אתה רוצה לעשות זאת?” אומר הוא, “לא, אני לא רוצה”.

במילים אחרות, לא “רוצה לעשות זאת”, בואו נעשה זאת קצת יותר מדויק. שואלים אותו, “אתה רוצה להיות מכור? אתה רוצה להיות בעל תאווה?” אין אף אחד שאומר, “אני רוצה להיות בעל תאווה”. זה מה שאומר הרמב״ם. אף אחד לא אומר, “אני רוצה להיות בעל תאווה”. הוא רוצה להיות יהודי ישר. אמת? אתה רוצה להיות… “דעתו הרעה” פירושו מידות רעות, נכון? אתה רוצה להיות בעל מידות רעות? יש מישהו שרוצה להיות בעל מידות רעות? מישהו רוצה אולי… מה? לא, אתה חושב אולי שאלו מידות טובות, אבל אף אחד לא רוצה להיות בעל מידות רעות. מכור אף אחד לא רוצה להיות. טוב מאוד.

המנגנון: “הוא אנס את עצמו” – הוא עצמו עשה את ההרגל

עכשיו, מה פירוש מכור? מה פירוש מי שיש לו כן מידות רעות? דבר מוזר, יש לו… “הוא אנס את עצמו”. זה מה שקורה כל יום. מי הוא עצמו מאתמול, אונס עצמו מהיום? הוא מגיע לדבר, מה שתאוותו היא, והוא מרגיש חשק נורא לכך, והוא אוכל אותו, אמת? אבל הוא לא רוצה שיהיה לו חשק לכך. אלא מה? ההרגל שלו, ההרגל שלו שהוא אומר לו, עשה אותו רגיל שהוא יאהב אותו, אז הוא אנוס שיאכל אותו.

מי עשה את ההרגל? הוא עצמו. ואתה עצמך לא נחשב כאונס. אתה לא יכול לאנוס את עצמך. אפילו אני עשיתי זאת אתמול. אין דבר כזה. אני מאתמול הוא תחת האחריות. כך הוא הדין בנזיקין, אדם מועד לעולם. יכולת לא ללכת לישון שם. אין דבר כזה. אתה עצמך אנוס. ממילא תעשה לעצמך חשבון. זה כבר הקטע הבא בתורה שאני לא צריך להסביר עכשיו.

שאלות ותשובות: הסתירה בין כלל ופרט

תלמיד: לא טעויות. כשעושים לא טעויות. כשעושים ברצון דברים.

מגיד שיעור: לא, כן, ברצון דברים, כן. כשעושים טעות לא נעשים אשמים. עכשיו יש לנו חנוכה. טוב מאוד. לא, עכשיו אתה רוצה זאת דווקא. תן לי לשאול אותך דבר אחר. כשאתה עושה זאת, עושה זאת מתוך חשק או מתוך כפייה? עושה זאת מתוך חשק, אמת? עושה זאת מתוך חשק, אבל אתה לא רוצה שיהיה לך את החשק. טוב מאוד.

אז אפשר לומר כך, באופן כללי, אם שואלים אותך האם אתה רוצה את המידה הזו, אתה אומר לא. אם שואלים אותך האם זה קוגל טוב, אתה אומר כן. אמת? יש סתירה בין הכללים והפרט. אתה לא רוצה מידה רעה, אבל אתה כן כן רוצה את הרצון, אתה רוצה לשנוא, זה כבר פעם אחת אתה!

השוואה: בעל תאווה מול פחדן – למה מסתכלים יותר למטה על בעל התאווה?

סטייה: דברי הסלונימר רבי על “מיתה מתוך צמא”

למה מסתכלים הכי הרבה למטה על בעל תאווה? היה הסלונימר רבי שאמר כך, כתוב בגמרא שמיתה מתוך צמא היא המיתה הגרועה ביותר, כך כתוב, זה היסורים הגדולים ביותר. אבל הסלונימר רבי אומר אולי כתוב למה. אדם רגיל כשהוא חולה, אין לו תאוות. אין לו כבר כוח. תאר לעצמך מישהו מת באמצע התאווה הגדולה ביותר, אחרי תוך צמא. זה פשוט, יש בזיון.

זה דווקא לא אמת. אם אתה באמת לא שותה כמה ימים, אתה גם נעשה הזוי ואתה מפסיק להיות בעל תאוות. אבל כך הוא דמיין לעצמו, הוא עשה דבר מוסר. אבל אתה מבין מה אני מוציא, שאנחנו מסתכלים הכי הרבה למטה על מכור, כי דווקא כי הוא הבעל תאווה הגדול ביותר, כי הוא רוצה זאת.

ההשוואה העיקרית: ירא ורך לבב מול יפת תואר

למה מגיעים למטה לבעל התאווה יותר? תן לי להציג דבר שני, אני רוצה לתת לך משל אחר. מה זה מי שיש לו פחד נורא כזה? ההיפך הוא לא בעל תאווה, דיברנו על מידות העומדים, והמידה הבאה שנדבר עליה היא מידת הכעס. הוא פחדן עצום, פחדן עצום, כן? פחדן ביידיש זה coward? לא ממש. יש דבר כזה? פחדן עצום, כל דבר מפחיד אותו.

