למה הפחדנות הוא אונס ולא יצר הרע של התאווה | תמלול וסיכום

בעלי בחירה און תאוות: פארוואס איז תאוה די ערגסטע מדה?

הקדמה: מעשיות פון וויזשניצער רבי׳ס ספר

Instructor:

רבותי, איך האב געזען, איך האב געקויפט א בוך פון די וויזשניצער רבי׳ס מעשיות, דער פעטער וויזשניצער רבי, ר׳ מרדכי האגער עליו השלום, דער רבי פון מאנסי. און ער זאגט נאר די אמת דארט, אלעס וואס ער פארשטייט נישט זאגט ער פארשטייט נישט, וואס ער האט נישט געהערט זאגט ער האט נישט געהערט, וואס ער האט געהערט פון א שכן זאגט ער קלאר וואו די שכן איז געווען, און אזוי ווייטער.

מעשה וועגן בעלי בחירה [people with free will] און בטחון [trust in God]

ס׳שטייט דארט אז זיין זיידע מיט זיין פעטער זענען געווארן רבי׳ס, די אהבת ישראל [the Ahavat Yisrael, a famous Vizhnitzer Rebbe] מיט זיין ברודער וואס האט געהייסן ר׳ חיים אנטאניער, האט ער געזאגט אז… וואס? יא. האט ער פארציילט אז דער גואל ישראל [the Goel Yisrael, another Vizhnitzer Rebbe] האט געהאט א מנהג [custom] ביי שבת צופרי [Shabbos afternoon] ביים קידוש [blessing over wine] האט ער גערעדט אויף אלע רבי׳ס. ער האט גערעדט אויף, ער זאגט ער האט גערעדט פון, אבער ер מיינט אז ער זאל האבן גערעדט אויף. און ווען זיי זענען געווארן רבי׳ס, ער זאגט, “אה, היינט וועלן מיר ארייננעמען נאך צוויי יונגעלייט אין די חבורה [group].” ער פארציילט דאס אויף זיין איינשטיין, זיי זענען געווארן רבי׳ס, אזוי ווייסט מען.

עניוועיס, איך האב געזען נאך א מעשה אז זיין זיידע האט געזאגט אז ער האט קיינמאל קיין מורא [fear], ער האט אסאך בטחון, ער האט קיינמאל נישט מורא אין זיין לעבן, אבער איינמאל, איך געדענק נישט אויף די זיידע, אויף די עלטער זיידע, אויף זיין זיידע אויף אים, סתם זיין עלטער זיידע, דער צמח צדיק [the Tzemach Tzedek of Vizhnitz] אויף זיין זיידע, איינמאל איז זיין זיידע געווען, מ׳האט אים געכאפט די גוים [non-Jews] אויף עפעס זאל גיין אין מיליטער [military], עפעס איז געווען עפעס א פראבלעם מיט מענטשן. דאס איז געווען די איינציגסטע מאל אין זיין לעבן וואס ער האט זיך דערשראקן.

זאגט ער, אזא יונגערמאן, א בעל בחירה [person with free will], איז עס שרעקליך, פארשטייסט? מיט מענטשן, מיט גוים, מיט מאמין [believers], מיט ראשי חסידים [Chasidic leaders], דאס איז נישט קיין בעלי בחירה. אבער די גוים קען נישט וויסן, זיי קענען נאך טון עפעס, דו כאפסט? א בעל בחירה, עס ווערט דעינדזשערעס [dangerous]. און נאך רבי נחמן [Rabbi Nachman of Breslov] וואס אונטער דאס טינג אז א בעל בחירה איז very dangerous to deal with. ס׳שטייט מיט נאך א חיים הקדוש [the Chaim HaKadosh] וועגן יוסף הצדיק [Joseph the Righteous], און איר ווייסט די ידידיגע חסידישע רייד, אז אפילו א צדיק [righteous person], א בעל בחירה, קען שאטן [can cause harm], אפילו אויף וויפיל בטחון ער האט.

Student:

למען נפקא מינה [what’s the practical difference], האסט נאך עפעס א מעשה?

Instructor:

איך וועל טון נאך אסאך גוטע מעשיות, אסאך פאני זאכן וואס ער פארציילט, אלע העכערע זאכן.

Student:

וואס?

Instructor:

דער אייבערשטער [God] האט געגעבן פאר א מענטשן בחירה, און ס׳מיינט עס ריעל [real]. ס׳איז נישט קיין ווערטל [joke]. יא, ער קען נישט. ס׳שטייט מחושין ממעל נישט למעלה [it’s decided from below, not from above]. די וואך איז די סדר [order/topic]. וואס האב איך פון בטחון דא? בטחון איז נאר ווען מ׳דיעלט מיט גוים, און מיט…

Student:

וואס?

Instructor:

יא, ווייל די בחירה איז ריעל, אזוי זעט אויס. ס׳איז נישט ווערד, אבער ס׳איז די ריעל טהינג, אזוי איז מקובל [accepted].

Student:

האסט עפעס א…

Instructor:

ניין ניין ניין, איך זאג נאר, דו פרעגסט זיך אז די אהבת ישראל איז געווען זייער גראב, רייט? איך זאג נאר, מ׳רעדט וועגן תאוות [desires/appetites] פון עסן.

מעשה וועגן תאוות אכילה [desire for food]: זאלץ אנשטאט צוקער

נו, איך האב געזען א שיינע זאך וועגן תאוות פון עסן. איך האב געזען גראדע א שיינע שטיקל דארט וועגן דעם נושא [topic], אז מ׳רעדט שוין. חסידישע ספרים זאגן עכט אויס די פראבלעמס פון לייף.

ער זאגט אז זיין זיידע, ער רעדט אז זיין זיידע איז געווען נשמר [guarded] פון אלע תאוות, כידוע [as is known], ער האט געזאגט אז ס׳איז אויך גימטריא [gematria: numerical value] עפעס, איך געדענק שוין נישט, אכילה [eating], שתיה [drinking], משגל [sexual relations], עפעס איז גימטריא דאס איז זיין נאמען, איך געדענק שוין נישט. די ראשי תיבות [acronym] איז גימטריא אזא ווייטער אין די תורה [Torah].

און ער האט דערציילט א מעשה, אז איינמאל האט מען אים בטעות [by mistake], די גבאי [attendant] האט בטעות, אנשטאט פון לייגן די צוקער אין די קאווע האט ער געלייגט זאלץ, עפעס אזא סארט מעשה? און קיינער האט נישט באמערקט ביז איינער האט גענומען שרייען, עפעס אזוי די מעשה, און דער רבי זאגט, אה, ס׳איז ראנג. און ער זאגט, ער ווייסט נישט, צו פשט [explanation] אז ער איז געווען צו דבוק [attached/cleaving to God], ער האט נישט געכאפט אז ס׳איז זאלץ. ער גלייבט אז ס׳זאל דערקענט זיין, ער ווייסט נישט. אבער אדער קען זיין, ער האט פשוט… ער האט זיך מתגבר געווען [overcame himself], ער האט יא געטעיסט אז ס׳איז זאלץ. ער האט זיך מתגבר געווען. איך וועל טרינקען עניוועי. זייער האנעסט [honest].

דער רבי׳ס מנהג מיט׳ן עסן זופ

איך געדענק אז איינער האט מיר געזאגט, דערוועגן איך האב אויך געקוקט ביי זיינע טישן [Rebbe’s table gatherings]. איין זאך וואס איז געווען אינטערעסאנט, איך האב געטראכט אז ער איז געווען אן עלטערער מענטש, איך מיין יעדער איז געווען ביז יעדער איז געווען די צען, יא, די אלע פאני זאכן, אבער ער האט געגעסן סופ אז ער האט גענומען א לעפל זופ אין די האנט, ער האט גענומען די לעפל, אראפגעלייגט די הענט, זיך ארומגעדרייט, און גענומען די לעפל.

איינער האט מיר עס געזאגט, ער האט געטרייט אזוי צו עסן, ס׳איז זייער שווער. נאו, און איר עוסטו יוסטו האבן די טאץ, צו זיין ביזרעבל? איך פרעסיי עס נישט, ס׳איז געווען ביזרעבל לעבן. ס׳איז פאני אז ער האט געקענט, איך האב עס געטרייט נאכצומאכן, ס׳איז זייער שווער.

Student:

ניין, ער האט אויך געהאט, דו ווייסט אז ער האט געהאט אזא טאץ, ער האט געהאלטן אז ס׳פאסט נישט פאר א חסידישער איד זיך איינצובייגן צו די עסן.

Instructor:

געווענליך קומען מיר א גאפל און עסן אזוי, די עסן קומט צו מיר, איך גיי צו אים, פארשטייסט? ס׳איז זעלף רעספעקט [self-respect]. אבער נאכדעם די פראבלעם איז, לאז אידן לעבן אביסל, די פראבלעם איז, הער אויס, איך ווייס נישט צו ס׳איז גדלות [greatness] און קטנות [smallness], די פראבלעם איז אז זופ איז זייער שווער צו עסן אזוי ווייל ס׳גיסט זיך.

Student:

וואס?

Instructor:

אה, א סטראו [straw] איז נישט רבי׳ש, אנדערש ווייסטו נישט. איך האב אמאל געזען א רבי טרינקט א זילבערנע שטרוי. האט ער געמאכט א רבי׳שע עצה [solution], ער האט זיך געקויפט אזא טעצל וואס מ׳נוצט פאר די בעכער, און ווען ער האט געגעסן זופ האט ער געהאט אזא טאץ, און ער פלעגט נאכדעם געבן די חסידים די טאץ צו טרינקען שיריים [leftovers from the Rebbe’s food, considered a blessing]. יעדע וואך איז געווען דאס.

Student:

ניין, זיי גייען מיט א טיילן.

Student:

וואס?

Student:

זיי גייען מיט א ביב [bib].

Student:

אפשר האט ער זייער א גרויסע לעפל און עסט זייער ווייניג. דאס איז די סיקרעט [secret]?

Student:

וואס?

Student:

אמת, אויך אמת.

Instructor:

פארקערט, ס׳איז… יעדער גארנישט, ס׳איז אזוי… איך ווייס נישט, איך געדענק נישט. דאס געדענק איך שוין נישט עד כדי כך [to that extent]. איך ווייס נישט. אויך דעמאלטס. עניוועיס, אונז גייען רעדן וועגן די בעלי בחירה.

די הויפט-טעמע: פארוואס איז בעל תאוה זיין די ערגסטע מדה?

דיגרעסיע: די מנהג צו רעדן “פון” רבי׳ס, נישט “אויף” רבי׳ס

Student:

אקעי, דער עולם [people] האט זייער ליב צו רעדן וועגן בחירה, כידוע.

Instructor:

אונז גייען רעדן וועגן דעם. דאס איז אונזער שמועס [discussion] פון היינט. איך האלט באמת אין די נעקסטע פעידזש דא. איך וויל, לאמיר זען אזוי. איך וועל דארף זאגן נאך א מעשה, אבער קודם דארף איך זאגן נאך א דבר תורה [Torah teaching].

Student:

דאס איז די חלק [part] וואס מ׳רעדט קעגן די רבי׳ס?

Instructor:

מ׳רעדט פון זיי.

Student:

פון זיי.

Student:

פון זיי.

Instructor:

איך האב געזאגט אז דער סטיטשינער רב האט געזאגט אז בעצם איז דער מנהג צו רעדן אויף רבי׳ס, נאר ס׳איז נישט דא. ס׳איז דא חוץ סאטמאר רב, אבער אים האט ער מורא צו רעדן אויף. האט מורא, נישט ווייל די חסידים זאגן האט מורא וואלט ער געהאלטן אז ער איז א צדיק, אבער ווען קען שטיין ליינס [one can stand in line]. די נקודה איז אזוי, אונז זאלן האלטן אינמיטן לערנען, און איך גיי איבער אביסל א נושא, ווייל מ׳קען בלייבן סטאק [stuck] אויף די זעלבע זאך.

חזרה: דער ערשטער טעם פארוואס בעל תאוה איז די ערגסטע מדה

אונז האלטן אינמיטן לערנען פון דעם. אז די ערגסטע מדה [character trait] איז זיין א בעל תאוה [person controlled by desires]. די ערגסטע סארט מענטש איז א בעל תאוה. די מערסטע, אליסט די מערסטע אראפגעקוקט סארט מענטש. אזוי טראנען אונז און טענה׳ן אז אלע גוים [non-Jews] האלטן אויך אזוי. נישט נאר די אידן האלטן אזוי, נישט נאר די חנוכות [educated people] האלטן אזוי. אלע, פאקעי, די חנוכות אפשר האלטן נישט אזוי, אזוי האבן מיר גערעדט לעצטע וואך. אבער בעצם, אלע מענטשן האלטן אזוי.

יעצט, זיי האבן געברענגט אפאר reasons פארוואס. דאס איז געווען די שמועס, זיי האבן געזאגט אז ס׳איז א פאקט. ווען זיי האבן גערעדט אז ס׳איז דא די עיקר ריזען [main reason], די עיקר מהלך [main approach], די הסבר [explanation] פארוואס האלטן אונז אז דאס איז די ערגסטע זאך, איז געווען בשם אריסטו [in the name of Aristotle], אז פארוואס? ווייל דאס איז א בהמישע [animal-like] זאך. ווער ס׳איז נכשל [stumbles/fails], ווער ס׳איז נישט נכשל, ווער ס׳איז נישט שולט [controls] אויף זיך אין די לעוועל פון תאוות, ער איז א קו [animal]. ער פירט זיך אזוי ווי בהמות [animals], וואס בהמות זענען זיך נישט מתגבר [overcome] אויף זייערע תאוות, און ער אויך נישט.

ניין, נישט עקזעקטלע זענען זיך נישט געגאנגען אויף זייערע תאוות, נאר אז די חשש המשש [sense of touch], די סארט תענוגי הגוף [physical pleasures], זענען נישט מענטשליכע זאכן. א בהמה האט זיי פונקטליך אזוי ווי א מענטש. צו ווערן נכשל אין דעם פלאץ, איז פשט [means] אז דו ביסט נכשל אין א בהמה׳דיגע עריע [area], נישט אין א מענטשליכע עריע. דאס איז די נקודה [point] וואס אונז האבן גערעדט.

Student:

יא, דאס איז איין פשט.

אנקינדיגונג: ס׳איז דא נאך טעמים

Instructor:

יעצט, מיר גייען נתגלה ווערן [be revealed]. ס׳איז דא נאך פשטים אין דעם. אפשר איז עס קאנעקטעד [connected], מסתמא איז עס קאנעקטעד, אבער ס׳איז דא נאך ריזענס [reasons]. ס׳שטייט נאך סיבות [causes] פארוואס. די תאוות איז די ערגסטע זאך, ס׳איז נישט די ערגסטע טעם.

Student:

און איר ווייסט נאך טעמים? נאך סיבות וואס אריסטר זאגט?

Instructor:

יא יא, אריסטר זאגט עס. אבער איך זאג ס׳שטייט, נאך סיבות, אפשר… איך ווייס נישט אויב ס׳שטייט, מ׳דארף טרעפן ווי מ׳קען עס קאנעקטן די זאך צו אנדערע זאכן. נאך סיבות, פארוואס תאוות איז די ערגסטע זאך.

דער בילבארד אין פענסילוועניע: באווייז פון “סטיגמא”

איך וועל זאגן די זאך, די מעשה איז אזוי. די מעשה איז אזוי. איך בין געפארן אין די הייוועי [highway] לעצטע וואך, און איך האב געזען אזא גרויסע סיין [sign], א גרויסע בילבארד [billboard]. היינט איז די מנהג אז אויב מ׳וויל זאגן מוסר [ethical teaching] שרייבט מען עס אויף א בילבארד. אמאל פלעגט מען זאגן א דרשה [sermon] אין שול [synagogue], היינט זאגט מען עס אויף א בילבארד, אמת?

די שטאט, די סטעיט [state] פון פענסילוועניע, האט מחליט געווען [decided] אז זיי ווילן אונז זאגן מוסר. ווער זעט אויס? אבער ס׳שטייט דאך זייער מוסר איז אזוי ווי איך האב נישט געזאגט וואס פאר זיי איז גוט איז ביי אונז שלעכט און אזוי ווייטער.

זייער מוסר שטייט אזוי, אזוי האבן זיי געשריבן אין זייער מוסר ספר, אז אזוי שטייט. איך האב אראפגעשריבן, איך האב געוואלט מאכן א פיקטשער [picture], איך בין געפארן צו שנעל. איך האב נישט געקענט מאכן א פיקטשער אינמיטן פארן, אבער איך האב עס נאר געשריבן. ס׳איז געשטאנען די ווערטער אזוי: “Calling [addiction] a choice, ignores 50 years of research.”

Student:

וואס איז א לשון [language/term]?

Instructor:

אין אנדערע ווערטער, ס׳איז דא עפעס א זאך וואס הייסט עדיקשאן [addiction]? אויף אידישט הייסט עס איז א גרויסע בעל תאוה. מסכים [agree]? אקעי, איך ברענג עס נישט מסכים, מ׳זאל מיין אלץ זען. ווי מיין איך? דו כאפסט, און נאכדעם שטייט אזוי: די נעקסטע שיעור [line] איז געשטאנען אין סטיגמא [stigma], “Stigma prevents recovery, not addiction.”

אין אנדערע ווערטער אזוי, דער בילבארד שטייט קלאר וואס איך האב גע׳טענה׳ט [argued] א גאנצע צייט, אז ווער איז די גרעסטע סטיגמא? צו שרייבן נישט סטיגמא פון גנבים [thieves]. גנבים האבן נישט אזא גרויסע סטיגמא, ס׳איז נישט קיין פראבלעם. ווער האט א סטיגמא? וועמען האלט מען נישט פון? וועמען קוקט מען אראפ אויף מענטש?

איך האב געקוקט אין די דיקשן [dictionary], וואס איז טייטש [translation] סטיגמא? סטיגמא איז א גרויסע זילזן [degradation]. ער האט געהאט פיר דעפינישן [definitions], איך געדענק נישט, איך האב עס נישט געברענגט דא, פיר אנדערע לעוועלס פון סטיגמא. אבער סטיגמא מיינט אז דו ביסט אן אוממענטש [subhuman]. דאס איז די טייטש די ווארט סטיגמא דא.

עדיקשאן, סטיגמא, און בחירה: אַ פילאָסאָפישע אונטערזוכונג

פּאַראַדאָקס פון סטיגמא און בחירה

דער בילבאָרד און די סטיגמא-פּראָבלעם

Instructor: אן עדיקט. דו ביסט א חיה, דו קענסט דאך נישט… יא, מ׳רעדט פון דראגס. זעסטו אז יעצט איז דא א סטיגמא קעגן דעם, און די שטאט האלט אז זיי דארפן אוועקנעמען די סטיגמא. פארוואס? ווייל זיי טענה׳ן עפעס אן אינטערעסאנטע טענה אז ס׳שטערט מער פאר תשובה [teshuvah: repentance/recovery] טון ווי פאר זינדיגן. אקעי, איך ווייס נישט, איך וויל רעדן וועגן יענע נושא, אפשר וועל איך באלד, אבער קודם וויל איך ארויסברענגען די נושא פון די טשויס. און דא איז דאך א פראבלעם. פארוואס?

לאמיר זאגן, ס׳איז שלעכט צו אוועקמאכן. בכלל היינטיגע צייטן האלט מען זייער שטארק, אזוי ווי דער בעלזער רב [the Belzer Rebbe] האט געזאגט פאר די חכם סריווקא רבי׳ענק, ווייסט נא?

דו האסט געקענט ר׳ איציקל, דער ראחמיסטריווקער רבי [the Rachmistrivker Rebbe] דא פון 45’סטע סטריט?

Student: יא.

מעשה פון ר׳ חיים מרדכי: די הדרכה פון “נישט אוועקמאכן”

Instructor: סאו ווער ס׳האט אים געקענט ווייסט אז ער האט זייער שטארק מכבד געווען מענטשן, אין א געוויסע וועגן. ווען ס׳איז געקומען צו אים, ער האט געשמייכלט, און אלעמאל געזאגט יא יא, ער האט נישט קיין חילוק צו מ׳האט גערעדט צו די זאך, צו מ׳האט נישט גערעדט צו די זאך, ער האט אלעס געמאכט פילן כאילו אז ער האט גערעדט עפעס א גרויסע חכמה. אזוי איז געווען די סדר. און… יא? ס׳איז true.

Student: יא.

Instructor: אזוי איז עס. Right. Fact. איך פיל זייער שלעכט ווייל מיין טאטע פילט זיך אזוי גוט אזוי פיל יארן אז ער האט געזאגט א ווארט וואס ר׳ חיים מרדכי האט מסכים געווען צו איינעם.

סאו, wait, wait, wait. איך וויל דיר פארציילן, איין מינוט, איין מינוט. די ישיבה׳ס שלום עליכם איז ר׳ חיים מרדכי, און אלעס אנדערש. סאו, יעצט, די אינטערעסאנטע מעשה איז אז ער איז נישט בעצם אזוי געווען. אויך האט ער אמת׳דיג אינדערהיים פלעגט ער נישט אזוי רעדן, ער איז נישט עכט געווען אזא נביא, ער האט זיך געמאכט. נביא מיין איך, אן קריטיקעל. ווען ער האט גערעדט צו זיינע נאנטע מענטשן, זיינע חברים, זיינע משפחה, זיינע פרענדס, האט ער געקענט זאגן קריטיק. און ער איז אויפגעוואקסן אין ירושלים. אין ירושלים איז קיינער נישט געווען נייס. ער איז געווען זייער שארף, ער האט זיך נישט געלאזט.

