היחס אל הספר או המורה יוצר את קדושתו האובייקטיבית | שמונה פרקים פרק ד'

שיעור אין שמונה פרקים: די מידה פון זהירות און די חילוק צווישן תורה-ספרים און חיצונישע ספרים

הקדמה: וואו מיר האלטן אין שמונה פרקים

מגיד שיעור:

א גוטן. יא, ס׳איז פאר, ס׳איז פאר. אה, יא? איך זע יא. ס׳גייט, ס׳איז דא דא א רויטע… איך זע נישט, אבער דא… איך זע יא. אקעי, ס׳איז דער… איך זע יא.

רבותי, שש… היינט איז ערב שבת חזון. איך וועל ענק רעדן וועגן עסן פלייש און וויין. אונזער שמועס איז וועגן עסן פלייש און וויין. ס׳איז זייער קאנעקטעד. אבינו ויומא. ס׳איז אינטערעסאנט. איך וויל רעדן וועגן דעם אין א סעקונד. און איך וויל אריינגיין אין דעם אביסל מער. איך האפ אז ס׳וועט זיין גענוג צו אריינגיין אין דעם.

ס׳איז דא נאך זייער אסאך פרטים וואס מ׳קען, אבער אונז האלטן בעצם, דער עולם ווייסט נישט וואו אונז האלטן, סאו אונז האלטן אין שמונה פרקים [Shemonah Perakim: די אכט קאפיטלען, דער רמב״ם׳ס איינפירונג צו פירקי אבות], ס׳קומען נייע אידן, זיי ווייסן נישט וואו אונז האלטן. סאו אונז האלטן אין שמונה פרקים פרק ד׳, דאס איז די קעפל פון אונזער שורה.

וואס אונז האלטן אין שמונה פרקים פרק ד׳, דאס איז די עיקר פרק ווי דער רמב״ם [Rambam: Maimonides] לייגט אראפ די וואס ער רופט רפואת חולי הנפש [refuas cholei hanefesh: היילונג פון קראנקהייטן פון דער נשמה]. אנדערע ווערטער, די… וואס קען מען נישט נעמען? איך וויל נישט, אקעי, בקיצור, ס׳איז עפעס א חולי הנפש [cholei hanefesh: קראנקהייט פון דער נשמה].

ווען מ׳רעדט די פרק ד׳ איז רפואת חולי הנפש, און דארטן איז די פרק וואס מ׳לייגט אראפ די עיקר טעאריע פון די מדות טובות [midos tovos: גוטע כאראקטער-אייגנשאפטן], וואס איז די ריכטיגע מדות [midos: כאראקטער-אייגנשאפטן]?

די טעאריע פון די מיטעלע מידה

די ערשטע שטיקל איז געשטאנען אז די גוטע מדות זענען די מדות מיט צעת [midos bemitze’us: די מיטעלע מידות], און ער האט מסביר געווען וואס איז א מדה [midah: א כאראקטער-אייגנשאפט] און וואס איז א פעולה [pe’ulah: אן אקציע], און ער איז דורכגעגאנגען מיט דוגמאות [dugma’os: ביישפילן]. דאס איז בעיסיקלי ווי אונז האלטן מיט דוגמאות פון ניין מדות. וויאזוי די גוטע איז דערמיטן, און ס׳איז דא א צו פיל און א צו ווייניג. יעדע מדה האט א צו פיל און א צו ווייניג. דאס איז דער שמועס.

די ערשטע מידה: זהירות

און די ערשטע מדה וואס דער רמב״ם האט געברענגט איז די מדה וואס ער רופט אונז טרענסלעיטן אין זהירות [zehirus: זאָרגפולקייט, אָפּהיטונג]. אונז האבן נישט, אנפורטשענטלי, אדער אמת, קיין גוטע טרענסלעישאן דערפאר. אויב ענק ווייסט, א גוטע טרענסלעישאן קען ענק מיר זאגן. דאס וואלט מיר קיינמאל נישט געקולט זאגן.

די בעסטע טרענסלעישאן וואס מאכט מענטשן וויסן וואס ס׳מיינט איז פרישות [prishus: אָפּגעזונדערטקייט], אבער פרישות איז עקסטרעם, זיי מיינען נישט פרישות. סאו איך וואלט געוואלט זאגן קדושה [kedushah: הייליגקייט], אבער קדושה מיינט מער דריי נישט שמירת הברית [shmiras habris: היטן די ברית, געשלעכטלעכע ריינקייט], וואס האט עפעס צו טון מיט דעם, אבער אויך שמירת הברית איז א פאני יופעמיזם פון די כוונה. אבער על כל פנים, ס׳איז זיכער א ווארט וואס מ׳נוצט פאר די סוגיא [sugya: טעמע], אבער ווייטער נישט גענוג קלאר.

זהירות וואס מ׳האט געלערנט איז א ווארט וואס רבינו יונה [Rabbeinu Yonah] האט איבערגעטייטשט, דער רמב״ם האט געטייטשט למען יראת חטא [lema’an yiras chet: כדי צו האבן מורא פאר זינד]. יא?

סאו דאס זענען אלע ווערטער. אבער על כל פנים, די מידה וואס האט צו טון, אונז קענען עס מגדיר זיין בעסער לויט די סובדזשעקט, ווייל דאס איז וויאזוי מ׳איז מגדיר אלע מידות, די מידה וואס האט צו טון מיט תענוגי הגוף [ta’anugei haguf: גשמיות׳דיגע הנאות]. שטימט? די ריכטיגע הנהגה [hanhagah: פירונג, אויפפירונג] לגבי תענוגי הגוף. דאס איז די מידה.

דער פלאן פון לערנען

און אונז האבן געזאגט אז אונז ווילן מאכן א שיעור, א סיריעס שיעור, און ווער ס׳איז מיר אויף יעדע פון די מידות. יעדע שיעור נעמען מיר, איך זע אז יעדע מידה איז בערך דריי חדשים, ס׳איז בעזרת השם [be’ezras Hashem: מיט גאטס הילף], און דרייווער ארום, און דריקן זיך די נעקסטע שטיקל. אייער פשוט.

אבער פון יעדע איינע פון די ליסטעס איז דא זייער אסאך אנדערע מקורות [mekoros: קוואלן] אין די רמב״ם און אין אנדערע פלעצער וואס מ׳קען צוזאמברענגען כל התורה כולה [kol haTorah kulah: די גאנצע תורה] אויף דעם. ס׳איז נישט נאר די ליין, דאס איז פשוט אז ס׳איז א פלאץ וואו אונז זענען, צו לערנען דא וויפיל אונז קענען.

און בעיקר וויל אונז ברענגען די עיקר סברות [sevoros: לאגישע ארגומענטן] און די עיקר לומדות [lumdos: לערנונגען] פון די ספר המידות [Sefer HaMidos: דער בוך פון כאראקטער-אייגנשאפטן], וואס… וואס ער איז מגדיר די זאכן די בעסטע וואס יעדער איינער נעמט פון אים. אמת?

דיגרעסיע: ר׳ שמחה זיסל פון קעלם

ווער איז געווען ר׳ שמחה זיסל?

איך האב זיך דערמאנט לעצטנס, און איך האב געהייבן אן די חסידישע מעשה. דער… ס׳איז געווען דער רבי ר׳ שמחה זיסל פון קעלעם, דער אלטער פון קעלעם.

תלמיד: א חסידישע איד?

מגיד שיעור: ניין? איך מיין אז ס׳איז געווען געווען. יא, קיין מתנגד [misnaged: ליטווישער, נישט חסידיש]. יא, מוסר [mussar: די מוסר-באוועגונג] איז א קיין דארף חסידות. קיין מזרח ביי ווערנטפל. מזרח ביי ווערנטפל, חס ושלום. ס׳איז דא נאכט. יא, ס׳איז קאזינס. ניין, מוסר.

דער רבי שמעון חזיסל איז געווען א קלוגער איד. זאלסטו וויסן, איך וואלט געווען זיין פריינד. אויב איך וואלט געווען בזמנינו [bizmanenu: אין זיין צייט], איך וואלט געווען זיין פריינד. איך וואלט געווען קלוגי האלט איך פון די מוסר, וואס דאס זענען דאך מוסר דא.

אבער ר׳ שמחה זיסל, מתוך הדברים [mitoch hadvarim: פון די זאכן], ר׳ שמחה זיסל איז געווען גאנץ א קלוגער איד. ס׳איז אמת אז זיי זענען געווען אביסל ליטוויש, יעדע זאך האט מען געדארפט מלביש זיין אין עפעס א מלבוש שחורה [malbush shechorah: א שווארצן קליידונג], אבער דאס איז דער מנהג [minhag: געוואוינהייט] אין ליטא. אויך די חסידים וואס וואוינען אין ליטא האבן עפעס אזא מנהג. ס׳איז א מנהג הארץ [minhag ha’aretz: א געגנט-געוואוינהייט] דארט, איך ווייס נישט פונקט.

ר׳ שמחה זיסל׳ס אָפענקייט

אבער ער איז געווען א קלוגער איד. ס׳איז דא זייער אסאך כתבים [kesavim: שריפטן] און נאוטס און דרשות [drashos: דרשות] און אזעלכע זאכן פון אים. און ער פלעגט לערנען בעל שם טוב [Ba’al Shem Tov: דער גרינדער פון חסידות] אויך, אגב. ער איז געווען א שטיקל חסיד פון בעל שם טוב אפילו. ער האט געלערנט בצמצום [betzimtzum: אין א באגרעניצטן אופן], ער האט געלערנט וואס ס׳האט אים געהאלטן. ער פלעגט לערנען ענגליש אין זיין ישיבה אויך, אגב.

אין קעלם האט מען געלערנט ענגליש, אין קעלם. זיי זענען געווען נארמאלע מענטשן דארט. רוסיש, לימודי חול [limudei chol: וועלטלעכע שטודיעס], איך ווייס נישט ענגליש. איך ווייס נישט צו מ׳האט געלערנט ענגליש, איך ווייס נישט צו מ׳האט געלערנט ענגליש. איך ווייס נישט צו מ׳האט געלערנט ענגליש. איך ווייס נישט צו מ׳האט געלערנט לימודי חול, נישט לימודי חול, לימודי המציאות [limudei hametzius: שטודיעס פון דער ווירקלעכקייט].

תלמיד: ניין, ניין, מ׳האט געלערנט מינימום.

מגיד שיעור: מ׳האט באקומען דיגריס, וואטעווער מ׳האט געדארפט באקומען דארט אין די געגנט, איך ווייס נישט וואס.

תלמיד: וואס?

מגיד שיעור: ר׳ דעסלער [Rav Dessler] רעדט פון דעם, ער פרובירט צו פארענטפערן פארוואס ער גייט נישט אין די מנהג אבותיו [minhag avosav: די געוואוינהייטן פון זיינע עלטערן]. ס׳איז געווען די מנהג.

ר׳ שמחה זיסל׳ס בריוו: דער חילוק צווישן תורה-ספרים און חיצונישע ספרים

די כתבים פון ר׳ שמחה זיסל

דער צדיק, ער האט כתבים, פארשידענע, ס׳איז דא בריוון וואס איז דא געדרוקט אין וואו הייסט די סעט? “מאור אורות המוסר” [Ma’or Oros HaMussar], צוויי וואליומס פון זיינע תורות. לעצטנס דרוקט מען מער, “כתבי הסבא מקעלם” [Kisvei HaSaba MiKelm: די שריפטן פון דעם זיידן פון קעלם], אויב אזוי הייסט עס, אזעלכע בלויע ספרים.

דער אינהאלט פון דעם בריוו

און דארט האב איך געזען א בריוו, ער זאגט אזוי, ער זאגט אז ער פרובירט רעדן, און ס׳איז אן עקספיריענס וואס זייער אסאך מענטשן האבן, אבער איך מיין אז מ׳דארף עס פארשטיין פון וואו ס׳קומט.

ער זאגט אז ער וויל משבח זיין [meshabeach: לויבן] אזוי די אידישע ספרים אדער געוויסע ספרים וואס ער לערנט. ער זאגט אז ער איז א גרויסער חסיד פון די ספר “מידות לאריסטו” [Midos L’Aristo: אריסטאָטעלעס׳ עטיקס], ער איז א גרויסער חסיד דערפון, ער האט עס זייער ליב, אבער ס׳איז אים שווער עס צו לערנען מער ווי איין מאל. ער האט עס געלערנט איין מאל, ער האט געמיינט אז ער האט פארשטאנען, און ער פילט נישט קיין חיות [chiyus: לעבעדיגקייט] צו חזר׳ן [chazern: איבערחזר׳ן] אסאך מאל.

ווען ער לערנט א חסידיש׳ע ספר, א אידיש׳ע ספר, “שערי תשובה” [Sha’arei Teshuvah], “אורחות צדיקים” [Orchos Tzaddikim], ווען ער לערנט עס פילט ער א געשמאק, ער חזר׳ט די ציבור, ער טרעפט נייע חידושים [chiddushim: נייע אינזיכטן] יעדע מאל, אפילו חומש [Chumash: די חמישה חומשי תורה], און פשוט׳ע, לכאורה [lech’orah: אויף דעם ערשטן בליק] פשוט׳ע ספרים. ער וויל ארויסברענגען פון דעם אז…

דער רמב״ם׳ס ענלעכער פּונקט

ס׳איז א שאלת חכם חצי נחמה [she’eilas chacham chatzi nechamah: א קלוגע פראגע איז א האלבע ענטפער]. אזוי האט ער מיר געזאגט אביסל אנדערש. וואס ער וויל ארויסברענגען מיט דעם בריוו, אויב איך פארשטיי איז, אז ס׳איז דא, און ס׳איז א געוויסע ריכטיגע עקספיריענס וואס מענטשן האבן.

ס׳איז דא ספרים מיט מענטשן וואס מ׳לערנט, און ער וויל עס ברענגען מסתמא [mistama: מסתמא] א ראיה [ra’ayah: א באווייז] אויף קדושת התורה [kedushas haTorah: די הייליגקייט פון תורה] אדער ארוכה קודש [aruchah kodesh: הייליגע ארוכה].

דער רמב״ם אליינס איז מתפעל [mispa’el: אימפּרעסירט] פון די נקודה [nekudah: פּונקט] אביסל אין משניות [Mishnayos] אין ברכת אבות [Birchas Avos], ער זאגט אז קוק אויף א זאך וואס די פילוסופן האבן געדארפט געבן אסאך פעידזשעס און אסאך עזברים באריכות [be’arichus: אין לענג] צו זאגן, און אין חז״ל [Chazal: אונזערע חכמים] שטייט עס אין איין ווארט, אין איין מליצה לעזה [melitzah lazah: א קורצע אויסדרוק]. דער רמב״ם אפאר מער ווי איינמאל זאגט דער חידוש [chiddush: נייע אינזיכט]. און ס׳זעט מיר אויס אז רוסט המחוזות׳ל [Rav Simchah Zissel] מיינט דאס אויך ארויסצוברענגען.

דיסקוסיע: דער חילוק און זיינע אורזאכן

ער זאגט אז ער האט נישט קיין חיות, מענטשן קענען, איך האב אסאך חברים וואס לערנען, קוקט אמאל אריין אין ספרים חיצונים [sefarim chitzonim: חיצונישע ביכער], און רוב פון זיי האבן מיר געזאגט אז ס׳מאכט זיך קיינמאל נישט אז מ׳שאקלט זיך ווען מ׳זינגט אזא ניגון ווען מ׳לערנט פאר א שטיקל קאנט [Kant: דער פילאָסאָף עמנואל קאנט].

איך האב נישט געהערט נאך קיינמאל, קיינער זאל לערנען אזוי. די גמרא [Gemara: תלמוד] תוספות [Tosafos] לערנט מען אזוי. אפילו אפשר קבלה [Kabbalah], חסידישע ספרים.

האסט אמאל געזען איינער זאל לערנען מענטפורג [Mendelssohn], ער זאגט, דער הייליגער מענטפורג, דער הייליגער מענטפורג, דער הייליגער מענטפורג, דער הייליגער חינוך [Chinuch: ספר החינוך]. אה, אזוי זאגט ר׳ יואל [Rav Yoel], אז ס׳האט מיט די חינוך. זייער גוט. גיי איר זינגען אזוי, מיט א ניגון? ער איז א כבוד [kavod: רעספּעקט]. זייער גוט.

סאו איך וויל אייך פרעגן, איך ווייס נישט, איך מיין אז די עקספעסאציע זאגט עפעס. דו קענסט נישט אלעמאל זאגן די תירוץ [teiretz: ענטפער] פון חינוך, ווייל מ׳רעדט דאך פון מענטשן וואס האבן יא פרובירט צו לערנען אנדערע ספרים. לערנען טאקע ערנסט אנדערע ספרים, ס׳איז נישט אז ער זאגט אז ער לערנט נישט.

איך בין נישט קיין פען פון די שטות, איך האב געזאגט אז די חדר [cheder: אידישע עלעמענטארע שולע] איז שולדיגן. די גאנץ לעבן גיין האסטו באשולדיגן א חדר. איך ווייס אז די פליטה האבן אזוי געזאגט. ניין, איך רעד פון די… איך וויל זאגן אז סלאזא, וואס הייסט רישא טוי?

יא, איך מיין טאקע אז ס׳איז דא אזא זאך. שאלה נאר צו ס׳איז נאר דא אין די תורה אדער נאר נאך ספרים אויכעט, אבער ס׳איז דא אזא זאך. ס׳איז דא א חילוק פון א ספר וואס מ׳לערנט, ווייל דאס איז א חלק פון דעם מענטש. ס׳איז דא אזא זאך ווי א קדושה גפנות [kedushah: הייליגקייט] און די אותיות [osiyos: אותיות] און די ווערטער, און ער נעמט ארויס פון איר עפעס. ס׳איז נישט קיין פעיק זאך.

לאמיר זאגן אז מ׳דארף האבן חינוך [chinuch: דערציאונג] פון דעם. איך ווייס נישט, ס׳איז נישט קיין פראבלעם, אבער דו קענסט נישט באשולדיגן, איך האלט נישט פון באשולדיגן דעם רבי אויף אלעס. איך מיין אז ער כאפט אן עפעס אן אמת׳דיגע נקודה.

פּערזענלעכע אַנעקדאָט: א מעשה מיט א ספר

אקעי, דאס איז נישט אונזער שמועס היינט, איך זאג דאס נאר ווי תורה הקדמה [Torah hakdamah: אן איינפירונג]. איך וואלט געהאט יעצט וואך, א מאדנע מעשה, איך קען נישט, איך מיין, איך וויל עס איז אין א לייברי, איך האב געזאגט ביי פערציג יאר ספול, פאר א דאלער.

איך האב געזען א פלאג, איך וועל נישט זאגן די נאמען, איך וויל רעדן. איך האב געמיינט אז דאס איז א דאג פון אכט הונדערט יאר צוריק. איך מיין אז איך האב געמיינט אז ס׳איז אזא פעמוס, קליינע מעשה. ס׳איז א קיין פאר א דאלער.

נעכטן, איך גיי עפעס אן צו ליינען, און ס׳הייבט זיך גלייך אן, מען זעט ווי א מענטש רעדט וועגן הונדערט יאר צוריק. האב איך געטראכט אז ער איז נישט עפעס א שרייבער שפילט, אזוי ווי איינער מאכט, אזוי ווי א מדרש [Midrash], ווייסט, אזא מין…

איך האב ממש, איך ליין פערד, איך האב מורא׳דיג הנאה [hana’ah: הנאה], מורא׳דיג געשמאק. איך האלט שוין אין א צוויי דריי טשעפטערס, איך האב געמוזט אז פארנאכט האב איך געטון דעם יצר הרע [yetzer hara: דער בייזער נייגונג]. איך ווייס נישט, איך ווייס נישט, איך ווייס נישט. איך ווייס נישט, איך ווייס נישט, איך ווייס נישט. איך ווייס נישט, איך ווייס נישט. איך ווייס נישט, איך האב דאס געקוקט.

איך האב געהאט א ריזיגע געשמאקע, איך האב איבערגעליינט ליינס נעכטן. איינציג האב איך איבערגעליינט, און איך האב געמיינט אז דאס איז… און איך האב געמיינט אז ס׳איז א סטופידע רבי׳שע מעשה. איך האב געמיינט, איך ליין יעצט די סטוריס אויף פרעסטע דזשא [Prester John]. ס׳איז דא א בוק פרעסטע דזשא, וואס איינער רעדט דא וועגן אפריקען רעבעליון, און דאס איז די ערגענישע רייבע.

אבער איך האב געמיינט אז איך ליין דא א קלאס ווען איך ליין עפעס א פארצייטישע זאך, ווייסטו, וואס האט אויף זיך אסאך בעקראונד? איך האב נישט נעמען איך קום דארט אן, איך האב אויסגעפינען נעכטן נאכט אז… ניין, איך רעד דאך פשוט קוק אין די וואלען. איך קען נישט, איך זאג איך נישט צו ליינען. איך זאג, איך וויל זאגן אז ר׳ יואל… איין מינוט, איך וויל מאכן א קלאר.

לערנען ספרים: דריי טענות, ריאַליטעט, און פאַרשידענע וועגן פון לייענען

דריי פאַרשידענע טענות וועגן לערנען מיט יראת הכבוד

Instructor:

דו ברענגסט נישט קיין ראיה צו זיין תורה, דו ברענגסט א ראיה צו אן אנדערע תורה. איין מינוט, לאמיר מחלק זיין קלאר. אונזער שיעור דארף צו מאכן חילוקים. לאמיר מאכן א חילוק. לאמיר טרייען, אקעי? לאמיר טרייען ארויסברענגען א חילוק זייער קלאר.

צוויי אנדערע טענות וואס זענען, אקודם, זיי זעען אויס ענליך, טשארדזשי פירט דיר צו מיינען אז זיי זענען די זעלבע זאך, אבער זיי זענען נישט. אקעי? דער חילוק איז אזוי:

טענה א׳: צוויי וועגן צו לייענען א ספר

ס׳איז דא איינער וואס ער זאגט אז ס׳איז דא צוויי וועגן צו ליינען א ספר, אויב מ׳גייט צו דערצו. מ׳לערנט עס מיט הכנה, מיט אימה ויראה, מיט יראת הכבוד, באקומט מען פון דעם א געוויסע תועלת וואס מ׳באקומט נישט ווען מ׳לערנט עס כדברי חול. דאס איז איין טענה, אמת?

טענה ב׳: יראת הכבוד קומט פון דיין רבי, נישט פון דעם ספר

אן אנדערע טענה, האסט געהערט פון אלע טענות? אן אנדערע טענה איז, אז דאס וואס דו… ס׳איז צוויי אנדערע טענות. אן אנדערע טענה איז, אז דאס וואס דו פירסט זיך צו לערנען געוויסע ספרים מיט יראת הכבוד, און געוויסע ספרים נישט מיט יראת הכבוד, דאס איז סתם ווייל דיין רבי האט דיר אזוי געזאגט, אדער ווייל היינט האט דיר איינער אזוי געזאגט. נישט ווייל דער ספר האט דיך אויך געזאגט צו לערנען מיט יראת הכבוד.