איך אמר ההוא? הוא שמע שהתאומים התרסקו, הוא מיד העמיד זקן ופאות, הוא לא יודע, זה מפחיד את היהודים, המוסלמים. פחדן, כן? האדם ההוא, ר׳ אלעזר סיפר לי את המעשה, אני לא יודע אם זה קרה או לא קרה. לר׳ נחמן יש איזו מעשה כזו. בכל אופן, הוא עושה את עצמו, כן? הוא פחדן עצום, ולכבוד זה הוא עובר על מצוות, יש לו פחד נורא, יכול להיות שהגויים, הוא צריך להסתתר. כן?

עכשיו אני שואל את האדם הזה, הוא יצור מוזר, בסדר, הוא קצת מוגזם. אבל מסתכלים עליו למטה כמו שמסתכלים למטה על מי שהוא מכור לסמים, או פחות?

תלמיד: לא, לא אותו הדבר.

מגיד שיעור: הוא נבוך, ההוא המשל שלי הוא קצת משוגע, אבל סתם בואו כבר נדבר כשיש לו, אתה יודע מה, בואו נדבר על פחדן אמיתי. הוא מאלה שכתוב בשבוע הבא, או שבועיים, אני לא יודע מתי, שהוא לא יכול ללכת למלחמה כי הוא ירא ורך לבב. כל היהודים חוגרים את החגורות, והם עושים את “נכון ומזומן”, הולכים לעשות את המצווה הגדולה של מלחמת מצווה, שולחים כהן, ומסתדרים בשורות, הולכים להילחם נגד שונאי ישראל, נגד שונאי ה׳.

ובא אחד, והוא מקבל רגליים קרות, הוא מתחיל לרעוד. ואומרים לו, “בבקשה, אל תגיד, תגיד שהתחתנת, אני לא התחתנתי, אין לי מה לעשות. תגיד שעשית כרם, אין לי מה לעשות.” בקיצור, אין ברירה, הוא חייב להגיד שהוא פחדן. זה בושה, אמת? אבל אני שואל אותך, מי זה בושה גדולה יותר? אפשר להבין אותו, נכון? הוא פחדן. כמו שרבי עקיבא אמר, “איני יכול לעמוד במלחמה ולראות חרב שלופה”. אני לא זוכר איזה תנא, רבי עקיבא או השני. הוא לא יכול, יש לו פחד. אפשר להבין אותו, אמת? אפשר להבין אותו כל כך, התורה עצמה תיתן לו פטור. “אהא, אהא, no problem.”

החילוק: פטור על פחד, אבל לא על תאווה

מה עם השני? גם באותה פרשה יש שני, שהוא ראה איזו אישה והוא לא יכול להתאפק. וזה בדיוק כמו שהתאווה חזקה כמו אצל ההוא הפחד מהחרב השלופה. מה אומרים לו? “נו, נו, אתה הולך לשנוא את האישה, והבן שלך יהיה בן סורר ומורה”. הוא מקבל היתר הרבה יותר חלש. נכון, הוא מקבל היתר. אתה יודע מה? יש שאומרים שאין היתר. יש היתר כזה. יש מקרה כזה, אני יודע פעם אחת בתורה, אנסו יצרו. לא בעיה.

כך אומר רש״י, זה לא כתוב פשוט, אבל רש״י אומר כוונה. אני מתכוון שהפסוק לא פשט, זה לא פשט שזה דבר טוב. אבל רש״י אומר שזה דבר רע, אבל לא בעיה. רמה כזו של יצר הרע? בשביל זה היתה בעיה מר.

תלמיד: הוא אמר שיש לו ראיה שאף שום יצר הרע אחר אפשר לכבוש, כי רואים שזה היחידי שמותר.

מגיד שיעור: זו לא ראיה, יכול להיות שצריך לעשות בניין עכשיו. אבל בכל אופן, אני רק רוצה להראות לך דבר בסיסי: על מי מסתכלים יותר למטה, לוקח יפת תואר, או איש ירא ורך לבב? אני חושב שזה פשוט פשט בחומש, אחר כך ההלכה, שהירא ורך לבב מבינים. אולי הוא דווקא צדיק, הוא ירא מעבירות שבידו, אין לו זכויות. אני לא יודע. כן, זה תירוץ, אבל מבינים אותו יותר, הולכים לתת לו את התירוץ. על היפת תואר הוא לא קיבל שום תירוץ. מה אומר שהוא מותר אפילו? אבל מסתכלים עליו למטה. למה? כי הוא מכור לסמים, ויש לו מידה אחרת שמפריעה לו.

היסוד: אונס רחמנא פטריה – אבל לא על יצר הרע

מה החילוק? באופן כללי, אני לא צריך להגיע, הבאתי עם משל קיצוני, בואו לא, באופן כללי. אונס הוא פטור, אונס רחמנא פטריה. והרמב״ם אומר שאפילו אם גוי מאיים עליך לעבוד עבודה זרה ואתה עושה זאת, אתה פטור, כי אונס הוא פטור. יש חיוב נוסף שצריך למסור נפש, אבל זה לא קשור, זה עובר על אותה מצוות עשה. אבל הוא פטור, נכון? ואונס פטור פירושו אפילו אונס ממון הרבה פעמים. זה לא ברור, אונס מנפשות.