נאר וואס? ווען ער איז געווען א חתן, דער בעלזער רב האט עפעס געווען אינוואלווד אין מאכן זיין שידוך.

דער סקווערער רבי [the Skverer Rebbe].

דער בעלזער רב און זיין פעטער.

דער סקווערער רבי׳ס פעטער.

יא, יא, יא. ער איז געווארן א… Right.

סאו, ער איז געגאנגען צום בעלזער רב, און ער האט אים געזאגט אז ער פארט אויף אמעריקע, ער האט זיך באגרעדט פון אים אז ער וויל נישט גיין קיין אמעריקע, ער וויל צוריקקומען. דא איז סאם סטארי אויף דעם. ר׳ אהרן פון בעלזא, דער רב זכרונו לברכה [of blessed memory]. דער בעלזער רב האט אים געזאגט אפאר הדרכות [guidance/instructions]. איינע פון די זאכן האט ער געזאגט אז היינט, א מענטש, אפילו מ׳מאכט אים אוועק אזוי, קען עס וויי טון. מ׳טאר נישט אוועקמאכן קיין מענטשן.

ס׳איז אפשר א מופת [example/proof] אפילו אויפ׳ן פלעין, איך געדענק נישט, ער האט גלייך געטראפן איינער, ער האט עס נישט אוועקגעמאכט, יענער איז געווארן א בעל תשובה [penitent/returnee to observance], סאם סטארי. על כל פנים [in any case], פון דעם האט ער זיך אויסגעלערנט אז אין אמעריקע, כאפסט, מ׳קען נישט אוועקמאכן קיינער. ס׳איז יעדער איינער זאל זיין שיין. סאו ער האט געארבעט אויף זיך, און ער האט סטאטיטעט די אכטינג און ליג דארט.

צוריק צו די סטעיט פענסילוועניע: די לאָגיק פון סטיגמא

Instructor: סאו, כלפי מה דברים אמורים [to what do these words apply], די סטעיט פון פענסילוועניע האלט אויך אזוי. די ערגסטע זאך איז סטיגמא. מ׳קען נישט אוועקמאכן. זיי טרייען זייער שטארק נישט אוועקצומאכן מענטשן.

יעצט, וואסערע עצה האבן זיי געטראפן נישט אוועקצומאכן מענטשן? יעדער איינער בעצם, אזוי זעט אויס די הוה אמינא [initial assumption], מ׳דארף אלעמאל לערנען. איך האב דאך א כלל, איך האב דא עפעס א פאליטיקעל סטראטעדזשיס וואס שרייבט שטותים אויף סאושעל מידיא. איינע פון זיינע כללים איז, אז ווען דו זעסט אז א פאליטיקאנט זאגט עפעס, מיינט עס פארקערט. אנדערע ווערטער, אונז האבן נישט מורא, אונז האבן נישט מורא אז מ׳וועט דאס טון. בקיצור, דאס איז פונקטליך וואס דו האסט מורא, פארשטייסט?

און ס׳איז נישטא קיין סטיגמע מיינט ס׳איז דא א גרויסע סטיגמע, ווייל אזוי שטייט דאך אין דעם צעטל, אמת? ווייל זאכן וואס האבן נישט קיין סטיגמע שרייבט מען דאך נישט. ס׳איז דא א גרויסע סטיגמע פונקט אויף דעם. אסאך זאכן האבן סטיגמע, איך ווייס נישט, אויף דעם איז די גרעסטע, ווייל סטיגמע איז דאך די ערגסטע זאך, ס׳מאכט אוממענטשן, ס׳איז ראסיזם אזוי ווי ס׳מאכט אויס מענטש. קאנטעקס [Kant] זאגט אז די ערגסטע זאך פירט א מענטש נישט אלס מענטש.

די פילאָסאָפישע אַנאַליז: סטיגמא און בחירה

Instructor: און די גרעסטע סטיגמע איז דא אויף אן עדיקט. און וואס טראכט די סטעיט אוו פענסילוועניע איז תולי [dependent on] די סטיגמע? א מענטש זאל זאגן ס׳איז א choice, דו ביסט א חיה, דו ביסט בוחה [choosing] יעדן צופרי צו זיך איינשפריצן די drug, און דו ביסט א חמונות, דו ביסט נישט קיין נארמאלער מענטש, דו גייסט צו די ארבעט, רעדט מיט דיין ווייב, טו עפעס.

קומט אין די state און זאגט, ס׳איז דא ריסורש, האסט א נייע גאט. יעצט וויסט, און איך ווייס, סטאריס שאו די 98% פון סטאריס זענען מעיר אפ, right? סאו, זיי האבן סטאריס. איך האב נאכגעקוקט די סטאריס, ס׳שטייט נישט קיין… איך האב עקטשולי נאכגעקוקט. די כח פון די קאמפיוטערס, ער שטייט נישט גרייט בכלל אין די היסטורי וואס זיי זאגן אז עס שטייט, אבער… ס׳קען נישט שטיין, נישט נאר ס׳שטייט נישט אז ס׳קען נישט שטיין, ווייל ס׳איז דאך א פילוסאפישע שאלה, ס׳איז נישט שייך צו מאכן א סיסטאריע, א פילוסאפיע, א פילוסאפיע איז א חקירה [investigation/inquiry].

סאו, עקזעקטלי, אבער סיסטאריעס שאו אז ס׳איז נישט קיין טשויס. נאר וואס איז עפעס אנדערש? איי דאנט נאו וואט, זיי האבן נישט אויסגעזאגט וואס ס׳איז.

דער לאָגישער שלוס: סטיגמא באַווייזט בחירה

Instructor: אבער לאמיר פארשטיין פשוט׳ע פשט, אבער די הוה מינא [initial assumption] דא איז דאך הונדערט פראצענט קערעכט, אמת. ווייל אויב מ׳איז מזלזל [denigrates] א מענטש, אויב ס׳איז א סטיגמא, מ׳רעדט דאך א מענטשליכע סטיגמא, נישט סטיגמא, א טאקע א קו, טאקע א קו, ס׳איז נישט קיין שום פראבלעם ביי ס׳איז א קו. ער מעג זיין א קו, א חזר [pig], ער מעג זיין א חזר, א קו מעג זיין א קו, מיר האבן נישט קיין טענות אויף זיי.

ווען קען מען האבן א טענות אויף א מענטש? א סטיגמא, מבזה זיין [to shame/disgrace] א מענטש. סטיגמא טייטש חרפה [disgrace/shame], יא? חושי משוש חרפה, מער ווייניגער, חרפה הוא לנו [it is a disgrace to us]. וואס איז א חרפה? אויב ס׳איז א מענטשליכע זאך. דאס הייסט, בתור מענטש איז ער עדיקט. אויב איז ער עדיקט בתור, קומט עפעס א חוטפי קרידייקוס, אויך זו קרידייקוס, דארף מען רעדן מיט מיסטער קרידייקוס, ס׳איז נישט מיט מענטש. אויב איז א מענטש, אויב ס׳איז א סטיגמא, קומט אויס אז ס׳איז א מענטש, ס׳האלט אז ס׳איז א טשויס.

געלערנט אין פרק ב׳ באריכות [at length], אז קריטיק און שוואך, יא, מעלה וחסרון [virtue and deficiency], אדער שוואך וגנאי [weakness and disgrace], אדער שכר ועונש [reward and punishment] וואס קומט זיך פאר מעשים פון א מענטש איז נאר בחירי מעשים [chosen actions], מעשים וואס א מענטש טשוזט, מ׳דארף וויסן וואס מיינט טשויס, אבער בעיסיקלי וואס ער טוט מיט זיין רצון [will] און מיט זיין דעת [knowledge/awareness], אויב מ׳קען זאגן אז ער איז נישט זיין טשויס.

האסטו נישט געקענט האבן קיין טענות אויף אים. דו קענסט אים אראפקוקן אין אנדערע וועגן, דו קענסט רחמנות [mercy/pity] האבן אויף אים, דו קענסט פרובירן צו העלפן, אבער קיין טענות קען מען נישט האבן. סאו דאס איז עד כאן דברי [thus far the words of] די הייליגע סטעיט אוו פענסילוועניע האלט אזוי. יא?

איז עדיקשאן א תאוה? – אונטערזוכונג פון דריי שיטות

די הויפּט-שאלה: וואס איז דער חילוק צווישן תאוה און עדיקשאן?

Instructor: יעצט, מיר דארפן דאך פארשטיין. לאמיר טאקע פארשטיין. דאס איז דא א וויכטיגע זאך צו פארשטיין. אונז דארפן מיר פארשטיין צו ס׳איז אמת. ער זאגט אז עדיקשאן איז נישט קיין תאוה [desire/lust]. סאו לאמיר זען פארוואס איז עס נישט קיין תאוה. ווייל דו ווילסט עס נישט. ווייל ס׳איז נישט קיין ברירה. נישט קיין ברירה. דו אויף דיינע תאוות האסטו א ברירה.

טעסטן דעם אַרגומענט: דער פאַל פון עסן

Instructor: איך בין גאנץ עדיקטעד צו עסן. ס׳איז געווען זייער פאראייניגטע טעג אין מיין לעבן וואס איך האב נישט געגעסן.

Student: ניין, מ׳האט א ברירה. ס׳איז נישט אראפגעקומען.

Instructor: לאמיר זען, לאמיר זען. נישט עסן איז נישט קיין ברירה. מ׳גנב׳עט נישט פאר עסן.

Student: ניין, נישט… מ׳גנב׳עט נישט פאר עסן.

Instructor: שטייט אין פסוק [verse], “לֹא יָבוּזוּ לַגַּנָּב כִּי יִגְנוֹב לְמַלֵּא נַפְשׁוֹ כִּי יִרְעָב” [They do not despise a thief if he steals to satisfy his appetite when he is hungry – Proverbs 6:30]. יא? ווייל דאס איז אויסערשטאנד פון הונגער.

Student: ניין, גוט, נו.

Instructor: האב איך גערעדט יעצט, סתם אזוי ביזאט, יא? עקסעסיוו עסן. פאר דראגס איז א זאך וואס מענטשן וועלן טון… דאס איז א גרעסערע תאוה. מ׳האט שוין אסאך מאל געכאפט מענטשן שאפליפטן פון גראסערי. ס׳איז נישט ארויסגעגאנגען פאר הונגער.

Student: ניין, דאס זענען אייערע קינדער. מ׳גנב׳עט נישט קיין קענדיס און טויס.

Instructor: ער האט נישט קיין ברירה, ער מוז גנב׳ענען.

Student: א רגע, א רגע, א רגע.

Instructor: יא, אונז רעדן דא וועגן עדיקשאן, רעדט מען דא וועגן די לעצטע דריי יאר וואס מ׳רעדט וועגן דראגס און זאכן.

די שאלה פון גרענעצן: וואו ענדיגט זיך תאוה און הייבט זיך אָן עדיקשאן?

Student: אוודאי, פארוואס קען נישט אלעס זיין עדיקשאן? דאס קען זיין עדיקשאן, אלעס? פארוואס זאלסטו שוין עדיקשאן? רייכערן איז אן עדיקשאן, רייט?

Instructor: וואס?

Student: רייכערן איז אן עדיקשאן. און איינער וואס האט זייער ליב… איך האב זייער ליב די… די… די… פרי סטאפס. וויאזוי הייסט עס? נישט עדיקשאן?

Instructor: מ׳גייט נישט האבן קאפ ווייטאג, מ׳האט עס נישט. מ׳גייט נישט האבן… מ׳גייט זיך נישט… ס׳איז דא אזעלכע פיזיקל סימפטאמס, ס׳איז נישט האבן ביי יעדע זאך.

Student: ווער האט געמאכט פיזיקל סימפטאמס פאר די… פאר די… נישט פאר די… עקסטער סימפטאמס, פאר די… עפעס וואס דו רעגסט זיך נאכדעם אז דו האסט עס געטון, דו טוסט עס נאך אלץ נאכמאל. דאס איז די טאקס, ניין? דו האסט געצווינגען צו עס טון.

סיכום פון דריי שיטות

Instructor: זאל מען פארשטיין, ענק זאגן צוויי אביסל פארקערטע זאכן, און איך גיי זאגן א דריטע זאך. איינער זאגט… וואס? ניין, מ׳דארף פארשטיין אז די ווארט עדיקשאן מיינט אז די ווארט איז וואס איך וויל זאגן.

שיטה 1: עדיקשאן = קיין בחירה

ניין, איינער זאגט אז עדיקשאן איז עפעס א שם פאר א זאך וואס מ׳קאנטראלירט נישט. אקעי? תאוות איז קאנטראלירט, און עדיקשאן נישט. סאו דער בילבארד איז גערעכט, און ענק זענען מסכים צו פופציג יאר פון ריסוירטש. מ׳זאגט אז… איך האב געדארפט נישט געדארפט ברענגען א פיקטשער פון דעם, ס׳וועט קענען עס נאכנעמען, ס׳איז א שוין. דו קענסט עס אויף זוכן אויף די ענטער האסט נישט געטראפן אין די צענטל מעש. אבער גלייב מיר האב עס געזען, איך האב עס נישט אויסגעטראכט אליין.

שיטה 2: עדיקשאן = מ׳האט עס נישט ליב

ענק זאגן אז ווען א תאוה איז א פראבלעם ווייל א מענטש וויל עס, ווייל עס איז ברצון ובחירה [with will and choice], אבער עדיקשאן איז ווען ס׳ווערט אויס בחירה. שטימט? דאס איז איין זאך וואס ענק זאגן. א צווייטע זאך וואס ענק זאגן איז… אז עדיקשאן איז ווען מ׳האט עס נישט ליב, און תאוה וואס איז יא ליב. ס׳איז אביסל א פאני זאך צו זאגן אז ער האט עס נישט ליב. ער האט עס גאר גאר ליב, אזוי ליב אז ער האט עס שוין נישט ליב. לאמיר מאכן וועלכע ס׳איז, רייט?

דיגרעסיע: דער „כלל גדול בתורה” וועגן נייע טענות

Instructor: ס׳איז דא אזא זאך ווי די אושביצער, יא? איין מינוט, איך גיי שוין רעדן וועגן די אושביצער. וועגן די אלע זאכן גייען מיר רעדן.

שיטה 3: מ׳דארף מדרגה זיין די טענה

ר׳ ישעי׳ זאגט א דריטע זאך וואס איך וויל אלעמאל זאגן, אז נישט מ׳דארף מדרגה זיין די טענה. איך האב א כלל גדול בתורה [great principle in Torah], מיר האבן שוין גערעדט וועגן דעם אסאך מאל. אז אויב איינער קומט מיר, אם יום הלכה אדם, ער האט געטראפן א נייע סארט באג אונטער די וואסער וואס מען דארף פארן מיט א סובמארין, און נאר דעמאלטס טרעפט מען עס. עס איז נישט געווען, מען האט נישט געקענט די באג אין אלע דורות. משה רבינו [Moses our teacher] האט געווען גרויסע געוויסטער, ער האט געוואוסט אלע חיות [animals], אבער דער האט נישט געוואוסט, ווייל עס איז נישט געווען דעמאלטס. גלייב איך אים, ווייל דאס איז א סארט זאך, א פיזיקישע זאך. עס נעמט צייט.

עדיקשאן: נייע קאַנצעפּטן און אַלטע ריעליטעטן

דער כלל גדול: פיזישע פאַקטן קענען זיך אַנטדעקן מיט צייט – אָבער מענטשלעכע נאַטור נישט

פיזישע אַנטדעקונגען זענען צו דערוואַרטן

מגיד שיעור:

מ׳דאַרף מדייק זיין די טענה. איך האָב אַ כלל גדול [großer Grundsatz] אין תורה [Torah], מיר האָבן שוין גערעדט וועגן דעם אַסאַך מאָל, אַז אויב איינער קומט מיר, “כ׳האָב געטראָפן אַ נייע סאָרט באַג אונטער די וואַסער וואָס מ׳דאַרף פאַרן מיט אַ סובמאַרין, נאָר דעמאָלטס טרעפט מען עס, וואָס מ׳האָט נישט געקענט די באַג אַלע דורות [Generationen]. משה רבינו [Moshe Rabbeinu: Moses our teacher] איז געווען אַ גרויסער, ער האָט געוואוסט אַלע חיות [Tiere], אָבער ער האָט נישט געוואוסט, ווייל ס׳איז נישט געווען דעמאָלטס.” גלייב איך אים, ווייל דאָס איז אַ סאָרט זאַך, ס׳איז אַ פיזישע זאַך, ס׳נעמט צייט, ס׳נעמט כח [Kraft] צו טרעפן, ס׳מאַכט סענס נאַטורליך אַז פיזישע פאַקטן פון די דרויסנדיגע וועלט זאָלן נעמען צייט, אַפילו אין די גוף פון אַ מענטש.

דו זאָגסט אַז מ׳האָט נישט אַמאָל געמאַכט קיין סורדזשעריס [surgeries], מ׳האָט נישט געוואוסט פּונקטליך וויפיל לעכער איז דאָ אין די האַרץ, איך ווייס וואָס. יעצט ווייסט מען, מ׳האָט געטשעקט, דאָס גלייב איך. און דרך אגב [by the way], דעם כלל [Grundsatz] האָט מען אַלעמאָל געוואוסט. ס׳שטייט שוין אין די רמב״ם [Rambam: Maimonides] בפירוש [explizit] אין מורה נבוכים [Moreh Nevuchim: Guide for the Perplexed] חלק ב׳ [Teil 2], און פאַרשטייט זיך אַז ס׳קומט פון אַריסטו [Aristoteles] און אַזוי ווייטער, אַז אין אַסאַך סייענסעס, אין די סאָרט סייענסעס, איז צייט אַ חלק [Teil] פון די זאַך וואָס איז מגלה [offenbart] סייענס. צייט און עקספּיריענס. עקספּיריענס מיינט צייט, אַזויווי מ׳זאָגט אַז ער דאַרף עקספּיריענס. ס׳איז עקספּיריענס. ס׳איז דאָ פאַקטן, מ׳דאַרף פאַרן, מ׳דאַרף גיין. דאָס איז די סדר הדברים [Ordnung der Dinge]. It’s expected that there should be changes. It’s expected אַז נישט אַלעס וואָס מ׳ווייסט היינט… ס׳איז אַזוי שטאַרק עקספּעקטעד אַז די חכמים [Weisen] פון 2000 יאָר צוריק האָבן דאָס שוין געוואוסט. האָבן זיך פאַרגעשטעלט, מ׳טרעפט נייע שטערנס, מ׳טרעפט נייע זאַכן אונטער די וואַסער, און אַזוי ווייטער. דאָס איז דברים פשוטים [einfache Sachen].

אָבער מענטשלעכע פּסיכאָלאָגיע/נאַטור – דאָ דאַרף מען אַ גרויסע ראיה

אָבער טאָמער איינער זאָגט מיר אַז עפּעס אַ נייע סאָרט מענטש האָט מען דיסקאַווערט, עפּעס אַ נייע סאָרט פּסיכאָלאָגיע, נישט וואָס דו זאָגסט, מ׳רעדט פון די פיזישע פּאַרט, אויף עפּעס אַ קעמיקאַל, איך ווייס נישט, אויף עפּעס אַ נייע סאָרט התנהגות [Verhalten] פון מענטשן וואָס איז נישט געווען אַמאָל, דאַרף ער אַ גרויסע ראיה לדבר [Beweis für die Sache], אַט ליסט. ווייל די עסאַמפּשן [assumption] איז אַז אַלעס וואָס האָט צו טון מיט מענטשן האָבן זיך נישט געטוישט קיין זאַך.

היינט האָט ער זיך געטוישט מיט וואָס ער טוט. היינט פאַרט ער מיט אַ קאַר, און נעכטן איז ער געפאַרן מיט אַ פערד. אָבער וויאַזוי ער פאַרט מיט די קאַר, און די סאָרט רגלים [Gewohnheiten] וואָס ער האָט, מידות [Charaktereigenschaften], תורת המדות [die Lehre der Charaktereigenschaften], אַפילו אמונות [Glaubensüberzeugungen] אין אַ סערטען בראָד סענס, נישט אמונות פון געוויסע פאַקטן, אָבער וויאַזוי ער גלייבט און ווי זיין ווארלד-וויוס, כמעט די אַלע זאַכן זענען, מ׳דאַרף אַננעמען אַז ס׳איז זייער אַלט.

סאָו, ממילא [folglich], אָבער איך וויל מדייק זיין וואָס קומט אַרויס ממילא. יאָ, דאָס איז בעיסיק אַרגומענט וואָס מ׳איז טענה׳ן. און ממילא, קומט אַרויס אַז מ׳דאַרף וויכט זיין וואָס. ממילא וואָס? ממילא איז אַזוי, נישט… וואָס? יאָ, אונז האָבן שוין גערעדט גענוג אַזעלכע שטותים [Unsinn] לעצטע וואָך, איך האָב נישט קיין כח מ׳זאָל מיך אַרעסטירן און לייגן אין יוטוב, זאָלן זיי אַרויסלייגן מיינע ווידיאָס, סאָו ס׳איז בעסער אַזוי.