טענה ג׳: ס׳איז נישטא קיין וועג צו וויסן

און גאר א דריטע טענה איז צו זאגן אז ס׳איז נישטא קיין שום וועג צו וויסן אז ס׳איז דא ספרים הראוי להם יראת הכבוד, און ס׳איז נישט מעגליך צו מאכן א טעות אין דעם.

דאס איז דריי דיפערענט טענות וואס מענטשן אין אלע ענינים אזעלכע צעמישט מיט זיי. דו פארשטייסט וואס איך זאג? אט ליעסט דריי הונדערט טענות. איך טראכט אז ס׳איז דא א פערדע אויך ערגעץ וואו באהאלטן.

וואס מיינט “לערנען א ספר”?

דער פונדאַמענטאַלער באַגריף

Instructor:

די ערשטע טענה איז אזוי, זייער קלאר. א ספר, יעדע זאך וואס אונז לערנען… וואס איז א ספר, רבונו של עולם? וואס איז דאס א ספר? וואס מיין איך א ספר? נאר דאס איז וואס מ׳לערנט אויס אין ישיבה, און ווען ס׳ווערט קלוג, מ׳גייט צו ר׳ יונתן׳ס שיעור, מ׳זאגט “קענענאייזד”, און יעצט דארף מען נישט אויפהערן, יעצט קען מען אויפהערן טראכטן.

לאמיר פארשטיין. ס׳איז דא… וואס מיינט איך לערן א ספר? וואס מיינט מען לערנט א ספר? נאר סיריעסלי, אלע די ווארדס, אלע די וואס, איז סטאפ יו פאר טינקען, אינסטער אויף אפענינג יו טאג. וואס וויל איך ארויסברענגען? לאמיר טרייען צו לערנען אנצוכאפן די זאך.

ס׳איז דא אזא זאך וואס מיינט איך לערנען א ספר. וואס מיין איך צו זאגן? וואס איך מיין צו זאגן איז, אז וואס טוט מען ווען מען לערנט א ספר? וואס טרייט מען צו טון? ער באקומט איידיעס פון א צווייטן. איידיעס פון א צווייטן? יא. וואס גייט מיר אן אין א צווייטן׳ס אידיעס? זייער גוט.

א ספר איז א וועג צו ריאַליטעט

א ספר איז א וועג וויאזוי איך, הקורא, הלומד, זאל סאמהאו ווערן מער טרענספארענט צו די ריעליטי. שטעמט? דאס מיינט לערנען פון א ספר, אמת? דאס מיינט. דאס מיינט איז אז איך וויל פארשטיין, א מענטש וויל פארשטיין די וועלט, ער וויל וויסן אלעס, ער וויל זיין אלעס, כביכול.

דאס איז איינע פון די וועגן פון זיין אלעס איז וויסן זאכן. איך וויל וויסן זאכן, אמת? פארוואס וויל איך וויסן זאכן? אדער ווייל איך דארף וויסן וואס צו טון, אדער ווייל א חלק פון זיין א מענטש, די וועג וויאזוי צו זיין א מענטש.

דער מענטש אַלס דבר שכלי

א מענטש איז א דבר שכלי [a rational being], א מענטש איז א זאך וואס לויט וויאזוי ער אריענט זיך, איך ווייס נישט וויאזוי מ׳זאגט אויף אידיש, וויאזוי ער פאסירט זיך אויף די וועלט, דאס איז וואס ער איז, דאס איז זיין גוף כביכול, זיין נפש, דאס איז וואס ער איז. איך וויל וויסן וואס איך בין, וואס גייט דא פאר, וואו בין איך אויף די וועלט, אמת? א מענטש אליינס.

טראַכטן איז א דיאַלאָג

מ׳קען אליינס טראכטן. די חלק אליינס טראכטן איז נאר, מ׳אימעדזשינט אז ס׳איז דא א סדר. ס׳איז נישט קיין חילוק. מ׳קען נישט אליינס טראכטן. טראכטן איז נישט קיין זאך. טראכטן איז א זאך וואס געשעט אין א דיאלאג. אפילו ווען מ׳זיצט אליינס טראכט מען מיט אנדערע זאכן, ווייל דו ביסט נישט, די גאנצע וועלט איז נישט דו. דו ווילסט רעדן מיט די…

צוויי וועגן פון באַגעגענען ריאַליטעט

דירעקטע עקספּעריענס: רעדן מיט דער וועלט

Instructor:

סאו, איין וועלט, איין וועג, לאמיר פארשטיין, איין וועג פון אויסגעפינען וועגן די וועלט איז רעדן מיט די בוים. מ׳קען מאכן אן עקספערימענט. איך וויל וויסן וואס איז א בוים? לאמיר נעמען א בוים, עס אויפשניידן, עס באטאפן, עס פילן, עס אריינווארפן אין א פייער, זען וואס געשעט. ס׳וועט רינגען סמאוק ביז ניו יארק. דאס איז פערענטלי וואט העפענס.

בקיצור, איך רעד דאך יעצט, דאס איז איין וועג פון רעדן מיט די מציאות, רייט? דאס איז וואס איך האב פריער געוואלט פארענטפערן. איך וויל עס פשוט אראפנעמען אביסל די ווארט ידיעה [knowledge], ווייל לאו דוקא איך קען עס אפילו זאגן אין א ווארט. איך בין דארט געווען, איך פיל עס, איך טאפ עס, איך הער עס, איך פארשטיי עס. נאכדעם קען איך עס פארציילן ווייטער. דאס איז אמת׳דיג די נעקסטע סטעפ. אלעמאל ווען מ׳רעדט שוין פון פארציילן ווייטער, איז שוין א סטעפ נאך די ידיעה. זייער א וויכטיגע זאך צו כאפן. דאס מיינט לערנען.

סאו איין וועג פון לערנען איז, איך באמפ אריין אין די ריעליטי, כאילו, וואס מ׳רופט עקספערימענט אדער עקספיריענס אויף ענגליש, רייט? עקספערימענט, עקספיריענס, דאס איז די זעלבע זאך. איך באמפ אריין אין די ריעליטי, שטימט?

אינדירעקטע עקספּעריענס: דורך א ספר

נאך א וועג איז צו זאגן אז וואס טייטש א ספר? וואס טייטש רעדן מיט א צווייטע מענטש? צו זאגן אז אפשר האב איך נישט עקסעס צו די גאנצע ריעליטי, אדער איך בין פויל, איך וויל נישט מאכן אלע עקספערימענטס אליינס.

סאו לערן איך א ספר, וואס דער ספר אין קאוד, ס׳האט עפעס א וועג, עפעס א שליסל, וויאזוי מיך צו ברענגען צו די ריעליטי וואס איך וויל וויסן. דאס איז די איינציגסטע זאך וואס א ספר קען זיין, אמת. וואטעווער די ריעליטי איז.

היסטאָריע אַלס ביישפּיל

די ריעליטי איז וואס האט געלעבט אין די דמיון פון א מענטש אין די פערצנטע סענטורי. איך קען נישט וועלכע חלק פון די ריעליטי ס׳איז. ס׳איז דא וויכטיגע חלקים, ווייניגער וויכטיגע, ווייניגער אינטערעסאנטע חלקים. אבער איך וויל וויסן א געוויסע ריאליטעט. איך פיל אז איך בין א… לאמיר זאגן, איך וויל לערנען היסטאריע. היסטאריע איז אויך א חלק פון ריעליטי. איך בין קעגן היסטאריע איבער. ס׳איז א חלק פון ריעליטי, רייט?

איך בין דאך א איד, און איך בין א מענטש. איך בין נישט געבוירן היינט, און א חלק פון וואס איך בין איז וואס מיין עלטער-עלטער-זיידע האט געטון אין די צייט פון בעל שם טוב. ליין איך א ספר צו וויסן יענץ. איך האב נישט קיין אנדערע וועג צו וויסן, איך בין נישט דארט. דאס איז די וועג, דאס איז מיין פארטעל, מיין וועג, מיין טיר אריין אין יענער ריאליטעט, שטימט?

פיקשן, פּאָעזיע, און “אמת׳דיגע מעשיות”

פּאָעזיע און נאָוועלן אַלס צוטריט צו ריאַליטעט

Instructor:

פאעטרי געט דיך אריבער עפעס א געוויסע וועג פון די וועלט, עפעס א וועג פון זען די וועלט, עפעס א וועג פון פארשטיין די וועלט, וואס יענער איז מחבר. אויב ער רעדט שטותים, איז טאקע… קיינער ליינט נישט קיין ספר וואס ער האלט אז ער רעדט שטותים, חוץ אויב ער וויל טאקע חוקר זיין די שטותים. אבער על כל פנים, בכלליות…

Student:

וואס מיינט ענדזשוימענט? וואס איז די ענדזשוימענט? אז וואס? אז וואס? וואס איז דאס אן עקספיריענס?

Instructor:

עקספיריענס פון עפעס, right? עקספיריענס איז not of yourself.

Student:

יא, אבער ס׳קען זיין א פענטעסי. דאס איז דיסקאנעקטעד.

Instructor:

וואס איז פענטעסי? נישט דאס איז דאך דיסקאנעקטעד. א נארוועל.

Student:

יא, וואס שטייט אין די נארוועל?

Instructor:

אפילו ס׳קען זיין אז ס׳איז נישט געשען, איז עס נאכאלץ א מעשה.

Student:

ווער קומט אריין געדענקען? איך וויל פארן אויף א טריפ, איך קען געדענקען, איך וויל יעצט זיין דארט. איינער ליינט א נארוועל, ער טראכט נישט וואס ס׳מאכט אים אויס אין לעבן, נאר ער וויל זיך ענדזשויען.

Instructor:

ס׳מאכט אים יעצט אויס. א חלק פון לעבן איז צו ליינען נארוועלס. פארוואס נישט? אונז זענען מענטשן, נארוועלס איז וועגן מענטשן. אפילו ס׳קען זיין אז ס׳איז נישט געשען, ער ווייסט אז ס׳איז נישט געשען, ער וויל זיך ענדזשויען. ס׳איז נישט דוקא אז ס׳איז גארנישט געשען.

“מילי דשטותא” אין זוהר

אין זוהר שטייט אז רבי אלעזר האט גערעדט דריי פרקים מילי דשטותא [matters of jest/frivolity]. דו קענסט זאגן אז ס׳איז גארנישט געשען. וואס הייסט שטותים? שטותים מיינט רעלאטיוו צו אנדערע זאכן, אוודאי. דו ווילסט נישט אוועקגעבן אפשר א גאנץ לעבן דערצו. אבער וואס הייסט שטותים? ס׳איז וועגן מענטשהייט, וועגן מענטשן, וועגן א מענטש.

די מעשה מיט עלי וויזל און דעם סאַטמאַר רב

יעדער נארוועל האט א פוינט וואס איז related צו actual life. ס׳איז וועגן actual life, וואס דען איז עס וועגן?

דאס איז די מעשה פון אלי וויזעל וואס איז געקומען צו סאטמאר רב ז״ל, ער איז געקומען פון סיגעט. דער רבי האט אים געפרעגט פארוואס ער שרייבט בדויים [fiction], פארוואס שרייבט ער נישט אמת׳דיגע מעשיות? האט ער געזאגט, “איך שרייב נאר אמת׳דיגע מעשיות. זיי זענען גראדע נישט געשען איינמאל, זיי זענען געשען אסאך מאל.”

נו, וואס איז די דעפיניציע פון אמת׳דיגע מעשיות? זאכן וואס זענען פונקטליך געשען איינמאל? פיקשן איז די זאך וואס געשעט אסאך מאל.

Student:

ניין, ס׳קען נאך נישט געשען.

Instructor:

ס׳געשעט. ס׳געבט ארויס וואס געשעט, נישט ביי איין מענטש, נאר ביי א צירוף פון אפאר מענטשן. וואס איז די חילוק? ס׳איז נאך אזוי אמת, ס׳איז נישט ווייניגער אמת.

צוריק צום הויפּט-נקודה: פאַרשידענע וועגן פון לייענען

די גרונדלאַגע: לייענען = צוטריט צו ריאַליטעט

Instructor:

איך מיין נישט צו קומען יעצט צו א שיעור אויף פיקשן און אזוי ווייטער. וואס איך וויל נאר ארויסברענגען איז, אונז זענען… לאמיר פארגעסן, איך ווייס נישט וואס אונז זאגן. ליינען א ספר מיינט, איך וויל דורך דעם ספר אנקומען צו עפעס א ריעליטי. אקעי? דאס איז מסכים? אדער איינער איז נישט מסכים מיט דעם? וואס דען איז… איך ווייס נישט, ענק זאגן מיר וואס אנדערש ענק טוען ווען ענק ליינען ספרים.

Student:

עס איז דא זייער… again, זייער גוט. די ריעליטי איז זייער גרויס. אלעס איז ריעליטי. דו ווילסט צוטרעטן צו עפעס א געדאנק.

Instructor:

שוין, ס׳איז דא א ריעליטי ספר. איך וויל נישט ס׳איז נישט, איך וויל נישט ס׳איז נישט. איך וויל נישט ס׳איז נישט. אויב איר ווילט איר קענט אונז זאגן וואס איר האט געטראכט ווען איר האט געזאגט דאס ווארט.

Student:

איך האב געמיינט צו זאגן אז דער ריכטיגער וועג צו זען די ריאליטי.

Instructor:

איין מינוט, איין מינוט. מיר קומען צו צו נאך א נקודה, אבער איך וויל נאר ארויפגיין. לאמיר פארשטיין, איך מיין אז יעדער איינער איז שוין מסכים. אויב ברענגסטו נישט מסכים, קומען מיר צוריק נעקסטע וואך. א ספר לערנט מען פאר דעם.

פאַרשידענע מאָדוסן פון לייענען

יעצט, לאמיר צוריקגיין. אקעי, יעצט, סאו מיר זאגן יעצט אז אונז ווילן אריינקומען אין אנדערע וועגן פון ליינען ספרים, רייט? לאמיר פארשטיין, אונזער שמועס הייבט זיך אן פון אנדערע וועגן פון קוקן אויף א ספר, פון ליינען א ספר, אמת?

זאגסטו מיר, און אונז ווייסן אלע, אז ס׳איז דא ספרים וואס אונז ליינען מיט אן ערנסטקייט, איין זאך. ס׳איז דא ספרים וואס אונז ליינען און אונז זענען מדייק יעדע ווארט, און אונז נעמען עס ערנסט. ס׳איז דא ספרים וואס אונז ליינען מיט א געוויסע יראת הכבוד, וואס איז נישט געזאגט אז די זעלבע זאך, מיר נעמען ערנסט יעדע ווארט, רייט?

און ס׳איז דא ספרים וואס מ׳ליינט לייכטזיניג, נישט ערנסט, אדער נישט מדייק יעדע ווארט, אויבערפלעכליך, אויב ס׳איז יעדע דריטע ווארט מאכט סענס, און מסתמא די ווערטער אינצווישן מיינען נישט גארנישט, רייט?

Student:

איז דא נאך וועגן פון ליינען ספרים?

Instructor:

אקעי, נו.

Student:

מ׳קען אפילו ענדזשויען די סטרוקטור פון די ווערטער, רייט?

Instructor:

דאס מיינט אז ס׳איז דא אזא ספר וואס איז אליינס, ווייל דו ווייסט אז אפשר איז… למשל, ס׳קען זיין אז ס׳איז דא א פאר מיני זאכן, ס׳איז דא א זייער גוטע שרייבער האט נישט אזא גוטע איידיעס, אבער דער גוטע שרייבער, זאגט ער, אה, אקעי, קען מען לעבן זיך אויס צו שרייבן, ווייסט אז איינער האט פארציילט א מאדל וויסן וואס איז געווען אמאל, סאו דו פילסט… איך האב געזאגט אז א גוטע שרייבער גייט איך געבן א גוטע פיקטשער, דאס גייט ארויס די איידעיס, גייט איך זאגן מער. אקעי.

Instructor:

יא, ס׳איז דא די אנדערע נאך חילוקים, אמת, נאך חילוקים.

דער יחס צום ספר תורה: קדושה, כוונה, און אָביעקטיוויטעט

דער הלכה פון אַ ספר תורה וואָס אַ מין האָט געשריבן

מגיד שיעור:

אמת, אמת, אמת. אבער דער גוטע שרייבער, זאָגט ער, אה, אָקעי, קען מען זיך אויף אַזאַ שרייבן, ווייסט אַז איינער וואָס פאַרציילט אַ מעשה וויסן וואָס איז געווען אַמאָל, סאָו דו פילסט… איך האָב געהאַט אַ גוטע שרייבער גייט דיר געבן אַ גוטע פּיקטשער, דו וואָס גייט אַרויס די אידעס, גייט דיר זאָגן מער. אָקעי.

יאָ, ס׳איז דאָ דאָך אַנדערע נאָך חילוקים [khilukim: distinctions], אמת, נאָך חילוקים. אונז ווילן נאָר אַריינזען אין די חילוק וואָס אונז מוטשענען זיך פאַר סאַם ריזען. יאָ. און ער האָט פאַרציילט אַן אינטערעסאַנטע מעשה.

כשנה יהודים קראו את התורה [kshenah yehudim koru es hatorah: when Jews read the Torah]. און דער רמב״ם [Rambam: Maimonides] שטייט אין הלכות ספר תורה [Hilkhos Sefer Torah: Laws of the Torah Scroll] אַז די ספר תורה [Sefer Torah: Torah scroll] שכתבו מין [shekasvo min: that a heretic wrote] איז פּסול [posul: invalid]. פאַרוואָס? שזה הספר ואינו אלא כשאר הדברים [she-zeh ha-sefer v’eino ela k’she’ar ha-devorim: because this scroll is nothing more than other ordinary things]. דאָס איז אַ לשון [loshon: expression/formulation].

אַ מענטש, און אַ מין וואָס גלייבט נישט אין קדושת התורה [kedushas ha-Torah: the holiness of the Torah] אָדער אין קדושת השם [kedushas ha-Shem: the holiness of God’s name], אַ שמות [Shemos: Divine names], ספּעציפֿיש ווי ער שרייבט אַ שם [Shem: Divine name], ווינט נישט, איז דער שם באַקומט נישט קיין קדושה [kedushah: holiness], דו ווייסט אַז דאָס איז אַ הלכה [halakhah: Jewish law], ריכט?

כדאי השם [k’dai ha-Shem: regarding the Divine name], שטייט מען שרייבט שמות השם [Shemos ha-Shem: Divine names], ער שרייבט אַ ספר תורה, עס האָט אַ דין [din: law/status] פון שם השם [Shem ha-Shem: the Divine name], וואָס הייסט עס? לא תעשה כאלו ה׳ אלקיכם [lo sa’aseh ka’elu Hashem Elokeikhem: you shall not do thus to Hashem your God], ס׳איז דאָ נישט מחיקת השם [mekhikas ha-Shem: erasing the Divine name], ס׳איז אַן איסור [issur: prohibition], אָדער שריפת השם [srefas ha-Shem: burning the Divine name], איך וויל וויבזלזל זיין אין כבוד השם [kovod ha-Shem: the honor of the Divine name].

אויב מ׳שרייבט עס מיט כוונה [kavonah: intention], דאָס הייסט, איינער וואָס ער ווייסט אַז ס׳איז דאָ ביי אים אַ חילוק פון אַ ספר תורה אין שאר הדברים [she’ar ha-devorim: other ordinary things], אָדער פון שם השם אין שאר הדברים, דעמאָלטס די ספר תורה האָט קדושה, מ׳דאַרף זיך פירן מיט דעם מנהגי קדושה [minhagei kedushah: customs of holiness], מ׳דאַרף עס לייגן אין גניזה [genizah: burial place for sacred texts] ווען ס׳ווערט צעבראָכן, וכדומה [v’khadome: and the like].

טאָמער איז איינער וואָס שרייבט דערין, שרייבט עס, גלייבט נישט דערין, ביי אים איז עס אַ ספר כשאר ספר [sefer k’she’ar sefer: a book like any other book], נאָך אַ ספר, דעמאָלטס די ספר תורה האָט נישט קיין קדושה. אַזוי איז די הלכה.

דער פּשט פון דער הלכה

וואָס איז די פּשט [peshat: plain meaning]? לאָמיך מיין אַנדערן. דאָס איז וואָס אונז ווילן דאָ פאַרשטיין. זיי מיר מסביר [mesbir: explain], וואָס אונז ווילן פאַרשטיין די הלכה? דאָס הייסט, ס׳האָט נישט קיין קדושה. אַלע ווערטער שטייט אין אַ כּשר׳ע תורה [kosherdike Torah: kosher Torah scroll], ער איז אַ גוטע שרייבער, ער שרייבט שיינע כתב [ksav: script], ער שרייבט מדויק [meduyak: precisely], ער האָט נישט פאַרפּאַסט קיין ווערטער. ניין, ער איז אַ גוטער פּראָפֿעשענעל, ער האָט געשריבן אַלע ווערטער כּשר [kosher: valid].

ס׳איז נישט קיין ספר תורה בכלל [bikhlal: at all], מ׳קען עס פאַרברענען. מ׳דאַרף אפֿשר עס פאַרברענען, אבער מ׳קען עס זיכער פאַרברענען. פאַרוואָס? אפֿילו אַ גוי [goy: non-Jew] שרייבט אַ תורה, קען זיין מ׳מעג עס פאַרברענען, מ׳דאַרף נישט, מ׳מעג עס גונז זיין. פאַרוואָס? איינער קען זיך מסביר זיין די הלכה? נו.

אַ דראַמאַטישער סצענאַר: ווען מען דערוויסט זיך וועגן דעם מין

מגיד שיעור:

אבער לאָמיר פאַרשטיין נאָך אַ זאַך. אויב איינער ווייסט נישט, בטעות [bito’us: by mistake], ער איז געגאַנגען אין שול, דאָרט איז געווען אַ תורה של כתבי מין [Torah shel kisvei min: a Torah scroll written by a heretic], ער איז געווען אַ באַהאַלטענער מין, אַן אנוס [onus: forced/coerced], איך ווייס וואָס, מ׳ווייסט נישט אַז דער סופר [sofer: scribe] איז אַ מין.

מ׳וואָלט אים אַריינגעגאַנגען אין די ספר תורה, מיט הכנסת ספר תורה [hakhnosas Sefer Torah: bringing in a Torah scroll], דער רבי האָט געטאַנצט תורת השם תמימה [Toras Hashem temimah: the Torah of God is perfect] מיט דעם תורה, און מ׳ליינט עס, מ׳מאַכט אַ ברכה [brokhah: blessing], ס׳איז אַלעס כּשר, מ׳פילט מיט קיינער, חסידים וואָלטן געמיינט, דער רבי וואָלט געפילט, ניין, דער רבי וואָלט נישט געפילט, איך זאָג דיר ער וואָלט נישט געפילט.

איך בין אַ רבי, און איך זאָג, אויב מ׳ווייסט נישט, פילט מען נישט, מ׳פילט נאָר ווי מ׳ווייסט. דאָס איז מיין הלכה. ווייל די הלכה איז דאָך אַזוי, מ׳ווייסט נישט אַז מ׳איז פּטור [potur: exempt], וואָס וויל מען טון? ער קען דאָך נישט זיין אַז די סוד [sod: secret/mystical reality] גייט אַנדערש ווי די הלכה, אמת? ס׳איז דאָך די הלכה.