אונס בהלכה לא פירושו דווקא שמישהו עומד והוא דוחף את ידך, נכון? אונס פירושו כפייה. או לנפשות, או לממון, יש חילוקים. הוא מאיים עליך, הוא יכה אותך, כל מיני דברים. זה אונס, נכון?

אין כמעט אף הלכה אחת, חוץ מיפת תואר ואולי הלכה אחת של יצר הרע ממסכת כתובות, כמעט אין אף הלכה אחת שכתוב שלמישהו יש יצר הרע גדול מאוד, אפשר להבין אותו. הכל אפשר להבין אותו. אפילו זה אולי מדרש אחד. למה לא? האם אי פעם חשבת על הקושיה הזו?

תאווה ואונס: למה ההלכה מתייחסת אליהם אחרת

הקושיה היסודית: למה “אנסו יצרו” כמעט לא קיים בהלכה?

הגדרת אונס בהלכה

אונס פירושו, הוא כופה אותך, לאיבוד נפשות, לאיבוד ממון, יש חילוקים, הוא מאיים עליך, הוא יכה אותך, כל מיני דברים, זה אונס, נכון?

אין כמעט אף הלכה אחת, חוץ מיפת תואר, ואולי הלכה אחת של יצר הרע ממסכת כתובות, כמעט אין אף הלכה אחת שכתוב שלמישהו יש יצר הרע גדול מאוד, אפשר להבין אותו, לפחות אפשר להבין אותו. אפילו זה יש אולי מדרש אחד.

למה לא? האם חשבו אי פעם על הקושיה? ר׳ צדוק הכהן חשב על הקושיה, אבל העולם לא חשב על הקושיה. והתירוץ הוא, למה לא חושבים על הקושיה?

הניגוד: אונס מבחוץ מוכר, אנסו יצרו לא

מי הוא מי הוא מי הוא? הוא היה אדם, הוא בא לבית דין, הוא אומר, הוא רוצה אני עושה, יש לי יצר הרע גדול, יש לי רופא, יש לי תעודה מפסיכיאטר, אני סובל מהתמכרות. זה אפילו לא אשמתי, הייתי בחדר, מישהו הראה לי משהו ואמר, יש לי מאז התמכרות, ואני לא יכול להתאפק.

בסדר, אני רק רוצה להוציא, הכל יש, הכל יש. אני רק רוצה להוציא שזה לא המקרה הרגיל. להיפך, מישהו אומר בחושן משפט, ביורה דעה, הוא אומר אלפי מקרים של הגוי איים עלי, אולי אם אוכל חזיר הוא יעשה לי משהו. אומרים לו, no problem, אתה פטור. מהר מאוד אומרים, אתה פטור.

אונס מפחד, מיראה, פוטרים מהר מאוד, יש אלפים, מאות הלכות על סוגים כאלה של אונסים, כל הלכות יהרג ואל יעבור, שכל התנאים הם בעצם הוכחה לסוגים כאלה של דברים. והאונס מרצון, האונס מתאווה כמעט לא קיים.

אנלוגיה ממלחמה

ואותו דבר, אנשים מסתכלים קצת למטה על מי שבורח ממלחמה, אבל מבינים אותו, מה יעשה? זה באמת קשה. מי שיש לו תאווה גדולה, דווקא בשביל זה מסתכלים עליו יותר למטה, למה דווקא שזו תאווה גדולה? אתה תופס?

התירוץ העיקרי: “אונס את עצמו” = רצון

מה התירוץ? התירוץ הוא מאוד פשוט. מה התירוץ לפי מה שאמרנו קודם?

התירוץ הוא שאונס פירושו לא אנס את עצמו. אנס את עצמו זה אותו דבר כמו רצון. אנס את עצמו פירושו אתה רוצה. לא אתה רוצה היום, אתה רוצה אתמול, אתה רוצה כבר פעם אחת. אתה רוצה כל כך הרבה שכבר נעשית בעל רצון. אתה תופס את זה.

אתה צודק שלעשות תשובה זה לא הולך כבר בבת אחת. אני מסכים שבפועל האדם יהיה לו בעיה. אף אחד לא חולק שהוא יהיה לו בעיה בפועל. לא עושים תשובה, לא נעשים טובים יותר בדקה אחת, כי יש לו בעיה כזו. ואולי צריך באמת להקל בעונשו. אני לא נכנס עכשיו לפרטים, אבל הרעיון, ההוא הוא רצון, הוא אדם יותר מושחת, כי הוא רוצה דברים רעים, הוא רוצה את עצמו כל כך חזק, הוא לא יכול להתאפק.

החילוק של אונס ורצון

מי שמישהו אחר כופה אותו, מה כל החילוק של אונס ורצון? אחד, הגוי מאיים עליך, גוי מאיים עליך, בסדר, אני יכול להבין אותך.

אל תגיד, לא תמיד. יש הרבה אונסים שלפעמים אומרים, ההוא מהבית העשירי, מסתכלים למטה, זה קצת הלך רחוק מדי. לא בעיה. אבל הרחוק הוא הרבה יותר רחוק מהרחוק של רצון.

למה? כי אם פירושו ההוא עשה לך, ההוא עשה לך, אתה לא אדם רע. מישהו אילץ אותך. הוא רצה, הוא חיכה לתירוץ. בכל אופן, שההוא חיכה זה לא מסוכן. אבל שאתה עצמך רצית, זה נורא, זה החילוק.