⟦#2⟧ אַריבערגאַנג צו דעם נושא: חצי נזק – מחלוקת תנאים

אָבער ממילא, אונז האָבן גערעדט אַז ס׳איז אַ מחלוקת תנאים [Meinungsverschiedenheit der Tannaim], ס׳איז דאָ אַזאַ זאַך, ס׳איז אַ דרגא בפני עצמה [eine Stufe für sich] אָדער חצי איז אויך אַ חצי נזק [halber Schaden]. ס׳איז אַ מחלוקת, אַן אַלטע מחלוקת, אַ מחלוקת תנאים, אַ גאָר אַלטע מחלוקת. ס׳איז דאָ אַ מחלוקת. ס׳איז געווען איינער, איך געדענק נישט ווער, האָט געזאָגט ברי׳ בפני עצמה [eine Schöpfung für sich], פּשט [einfach] אַז ס׳איז דאָ דריי. אָקעי, נישט וואָס רעדט עס יעצט. אָקעי, נאָר שוין. איך וויל נאָר אַרויסברענגען דעם… לאָמיר זיך טרייען צו האַלטן צו… איך האָב געמאַכט די וואָך אַ צעטל, כדי מ׳זאָל זאָגן אַז ס׳איז אַ סדר [Ordnung] אויף די וועלט. סאָו, האַלט מיר דאָ צו, איך וויל יעדע וואָך ברענגען אַ צעטל. און איך לערן דאָס, איך וואָלט מיך אַנגעקומען אינווייניג אויב מ׳וויל, אָבער מ׳דאַרף וויסן וואָס מ׳לערנט.

דער באַגריף “עדיקשאַן” – צי איז עס אַ נייע מציאות?

“עדיקשאַן” איז אַ נייע ווערטל, נישט אומבאַדינגט אַ נייע זאַך

סאָו, דו פאַרשטייסט אַז איך זאָג, נו, איך וויל וויסן וואָס איז וויכטיג. סאָו, אוודאי האָסטו גערעכט, אַז די ווארט “עדיקשאַן”, די ענגלישע ווארט “עדיקשאַן”, וויפיל איך ווייס, איז אַ נייע ווארט. מיין זיידע אָדער מיין באָבע וואָלסטו געזאָגט אַז איינער האָט עדיקשאַן, אַפילו מיין באָבע וואָס לעבט נאָך, וואָלט זי געקוקט צו אויף מיר און זאָגן, איך ווייס נישט, טו תשובה [tue Teschuwa: kehre um], איך ווייס נישט צו וועלפן מיר. ניין? וואָס איז די מאַמע, וואָלסטו געזאָגט? טו תשובה, וואַטעווער, זיי ווערן אַ מענטש, פיגער עס אויס. סאָו, וואַטעווער מ׳האָט געטון ביז יעצט, הער אויף צו אַייך רענען, מאַך אַ היט. קיינער זאָגט נישט אַז ס׳איז שווער, ס׳איז נישט שווער. יאָ, לאָמיר פאַרשטיין, איך וויל דאָ אַנקומען צו. אָקעי?

נייע קאָנצעפּטן רעדן אָפט פון אַלטע זאַכן מיט נייע נעמען

סאָו, די נייע קעטעגאָריז, ס׳איז דאָ אַ זאַך וואָס איז דיקשאַן [addiction], וואָס יעדער איינער… מ׳קען חוקה זיין צו די זאַך, חניקרא [genannt] דיקשאַן, איז מער טשויס, ווייניגער טשויס, ס׳איז יאָ שולדיג, נישט שולדיג. די חפצה [Objekt], די מציאות [Realität], האָט מען נישט געוואוסט לכאורה [anscheinend] דרייסיג, פערציג, פופציג, איך ווייס נישט וויפיל יאָר צוריק בכלל פון אַזאַ מציאות. סאָו מ׳דאַרף זיין אַ גרויסע מהרהר בכפירה [Zweifler im Glauben], מ׳דאַרף האָבן אַסאַך הרהורי כפירה [Zweifel im Glauben] צו ס׳עקזיסט טאַקע אַזאַ זאַך. מ׳איז שוין דאָ פופציג יאָר פון… מ׳האָט אים געסטאַבעלישט אין פופציג יאָר פון ריסעקטרייט. פופציג יאָר איז נישט אַזוי לאַנג צוריק, פופציג יאָר איז ער גאָר איז 1976.

סאָו עניוועיס, מ׳כאַפּט, דער רבי ז״ל [זכרונו לברכה: sein Andenken zum Segen] האָט שוין לאַנג נישט געלעבט. כמעט. וואַטעווער, עפּעס אַ רבי, איך כאַפּ, דער בעלזער רב איז שוין געווען שטוואַנציג יאָר. איך כאַפּ, פופציג יאָר צוריק וואָס לעסט יעסטרי. דאָזן קאַונט. דו ביסט שוין פופציג, יאָ? איך מיין, נאָכנישט, עפּעס אַזוי, הלאו, סעריעסלי, פופציג יאָר איז גאָרנישט. שיין נישט פופציג. לאָמיר נישט אויסרעדן. וואָס איז אַ חילוק [Unterschied]? ניין, ניין, ניין. געמאַט. סאָו, קיצור [kurz gesagt], אַ מעשה איז נישט אַזוי לאַנג צוריק. דאָס דאַרף מען זיין אָפן צו הערן.

מצד שני [andererseits], איך וויל זאָגן מצד שני, מצד שני איז זייער וויכטיג צו כאַפּן אַז די אַלע נייע קאַנצעפּטן וואָס זענען דאָ, געווענליך רעדן זיי פון זאַכן וואָס מ׳האָט שוין לאַנג געוואוסט, נאָר מ׳האָט פאַרגעסן וויאַזוי מ׳רופט זיי.

אַנאַלאָגיע: מאָדערן עברית און די “שפה נאמנה”

און ס׳איז אַסאַך מאָל, זאָגט מען, אַסאַך מאָל דאַרף מען זיין זייער נזהר [vorsichtig]. אַזויווי, פּונקט אַזויווי מ׳ווייסט אַז ס׳איז דאָ אַזאַ גאַנצע מערכה [System] וואָס זאָגט אַז עברית איז אַ מאָדערנע שפּראַך, ווייל ס׳איז דאָ אַלע מיני ווערטער וואָס ס׳שטייט נישט אין די חומש [Chumasch: die fünf Bücher Mose], ס׳שטייט נישט אין די משנה [Mischna], און ס׳מיינט אַפילו פאַרקערט פון וואָס ס׳שטייט אין די משנה, און אַזוי ווייטער. ממילא טאַר מען נישט רעדן עברית, ווייל ס׳איז דאָ אַ גאַנצע ספר [Buch] וואָס הייסט אַזוי, שפה נאמנה [treue Sprache], ס׳איז דאָ אַזאַ לשון [Sprache] וואָס האָט הסכמות [Approbationen] פון כמה גדולי ישראל [mehrere große Gelehrte Israels], וואָס זענען זייער העפּי אַזוי. ווייזט ער אויס אַז עברית איז נישט, ווייל ס׳איז דאָ אַ קשיא [Frage], מ׳טאַר נישט רעדן עברית, אָבער ס׳איז דאָך לשון הקודש [die heilige Sprache]. ניין, ס׳איז נישט לשון הקודש.

טראַכט מען פון דעם ספר, איז בערך זיבעציג פּראָצענט פון די זאַכן דאָרטן עם הארצות [Am-Haaratzut: Unwissenheit]. ס׳איז יאָ דאָ אַזאַ ווארט, س’איז גראַדע אַ פאַרשטופּטע ווארט, ס׳שטייט נאָר איין מאָל, מ׳נוצט עס אַסאַך מאָל, מ׳האָט עס אַביסל פאַרברייטערט, וכדומה [und dergleichen]. זייער אַסאַך מאָל, ס׳איז אמת, ס׳איז דאָ אַ נקודה של אמת [ein Punkt der Wahrheit], דרך אגב, אויב מ׳וויל שוין יאָ רעדן, די אמת ליגט אַסאַך מאָל טיפער, די סטרוקטור אויף די סענטענסעס אין לשון הקודש איז מער ווייניגער פון ענגליש, נישט פון אידיש, נישט פון לשון הקודש, וכדומה, אָבער דאָס איז שוין דאָ אין די משנה, איך מיין אין די משנה רעדט שוין נישט אויף די חומש, אָבער איך רעד נישט צו ס׳איז אַן עוולה [Unrecht] אָדער נישט. איך זאָג נאָר אַז אַסאַך מאָל, ווען מ׳זאָגט די, ווען מ׳גייט מיט די סאָרט סברות [Argumente], אַסאַך מאָל רעדט מען שטותים.

די ריעלע מציאות פון עדיקשאַן

אויב איינער זאָגט אַז ס׳איז נישטאָ קיין זאַך ווי עדיקשאַן, איך מיין אַז ס׳איז יאָ דאָ אַזאַ זאַך. נאָר דאָס וואָס מ׳האָט געמאַכט היינט אַ נייע חפצא [Objekt] איז ווייל מ׳האָט פאַרגעסן וויאַזוי צו רעדן דערוועגן. ממילא זאָגט מען אַז ס׳איז נישטאָ אַזאַ זאַך. אַז ס׳איז אַ נייע זאַך, דאַרף מען בכלל פרעגן וואָס איז די דין [Gesetz]? און בכלל, אויב איינער איז עדיקטעד צו… איך ווייס וואָס… צו עני זאַך, איז דאָך פטור מכל המצות [frei von allen Geboten], ווייל ס׳איז דאָך נישט זיין פאַלט. שטימט?

די געפאַר פון דעם “עדיקשאַן”-פריימוואָרק: פּטור פון אחריות?

דער לאָגישער שליטש

און פרעג איך אַייך, איר ווייסט נישט ווי לאַנג די ליסט פון עדיקשאַן איז? דו מיינסט אַז ס׳איז נאָך קיינמאָל נישט געווען… אַ מענטש וואָס איז געקומען צו בית דין [Gerichtshof], מ׳האָט אים געזאָגט ער האָט געטון יענעם עבירה [Sünde] וואָס מ׳זאָגט היינט אַז ער קען זיין אַדיקטעד דערצו, און טאַקע ער איז געווען אַדיקטעד אין אַנדערע ווערטער, ער האָט געטון טאַקע אַנדערש ווי רוב מענטשן, ס׳זאָל אויסזען ווי ער קען זיך נישט מתגבר זיין [überwinden], און דער בית דין האָט געזאָגט, מ׳זעט נישט קיין ערגעץ, מ׳זעט באַלד און מ׳זעט צו מ׳זעט, בפשיטות [einfach] זעט מען נישט קיין ערגעץ אַז ס׳איז דאָ אַזאַ זאַך, ממילא איז ער אַן אונס [Zwang], ממילא איז ער פטור, מ׳טרעפט שוין אַזאַ זאַך. אין קאָרט האַלט מען אויף אַ וועג, מ׳אַרבעט דערויף. אויך די בעזענעל אַרבעט מען דערויף. איך זאָג נישט. ס׳איז דאָ אַ ליסט? יאָ. די ליסט ווערט גרעסער ווי יעדע מינוט.

פאָון איז דיקשאַן. איינער איז דיק צו זיין פאָון, און ער קוקט אויף זיין פאָון אויך שבת, איז דאָך פּשוט אַז ער איז פטור. אמת? רייכערן. איינער איז אַדיקטעד צו סמאָוקן און ער רייכערט שבת, איז ער אויך פטור. איך זאָג ביי אַדיקשאַן. אַה, סאַמהאַו הייבט מען אָן צו זען.

ראיה אַז עדיקשאַן איז נישט אַזוי פּשוט

דרך אגב, ס׳איז איינע פון די ראיות [Beweise] אַז די אַדיקשאַן איז אַביסל לאו כצדקו [nicht ganz richtig], ווייל רוב אידן וואָס זענען אַדיקטעד צו סמאָוקן רייכערן נישט שבת. רוב פון זיי, אַ גרויסע רוב מסתמא [wahrscheinlich]. ס׳איז דאָ אַ חלק [Teil] וואָס, איך האָב אַמאָל געהערט פון ר׳ דוד טווערסקי בשם עפּעס אַ שלם׳ער איד, אַ גאַנצע וואָך רייכערט ער און שבת שמעקט ער. און דער רבי האָט גע׳דרש׳נט [gepredigt] אויף די יסודות התורה [Grundlagen der Torah], אַ גאַנצע וואָך דאַרף מען אַרבעטן און רייכערן, און שבת שמעקט מען. בקיצור, יענער איז טאַקע געווען אַדיקטעד צו טאַביק. אָבער נאָרמאַלע אידן אַפילו שמעקן נישט שבת, זיי רייכערן אַ גאַנצע… סאָו, בקיצור, ס׳איז נישט אַזוי סימפּל.

⟦#3⟧ דער פילאָסאָפישער קערן: וואָס איז טאַקע די מציאות פון “עדיקשאַן”?

די ריעלע מציאות וואָס ליגט אונטער דעם באַגריף

וואָס וויל איך אַרויסברענגען? אָבער איך וויל יאָ רעדן וועגן דעם. סאָו, לאָמיר טרייען צו זאָגן וואָס איז די פּשוט׳ע פּשט [einfache Bedeutung] וואָס מ׳פּלעגט אַמאָל רעדן, טאַקע וועגן דעם נושא [Thema]. אין אַנדערע ווערטער, לאָמיר זיין זייער קלאָר. ס׳איז דאָ עפּעס אַ מציאות, איך רעד נישט פון וואָס די פאַני מענטשן זאָגן אַז אַדיקשאַן איז אַ דיזיז און כאילו [als ob] ס׳קומט… לאָמיר פאַרשטיין. ס׳איז דאָ אַזאַ מציאות פון אַ מענטש וואָס ער טוט עפּעס וואָס אין אַ געוויסע סענס וויל ער נישט טון, ווייל ער האָט עס אַזוי ליב און ער וויל עס נישט ליב האָבן. ס׳איז סאַמטינג ווערי ווירד. ס׳איז דאָ אַזאַ מציאות.

דאָס וואָס מ׳רעדט פון אַדיקשאַנס איז געבויט אויף עפּעס אַ ריעליטי. אַ מענטש זאָגט “טו תשובה”, האָט מען עפּעס, עפּעס פעלט אין דעם זאָגן “טו תשובה”. ווער ס׳לערנט הלכות תשובה [Gesetze der Umkehr] לרמב״ם [vom Rambam] וועט שוין זען אַז ס׳איז דאָ נאָך אַ גאַנצע פּאַריע וועגן דעם אין הלכות תשובה, ווייל ס׳איז טאַקע נישט גענוג צו זאָגן “טו תשובה”. פאַרוואָס איז נישט גענוג צו זאָגן “טו תשובה”? ווייל ס׳איז דאָ זאַכן וואָס אַ מענטש טוט וואָס ער האָט נישט ליב. אַה, סאָו, דעט׳ס סאַם ווירד קאַנטראַדיקשאַן. ער האָט עס ליב, אָבער ער האָט עס פיינט.

דער רמב״ם האָט די מציאות אַז ס׳איז דאָ זאַכן וואָס אַ מענטש טוט וואָס אונז פאַרשטייען. דער רמב״ם האָט אַ קרעיזי עקזעמפּל, יאָ, אַ מענטש וואָס שטייט מיט אַ פּרוי, וואָס ער זאָגט אַפילו ער גייט שטאַרבן, ער גייט זאָגן, “איך מוז רעדן, איך גיי נישט שטאַרבן, איך זאָל זיך מוסר נפש [sein Leben opfern] זיין.” אָקעי, סאָו דעט׳ס לייק אַן עקסטרים… ניין, ניין, ניין, איך מיין נישט קיין עקסטרימעס. איך מיין נישט קיין עקסטרימעס. זייער גוט, זייער גוט. אויב… איך וויל זאָגן, ס׳איז דאָ היינט, ס׳איז דאָ היינט די פילאָסאָפן היינט, די אַפּיקורסישע פילאָסאָפן, אַפּיקורסות [Ketzerei] מיין איך די וואָס גלייבן נישט אין די ריעליטי, זאָגן אַז וויאַזוי קען מען וויסן זאָגן אַז זאַכן זענען אַדיקשאַן?

די אַפּיקורסישע פילאָסאָפן׳ס קשיא

ס׳איז טאַקע דאָ אַזאַ סברא, אַזוי מיין איך די יס״מ [ישראל-מענטשן: secular Jews] מער ווייניגער גייט מיט די סברא. עדיקשאַן מיינט דאָך צו זאָגן, לאָמיר זאָגן, דער סטעיט איז דאָך מודה [gibt zu], ס׳איז שלעכט. סטיגמאַ טייטשט שלעכט, און עדיקשאַן טייטשט שלעכט. אויב עדיקשאַן איז נישט שלעכט, איז וואָס איז די פּראָבלעם בכלל? איך האָב דאָס ליב, דו האָסט יענץ ליב, טו מיר עפּעס, יאָ? דאָס איז דאָך די קשיא וואָס די אַלע בחורים [junge Männer] פרעגן, יאָ? וואָס גייט מיר אָן? רוף עס עדיקשאַן, רוף עס נישט עדיקשאַן. דו ביסט עדיקטעד צו לערנען, און איך בין עדיקטעד צו ס׳וואַקן. ווער זאָגט אַז דיין עדיקשאַן איז בעסער פון מיינס? פאַרוואָס רופט מען דאָס בכלל עדיקשאַן?

דאָס רופט מען נישט קיין עדיקשאַן. נאָר ווען מ׳וויל מאַכן די טענה רופט מען עס אַזוי. אָבער געווענליך רופט מען עס נישט אַזוי. אויף דעם האָב איך שוין געזאָגט אַ שיעור אַ לאַנגע צייט צוריק, אָבער איך פאַרשטיי.

דער ענטפער: דאָס עדיקטעד-זיין גופא איז שלעכט

אין אַנדערע ווערטער, געווענליך ווען מ׳זאָגט די ווארט עדיקשאַן, פּיקטס אויס, פּיקטס אַרויס און כאַפּט אָן עפּעס אַ זאַך וואָס איז שלעכט. נישט? יעצט, ס׳איז שלעכט צו זיין אַזאַ סאָרט מענטש. אין אַנדערע ווערטער, ס׳איז שלעכט צו זיין עדיקטעד. די עדיקטעד אַליינס איז אַ שלעכטע זאַך, נישט קיין חילוק אַפילו צו וואָס. ווייל נישט וואָלט מען נישט געמאַכט אַזאַ ווארט.

דער מאָדערנער “פאַנקשאַנינג”-קריטעריום

קומען די היינטיגע חכמים און זאָגן, וואָס עפּעס? יעדער איינער האָט עפּעס אַנדערש ליב. מען מעג ליב האָבן וואָס מ׳וויל, אמת? זייער גוט. זאָגן די חכמים, די אַפּיקורסים, זאָגן זיי אַז אַלעס איז תלוי [abhängig] אין עפּעס וואָס הייסט פאַנקשענינג, יאָ? אויב ס׳שטערט דיין דעי-טו-דעי פאַנקשען, דעמאָלטס איז עס אַ פּראָבלעם. אויב נישט, איז עס נישט קיין פּראָבלעם.

קריטיק: די צירקולאַרע לאָגיק

יעצט פרעג איך אַייך, טייערע ברידער, און ווער זאָגט וואָס הייסט פאַנקשענינג? דאָס איז וואָס ער וויל. אַה, גייען מיר צוריק צו די סעלף-קאַנטראַדיקשאַן, רייט? גייען מיר צוריק צו וואָס מיר האָבן פריער געזאָגט, אַז די פּראָבלעם איז

עדיקשאן און בעל תאוה: די זעלבע זאך אויף פאַרשידענע לעוועלס

פּונקט 1: די דעפיניציע פון עדיקשאן – ליב האָבן פאַרשוס וועלן ליב האָבן

Instructor: ווייל אַלעס איז תלוי אין וואָס ער וויל. איינער סמאָוקט, איז “פאַנקשאַנינג”, אָבער ער קען נישט אַטעמען? קען זיין יאָ. נאָכאַמאָל, א מענטש איז די איינציגסטע תכלית איז צו זיין די מערסטע געזונט וואָס קען נאָר זיין. ווי האָט ר׳ פישל געזאָגט? ס׳איז געווען א איד, ר׳ יעקב פישל, ער האָט געזאָגט, אַזוי זאָגט מען אַז ער האָט געזאָגט, איך ווייס נישט, ענדערש זיבעציג יאָר לעבן מיט רייכערן ווי ניינציג יאָר אָן רייכערן.

Student: טאַטע׳לע, וויאַזוי ווייסטו אַז ער איז נישט גערעכט?

Instructor: איך מיין צו זאָגן, אויב דו האָסט מחליט געווען אַז די בעסטע זאַך איז צו לעבן די לענגסטע וואָס איז מעגליך, דעמאָלטס ענעטינג וואָס מ׳טוט וואָס שטערט דאָס איז א פּראָבלעם. אָבער ווען נישט דו ביסט מחליט, ווער איז די הכרעה? שטימט?

סאָו, די “טרוטה” איז אַז רוב מענטשן זענען נישט אַזעלכע אַפּיקורסים ווי זיי “פּריטענדן”, ווייל ווען מ׳שטופּט זיי צו די וואַנט ווערן זיי אַפּיקורסים ווייל זיי האָבן נישט קיין וועג צו ענטפערן. אָבער רוב מענטשן האַלטן אַז ס׳איז יאָ דאָ אַזאַ זאַך ווי, וואָס הייסט א גוטע מענטש, אָדער א פריילעכע מענטש, אָדער א “פלאַרישינג” מענטש, איינער וואָס אַרבעט זיין מענטשליכקייט גוט, און די עצם זאַך אַז ער איז “עדיקטעד” מיינט צו זאָגן אַז ער גייט נישט גוט.