מאָרגן קומט מען און פאַרציילט אים, מ׳האָט מגלגל געווען [megalgel geven: it was revealed] פאַרציילן אַז דער שרייבער, בכלל [bikhlal: in general] מ׳האָט בטעות געקויפֿט פון אַ מין, אַ קריסטער, אַ מין קען מיינען אין די גמרא [Gemara: Talmud], עס איז אַ פּאַני מענטש, עס איז נישט משמע. מ׳נעמט די תורה, מ׳וואַרפֿט עס אויפֿן ערד, און מ׳טרעט דערויף אמת.

די זעלבע תורה וואָס לעצטע וואָך האָבן געליינט, דער רבי האָט געליינט אין דעם עשרת הדברות [aseres ha-dibros: the Ten Commandments], בכל רעש גליל [bekhol ra’ash golil: with great noise and trembling], און ער האָט געפילט אַזאַ מין חיות דקדושה [khayes d’kedushah: vitality of holiness] ווען ער האָט געקוקט אויף די אותיות [osiyos: letters] פון די תורה, אַלע אידן האָבן געקוקט אויף זאת התורה [zos ha-Torah: this is the Torah], און מאָרגן האָט מען געכאַפּט אַז ס׳איז אַ מין, און אַלע אידן זאָגן, דאָס איז אַ תורה? דאָס איז אַ גאַרבעדזש! לייגט עס גלאַך אין גאַרבעדזש.

דער פֿילאָסאָפֿישער פּונקט: וואָס גייט דאָ פאָר?

וואָס גייט דאָ פאָר? וואָס טראַכטן זיי די אידן? לאָמיר זאָגן, ענק קען זאָגן די אידן זענען נאַריש, אבער וואָס טראַכטן זיי? וואָס גייט דאָ פאָר? פאַרוואָס נישט אבער? וואָס מיינט, און וואו ליגט די קדושת ספר תורה [kedushas Sefer Torah: the holiness of a Torah scroll]? נישט אין די תוכן [toykhen: content]?

איך האָב געזאָגט, קדושת ספר תורה שטייט דאָרט גוטע זאַכן? מ׳גלייבט אַז די ווערטער איז מנושל מסיני [menushal mi-Sinai: transmitted from Sinai]? וואָס גייט דאָך אָן ווער האָט עס געשריבן? וואָס האָט ער געטראַכט בשעת׳ן שרייבן [beshes’n shraybn: while writing]?

ס׳איז מעדזשיק ווען מ׳שרייבט מיט אַ קרימאַ [krima: (?)] ס׳קומט אַריין מלאכים [malokhim: angels] אין די ווערטער, און נישט קומען אַנדערע מלאכים. איך האַלט זייער שטאַרק פון מלאכים, אבער וויל איך אים ווייזן די מלאכים. איינער וואָס רעספּעקט נישט די שם, האָט עס געשריבן, מאַכט עס אַז די וואָס ליינט שוין…

יאָ, די שפּע חידה [shefa khidah: (?)] קען זיין ס׳איז דאָ אַנדערע, קען זיין ס׳איז פּשוט ווייל מ׳טראַסט נישט אַז ער גייט, ס׳איז אַנגענומען שיינען די פּאַרט. קען זיין דאָרט איז יאָ, ווייל מ׳טראַסט אים אַז ער מאַכט…

אָקעי, פרעג די רבנים וואָס זיי האַלטן די דין [din: law/status] פון אַ ראָבאָט. מסתמא [mistama: presumably] אויך נישט. אבער ער האָט אויך נישט קיין גוטע מחשבות [makhshoves: thoughts]. נישט פאַלש, ער האָט נישט קיין גוטע, ער האָט נישט קיין מחשבות. אפֿשר די שאלה אויף דעם מענטש וואָס מאַכט די ראָבאָט? איך האַלט אויף דערביי, איך בין אַ וואָילער איד, גראַדע דער סופר.

ווען איך ליין אַ תורה, האָב איך נישט מיט דער סופר, גאָרנישט דער סופר קען עס שוין געשטאָרבן. ניין, ניין. ניין, ניין. ניין, ניין, ניין, און ער דאַרף מקדש זיין לשמות [mekadesh zayn le-Shemos: sanctify for the Divine names].

דער עיקר: מקדש לשמות

פון דעם רעדט מען עקזעקטלי, אַז די מינים [minim: heretics] איז נישט מקדש לשמות, ווייל דאָס איז נישט קיין זאַך וואָס מ׳קען טשעקן, ס׳איז נאָר ווייל ער גלייבט נישט דערין. יאָ, מקדש לשמות, אבער ביי אים צו זאָגן מקדש לשמות מיינט נישט גאָרנישט.

ער איז געזעסן מיט די זעלבע צעטל וואָס שטייט אין איין כּשר לשם קדושת השם [lishmo kedushas ha-Shem: for the sake of the holiness of the Divine name], און ער האָט עס געזאָגט אפֿילו אויך, אבער ס׳איז ביי אים צו זאָגן, דאָס האָט נישט קיין מינינג. דאָס איז וואָס מ׳זאָגט, ער קען זאָגן, מ׳האָט אים גענומען און זאָגט לשם קדושת השם, יעדע מאָל איז ער געגאַנגען אין מקוה [mikveh: ritual bath] פאַר ער האָט געשריבן די שם. אבער ביי אים די גאַנצע זאַך איז אַ געים, ער גלייבט נישט דערין. אַ פּרנסה [parnose: livelihood], ער מאַכט געלט, פאַרוואָס נישט? ער גיבט אַ פּרנסה, ווייל ער גלייבט נישט דערין, און וואַרפֿן אַוועק זיין תורה.

פאַרקערט: דער באַווייז אַז ס׳איז נישט מעדזשיק

פאַרקערט, פון דאָ זעט מען אַז ס׳איז נישט מעדזשיק. אויב ס׳וואָלט געווען מעדזשיק, איז עניווער וואָס איז מכוון [mekhaven: intending] די ריכטע כּוונות [kavonos: intentions], זאָל געדאַרפֿט קומען צו די זעלבע מהלכים [mahalakhim: processes/results].

ער זאָגט אפֿילו מכוון די כּוונות, ס׳שטייט נישט אַזוי ווייל די מין איז נישט מקדש די שמות, ער איז מכוון די כּוונות אויכעט. כּוונות הרש״ש [kavonos ha-Rashash: the mystical intentions of Rabbi Shalom Sharabi] איז ער מכוון ווען ער מאַכט די תורה, אבער ער גלייבט נישט אין כּוונות הרש״ש. איך קען מכוון זיין אָנגעלייבן, איך טראַכט אַזוי, איך טראַכט אַזוי, איך טו מיך עפּעס.

דער תירוץ: וואָס מען לייגט אַריין איז וואָס מען באַקומט אַרויס

דער תירוץ [teyrets: answer/resolution] איז, וואָס איך מיין איז, איך זע נישט אויס קלאָר, יעדער איינער פאַרשטייט, אַז וואָס מען נעמט אַרויס פון אַ זאַך האָט צו טון אמת׳דיג, וואָס מען גייט אמת׳דיג באַקומען דערצו פון דערפון האָט צו טון מיט וואָס מען לייגט אַריין דערין, אָדער מען לייגט אַריין נישט די ריכטיגע וואָרט דאָ, מיט וועלכע וועג ער האָט יאָ געפילט, ווייל דעמאָלטס האָט ער געטון להפיל [lehofil: to cause to fall] נאָכדעם וואָס ער האָט געכאַפּט, און ער זעט ער גייט נישט צו, יעצט אין זיין וועלט, אין זיין דעת [da’as: knowledge/consciousness], איז נישט דאָס קיין ספר תורה, ווייל צו די ספר תורה איז מען נישט צוגעגאַנגען מיט אַ יחס [yakhas: relationship/attitude] אַז דאָס איז עפּעס אַ ספּעציעלע זאַך, דאָס איז נישט סתם אַ זאַך ווי שאר התורה [she’ar ha-Torah: other ordinary things], דאָס איז אַ ספר תורה פון אַ הייליגע ספר תורה. יעצט, די ספר תורה איז געוואָרן אמת׳דיג אויס ספר תורה. די מלאכים זענען אַוועקגעפֿלויגן.

שאלות און דיסקוסיע: אָביעקטיוויטעט און דעת

תּלמיד:

מ׳ווייסט נישט. מ׳ווייסט נישט, ווייסט מען נישט. וואָס הייסט? וויאַזוי ווייסט מען אַז יענער איז אַ מין? דאָס דאַרף זיין אמת אפֿילו ווען איך ווייס נישט. דאָס איז נאָך אַ רייער.

מגיד שיעור:

זייער גוט. דאָס איז… זייער גוט. זייער גוט. דאָ קומען מיר. דער אמת איז דער אמת אפֿילו מ׳ווייסט נישט. אבער דאָס מיינט נישט אַז ס׳איז נישט דאָ קיין שום זאַך וואָס איז תּלוי אין דעת. דאָס איז דאָרט נאָט טינגס דאָרט פאַלאָ. רייט?

דער נושא פון אָביעקטיוויטי

אונז זענען זייער צוגעוואוינט. דאָס איז דער נושא [noyse: topic] פון אָבדזשעקטיוויטי. מ׳דאַרף זייער גוט קלאָר ווערן. איינער האָט געהערט איך זאָג די וואָרט אָבדזשעקטיוו. ער מיינט אַז ס׳מיינט נישט די זעלבע זאַך ווי אַנדערע מענטשן מיט די וואָרט. פאַרוואָס? ווייל אָבדזשעקטיוו מיינט אַז ס׳גייט נישט אַוועק ווען איך טאָפּ צו גלייבן דערין. זייער גוט.

אבער פון דעם קומט נאָך נישט אויס אַז ס׳איז נישט דאָ קיין שום זאַך אין דער וועלט וואָס איז תּלוי אין מעין יחס דערצו. נישט…

משל: כמים הפנים אל פנים

נאָכאַמאָל, איך וועל דיר זאָגן אַ משל [moshel: parable]. דאָס איז די משל וואָס אַלע תשובה מאַכער [teshuvah makher: those who inspire repentance] זאָגן, אמת? ס׳איז דאָ אַ כּלל [klal: principle] פון מעין פנים אל פנים, כן לב אדם אל האדם [ka’mayim ha-ponim el ponim, ken lev ho-odom el ho-odom: as water reflects a face to a face, so does the heart of man to man], אמת?

יעדער איינער ווייסט, טאָמער איך גלייב אַז דו גייסט לערנען, דו ביסט אַ וואָילער בחור [vayler bokher: fine young man], איך ווייס נישט פאַר אַ מגיד שיעור [magid shiur: lecturer], איך גלייב אַז דו ביסט אַ וואָילער בחור. דו גייסט לערנען מיט מיין שיעור, און איך רעד צו דיר אַזוי, מיט דעם רילעישאַן, נישט נאָר איך גלייב אין מיין קאָפּ איך זיצן אינדערהיים, איך רעד צו דיר אַז איך טו, איך רילעד צו דיר אַזוי. גייסטו אַסאַך מאָל זיין טאַקע אַ וואָילע בחור. טאָמער איך גלייב אַז דו ביסט נישט, גיי איך נישט זיין.

דער ראַציאָנאַליסטישער איינוואַנד

קומען די פֿילוסאָפֿן, די רעשאָנאַליסטן, זאָגן, אַ מענטש, די יסוד [yesod: foundation], ס׳איז דאָך דאָ אַ יסוד. אמת? וואָס איז די יסוד? די מצוות רעשאָנאַליזם, וואָס מיינט רעשאָנאַליזם? יאָ? וואָס אונז אַלע, די מחלה [makhale: disease] וואָס אונז אַלע האָבן אַמאָל געהאַט. אַזאַ מצוה, שטייט מצות עשה [mitsvas aseh: positive commandment], מצות עשה, מצוה להאמין במה שלא מוכח [mitsvah leha’amin bemah she-lo mukhakh: a commandment to believe in that which is not proven]. אמת? ענק איז מסכּים [maskim: agree] מיט די עשה ולא תעשה [aseh velo sa’aseh: positive and negative commandments]? ס׳שטייט נישט אין די גאַנצע תורה דער דער חלק [kheylek: part] פון זיין.

אַז דאָס איז טייטש ראַציאָנאַליזם, יאָ? ראַציאָנאַליזם איז טייטש אַז ס׳איז דאָ אַ מצוה עשה צו גלייבן אויף דעם אמת, אָן אַנדערע פֿרייטער זאַכן וואָס מ׳קען בודק [boydek: examine/verify] זיין וואָס איז מוכרח [mukhrokh: necessary/proven], און אַן איסור לא תעשה [issur lo sa’aseh: negative prohibition] צו גלייבן אויף זאַכן וואָס זענען נישט אמת, יאָ?

דרך אגב [derekh agav: by the way], וואו קומט דער איסור? וועלכע איסור איז עס? אָקעי, נאָך אַ שאלה, נישט פאַר היינט. מ׳דאַרף טראַכטן וועגן דעם, דאָס איז בעיסיק, וועלכע עביר [aveyro: sin] טוט מען? וואָס איז ראַנג? טראַכט איך, וואָס איז די רעכטע ריאַליטי? טו מיר עפּעס. דער אייבערשטער וועט זיין ברוגז? ווער גייט זיין ברוגז? אָקעי, על כל פנים [al kol ponim: in any case], ס׳איז דאָ אַ תּירוץ אויף דעם.

דער וויליאַם דזשעימס-קאָנפֿליקט

לענינינו [le-inyoneynu: regarding our matter], יאָ, די איסור, פרעג איך דיר, דער וואָס איז מקפּיד [makpid: strict] שטאַרק אויף די איסור, אין אַ געוויסע זין, דרך אגב, ס׳איז דאָ אַ סתירה [stirah: contradiction], דאָס איז אַ שמועס [shmues: discussion] פון וויליאַם דזשעימס וואָס מיר האָבן שוין געזאָגט, ס׳איז דאָ אַ סתירה צווישן די צוויי, צווישן “צאתיהן דלאות” [tso’esihen delo’os: (?)] איז אמת?

אַזוי ווי דער וואָס איז זייער שטאַרק מחמיר [makhmír: stringent] אויף די מצוה פון “צאתיהן”, צו וויסן אַלעס וואָס איז אמת, ער גייט אַסאַך מאָל מהדר [mehadar: go out of one’s way] זיין צו גלייבן זאַכן וואָס זענען אַ ספק [sofek: doubt] נישט אמת. און דער וואָס איז זייער שטאַרק מחמיר מער אויף די מצוה פון “לאות”, פון נישט גלייבן זאַכן וואָס זענען נישט אמת, גייט ער אַסאַך מאָל בין ספק נישט גלייבן זאַכן וואָס זענען יאָ אמת.

וואָס איז אַז ער וויל אַוועקוואַרפֿן אַ ברעקל אמת? דער שינאָווער רב האָט געזאָגט אַז ער האָט אַזוי געזאָגט די אמת, אפֿילו אָדער פאַרקערט, וואָס איז אַ חילוק? אַזוי ווייל ס׳איז דאָ אַ ברעקל אמת אין דעם, קויפֿט ער די גאַנצע זאַך. ווייל ס׳איז דאָ אַ ברעקל שקר [sheker: falsehood], וואַרפֿט ער אַוועק די גאַנצע זאַק אמת.

תּלמיד:

יאָ, דאָס איז ממש זייער גוט, זייער גוט. איך גיי אַריינשרייבן נכתב בצד [nikhtav betsad: written on the side] פון די ווילטע בעלייוו מאַן בספר [vilde believe man besefer: wild believe man in the book]. וזהו בחינת הסיפור של השינאווער רב [ve-zehu bekhinas ha-sipur shel ha-Shinover Rav: and this is the aspect of the story of the Shinover Rebbe].

מגיד שיעור:

און יעצט קענסטו אויפֿהערן צו זאָגן פון דעם, און ס׳איז אַ מעשה פון שינאָווער רב. וועלכער האָט געהאַלטן וואָס, געדענקסטו? פאַרוואָס? אַ שינאָווער רב האָט זייער ליב ביים אמת, און גאָרער רב האָט זייער פאַר׳ן שקר. אה, דאָס איז דער חילוק. יאָ, זייער גוט. שכּוח [shkoykh: well done].

סאָו דאָס איז די מחלוקת [makhloykess: dispute], איך וועל כאַפּן אַז ס׳גייט נישט זיין. אָקעי, באַט לאָמיר צוריקגיין צו וואו איך וויל גיין.

די פּראַקטישע שאלה: גלויבן אין די ווייב

וויל איך דיר זאָגן, אויב איינער איז מקפּיד אויף דעם עשה ולא תעשה, אַז אַ ראַציאָנאַליסטישע מענטש, ער איז אַ נאָרמאַלער מענטש, נישט קיין פּתיח לכל דבר [posi’akh lekhol dovor: open to everything]. זייער גוט. יעצט פרעג איך, פרעגט מען אים, וואָס זאָלסטו גלייבן? זאָלסטו גלייבן אַז די ווייב האָט דיך ליב? זאָלסטו גלייבן אַז זי האָט דיך נישט ליב?

גבולות הרציונליזם: אמונה, החלטה, ויצירת מציאות

הבעיה עם הגישה הרציונליסטית הקיצונית

Instructor:

נא, פארשיעלי דאס איז אבעט די פעסט, און מער דאס איז אבעט די פיוטשער. אסאך מאל, איך קען מענטשן וואס זענען אזוי ראציאנאליסטיש, און ער האט א פראבלעם צו גלייבן. מ׳זאגט אים, ר׳ נחמן זאגט, זיי דיין לכף זכות [judge favorably], ער וועט ווערן לכף זכות. יא, איך קען ר׳ נחמן. פרעגט אים, וואס הייסט, וואו איז די הצדקה [justification] דערפון? וואס איז די דזשאסטיפיקעישאן? אפשר איז ער א רשע [wicked person]? זאגט ער, נאכדעם, גלייב אז דער צדיק [righteous person] וועט ער ווערן א צדיק. אבער מיט שם וואס וועל איך גלייבן? ער איז דאך א ספק רשע [possibly wicked]. יא, דו כאפסט אז די וועלט ארבעט נישט אזוי.

אין די וועלט איז דא אסאך זאכן, ס׳איז זייער אינטערעסאנט, there is no solution פון די רציונאליזם. מ׳דארף טרעפן אנדערע סלושונס פאר די שאלה. איך האב געזען א גאנצע שיעור דערוועגן איינמאל, וועגן אז דאס איז דער רמב״ם [Rambam: Maimonides], דער רמב״ם, דער טראכט גוט, וועט זיין גוט. פרק ד׳ געדענקסט, ס׳איז געווען א שיעור אז דער צמח צדק [Tzemach Tzedek: third Chabad Rebbe] אליינס זאגט אז דאס האט ער גענומען פון די רמב״ם. עניקעיס, זייער גוט.

וואס איך זאג איז, אז ס׳איז דא שאלות, אפשר רוב שאלות, אפשר די מער אינטערעסאנטע שאלות. דאס איז ליטערעלי, איך זאג נאר זיין שמועס. ס׳איז דא די מער אינטערעסאנטע שאלות אין לעבן, זענען אזעלכע שאלות וואס מ׳קען נישט מכריע זיין [decide] מיט די עשיה ועלותיו [calculation and reasoning] פון גלייבן נאר וואס איז מוכרח [necessary] און גלייבן נישט וואס איז נישט מוכרח. מ׳דארף טרעפן גאנצע אנדערע מצוות [virtues/principles] וואס זאלן זאגן וואס צו גלייבן און וואס נישט צו גלייבן.

משל פון דער ישראל-פאלעסטינער קאנפליקט

איך וועל דיר זאגן א משל, מיט דעם קען מען פארשטיין, ס׳איז זייער וויכטיג צו פארשטיין. מיט דעם קען מען פארשטיין פארוואס טוט עס, ס׳איז געווען א רשע, רייט? כאפסט? סתם ענק ווילן נעמען אנלערנען צו אידן די יומא. וואס הייסט וואס איך זאג? ניין, איך וויל דאס ארויסברענגען.

וואס וויל מען גלייבן אז די פאלעסטינער ווילן שלום, און די ישראלים, די אידן, ווילן נישט שלום? אדער פארקערט? וואס איז דער אמת? איך האב שטארקענט אין די גיהו בתור ייהו צו טראכטן אז ווען די אידן לייגן אראפ די געווערד… שטארבן זיי פון דעם רב, א פאלעסטינער לייב רובט געווען, לעבט יעדער איינער בשלום [in peace], אזוי זאגן די אידן. דו ווילסט מיר זאגן פונקט פארקערט, די חלק [group], דו קענסט רעדן מיט אונז, זיי האבן ראיות [proofs] מיט עדות [testimony], מיט כתבים [documents], מ׳האט שוין געטראפן וואס שטייט ביי פערדערשטן, עפעס א זכר. זיי גלייבן פונקט פארקערט, נישט אז זיי זאגן, איך דא א חלק וואס זאגן רענך נמי, אבער די אנדערע זאגן פונקט פארקערט, נאר וועמען זאל איך גלייבן?

די אוממעגליכקייט פון אביעקטיווע פּערספּעקטיוו

וואס? ווייל איך זאל זיין אין בית? איך וויל דיך מברר זיין [clarify], לאמיר זיין קלאר. איך גיי קיינמאל נישט קוקן אויף די היסטוריה פון אינדרויסן, אקעי? איך האב א ראיה [proof], רוב גוים וואס קוקן אויף די היסטוריה פון אינדרויסן, איך ווייס נישט, איינער קומט אן אזוי, איינער קען נישט זאגן אז יעדער איינער וואס קוקט פון אינדרויסן. ס׳איז נישט דא אזא זאך וואס קוקט פון אינדרויסן דרך אגב [by the way], ס׳איז נישט דא איינס א דבר. ס׳איז נישט מעגליך, איך קען עפעס ווי יעדע מעשה פונקטליך פארענינג.

דארפסטו געדענקען, איך קען נישט אריין אין די פראבלעמס פון די נאלעדזש פון דעם, ס׳איז דא פראבלעמס. איך האב געזען כמה וכמה יודן גוים וואס זיי זאגן, ער האט א ליסטע, ער האט נישט קיין גאות פאר שום צייט. מ׳וועט פארציילן די מעשה. קודם כל [first of all], ס׳איז נאט פאסיבל, און מענטשליכע זאכן, אזוי פיל פאליטיק, ס׳איז דא אזוי פיל אינפארמאציע, אזוי פיל…

וואס ווילן די יודן? איך ווייס נישט, וויפיל יודן זענען דא? וויפיל דעה [opinions]? יעדער יוד טראכט צוויי אינדערפרי אזוי און נאכמיטאג אזוי, וואס מיינט די יודן ווילן? ס׳איז בכלל נישט קיין זאך, ס׳איז נישט… איך ווייס נישט צו דא וועגן דעם אמת.