למה? באופן כללי אין בשולחן ערוך דבר כזה של אנסו יצרו. זה בערך כל מה שרציתי לומר היום. הרי מצאתי גמרא מסוכנת על זה. מאוד מעניין.

חילוק נוסף ראשון: בחירה מול בריחה

יש עוד הבדל ענק, אני צריך לומר עוד דבר אחד

יש עוד הבדל קטן, עוד סיבה אחת למה. כל מה שאמרתי לכם עומד בשני העמודים האחרונים בבראון. שם עומד “התהלות רצונות יוסף מרחל לב”. על זה העתקתי מספר המידות, יותר עם התוספות שלי קצת מתורה. לא הוספתי כאן מספיק, אבל אמרתי לו עכשיו את כל ההלכות שבנויות על זה. ואני צריך להוסיף קצת משנה, אני צריך לומר עוד דבר אחד, ואחר כך אומר קצת גמרא בעירובין.

ההבדל העיקרי: בחירה ובריחה

יש עוד הבדל ענק, עוד הבדל ענק, עוד שני הבדלים ענקיים לומר רבונו של עולם. אחד, אני חייב לומר עוד שני הבדלים. אחד, יש עוד סיבה אחת, עוד הבדל אחד יש. ההבדל העיקרי הוא זה שאני מתכוון, אני חושב שזה ההבדל העיקרי, אולי הכל מחובר לזה.

ההבדל העיקרי הוא שבעל תאוה הוא מה שהוא רוצה. אפשר לומר זאת, חשבתי על נוטריקון קדוש. אומרים כך: יש בחירה ובריחה, שתיהן אותן אותיות.

תאוה פירושה אתה בוחר בפנים, הוא רוצה. וכל אחד יודע, דיברתי קודם, הדוגמה היא על מה אתה בוחר? אתה לא בוחר? אין טענה.

אונס פירושו, אתה לא בוחר, אתה בורח. ממה אתה בורח במקום לבחור? נכון? אותן אותיות. אני לא יודע. אין זאת. מי שלא בוחר הוא בורח. וממילא מה? הוא בורח מהדבר ההוא, לא מעצמו. זה לא שהוא נמשך למשהו, הדבר ההוא דוחף אותו, הוא בורח מזה. לא שהוא דוחף אותו, כן, הוא בורח ממשהו. זה ההבדל.

ההבדל השני: פחד מוציא מדעת, תאוה לא

יש עוד הבדל חשוב אחד, והוא שהאונס, לא אונס רגיל, הבה נבין, כשהוא במקרה רגיל זה אונס כמו אותו, אני לא יודע אותו מעשה, אחד הוא בכשרי המלחמה, הטבע הוא שהאדם משתגע קצת.

המקרה של מלחמה

בדרך כלל כשאדם משאיר את נשקו, נניח היה אחד שממש מטעים, יש דבר כזה בצבא שמפחיד מאוד, הוא יראה, כן, ברחת מעמדתך, אפילו היה מסוכן מאוד, אתה חייב, זו העבודה שלך.

בסדר, אבל למה הוא בורח? בדרך כלל הוא יגיד, ברחתי כך, כמו שעומד בגמרא. ברחתי כך, נבהלתי כל כך, השתגעתי. אבל יצאתי מדעתי, מה אעשה? יציאה מדעת פירושה פטור. כלל שרצון שאין בו שכל, אתה יודע מה הוא עושה עם עצמו, הוא פטור.

תאוה היא אחרת

תאוה, קשה מאוד לומר, בדרך כלל, תמיד יש מקרה, אבל בדרך כלל, כשלאדם יש תאוה הוא בסדר גמור, אצל הבוס הוא מאוד אוהב. אי אפשר לומר, בדרך כלל, כך הוא אומר הבדל, צריך לחשוב על זה יותר, יש לי ראיות לזה.

בדרך כלל לא רואים שפחד הוא דבר שמטרף אנשים, אנשים משתגעים. במקרים הרגילים, המקרים הסנטרליים של מי שברח ממשהו בגלל פחד ומלחמה נוראה, הוא יצא מעצמו, הוא יצא מדעתו.

מי שיש לו תאוה כזו, דבר כזה התורה, יצא מדעתו? הוא לא יצא מדעתו. יש לו יצר הרע גדול. יצר הרע גדול זה לא יציאה מדעת, לא אותו דבר. זה ההבדל השני.

ההבדל השלישי: הזדמנות לתרגל

הבדל שלישי, שמאוד מחובר, אנחנו אמרנו, אני מקצר, אני אומר רק בקיצור מה שכבר עשר עשרים. ההבדל השלישי הוא, הבה נזכור דבר חשוב.

השאלה של אשמה

הם אמרו עכשיו, שמה למעשה אדם אשם? בוודאי מי שהוא בעל תאוה גדול הוא עצמו אשם, למה כי אתמול ושלשום, ויום לפני כן, ויום לפני כן, כל חייו בעצם, הוא התרגל להרגלים רעים.