פאַרוואָס? ווייל ער האָט זייער ליב עפּעס, אָבער דו פרעגסט אים, “ווילסטו עס ליב האָבן?” זאָגט ער, “איך וויל עס נישט ליב האָבן.” ס׳איז דאָ צוויי “לעוועלס” פון ליב האָבן: ליב האָבן און וועלן ליב האָבן. אָדער ליב האָבן צו ליב האָבן. איך ווייס נישט, איך זאָג דאָס זענען צוויי אַנדערע ווערבס, אָבער ס׳איז בערך די זעלבע זאַך. און לעבן אין א סתירה איז זיכער נישט גוט, לכל הדעות. שטימט?

יעצט, סאָו האָבן מיר אַזוי אָנגעקומען אַז ווען מ׳רעדט פון “עדיקשאַן” רעדט מען פון עפּעס א בעיה וואָס דער מענטש אַליינס איז מודה אַז ס׳איז א בעיה. נישט דער מענטש, אַלע אַנדערע מענטשן אויכעט. שטימט? אויב נישט, וואָלט מען נישט געקענט רעדן דערפון. אויב מ׳זאָגט “פאַנקשאַנינג”, דאָס איז “סעלף-קאַנטראַדיקטאָרי”.

סאָו, ס׳איז דאָ אַזאַ זאַך וואָס הייסט… אַז א מענטש איז צו א גרויסער בעל תאוה, כל עלמא מודה אַז ס׳איז נישט גוט צו זיין א גרויסער בעל תאוה. וואָס מיינט צו זיין א גרויסער בעל תאוה? דו ווילסט נישט. דו האָסט עס ליב, אָבער דו ווילסט עס נישט ליב האָבן. דאָס איז די טייטש. א מאָדנע זאַך, אָבער דאָס איז די טייטש.

דאָס האַלט זיך אין איין טשעינדזשן וואָס נאָרמאַל הייסט. וואָס האַלט זיך אין איין טשעינדזשן? וואָס דו האָסט נישט ליב האַלט זיך אין איין טשעינדזשן. אָקעי, אָבער ס׳איז דאָ געוויסע לעוועלס. אַזוי ווי דו האָסט געזאָגט פון פוד, אַז ס׳ווערט מער און מער נאָרמאַל, ס׳איז אויטאָמאַטיש, שעמט מען זיך ווייניגער און ווייניגער. מ׳שעמט זיך? ס׳איז דאָ זאַכן וואָס מ׳האָט געהאַלטן אַמאָל. האָסט עס מער און מער ליב, און דו פילסט זיך נישט גילטיג, דו האָסט עס ליב. איך פיל מיך גילטיג איז נישט ריכטיג, איך האָב נישט ליב די ווארט. האָסט נישט ליב, אָבער דו האָסט עס ליב.

יאָ, אויב א מענטש קען זיין אַזוי ווי בחינת “אביו ושונאיו נאספו יחדיו” [his father and his enemy gathered together – a Talmudic expression for internal contradiction], ער איז נעבעך אינגאַנצן עדיקטעד, ער האָט שוין נישט גענומען קיין נשמה בכלל, פאַרשטייסט? דאָס קען אויך זיין. איך רעד פון אַלע מענטשן, וואָס אַלע מענטשן האַלטן. יעדער מענטש האַלט אַזוי בעצם. אַמאָל קען א מענטש געווען אין גוטסע מיט, אַזוי ווי דער מענטש פון פּרק ג׳, וואָס ער איז אַזוי קראַנק, ער ווייסט שוין נישט צו ער איז ערגסט קראַנק. אָבער בעצם מענטשן טראַכטן אַזוי. שטימט? יעצט, שטימט? מ׳איז מסכים? איך האָף אַז מ׳איז מסכים.

פּונקט 2: ראיות אַז תאוה איז די ערגסטע זאַך – בן סורר ומורה

Instructor: איך וויל ברענגען נאָך א ראיה פון יעדער איינער אַז תאוות איז די ערגסטע זאַך. ס׳איז אַזוי שלעכט אַז מ׳דאַרף פּרובירן איינצורעדן מענטשן זאָלן האָבן נישט קיין בחירה, כדי ס׳זאָל נישט האָבן קיין סוגמאַ. יעצט דאַרף מען אונז טאַקע רעדן וועגן… יאָ?

Student: האַלט שוין נישט קיין סוגמאַ.

Instructor: יעצט קום איך צוריק. פייק. איך האָב נישט קיין סיפּור, איך האַלט נישט קיין סיפּור. מ׳האָט יעצט געזאָגט אַז עדיקשאַן איז א נייע ווארט, אָבער אונז האָבן עפּעס א געוויסע סאָרט פאַרשטאַנד אַז ס׳מיינט עפּעס וואָס א מענטש וויל נישט, ער האַלט אַז ס׳איז עפּעס נישט קיין גוטע זאַכן. עדיקשאַן, to the extent it means anything, and it’s not just a random self-contradictory thing, איז וואָס מ׳פּלעגט אַמאָל רופן זיין א בעל תאוה. Exactly! לא פחות ולא יותר. טון עפּעס וואָס דו פאַרשטייסט איז נישט גוט.

עס פעלט, ווייל דער גרויסער רבי האָט געזאָגט ער וויל נישט באמת עסן אַפילו ברויט און ער ווייסט אַז ער פיינט זיין גוף, איז דער גרעסטער אַדעקט. יאָ, באַט ער האָט זיין דעת איז ראַנג, ווייל מען דאַרף יאָ ליב האָבן צו עסן ברויט, אַזוי ווי מיר האָבן גערעדט נעצטע וואָך. איך קען צולייגן עפּעס. דו ביסט גערעכט אַז ס׳פעלט מיר עפּעס. איך זאָג אַז די וועלט האַלט אַז ס׳איז דאָ א זאַך וואָס איז אַן addiction וואָס איז שלעכט, און די איינציגסטע וועג וויאַזוי צו מסביר זיין אַז ס׳איז שלעכט איז צו זיין א בעל תאוה. ס׳איז שלעכט צו זיין א בעל תאוה.

פאַרדעם קוק, די גרעסטע… וואָס זאָגט א טאַטע פאַר זיין זון? וויאַזוי דער מענטש זאָל נישט אויסוואַקסן קיין וואָס? א drug addict. וואָס איז די ערגסטע זאַך? וואָס שטראָשעט מען דעם יונגל? שלא תאמר לך שמא פלוני, יאָ, דער בן סורר ומורה [the rebellious son – a Torah category]. נאָר פאַרוואָס דען? און וואָס איז ראַנג מיט לאָזן א life וואָס איז נישט קיין ווייב, קינדער, דזשאַב, גאַרנישט? און וואָס איז שלעכט? אָבער ער גייט האָבן… וואָס הייסט עס? די… די… די… די morphine.

איך זאָג דיר אַז ס׳איז פיל בעסער ווי האָבן קינדער. דו ווייסט נישט וויפיל בעסער ס׳איז צו האָבן קינדער, ווייל מענטשן געבן אויף צו האָבן קינדער פאַרדעם. ווייל מענטשן, אַפילו ס׳איז זייער געשמאַק. פּונקט אַזוי ווי דו ווייסט, ס׳איז דאָ מענטשן וואָס זאָגן אַז ס׳איז גאַר געשמאַק צו האָבן דביקות בה׳ [cleaving to God], ס׳לוינט זיך אָפּצולאָזן האָבן קינדער. מ׳זאָגט די זעלבע זאַך אויף דעם. און דער וואָס האָט דביקות דאַרף שוין איינמאָל. וואָס איז די פּראָבלעם? אַז ס׳איז א נתיצה [a tearing/destruction]. ווייטער זאָגסטו אַז ס׳איז א נתיצה, און ער וויל עס נישט נודען.

ווייסט וואָס הייסט אַן עכטער צדיק? ווען ער דאַוונט נישט איין טאָג פאַר צוויי שעה, פילט ער ממש צער. דו גלייבסט נישט. איך וואָלט נישט געוואָלט צו גלייבן אַביסל מער. People are more interesting than you think.

פּונקט 3: די הויפּט-טעזע – עדיקשאַן איז נישט אַן אַנדערע סאָרט זאַך

Instructor: אָקעי. אַזוי זאָג איך. יעצט, איך וויל נאָר אַז דאָס שטימט. אַזוי טענה׳ע איך. איך טענה אַזוי, די פּראָבלעם איז אַז דו זאָלסט זיין א בעל תאוה. דו ביסט גערעכט יעצט, זאָגסטו אַזוי. איך מיין אַז ענק פּוינטן עפּעס אַנדערש וואָס מ׳דאַרף דאָ… אויב איך וויל רעדן וועגן דעם, דאַרף מען רעדן וועגן דעם. און מ׳דאַרף רעדן וועגן דעם אַז אַזוי ווי אַלע זאַכן, מ׳רעדט פון א דרך הממוצע [the middle path]. און ווען איז רעדן? דאַרפסטו דיך לערנען מיר הערן.

ווען איז רעדן פון די גנות פון זיין א בעל תאוה? די ערגסטע זאַך אויף די וועלט איז צו זיין א בעל תאוה. אָבער ס׳איז א כלל גדול, מ׳מיינט נישט א חסידישע בחור וואָס עסט א צווייטע פּיקל ביי לאַנטש. כלל גדול בתורה, ענעטינג וואָס מ׳טוט אין ישיבה מיינט מען נישט. נייע כלל. שטימט?

איך האָב געכאַפּט געווען לעצטע וואָך די וואָך, א נייע כלל פון רבי אריה אַמבאַן. ער זאָגט, וואָס די אידן זאָגן ווידוי [confession] אויף דעם ראש השנה איז א סימן אַז ס׳איז נישט קיין עבירה. אידן טוען נישט קיין עבירות. טו מיר א טובה, דאַוונען מנחה שפּעט, ס׳איז נישט קיין עבירה. אָקעי? א גוט ווארט, איך האָב געשיקט. זייער שיין.

קיצור, נישט דאָס מיינט מען. וואָס מיינט מען? אוודאי, די עקסטרעם מיינט דאָס, און מ׳הייבט אָן מיט דעם, און שפּעטער שמירט מען זיך אין ברויז. איך זאָג נישט אַז מ׳דאַרף נישט אַרבעטן אויף די אַלע קליינעגקייטן. אָבער איך האָב דאָס זייער וויכטיג. דאָס שטייט אין תורה “לא תחמוד” [you shall not covet], דאָס שטייט אין תורה “בן סורר ומורה”, די אַלע עקסטרעם קעיסעס פון תאוה. יאָ, בן סורר ומורה איז דאָך די גרעסטע ראיה אַז די תאוה איז די ערגסטע זאַך, ווייל על כל פנים מ׳הרג׳עט אים, ווייל אַזאַ מענטש איז אומקאַנטראָלירבאַר. אויף ענגליש הייסט דאָס א דראַג עדיקט. אַזוי הייסט דאָס. די ערגסטע סאָרט, נישט די חצי דראַג עדיקט, א פאַנקשענעל דראַג עדיקט, איך ווייס נישט וואָס ער געבט זיך אַן עצה. ניין, איינער וואָס איז אינגאַנצן א דראַג עדיקט. דאָס איז די טייטש א בעל תאוה.

יעצט, איר זענט גערעכט אַז ס׳איז דאָ עקסטרעם תאוות, און ס׳איז דאָ נאָרמאַלע תאוות, און ס׳איז דאָ א מענטש וואָס נאָר לערנט נישט אָן צום שיעור ווייל ער האָט א תאוה, און א צווייטער וואָס ער האָט געגעסן ווייל ער האָט א תאוה, און אַזוי ווייטער אַסאַך לעוועלס. און ווען אונז געווענליך, פאַר אַן אינטערעסאַנטע סיבה, וואָס איז נישט משוגע, פאַר א געוויסע סיבה, האָט מען אונז מכליל געווען צו רופן די שם גנאי פון תאוה נאָר פאַר גאַר עקסטרעמע קעיסעס.

ס׳מאַכט סענס, ווייל אונז זענען א סאַסייעטי וואָס האָט נישט קיין כח. דער רבי צבי מאיר האָט געזאָגט אַז ס׳איז א שוואַכע דור. סאָו, מ׳קען נישט… רבי צבי מאיר, אַזוי זאָגט ער, אַז ס׳איז א שוואַכע דור. אַזוי האָב איך מקבל געווען פון אים, מיין קאַזין. און ער זאָגט אַז ס׳איז א שוואַכע דור, סאָו מ׳קען נישט האָבן טענות אויף מענטשן וואָס זענען אַביסל בעלי תאוה, אָבער די גרעסטע, די ריזיגע, בלייבט דיר שווער.

סאָו מ׳האָט גענומען דעם שם גנאי, מ׳האָט עס געלייגט אויף די ערגסטע. ס׳מיינט נישט אַז די ערגסטע איז אַן אַנדערע סאָרט זאַך. איר נעמט אָן וואָס דער עולם האָט געזאָגט, ער איז אַזאַ בעל תאוה, ס׳איז שוין אַן אַנדערע סאָרט זאַך. ס׳איז נישט אַן אַנדערע סאָרט זאַך, ס׳איז זייער אַסאַך פון א סאָרט זאַך וואָס דו האָסט אויך, פון א נאָרמאַלע זאַך. ס׳איז א נאָרמאַלע פּראָצעס וואו מ׳קומט דאָרט אָן, און ס׳איז א נאָרמאַלע פּראָצעס וואו מ׳גייט אַוועק פון דאָרט אויך. נאָר וואָס? ער איז זייער עקסטרעם, און אונז זענען אַזוי ווי אַביסל, ווי זאָגט מען, אַזוי ווי אונז האָבן א נישט ריפיינד פּאַלעט.

וויבאַלד אונז רעדן נישט, רוב מענטשן, היינטיגע מענטשן, אַפילו די וואָס לערנען יאָ, לערנען נישט קיין מוסר, לערנען נישט קיין חסידישע ספרים, זיי האָבן נישט קיין איידעלע הבחנות צווישן וואָס איז גוט און וואָס איז שלעכט. א זאַך וואָס איז נאָר איידל שלעכט, זעען זיי נישט בכלל אַזוי שלעכט. היינט, עדיקט, זעט יאָ דער אַנדערער אַז א תאוה איז שלעכט. ממילא, עס גיבט די מודעות. דאָס איז מיין טעאָריע פון היינט. שטימט? דאָס איז די זאַך וואָס דו האָסט פאַרפעלט די גאַנצע צייט. איך מיין אַז ענק רעדן א גאַנצע זאַך, אָבער ער קען זיך נישט קאַנטראָלירן. איך מיין אַז די אַלע זאַכן, נישט קיין קאַנטראָלן, און אַלע זאַכן איז דאָ ביי יעדע קליינע תאוה. אָבער דאָס וואָס מיר זאָגן, אַה, די תאוה איז אַן עקסטרעמע בעל תאוה.

פּונקט 4: דער רמב״ם׳ס קאַטעגאָריע – דער מענטש וואָס איז שוין נישט מענטשליך

Instructor: יעצט, איך דאַרף זאָגן אַז ס׳איז דאָ נאָך מער עקסטרעם, איך מוז דאָס זאָגן, ס׳שטייט ווייל ס׳שטייט אין ספרים הקדושים. איך מוז זאָגן אַז ס׳איז שוין דאָ א זייער אַלטע קעטעגאָריע פון דאָס. וויאַזוי הייסט עס ווערט געברענגט אין דער רמב״ם [Maimonides] אין א געוויסע וועג, אין אַריסט [Aristotle] אויף אַן אַנדערע וועג, איך וויל נישט יעצט אַריינגיין אין דעם, דער רמב״ם ברענגט עס לצד שבח, און דאָ אין מורה נבוכים [Guide for the Perplexed], און נישט אין מורה נבוכים, און דאָ איז נישט מורה פרקים אין פּרק, איך געדענק שוין נישט, איך דאַרף חזר׳ן, אָקעי, נעקסטע וואָך וועט מען אָנהייבן א חזרה, בעזרת השם, ווייל מ׳געדענקט שוין וואָס ס׳שטייט, אָבער אין איינע פון די פּרקים ברענגט עס דער רמב״ם איין פאַרט פון דעם, אָבער ס׳איז דאָ אַן אַלטע קאַטעגאָריע, וואָס הייסט ס׳האָט זייער צו צו טון, אין די פריערדיגע שמועס, איך דערמאָן עס נאָר ווען מ׳זאָל עס האָבן אין קאָפּ די איידיע, לגבי דאָס וואָס אונז האָבן יעצט געזאָגט אַז וואָס אונז רופן דער עדיקט איז א גאַר עקסטרעמער בעל תאוה, און פאַרדעם די היינטיגע מענטשן רעקאַגנייזן עס נאָר ווען ס׳איז אַזוי שלעכט.

ס׳איז דאָ א גאַר אוראַלטע קאַטעגאָריע וואָס זאָגט אַזוי, אַז ס׳איז דאָ, ס׳איז נאָך אַלץ אויף איין סקעיל, אָבער ס׳איז דאָ זאַכן וואָס זענען שוין לכאורה מגדר האנושי [beyond the human category]. למשל, דער רמב״ם זאָגט, ברענגט בעל שם ביי די פילוסופים, אַז א מענטש וואָס זאָל נישט האָבן קיין איין שלעכטע תאוה, זאָל אַלעמאָל נאָר טון הונדערט פּראָצענט וואָס איז ריכטיג לפי הדעת. אַזאַ מענטש, ברענגט דער רמב״ם די לשון, און ס׳איז א לשון אַריסטאָ, און אויב איך געדענק אין די פינפטע ספר, און קען מען אָנקומען מיט אים זאָגן, איז א לשון אַריסטאָ, אַז אַזאַ מענטש, איך מיין אַז ער איז שוין נישט קיין פּערפעקט מענטש, ער איז שוין א גאָט. דאָס איז א שלימות וואָס באַלאָנגט פאַר גאָט, אָדער פאַר גאָטס אין זיין לענגלש, פאַר מלאכים [angels] וואָלטן אונז געזאָגט, ער איז שוין א מלאך. פאַרוואָס? ווייל א מענטש האָט 2 לעוולס ווי גרויסע…

דער אמת׳ער באַגריף פון בחירה: הרגלים, מידות, און די גרענעצן פון מענטשלעכקייט

די סקאַלע פון מענטשלעכקייט: פון מלאך ביז בהמה

שלמות וואָס געהערט צו גאָט אָדער מלאכים

דאָס איז אַ שלמות וואָס באַלאַנגט פאַר גאָט, אָדער פאַר גאָטס אין זיין לשון [language], פאַר מלאכים וואָלטן מיר געזאָגט, ער איז שוין אַ מלאך. פאַרוואָס? ווייל אַ מענטש האָט אַ לעוועל ווי פיל פּערפעקט אַ מענטש קען זיין. אַזאַ מענטש וואָס ער, בערך אַזוי ווי לעצטע וואָך וואָס מיר האָבן גערעדט, רייט? אַ מענטש וואָס האָט בכלל נישט ליב צו עסן, פאַרוואָס ער קערט נאָר וועגן רוחניות [spirituality], ער קערט נאָר וועגן רוחניות, הערט אויף צו זיין אַ מענטש, ער איז שוין מער ווי אַ מענטש, ער איז שוין אַ גאָט.

די אַנדערע זייט: דער וואָס איז אַזוי שלעכט אַז ער איז אַ חיה

אָדער, זאָגט אַריסטאָ [Aristotle], די זעלבע זאַך איז דאָ פאַרקערט. דער רמב״ם [Rambam: Maimonides] ברענגט נישט די צווייטע צד, איך מיין אַז ס׳איז דאָ פּלעצער אין מורה [Guide for the Perplexed] וואָס ער רעדט פון די צווייטע צד. איך וועל אייך געבן די הלכה [Jewish law], די קאָנצעפּט פון דעם פון אַ מינוט. ס׳איז דאָ די אַנדערע זייט אויכעט. ס׳איז דאָ איינער וואָס ער איז אַזוי שלעכט, ער ברענגט אַ דוגמא [example], למשל [for example], איינער וואָס פרעסט זיינע אייגענע קינדער. ס׳איז דאָ אַזעלכע מעשיות [stories]. טו מיר אַ טובה [do me a favor], דו ביסט נישט קיין רשע [wicked person], דו ווייסט וואָס ער איז, אַ חולה [sick person]. דו דאַרפסט געדענקען, אין אונזער שפּראַך, יעדער רשע איז אַ חולה. רייט? נאָר וואָס? ער איז אַזוי שלעכט, ער איז שוין נישט קיין מגדר אנושי [within the category of human], ער איז שוין אַ חיה [animal].

הלכה׳ישע נפקא-מינה: צוויי סאָרטן הריגה

ממילא [therefore], זאָגט דער הייליגער רמב״ם, אַזוי איז די הלכה. איך מיין אַז דאָס איז די הלכה וואָס איז קאָנעקטעד אין דעם קאָנצעפּט, אַז ס׳איז דאָ אַ מענטש, ס׳איז דאָ דינים [laws], און מ׳דאַרף לערנען עטיקס [ethics], אַ הלכה איז וועגן דעם מענטש. דער אַריסטאָ זאָגט אַז שטעט, סיטיס [cities], קולטורס [cultures], סאָסייעטיס [societies], זענען פאַר מענטשן. ביאָנד [beyond] מענטשן און בילאָו [below] מענטשן איז אין די מדבר [desert].