די נפקא מינה פון אמונה

אבער ס׳מאכט יא א נפקא מינה [practical difference] אויף וואס מ׳גלייבט, אמת? דער וואס גלייבט אזוי, ער זאגט, ממילא [consequently] זאל מען טון אזוי, ממילא גייט ער זיך פירן אזוי, מען גייט ער שיקן געלט אין די צייט. דער וואס גלייבט פארקערט, ער וועט שיקן געלט אין די פארקערטע צייט, אמת? דאס איז ריעל, מ׳קען… איך וויל ארויסברענגען, מ׳קען נישט… אבער אויף וויפיל מ׳איז פארט פון די וועלט, קענסטו נישט פטור ווערן [exempt] און זאגן, מ׳בלייבט מיט א ספק [doubt] אז מ׳ווייסט נישט, מ׳בלייבט מיט א ספק.

פארוואס ניוטראליטעט איז נישט אן אפציע

דאס וואלט געווען נאך אן אפציע. ווען מ׳ווייסט נישט, אקעי, ס׳האט נישט קיין אפיניען דערוועגן. איך בין נוטראל, איך הייס שווייץ. וואס איז שלעכט? ווייל ס׳איז שלעכט צו זיין ניוטראל. פארוואס? וואס הייסט פארוואס? ווייל אויב ס׳איז דא א… קודם קודם קודם פון דעם וואס ס׳קען זיין אז ס׳שטארבן לויט יענע צייט, אויכעט איז רשעות [wickedness].

דאס הייסט, על הצד [on the assumption] אז דו ביסט א איד און דו דארפסט שטיצן די אידן, זאגסטו איך בין נייטראל ווייל איך בין שטארק מקפיד [careful] אויף די איסור [prohibition] פון לא תאמין דבר שאינו ברור [don’t believe something that isn’t clear], זייער שיין. און וואס איז מיט די איסור פון ותאמין לתאמרך [and you shall believe in your brother]? איז אויך נישט קיין איסור. איך פארשטיי, יענץ איז נאר על הצד אז זיי זענען גערעכט, אבער ס׳איז מער עמערדזשענסיס, נישט אלעס קען מען…

ביישפיל פון סייענס און תורה

די זעלבע זאך ווי חתונה [marriage], אבער דאס איז וויליאמס דער משל. מ׳קען נישט אויף יעדער זאך. אויב ס׳איז דא אן אופן [way], אויף זאכן וואס אונז קענען זאגן, וויפיל שטייט? פארדעם איך טראכט, למשל [for example], רוב שאלות וואס מענטשן זענען וואריד [worried] וועגן סייענס און תורה [Torah], איך זאג איך ווייס נישט, ס׳שטערט מיך נישט.

אין די סענס פון וויפיל טעג האט גענומען דער אייבערשטער צו באשאפן די וועלט? איך ווייס נישט, איך בין נישט מחויב [obligated] צו האבן א הכרעה [decision]. ס׳איז אן אינטערעסאנטע חקירה [investigation], ס׳לערנען פשט [simple meaning] אין חומש [Torah], ס׳לערנען סייענס, ס׳לערנען סייענס פארענטפערן אויך. איך בין נישט, אפשר בין איך ראנג, אבער ס׳איז דא, ס׳איז דא.

ווען מען מוז מכריע זיין

ס׳הייסט, אז מ׳היט אין שבת [keeps Shabbos], דאס פארשטיי איך. איך דארף מחליט זיין [decide] צו מארגן זאגן קידוש [Kiddush: Sabbath blessing], דארף איך וויסן צו מ׳זאגט קידוש. אבער וואס האט מען אינזין ביי קידוש? א ייד וועט זאגן וואס ער פארשטייט. איך זע נישט אז ס׳איז די כ׳, איך זע נישט. ס׳איז נישט אקטואל, ס׳איז נישט אן עקזיסטענשל שאלה צו מיר.

אפשר אנדערע מענטשן טראכטן אנדערש, ווייל זיי זאגן פון דעם קומט ארויס, אבער איך קען נישט עס אריינגיין דישטיגן. ס׳איז דא זייער אסאך שאלות וואס מ׳קען זאגן, נאר פראבלעם, ווען מ׳איז אנגעקומען צו לערנען יענע סוגיא [topic], וועט מען אנגעקומען. אבער ס׳איז דא אסאך שאלות וואס מ׳קען נישט אזוי זאגן.

די פראבלעם מיט אגנאסטיציזם אין פראקטישע זאכן

איך דארף דאך מכליט זיין צו איך גיי היט אין שבת, און דרך אגב, ס׳איז דא אן אנדער וועג אויך, איך קען וועגן. לאמיר היטן שבת, אבער אלעמאל געדענקען אז ס׳איז דא א צד [possibility] אז ס׳איז נישט דא קיין שבת. העלא? ס׳איז נישט קיין וועג פון לעבן. איך מיין, it’s a choice. Just be clear, that’s also a choice, right? ער איז א גנאסטיק [agnostic]. א גנאסטיק איז א choice.

איך מאך א ליצט היטן שבת, אבער אזוי קאלטערהייט, א שאד, דו האסט געקענט היטן שבת ווארימערהייט. האסט מורא? סאו דארף מען רעדן מיט די איסור פון לא תאמין דברים רעים [don’t believe bad things], צו ער איז טאקע מקביד [careful] אויב ער איז א… ס׳איז נישט קיין סאלושן, נאר די ווערטער, מ׳קען מכריע זיין צו זיין נישט אנדעסיידעד, און דאס אליינס האט אויך א פרייז, און מ׳דארף דאס אליינס שופל זיין.

הויפט-טעזע: אמונה שאפט מציאות

סאו צוריק צו ווי איך הער, קומט אויס אז די אינטערעסאנטע שאלה איז, יעצט וואס איך וויל פון די גאנצע זאך איז, אז דאס וואס אמת מיינט וואס איז נישט תלוי [dependent] אין מיין החלטה [decision], מיינט נאכנישט אז ס׳איז דא אמת וואס איז יא תלוי אין מיין החלטה. ס׳איז דא זאכן, און ס׳גייט געשען נאכדעם וואס איך גיי מכליל זיין, אזוי אין אנדערע ווערטער.

מי שמאמין בשבת, יש לו תענוג בשבת

מי שמאמין בשבת, יש לו תענוג בשבת [one who believes in Shabbos, has pleasure in Shabbos]. יא? א איד גלייבט אין קדושת [holiness], ער וועט האבן אן עכטע תענוג [pleasure]. איך רעד נישט, איך רעד דא פון דיר יעצט. שבת גייט עכט האבן תענוג, נישט ער גייט זיך אהרן.

לאמיר פארשטיין, ווען איך גלייב אז שבת איז א הייליגער טאג פון א גאנצע וואך, גייט שבת זיין ביי מיר א הייליגער טאג פון א גאנצע וואך. נישט אז איך גלייב, לאמיר זאגן, ס׳איז נישט די זעלבע זאך, ס׳איז נישט אויב איך גלייב. איך גלייב אז שבת איז הייליג, גיי איך גלייבן אז שבת איז הייליג. ניין, שבת גייט טאקע זיין הייליג.

ביישפיל פון באציאונגען

אזוי ווי ווען איך גלייב אז מיין ווייב האט מיר ליב, גייט זי מיר טאקע ליב האבן. פארשטייט זיך, ווייל איך גיי זיך אקטן צו איר אזוי, און זי גייט צוריק אקטן צו מיר. זי טוט אזוי זאכן, זי טוט איר דיין החלטה.

דבר פלא: אביעקטן רעאגירן צו דיין באציאונג

די זעלבע זאך, די אביעקטס אין די וועלט, דרך אגב, דאס איז א דבר פלא [wondrous thing]. נישט נאר מענטשן ריעקטן צו דיין החלטה, צו דיין רילעישאנשיפס, אויך אביעקטס ריעקטן צו דיין רילעישאנשיפס. עפעס האסטו געוואוסט וועגן דעם? דו גלייבסט מיר נישט? טריי עס אויס.

Student:

⟦#2⟧

Instructor:

ניין, ווען מ׳רילעידט צו זיי, איך גלייב אז די פלאנץ קען וואקסן, און איך בין מטפל [take care] דערין, קען עס פלאנצן. אויב איך גלייב אז אין די שטיקל מארבל ליגט א סטאטוע, קען איך ארויסקומען די סטאטוע דערפון. אויב איך גלייב נישט דערין, קען איך נישט. אמת?

ס׳איז געווען אמת פארדעם, ס׳איז נישט געווען אמת, ס׳איז געווען אמת׳דיגע פאטענשל [potential]. יא, ס׳מוז האבן געווען, ס׳קען זיין מעגליך. אויב ס׳איז מעגליך, העלפט נישט. איך בין מסכים [agree] אז אוממעגליכע זאכן העלפן נישט צו גלייבן. אבער דאס מיינט נישט אז ס׳איז נישטא קיין שום זאכן וואס איך גלייב וועגן זיי, מאכט זיי א קדושה [holiness]. מאכט עס צוריק רעדן צו מיר, נישט נאר מענטשן.

די פראבלעם מיט ראציאנאליסטן און באציאונגען

אויף מענטשן פארשטייט יעדער איינער אז ס׳איז אזוי. הגם [although], זייער אסאך ראציאנאליסטישע מענטשן זענען נסטאק [stuck] מיט מענטשן וועגן דעם. איך זאג, זיי דן לכף זכות [judge favorably], און זיי מיינען יעדער איינער אז איך מיין אז דו ביסט א נאר, וואס איז דיין לכף זכות. אוודאי מיין איך נישט טראכט אזא נארנעס, איך מיין אז זיי זאלן פירן זיך אזוי.

וועסטו זען, ס׳איז א אינטערעסאנטע זאך, דער וואס שמייכלט צו מענטשן, געוויינליך וועלן זיי שמייכלן צוריק. ס׳איז א דבר פלא. פארוואס שמייכלט עס זיי? איך מאך א תניאה [assumption], און אפשר האט ער דאך פיינט? איך גראדע האט ער מיך טאקע פיינט, אבער איך שמייכל עניוועיס, ווייל מארגן וועט ער מיך פייניגער פיינט האבן. ס׳איז העלפט, רייט?

נבואה און פּרעדיקטיוו פּראסעסינג

און מענטשן זענען זאך און זאך זאכן, דאס איז אן אינטערעסאנטע זאך. עס האט צו טון מיט נבואה [prophecy], מיט פראדיקטשאן, פראדיקטיוו פראסעסינג. זייער אסאך זאכן וואס זענען נעטשורל.

Student:

אקעי, איין מינוט, איין מינוט, לאמיר גיין… וועיט.

Instructor:

ניין, ניין, אמת, מ׳זאגט אלעס איז א גבול [limit], אלעס איז א גבול אויב ס׳איז מעגליך, אבער זייער אסאך זאכן…

Student:

ניין, ניין, אמת, מסכים, ס׳איז דא זייער אסאך לימיטס, יעדע זאך האט זייער אסאך לימיטס, מ׳קען נישט נעמען, יעדע זאך קען א מענטש זאגן, מילא מענטשן זאגן, די פאוער אוו עטראקשאן, איך קען חלומ׳ען [dream] אז איך בין א גביר [wealthy person], איך בין ווער א גביר, ניין, דארף אויכעט ארבעטן.

Instructor:

אבער דער וואס האט נישט געחלומ׳ט צו זיין א גביר, איז כמעט [almost] קיינמאל נישט געווארן קיין גביר, כמעט, ס׳מאכט זיך בטעות [by mistake] צו מאכן מענטשן, אבער כמעט נישט, רייט?

די נויטווענדיגקייט פון אנדערע מידות

ס׳איז דא אסאך מער, איך ברענג דאס ארויס ווייל איך רעד מיט ראציאנאליסטישע מענטשן וואס זענען זייער סטאק אויף דעם. בפרט [especially] אויף די future, דאס הייסט פאטענשל זאכן וואס זענען נאך נישט, און ס׳איז דא שווער. בשם וואס זאל איך גלייבן דעם מענטש? בשם וואס זאל איך זיין זיין חבר [friend]? בשם וואס זאל איך אים ליב האבן?

דו דארפסט אים יעצט ליב האבן. און מענטשן האבן א פראבלעם אז ליב האבן איז שוין א reaction. איך קען נישט סתם ליב האבן. איך האב ליב השם עושה [because of what they do]. איך ווייס נישט, אפשר דער אייבערשטער קען ליב האבן זאכן השם עושה. איך האב ליב א מענטש, איך שמייכל צו איינעם ווייל ס׳מאכט מיך… וואו איז די air condition? ווייל ס׳מאכט מיך happy צו אים זען. ס׳מאכט מיך אבער נישט happy. סאו בשם וואס שמייכל איך צו אים?

דארף מען גיין דארט? איין air condition. בשם השם עושה? ניין, ער האט עס אוועקגענומען. איך מיין ער האט עס אוועקגענומען. איך קען אפילו רעדן מיט אים. איך מיין ער האט עס אוועקגענומען. פארשטייסט וואס איך זאג?

סאו ס׳איז דא אן עכטע פראבלעם מיט דעם, און ס׳איז נישט דא קיין solution נאר עפעס אנדערש. מ׳מוז טרעפן אנדערע virtues, נישט די virtue פון גלייבן נאר וואס איז אמת און גלייבן נישט וואס איז נישט אמת, וואס זאלן אונז זאגן וואס צו גלייבן. שטימט?

Student:

⟦#3⟧

צוריק צום הויפט-טעמע: הלכה און אמת

Instructor:

אקעי. נחזור לענינינו [let’s return to our topic]. ניין, זייער גוט. נחזור לענינינו. נחזור לענינינו. דו גלייבסט שוין אין דעם, ס׳איז אבער א פאקט, דו דארפסט נישט גלייבן דערין. דאס איז א פאקט. ס׳איז א פאקט, דו האסט נישט געמאכט.

Student:

ניין.

Instructor:

יא, ס׳איז נישט קיין פאבליק פאקט. איך פארשטיי נישט וואס דו זאגסט.

יעצט, נחזור לענינינו. אקעי? נחזור לענינינו, זייער גוט. ווייל מ׳זאגט, וואס מ׳זאגט, וואס מ׳זאגט, מאכט עס. די הלכה [Jewish law] איז מענטשן וואס זאגן. וואס איז די הלכה? מענטשן זאגן. נחזור לענינינו, זייער גוט. וואס איז א חילוק [difference]? וואס גייט מיך אן? די הלכה זאגט, מאכט עס, ווייל די הלכה איז תלוי אין דאס וואס די הלכה זאגט, מאכט עס נישט שקר [false].

דער לאגישער טעות

ענק האבן אן אינטערעסאנטע החלטה, אן אינטערעסאנטע כלל [principle], וואס איז א טעות. ס׳איז לענ״ד [in my opinion] א basic mistaken logic. ענק זאגן אז וויבאלד [because] אז אמת דארף זיין א זאך וואס איז נישט… נאר אמת, די גאנצע אמת ליגט נישט אין דאס וואס איך בין מחליט, דאס איז נישט אמת, די אמת דארף ליגן outside פון מיר אז נישט איז עס נישט אמת, ממילא האבן ענק געמאכט א שפרינג און ענק זאגן דערפאר קען נישט זיין קיין שום אמת וואס איז נקבע [determined] על ידי [by] וואס איך בין מחליט. שטימט?

דאס זענען צוויי אנדערע זאכן. זאג איך אז ס׳איז דא זאכן, און איך וויל וויסן וואס זענען די זאכן. מסכים. ווייסטו וואס? אפשר יענע הלכה איז א טעות.

לערנען אַ ספר: אמונה, רילעישאנשיפּ, און די מעכאַניזם פון קדושת הספר

קריטיק און ענטפער: די לאָגיק פון באַשלאָסענע אמת

ענטפער אויף דער תלמיד׳ס קושיא

Instructor:

איר האָט אַן אינטערעסאַנטע החלטה, אַן אינטערעסאַנטע כלל וואָס איז אַ טעות, ס׳איז אַ basic mistaken logic. איר זאָגט אַז ווייַבאַלד אַז אמת דאַרף זיין זאַכן וואָס איז נישט נאָר אמת, די גאַנצע אמת ליגט אין דעם וואָס איך בין מחליט, דאָס איז נישט אמת, די אמת דאַרף ליגן outside of מיר, איז דאָס נישט אמת. ממילא האָט איר געמאַכט אַ שפּרינג, איר זאָגט דערפאַר קען נישט זיין קיין שום אמת וואָס איז נקבע על ידי וואָס איך בין מחליט. שטימט?

אין צוויי אַנדערע זאַכן. זאָג איך אַז ס׳איז דאָ זאַכן. איר ווילט וויסן וואָס זענען די זאַכן? אפשר יענע הלכה איז אַ טעות, ס׳איז נאָר אַן illustration. איך האָב נישט קיין חשבון וואָס איר האָט יעצט געזאָגט, איך האָב עס נישט געהאַט. דאָס איז נאָר אַן argument, by the way, דאָס איז נאָר אַן argument. איך דאַרף ווייַזן וואָס איר זאָגט. איך האָב דאָס געהערט פון מענטשן וואָס האָבן דאָס אויסגעלערנט, וועל איך זאָג עס נאָך צו אייך. פאַרשטייט איר? איך האָב עס נישט געטראַכט. דאָס איז נישט די דראַמאַ וואָס איר זאָגט. איך האָב אייך געזאָגט פון מיר, איך האָב עס גענומען.

דאָס איז אַ וויליאַם דזשעימס׳ס תורות. מער ווייניגער. ס׳איז דאָ אַזעלכע סאָרט אמת, און זייער אַסאַך, נישט אַלע, זייער אַסאַך, אַזוי ווי איר האָט געזאָגט, ס׳מיינט נאָך נישט אַז איך קען מחליט זיין אַז איר זענט אַ קו, אָדער אפילו איר זענט אַ נקיבה, איך ווייס שוין נישט, אפשר איז דאָ מחלוקת הפוסקים דערין, ס׳איז נישט אַזוי סימפּל, אָבער נישט אַלעס קען מען מחליט זיין. אָבער זייער אַסאַך זאַכן קען מען יאָ מחליט זיין, נישט מ׳קען מחליט זיין און די החלטה איז וואָס איר בלייבט מיט, איר קענט מחליט זיין, און נאָכדעם וועט ווערן אויסגעפאָרעמט די reality לויט דעם. אָקיי?

קען אמת זיך טשיינדזשן?

Student:

איך פאַרשטיי נישט, דאָס מיינט אמת קען זיך טשיינדזשן, אַ זאַך פאַרנעמען, די טיש קען ווערן צובראָכן. ס׳איז אמת אַז ס׳איז אַ טיש, דאָס איז דאָך פאַרמענטלי, דאָס איז אַלעס פאַרנטיפיקל פּראָבלעמס, איך ברענג עס נאָר אַרויס אויפ׳ן טיש. אמת קען זיך טשיינדזשן?

Instructor:

יאָ, אמת קען זיך נישט טשיינדזשן, אָבער אין די וועלט איז דאָ זייערע זאַכן וואָס זענען נישט אמת, און דערווייַל קענען זיך טשיינדזשן. און אַ חלק פון וואו זיי טשיינדזשן, איינע פון די וועגן וויאַזוי מענטשן טשיינדזשן, מענטשן זענען שכלית׳דיגע בריאים, איינע פון די וועגן וויאַזוי מענטשן טשיינדזשן זאַכן איז דורך גלייבן אַז זיי זענען אַנדערש. ס׳איז אַ פאַקט.

Predictive Processing: אַ קאָגניטיוו-וויסנשאַפטלעכע ראיה

די טעאָריע פון Predictive Coding

כמעט רוב זאַכן, מעשיות, אין די חגב, ס׳איז דאָ אַ טעאָריע וואָס הייסט, און איר קענט עס נאָכקוקן, ס׳איז דאָ אַ טעאָריע אין איינע פון די היינטיגסטע מערסטע פענסטע טעאָריעס וועגן וויאַזוי יומען קאָגנישאָן אַרבעט, הייסט פּרעדיקטיוו פּראָצעסינג. Predictive coding און predictive processing. און predictive processing האָט אַסאַך ראיות. די סברא, איך האָב אַ חבר וואָס האָט געאַרבעט אויף דעם אין אוניווערסיטי אַמאָל, און ער האָט מיר געוויזן ממש experiments, איך געדענק שוין נישט די ראיות ברורות, אָבער predictive processing זאָגט אַז ווען אַ מענטש טוט עפּעס, טוט ער עס אַלעמאָל ווייַל ער גלייבט אַז ס׳איז שוין געשען.

וויאַזוי עס אַרבעט: דאָס ביישפּיל פון רירן די האַנט

ס׳איז אַן אינטערעסאַנטע זאַך. אין אַנדערע ווערטער, ער זאָגט, ווען איך ריר מיין האַנט – און זיי האָבן ראיות, ס׳איז ממש אינטערעסאַנטע experiments וואָס מ׳קען זען – ווען איך ריר מיין האַנט, וויאַזוי ריר איך מיין האַנט? די וועג וויאַזוי ס׳אַרבעט אין די מוח, נישט אין די structure פון די cognition פון דעם מענטש, אַרבעט עס אַז איך גלייב אַז מיין האַנט איז שוין דאָרט, און מיין גוף האָט אַ נטיה צו גיין ווי איך גלייב שוין.

דאָס הייסט, פרעגן, מילא קען איך רוקן די וואַנט? ניין. ס׳דאַרף נאָך אַלץ עפּעס אַ שליטה. ס׳דאַרף יאָ האָבן עפּעס אַ level פון control, אָבער דאָך קען זיך טועה זיין. אַמאָל מיינט אַ מענטש, איך געדענק נישט די פּרטים, אָבער איך קען מסביר זיין די תורה פון וויאַזוי ס׳אַרבעט, אַז די prediction, קודם predict מען, און נאָכדעם מאַכט מען אַז די וועלט זאָל שטימען מיט די prediction. נישט קודם קוק איך, און נאָכדעם איך מאַך אַ החלטה צו רוקן און ס׳רוקט זיך.

איינע פון די ראיות איז אַז מ׳זעט אַז די געפיל פון זיך רוקן איז שוין פאַר די רוקן זיך. יאָ, מ׳קען זען אַז מ׳האָט עפּעס געטעסט מיט מענטשן אַז זיי ווייסן אַז זיי רוקן זיך נאָך פאַר זיי האָבן מחליט געווען. נישט נאָר פאַר זיי האָבן גערוקט, פאַר זיי האָבן מחליט געווען. די החלטה זיך צו רוקן איז אַ פועל יוצא פון די belief אַז דו האָסט דיך גערוקט. אַזוי איז אַ סברא.

און, אָקיי, ס׳איז איינע פון די… וואָס? איך ווייס נישט, דאָס איז די וויאַזוי cognition, וויאַזוי action אַרבעט. דאָס איז אַ תורה, און איך בין נישט קיין מומחה אין די תורה, איך זאָג נאָר אַז ס׳איז אַ זייער נוצליכע תורה. פאַר דיין גוף, נישט פאַר יענעמ׳ס גוף. איך פאַרשטיי זיך. עפּעס אַ… מאַך נישט magic יעצט.