עכשיו אתה צריך להבין דבר מאוד מעניין, שאם כך, אפשר רק להיות טענות על האדם אם היתה לו ההזדמנות לרכוש הרגלים טובים. אם הוא נולד עכשיו למשל, הוא ילד צעיר, אי אפשר להיות טענות.

ילדים וחטאות נעורים

לפני כן, על ילדים אין טענות והוא בעל תאוה. למה לא? מעולם לא חשבת על זה? אחד הענקים הוא, שלא יהיה לו דעת, כי הוא היה צריך להיות בעל תאוה. זה לוקח זמן. האדם לא נולד בדרך כלל בעל תאוה, הוא נולד עם יותר טעויות ממה שהוא צריך להיות. ולאט לאט הוא מתפתח, נעשה קצת מרוסן.

אבל כשאדם מאוד צעיר, אי אפשר להיות טענות. רואים בבירור, זה אגב היתר. לבחורים צעירים מתירים, כלומר חטאות נעורים לענק, אומרים, לא מסוכן, הוא צעיר. הוא באמת, בגיל מבוגר לא היה לו… מתירים לו, אומרים, שיעשה תשובה. לא, לא, לא. אני רק רוצה להוציא, אבל אני רוצה זה דבר חשוב.

איפה טמונה הטענה?

אז יוצא, הבה נבין, איפה טמונה הטענה על האדם? אומרים שאתה בעל תאוה גדול, אתה מכור. מתי יש טענות? מדינת קליפורניה, על מה שזה לא יהיה, מאוד מבולבלת. אצלנו מבולבלים. אצלם זה או שיש בחירה, או שאין בחירה.

הרצון הוא בחירה אתמול. למה זה צריך להיות בחירה היום? אומרים, אל תעשה סטיגמה, כי סטיגמה גורמת לאנשים להרגיש רע סתם כך, ואחר כך כשהם מרגישים רע הם לא מרוצים.

העיקר

לא, אני מסביר. לא, לא, לא. לא, לא, לא, יותר, יותר, יותר, אם הוא עשה את עצמו, עצמו בדעתו הרעה במשך עשרים שנה של להיות רע. אני רק מסביר כאן שמאוד חשוב לתפוס שזה כשיש טענות.

כשאומרים שאתה אדם רע כי אתה רוצה כל כך דבר רע, לא מתכוונים כי אתה רוצה עכשיו דבר רע. מתכוונים כי רצית אתמול דבר רע, ושלשום, ושלשום, זה התחיל עם דבר פחות רע, נעשה יותר ויותר גרוע, כמו המנהג של תאוות.

דיגרסיה: קליפורניה וסטיגמה

מדינת קליפורניה קצת מבולבלת. הם אומרים שאם… מה שלא יהיה, הם מחזיקים באותו דבר כנראה. אם אין בחירה, אם זה לא בחירה. אדם יכול להיות לו בחירה להיות לו זה. אפילו, כמו שדיברנו, אפילו מחלות ממש, אומרת הגמרא מה זה פשיעה. אם יכול היה להיות לו אורח חיים טוב יותר שאפשר לא להיות מחלות. כל שכן דבר כזה שהוא התחיל, בוודאי זו בחירה. עכשיו כבר אין בחירה בשבילו אבל. זו בחירה, כי אתמול זו היתה בחירה.

ועל זה הם לא צודקים גם שכשאין סטיגמה, כי הסטיגמה לא נעשתה בשביל האדם הזה. הסטיגמה נעשתה בשביל האדם בשלב 0, לא בשביל האדם בעשרים. אולי הוא באמת לא צריך סטיגמה, אני לא יודע, אולי צריך להביא ליקוטים פנימה, שיאמר שיהיה חיזוק.

אבל כל האנשים האחרים, שהם עומדים עשרים שלבים לפני כן, איך הולכים הם לא יהיו מפוחדים שלא יתחילו את המהלך? חייבים לעשות סטיגמה על אותו אדם. בסדר, זה דבר צדדי, שאני לא רוצה להיכנס, אני רק מוציא את הנפש.

הנקודה העיקרית של הזדמנות

שהסיבה למה יש טענות, הרעה לא טמונה במה שיכולת להתרגל. אם כך, זה צריך להיות סוג דבר שאפשר להתרגל.

עכשיו, דבר מעניין, דיברנו על הבדל גדול של אונס, כמו שקוראים בגמרא אונס בא בתאוה ומאנס את עצמו. למה ההבדל הגדול? ההבדל העיקרי הוא שהדברים שעושה לעצמו יש הרבה מאוד הזדמנויות לעבוד עליהם. אתה יודע למה? אתה עושה זאת לעצמך.

כל יום קם עם תאוה גדולה. יש לו תאוה נאצלת, מתאפק קצת, מחר מתאפק קצת יותר, אותו דבר, לאט לאט תהיה אדם.

אבל לקרוא לגוי שיכפה עליך כל יום זה קשה מאוד, הוא לא בא תמיד הגוי. העשרים פוחדים רק פעם אחת במאה שנה. אז איך היתה לו ההזדמנות לתרגל אומץ? לא היתה לו. חוץ מחייל, אני לא יודע, זו עבודתו, אדם רגיל אין לו הזדמנות לתרגל אומץ.