פאַרדעם, איך האָב געזאָגט אַסאַך מאָל, ווען מ׳גייט אין מדבר טרעפט מען צוויי סאָרט מענטשן, גנבים [thieves] און ברסלב׳ערס [Breslov Hasidim]. פאַרוואָס? ווייל דאָס זענען אָדער ביאָנד מענטשהייט אָדער בילאָו מענטשהייט. מענטשן זענען נישט דאָ דאָרט, אַזוי ווי יענער האָט געזאָגט אויף די מלאכים [angels], רייט? ער ווייסט נישט צו זענען מלאכים, אָבער קיין מענטשן זענען זיי זיכער נישט.

פאַרשטייסטו אַז ס׳איז דאָ ביאָנד מענטשן און בילאָו מענטשן אַ לעוועל, און וועגן דעם זאָגט דער רמב״ם אַז ס׳איז דאָ דיני עונשים [laws of punishment], דיני ראיות [laws of evidence], הרג׳עט מען מענטשן. אַ מענטש וואָס איז מענטשלעך שלעכט, הרג׳עט מען אים אויב ס׳איז דאָ צוויי עדים [witnesses], על פי שניים עדים יקום דבר [by the word of two witnesses shall a matter be established], און אַזוי ווייטער.

טאָמער איז ער אויס מענטש, למשל די דין [law] פון עיר הנדחת [the subverted city] וואָס שטייט די וואָך, איך מיין אַז ס׳האָט צו טון מיט דאָס, עיר הנדחת טייטש [means] די שטאָט איז חרוב [destroyed]. די גמרא [Talmud] מאַכט עס יאָ פאַר אַ געהעריגע דין תורה [proper Torah law], אָבער אין פּסוק [verse] איז אויך דאָ אַ חילוק [distinction], ס׳איז חנק [strangulation], ס׳איז סייף [sword], מ׳הרג׳עט זיי בסייף [with the sword]. סאָו, ס׳איז דאָ אַזאַ ספרדישע [Sephardic] וואָך, יאָ? ניין, די וואָך, וואָו שטייט די אַנדערע זאַך? שבתים? איך מיין אַז די וואָך. די וואָך? לעצטע וואָך? וואָטעווער [whatever].

שטייט אַז מ׳הרג׳עט אים, אָבער אים הרג׳עט מען נישט. דער רמב״ם זאָגט, מ׳הרג׳עט אים הריגת מניעת נזק ולא הריגת עונש [killing to prevent harm and not killing as punishment]. דאָס איז אַ לשון [language] הרמב״ם אין מורה. דאָס הייסט, מ׳הרג׳עט אים אַזוי ווי אַ חיה, נישט אַזוי ווי אַ מענטש. ווייל ער איז שוין אויס… איך זאָג, ס׳איז נישט ממש די דין, אָבער ס׳איז די זעלבע… ווייל ער איז שוין לאו [not a] מענטש. ניין, ס׳איז דאָ אַ לעוועל וואָס איז שוין אויס מענטשלעכע תאוה [desire]. ער זאָגט, ער איז שוין אוממענטשלעכע תאוה. ווייל ס׳איז צו שלעכט, און מ׳קען נישט דילן מיט אים.

תּורה דילט נאָר מיט מענטשן

און אונזער תּורה [Torah], תּורה דילט מיט מענטשן, תּורה דילט נישט מיט מלאכים און נישט מיט בהמות [animals], נישט מיט חיות [beasts]. ווייל אַ שלעכטער מענטש, ווי איינער האָט געזאָגט, אַ שלעכטער מענטש איז איינער וואָס האָט ליב צו טאַנצן מיט נקבות [females] און צו פרעסן חזירים [pigs]. איינער וואָס האָט ליב צו פרעסן נקבות און טאַנצן מיט חזירים, ער איז אַ חיה, ער איז אַ שלעכטער, ער איז נישט קיין נאָרמאַלער מענטש, אָבער ער איז נישט קיין מענטש ענימאָר [anymore]. צו אים קען מען הרג׳ענען נישט מיט דין מענטש, נאָר מיט דין בהמה.

ער זאָגט אַ תּורה. דער רמב״ם זאָגט בערך אַזוי, ווייל ס׳איז אַזוי דעינדזשערעס [dangerous]. ווייל אַ מענטש וואָס האָט נישט קיין עבודה זרה [idolatry], אַ גאַנצע שטאָט וואָס דינט עבודה זרה דאַרף מען קיינער יומען [no one]. אַזוי זאָגט דער הייליגער רמב״ם. און קיינער דינגט זיך מיט דעם, אויסער די הרגים [killings]. פאַרדעם הרג׳עט מען די שבעה עממין [seven nations]. שבעה עממין דינט מען נישט, הרג׳עט מען נישט בתורת עונש [as punishment], נאָר בתורת דעינדזשער [as danger]. אַזוי זאָגט דער רמב״ם. אויך אין אַנדערע זאַכן זאָגט ער דאָס, אין חלק ג׳ פרק מ״ד [Part 3, Chapter 44], אפשר [perhaps] אַ דרך [way] יענע געגנט.

צוריק צום נושא: עדיקשאַן, בחירה, און סטיגמאַ

דער עקסטרעם-עדיקטעד מענטש איז אויס מגדר מענטש

איך וויל צוריקגיין צו דעם. ניין, דאָס איז נאָר, איך וויל דיר ווייזן אַז אויב איך זאָג אַז עדיקט [addict] איז דער וואָס איז עקסטרעם בעל תאוה [extreme person of desire], אויב וועט מען זאָגן אַז ס׳איז טאַקע דאָ איינער וואָס ער עסט גראָז [grass], ווי מ׳האָט גערעדט, ער עסט אינגאַנצן, איז עס שוין אַן אַלטע טעאָריע [theory], ס׳איז שוין אַן אַלטע קאַטעגאָריע [category] פון אַ מענטש וואָס איז אַזוי צובראָכן און אַזוי רואינד [ruined], אָדער אפשר איז ער געבוירן אַזוי, איך ווייס נישט, ער איז בכלל נישט קיין מענטש.

דאָס קאָנעקט זיך מיט יענע קאַטעגאָריע פון אַ שלעכטע מענטש, וואָס איז אַזוי שלעכט, ער איז שוין נישט בגדר [within the category of] שלעכטע מענטש, ער איז שוין בגדר בעל חי [animal]. און… דאָס מיינט אַז ער איז געוואָרן איינמאָל אַ סטיגמאַ [stigma]. געווענליך קען מען… ס׳מיינט אַז אונז קענען נישט רעדן מיט אים. אונז קענען אים איינשפּאַרן, אונז קענען אים איינשפּריצן, איך ווייס נישט, מ׳קען נישט רעדן מיט אים.

שאלות און דיסקוסיע: וועמען רעדט מען?

תלמיד: איין מינוט, איין מינוט. איין מינוט, איין מינוט. יעצט קען מען רעדן מיט אים.

מגיד שיעור: רבונו של עולם [Master of the Universe], לאָמיר רעדן יעצט אויף אידיש, אָקעי? איך האָב נישט קיין כּח [strength]. איך ווייס נישט, מ׳וועט רעדן צו יענעם מענטש, נישט שיין. איך ווייס נישט. איך האָב נישט די פּראָבלעם. די תּורה רעדט צו מענטשן וואָס וועלן קיינדער האָבן אַ שטיקל בחירה [choice].

תלמיד: אמת [true], שאלה [question] זאָגט אמת. איינער וואָס איז אַזוי געווען, וואָס ער אַרבעט אין אַ סטאָר [store] פון פרויען, און ער דאָזט נאָטינג [does nothing], ער איז קרעפּער [crazy]. צו אים רעדט מען נישט.

מגיד שיעור: אָקעי, לאָמיר נישט אַריינקריגן אין אים. זאָגסטו די זעלבע זאַך. קען זיין, איך האָב נישט געהאַט דאַווענט [prayed]. ס׳קען זיין. תיאָרעטיקלי [theoretically], ס׳איז פּראַקטיש [practically], ס׳איז אַן אַנדערע שאַל [question]. תיאָרעטיקלי קען זיין. יעס, הונדערט פּראָצענט. וואָס איז די פּראָבלעם?

די פּראָבלעם: סטעיט פון פּענסילוועניע רעדט נישט פון יענעם

די פּראָבלעם איז אַזוי, איך וועל דיר זאָגן די פּראָבלעם. די פּראָבלעם איז, לאָמיר צוריקגיין צו די פּראָבלעם, ווי ס׳איז אינטערעסאַנט. אָקעי, די סטעטל [State] פּענסטווענער [Pennsylvania] רעדט דאָך נישט פון יענער וואָס איז אַזוי עדיקטעד אַז מ׳גייט אים איינשפּאַרן בעל כרחו [against his will], ווייל זיי האָבן נישט קיין סטיגמאַ. יעדער איינער איז מודה [agrees], איך מיין ס׳איז שוין ביאָרד [beyond] סטיגמאַ, ס׳איז שוין דערנאָך. אין אונזער סאָסייעטי מער ווייניגער טוט מען נישט אפילו פאַר יענעם. סאָו זעט עס דאָ אַזאַ פּראָוול [problem].

יעצט, לאָמיר נאָר זאָגן קלאָר. איך זאָג צופיל זאַכן אַלעמאָל. לאָמיר צוריקגיין צו וואָס אונז רעדן. סאָו, די סטעיט [State] פון סימעניע [Pennsylvania] זאָגט אַז די עצה [advice] פאַרוואָס צו זאָגן פאַר מענטשן אַז זיי זאָלן נישט האָבן קיין סטיגמאַ, איז צו זאָגן אַז ס׳איז נישט קיין טשויס [choice].

דער חידוש: אויב ס׳איז נישט קיין טשויס, איז עס נישט קיין מענטשלעכע אישו

יעצט, לאָמיר פאַרשטיין, אונז האָבן געזאָגט אַז וואָס? אַז זיי זענען גערעכט. אַ זאַך וואָס האָט נישט קיין שטויס [choice] איז נישט קיין פּראָבלעם, איז נישט קיין מענטשלעכע אישו [issue]. קען זיין פאַר אַ בהמה׳ישע אישו, לאָמיר שוין זאָגן. אָבער מענטשלעכע אישו, קען נישט האָבן קיין טענות אויף אים, און מ׳קען אים אויך נישט פיקסן [fix], מ׳קען אויך נישט תשובה [repentance] טון. שטימט?

אָבער נישט אַליסט [at least] אין די נאָרמאַלע מענטשלעכע לעוועל פון תשובה, ס׳איז אַן אַנדערע לעוועל, אַן אַנדערע זאַך. יעצט, ערשט דאַרף מען אַ גלגול [reincarnation], פאַרשטייסט? נישט תשובה. אַן אַנדערע סאָר [sort], אַן אַנדערע אַרצות [lands].

דער הויפּט-פּונקט: וואָס הייסט טאַקע בחירה?

די וויכטיגסטע זאַך וואָס איך זאָג היינט

יעצט, מ׳דאַרף אָבער כאַפּן די נושא [topic] פון בחירה. דאָ איז די וויכטיגע זאַך, זייער אַ וויכטיגע זאַך, די וויכטיגסטע זאַך וואָס איך זאָג היינט. די וויכטיגסטע סאָרט וואָס איך זאָג היינט איז, אַז דער מענטש, וואָס מיר האָבן פריער געזאָגט אַז ער וויל עפּעס טון אָבער ער וויל עס נישט טון, ער איז אַ בעל בחירה [one who has choice], און ער איז שוין איינמאָל אַ בעל בחירה.

פאַרוואָס זאָג איך דאָס? דו וועסט זיך דערמאָנען גאָר אַלטע זאַכן. אַן עדיקטעד מענטש. ניין, נישט יעדער דאָכטס [addicts]. לאָז לויפט יעדער דאָכטס מענטש. אָקעי? איך מיין אַז די סטעיט אוו פאַרלעספּענס [State of Pennsylvania] פון ווענער רעדט אויך נישט פון יענע מענטשן. ווייל יענע מענטשן האָט מען נישט קיין הוה מינת [assumption]. אַז למעשה תגמוה [in practice, you will be amazed], רעד איך נאָר פון דעם וואָס איז אַ הוה מינת. מיין ברודער רעדט ער דאָך פון, נישט פון די ירדער דאָכטס [hardcore addicts]. דו שטייסט? איך מיין נישט מיין ברודער, איך מיין די איידיע [idea], יאָ?

זיי זענען מודה אַז ס׳איז נישט קיין סימפּלע טשויס

יעצט, זיי זאָגן אַזוי, אַז ס׳איז נישט קיין טשויס, ס׳איז עפּעס אַנדערש ווי טשויס. יעצט, לאָמיר פאַרשטיין, זיי זענען כּלל [in general] מודה. אויב ס׳וואָלט געווען אַ טשויס אין די סימפּל סענס [simple sense], רייט? וואָלט ער נישט געווען קיין עדיקטעד. פאַרדעם רופט מען אים עדיקטעד, פאַרדעם זאָגט ער אַז ער איז עדיקטעד, פאַרדעם האָט ער אַ פּראָבלעם, ווייל ער האָט נישט קיין טשויס. גוט מאָרגן!

די מענטשן וואָס זאָגן אויף אים אַז ס׳איז אַ טשויס, זיי זענען נישט קיין נערנים [fools], זיי זענען נישט קיין מטומטמים [idiots]. זיי זאָגן נישט, אַה, דו טשוזט [choose], דו מאַכסט, דו שטייסט אויף אינדערפרי, זאָל איך גיין אין כּולל [yeshiva for married men] אָדער זאָל איך גיין וואָו מ׳קויפט דראָגס [drugs]? און ער איז מחליט [decides] דעם טאָג צו קויפן דראָגס. דאָס איז דאָך נישט די ריאַליטי, יאָ?

וואָס זאָגן די ערליכע אידן?

נאָר וואָס זאָגן אונז? וואָס זאָגן די אידן? וואָס זאָגן די ערליכע אידן? די ערליכע אידן זאָגן אַזוי, אַז דער וואָס גייט אין כּולל מאַכט אויך נישט קיין טשויס. סאַמטינג [something] איז ווערי פאַני [very funny] מיט יור איידיע אוו טשויס, אַז דו דאַרפסט שולל [negate] זיין אַז יענער האָט נישט קיין טשויס. רוב מענטשן האָבן נישט קיינמאָל קיין טשויס אין דיין וועג.

געדענקסטו שוין די שיעור? טשויס איז נישט קיין זאַך וואָס מ׳שטייט אויף אינדערפרי און מ׳איז מחליט אַזוי און אַזוי. אמת? טשויס איז וואָס?

תלמיד: וואָס?

מגיד שיעור: אַ הרגל [habit]. טשויס הייסט, אָבער וועלכע זאַכן הייסן בדעת [with knowledge] אָדער ברצון [with will]? ווען ס׳קומט פון דיר, ווען דו האָסט עס געטון, ווען דו ווילסט עס טון. ווען ס׳קומט נישט פון דיר, ס׳קומט פון אינדרויסן פון דיר, דאָס איז די עיקר [main] זאַך וואָס הייסט אונס [coercion], נישט רצון [will]. שטימט? ס׳איז דאָ אַ הגדרה [definition] וואָס הייסט אונס. אונס מיינט “לא אתה עשיתו” [you did not do it], מ׳האָט עס דיר געטון. דו האָסט געטון הייסט עס טשויס.

טשויס איז נישט אַטאָמישע באַשלוסן

יעצט, אוודאי [certainly], מיר האָבן שוין אויך געלערנט דאָס. דו האָסט געוואָלט טון, דו האַלטסט דערפון, ס׳איז דיר גוט, דו האַלטסט אַז ס׳איז גוט. האָבן מיר שוין געלערנט אַז רוב טשויסעס וואָס מענטשן מאַכן, רוב אינטערעסטינג [interesting] וואַנס [ones], די מאָוסט [most] וואָס מ׳רעדט פון תשובה טון, וואָס מ׳רעדט פון זיין אַ גוטער מענטש, איז נישט טשויסעס וואָס מ׳רופט אַטאָמיק [atomic] טשויסעס, נישט אַ טשויס אַז איך מאַך יעצט אַ טשויס און ס׳געשעט עפּעס. אמת?

ווייל ס׳איז דאָ אַזאַ זאַך וואָס הייסט אַ מענטש. אויב ס׳וואָלט געווען אַזוי, וואָלט נישט געווען אַזאַ זאַך פון אַ מענטש. דו דאַרפסט געדענקען, אויב בחירה וואָלט געווען ראַדיקאַל [radical] אַזוי ווי די מענטשן וואָס רעדן פון בחירה אַלס אַן אַטאָמישע זאַך אימעדזשינען [imagine], וואָלט נישט געווען אַזאַ זאַך ווי אַ יומען ביאינג [human being]. ווייל ער איז בוחר [chooses] יעדע מינוט.

דו ביסט אַ גוטער מענטש? איך ווייס נישט, איך בין בוחר די סעקונדע. אוודאי, אין אַ געוויסע זין קען איך בוחר זיין יעדע סעקונדע צו טון אָדער נישט טון, קיינער איז נישט מחולק [disagrees] מיט דעם. אָבער ס׳איז נאָך אַלץ דאָ אַזאַ זאַך ווי אַ מענטש, און אַ מענטש מיינט אַ פּרעדיקטעבל [predictable] זאַך. מ׳קען זאָגן, דו גייסט מאָרגן טון אַזוי, דו וואָלסט נעכטן געטון אַזוי. אפשר איז ער אויף אַ וועג אַרויף, אפשר איז ער אויף אַ וועג אַראָפּ, איך זאָג נישט אַז ער בלייבט סטעיבל [stable]. אָבער אַ מענטש איז אַזאַ סאָרט זאַך וואָס האָט וואָס אונז רופן, פאָר וואַנט אוו אַ בעטער ווארד [for want of a better word], הרגלים [habits] אָדער מידות [character traits]. אמת?

אַריסטאָ׳ס משל פון דער שטיין

און מיר האָבן שוין געלערנט, אַריסטאָ האָט געגעבן דעם משל [parable] אַז אַ מענטש האָט נישט מער טשויס צו נישט האָבן אַ מידה נאָכדעם וואָס ער האָט זיך ממילא [gradually] געווען די מידה, ווי דער וואָס האָט געוואָרפן אַ שטיין האָט נאָכדעם וואָס די שטיין פליט שוין.

עת תאמר [you might say] אַז איך האָב געוואָרפן אַ שטיין אויף מיין שכן [neighbor], און אינצווישן האָב איך חרטה [regret] געהאַט, איך האָב תשובה געטאָן, יאָ? און ס׳שטייט דאָך אין מסילת ישרים [Path of the Just] אַז תשובה, זאָגט ער, אַז עקירת הרצון איז כעקירת המעשה [uprooting the will is like uprooting the deed]. סאָו, איך האָב תשובה געטאָן אינמיטן וואָרפן די שטיין, ס׳פליט, און ס׳גייט צו “באבן יד אשר ימות בה הכהו” [with a stone by which one may die, he struck him], און איך האַלט תשובה, און נאָכדעם “וימת” [and he died], שלעפּט מען מיך אין בית דין [court], און איך זאָג, “אפשר האָט ער זיך צייר” [perhaps he regretted it]. צייר? איך האָב נישט געוואָלט, איך האָב נאָר געוואָלט וואָרפן, איך האָב נישט געוואָלט ס׳זאָל אָנקומען.

זאָגט מען אים, “ניין, אַ מענטשלעכע טשויס הייסט אַז דו האָסט געטשוזד [chosen]”. אוודאי, ס׳איז אמת! יעדע טשויס קאָזד [caused] אַן טשויס, און דאָס איז אַזוי כּך צריך להיות [as it should be]. ווייל אַ מענטש איז נישט אַזאַ סאָרט בריה [creature] וואָס איז מחליט די גאַנצע צייט צו ער זאָל זיין אַ גוטער מענטש אָדער נישט. אַ מענטש איז אַ סאָרט בריה וואָס איז מחליט צו ווערן אַ גוטער מענטש, און צוביסלעך ווערט ער. און ער ווערט נמשך [drawn] נאָכדעם, ווייל ער טוט וואָס ער ווערט צוגעוואוינט אַז ס׳איז גוט, און וואָס ער הייבט אָן צו זען די גוטסקייט דערפון, ווערט ער אַזאַ מענטש.

דער מורגל-גוטער מענטש איז דער אמת׳ער צדיק

צו דאָס וואָס אַ מענטש האָט די גוטע הרגלים, הגם [although] אַז ער איז מורגל [habituated], ווי מ׳האָט שוין גערעדט באַריכות [at length], נישט אַזויווי דער בעל התניא [author of the Tanya] האָט געמאַכט אַ טעות [mistake], און מ׳זאָגט אַז ער הייסט “לא עבדו” [they did not serve], נאָר ניין, ער איז די ערשטע עבודה [service], ער איז אַ גוטער מענטש, און ער איז דער צדיק [righteous person] פון וואָס דער תניא רעדט.

דער תניא אינמיטן סעלף נאָטיסט [self-notices] דאָס קאָנטראַדיקשאַן [contradiction], און ער זאָגט יעצט נאָר בתוך חיזוק [within encouragement] פאַר די בינוני [intermediate] מענטשן. ס׳איז נישט געמיינט ערנסט. סאָו, נישט קיין טעות אין דער תניא, ס׳איז אַ טעות פון מענטשן וואָס לערנען דער תניא. ער איז ברוגז [angry] אַז איך זאָג אַז אַ טעות.