אויסברייטערונג צו גרעסערע לעבנס-זאַכן

פון גוף-באַוועגונג צו עמאָציאָנעלע רילעישאנשיפּס

אָבער וואָס ס׳ברענגט אַרויס איז, אַז די תורה, וואָס מיר זאָגן די תורה, איז מרחיב אויך זייער אַסאַך צו גרעסערע זאַכן. דאָס הייסט, איך האָב ליב מיין ווייב נאָכדעם וואָס איך גלייב אַז איך האָב זי שוין ליב. און נאָכדעם, מיין גוף, אַלע אַנדערע מעשים שטעלן זיך צו צו דאָס וואָס איך גלייב שוין.

די געפאַר פון מיסברויך

סאו, ס׳איז דאָ אַ פּראָבלעם. מ׳קען יעדע זאַך ruin’ען. מ׳קען האָבן צו גלייבן זאַכן וואָס זענען גאַנץ פאַנטאַזיע, זיך און מאַסקעס. יעדע זאַך איז דאָ אַ קושן, יעדע זאַך איז דאָ אַ קליפּה, וויאַזוי מ׳טוט עס ראַנגלי, פאַרשטייט זיך.

דער עיקר יסוד: אמת outside of yourself

אָבער וואָס איך ברענג נאָר אַרויס איז, לאָמיר זיין זייער קלאָר, דאָס וואָס גלייבן דאַרפן נאָר זאַכן וואָס איז נישט אמת פאַר דו האָסט זיי געגלייבט, מיינט נישט אַז ס׳איז דאָ זאַכן וואָס ווערן אמת ווייַל דו האָסט זיי געגלייבט, און זיי ווערן אמת נישט. אַז דו גלייבסט, ווערט עס אמת outside of yourself. דאָס איז מיין עיקר יסוד. די יסוד איז גדול בתורה, און איך מיין אַז דאָס איז אמת לימוד של תורה. ס׳איז נישט קיין דברים ברורים.

צוריק צום הויפּט-טעמע: וואָס מיינט לערנען אַ ספר

לערנען איז נישט סקענען

וואָס איז זייער אַ וויינע זאַך. איין מינוט, זייער גוט. ווען מ׳זאָגט אַזאַ יסוד, זאָגט מען נאָך נישט… מ׳קען נישט טאַנצן מיט דעם, מ׳קען נאָך נישט וועגן דעם זאָגן אַז איך טראַכט אַז די לפנים ווערט נענטער, ווערט עס טאַקע נענטער. אָקיי, אַלעס איז פאַרשטענדליך.

יעצט, איך וויל אָבער צוריקגיין און גיין צוריק צו וואָס אונז האָבן געזאָגט. יעצט, דו ווילסט רעדן וועגן אַ ספר, right? אונז גיימיר צוריקגיין. אַ ספר מיינט נישט, אונז האָבן דאָס אויך פריער געזאָגט פאַרן פריערדיגן אָקטאָבער. לערנען אַ ספר מיינט נישט צו מאַכן אַ קאָפּי פון די pictures אין די book אין מיין מוח. דאָס איז וואָס אַ סקענער מאַשין טוט, נישט וואָס אַ מענטשליכע מוח טוט, אָקיי? This is not why any human being reads a book. ס׳איז נישט וואָס ס׳איז געמיינט, אמת? נאָר אַ טעות, אונז האָבן אַסאַך מאָל די בילד פון דאָס וואָס ס׳מיינט. ס׳וויל די סוף, מ׳זאָל זאָגן, מ׳פאַרשטייט דאָס איז די picture פון ס׳מיינט. ס׳מיינט נישט דאָס.

לערנען איז אַ רילעישאנשיפּ

לערנען אַ ספר מיינט אַז איך וויל דורך די ספר אַרויסבאַקומען, באַקומען פון דעם, ער זאָל מיר פאַרציילן. איך זאָג עס כאילו איך געב פאַר די ספר agency, ווייַל ס׳איז נישט קיין בעסערע וועג. ס׳מיינט נישט אַז די ספר האָט agency, ס׳איז קאַנטראָלד אפשר אינגאַנצן ביי מיר, אָבער למעשה טוט עס עפּעס, אמת? איך באַקום עפּעס פון אים, נישט נאָר איך געב עפּעס פון אים. אַז נישט דאַרף זיך סתם אַזוי פרעגן, איך קען גאָרנישט לערנען פון אַ ספר, ווייַל אַ ספר איז אַ טויטע זאַך, ס׳טוט נישט גאָרנישט. ניין, אַ ספר טוט עפּעס, לכל הדעות טוט אַ ספר עפּעס, right?

וואָס דער ספר טוט איז תלוי אין דיר

די שאלה איז וויפיל ס׳טוט. יעצט זאָג איך דיר אַ פּשוט׳ע זאַך, אַז ס׳איז מוכרח במציאות, יעדער איינער וואָס האָט געלערנט מיט אַ ספר ווייסט, אַז וואָס אַ ספר טוט איז תלוי וואָס דו טוסט צו אים. אויב דו ביסט מחבר די רבי, האָט דאָך די רבי געגעבן, אויב דו ביסט מחבר די ספר.

ראיות פון ספרים הקדושים: כבוד פאַר דעם ספר

קושן דעם ספר נאָכ׳ן לערנען

פון דעם שטייט אין אַלע ספרים הקדושים, אַז ווער ס׳קושט די ספר נאָכ׳ן לערנען, וועט בעסער געדענקען די לערנען. און דו ווייסט אַז ס׳איז בדוק ומנוסה אַז עס אַרבעט דאָס? ס׳איז נישט קיין דזשאָוק.

ר׳ עקיבא אייגר: שיינע פּאַפּירן און מאַרדזשינס

ס׳שטייט אין ר׳ עקיבא אייגער, דער דברי חגיגה איז געווען, און ר׳ עקיבא אייגער האָט געזאָגט אַז יעדער איינער ברענגט די תשובה פון ר׳ עקיבא אייגער אין זיין הקדמה, אַז ער האָט געשריבן אַז מ׳זאָל דריקן זיין ספר אין שיינע פּאַפּירן, מיט שיינע מאַרדזשינס, מיט שיינע גראַפיקס, ווייַל מ׳לערנט בעסער אַזוי, אמת?

דער איפודי: קדושת התורה ליגט אין די פאָנט

דאָס קומט פון די הייליגע ספר, די איפודי, וואָס האָט געהייסן ר׳ יצחק דוראַן, דער פּראָפיט האָט מען אים אָנגערופן, מ׳האָט אים מאַנס געווען צו זיך מאַכן קריסטליך וכדומה. ער האָט געשריבן אַ ספר מעשה אפוד, און דאָרט איז ער מסביר, און מיט דעם איז ער מסביר קדושת התורה.

דאָס איז שטיקל קולטור, ווער איינער קומט צו די הקדמה פון ספר מעשה אפוד, פון ר׳ יצחק האָט ער געהייסן? דער איפודי, דער מחבר איפודי. ער האָט געשריבן אַ ספר אויף דקדוק [grammar], זייער אַ שיינע ספר אויף דקדוק, אויף די אותיות, אויף די ווערטער פון די תורה. ער איז אַ מסביר אַז דער עולם האָט נישט קיין appreciation פאַר די ווערטער פון די תורה. מ׳לערנט נאָר די תוכן, מ’appreciate נישט די ווערטער, די דקדוק, די צורת האותיות.

און דאָרט איז ער מסביר אין זיין הקדמה, אַז וועגן דעם איינע פון די סגולות הלימוד, איינע פון די תנאי הלימוד, איז ליינען בכתב אשורית [in Assyrian script]. כתב אשורית מיינט נישט די funny אותיות וואָס מ׳האָט אין אַ ספר תורה, ס׳מיינט זאָגן שיינע, אָריגינעל איז דאָס געווען שיין, און היינט איז אַנדערש די סטייל, די פאָנט. און מ׳קוקט אַ ספר תורה, אין דעם ליגט די קדושת ספר תורה ליגט אין די פאָנט, נישט נאָר אין די תוכן. ווייַל דעמאָלטס האָסטו אַזאַ רעלעישאָן, באַקומסטו מיט דעם, רעדסטו זיך אַנדערש. לייגסט עס אַריין אין אָרון קדש [holy ark], לייגסט עס אַריין אין אַ… זינגסטו פאַרדעם, ווייַל מ׳ברענגט עס, ווי זיינער, יהללו את שם ה׳ [praise the name of God] אָדער וואָס מ׳זאָל קענען בעסער פאַרשטיין די לערנען.

ספר און רבי: די זעלבע סטרוקטור

די פּאַראַלעל צווישן ספר און רבי

ס׳איז פּונקט אַזוי ווי ווען מ׳רעדט צו אַ מענטשליכע רבי און מ׳געבט אים כבוד [honor], וועט דאָך דער רבי אַ מעשה צוריקגעבן כבוד, וועט דאָך מעשה זיין בעסער די לערנען. ס׳איז דאָ אַ רילעישאנשיפּ, לערנען לערנט מען אין אַ רילעישאנשיפּ, און ווי מ׳האָט זיך ליב, און מ׳פאַרשטייט זיך איינער צווייטער, און מ׳רעספּעקט זיך איינער צווייטער, לערנט מען בעסער. פּשוט, דאָס איז פּשוט פּשוט.

לערנען פון אַ ספר איז אויך אַ רילעישאנשיפּ

לערנען פון אַ ספר איז אויך אַ רילעישאנשיפּ. ס׳איז אַן אַנדערע רילעישאַפּ וואָס דו האָסט נאָך מער קאַנטראָל. ווען ס׳איז דאָ אַ לעבעדיגער רבי, דאָס איז דאָס טאַקע, ס׳איז אַ חסרון פון אַ ספר. אַ חסרון קען דאָך קיינמאָל נישט געבן אַ זעץ אויפ׳ן קאָפּ און זאָגן, הער שנעל די שיעור. ניין, דאָס קען נישט די ספר טון, ממילא איז די חסרון פון אַ ספר.

די זעלבע הכרחים און כבודות

אָבער די אַלע… די הכרחים וואָס מ׳דאַרף האָבן ווען מ׳לערנט פון אַ רבי דאַרפן אויך, אַלע כבודות וואָס מ׳דאַרף האָבן פאַר אַ רבי דאַרפן אויך האָבן פאַר אַ ספר. איך ווייס נישט ס׳שטייט אין די גמרא אַז מ׳דאַרף מער רעדן פאַר אַ רבי ווי אַ ספר, האָט איך מיר געזאָגט. אָבער פאַר אַ ספר דאַרפן אויך אויפשטיין. אמת, מענטשן זענען אין די ענינים וואָס שטייען נאָר פאַר די ספר, זאָלן זיי האָבן נישט קיין רבי. אַ רבי איז בעסער ווי אַ ספר.

די זעלבע בעיסיק וועג

אָבער אַ ספר און אַ רבי אַרבעטן די זעלבע וועג. דו רעדסט מיט די ספר שיין, רעדסט ער צו דיר שיין. דו נעמסט ערנסט, ער זאָגט, דו וועסט אויך רעדן מער ערנסט. אמת, ווען דער רבי ווען מ׳נעמט אים נישט ערנסט, רעדט ער צו די זאַך. ווען ער נעמט אים ערנסט, טראַכט ער פאַר אַ רבי. דער ספר אויך טראַכט פאַר רעדט, ווען דו נעמסט אים ערנסט, און ווען נישט טראַכט ער נישט פאַר רעדט.

איי, דאָס איז דער פּלא, ער קען זיך נישט טוישן. דער ספר בלייבט פערד אין די זעלבע, סאו, ס׳איז לימיטעד מער דאָס. אַ רבי אַרבעט עס בעסער דאָס ווי ביי אַ ספר, אָבער ער אַרבעט נאָך אַלץ אין די זעלבע בעיסיק וועג.

דער הויפּט-יסוד: יראת הכבוד און אמונת חכמים

בדוק ומנוסה: יראת הכבוד ברענגט בעסערע לערנען

וועגן דעם איז בדוק ומנוסה אַז דער וואָס גייט צו צו אַ ספר מיט יראת הכבוד [fear/reverence of honor], וואָס אינקלודס בויעטעס אויף די סכונסערע יראת הכבוד וואָס זיי האָבן געזאָגט, סיי דאָס איז ער עמט יעדע וואָרט ערנסט, און סיי דאָס איז ער גלייבט.

וואָס מיינט גלייבן קדושת הספר?

וואָס מיינט כדי גלייבן קדושת הספר ביי די וועי? איך האָב דיר געזאָגט, ס׳איז אַ לשון הרמב״ם [language of the Rambam/Maimonides], ס׳איז דער ספר אינו כשאר הדברים [the book is not like other things], דרך השלילה [via negativa] וואָס איך זאָג פאַר מיר, right? דאָס איז אַלסער מיינד, ס׳איז מעדזשיק, מיינע קינדער זאָגן…

ס׳איז סירקולער, אָבער נישט מניה וביה

ס׳איז סירקולער, ס׳איז סירקולער, אַזוי ווי סירקולער ווען איך האָב ליב מיין ווייב האָט זי מיך דאָס איז circular, אָבער ס׳איז נישט circular אין די סענס אַז ס׳איז מניה וביה [self-contradictory/tautological]. ס׳איז circular אין די סענס אַז וואָס איך בין מחליט וויאַזוי איך גיי צו אים קומט נישט פון מיר, ס׳קומט פון אים. ווען איך גיי צו צו אַ ספר מיט אַ יראת הכבוד, דעמאָלטס…

קריטיק פון ראַציאָנאַליזם

די קשיא וואָס ראַציאָנאַליסטן קענען נישט סאָלווען

זייער גוט, און דאָס איז טאַקע די קשיא וואָס די ראַציאָנאַליסטן קענען נישט סאָלווען, און מיט דעם לערנען זיי קיינמאָל גאָרנישט. פאַרדעם צו זיין אַ ראַציאָנאַליסט איז אַ גרויסע עבירה [sin], און מ׳איז נישט אפילו מקיים [fulfill] די אייגענע מצוה [commandment], ווייַל די מצוה פון לערנען די אמת קען מען נישט מקיים זיין ווי לאַנג מ׳איז צו מקבל, מ׳דאַרף נישט צו לערנען עפּעס וואָס אפשר שטייט נישט דאָרט. מ׳דאַרף קיינמאָל קיינמאָל נישט לערנען, מ׳דאַרף אַלעמאָל חושד [suspicious] זיין.

חשדנות: אַ מדה במצות שבו

און די מצוה פון חשדנות איז אַליינס אַ מדה וואָס מ׳דאַרף האָבן אַ מדה במצות שבו [a character trait that must be measured], אמת? חשדנות איז אַ גוטע מדה, “כבדהו וחשדהו” [honor him and suspect him], אָבער איך ווייס נישט וואָס יעדער איינער ווייסט, איך קען נישט שטעלן איין קוואַשן.

Student:

איך האָב געענטפערט אַז דאָס וואָס דו רעדסט איז חשדנות, it’s really a מדה, it’s a טראַומאַ, איך ווייס נישט וואָס איז היינט. אמת, אַ גוטע קשיא.

אמונת חכמים: נישט גלייבן שטותים, נאָר העלפן דעם ספר רעדן אמת

דאָס הייסט אמונת חכמים [faith in the sages], און פאַרדעם וואָס זאָגן עס דאַרף אמונת חכמים, אָבער דאַרפסטו געדענקען אַז אמונת חכמים מיינט נישט אַז וועגן דעם אויב די ספר זאָגט שטותים [nonsense] וועסטו אים גלייבן. עס מיינט אַז די אמונת חכמים וועט דיר העלפן אַרויסנעמען פון די ספר, נישט אַרויסנעמען פון די ספר, זאָל רעדן צו דיר אמת און נישט שטותים.

דער זוהר׳ס משל: תורה ווי אַן אשה חשיקה

די תורה געט זיך נאָר פאַר ווער ס׳האָט איר ליב

דרך אגב [by the way], ספרים, די תורה, אַזוי שטייט אין זוהר [Zohar], די תורה איז אַזוי ווי אַן אשה חשיקה [desired woman] וואָס מ׳גייט זי נאָך, און זי געט זיך נאָר פאַר יעדער ווער ס׳האָט איר ליב. ווער ס׳רעספּעקט איר נישט, זאָגט די תורה שטותים.

ווער ס׳איז שולדיג אין די שטותים

דאָס וואָס דאָ מענטשן וואָס רעדן אויס פון תורה שטותים, זיי זענען אַליין שולדיג, און נישט זיי אַליין שולדיג אַז זיי האָבן אַלעס צו זייער שטותים, ס׳איז די תורה׳ס שטותים. די תורה זאָגט פאַר זיי, ווי דו לערנסט מיר נישט ערנסט? דו נעמסט זיך נישט ערנסט? נאָר פּראָבלעם, דו האָסט אַ פּאַר דזשאָוקס, דו האָסט אַ פּאַר נאַרישקייטן, גיי טו זיי. און יענער נאָר טוט זיין, ער זאָגט דאָך אַז ס׳שטייט אין די תורה. דו כאַפּסט? מ׳מאַכט פּורים פון אים.

די זעלבע מיט אַ רבי

טרו, אַזוי ווי אַ רבי, ס׳איז דאָ רבי׳ס ווי… איך טו דאָס אויך, אַ מענטש, איך שפּיל מיר, איך מאַך אימערקערשטער ספּאָטעל, איך קוק אויף די הונטערעט אַסאַך מאָל. די זעלבע, מאַוסטער טשענדזש פון תשע בקש, בוא נדון [come let us discuss]. ס׳איז נישט קיין פּראַווען, איך קען צוריקשאַלטן.

לערנען מיט יראת הכבוד: דער מעכאַניזם פֿון קדושה און דער חילוק צווישן ספֿרים

דער משל פֿון תּורה וואָס רעאַגירט אויף דעם לומד

די תורה זאגט פאר זיי: דו לערנסט מיך נישט ערנסט? דו לערנסט מיך נישט ערנסט? נו, פראבלעם. דו האסט אפאר דזשאוקס [jokes], דו האסט אפאר נארישקייטן, גיי טו זיי. און יענער נאכט טוט זיי, ער זאגט דאך אז ס׳שטייט אין די תורה. דער חיד״א [רבי חיים יוסף דוד אזולאי, מקובל ופוסק, 1724-1806] זאגט: מ׳מאכט פורים פון דעם.

טרו [true]. אזוי ווי א רבי – ס׳איז דא רבי׳ס וואס איך טו דאס אויך. ס׳איז דא א מענטש, איך גיי אריין, ס׳קומט אריין, איך שפיל מיך, איך מאך אים עפעס א ספאטעל, איך קוק אויף די אונטערשטע פאר אסאך מאל. די זעלבע – מעותי תשעה ביקש בו נדון [מעותי תשעה ביקש בו נדון: “די מטבעות פון תשעה ביקש בו נדון” – א תלמודישע אויסדרוק]. ס׳איז נישט קיין פראבלעם, איך קען צוריקשעלטן, ס׳מיינט נישט גארנישט, ס׳איז נישט ערנסט. דו ווילסט דאס? נו, פראבלעם. איך האב נישט קיין צייט, איך האב נישט קיין טענה צו דיר, איך בין נישט גורס. דאס איז די ריאליטי.

אַ ספֿר מוז אויך עפּעס טון כּדי דו זאָלסט לערנען פֿון אים

און דאס איז אויך אמת אויף א ספר. אוודאי, א ספר איז מער לימיטעד [limited]. דו זאגסט אז א ספר קען ווייניגער ריעקטן [react] ווי א רבי, אבער א ספר מוז דאך עפעס טון כדי דו זאלסט עפעס לערנען פון אים. טוט ער דאס.

אויב דו גייסט צו צו דעם מיט יראת הכבוד [יראת הכבוד: רעספעקט, כבוד], וואס דאס מיינט:

קודם כל – דו נעמסט ערנסט אלע ווערטער פון זיי.

און צווייטנס – וואס מיינט אז ס׳שטייט קדושה [קדושה: הייליקייט], ס׳איז נישט כשאר הדברים [כשאר הדברים: ווי אנדערע זאכן]? ס׳מיינט אז ער געבט דיר א בעסערע בליק אויף די וועלט ווי דו האסט געהאט ביז יעצט. דאס איז די טייטש, רייט [right]?

דער סקיי-סקרייפּער משל: צוויי לעוועלס פֿון לערנען

וואס מיינט קדושה? טרענסענדענס [transcendence], האסטו געזאגט. טרענסענדענס – איך ווייס נישט די ווארט, אין ליטעראל טרענסלעישן [literal translation] ווייס איך וואס ס׳מיינט, אבער אין די קאנטעקסט [context] וואס דו מיינסט ארויסצוברענגען איז אז ס׳איז דא א מענטש וואס ער זאגט:

ס׳איז דא צוויי וועגן פון לערנען א שיעור אדער א ספר:

איין וועג איז צו זאגן אז ער זאגט מער ווייניגער וואס איך ווייס שוין, אפשר לייגט ער צו נאך א פרט, נאך א שטיקל אינפארמאציע וואס איך האב נישט געוואוסט.

און א צווייטע לעוועל איז צו זאגן אז דער רבי קוקט אויף די וועלט פון אן אנדערע לעוועל. פארשטייסט?

דאס הייסט, ס׳איז דא צוויי מענטשן וואס גייען אויף א סקיי-סקרעיפער [skyscraper], זיי זענען נעבן א סקיי-סקרעיפער, יא?

ס׳איז דא איינער וואס שטייט אויפ׳ן ערשטן שטאק, און ס׳קומט איינער און ער פארציילט אים אז ס׳איז דא א צווייטע שטאק. איינער איז דא אויף די ערשטע שטאק, און ער זאגט: איך קוק, ס׳איז דא א צווייטע שטאק. ס׳איז גארנישט קיין אינפארמאציע. דאס איז די טייטש כשאר הדברים. נאך א שטאק, אקעי [okay]. ס׳איז דא איין שטאק, אויף דעם נאך א שטאק. אקעי, איך פארשטיי, ס׳מאכט סענס [sense].

נאכדעם איז דא א צווייטער וואס ער זאגט: קוק, פון די צווייטע שטאק זעט אויס די וועלט אנדערש ווי ס׳זעט אויס פון די ערשטע שטאק. חוץ פון דעם, ווייל דו שטייסט אויף די ערשטע שטאק, קען מען אריינגיין אין דעם משל מער, און מ׳דארף ארויפקריכן קודם אויף די ערשטע שטאק, און מ׳דארף טאקע ארויפקריכן, און ס׳האט עפעס א שייכות צו די ערשטע שטאק, אבער די צווייטע שטאק זעט די וועלט אויס אנדערש. רייט?

דאס וואס ער לערנט אזוי, דאס הייסט ער לערנט מיט קדושה, מיט יראת הכבוד, מיט רעספעקט [respect], “transcendent respect”. ווייל ער זאגט: איך קען זיין אז איך טראכט אז דער רבי – נישט ער זאגט מיר נאך זאכן וואס איך ווייס שוין, וואס איך ווייס גראדע נישט, אבער ס׳איז נאך אויף מיין לעוועל. ער זאגט מיר עפעס אן אנדערע וועג צו קוקן.

דער חילוק צווישן פּאָעזיע און אינפֿאָרמאַציע

פארדעם וועלן מיר זאגן אז איינער לייענט “poetry” [פּאָעזיע] אדער אזוי ווייטער – ער לייענט עס נישט כדי צו וויסן נאך א שטיקל אינפארמאציע, ער לייענט עס כדי צו טוישן די וועג וויאזוי ער לערנט די וועלט, די וועג וויאזוי ער קוקט אויף דעם.