אז אי אפשר להיות כל כך הרבה טענות, בדרך כלל זה בא פתאום, זה בא, הוא נבהל, מה רוצים לעשות? דבר שבא תמיד, מזה מסתכלים יותר איפשהו פנימה אצל תאוה להרבה מידות רעות אחרות, כי תאוות יש הכי הרבה הזדמנויות לעבוד עליהן. כל יום בודד אפשר לעבוד על זה. זה הטעם השלישי.

סיכום שלושת ההבדלים

מה רציתי להוציא? הראשון הוא כי אתה רוצה את זה, כי אתה בוחר וזה מדבר על בחירה.

תוספות קשיא ותירוץ: למה יצר הרע לא ברשימה של “מעבירין על דעתו”

הברייתא: שלושה דברים שמרחיקים אדם מדעתו

לא, השני הוא כי יש לך דעת. אה, רציתי לומר קצת גמרא. בזה אסיים. חיפשתי, שמע מעשה נפלא מהגמרא. חיפשתי מקור לשני הסוגים. חיפשתי מקור לסוגי האונס. יוצא שיש סוגים שונים של אונס, כן? והסתכלנו קודם בעמוד הראשון, ראינו שהגמרא שעומדת בספר המידות לאונס, זה או שבא רוח גדולה וסוחפת אותך, או שאדם סוחף אותך. ואני, יצחק, הוספתי על זה, הייתי כאן היום משנה, זו משנה חמורה. עומדת משנה, במשנה הראשונה של הפרק הרביעי של עירובין, עומד כך: “מי שהוציאוהו נכרים או רוח רעה” זה אונס. זו המשנה והראשונים למדו חושבים אותו דבר. יש שתי דרכים להיות אונס גמור: אחר עושה, או גוי, או רוח רעה.

הגדרת הרמב״ם ל״רוח רעה”

עכשיו מסתכלים במפרשים, רואים שהם אומרים שרוח רעה זה בכלל לא רוח. מה זה רוח רעה? הרמב״ם אומר שרוח רעה זה כל דבר שגורם לאדם לעשות שלא מדעת. עוד, שלא מדעת. זה אומר את הדבר השני שאנחנו אומרים, שכשאין לו דעת, אז הדבר שבא מבחוץ לוקח את דעתו.

ההבדל בין מחלת נפש למידה רעה

לכן זה very important to notice, שכשאתה אומר בימינו אומרים שיש כל מיני מחלות נפש, ובגמרא זה נקרא תמיד רוח רע, כי זה רק ההבדל של רעות עם מחלה אם אחר עושה את זה. אם באה רוח רע ועושה את זה לך, ואין לו דעת, אז זה לא הוא. אם זה בעצמו, אם במילים אחרות, יכול להתרגל. זה מה שזה ההבדל. המחלה שאנחנו קוראים היום חולי נפש זה משהו שאי אפשר להתרגל פנימה והחוצה. אם אפשר להתרגל פנימה והחוצה, אז זו פשוט מידה רעה.

הברייתא בגמרא: “שלשה דברים מעבירין את האדם על דעתו”

עכשיו, מאוד מעניין, זה ממש פלא, אני רוצה להגיד לך ממש. זו הלכה, הלכה בעירובין ותחומין, שמי שיוצא חוץ לתחום לאונס יש לו הלכה כזו, אם הוא יוצא ברצון יש לו הלכה אחרת, ואלו הדוגמאות.

הלכה היא אתיקה – אין הבדל בין אגדה והלכה

עכשיו, מסתכלים בגמרא, אני רוצה להגיד לך היום דבר פלא, מסתכלים בגמרא, והגמרא חשבה כמונו, שאין הבדל בין אגדה והלכה. הלכה היא אתיקה, זה רק, מובן שההלכה של תחום היא על חילול שבת, זה כל מהלך איך מגיעים לכאן. אבל החקירות של אונס עם רצון עם מעורב, אותן חקירות של כל הדברים האנושיים, כל המעלות והחסרונות, זה צריך להיות באונס, לא באונס, זה צריך להיות ברצון, בדעת. הגמרא חשבה שהמשנה מדברת על הסוגיא, על מה זה אומר שהאדם בדעת?

אומרת הגמרא כך: כל אחד יודע שמה עושה הגמרא כשעל משנה מביאה ברייתות שמתחברות לנושא של המשנה, לפעמים זה מתאים כן, לפעמים זה לא מתאים, עונים. אומרת הגמרא כך: “תנו רבנן, שלשה דברים מעבירין את האדם על דעתו ועל דעת קונו, אלו הן נכרים ורוח רע ודקדוקי עניות”. שניים מהשלושה הם במשנה, אמת? ומה אומרת הגמרא? שהמשנה מדברת על הענין של “מעבירין את האדם על דעתו”. “מעבירין את האדם על דעתו” זה ממש, זה ממש תרגום על אותו דבר נפלא, מרחיק אדם מדעתו, “ומעבירין על מדותיו”, זה אומר זה מוציא אותו מדעתו, זה יוצא ביידיש, יוצא מדעתו. מרחיק אותו מדעתו, ודעת קונו, וזה נכון. ושניים מהם הם נכרים, זה אומר אונס, רוח רע, אני לא יודע בדיוק מה זה, ויש שלישי שנקרא דקדוקי עניות.

קושיית הגמרא: “למאי נפקא מינה?”