הרגל לרע, דער רמב״ם׳ס יסוד „הוא אנס את עצמו”, און דער חילוק צווישן תאוה און פחד

חזרה: הרגל איז נישט „לא עבדו” – דער תניא׳ס אמת׳ע כוונה

דאס הייסט, א מענטש האט גוטע הרגלים, הגם אז ער איז מורגל, האבן מיר שוין גערעדט באריכות, נישט אזוי ווי דער בעל התניא האט געמאכט א טעות און מ׳זאגט אז ער הייסט לא עבדו, נאר ניין, ער איז די ערשטע עבודה, ער איז א גוטער מענטש, און ער איז דער צדיק פון וואס דער תניא רעדט. דער תניא אינמיטסעלפסט דאס קאנטראדיקשאן, און ער זאגט יעצט נאר בתוך חיזוק פאר די ביינער, מ׳האט נישט געמיינט ערנסט. סאו, נישט קיין טעות אין דער תניא, ס׳איז א טעות פון מענטשן וואס לערנען דער תניא. שטימט?

הרגל לרע – דער זעלבער מעכאניזם פארקערט

און די זעלבע זאך, אונז האבן גערעדט לשבח, די זעלבע זאך איז לעבן זה, די זעלבע זאך איז לעבן זה. ווען א מענטש הייבט אן די ערשטע ציגארעט, און די צווייטע און די דריטע, האט ער געהאט א טשויס, ער האט נאך אלץ א טשויס. נאכדעם ווערט ער מינאקל [addicted: געווארן אן עדיקט], איז עס נישט אנדערש פון יעדע אנדערע זאך. וויאזוי באקומט ער אויס? ער וועט זיך מנהג זיין צוריקצואוועגס, צו נישט צורייכערן. איז עס שווער אז ער דארף נעמען א רפואה, ער דארף אים טון… אזוי ווי יעדע אנדערע זאך אין די לייף, א מענטש איז אזא בריאה וואס ער הייבט אן תחלתו ברצון וסופו ברצון, נישט באונס.

פארוואס איז נישט באונס? ווייל ס׳בלייבט אים, ס׳ווערט נאך מער אים, נישט ווייניגער אים. און זאגט ארייסט, אויב וועט איינער מיר זאגן… ס׳הייסט נישט אונס, ווייל ער האט זיך אליינס מיינט. ס׳איז א לשון הרמב״ם. איך וויל דיר זאגן א רמב״ם. דאס איז ממש א לשון הרמב״ם. איך דארף… איך דארף… איך געדענק וואס דער רמב״ם זאגט, איך גיי רישן.

דער רמב״ם אין הלכות גירושין – „הוא אנס את עצמו”

דער מקור: הלכות גירושין פרק ב׳, הלכה כ׳

אזוי שטייט דער הייליגער רמב״ם. איך דארף דיר ווייזן דער לשון, דער הייליגער רמב״ם, און זייער א פרעמיש שטיקל רמב״ם. אבער דער עולם… איך געדענק נישט וואס ס׳שטייט דארט. איך וויל דיר ווייזן א געוואלדיגע שטיקל רמב״ם. ס׳איז א פלא, אלע חסידים זאגן נאך די רמב״ם אין זיין פאני וועגן. קיינער געדענקט נישט וואס ס׳שטייט דארט. איך וויל דיר ווייזן אזוי שטייט. אין הלכות גרשון [הלכות גירושין: Laws of Divorce], פרק ב׳, הלכה כ׳. שטייט אזוי.

יא, א איד וואס האט באאנעס געווען, מ׳האט כופה געווען, די הדין נותן אז מ׳איז כופה אים לגרש את אשתו, און ער וויל נישט. וואס טוט מען? מ׳שלאגט אים ביז ער זאגט אז איך וויל. און מ׳געבט א גע [גט: a Jewish bill of divorce]. אפילו א גוי קען אים שלאגן, אויב דער גוי טוט עס אליינס איז נישט גוט.

דער רמב״ם׳ס קשיא און תירוץ

פרעגט דער הייליגער רמב״ם א קשיא, ולמה לא בטל געבט זה שהרי הוא אנוס? [Why is this divorce not void, since he is coerced?]

זאגט דער הייליגער רמב״ם, איך וועל דיר זאגן די תירוץ פון דייס טו ליינס. זאגט דער הייליגער רמב״ם, “שאין אומרים אנוס אלא מי שנלחץ ונדחק לעשות דבר שאינו מחויב בו מן התורה, אבל מי שתקפו יצרו הרע לבטל מצוה או לעשות עבירה, אין זה אנוס ממנו אלא הוא אנס את עצמו בדעתו הרעה”. [We only call someone “coerced” if he is pressured and compelled to do something he is not obligated to do from the Torah. But one whose evil inclination overpowers him to nullify a mitzvah or commit a transgression – he is not coerced by an external force; rather, he coerces himself with his evil mindset.]

ביאור: וואס מיינט „הוא אנס את עצמו”?

וואס קומט אריין אין דעם שטיקל “הוא אנס את עצמו”? יעדער איינער ווייסט צו זאגן די נעקסטע שטיקל, “אבער ער וויל דאך זיין א איד”, קומט אויס וואס ער וויל. וואס טייטש “הוא אנס את עצמו”? ער איז נישט קיין אנוס, יא? איינער וואס תקפו יצרו, זאגט דער רמב״ם קודם, ער איז נישט קיין אנוס. “אין זה אנוס ממנו”, חוץ פון אים מיינט צו זאגן, איינער האט אים נישט מאנס געווען, ער האט זיך אליינס מאנס געווען, רייט? און ווער ס׳האט זיך אליינס מאנס געווען איז נישט קיין אונס.

וואס האט זיך אליינס מאנס געווען? א רצון. דער רמב״ם איז מסכים אז מ׳נעמט זיין הענט און מ׳נעמט א פען, און מ׳נעמט זיין הענט און מ׳דרייט, דאס איז אן אונס. לפיכך, זאגט דער רמב״ם, וויבאלד ער וויל דאך יא דאס טון, און ער זאגט נאך אויך אז ער וויל, איז וואו איז די אונס? ער וויל אין ביידע לעוועלס.

אפליקאציע: דער סתירה אינעם בעל תאוה

דער יסוד: קיינער וויל נישט זיין א בעל תאוה

לאמיר פארשטיין. אונז האבן דאך געזאגט אז ס׳איז דא אזא זאך וואס הייסט אונס. לאמיר פארשטיין, לאמיר צוריקגיין צו וואס אונז האבן געזאגט. פארוואס זאגן אונז אויף אן עדיקט, אין אנדערע ווערטער א בעל תאוה, אז ער איז אן אונס? פארוואס? ווייל דו פרעגסט אים, “דו ווילסט עס טון?” זאגט ער, “ניין, איך וויל נישט”.

אין אנדערע ווערטער, נישט “ווילסט עס טון”, לאמיר עס מאכן אביסל מער מדויק. דו פרעגסט אים, “דו ווילסט זיין אן עדיקט? דו ווילסט זיין א בעל תאוה?” ס׳איז נישט דא קיינער וואס זאגט, “איך וויל זיין א בעל תאוה”. דאס זאגט דער רמב״ם. קיינער זאגט נישט, “איך וויל זיין א בעל תאוה”. ער וויל זיין אן ערליכער איד. אמת? דו ווילסט זיין א… “דעתו הרעה” מיינט מידות רעות, רייט? דו ווילסט זיין א בעל מידות רעות? ס׳איז דא איינער וואס וויל זיין א בעל מידות רעות? איינער וויל אפשר… וואס? ניין, דו האלטסט אפשר אז ס׳זענען מידות טובות, אבער קיינער וויל נישט זיין קיין בעל מידות רעות. אן עדיקט וויל קיינער נישט זיין. זייער גוט.

דער מעכאניזם: „הוא אנס את עצמו” – ער אליין האט געמאכט דעם הרגל

יעצט, וואס איז די פשט פון אן עדיקט? וואס איז די פשט איינער וואס האט יא מידות רעות? א מאדנע זאך, ער האט א… “הוא אנס את עצמו”. דאס איז וואס גייט פאר יעדן טאג. ווער איז עצמו הוא פון נעכטן, אונס עצמו פון היינט? ער קומט אן צום שטיקל, וואטעווער זיין תאוה איז, און ער פילט א מורא׳דיגע חשק דערצו, און ער עסט עס, אמת? אבער ער וויל נישט האבן קיין חשק דערצו. נאר וואס? זיין העביט, זיין הרגל וואס ער זאגט אים, האט אים געמאכט מרגיל זיין אז ער זאל עס ליב האבן, איז אים אונס אז ער זאל עס עסן.

ווער האט אבער געמאכט דעם העביט? אים אליינס. און דו אליינס קאונט נישט אלס אונס. דו קענסט זיך נישט אליינס מאנס זיין. אפילו איך האב עס געמאכט נעכטן. נישטא אזא זאך. איך פון נעכטן איז אונטער די פראצענטערלט. אזוי איז די דין פון נזיקין, אדם מועד לעולם [a person is always responsible for his actions]. האסט געקענט נישט גיין שלאפן דארט. נישטא אזא זאך. דו ביסט אליינס אן עס. ממילא מאך דיר אריין א שטיקל חשבון. דאס איז שוין די נעקסטע שטיקל תורה וואס איך דארף נישט יעצט מסביר זיין.

שאלות און תשובות: דער סתירה צווישן כלל און פרט

תלמיד: נישט קיין מיסטעיקס. אווען ווען שטוט נישט קיין מיסטעיקס. אווען ווען שטוט ברצון זאכן.

מגיד שיעור: ניין, יא, ברצון זאכן, יא. ווען מ׳טוט ביים מיסטעיק ווערט מען נישט קרעדיקטער. יעצט האבן מיר א חנוכה. זייער גוט. ניין, יעצט ווילסטו עס גראדע. לאמיך דיר נאכפרעגן אן ענטע זאך. ווען דו טוסט עס, טוסט עס מתוך חשק אדער מתוך כפיה? טוסט עס מתוך חשק, אמת? טוסט עס מתוך חשק, נאר דו ווילסט נישט האבן דעם חשק. זייער גוט.

סאו מ׳קען זאגן אזוי ווי, באופן כללי, אויב מ׳פרעגט דיך צו דו ווילסט האבן דעם מדור, זאגסטו ניין. אויב מ׳פרעגט דיך צו ס׳איז א גוטע שטיקל קוגל, זאגסטו יא. אמת? ס׳איז דא א סתירה צווישן די כללים און די פרט. דו ווילסט נישט האבן קיין שלעכטע מידה, אבער דו ווילסט גאר גאר נישט האבן די ווילסט, דו ווילסט משינדקען, ס׳איז שוין איינמאל דיך!

פארגלייך: בעל תאוה vs. פחדן – פארוואס קוקט מען מער אראפ אויפן בעל תאוה?

דיגרעסיע: דער סלאנימער רבי׳ס וואָרט וועגן „מיתה מתוך צמא”

פארוואס קוקט מען די מערסטע אראפ אויף א בעל תאוה? ס׳איז געווען דער סלאנימער רבי האט געזאגט אזוי, ס׳שטייט אין די גמרא אז מיתה מתוך צמא [death from thirst] איז די ערגסטע מיתה, אזוי שטייט עס, ס׳איז די גרעסטע יסורים. אבער דער סלאנימער רבי זאגט אפשר שטייט פארוואס. א נארמאלער מענטש ווען ער איז קראנק, ער האט אויף צו האבן תאוות. ער האט שוין נישט קיין כח. שטעל דיר פאר איינער שטארבט אינמיטן די גרעסטע תאוה, נאכ׳ן תוך צמול. ס׳איז דאך פושות, ס׳איז דא בזיונות.

ס׳איז גראדע נישט אמת. If you actually don’t drink in a few days, you also get illerious and you stop having תאוות. באט אזוי האט ער זיך פארגעשטעלט, ער האט געמאכט א מוסר ווארט. אבער דו פארשטייסט וואס איך ברענג ארויס איז, אז אונז קוקן די מערסטע אראפ אן עדיקט, ווייל דוקא ווייל ער איז דער גרעסטער בעל תאוה, ווייל ער וויל עס.

דער הויפט-פארגלייך: ירא ורך לבב vs. יפת תואר

פארוואס קומט מען אראפ דער בעל תאוה ערגעץ? לאמיך צושטעלן צו א צווייטע זאך, איך וויל דיר געבן אן אנדערע משל. וואס איז איינער וואס האט אזא מורא׳דיגע פחד? די אפעיזיצן איז נישט א בעל תאוה, מ׳האט גערעדט פאר מדות העומדים, און די נעקסטע מדה וואס מיר גייען רעדן איז די מדה פון קארטש. ער איז א ריזיגער פחדן, א ריזיגער coward, יא? פחדן אויף אידיש איז coward? נישט ממש. ס׳איז דא אזא זאך? א ריזיגער פחדן, יעדע זאך דערשרעקט ער זיך.

ווי האט יענער געזאגט? ער האט געהערט אז די טווין טאוערס איז ארויסגעקומען, האט ער גלייך אויפגעשטעלט די בארד און פאות, ער ווייסט נישט, ס׳שרעקט זיך דאך די אידן, די מוסולמענער. א פחדן, יא? יענער מענטש, ר׳ אלעזר האט מיר דערציילט די מעשה, איך ווייס נישט צו ס׳איז געשען צו ס׳איז נישט געשען. ר׳ נחמן האט עפעס אזא מעשה. עניוועיס, ער מאכט זיך, יא? ער איז א ריזיגער פחדן, און לכבוד דעם איז ער עובר אויף מצוות, ער האט מורא׳דיג מורא, ס׳קען דאך זיין אז די גוים, ער דארף זיך באהאלטן. יא?

יעצט פרעג איך דעם מענטש, ער איז א מאדנע בריאה, אקעי, ער איז אביסל exaggerated. אבער מ׳קוקט אים אראפ אזוי שטארק ווי מ׳קוקט אראפ איינער וואס איז א דראג עדיקט, אדער ווייניגער?

תלמיד: ניין, נישט די זעלבע.

מגיד שיעור: איז נעבעך, יענער משל מיינער איז אביסל משוגע, באט סתם לאמיר שוין רעדן ווען ער האט, ווייסטו וואס, לאמיר רעדן אן אמת׳דיגער פחדן. ער איז פון די וואס שטייט אין די נעקסטע וואך, אדער צוויי וואכן, איך ווייס נישט ווען, אז ער קען נישט גיין אין מלחמה ווייל ער איז א ירא ורך לבב [fearful and soft-hearted – referring to the Torah’s exemption from military service]. אלע אידן טוען זיך אן די גארטלעך, און זיי מאכן אינעם “נכון ומזומן”, מ׳גייט טון די גרויסע מצוה פון מלחמת מצוה [obligatory war], מ׳שיקט א כהן, און מ׳שטעלט זיך אריין אין די רייען, מ׳גייט לוחם זיין קעגן די שונאי ישראל, צו די שונאי השם.

און ס׳קומט איינער, און ער כאפט קאלטע פיס, ער הייבט אן צו ציטערן. און מען זאגט אים, “פליז, זאג נישט אויס, זאג אז דו האסט חתונה געהאט, איך האב נישט חתונה געהאט, איך האב נישט וואס צו טון. זאג אז דו האסט געמאכט א כרם, איך האב נישט וואס צו טון.” בקיצור, ס׳איז נישטא קיין ברירה, ער מוז אויסזאגן אז ער איז א פחדן. ס׳איז בושות, אמת? אבער פרעג איך דיר, ווער איז א גרעסערע בושה? מ׳קען אים אבער פארשטיין, right? ער איז א פחדן. אזוי ווי רבי עקיבא האט געזאגט, “איני יכול להם מלחמה ולראות חרב שלופה” [I cannot withstand war and seeing a drawn sword]. איך געדענק נישט וועלכע תנא, רבי עקיבא אדער דער צווייטער. ער קען נישט, ער האט מורא. מ׳קען אים פארשטיין, אמת? מ׳קען אים אזוי שטארק פארשטיין, די תורה אליינס וועט אים געבן א פטור. “אהא, אהא, no problem.”

דער חילוק: פטור פאר פחד, אבער נישט פאר תאוה

וואס איז מיט די צווייטע? אויך אין די זעלבע פרשה איז דא א צווייטע, וואס ער האט געזען עפעס א פרוי און ער קען זיך נישט איינהאלטן. און ס׳איז פונקט אזוי קאכעדיג די תאוה ווי ביי יענעם די פחד פון די חרב שלופה. וואס זאגט מען אים? “נו, נו, דו גייסט פיינט האבן די ווייב, און דיין זון גייט זיין א מזורר ומאור [rebellious and defiant].” ער באקומט אסאך א שוואכערע היתר. אמת, ער באקומט א היתר. ווייסט וואס? ענק זאגן אז ס׳איז נישטא קיין היתר. ס׳איז דא אזא היתר. ס׳איז דא אזא קעיס, איך ווייס איינמאל אין די תורה, אונס יצרו אנסו [his evil inclination coerced him]. נא פראבלעם.

אזוי זאגט רש״י, ס׳שטייט נישט פשוט, אבער רש״י זאגט כוונס. איך מיין אז דער פסוק איז נישט פשט, ס׳איז נישט פשט אז ס׳איז א גוטע זאך. אבער רש״י זאגט אז ס׳איז א שלעכטע זאך, אבער נא פראבלעם. אזא לעוועל יצר הרע? פארדעם איז געווען א פראבלעם מיסטער.

תלמיד: ער האט געזאגט אז ער האט א ראיה אז קיין שום אנדערע יצר הרע קען מען כובש זיין, ווייל זעסטו אז דאס איז די איינציגסטע וואס איז מותר.

מגיד שיעור: דאס איז נישט קיין ראיה, קען זיין מ׳דארף מאכן א בנין נאו. אבער עניוועיס, איך וויל דיר נאר ווייזן א בעיסיק זאך: וועם קוקט מען מער אראפ, דער יפת תורה [יפת תואר: beautiful woman captured in war] נעמער, אדער דער איש הערב רחל לבב [ירא ורך לבב: the fearful and soft-hearted man]? איך מיין אז ס׳איז פשוט פשט אין חומש, נאכדעם די הלכה, אז דער הערב רחל לבב פארשטייט מען. אפשר איז ער א גאר א פרומער, ער איז ירום עבירה שבידה [ירא מעבירות שבידו: fearful because of sins he has committed], ער האט נישט קיין זכותים. איך ווייס נישט. יא, ס׳איז א תירוץ, אבער מ׳פארשטייט אים מער, מ׳גייט אים געבן די תירוץ. פאר דער יפת תורה האט ער נישט געקומען קיין שום תירוץ. וואס זאגט אז ער מעג אפילו? אבער מ׳קוקט אים אראפ. פארוואס? ווייל ער איז א דראג-גארער, און ער האט אן אנדערע מדה וואס שטערט אים.

דער יסוד: אונס רחמנא פטריה – אבער נישט פאר יצר הרע

וואס איז דער חילוק? באופן כללי, איך דארף נישט אנקיין, איך האב געברענגט מיט אן עקסטרעמע משל, לאמיר נישט, באופן כללי. אונס איז פטור, אונס רחמנא פטריה [the Merciful One exempts one who is coerced]. און דער רמב״ם זאגט אז אפילו אויב א גוי שטראסט דיך צו ידוי נעבדי זרה [עבודה זרה: idolatry] און דו טוסט עס, ביסטו פטור, ווייל אונס איז פטור. ס׳איז דא אן עקסטערע חיוב אז מ׳דארף זיך מוסר נפש זיין, אבער ס׳האט נישט צו טון, ס׳איז אן עובר אויף יענע מצות עשה. אבער ער איז פטור, רייט? און אונס פטור מיינט אפילו אונס ממון אסאך מאל. ס׳איז נישט קלאר, אונס מנשמה.

אונס אין הלכה מיינט נישט דוקא אז איינער שטייט און ער שטופט דיין האנט, רייט? אונס מיינט א צווינג דור. צו אידן נפשות, צו אורות ממון, ס׳איז דא חלוקים. ער שטראשעט דיך, ער וועט דיך שלאגן, אלע מיני זאכן. דאס איז אן אונס, רייט?

נישטא קיין איין הלכה כמעט, חוץ פון פאר סטויער [אפשר: the case of יפת תואר] און אפשר איין הלכה פון יצר הרע, פון סכתא כתובות [מסכת כתובות: Tractate Ketubot], כמעט נישטא קיין איין הלכה וואו ס׳שטייט אז איינער האט גאר א גרויסן יצר הרע, מ׳קען אים פארשטיין. אלעס מ׳קען אים פארשטיין. אפילו דאס איז אפשר איין מדרש. פארוואס נישט? האסט אמאל געטראכט מיט די קשיא?

תאוה און אונס: פארוואס די הלכה באהאנדלט זיי אנדערש

די גרונט-קשיא: פארוואס איז “אונס יצרו” כמעט נישט פאראן אין הלכה?

הגדרת אונס אין הלכה

אונס מיינט, ער צווינגט דיר, צו איבוד נפשות, צו איבוד ממון, ס׳איז דא חילוקים, ער שטראשעט דיר, ער וועט דיך שלאגן, אלע מיני זאכן, דאס איז אן אונס, right?

נישטא קיין איין הלכה כמעט, חוץ פון פארן תורה, און אפשר איין הלכה פון יצר הרע פון מסכת כתובות, כמעט נישטא קיין איין הלכה וואו ס׳שטייט אז איינער האט גאר א גרויסן יצר הרע, מ׳קען אים פארשטיין, at least מ׳קען אים פארשטיין. אפילו דאס איז דא אפשר איין מדרש.