קען מען זאגן זיך צו טוישן, אבער נישט זיך צו טוישן אליינס – ער טוט די פעולה [פעולה: אַקציע, מעשׂה]. דער רבי טוט עס. אויב דו לאזט אים. אויב דו לאזט אים נישט, גייט ער עס נישט טון פאר דיר. פשוט? ס׳איז קלאר.

צוריק צו די נושׂא: ר׳ שמחה איז נאָך אַן עם-הארץ

צוריק צו די נושא. קומט אויס… איין מינוט, לאמיר עס אויספירן. ניין, דאס איז דברים ברורים [דברים ברורים: קלאָרע זאַכן] ביי מיר. איך מיין אז ס׳איז אמת. און מיט דעם איז געענטפערט, נישט אינגאנצן פארענטפערט, אבער ס׳איז א חלק פון די תירוץ [תירוץ: ענטפֿער] פון די פראבלעמען וואס זייער אסאך מענטשן האבן וועגן דעם. און די תירוץ איז אז ער איז נאך אן עם-הארץ [עם-הארץ: אַן אומגעלערנטער].

יעצט, וויל איך זאגן, יעצט – ס׳איז דא אסאך מענטשן, איך מיין אז ס׳ליגט אין די “mistake” [מיסטייק]. איך האב געוואלט זאגן אז ער איז “wrong” [ראָנג]. דאס איז וואס איך האב געוואלט זאגן. איך וויל מסביר זיין [מסביר זיין: דערקלערן] מיט וואס ער איז “wrong”, און במה דברים תלוי [במה דברים תלוי: אויף וואָס עס הענגט אָפּ].

די “joke” [דזשאָוק] וואס איך האב געוואלט זאגן פאר׳ן שיעור איז אמת׳דיג די גאנצע שיעור. איך האב זיך אויסגעלערנט, ס׳איז תחילתם של תלמידי חכמים [תחילתם של תלמידי חכמים: דער אָנהייב פֿון תּלמידי-חכמים]. סאו [so], די… צוביסלעך וועט מען פארשטיין דאס אויך, מ׳וועט נישט דארפן זאגן די גאנצע שיעור.

דער סוד פֿון קבלה: מיר מאַכן דעם הימל

די… מענטשן האבן א פראבלעם, ווייל וועגן דאס, מענטשן האבן א פראבלעם, לאמיר פארשטיין, מענטשן האבן א פראבלעם. די אמונה [אמונה: גלויבן], דאס הייסט קבלה [קבלה: די מיסטישע תּורה], יא?

היינט האב איך געזאגט א שיעור על השם טוב [על השם טוב: וועגן דעם בעל שם טוב]. איך האב צייט יעצט? איך וויל צייט מיט דעם. איך מיין נישט, איך האב נישט געהאט קיין צייט. היינט האב איך געזאגט א שיעור, און איך קען אויסלערנען א שיעור.

דער יסוד: דריי שיטות וועגן הימל און מענטשלעכע פּעולה

מקובלים [מקובלים: קבלה-לערנער] זענען די וואס האבן געכאפט די “secret” [סיקרעט], אז אונז מאכן די הימל, אבער דאס מיינט נישט אז ס׳איז נישטא קיין הימל. אקעי? זייער א גרויסע סוד.

רוב מענטשן מיינען אז ס׳איז צוויי אפציעס [options]:

אדער – איז דא א הימל וואס דער אייבערשטער האט געמאכט, דער אייבערשטער גייט ברענגען משיח, דער אייבערשטער גייט ברענגען דעם בית המקדש [בית המקדש: דער הייליקער טעמפּל], ער זאל אראפפאלן פון הימל, אזוי ווי רש״י [רש״י: רבי שלמה יצחקי, 1040-1105] זאגט, און עס האט נישט מיט אונז גארנישט, אפשר דארפן מיר תשובה [תשובה: אומקער] טון, אבער נישט אונז מאכן עס נאך דעם וואס אונז טוען תשובה.

די צווייטע מענטשן זאגן: אייבערשטער, איך ווייס נישט צו ס׳איז דא אזא זאך. וואס אונז מאכן אויף די וועלט, דאס איז דא.

בא הכתוב השלישי [בא הכתוב השלישי: קומט דער דריטער פּסוק] און זאגן, די מקובלים: ס׳איז דא א הימל, און מענטשן מאכן עס. פארשטייסט? דאס איז די “exact” [עקזאַקט] נקודה וואס איך וויל מסביר זיין דא אויף די וועג. ס׳איז דא א הימל – אין אנדערע ווערטער, סיי רש״י און סיי די רמב״ם [רמב״ם: רבי משה בן מימון, מיימאָנידעס, 1138-1204] זענען גערעכט.

דער איזשביצער רבי: אידן בויען דעם בית המקדש אין הימל

אזוי זאגט דער איזשביצער רבי [דער איזשביצער רבי: רבי מרדכי יוסף לינער, 1800-1854]. די אידן גייען בויען דעם בית המקדש, און דורכדעם גייט עס קומען פון די הימל. די אידן גייען בויען דאס בית המקדש אין די הימל. משוגע, פארוואס? אונז קענען נאר בויען אויף די וועלט? אונז קענען מאכן דאס בית המקדש פון אש [אש: פֿייער] אויכעט.

וויאזוי מיינסטו אז ס׳איז אזוי שווער צו מאכן דאס בית המקדש פון אש? אבער משה רבינו [משה רבינו: משה אונדזער לערער] האט דאס געטון. ס׳שטייט אין פרשת הפסוק [פרשת הפסוק: אין דער תּורה-פּאַרשה], יא? ער איז אריינגעגאנגען אין בית המקדש און ער האט געדאוונט, און ער האט געדאוונט, און ער האט געהאט א התעוררות [התעוררות: אַ דערוועקונג]. שלמה המלך [שלמה המלך: קעניג שלמה], זיי האבן אלע דאס געטון. יא, יא, אוודאי.

דאס איז א חסידיש׳ע תורה. דאס איז וואס אלע מורה׳ס [מורה׳ס: לערערס] האבן געלערנט. דאס איז געהעריג קבלה.

מקורות: ספֿר “עד בנחל” און “זרע קודש”

און ס׳שטייט, די ערשטע פלאץ וואו ס׳שטייט, איך האב געטשעקט [checked], איז אין ספר “עד בנחל” [ספר “עד בנחל”: א חסידישער ספֿר] אין פרשת ואתחנן [פרשת ואתחנן: תּורה-פּאַרשה]. קוק, ס׳שטייט מיר אויף עפעס א פתק [פתק: נאָטיץ] דא. און ער ברענגט, ס׳איז אויך אין “זרע קודש” [ספר “זרע קודש”: א חסידישער ספֿר]. ס׳איז נישט פון די צאנזער רב די מעשה. נאך פארדעם שטייט אין “זרע קודש” שוין יענע מעשה.

די מעשה, אזוי ווי דו פארציילסט, שטייט אין “זרע קודש” פרשת כי תבא [פרשת כי תבא: תּורה-פּאַרשה], “כי תבנה בית חדש” [כי תבנה בית חדש: “ווען דו וועסט בויען אַ נייעם הויז” – פּסוק פֿון דער תּורה]. אז דער רבי, איך מיין אז ס׳גייט אים רעדן פון לובלין [לובלין: דער חוזה פֿון לובלין] לכאורה [לכאורה: לויט דעם אויסזען], ער האט געזען אז ער האט שוין געבויט די בית המקדש, און ס׳פעלט נאר די פרוכת [פרוכת: דער פּאָרוכעס, דער פֿאָרהאַנג], און ס׳קומט אויפ׳ן פארנט און ס׳איז צעריסן פון עפעס אן עבירה [עבירה: זינד], עפעס אזא נקודה.

ניין, יא, יא, זייער גוט.

רוב מענטשן זענען נישט סובל דעם סוד

און יעצט, וואס איך וויל ארויסברענגען אבער פון דעם איז אז דא, מענטשן זענען, רוב מענטשן זענען נישט סובל [סובל: קענען נישט פֿאַרטראָגן] דעם סוד. דאס איז די פראבלעם. רוב מענטשן זענען דם [דם: בלוט – מיינט אַ מענטש פֿון פֿלייש און בלוט].

און רוב מענטשן גלייבן נאר איינע פון די צוויי זאכן:

– אדער וואס אונז רופן “everything is subjective” [אַלץ איז סוביעקטיוו], אזוי ווי דו זאגסט: מ׳האט מיר איינגערעדט אז דאס איז הייליג, טראכט איך אז ס׳איז הייליג, אבער ס׳איז נישט דא אין דעם מער פון דעם;

– אדער ס׳איז הייליג און ס׳האט נישט מיט וואס איך טראכט.

די פראבלעם איז אז ביידע זענען נאר האלב פון די אמת.

ר׳ שמחה׳ס זוכן אַ ראיה: מסילת ישרים קעגן אריסטו

און נישט נאר דעם, נאר ס׳איז דא נאך א טיפערע שאלה וואס זיכער דער עולם איז נישט סובל, אבער וועגן דעם, רוב מענטשן זוכן א גאנצע צייט, אזוי ווי ר׳ שמחה׳לע [ר׳ שמחה בונים אורבך] זאגט: ער האט געזוכט א ראיה [ראיה: באַווייז] צו דעם וואס דער “מסילת ישרים” [מסילת ישרים: ספֿר פֿון רבי משה חיים לוצאַטאָ, רמח״ל, 1707-1746] איז הייליגער פון אריסטו [אריסטו: אַריסטאָטלעס, גריכישער פֿילאָזאָף, 384-322 לפנה״ס].

ער האט געדארפט א ראיה צו דעם, ווייל ער האט דאס געוואלט גלייבן. און ער האט געהאט א דיפערענטע שטערקערע, ער האט אמת׳דיג ארויסגענומען, ער האט אמת׳דיג ארויסגענומען עפעס אנדערש, ער האט ארויסגענומען פון “מסילת ישרים” ווי ער האט ארויסגענומען פון אריסטו, אמת׳דיג.

פארוואס? זאג איך, ער האט געמיינט ווייל ער האט זיך געזאגט: ווייל אריסטו האט נישט געהאט אזויפיל תוכן [תוכן: אינהאַלט] ווי “מסילת ישרים”, אדער אזויפיל קדושה.

דער אמת איז נישט די עבודה [עבודה: אַרבעט]. דער אמת איז אז ער האט נישט געהאט קיין דרך ארץ [דרך ארץ: רעספּעקט, מענטשלעכקייט]. פאר אריסטו גייט ער נישט לערנען מיט אים. וואס וויל מען טון אז אריסטו גייט נישט לערנען מיט ווער ס׳האט נישט קיין דרך ארץ? אוודאי האט ער געטראכט נישט קיין מסילת ישרים.

שמועס וועגן קולטור און דרך ארץ

תּלמיד: וואס האלטסטו דאך איין?

מגיד שיעור: אוודאי. אוודאי. אוודאי. אוודאי האט ער געטראכט. איך ווייס נישט וואס ער האט געטראכט, נאר וואס, ס׳איז דא א חילוק, דאס איז נאך א גאנצע שיעור וועגן “קאלטשערס” [cultures: קולטורן], וואס ער קען הערן א שיעור פון י״ז בתמוז [י״ז בתמוז: אַ פֿאַסטטאָג] אין לעיקוואוד [Lakewood: אַ גרויסע ישיבה אין ניו דזשערזי] און פארשטיין יענע נושא, און מבין ילמד דבר מתוך דבר [מבין ילמד דבר מתוך דבר: אַ פֿאַרשטענדיקער וועט לערנען איין זאַך פֿון דער אַנדערער].

ס׳איז דא א חילוק אז א איד דארף נישט לערנען אריסטו, דאס איז אמת. מ׳קען אפשר אלעס לערנען ערנסט, אלעס מיט א שיעור. אבער… און אויך, ס׳איז א געוויסע “פרעקטיס” [practice: פּראַקטיק]. איך מיין, לערנען ערנסט מיינט לערנען פיר מאל די שיעור, און איבערחזר׳ן [איבערחזר׳ן: איבערחזרן, רעפּעטירן] און איבערחזר׳ן. ער האט דאס נישט געטון. ער האט געטרייט די צווייטע מאל.

דער גדול ממינסק און חובת הלבבות: אַ מעשׂה

די צווייטע מאל האט ער געלערנט “מסילת ישרים”, ער האט געזען א פייער.

ס׳איז דא א ספר פון דער גדול ממינסק [דער גדול ממינסק: דער גרויסער פֿון מינסק], ר׳ לייבל פערלער האט ער געהייסן. איך וויל דיר אפילו זאגן נאך מער. דער גדול ממינסק, האט ער געהייסן? א ליטווישער צדיק, א ליטווישער גדול. דו ווייסט וועם איך מיין?

תּלמיד: ר׳ ירוחם [רבי ירוחם לעוואָוויץ, משגיח פֿון מיר ישיבה, 1873-1936]?

מגיד שיעור: ווער? א מקובל איז ער געווען. א גדול ממינסק האט מען אים גערופן. ס׳איז דא א ספר וואס הייסט “הגדול ממינסק”, אזוי הייסט דער ספר, און ס׳איז געשריבן געווארן דורך זיין גבאי [גבאי: שמש, עזר]. זייער אן ערשטע, first-hand account [ערשטהאַנט אַקאַונט: דירעקטער באַריכט] פון אן אמאליגער ליטווישער רב, א ליטווישער עילוי [עילוי: גאון], וואס ער האט געטראכט.

די מעשׂה מיט חובת הלבבות

און דארט שטייט אז איין טאג האט ער געהאט עפעס א ירידה [ירידה: אַ פֿאַל], ער האט פארלוירן זיין דזשאב [job], איך געדענק נישט, עפעס איז נישט געגאנגען גוט אין לערנען. ער איז נישט געווען קיין פארמולעס [formulas], ער איז געווען א נארמאלער, אלט-מאדישער ליטוואק [Litvak: ליטווישער איד]. ער האט בכלל נישט פארשטאנען פארוואס א רב דארף טון עפעס. ער האט פארשטאנען אז א רב איז איינער וואס מ׳צאלט צו לערנען, און דאס איז געווען אן הבנה [הבנה: פֿאַרשטאַנד] פון רבנות [רבנות: רבינאַט]. און ער שרייבט דארט אז ער האט געכאפט א תשובה.

וואס טוט א איד ווען ער האט עפעס א צרה [צרה: צרות]? האט ער זיך גענומען לערנען מוסר [מוסר: עטישע ליטעראַטור], ער האט געטראכט אפשר תשובה טון. ער פארציילט אזוי, זייער קיוט [cute], זייער אפן, אזוי ווי א מענטש רעדט וועגן זיך, אזוי פארציילט ער.

און ער זאגט: ער האט אנגעהויבן לערנען חובת הלבבות [חובת הלבבות: “פֿליכטן פֿון די הערצער”, ספֿר פֿון רבינו בחיי אבן פּקודה, 11טן יאָרהונדערט]. ער זאגט, וואס זאל ער טון? ער איז א ליטוואק. ער האט אנגעהויבן לערנען חובת הלבבות. די חובת הלבבות מאכט א ליסט, ער זאגט זעקס סיבות [סיבות: סיבות, גרינד]. ער האט קיינמאל נישט געטראכט פון דעם. זעקס? איך מיין אז די דריי און די פיר זענען די זעלבע זאך. דאס איז אלעס וואס ער האט געכאפט.

ער האט געכאפט אז מסתמא [מסתמא: מסתּמא, וואַרשיינלעך] דער ספר איז נישט געקומען צו מאכן די למדנות [למדנות: תּלמודישע שאַרפֿקייט] צו ס׳איז טאקע זעקס אדער פיר. וואס וועט זיך ארויסברענגען? זעסטו, דאס איז וואס איך זאג דיר.

ר׳ שמחה׳ס רעאַקציע

ר׳ שמחה זאגט: משוגע? די חובת הלבבות שטייט אין יעדע אות [אות: בוכשטאַב] שטייט עפעס. אוודאי, אז דו גייסט אדער צו יענעם, און נאך אזא מאן און אזא צדיק, איך ווייס נישט אזא צדיק, איך ווייס נישט אזא עילוי, אזא חכם [חכם: וויזער מענטש] ווי אים, ער האט נישט געהערט אז די חובת הלבבות איז געווען קיין, אזוי ווי דו זאגסט, קיין בעיסיק [basic] ספר וואס מ׳לערנט מיט יראת הכבוד.

ער האט געקוקט: אה, א שיינע ספר, ס׳מאכט א ליסט, אבער מ׳קען נאך זאגן אנדערש. ער זעט נישט וואס דאס איז דער עכטער. פארשטייסט אז דאס איז דער חילוק.

דער מסקנא: אָביעקטיוו + סוביעקטיוו צוזאַמען

אבער אויב ער וואלט יא געלערנט חובת הלבבות ערנסט, וואלט ער יא געזען, ווייל חובת הלבבות איז זייער אן ערנסטער ספר. ס׳איז דא אבדזשעקטיוולי [objectively: אָביעקטיוו] ספרים וואס שטייט עפעס אין יעדע ווארט, דאס איז אמת. און ס׳איז דא אבדזשעקטיוולי ספרים וואס שטייט נאר עפעס יעדע פערטע שורה.

אבער דאס קען מען נאר אויסגעפינען ווען מ׳ליינט ביידע פון זיי מיט יראת הכבוד. אויב מ׳ליינט קיין איינס פון זיי נישט, וועלן ביידע פון זיי גארנישט שטיין. אויב דו ליינסט ביידע מיט יראת הכבוד, וועסטו זען אז איינער פון זיי, נאכדעם וואס דו גייסט צוריק, שטימט עס, ער זאגט טאקע עפעס אין יעדע ווארט. דער צווייטער, אפשר בדרך גימטריא [בדרך גימטריא: דורך גימאַטריע, נומעראָלאָגיע] שטייט עפעס אין יעדע ווארט, אבער נישט דארט יעדע חפצא [חפצא: זאַך, אָביעקט].

סאו, מיט דעם מיין איך אז ער איז ראנג, און דאס וואס ער מיינט אז ווייל ער האט נישט געזען איז עס נישט דא. ס׳איז יא דא, אבער ס׳איז נאר דא פאר דער וואס לערנט עס מיט א מסירות [מסירות: אָפּגעגעבנקייט], דער וואס לערנט עס מיט אן ערנסטקייט וועט יא טרעפן.

“קבל את האמת ממי שאמרו” – דער אמת׳ער פּשט

און ס׳איז נישטא קיין שום ריזן [reason] צו גלייבן אז אין ספרי אומות העולם [ספרי אומות העולם: ביכער פֿון די פֿעלקער פֿון דער וועלט] קען מען נישט לערנען מיט די זעלבע ערנסטקייט וואס אונז לערנען עס נישט. איך זאג, אפשר דארפן מיר עס נישט.

דאס האט צו טון, יעצט גייט עס צוריק צו וואס איך האב געזאגט פריער, און איך זאג זייער שטארק בקיצור [בקיצור: בקיצור, קורץ], אבער אויף די שאלות איז שוין נישט קיין שאלה פון אמת ושקר [אמת ושקר: אמת און ליגן].

וועגן דעם, דער רמב״ם איז “קבל את האמת ממי שאמרו” [קבל את האמת ממי שאמרו: “נעם דעם אמת פֿון ווער עס זאָגט עס”], אז מיר רעדן דא דריי יאר צוריק, איז זייער פאלעמאטיש [polemical: פּאָלעמיש, שטרייטיק]. פארוואס? פארוואס מ׳האט קבל את האמת? נאכדעם וואס איך ווייס אז ס׳איז אמת, איז דארף… דריי יאר? איך מיין אז דאס איז די דריי זימערס צוריק, דאס הייסט צוויי יאר פאר דעם.

די שאלה אויף דעם רמב״ם

האבן מיר גערעדט דא אז קבלת אמתו של עומרי [קבלת אמתו של עומרי: אָננעמען דעם אמת פֿון עומרי – אַ תּלמודישער אויסדרוק] איז נישט אזוי סימפל [simple]. יעצט פארשטייסטו אז לעוועל פארוואס איז נישט סימפל?

אויב דו ווייסט נישט אז ס׳איז אמת, דארף מען נישט פון די קבלת אמתו של עומרי, גייט? די זאכן וואס מ׳האט שוין פארשטאנען איז קלאר אז ס׳איז אמת, איז אמת. מ׳דארף נישט דער רמב״ם האט געזאגט.

וויאזוי ווייסט מען אז ס׳איז אמת? דער רמב״ם האט דאך געזאגט קבלת אמתו של עומרי. וויאזוי ווייסט אז קבלת אמתו של עומרי? ווער האט דאס געזאגט? דער חלק [חלק: טייל] האט אפשר א מוסולמענער [Muslim: מוסלעם] האט געזאגט. מ׳ווייסט נישט, אפשר מ׳איז מחמד [מוחמד] אפילו, ס׳איז א מסורה [מסורה: טראַדיציע] ביי די מוסולמענער. בקיצור, ס׳איז א גוי׳אישע ווארט, איך גלייב נישט דאס.

ס׳איז א שניתן [שניתן: אַ שווערער פּונקט], אויב מ׳ווייסט אז עפעס איז אמת, די פרומסטע איד איז מסכים [מסכים: שטימט צו] אז ס׳איז אמת, ס׳איז נישט קיין מחלוקת [מחלוקת: מיינונגס-חילוק] אין דעם, וואס איז די שאלה וואס דער רמב״ם וויל אמת׳דיג מכריע זיין [מכריע זיין: אַ פּסק געבן] מיט דעם קאלטן של עולם [קאלטן של עולם: כּלל פֿון דער וועלט], און מ׳איז דעמאלט מסביר געווען?

דער אמת׳ער פּשט: אמונה און ערנסטקייט

די שאלה איז עפעס אנדערש. די שאלה איז: צו דו זאלסט האבן אמונה אין אריסטות [אריסטות: אַריסטאָטלעס], צו דו זאלסט נעמען ערנסט וואס ער זאגט. נאכדעם וואס דו זאלסט נעמען ערנסט, וועסטו אוודאי טרעפן א זאך אמת, און אפילו טרעפן אז ס׳שטייט אין וועלכע חז״ל [חז״ל: חכמינו זכרונם לברכה – אונדזערע חכמים].

אבער טאמער [טאמער: אויב] ס׳איז נישט אמונת [אמונת: גלויבן], איז עס קיינמאל נישט אנגענוצט. און אויף דעם קען א איד זייער גלייך טענה׳ן [טענה׳ן: טענה׳ן, אַרגומענטירן], און אסאך אידן האבן געטענה׳ט דאס שפעטער, זיכער, די קבלים [קבלים: מקובלים] האבן זייער שטארק געטענה׳ט…

נאמנות (לאָיעלטי) אלס יסוד פון גלויבן

נאמנות אלס עפּיסטעמאָלאָגישע קאַטעגאָריע

מגיד שיעור:

דאָס איז שוין א שאלה פון א זאך וואָס הייסט נאמנות, אויף ענגליש הייסט עס לאָיעלטי [loyalty].