שואלת הגמרא קושיא, קושיא אדירה. וכמו שאמרתי עכשיו, זה אונס גמור. שואלת הגמרא, “למאי נפקא מינה”? אם זה אונס, מה אתה אומר לי? אני לא יכול. אם אתה אומר שאתה צריך לעשות משהו, אל תצא חוץ לתחום, אל תצא חוץ לתחום מנכרים, רוח רע, ודקדוקי עניות. דקדוקי עניות פירושו מה? אין לך כסף. מה אעשה בקשר לזה?

דיגרסיה: מעשה החפץ חיים על פיקוח נפש ודקדוקי עניות

כך אמר החפץ חיים אמר, עומד בספר של ר׳ ניסן קלעלץ, אף אחד לא יגיד עוד חידושים, ר׳ ניסן קלעלץ היה אחד היהודים הכי חרדים שיכול להיות, הוא כותב ספר “כזה שבת”, אמרו לחפץ חיים שילך לעיר מסוימת שם נפרץ חילול שבת, העולם עובד שם במפעל בעיר, זה פתוח בשבת, שם עובד כל העולם, והם כולם עובדים שבת, והם ילכו ויגידו להם מוסר. אמר החפץ חיים, על מה יגיד מוסר? זה פיקוח נפש, הם מותרים. פיקוח נפש. בעיר יש רק מפעל אחד, זו כל הפרנסה של כל העיר. מי שלא עובד שם מת ברעב. ומה יש לך טענות שעובדים בשבת? אה, לך תעשה מפעל שעושה שבת. זה היה דבר יפה, כי יהודים צריכים לשמור שבת. אבל לומר מוסר? כך הוא אומר. יש לו הסבר שלם לנסות להסביר את זה, זה לא מתאים לו, אבל הוא מגיע כך, אני לא יכול להסתכל מחוץ לשתי הלכות שבת, הלכות פיקוח נפש עומד המעשה. שם עומדים דקדוקי עניות, מה זה אונס? שואלת הגמרא, מה אני יכול לעשות? אונס זה אונס, כשזה ברצון, כשיש לי קצת אשמה, אני יכול לעשות משהו.

התירוץ: “לבוא רחמי” – להתפלל ולשנות את המצב

היא עונה הגמרא, שמע גמרא, זו גמרא ברסלבית. עונה הגמרא, התירוץ הוא, “נפקא מינה איז, לבוא רחמי עליה”, שיתפלל. כי מובן שאדם לא רוצה להיות לו דקדוקי עניות, מה הוא רוצה לעשות? להתפלל. אני חושב ש״לבוא רחמי”, זה על פי ברסלב פירושו כפשוטו, זה פירושו באמת כפשוטו.

מה פירוש “רחמי” בגמרא?

אבל “לבוא רחמי” רואים במקומות אחרים בגמרא, כתוב “שמא יקדמנו אחר ברחמי” [shema yikdimenu akher be-rakhamim: אולי אחר יקדים אותו ברחמים]. רחמי פירושו כך, יש דברים שנעשים במדת הדין [midat ha-din: המידה של דין]. מדוע נקראת תפילה רחמי? חשבת על זה? מדוע “לבוא רחמי”? הקב״ה אומר, אולי לפי מדת הדין לא מגיע לי להיות עני. יש תפילה, תפילה פירושה דין, כן? לא כל תפילה במדת רחמי [be-midat rakhamim: במידה של רחמים].

מדוע הגמרא קוראת לתפילה רחמי? מה הכוונה בגמרא “לבוא רחמי” פירושו כך. הכוונה היא שבסדר הרגיל, דין פירושו בסדר הרגיל, זה דרך הטבע [derekh ha-teva: הדרך הטבעית], דרך העולם [derekh ha-olam: דרך העולם]. יש לי רוח רע, אני יכול לעשות משהו? אני לא יכול. כשיש לי רוח רע, אני יכול לעשות משהו? יש לי רוח רע, אני לא יכול לעשות כלום.

רחמים פירושם שינויים רחבים יותר בחיים

אבל יש דרכים לעשות דברים שנקראים רחמים. במילים אחרות, כמו שלומדים בגמרא, מהי דרך התשובה? כמו שהרמב״ם אומר, הוא ילך לעיר אחרת, הוא ישנה את שמו, הוא יהיה משנה מזל [meshaneh mazal: משנה את מזלו], משנה מקום [meshaneh makom: משנה את מקומו], משנה מזל. זה לא דין, לא נעשה… אולי באותה עיר גם יהיה עני, לא יודעים. לשנות את כל המצב של חייו, אולי שם לא יהיו לך הטריגרים שמשגעים אותך. שם אין גויים. לך לגור בארצות אחרות, אין שם גויים. “לבוא רחמי” פירושו שאפשר לעשות דברים שאינם ישירות על המעשה, אפשר לעשות דברים רחבים יותר. דברים שמשנים בחיים שמקלקלים את זה. זה הפירוש של הגמרא. והדרך שעושים זאת היא להתפלל. כי, בסדר, מי שמבין איך מתפללים, או מה כתוב.

קושיית התוספות: מדוע חסר יצר הרע מהרשימה?