פארוואס נישט? האט מען אמאל געטראכט פון די קשיא? ר׳ צדוק׳ל הכהן האט געטראכט פון די קשיא, אבער די עולם האט נישט געטראכט פון די קשיא. און די תירוץ איז, פארוואס טראכט מען נישט פון די קשיא?

דער קאנטראסט: אונס פון דרויסן ווערט אנערקענט, אונס יצרו נישט

ווער איז ער ווער איז ער ווער איז ער? ער איז געווען א מענטש, ער קומט צום בית דין, ער זאגט, ער וויל איך טון, איך האב א גרויסן יצר הרע, איך האב א דאקטאר, איך האב א צעטל פון א פסיכיאטער, איך לייד אויף addiction. ס׳איז אפילו נישט מיין שולד, איך בין געווען אין חדר, האט מיר איינער עפעס געוויזן און געזאגט, איך האב זייט דעמאלטס אן addiction, און איך קען זיך נישט איינהאלטן.

אקעי, איך וויל נאר ארויסברענגען, אלעס איז דא, אלעס איז דא. איך וויל נאר ארויסברענגען אז ס׳איז נישט די נארמאלע קעיס. די פארקערטע, איינער זאגט אין חושן משפט [Choshen Mishpat: the section of Jewish law dealing with civil and monetary matters], אין יורה דעה [Yoreh De’ah: the section of Jewish law dealing with ritual matters], ער זאגט טויזנטער קעיסעס פון די גוי האט מיך געסטראשעט, אפשר אויב איך וועל עסן חזיר וועט ער מיר עפעס טון. זאגט מען אים, no problem, ביסט פטור. זייער שנעל זאגט מען, ביסט פטור.

אן אונס פון פחד, מיראה, איז מען זייער שנעל פוטר׳ן, ס׳איז דא טויזנטער, הונדערטער הלכות וועגן אזעלכע סארט אונסים, א גאנץ הלכות יהרג ואל יעבור [the laws of martyrdom: when one must give up one’s life rather than transgress], וואס די אלע תנאים [conditions] זענען בעיסיקלי פרואוו פון אזעלכע סארט זאכן. און די אונס פון רצון, די אונס פון תאוה איז כמעט נישט דא.

אנאלאגיע פון מלחמה

און די זעלבע זאך, מענטשן קוקן אביסל אראפ אויף דער וואס לויפט אוועק פון מלחמה, אבער מ׳פארשטייט אים, וואס זאל ער טון? עס איז טאקע שווער. דער וואס האט א גרויסע תאוה, טאקע פאר דעם קוקט מען אים מער אראפ, פארוואס טאקע ס׳איז א גרויסע תאוה? דו כאפסט?

דער עיקר תירוץ: “אונס את עצמו” = רצון

וואס איז די תירוץ? די תירוץ איז זייער סימפל. וואס איז די תירוץ לויט וואס מיר האבן פריער געזאגט?

די תירוץ איז אז אונס מיינט לא הונס את עצמו [he did not force himself]. אונס את עצמו איז די זעלבע זאך ווי רצון. אונס את עצמו מיינט דו ווילסט. נישט דו ווילסט היינט, דו ווילסט נעכטן, דו ווילסט שוין איינמאל. דו ווילסט אזוי פיל אז דו האסט שוין געווארן א בעל וועלער. דו כאפסט עס.

דו ביסט גערעכט אז תשובה צו טון גייט עס נישט שוין אויף איינמאל. איך בין מסכים אז פראקטיש גייט דער מענטש האבן א פראבלעם. קיינער איז נישט מחולק אז ער גייט פראקטיש האבן א בעיה. מ׳ווערט נישט תשובה, מ׳ווערט נישט בעסער אין איין מינוט, ווייל ער האט אזא בעיה. און אפשר דארף מען טאקע מקיל זיין זיין עונש. איך גיי נישט יעצט אריין אין דעטאלן, אבער די איידיע, יענער איז א רצון, ער איז א מער א מושחת׳דיגער מענטש, ווייל ער וויל שלעכטע זאכן, ער וויל זיך אזוי שטארק, ער קען זיך נישט איינהאלטן.

דער חילוק פון אונס און רצון

דער וואס איינער אנדערש צווינגט אים, וואס איז די גאנצע חילוק פון אונס און רצון? איינער, דער גוי סטרעשעט דיך, א גוי סטרעשעט דיך, אקעי, איך קען דיך פארשטיין.

זאג נישט, נישט אלעמאל. ס׳איז דא אסאך אונסים וואס אמאל זאגט מען, יענער פון די צענטע הויז, קוקט מען אראפ, ס׳איז אביסל צו ווייט געגאנגען. נאו פראבלעם. אבער די ווייט איז אסאך ווייטער ווי די ווייט פון רצון.

פארוואס? ווייל אויב ס׳איז טייטש יענער האט דיך געטון, יענער האט דיך געטון, דו ביסט נישט א שלעכטער מענטש. איינער האט דיך געפארסט. ער האט געוואלט, ער האט געווארט פאר די תירוץ. על כל פנים, אז יענער האט געווארט איז נישט געפערליך. אבער אז דו האסט אליין געוואלט, דאס איז שרעקליך, דאס איז די חילוק.

פארוואס? באופן כללי איז נישטא אין שולחן ערוך [Shulchan Aruch: the authoritative code of Jewish law] קיין אזא זאך פון אונס יצרו. דאס איז אלעס בערך וואס איך האב געוואלט היינט זאגן. איך האב דאך געטראפן א געפערליכע גמרא וועגן דעם. זייער אינטערעסאנט.

ערשטער נאכצוזאץ-חילוק: בחירה vs. בריחה

ס׳איז דא נאך א ריזן, איך וויל דארפן זאגן נאך איין זאך. ס׳איז דא נאך א קליינע חילוק, נאך איין סיבה פארוואס. דאס אלעס וואס איך האב געזאגט פאר ענק שטייט אין די לעצטע פעידזש 2 אין די בארען. דארט שטייט התהלות רצונות יוסף מרחל לב. אויף דעם האב איך אפגעשריבן פון די ספר המידות [Sefer HaMidos: a work on character traits], מער מיט מיינע הוספות אביסל פון תורה. איך האב נישט דא גענוג צוגעלייגט, אבער איך האב אים יעצט געזאגט אלע הלכות וואס איז געבויט אויף דעם. און איך דארף צולייגן א שטיקל משנה, איך דארף זאגן נאך איין זאך, נאכדעם זאל איך זאגן א שטיקל גמרא אין עירובין [Eruvin: a tractate of the Talmud].

דער עיקר חילוק: בחירה און בריחה

ס׳איז דא נאך א ריזן, נאך איין ריזן, נאך צוויי ריזן׳ס זאגן רבונו של עולם. איינער, איך מוז זאגן נאך צוויי ריזן׳ס. איינער, ס׳איז נאך איין סיבה, נאך איין חילוק איז דא. דער עיקר חילוק איז דאס מיינען, איך מיין אז דאס איז דער עיקר חילוק, אפשר אלעס איז קאנעקטן מיט דאס.

דער עיקר חילוק איז אז א בעל תאוה איז דאס וואס ער וויל. מ׳קען עס זאגן, איך האב געטראכט אויף נשתר קודש. זאגט מען אזוי: ס׳איז דא בחירה און בריחה, ס׳איז ביידע די זעלבע אותיות.

תאוה טייטשט דו ביסט בוחר אינדרין, ער וויל. און יעדער איינער ווייסט, איך האב פריער גערעדט, ס׳איז דוגמא איז אויף וואס ביסט בוחר? ביסט נישט בוחר? ס׳איז נישט קיין טענה.

אונס טייטשט, ביסט נישט בוחר, ביסט בורח. וואס טייטש פון בוחר ביסטו בורח? שטימט? די זעלבע אותיות. איך ווייס נישט. ס׳איז נישט דא. דער נישט בוחר איז בורח. און ממילא וואס? ער לויפט אוועק פון יענעם, נישט פון זיך. ס׳איז נישט ער ציט צו עפעס, יענער שטופט אים אוועק, ער לויפט אוועק דערפון. נישט אז ער שטופט אים אוועק, יא, ער לויפט אוועק פון עפעס. דאס איז דער חילוק.

צווייטער נאכצוזאץ-חילוק: פחד נעמט ארויס פון דעת, תאוה נישט

איז דא נאך איין וויכטיגע חילוק, וואס דאס איז אז די אונס, נישט א נארמאלע אונס, לאמיר פארשטיין, ווען ער איז מיט א נארמאלע קעיס איז עס אונס אזוי ווי יענער, איך ווייס נישט יענע מעשה, איינער איז אין די כשרי המלחמה [those fit for war], די טבע איז אז דער מענטש ווערט משוגע אביסל.

דער קעיס פון מלחמה

געווענליך ווען א מענטש לאזט אפ זיין געווער, לאמיר זאגן ס׳איז געווען איינער וואס איז ממש מטענות, ס׳איז דא אזא זאך אין די מיליטער וואס רשע׳ט זייער שטארק, ער וועט שוויזן, יא, דו האסט אוועקגעלאפן פון דיין פאסטן, אפילו ס׳איז געווען זייער סכנות׳דיג, דו דארפסט, דאס איז דאך דיין דזשאב.

אקעי, אבער פארוואס לויפט ער אוועק? געווענליך גייט ער זאגן, איך האב אזוי אוועקגעלאפן, אזוי ווי ס׳שטייט אין די גמרא. איך האב אזוי אוועקגעלאפן, איך האב זיך אזוי דערשראקן, איך בין משוגע געווארן. אבער איך בין ארויס פון דעת, וואס וועל איך טון? ארויס פון דעת איז איך פטור. כלל אז א וואונטש וואס האט נישט קיין שכל, ווייסטו וואס ער טוט זיך מיט זיך, איז פטור.

תאוה איז אנדערש

תאוה, זייער שווער צו זאגן, געווענליך, אלעמאל איז דא א קעיס, אבער געווענליך, ווען א מענטש האט א תאוה איז ער גאנץ פיין, ביים די באס האט ער זייער שטארק ליב. דו קענסט נישט זאגן, געווענליך, אזוי זאגט ער א חילוק, מ׳דארף טראכטן אין דעם מער, איך האב ראיות פאר דעם.

געווענליך זעט מען נישט אז פחד איז א זאך וואס צודרייט מענטשן, מענטשן ווערן צודרייט. אין די נארמאלע קעיס, די סענטשעל קעיס פון איינער וואס איז אנטלאפן פון עפעס וועגן פחד און א גראבלע מלחמה, ער איז ארויס פון זיך, ער איז ארויס פון זינען.

איינער וואס האט אזא תאוה, אזא זאך התורה, איז ארויס פון זינען? ער איז נישט ארויס פון זינען. ער האט א גרויסן יצר הרע. א גרויסן יצר הרע איז נישט ארויס פון זינען, נישט די זעלבע זאך. דאס איז דער צווייטער חילוק.

דריטער נאכצוזאץ-חילוק: אפארטוניטי צו פראקטיסן

א דריטער חילוק, וואס איז זייער קאנעקטעד, אונז האבן געזאגט, איך בין מקצר, איך זאג נאר בקיצור וואס איז שוין 10 20. דער דריטער חילוק איז, אז לאמיר געדענקען א וויכטיגע זאך.

די שאלה פון שולד

זיי האבן יעצט געזאגט, אז וואס איז למעשה א מענטש שולדיג? אוודאי דער וואס איז א גרויסער בעל תאוה איז זיך אליין שולדיג, פארוואס ווייל נעכטן און איין נעכטן, און טאג פארדעם, און טאג פארדעם, זיין גאנץ לעבן בעיסיקלי, האט ער זיך צוגעוואוינט אין שלעכטע הרגלים.

יעצט דארפטו פארשטיין א זייער אינטערעסאנטע זאך, אז אויב אזוי, קען מען נאר האבן טענות פון דעם מענטש אויב ער האט געהאט די אפארטוניטי צו טרעפן גוטע הרגלים. אויב ער איז יעצט געבוירן למשל, ער איז אייער יונג, קען מען נישט האבן קיין טענות.

קינדער און חטאות נעורים

פארדעם, אויף קינדער האט מען נישט קיין טעת און איז א בעל תאוה. פארוואס נישט? האסט מען נישט אמאל געטראכט אין דעם? איינער ריזען איז, ער זאל האבן נישט קיין דעת, ווייל ער האט געדארפט געווען אויס בעל תאוה. עס נעמט דאך צייט. דער מענטש ווערט נישט געבוירן געווענליך אויס בעל תאוה, ער ווערט געבוירן מיט מער טעות ווי ער דארף האבן. און צוביסלעך ארבעט ער זיך אויס, ווערט ער אביסל צוריקגעהאלטן.

אבער אז א מענטש איז זייער יונג, קען מען נישט האבן קיין טענות. מ׳זעט קלאר, דאס איז ביי די וועי א היתר. פאר יונגע בחורים לאזט מען, דאס הייסט חטאות נעורים [sins of youth] פאר א ריזן, זאגט מען, נישט געפערליך, ער איז דאך יונג. ער טאקע, ביי די עלטער האט ער דאך נישט געהאט א… מ׳לאזט אים, זאגט ער, מ׳זאל תשובה טון. ניין, ניין, ניין. איך וויל נאר ארויסברענגען, אבער איך וויל עס איז א וויכטיגע זאך.

וואו ליגט די טענה?

סאו קומט אויס, לאמיר פארשטיין, וואו ליגט די טענה אויף די מענטש? מ׳זאגט אז דו ביסט א גרויע בעל טענה, דו ביסט אן עדיקט. ווען האט מען טענות? די סטעיט אוו קאליפורנע, אויף וואטעווער, איז זייער צומישט. אויף אונז איז מען צומישט. ביי זיי איז אדער ס׳איז א טשויס, אדער איז עס נישט קיין טשויס.

דער רצון איז א טשויס נעכטן. פארוואס דארף עס זיין א טשויס היינט? זאגן זיי, מאך נישט קיין סתוקבא, ווייל סתוקבא מאכט אז מענטשן זאלן פון סתם ריזן פילן שלעכט, און נאכדעם וואס זיי פילן שלעכט גייען זיי נישט צופרייט.

דער עיקר פונקט

ניין, איך בין מסביר. ניין, ניין, ניין. ניין, ניין, ניין, א מער, א מער, א מער, אויב ער האט זיך אליינס געמאכט, אן עצמו בדעתו הרע פון צוואנציק יאר פון ווערן א שלעכטער. איך בין נאר מסביר דא אז זייער וויכטיג צו כאפן אז דאס איז ווען מ׳האט טענות.

ווען מ׳זאגט אז דו ביסט א שלעכטער מענטש ווייל דו ווילסט אזוי שטארק א שלעכטע זאך, מיינט מען נישט ווייל דו ווילסט יעצט א שלעכטע זאך. דו מיינט ווייל דו האסט נעכטן געוואלט א שלעכטע זאך, און איין נעכטן, און איין נעכטן, ס׳האט זיך אנגעהויבן מיט א ווייניגער שלעכטע זאך, ס׳איז געווארן ערגער און ערגער, אזוי ווי די מנהג פון תאוות.

דיגרעסיע: קאליפארניע און סטיגמא

די שטאט פון קאליפאניע איז אביסל צעמישט. זיי זאגן אז אויב… וואטעווער, זיי האלטן די זעלבע מסתמא. אויב ס׳איז נישט קיין טשויס, אויב ס׳איז א דזיס איז נישט קיין טשויס. א מענטש קען האבן א טשויס צו האבן א דזיס. אפילו, ווי מיר האבן גערעדט, אפילו מחלות ממש, זאגט די גמרא וואס הייסט א פשיעה. אויב ס׳האט געקענט האבן א בעסערע לייף סטיל ווי מ׳קענט נישט קיין מחלות. איז כל שכן אזא זאך וואס ער האט אנגעהויבן, איז אוודאי איז עס א טשויס. יעצט איז שוין נישט קיין טשויס פאר דעם אבער. דאס הייסט א טשויס, ווייל נעכטן איז עס געווען א טשויס.

און וועגן דעם זענען זיי נישט גערעכט אויכעט אז ווען ס׳איז נישט קיין סטיגמא, ווייל די סטיגמא איז נישט געמאכט פאר דעם מענטש. די סטיגמא איז געמאכט פאר דעם מענטש ביי סטעפ 0, נישט פאר דעם מענטש, ביי צוואנציק. אפשר ער דארף טאקע נישט קיין סטיגמא, איך ווייס נישט, אפשר דארף מען ברענגען ליקוטים אריין, זאל זאגן אז ס׳זאל האבן חיזוק.

אבער די אלע אנדערע מענטשן, וואס זיי שטייען צוואנציק סטעפס פארדעם, וויאזוי גייט מען זיי זענען נישט געשרעקן אז זיי זאלן נישט אנהייבן די מהלך? מוזט דאך מאכן א סטיגמא אויף יענעם מענטש. אקעי, דאס איז א זייטיגע זאך, וואס איך וויל נישט אריינגיין, איך גיי נאר ארויסברענגען די נפש.

די הויפט-נקודה פון אפארטוניטי

אז די reason פארוואס מ׳האט טענות, די שלעכטסקייט ליגט נישט אין דעם וואס דו האסט זיך געקענט מרגיל זיין. אויב אזוי, דארף עס זיין אזא סארט זאך וואס מ׳קען זיך מרגיל זיין.

יעצט, אן אינטערעסאנטע זאך, מ׳האט גערעדט א קענטש פעסט פון אונס, אזוי ווי מ׳רופט אין די גמרא אונס קומט אין תאוה ותיאנס את עצמו. פארוואס איז די גרויסע חילוק? די מעין חילוק איז אז די זאכן וואס טוט זיך אליינס האט מען זייער אסאך אפארטוניטיס צו ארבעטן אויף. דו ווייסט פארוואס? דו זאלסט עס דיך אליינס.

יעדן טאג שטייסטו אויף מיט א גראבע טעוה. האט ער אן איידעלע תאוה, האלט זיך אביסל איין, מארגן האלט זיך אביסל מער איין, די זעלבע, צוביסלעך וועסטו ווערן א מענטש.

אבער צו רופן א גוי זאל דיך צווינגען יעדן טאג איז זייער שווער, ער קומט נישט אלעמאל דער גוי. דער 20 הייסט פאלן נאר אראפ איינמאל אין א סענטשורי. סאו ווי האט ער געהאט די אפארטוניטי צו פראקטיסן קורעדזש? ער האט נישט. חוץ א סאלדאט, איך ווייס נישט, ס׳איז זיין דזשאב, א נארמאלער מענטש האט נישט קיין אפארטוניטי צו פראקטיסן קורעדזש.

סאו מ׳קען נישט האבן אזוי פיל טענות, געווענליך קומט עס פלוצלינג, ס׳איז געקומען, ער האט זיך דערשראקט, וואס וויל מען טון? א זאך וואס קומט אלעמאל, פון דעם קוקט מען מער ערגעץ אריין ביי תאוה צו אסאך אנדערע שלעכטע מידות, ווייל תאוות איז דא די מערסטע אפארטונטיעס צו ארבעטן אויף. יעדן סינגל טאג קען מען ארבעטן דערויף. דאס איז דער דריטער טעם.

סיכום פון די דריי חילוקים

וואס האב איך געוואלט אויספירן? דער ערשטער איז ווייל דו ווילסט עס, ווייל דו ביסט בוחר און עס רעדט פון בוראיה.

תּוספֿות׳ קשיא און תּירוץ: פֿאַרוואָס יצר הרע איז נישט אין דער ליסטע פֿון „מעבירין על דעתו”

די ברייתא: דריי זאַכן וואָס רוקן אַ מענטש אַוועק פֿון זיין דעת

ניין, די צווייטע איז ווייל דו האָסט דעת. אה, איך האָב געוואָלט זאָגן אַ שטיקל גמרא. דאָס איז מיט דעם וועל איך אויספֿירן. האָב איך געזוכט, הער אויס אַ מעשׂה הנופֿת פֿון די גמרא. האָב איך געזוכט אַ מקור פֿאַר די צוויי סאָרטן. איך האָב געזוכט אַ מקור פֿאַר די פֿאַר סאָרטן אונס. קומט אויס אַז ס׳איז דאָ פֿאַרשידענע סאָרטן אונס, יאָ? און מ׳האָט געקוקט פֿריער אין די ערשטע פּיידזש, האָבן מיר געזען אַז די גמרא וואָס שטייט אין די ספֿר המידות פֿאַר אונס, איז אָדער ס׳קומט אַ גרויסע ווינט און שלעפּט דיך, אָדער אַ מענטש שלעפּט דיך. און איך, יצחק, האָב געדערנט דאָס, וואָלט איך דאָ היינט אַ משנה, ס׳איז אַ חמבורש׳ע משנה. שטייט אַ משנה, אין די ערשטע משנה פֿון די פֿערטע פּרק פֿון עירובין, שטייט אַזוי: „מי שהוציאוהו נכרים או רוח רעה” [mi she-hotzi’uhu nokhrim o ru’akh ra’ah: ווער עס נכרים אָדער אַ שלעכטע רוח האָבן אים אַרויסגענומען] הייסט אַן אונס. דאָס איז די משנה און די רוסטאַ האָבן געלערנט טראַכט די זעלבע זאַך. ס׳איז דאָ צוויי וועגן פֿון זיין אַ אונס גמור: יענער טוט, אָדער גוים, אָדער אַ שלעכטע ווינט.