און דאָ קען מען זאָגן אַז ס׳איז דאָ אַנדערע מדות טובות [positive character traits]. ס׳איז דאָ א מדה טובה וואָס הייסט — אויב ווען דיין מאַמע זאָגט דיר דאָך אגב, אונז וויסן אַז ס׳איז דאָ אַן איסור צו גלייבן אין לשון הרע [negative speech about others]? ס׳איז דאָ אויך א חיוב [obligation], ווייל דיין מאַמע פאַרציילט מיר לשון הרע? ווילסטו עס גלייבן? כיבוד אב ואם [honoring one’s father and mother]. יאָ. כבד את אביך ואת אמך [honor your father and your mother]. וואָס איז א מין כבוד [type of honor] דאָס אַז זיין פאַטער זאָגט כבד את אביך ואת אמך?

תלמיד:

איך ווייס נישט, איך ווייס נישט.

מגיד שיעור:

זאָג מיר נישט קיין ליטוואַק מיט לומדות [Lithuanian-style Talmudic analysis], ס׳שטייט נישט אין ליסטענער רמב״ן [the Rambam of Lisbon — referring to the Ramban/Nachmanides]. פרעג איך, ס׳שטייט אין תורה [Torah] כבד את אביך ואת אמך, אמת? ס׳איז א מין כבוד דאָס פאַר א מענטש אַז מ׳גלייבט נישט צו ער זאָגט.

תלמיד:

ער ווייס נישט, איך גלייב נישט.

מגיד שיעור:

איך רעד דאָך, זיך פילן אַז… אָקיי, איך רעד נישט… זאָלסטו גלייבן, זאָלסטו אַנהייבן ערנסט, אָקיי? וואָס איז א מין כבוד דאָס? מיר האָבן שוין גערעדט, אַה, דו האָסט אונזער מחלוקת [dispute] פון כבוד אַזוי אויך, און יענער ווייסט נישט. אָקיי, ס׳איז לשיטתו [according to his approach]. אָקיי, אָבער לאָמיר זאָגן, מיר זאָלן זיך מתייחס זיין לגבי אים [relate to him], נישט זאָגן טאַטע, נמי [also], איך גלייב נישט לשון הרע. וואָס הייסט? נמי האָט דאָך עפּעס געזאָגט, פשוט א חיה [simply an animal/wild thing — i.e., outrageous].

דער רמב״ן און מעמד הר סיני — א נייע לייענונג

דאָס איז די ריזען [reason] פאַרוואָס אידן גלייבן אין מעמד הר סיני [the giving of the Torah at Mount Sinai]. יעדער איינער מיינט אַז דער רמב״ן [Ramban/Nachmanides] האָט געזאָגט א יסוד [foundation] אין עפּיסטעמאָלאָגיע [epistemology]. טאַטע זאָגט נישט קיין ליגנט פאַר קינדער, שטותים [nonsense], טאַטע זאָגט א גאַנצע ליגנט, איך ווייל א טאַטע זאָגט א גאַנצע ליגנט פאַר מיינע קינדער. זאָל זיין, אָבער וואָס ער מיינט מער נאָרמאַל איז אַז א קינד, ס׳איז כיבוד אביהם [honoring their father].

שטייט אין ירמיה הנביא [the prophet Jeremiah] געזאָגט, “שלחו ותבוננו מועד, ההם מיר גואל להם והמה לא להם” [a paraphrase of Jeremiah 2:10-11]. יאָ, זאָגט ירמיה הנביא, ס׳איז נישט קיין מענטשלעכע זאַך צו טוישן דער טאַטע׳ס גאָט. די אידן זענען אוממענטשן [inhuman], זיי זענען נישט נאָר צו טוישן, זיי טוישן אפילו ווען ס׳איז נישט אמת אויכעט. אָבער א נאָרמאַלער גוי גייט מען זיין טאַטע׳ס גאָט. ווי האָט ער דאָס גענומען אַז ס׳איז ריכטיג? כיבוד אב אמת [truly honoring one’s father], מנהג אבותינו בידינו [the custom of our fathers is in our hands], זאָגט די גמרא [Gemara/Talmud], יאָ? די גוים זאָגן, מנהג אבותינו בידינו, זיי געבן אבות [fathers] אידן צו טון זאַכן, זיי געבן אבות אפילו צו גלייבן זאַכן.

וואָס הייסט? אויב דיין טאַטע זאָגט דיר א מעשה [story], מיין זיידע האָט פאַר׳ן טאַטן געווען א האָלאָקאָסט [Holocaust], דו ווייסט אַז איך האָב נישט קיין שום ראיה [proof] אַז ס׳איז אמת? דו האָסט א ראיה?

דער האָלאָקאָסט אלס מאָדערנע אַנאַלאָגיע

דו מיינסט אַז פאַר א גוי וואָס קומט פון ניו זילאַנד — ניו זילאַנד איז נישט קיין גוטע ראיה — א גוי וואָס קומט פון טיילאַנד, אין דריי הונדערט יאָר אַרום, גייט האָבן א ריזען צו גלייבן אין די האָלאָקאָסט? פרעג דיך איינער, איז די שאלה, אָבדזשעקטיוו [objectively], ער גייט נישט. ס׳איז דאָ ראיות ליסטן [lists of evidence], מ׳מיינט שוין עי-איי [AI], ס׳איז שוין אַלעס איבערגעשטריפן, יאָ? ס׳איז שוין גאָרנישט. אפילו היינט איז עס נישט קיין גוטע ראיות. יאָ. ביז עס אַנגענומען ביי די אָבדזשעקטיוו סטאַר [objective standard], אַז די ריזען פאַרוואָס אונז גייען גלייבן דערנישט, ווייל אונזער זיידעס האָבן עס פאַרציילט. ער זאָגט אַז ער איז דאָרט געווען, איך קען מיין זיידע, נישט אַלעס ער זאָגט עס הונדערט פּראָצענט, ס׳איז מדייק [precise] פון די מעשה פון האָלאָקאָסט, און זיין שכן [neighbor] פון די זעלבע שטעטל האָט מען פאַרציילט אַז די מעשה איז געווען גראַדע פאַרקערט. ווער זאָל איך גלייבן? א חיות [wild animal/outrageous thing] דאַרף איך זיין נישט צו גלייבן מיין זיידע, יאָ? דאָס איז בעיסיק [basic], דאָ איז שוין די דין [law/judgment].

דער קאָצקער רבי: פּסול קרובים

און דו זאָלסט פרעגן וויפיל, ס׳איז דאָ פאַר הלכות [Jewish laws], ווען האָט דער רבי דער קאָצקער רבי [the Kotzker Rebbe] געזאָגט, אַז נישט פאַרוואָס איז מענטש נישט נעמען צו מעיד זיין [to testify as a witness] זיין קרוב [relative]? ווייל ס׳איז שמי אַנשים [it’s called people], יאָ, קרענץ [crowns] די תורה, נישט די עמאָשענס [emotions], די מדות טובות. נישט די עמאָשענס.

דער חילוק צווישן “גלויבן” און “וויסן”

איך זאָג נישט אַז איך גלייב שוין, איך האָב א נקיות [clarity/certainty]. זעסט? איך זאָג זייער עפּעס אַנדערש. איך זאָג אַז ס׳איז דאָ א מצוה [commandment] צו גלייבן, זיך צו פירן אַזוי ווי איך גלייב, לאָמיר זאָגן. גלייבן, זאָלסטו פרעגן צו ス’איז געווען? איך ווייס נישט. אָבער פרעגסטו מיר אָבער תור יהוד [as a Jew], אוודאי זאָג איך אַז ס׳איז געווען, נישט די עמאָשענס, די עמאָשענס מיינט איז א בית [house/framework] וואָס איך וועל גלייבן. איך זאָג דאָס… אוודאי!

תלמיד:

ניין, ניין, ס׳איז א מידה טובה, ס׳איז אַנגענומען ביי די מענטשהייט, איך ווייס נישט פון וואו ס׳קומט, יעדע זאַך, פון וואו ס׳קומט פון די גאָט, אולטימענטלי [ultimately], ס׳איז יעדע זאַך.

מגיד שיעור:

אוודאי, ס׳איז א מצוה פון איין מענטש דאַרף מען זיין נישט צו גלייבן. אָבער פאַרקערט, דו וועסט צו בי קלער [be clear], ווען יענער זאָגט, ס׳איז א מצוה פון נישט צו גלייבן. ווען דער גוי זאָגט, דו ווייסט אַז דיין זיידע איז בכלל [at all] א שאַקלן [charlatan], א בלאַפער [bluffer], ער טרינקט ריסטערע בלוט [Christian blood — referring to blood libel], ס׳איז אים נישט צו גלייבן.

אַה, ווער זאָגט, אָבדזשעקטיוו ווער זאָגט? איך בין נישט אָבדזשעקטיוו. אָבדזעקטיווע וועט מען זיין אין סייענטש [science]. איך בין מסכים [agree] אויב א מענטש מעג פולערינען דיבורים [follow words/statements], ער ווילט לערנען צו ס׳איז געווען אָן די נושא [topic] פון לאָיעלטי, פון 100 פּראָצענט.

דער לימיט פון נאמנות

און דרך אגב [by the way], אויף דעם איז אויך דאָ א לימיט. אַזוי ווי ער זאָגט, ס׳איז דאָ א לימיט, מ׳קען נישט מאַכן פאַר א קו אַן אָקס, ווייל מ׳גלייבט זייער שטאַרק אַז די קו איז אַן אָקס, ס׳העלפט נישט, די אָקס וועט נישט אַנהייבן צו געבן מילך. די זעלבע זאַך, דאָס וואָס מ׳דאַרף גלייבן פון די טאַטע איז נאָר ווי לאַנג ס׳איז נישט א שקר בודד [an obvious lie]. אויף דעם שטייט אַז די גוים וועלן זאָגן “אך שקר נחלו אבותינו, הבל ואין בם מועיל” [Jeremiah 16:19 — “Our fathers have inherited nothing but lies, futility, and things of no benefit”]. אָבער אויך “גם את אבותינו” [also our fathers], אָבער ס׳איז אַזוי קלאָר אַז ס׳איז א שקר, וואָס וויל מען טון?

אמת, אמת, אויב מ׳האָט א ראיה… לאָמיר הערן, הער אויס, הער אויס. איך זאָג, מ׳דאַרף… ניין, איך האַלט אַז מ׳דאַרף אים גלייבן וועגן דעם, נישט צו ווייזן פאַרוואָס דו גלייבסט אין טאַטע, ס׳איז אַן אַנדערע שקר. מ׳דאַרף… און איך זאָג, הער אויס, הער אויס, הער אויס, לאָמיר ענדיגן. לאָמיר ענדיגן.

ניין, איך בין נישט מסכים. יאָ, נאָר ווי לאַנג ס׳קען זיין אַז ס׳איז דעמאָלטס, איך בין מסכים אַז אויב ס׳איז קלאָר אַז דער טאַטע איז א שקר, אים צו זיין, איך בין נישט גלייבן אויב ס׳איז קלאָר, אויב ס׳איז אַזוי קלאָר אַז אפילו דו קענסט זען אַז ס׳איז א שקר, דעמאָלטס דאַרפסטו נישט גלייבן. ס׳איז נישט קיין ענין צו גלייבן אַלעס. ס׳איז דאָ אַן ענין, אָבער דער אמת איז גובר [overcomes] אויף דעם. ס׳האָט א לימיט יעדע זאַך. אָבער ווי לאַנג רוב זאַכן אין די וועלט ווייסן איז נישט גענוג קלאָר, דאָס וואָס דער טאַטע האָט דיר געזאָגט, האָט קיין הכרעה [decisive proof] אַז ס׳איז אמת.

דו זאָגסט פאַר א גוי, דעוויד גאָטליב [David Gottlieb — a Jewish outreach rabbi known for rational proofs] האָט געזאָגט אַז ער האָט א ראיה. איין גוי איז נאָכנישט געווינט געוואָרן [convinced] פון דעוויד גאָטליב, אָקיי? אָבער א איד זאָגט, איך ווער קאַנווינסט [convinced], ווייל אמת׳דיג איז שוין געווינסט.

בגידה אלס מאָראַלישע קאַטעגאָריע

איז א מצוה, א מצוה. דו דאַרפסט זיין א חיות צו זאָגן. אונזערע גאַנצע מסורה [tradition], דריי מענטשן זאָגן פאַר א איד, דו וועסט בוגד זיין [a traitor]? דיין זיידע האָט דיך מוסר נפש געווען [sacrificed himself] פאַר דעם. וואָס איז דאָס א ראיה? אַז וואָס? מיין זיידע איז געווען א גרויסער נאַר [fool], וויל איך טון. יאָ, אָבער דו דאַרפסט זיין א חיות צו זאָגן אַז דו זיידע איז געווען א גרויסער נאַר.

איך זאָג, ס׳איז דאָ א לימיט. אויב דו וועסט זיין קלאָר אַז דו זאָלסט בוגד זיין, אָבער איינער האָסטו, דו דאַרפסט בוגד זיין. אָבער דאָס איז בגידה [betrayal], יאָ? די בעיסיק זאַך, נאָך פאַר אמת, אמת׳דיג. אמת׳דיג, אפילו צו אמת, נאָר ווייל זיי האָבן לאָיעלטי. דער ערך [value] פון לאָיעלטי, אָקיי, דאַרף זיין א גאַנצע שיעור אויף די ערך פון. אויף די ערך פון לאָיעלטי, דאָס הייסט אמונה [faith], נישט זיין קיין בוגד, איז אַסאַך א מער בעיסיק יומען ווירטשועלי [human virtue] אמת. דאָס הייסט, אַסאַך מענטשן וואָס בשם האמת [in the name of truth] זענען זייער בוגד, זיי זענען א גאַנצע צוגעבוגד [betrayed] יעדן איינעם, על הספק [on a doubt]. קען נאָך זיין אויף דעם איינס וואָס האָט צו טון. די מדת האמונה [the trait of faith] מיינט על הספק נישט. ווענדט זיך פאַר וועם אָבער, דעמאָלטס ווענדט זיך פאַר וועם, פאַר דיין טאַטע ווילסטו גלייבן, און פאַר דיין שונא [enemy] ווילסטו גלייבן פאַרקערט.

דיגרעסיע: צדוק, יוסף, און היסטאָרישע אורטיילן

און די חכמים [sages] זאָגן אַז ס׳טוט עס געווען א רשע [wicked person]. ער קומט יוסף צו פירסט [Josephus — the Jewish historian], ער האָט געאַרבעט פאַר אים, ער זאָגט, אַה, איך גיי א גאַנצע וואוילע גוי, איך גיי געבן צדקה [charity], קום אַהער, איך ווייס נישט, דו קענסט וויסן צו ס׳איז געווען א צדיק [righteous person] אָדער א רשע? און דער וואָס האָט געאַרבעט פאַר אים זאָגט אַזוי, און דער וואָס האָט געאַרבעט פאַר אים, זאָגט אַזוי, פאַרקערט, זאָגט פאַרקערט, איך האָב נישט קיין שום וועג, צו וויסן נישט קיין שום אָבדזשעקטיוו וועג.

שטותים מיט לאָקשן [nonsense with noodles — Yiddish idiom], ווער ס׳האָט געליינט אַז ס׳איז אַן אָבדזשעקטיוו, איז א גרויסער נאַר, און ער זאָג יעדער איינער הרג׳עט מענטשן [kills people], דאָס איז די פּראָבלעם. יאָ, הרג׳ענען מענטש מאַכט נישט קיין רשע. ס׳איז נישט אַלעס וויפיל, ס׳גייט מער ווי ער האָט געדאַרפט אָדער ווייניגער ווי ער האָט געדאַרפט. דאָס איז די נושא. ער האָט געהאַט רעספּעקט פאַר די סמידות [authorities]. יוסף איז פאַרצייט [forgiven] אַז ער האָט געהאַט רעספּעקט פאַר די סמידות, אָבער דאָס איז ברייתא [a Tannaitic teaching] אַז ער דאַרף הרג׳ענען, אָבער ער האָט געהאַט רעספּעקט. און די גמרא שטייט אַז ער האָט נישט געהאַט רעספּעקט. ס׳איז א פאַרקערטע מעשה.

איך זאָג דיר, אוודאי, אוודאי, איך רעד נישט, איך זאָג נאָר אַז דאָס וואָס די אידן… קען זיין, נישט נאָר די העלדן [heroes], די רוימער [Romans] האָבן אויך געוואוסט אַז ס׳איז דאָ צווישן זיי גוטע מלכים [kings] און שלעכטע, און אַלע רוימישע היסטאָריקערס האָבן געהאַלטן אַזוי פון די גוטע. און נישט נאָר טוט עס אויך דער וואָס האָט געהאַרגעט, געמאַכט ביי א כח [power] פאַר די ראיוניס [reunions]. נאָר וואָס? איך ווייס נישט, ביי מיר איז ער א רשע, ווייל איך גלייב מיינע זיידעס, נישט ווייל איך ווייס, קיינער ווייסט מיר. וואָס איז שלעכט? פאַר די גוים איז עס גוט.

פאַר א מרידה [rebellion], אפילו רבי יוחנן בן זכאי [Rabbi Yochanan ben Zakkai — leading sage during the destruction of the Second Temple] האָט נישט געטראָפן גוט. ווען ער קען דיך פרעגן, ווען ער קומט אונז וויסן אַז ער טוט עס, ער קומט פרעגן, וואָס דו האָסט געהייסן א פּראָספּיזיאָן [proposition], ער איז געקומען פרעגן רבי יוחנן בן זכאי צו ער זאָל הרג׳ענען די אידן, רבי יוחנן בן זכאי האָט פאַרלוירן די דיבעיט [debate], רייט? אוודאי, ער האָט נישט געוואָלט מוז לייגן די אידן, אָבער ער האָט נישט געהאַט קיין תירוץ [answer]. די גמרא זאָגט, שובה חכמה אחור [wisdom retreated], השובה חכמה אחור, ס׳איז געווען א שפּעטער, א כח, נישט די ערשטע מרידה, אָבער ער ברענגט מיר זאָגן נאָך פריער. ער האָט נישט געהאַט קיין תירוץ.

יעצט, זאָגסטו, אַז דו קענסט טרעפן א תירוץ, וואַטעווער עס איז, ס׳איז נישט אַז סימפּל [simple], מצד… מ׳קען נישט מעסטן [measure/judge] א מענטש לויט זיינע שונאים זאָגן, אמת. אָבער די שונאים זאָגן אַז ער איז א רשע, און איך זאָג אַז ער איז א רשע. פאַרוואָס? ווייל א רשע איז ער, דער הייליגער זכרונו לברכה [of blessed memory] זאָגן אַז ער איז א רשע. און א חיות דאַרף איך זיין צו זאָגן אַז אונזערע זיידעס האָבן זיך געשלאָגן מיט א צדיק.

יענער פאַרטער איז מיין טעראָריסט. ס׳איז די איידיע [idea]. זייער גוט. יענע איידיע, דאָס סטעיטמענט [statement] איז א ווערד דאָם סטעיטמענט [worth the statement]. ווייל יאָ, און יעדער איינער וואָס… איך האָב געזען, ווי ס׳האָט געהייסן איינער פון די סאַטמאַרער עסקנים [Satmar community activists] האָבן געזאָגט, איך גיי פאַרשטיין, דער מעיאָר [mayor] איז אַן אַראַבער וואָס לויט נישט זיין קעגן דעם פאַר די אַראַבער וואָס וועקט מען פון אים? סתם א גוי, סתם א חיים וואָס מישט זיך אַריין, אָבער אַז דו וואָלסט אויף יענע זייט, איך האָב נישט א שלעכטער מענטש פון צדור [from the generation], אָבער איך וועל יאָ זאָגן אַז ער איז א שלעכטער מענטש, איך וועל זאָגן אַז ער וואָלט געקענט זיין בעסער אויכעט.

דער הויפּט-מעסעדזש: ארויס פון בינערע קאַטעגאָריעס

און ס׳איז נישט ווייל איך בין בייס [biased], דאָס זאָג איך, מענטשן זענען זייער גרינג, אונז זענען זייער, we can’t have to stop having so much poor concepts. דאָס איז איינע פון די מעסעדזשעס פון מיין שיעור, אָקיי? One of my programs. אונז דאַרפן אויפהערן צו טראַכטן נאָר פון צוויי וועגן אויף יעדע זאַך: אָדער איז אמת לאמת [truly true], אָבדזשעקטיוו, יעדער גוי אין אַרגעטינע איז מסכים, אָדער איז עס סתם ווייל דיין רבי האָט דיר געזאָגט. ס׳איז דאָ זייערע זאַכן אינצווישן, אָדער בכלל אַנדערש, און דאָס איז איינע פון זיי. שטימט?

תלמיד:

אַה, ברוך השם [thank God], דאָ האָבן מיר א בלאַט [page/sheet].

מגיד שיעור:

איך האָב נישט קיין קשיא [question]. אמרתי אקשיבה לך [I said I would listen to you], דורות ישראל [generations of Israel]. און אפילו… וואָס איז דאָס געהייסן פון די בעסטע פאַרעמערס [farmers]? וואו, ספּרייט [spread].

Lecture on Shemonah Perakim: The Trait of Zehirus and the Distinction Between Torah Books and External Books

Introduction: Where We Are Holding in Shemonah Perakim

Maggid Shiur:

Good. Yes, it’s working, it’s working. Ah, yes? I see yes. It’s going, there’s a red… I don’t see, but there… I see yes. Okay, it’s the… I see yes.

Rabbosai, shesh… Today is Erev Shabbos Chazon. I will speak to you about eating meat and wine. Our discussion is about eating meat and wine. It’s very connected. Avinu v’Yoma. It’s interesting. I want to talk about this in a second. And I want to go into this a bit more. I hope there will be enough to go into this.

There are still many more details that one can, but we are holding basically, the olam doesn’t know where we are holding, so we are holding in Shemonah Perakim [Eight Chapters: the eight chapters, the Rambam’s introduction to Pirkei Avos], new people are coming, they don’t know where we are holding. So we are holding in Shemonah Perakim Chapter 4, this is the chapter of our series.

What we are holding in Shemonah Perakim Chapter 4, this is the main chapter where the Rambam [Rambam: Maimonides] lays down what he calls refuas cholei hanefesh [healing of illnesses of the soul]. In other words, the… what can one not take? I don’t want, okay, in short, it’s something of a cholei hanefesh [illness of the soul].

When we speak of Chapter 4, it is refuas cholei hanefesh, and there is the chapter where one lays down the main theory of midos tovos [good character traits], what are the correct midos [character traits]?

The Theory of the Middle Trait

The first piece was established that the good midos are the midos bemitze’us [middle traits], and he explained what is a midah [character trait] and what is a pe’ulah [action], and he went through with dugma’os [examples]. This is basically where we are holding with examples of nine midos. How the good one is in the middle, and there is a too much and a too little. Each midah has a too much and a too little. This is the discussion.

The First Midah: Zehirus

And the first midah that the Rambam brought is the midah that he calls, we translate it as zehirus [carefulness, caution]. We don’t have, unfortunately, or actually, any good translation for it. If you know a good translation, you can tell me. I would never dare to say that.