עכשיו, אני רוצה להגיד לך, זה הולך עוד יותר רחוק, אומרים התוספות הקדושים, הקשב, עד שהתוספות למדו שהנושא בגמרא מדבר על נושא של דבר שאינו יצר הרע. יצר הרע שכאשר רוצים בעצמם הוא “הוא ינוס את עצמו” [hu yanus et atzmo: הוא יכול לברוח מעצמו], “מי שיוצאוהו” [mi she-yotzi’uhu: מי שהוציא אותו], אחר הוציא אותו, הוא פטור, זה אונס.

שואלים התוספות כך, אומרים התוספות כך: “ואף על גב דאיכא נמי” [ve-af al gav de-ika nami: ואף על גב שיש גם] – מדוע אומרת הגמרא שיש רק שלושה דברים שהם “מעביר על דעתו ועל דעת קונו”?

קושיא א: כשפים

תחילה שואלים התוספות קושיא, יש כשפים [keshafim: כישוף]. בסדר, כשפים זה פשט של רוח רעה. כתוב “מכחישין פמליא של מעלה” [makhkhishim pamalya shel ma’alah: הם מכחישים את פמליא של מעלה], פשט הוא “מעביר על דעת קונו” [ma’avir al da’at kono: מעביר על דעת הבורא]. מבין את פשט התוספות? מדוע זה “מעביר על דעת קונו”? כי זה “מעביר על דעתו” [ma’avir al da’ato: מעביר על דעתו], זה משגע אותו. כלומר, מכשף הוא משוגע. לא, לא זה הכוונה של התוספות, אבל התוספות מתכוונים שמכשף משגע אנשים אחרים. בסדר.

קושיא ב: יצר הרע – הקושיא העיקרית

אחר כך אומרים התוספות, יש עוד דבר, יצר הרע. מדוע? התוספות מביאים דרך כזו, לא צריך את הלשון הזה, אבל זו קושיית התוספות. הגמרא אומרת שיש שלושה דברים שהם “מעביר על דעת” [ma’avir al da’at: מעביר על הדעת], שמשגעים אדם. יצר הרע גם משגע אדם. ויש על זה ראיה, הרי כתובה גמרא ב״אלו מגלחין” [elu megalkhin: הגמרא במועד קטן], שיש דבר כזה, “מי שראה שיצרו מתגבר עליו” [mi she-ra’ah she-yitzro mitgaber alav: מי שרואה שיצרו מתגבר עליו], והוא מרמז “ואינו יכול להתגבר” [ve-eino yakhol le-hitgaber: ואינו יכול להתגבר], הוא ילך לעשות איזה מעשה, “ילבש שחורים ויתעטף שחורים” [yilbash shekhorim ve-yit’atef shekhorim: ילבש שחורים ויתעטף שחורים], והוא ילך לעשות איזה מעשה, “ויעשה מה שלבו חפץ” [ve-ya’aseh mah she-libo khafetz: ויעשה מה שלבו חפץ], שלא יעשה חילול השם [khilul ha-Shem: חילול השם].

יוצא פשוט פשט בגמרא, אומר הוא, זה פשוט פשט בגמרא שלא יכולים, לפעמים יש יצר הרע שהוא “מעבירו על דעת קונו” [ma’aviro al da’at kono: מעביר אותו על דעת הבורא]. ואת ה״ויעשה מה שלבו חפץ” אומרים התוספות דווקא פשט אחר.

פירושו האלטרנטיבי של רבנו חננאל

התוספות מביאים פירוש של רבנו חננאל ש״ילבש שחורים” פירושו לא שהוא יעשה זאת, הכוונה שבכך לא יעשה זאת, “יכוף דעתו” [yakhof da’ato: יכוף את דעתו]. אבל זה לא פשוט פשט בגמרא, התוספות לא הולכים עם הפירוש הזה.

תירוץ התוספות: “בכל מקום אדם יכול ליזהר שלא יבא לידי כך”

אומר הוא, יש תירוץ אחר. עונים התוספות, “בכל מקום אדם יכול ליזהר שלא יבא לידי כך” [be-khol makom adam yakhol lizaher she-lo yavo lidei kakh: בכל מקום אדם יכול להיזהר שלא יבוא לידי כך]. בוודאי נעשה אדם שתופס אותו יצר הרע, עליו נאמרה הגמרא, “אל תעשה מה שלבך חפץ” [al ta’aseh mah she-libkha khafetz: אל תעשה מה שלבך חפץ], עשה זאת בכינוי [kinui: כינוי], לא בשמך שלך.

העיקרון המרכזי: אפשר להיזהר מראש

אבל מדוע אני יכול להיות לו טענות? מדוע זה לא נקרא “מעביר על דעתו ועל דעת קונו”, שאז הוא פטור, כמו “נשבה ללסטים” [nishbah la-listim: נשבה לליסטים] ו״נכרים”, גויים, מה שלא יהיה? התירוץ הוא, כי אתמול יכולת לעשות משהו. אף אחד לא חייב אותך להחזיק אינטרנט. עכשיו שיש לך, אתה אמנם פטור. אבל אף אחד לא חייב אותך להחזיק. יכולת להיזהר “שלא יבא לידי כך” [she-lo yavo lidei kakh: שלא תבוא לידי כך].

סיום

אלו הם דברי התוספות שרואים מה ששוחחנו עכשיו.

שבת שלום.