דער רמב״ם׳ס דעפֿיניציע פֿון „רוח רעה”

יעצט קוקט מען אַריין אין די מפֿרשים, זעט מען זיי זאָגן אַז רוח רעה איז גאָרנישט קיין ווינט. וואָס איז רוח רעה? דער רמב״ם זאָגט אַז רוח רעה איז עניטינג וואָס מאַכט דעם מענטש טון שלא מדעת [shelo mi-da’at: אָן דעת]. ווייטער, שלא מדעת. דאָס איז געזאָגט די צווייטע זאַך וואָס מיר זאָגן, אַז ווען ער האָט נישט קיין דעת, דעמאָלטס איז ער די זאַך וואָס קומט פֿון אינדרויסן נעמט אַוועק זיין דעת.

דער חילוק צווישן מחלת נפֿש און מידה רעה

פֿאַרדעם איז עס very important to notice, אַז ווען דו זאָגסט היינטיגע צייטן זאָגט מען אַז ס׳איז דאָ אַלע מיני מחלות נפֿש [makhalot nefesh: געמיט-קראַנקהייטן], און אין די גמרא הייסט עס אַלעמאָל אַ רוח רע, ווייל ס׳הייסט נאָר די חילוק פֿון אַ שלעכטסקייט מיט אַ מחלה אויב אַ צווייטער טוט עס. אויב ס׳קומט אַ רוח רע און טוט עס צו דיר, און ער האָט נישט קיין דעת, דעמאָלטס איז נישט אים. אויב ס׳איז אַליינס, אויב אין אַנדערע ווערטער, קען ער זיך מרגיל זיין. דאָס איז וואָס ווי די דיפֿערענץ. די מחלה וואָס אונז רופֿן היינט אַ חולי נפֿש [kholi nefesh: געמיט-קראַנקהייט] איז עפּעס וואָס מ׳קען זיך נישט מאַרגן זיין אַריין און אַרויס. אויב מ׳קען זיך מאַרגן זיין אַריין און אַרויס, דעמאָלטס איז עס פּליין אַ מידה רעה.

די גמרא׳ס ברייתא: „שלשה דברים מעבירין את האדם על דעתו”

יעצט, זייער אינטערעסאַנט, ס׳איז ממש אַ פּלאָ, איך וויל דיר זאָגן ממש. דאָס איז אַ הלכה, אַ הלכה אין עירובין און תּחומין [eruvin u-tekhumin: די הלכות פֿון שבת-גרענעצן], אַז איינער וואָס גייט אַרויס חוץ לתחום לאונס [khutz la-tekhum le-ones: אַרויסער די גרענעץ דורך אַן אונס] האָט אַזאַ הלכה, אויב ער גייט אַרויס ברצון [bi-rtzon: מיט ווילן] האָט ער אַן אַנדערע הלכה, און דאָס איז די דוגמאות [dugma’ot: ביישפּילן].

הלכה איז עטיקס – קיין חילוק צווישן אגדה און הלכה

יעצט, קוקט מען אַריין אין די גמרא, איך וויל דיר זאָגן היינט אַ דבר פּלאָ, קוקט מען אַריין אין די גמרא, און די גמרא האָט געטראַכט אַזויווי מיר, אַז ס׳איז נישטאָ קיין חילוק פֿון אגדה און הלכה. הלכה איז עטיקס, ס׳איז נאָר, פֿאַרשטייט זיך אַז די הלכה פֿון תּחום איז וועגן חילול שבת, ס׳איז אַ גאַנצע מהלך ווי מ׳קומט אָן דאָ. אָבער די חקירות פֿון אונס מיט רצון מיט צוגעמישט, די זעלבע חקירות פֿון אַלע מענטשלעכע זאַכן, אַלע מעלות און חסרונות, ס׳דאַרף זיין באונס [be-ones: דורך אַן אונס], נישט באונס, ס׳דאַרף זיין ברצון, בדעת [be-da’at: מיט דעת]. האָט די גמרא געטראַכט אַז די משנה רעדט זיך פֿון די סוגיא [sugya: ענין], פֿון וואָס הייסט אַז דער מענטש איז בדעת?

זאָגט די גמרא אַזוי: יעדער ווייסט אַז וואָס טוט די גמרא ווען אויף אַ משנה ברענגט ברייתות [baraytot: ברייתות] וואָס קאַנעקטן זיך מיט די סובדזשעקט פֿון די משנה, אַמאָל שטימט עס יאָ, אַמאָל שטימט עס נישט, מ׳פֿאַרענטפֿערט. זאָגט די גמרא אַזוי: „תנו רבנן, שלשה דברים מעבירין את האדם על דעתו ועל דעת קונו, אלו הן נכרים ורוח רע ודקדוקי עניות” [tanu rabanan, shloshah devarim ma’avirin et ha-adam al da’ato ve-al da’at kono, elu hen nokhrim ve-ru’akh ra ve-dikdukei aniyut: די רבנן האָבן געלערנט, דריי זאַכן רוקן אַ מענטש אַוועק פֿון זיין דעת און פֿון דעת זיין באַשעפֿער, און דאָס זענען זיי: נכרים, אַ שלעכטע רוח, און שאַרפֿע אָרעמקייט]. צוויי פֿון די דריי זענען אין די משנה, אמת? און וואָס זאָגט די גמרא? אַז די משנה רעדט זיך פֿון די ענין פֿון „מעבירין את האדם על דעתו” [ma’avirin et ha-adam al da’ato: רוקן אַ מענטש אַוועק פֿון זיין דעת]. „מעבירין את האדם על דעתו” איז ליטעראַלי, ס׳איז ממש אַ טרענסלעישאַן אויף די וואונדערשיינע זעלבע זאַך, רוקט אַ מענטש אַוועק פֿון זיין דעת, „ומעבירין על מדותיו” [u-ma’avirin al midotav: און רוקן אים אַוועק פֿון זיינע מידות], ס׳מיינט ס׳רוקט אים אַרויס פֿון זיין דעת, ס׳איז אַרויס אויף אידיש, אַרויס פֿון זינען. רוקט אים אַוועק פֿון זיין דעת, און דעת קונו [da’at kono: דעת זיין באַשעפֿער], וואָס איז ריכטיג. און צוויי פֿון זיי זענען נכרים, ס׳הייסט אונס, רוח רע, איי דאָונט נאָו עקזעקטלי וואָט דעט איז, און ס׳איז דאָ אַ דריטע וואָס הייסט דקדוקי עניות [dikdukei aniyut: שאַרפֿע אָרעמקייט].

די גמרא׳ס קשיא: „למאי נפֿקא מינה?”

פֿרעגט די גמרא אַ קשיא, געוואַלדיגע קשיא. און ווי איך האָב יעצט געזאָגט, דאָס הייסט אונס גמור. פֿרעגט די גמרא, „למאי נפקא מינה” [le-mai nafka minah: וואָס איז דער פּראַקטישער אונטערשייד]? אויב דאָס איז אַן אונס, וואָס זאָגסטו פֿון מיר? איך קען נישט. אויב דו זאָגסט אַז דו דאַרפֿסט עפּעס טון, גיי נישט אַרויס חוץ לתחום, גיי נישט אַרויס חוץ לתחום פֿון נכרים, רוח רע, און דקדוקי עניות. דקדוקי עניות מיינט וואָס? דו האָסט נישט קיין געלט. וואָס זאָל איך טון וועגן דעם?

דיגרעסיע: דער חפֿץ חיים׳ס מעשׂה וועגן פּיקוח נפֿש און דקדוקי עניות

אַזוי האָט געזאָגט דער חפֿץ חיים האָט געזאָגט, ס׳שטייט אין ר׳ ניסן קלעלעץ ספֿר, קיינער זאָל נאָך נישט זאָגן חידושים, ר׳ ניסן קלעלעץ איז געווען איינע פֿון די פֿרומסטע אידן וואָס ס׳קען אַמאָל זיין, ער שרייבט אַ ספֿר „אַזעלכע שבת”, האָט מען געזאָגט פֿאַר דער חפֿץ חיים ער זאָל גיין אין עפּעס אַ שטאָט וואָס דאָרט איז נפֿרץ געוואָרן חילול שבת, דער עולם אַרבעט דאָרט אויף אַ פֿאַבריק אין דעם שטאָט, ס׳איז אָפֿן שבת, דאָרט אַרבעט דער גאַנצער עולם, און זיי אַלע אַרבעטן שבת, און זיי זאָלן גיין זאָגן מוסר פֿאַר זיי. האָט דער חפֿץ חיים געזאָגט, אויף וואָס זאָל ער זאָגן מוסר? ס׳איז דאָך פּיקוח נפֿש [pikuakh nefesh: לעבן-געפֿאַר], זיי מעגן. פּיקוח נפֿש. אין דער שטאָט איז נאָר דאָ איין פֿאַבריק, דאָס איז די גאַנצע פּרנסה פֿון די גאַנצע שטאָט. ווער ס׳אַרבעט נישט דאָרט שטאַרבט פֿאַר הונגער. און וואָס האָסטו טענות וואָס ס׳אַרבעט אין שבת? אה, גיי מאַכן אַ פֿאַבריק וואָס מאַכט שבת. דאָס וואָלט געווען אַ שיינע זאַך, ווייל יודן דאַרפֿן דאָך היטן שבת. אָבער צו זאָגן אַז מוסר? אַזוי זאָגט ער. ער האָט אַ גאַנצע הסבר צו טרייען דאָס צו מסביר זיין, ס׳שטימט אים נישט, אָבער ер קומט אָן אַזוי אויס, איך קען נישט קוקן חוץ שני הלכות שבת, הלכות פּיקוח נפֿש שטייט די מעשׂה. דאָס שטייט די דקדוקי עניות, וואָס איז אַן אונס? פֿרעגט די גמרא, וואָס קען איך טון? אַן אונס איז דאָך אונס, ווען ס׳איז ברצון, ווען איך האָב אַביסל שולדיג, קען איך עפּעס טון.

דער תּירוץ: „לבוא רחמי” – דאַוונען און טשעינדזשן די סיטואַציע

ער ענטפֿערט די גמרא, הער אַ גמרא, דאָס איז אַ ברסל׳ע גמרא. ענטפֿערט די גמרא, די תּירוץ איז, „נפקא מינה איז, לבוא רחמי עליה” [nafka minah iz, le-vo rakhamei alav: דער אונטערשייד איז, ער זאָל מתפּלל זיין], ער זאָל מתפּלל זיין. ווייל ער פֿאַרשטייט זיך אַז אַ מענטש וויל נישט האָבן קיין דקדוקי עניות, וואָס וויל ער טון? דאַוונען. איך מיין אַז „לבוא רחמי” [le-vo rakhamei: צו ברענגען רחמנות], דאָס על פּי ברסלב מיינט עס כפֿשוטו [ki-fshuto: ליטעראַל], עס מיינט טאַקע כפֿשוטו.

וואָס מיינט „רחמי” אין דער גמרא?

אָבער „לבוא רחמי” זעט מען אין אַנדערע פּלעצער אין גמרא, שטייט „שמא יקדמנו אחר ברחמי” [shema yikdimenu akher be-rakhamim: אפֿשר וועט אַן אַנדערער אים פֿאָרקומען מיט רחמנות]. רחמי מיינט אַזוי, ס׳איז דאָ זאַכן וואָס טוט אין מדת הדין [midat ha-din: די מידה פֿון דין]. פֿאַרוואָס הייסט תּפֿילה רחמי? דו האָסט אָנגעטראַכט וועגן דעם? פֿאַרוואָס „לבוא רחמי”? דער אייבערשטער זאָגט, אפֿשר לדבר מדת הדין קומט מיר נישט צו זיין אָרעם. ס׳איז דאָ תּפֿילה, תּפֿילה טייטשט דין, יאָ? נישט אַלע תּפֿילה במדת רחמי [be-midat rakhamim: אין דער מידה פֿון רחמנות].

פֿאַרוואָס די גמרא רופֿט תּפֿילה רחמי? וואָס ס׳מיינט אין די גמרא „לבוא רחמי” מיינט אַזוי. ס׳מיינט אַז אין די נאָרמאַלע סדר, דין מיינט אין די נאָרמאַלע סדר, ס׳איז די דרך הטבע [derekh ha-teva: דער נאַטירלעכער וועג], די דרך העולם [derekh ha-olam: דער וועג פֿון דער וועלט]. איך האָב אַ רוח רע, איך קען עפּעס טון? איך קען נישט. ווען איך האָב אַ רוח רע, קען איך עפּעס טון? איך האָב אַ רוח רע, קען איך גאָרנישט טון.

רחמים מיינט ברייטערע טשעינדזשעס אין לעבן

אָבער ס׳איז דאָ אופֿנים פֿון טון זאַכן וואָס הייסט רחמים. אין אַנדערע ווערטער, אַזוי ווי מ׳לערנט אין די גמרא, וואָס איז די דרך פֿון תּשובה? ווי דער רמב״ם זאָגט, ער זאָל גיין אין אַן אַנדערע שטאָט, ער זאָל טוישן זיין נאָמען, ער זאָל משנה מזל זיין [meshaneh mazal: טוישן זיין מזל], משנה מקום [meshaneh makom: טוישן זיין אָרט], משנה מזל. דאָס איז נישט דין, מ׳ווערט נישט אויס… אפֿשר אין יענע שטאָט אויך זיין אָרימער, מ׳ווייסט נישט. טשעינדזשן עפּעס די גאַנצע סיטואַציע פֿון זיין לעבן, אפֿשר דאָרט וועסטו נישט האָבן די טריגערס וואָס מאַכט דיך משוגע. דאָרט איז נישטאָ קיין נכרים. גיין וווינען אין אַנדערע לענדער, ס׳איז נישטאָ קיין נכרים. „לבוא רחמי” מיינט אַז מ׳קען טון זאַכן וואָס זענען נישט דירעקטלי אויף די פּעולה, מ׳קען טון ברייטערע זאַכן. זאַכן טשעינדזשעס אין לייף וואָס דאָס ספּוילט. דאָס איז דער טייטש פֿון די גמרא. און די וועג וואָס מ׳טוט עס איז דאָך דאַוונען. ווייל, אָקיי, ווער ס׳פֿאַרשטייט וויאַזוי דאַוונען, אָדער וואָס ס׳שטייט.

תּוספֿות׳ קשיא: פֿאַרוואָס פֿעלט יצר הרע פֿון דער ליסטע?

יעצט, איך וויל דיר זאָגן, ס׳גייט נאָך ווייטער, זאָגט די הייליגע תּוספֿות, הער אויס, ביז די תּוספֿות האָט זיך געלערנט אַז אין די נושׂא אין די גמרא רעדט פֿון די נושׂא פֿון אַ זאַך וואָס איז נישט אַ יצר הרע. אַ יצר הרע וואָס ווען מ׳ווינטשט וויל אַליינס איז „הוא ינוס את עצמו” [hu yanus et atzmo: ער קען אַנטלויפֿן פֿון זיך אַליין], „מי שיוצאוהו” [mi she-yotzi’uhu: ווער עס האָט אים אַרויסגענומען], יענער האָט אים אַרויסגענומען, איז פּטור, איז אַן אונס.

פֿרעגט די תּוספֿות אַזוי, זאָגט תּוספֿות אַזוי: „ואף על גב דאיכא נמי” [ve-af al gav de-ika nami: און כאָטש ס׳איז דאָ אויך] – פֿאַרוואָס זאָגט די גמרא אַז ס׳איז דאָ נאָר דריי זאַכן וואָס זענען „מעביר על דעתו ועל דעת קונו”?

קשיא א: כּשפֿים

קודם פֿרעגט תּוספֿות אַ קשיא, ס׳איז דאָ כּשפֿים [keshafim: מאַגיע]. אָקיי, כּשפֿים איז פּשט פֿון רוח רעה. ס׳שטייט „מכחישין פמליא של מעלה” [makhkhishim pamalya shel ma’alah: זיי לייקענען די הימלישע געריכט], פּשט איז „מעביר על דעת קונו” [ma’avir al da’at kono: רוקט אַוועק פֿון דעת דעם באַשעפֿער]. כאַפּט איר תּוספֿות׳ס פּשט? פֿאַרוואָס איז „מעביר על דעת קונו”? ווייל ס׳איז „מעביר על דעתו” [ma’avir al da’ato: רוקט אַוועק פֿון זיין דעת], ס׳מאַכט אים משוגע. דאָס איז, אַ מכשף איז אַ משוגענער. ניין, נישט דאָס מיינט תּוספֿות, אָבער תּוספֿות מיינט אַז אַ מכשף מאַכט אַנדערע מענטשן משוגע. אָקיי.

קשיא ב: יצר הרע – די הויפּט-קשיא

נאָכדעם זאָגט תּוספֿות, ס׳איז דאָ נאָך אַ זאַך, יצר הרע. פֿאַרוואָס? תּוספֿות ברענגט אַזאַ וועג, מ׳דאַרף נישט פֿאַר דעם לשון, אָבער דאָס איז תּוספֿות׳ס קשיא. די גמרא זאָגט אַז ס׳איז דאָ דריי זאַכן וואָס זענען „מעביר על דעת” [ma’avir al da’at: רוקט אַוועק פֿון דעת], וואָס מאַכן אַ מענטש משוגע. אַ יצר הרע מאַכט אויך אַ מענטש משוגע. און דאָס האָט דאָך אַ ראיה, שטייט דאָך אַ גמרא אין „אלו מגלחין” [elu megalkhin: די גמרא אין מועד קטן], אַז ס׳איז דאָ אַזאַ זאַך, „מי שראה שיצרו מתגבר עליו” [mi she-ra’ah she-yitzro mitgaber alav: ווער עס זעט אַז זיין יצר הרע איז שטאַרקער ווי אים], און ער אימפּלייעט „ואינו יכול להתגבר” [ve-eino yakhol le-hitgaber: און ער קען נישט איבערכאַפּן], זאָל ער גיין טון עפּעס אַ פּעולה, „ילבש שחורים ויתעטף שחורים” [yilbash shekhorim ve-yit’atef shekhorim: ער זאָל אָנטון שוואַרצע קליידער און זיך איינוויקלען אין שוואַרץ], און ער זאָל גיין טון עפּעס אַ פּעולה, „ויעשה מה שלבו חפץ” [ve-ya’aseh mah she-libo khafetz: און ער זאָל טון וואָס זיין האַרץ ווילט], זאָל ער נישט מאַכן קיין חילול השם [khilul ha-Shem: אַ פֿאַרשענדונג פֿון גאָטס נאָמען].

קומט דאָך אַרויס פּשוט פּשט אין די גמרא, זאָגט ער, ס׳איז פּשוט פּשט אין די גמרא איז אַז מ׳קען נישט, אַמאָל איז דאָ אַ יצר הרע וואָס איז „מעבירו על דעת קונו” [ma’aviro al da’at kono: רוקט אים אַוועק פֿון דעת דעם באַשעפֿער]. און דעם „ויעשה מה שלבו חפץ” זאָגט תּוספֿות טאַקע אַן אַנדערע פּשט.

רבנו חננאל׳ס אַלטערנאַטיוון פּשט

תּוספֿות ברענגט רבנו חננאל׳ס פּשט אַז „ילבש שחורים” מיינט נישט אַז ער זאָל עס טון, ס׳מיינט אַז דורכדעם וועט ער עס נישט טון, „יכוף דעתו” [yakhof da’ato: ער זאָל צווינגען זיין דעת]. אָבער ס׳איז נישט פּשוט פּשט אין די גמרא, תּוספֿות גייט נישט מיט דעם פּשט.

תּוספֿות׳ תּירוץ: „בכל מקום אדם יכול ליזהר שלא יבא לידי כך”

זאָגט ער, ס׳איז אַן אַנדערע תּירוץ. ענטפֿערט תּוספֿות, „בכל מקום אדם יכול ליזהר שלא יבא לידי כך” [be-khol makom adam yakhol lizaher she-lo yavo lidei kakh: אין יעדן פֿאַל קען אַ מענטש זיך היטן אַז ער זאָל נישט קומען צו דעם]. אוודאי מאַכט זיך אַ מענטש וואָס כאַפּט אים יצר הרע, אויף אים איז געזאָגט געוואָרן די גמרא, „אל תעשה מה שלבך חפץ” [al ta’aseh mah she-libkha khafetz: טו נישט וואָס דיין האַרץ ווילט], טו עס מיט אַ ניקנעים [nikname: אַ פּסבדאָנים], נישט מיט דיין אייגענעם נאָמען.

דער שליסל-פּרינציפּ: מ׳קען זיך פֿריער היטן

אָבער פֿאַרוואָס קען איך האָבן טענות אויף אים? פֿאַרוואָס הייסט דאָס נישט „מעביר על דעתו ועל דעת קונו”, וואָס דעמאָלטס איז ער פּטור, אַזויווי „נשבה ללסטים” [nishbah la-listim: געכאַפּט געוואָרן דורך גנבֿים] און „נכרים”, גוים, וואָטעווער? דער תּירוץ איז, ווייל נעכטן האָסטו געקענט עפּעס טון. קיינער האָט דיר נישט געהייסן האָבן אינטערנעט. יעצט אַז דו האָסט, ביסטו טאַקע פּטור. אָבער קיינער האָט דיר נישט געהייסן האָבן. דו האָסט דיר געקענט היטן „שלא יבא לידי כך” [she-lo yavo lidei kakh: אַז דו זאָלסט נישט קומען צו דעם].

סיום

איז דאָס זענען ווערטער פֿון תּוספֿות וואָס מ׳זעט וואָס אונז האָבן יעצט געשמועסט.

פֿריילעכן שבת.