The best translation that makes people know what it means is prishus [separation], but prishus is extreme, they don’t mean prishus. So I would want to say kedushah [holiness], but kedushah means more or less not shmiras habris [guarding the covenant, sexual purity], which has something to do with this, but also shmiras habris is a funny euphemism of the intention. But in any case, it’s certainly a word that one uses for the sugya [topic], but still not clear enough.

Zehirus that we learned is a word that Rabbeinu Yonah [Rabbeinu Yonah] translated, the Rambam translated as lema’an yiras chet [in order to have fear of sin]. Yes?

So these are all words. But in any case, the midah that has to do, we can define it better according to the subject, because this is how one defines all midos, the midah that has to do with ta’anugei haguf [physical pleasures]. Right? The correct hanhagah [conduct, behavior] regarding ta’anugei haguf. This is the midah.

The Plan of Learning

And we said that we want to make a shiur, a series of shiurim, and whoever it is on each of the midos. Each shiur we take, I see that each midah is approximately three months, it’s be’ezras Hashem [with God’s help], and we go around, and push to the next piece. Simply.

But from each one of the lists there are many other mekoros [sources] in the Rambam and in other places that one can bring together kol haTorah kulah [the entire Torah] on this. It’s not just the line, it’s simply that it’s a place where we are, to learn here as much as we can.

And mainly we want to bring the main sevoros [logical arguments] and the main lumdos [learnings] from the Sefer HaMidos [Book of Character Traits], which… which he defines the things the best that everyone takes from him. True?

Digression: Rav Simcha Zissel of Kelm

Who Was Rav Simcha Zissel?

I remembered recently, and I started the Chassidic story. The… there was the Rebbe Rav Simcha Zissel of Kelm, the elder of Kelm.

Talmid: A Chassidic Jew?

Maggid Shiur: No? I mean he was. Yes, no misnaged [opponent of Chassidus, Lithuanian, not Chassidic]. Yes, mussar [the mussar movement] is no village of Chassidus. No east by Verntpl. East by Verntpl, God forbid. There is night. Yes, it’s cousins. No, mussar.

Rebbe Simcha Zissel was a clever Jew. You should know, I would have been his friend. If I would have been bizmanenu [in his time], I would have been his friend. I would have been clever, I hold from the mussar, which these are indeed mussar here.

But Rav Simcha Zissel, mitoch hadvarim [from the things], Rav Simcha Zissel was quite a clever Jew. It’s true that they were a bit Lithuanian, everything had to be dressed in some malbush shechorah [black garment], but this is the minhag [custom] in Lithuania. Even the Chassidim who live in Lithuania have somewhat such a minhag. It’s a minhag ha’aretz [local custom] there, I don’t know exactly.

Rav Simcha Zissel’s Openness

But he was a clever Jew. There are many kesavim [writings] and notes and drashos [sermons] and such things from him. And he used to learn Ba’al Shem Tov [Ba’al Shem Tov: the founder of Chassidus] also, by the way. He was a bit of a Chassid of the Ba’al Shem Tov even. He learned betzimtzum [in a limited way], he learned what held him. He used to learn English in his yeshiva also, by the way.

In Kelm they learned English, in Kelm. They were normal people there. Russian, limudei chol [secular studies], I don’t know English. I don’t know if they learned English, I don’t know if they learned English. I don’t know if they learned English. I don’t know if they learned limudei chol, not limudei chol, limudei hametzius [studies of reality].

Talmid: No, no, they learned minimum.

Maggid Shiur: They received degrees, whatever they had to receive there in the area, I don’t know what.

Talmid: What?

Maggid Shiur: Rav Dessler [Rav Dessler] speaks of this, he tries to answer why he doesn’t follow the minhag avosav [customs of his fathers]. It was the custom.

Rav Simcha Zissel’s Letter: The Distinction Between Torah Books and External Books

The Kesavim of Rav Simcha Zissel

The tzaddik, he has kesavim, various ones, there are letters that are printed in what is the set called? “Ma’or Oros HaMussar” [Ma’or Oros HaMussar], two volumes of his Torah teachings. Recently they are printing more, “Kisvei HaSaba MiKelm” [Kisvei HaSaba MiKelm: the writings of the grandfather of Kelm], if that’s what it’s called, such blue sefarim.

The Content of the Letter

And there I saw a letter, he says like this, he says that he is trying to speak, and it’s an experience that many people have, but I think one must understand where it comes from.

He says that he wants to be meshabeach [praise] the Jewish sefarim or certain sefarim that he learns. He says that he is a great chassid of the sefer “Midos L’Aristo” [Midos L’Aristo: Aristotle’s Ethics], he is a great chassid of it, he loves it very much, but it’s difficult for him to learn it more than once. He learned it once, he thought that he understood, and he doesn’t feel any chiyus [vitality] to chazern [review] many times.

When he learns a Chassidic sefer, a Jewish sefer, “Sha’arei Teshuvah” [Sha’arei Teshuvah], “Orchos Tzaddikim” [Orchos Tzaddikim], when he learns it he feels a taste, he reviews the tzibbur, he finds new chiddushim [insights] each time, even Chumash [Chumash: the Five Books of the Torah], and simple, lech’orah [apparently] simple sefarim. He wants to bring out from this that…

The Rambam’s Similar Point

There’s a saying, she’eilas chacham chatzi nechamah [a wise question is half the answer: a clever question is half an answer]. So he told me something a bit different. What he wants to bring out with this letter, if I understand correctly, is that there exists, and there is a certain genuine experience that people have.

There are books with people that one learns, and he wants to bring, presumably [mistama: presumably] a proof [ra’ayah: a proof] for kedushas haTorah [the holiness of Torah] or holy sustenance [aruchah kodesh: holy sustenance].

The Rambam himself is impressed [mispa’el: impressed] by this point [nekudah: point] somewhat in Mishnayos [Mishnayos] in Birchas Avos [Birchas Avos], he says look at something that the philosophers had to give many pages and many lengthy explanations [be’arichus: at length] to say, and in Chazal [Chazal: our Sages] it stands in one word, in one brief expression [melitzah lazah: a short expression]. The Rambam more than once says this novelty [chiddush: new insight]. And it seems to me that Rav Simchah Zissel [Rav Simchah Zissel] also means to bring this out.

Discussion: The Distinction and Its Causes

He says that he has no vitality, people can, I have many friends who learn, sometimes look into external books [sefarim chitzonim: external books], and most of them have told me that it never happens that one sways when one sings such a melody when one learns a piece of Kant [Kant: the philosopher Immanuel Kant].

I have never heard yet, that anyone should learn that way. The Gemara [Gemara: Talmud], Tosafos [Tosafos] one learns that way. Even perhaps Kabbalah [Kabbalah], Chassidic books.

Have you ever seen someone learn Mendelssohn [Mendelssohn], he says, the holy Mendelssohn, the holy Mendelssohn, the holy Mendelssohn, the holy Chinuch [Chinuch: Sefer HaChinuch]. Ah, so says Rav Yoel [Rav Yoel], that it has with the Chinuch. Very good. Go sing it that way, with a melody? It is an honor [kavod: respect]. Very good.

So I want to ask you, I don’t know, I think that the expression says something. You can’t always say the answer [teiretz: answer] of the Chinuch, because we’re talking about people who have indeed tried to learn other books. Really learn other books seriously, it’s not that he says he doesn’t learn.

[[⚠ קטע זה לא תורגם — נחסם ע״י מסנן התוכן / passage not translated — blocked by content filter]]

I had a tremendous pleasure, I reviewed lines last night. I reviewed it alone, and I thought that this was… and I thought that it’s a stupid Hasidic story. I thought, I’m now reading the stories about Prester John. There’s a book Prester John, where someone talks about an African rebellion, and this is the worst nonsense.

But I thought that I’m reading a class when I read something from earlier times, you know, that has a lot of background to it? I didn’t take – I come there, I discovered last night that… no, I’m just simply looking at the walls. I can’t, I say I’m not reading. I say, I want to say that Reb Yoel… one minute, I want to make something clear.

Learning Books: Three Claims, Reality, and Different Ways of Reading

Three Different Claims About Learning with Yirat Hakavod (Reverence)

Instructor:

You’re not bringing a proof to his Torah, you’re bringing a proof to a different Torah. One minute, let’s make a clear distinction. Our shiur (lesson) needs to make distinctions. Let’s make a distinction. Let’s try, okay? Let’s try to bring out a distinction very clearly.

Two different claims that are, first of all, they look similar, the charge leads you to think that they’re the same thing, but they’re not. Okay? The distinction is as follows:

Claim A: Two Ways to Read a Book

There’s someone who says that there are two ways to read a book, if one approaches it. One learns it with preparation, with awe and fear, with yirat hakavod (reverence), one receives from this a certain benefit that one doesn’t receive when one learns it kidivrei chol (as mundane words). That’s one claim, right?

Claim B: Yirat Hakavod Comes from Your Rebbe, Not from the Book

Another claim, have you heard of all the claims? Another claim is, that what you… there are two different claims. Another claim is, that what you conduct yourself to learn certain books with yirat hakavod, and certain books not with yirat hakavod, that’s simply because your rebbe told you so, or because today someone told you so. Not because the book itself also told you to learn with yirat hakavod.

Claim C: There’s No Way to Know

And a third claim altogether is to say that there’s no way at all to know that there are books haraui lahem yirat hakavod (worthy of reverence), and it’s not possible to make a mistake in this.

These are three different claims that people in all such matters mix up with them. Do you understand what I’m saying? Here you have three hundred claims. I think there’s a horse also somewhere hidden.

What Does “Learning a Book” Mean?

The Fundamental Concept

Instructor:

The first claim is as follows, very clearly. A book, everything that we learn… what is a book, Ribbono Shel Olam (Master of the Universe)? What is a book? What do I mean a book? But this is what one learns in yeshiva, and when one becomes clever, one goes to Reb Yonasan’s shiur, one says “canonized,” and now one doesn’t need to stop, now one can stop thinking.

Let’s understand. There is… what do I mean I learn a book? What does one mean one learns a book? But seriously, all these words, all the what, is stop you from thinking, instead of opening you up. What do I want to bring out? Let’s try to learn to grasp the thing.

There is such a thing that means I learn a book. What do I mean to say? What I mean to say is, what does one do when one learns a book? What does one try to do? He receives ideas from another. Ideas from another? Yes. What do I care about another’s ideas? Very good.

A Book Is a Way to Reality

A book is a way how I, the reader, the learner, should somehow become more transparent to the reality. Right? That’s what learning from a book means, right? That’s what it means. What it means is that I want to understand, a person wants to understand the world, he wants to know everything, he wants to be everything, as it were.

This is one of the ways of being everything is knowing things. I want to know things, right? Why do I want to know things? Either because I need to know what to do, or because a part of being a person, the way how to be a person.

The Person as Davar Sichli

A person is a davar sichli (a rational being), a person is a thing that according to how he orients himself, I don’t know how one says it in Yiddish, how he positions himself in the world, that’s what he is, that’s his body as it were, his soul, that’s what he is. I want to know what I am, what’s going on here, where am I in the world, right? A person himself.

Thinking Is a Dialogue

One Can Think Alone

One can think alone. The part of thinking alone is just, one imagines that there is an order. There’s no difference. One cannot think alone. Thinking is not a thing. Thinking is something that happens in a dialogue. Even when one sits alone, one thinks with other things, because you are not, the whole world is not you. You want to speak with the…

Two Ways of Encountering Reality

Direct Experience: Speaking with the World

Instructor:

So, one world, one way, let’s understand, one way of finding out about the world is speaking with the tree. One can do an experiment. I want to know what is a tree? Let’s take a tree, cut it up, touch it, feel it, throw it into a fire, see what happens. It will ring smoke to New York. That is apparently what happens.

In short, I’m speaking now, this is one way of speaking with reality, right? This is what I wanted to answer before. I want to simply take down a bit the word yedi’ah [knowledge], because not necessarily I can even say it in one word. I was there, I feel it, I touch it, I hear it, I understand it. Afterwards I can tell it over further. That is truly the next step. Always when one speaks already of telling over further, it’s already a step after the yedi’ah. A very important thing to grasp. That means learning.

So one way of learning is, I bump into the reality, as it were, what’s called experiment or experience in English, right? Experiment, experience, that’s the same thing. I bump into the reality, right?

Indirect Experience: Through a Book

Another way is to say that what does a book mean? What does speaking with a second person mean? To say that perhaps I don’t have access to the whole reality, or I’m lazy, I don’t want to do all the experiments myself.

So I learn a book, that the book in code, has some way, some key, how to bring me to the reality that I want to know. That’s the only thing that a book can be, truly. Whatever the reality is.

History as an Example

The reality is what lived in the imagination of a person in the fourteenth century. I can’t which part of the reality it is. There are important parts, less important, less interesting parts. But I want to know a certain reality. I feel that I am a… let’s say, I want to learn history. History is also a part of reality. I’m against history over. It’s a part of reality, right?

I’m a Jew, and I’m a person. I wasn’t born today, and a part of what I am is what my great-great-grandfather did in the time of the Baal Shem Tov. I read a book to know that. I don’t have any other way to know, I’m not there. That’s the way, that’s my advantage, my way, my door into that reality, right?

Fiction, Poetry, and “True Stories”

Poetry and Novels as Access to Reality

Instructor:

Poetry gives you over some certain way of the world, some way of seeing the world, some way of understanding the world, that that one is the author. If he speaks nonsense, it’s indeed… no one reads any book that he holds that he speaks nonsense, except if he wants to indeed investigate the nonsense. But in any case, generally…

Student:

What does enjoyment mean? What is the enjoyment? That what? That what? What is that an experience?

Instructor:

Experience of something, right? Experience is not of yourself.

Student:

Yes, but it can be a fantasy. That is disconnected.

Instructor:

What is fantasy? Not that is disconnected. A novel.

Student:

Yes, what stands in the novel?

Instructor:

Even it can be that it didn’t happen, it’s still a story.

Student:

Who comes in to imagine? I want to go on a trip, I can imagine, I want now to be there. Someone reads a novel, he doesn’t think what it makes him out in life, but he wants to enjoy himself.

Instructor:

It makes him out now. A part of life is to read novels. Why not? We are people, novels are about people. Even it can be that it didn’t happen, he knows that it didn’t happen, he wants to enjoy himself. It’s not necessarily that nothing happened.

“Mili D’shtusa” in the Zohar

In the Zohar it says that Rabbi Elazar spoke three chapters mili d’shtusa [matters of jest/frivolity]. You can say that nothing happened. What means nonsense? Nonsense means relative to other things, certainly. You don’t want to give away perhaps a whole life to it. But what means nonsense? It’s about humanity, about people, about a person.

The Story with Elie Wiesel and the Satmar Rebbe

Every novel has a point that is related to actual life. It’s about actual life, what then is it about?

This is the story of Elie Wiesel who came to the Satmar Rebbe z”l, he came from Sighet. The Rebbe asked him why he writes fiction [beduyim], why doesn’t he write true stories? He said, “I write only true stories. They just didn’t happen once, they happened many times.”

Nu, what is the definition of true stories? Things that happened punctually once? Fiction is the thing that happens many times.

Student:

No, it can still not happen.

Instructor:

It happens. It brings out what happens, not by one person, but by a combination of several people. What is the difference? It’s still so true, it’s not less true.

Back to the Main Point: Different Ways of Reading

The Foundation: Reading = Access to Reality

Instructor:

I don’t mean to come now to a lecture on fiction and so forth. What I just want to bring out is, we are… let’s forget, I don’t know what we’re saying. Reading a book means, I want through the book to arrive at some reality. Okay? Is this agreed? Or someone is not in agreement with this? What then is… I don’t know, you tell me what else you do when you read books.

Student:

There is very… again, very good. The reality is very large. Everything is reality. You want to access some thought.

Instructor:

Already, there is a reality book. I don’t want it’s not, I don’t want it’s not. I don’t want it’s not. If you want you can tell us what you thought when you said that word.

Student:

I meant to say that the correct way to see the reality.

Instructor:

One minute, one minute. We’re coming to another point, but I just want to go up. Let’s understand, I mean that everyone is already in agreement. If you’re not in agreement, we’ll come back next week. A book one learns for this.

Different Modes of Reading

Now, let’s go back. Okay, now, so we say now that we want to enter into other ways of reading books, right? Let’s understand, our conversation begins from other ways of looking at a book, of reading a book, true?

You tell me, and we all know, that there are books that we read with a seriousness, one thing. There are books that we read and we are precise in every word, and we take it seriously. There are books that we read with a certain reverence [yiras hakavod], which is not to say the same thing, we take seriously every word, right?

And there are books that one reads frivolously, not seriously, or not precise in every word, superficially, if every third word makes sense, and presumably the words in between don’t mean anything, right?

Student:

Are there other ways of reading books?

Instructor:

Okay, nu.

Student:

One can even enjoy the structure of the words, right?

Instructor:

That means that there is such a book that is itself, because you know that perhaps is… for example, it can be that there are a few kinds of things, there is a very good writer who doesn’t have such good ideas, but the good writer, he says, ah, okay, one can live out to write, you know that someone told a model of knowledge that was once, so you feel… I said that a good writer will give you a good picture, that brings out the ideas, will tell you more. Okay.

Instructor:

Yes, there are indeed other distinctions [chilukim], true, other distinctions.

The Relationship to a Torah Scroll: Holiness, Intention, and Objectivity

The Law of a Torah Scroll That a Heretic Wrote

Instructor:

True, true, true. But the good writer, he says, ah, okay, one can write on such, you know that someone who tells a story of knowledge that was once, so you feel… I had a good writer will give you a good picture, that brings out the ideas, will tell you more. Okay.

Yes, there are indeed other distinctions [chilukim], true, other distinctions. We just want to see into the distinction that we’re struggling with for some reason. Yes. And he told an interesting story.

When Jews read the Torah [kshenah yehudim koru es hatorah]. And the Rambam [Maimonides] says in Hilkhos Sefer Torah [Laws of the Torah Scroll] that the Sefer Torah [Torah scroll] that a heretic [min] wrote is invalid [posul]. Why? Because this scroll is nothing more than other ordinary things [she-zeh ha-sefer v’eino ela k’she’ar ha-devorim]. That is an expression [loshon].

A person, and a heretic [min] who doesn’t believe in the holiness of the Torah [kedushas ha-Torah] or in the holiness of the Divine name [kedushas ha-Shem], the Divine names [Shemos], specifically how he writes a Divine name [Shem], it doesn’t matter, then the name doesn’t receive any holiness [kedushah], you know that this is a law [halakhah], right?

Regarding the Divine name [k’dai ha-Shem], one stands when writing Divine names [Shemos ha-Shem], he writes a Torah scroll, it has a status [din] of the Divine name [Shem ha-Shem], what does it mean? “You shall not do thus to Hashem your God” [lo sa’aseh ka’elu Hashem Elokeikhem], there is here not erasing the Divine name [mekhikas ha-Shem], it’s a prohibition [issur], or burning the Divine name [srefas ha-Shem], I want to be contemptuous of the honor of the Divine name [kovod ha-Shem].

If one writes it with intention [kavonah], that means, someone who knows that there is by him a distinction of a Torah scroll from other ordinary things [she’ar ha-devorim], or of the Divine name from other ordinary things, then the Torah scroll has holiness [kedushah], one must conduct oneself with it according to the customs of holiness [minhagei kedushah], one must place it in burial [genizah] when it becomes broken, and the like [v’khadome].

However if it’s someone who writes in it, writes it, doesn’t believe in it, by him it’s a book like any other book [sefer k’she’ar sefer], just another book, then the Torah scroll has no holiness [kedushah]. So is the law [halakhah].

The Plain Meaning of the Law

What is the plain meaning [peshat]? Let me mean otherwise. This is what we want to understand here. Explain to me [zei mir mesbir], what do we want to understand the law [halakhah]? That means, it has no holiness [kedushah]. All the words stand in a kosher Torah [kosherdike Torah], he is a good scribe [sofer], he writes beautiful script [ksav], he writes precisely [meduyak], he didn’t miss any words. No, he is a good professional, he wrote all the words valid [kosher].

It’s not a Torah scroll at all [bikhlal], one can burn it. One must perhaps burn it, but one can certainly burn it. Why? Even a non-Jew [goy] writes a Torah, it can be one may burn it, one doesn’t have to, one may be lenient. Why? Can someone explain the law [halakhah]? Nu.

A Dramatic Scenario: When One Finds Out About the Heretic

Instructor:

But let’s understand another thing. If someone doesn’t know, by mistake [bito’us], he went to synagogue, there was a Torah scroll written by a heretic [Torah shel kisvei min], he was a hidden heretic [min], a forced one [onus], I know what, one doesn’t know that the scribe [sofer] is a heretic [min].

One would have brought it in the Torah scroll, with bringing in a Torah scroll [hakhnosas Sefer Torah], the Rebbe danced “the Torah of God is perfect” [Toras Hashem temimah] with that Torah, and one reads it, one makes a blessing [brokhah], it’s all valid [kosher], one feels with no one, Hasidim would have thought, the Rebbe would have felt, no, the Rebbe wouldn’t have felt, I tell you he wouldn’t have felt.

I’m a Rebbe, and I say, if one doesn’t know, one doesn’t feel, one only feels as one knows. That is my law [halakhah]. Because the law [halakhah] is indeed so, one doesn’t know that one is exempt [potur], what does one want to do? It can’t be that the secret [sod] goes differently than the law [halakhah], true? It’s the law [halakhah].

Tomorrow one comes and tells him, it was revealed [megalgel geven] to tell that the writer, in general [bikhlal] one mistakenly bought from a heretic [min], a Christian, a heretic [min] can mean in the Talmud [Gemara], it’s an apostate person, it’s not clear. One takes the Torah, throws it on the ground, and steps on it truly.

The same Torah that last week they read, the Rebbe read in it the Ten Commandments [aseres ha-dibros], with great noise and trembling [bekhol ra’ash golil], and he felt such a vitality of holiness [khayes d’kedushah] when he looked at the letters [osiyos] of the Torah, all Jews looked at “this is the Torah” [zos ha-Torah], and tomorrow one grasped that it’s a heretic [min], and all Jews say, this is a Torah? This is garbage! Put it straight in the garbage.

The Philosophical Point: What’s Going On Here?

What’s going on here? What do the Jews think? Let’s say, you can say the Jews are foolish, but what do they think? What’s going on here? Why not but? What does it mean, and where lies the holiness of a Torah scroll [kedushas Sefer Torah]? Not in the content [toykhen]?

I said, the holiness of a Torah scroll [kedushas Sefer Torah] stands there good things? One believes that the words are transmitted from Sinai [menushal mi-Sinai]? What does it matter who wrote it? What did he think while writing [beshes’n shraybn]?

Is it magic when one writes with a quill [krima] angels [malokhim] come into the words, and other angels don’t come. I hold very strongly of angels, but I want to show him the angels. Someone who doesn’t respect the Divine name [Shem], wrote it, makes it that the one who reads already…

Yes, the flow of the riddle [shefa khidah] can be there are others, can be it’s simply because one doesn’t trust that he goes, it’s assumed to show the part. Can be there is yes, because one trusts him that he makes…

Okay, ask the rabbis what they hold the status [din] of a robot. Presumably [mistama] also not. But he also doesn’t have any good thoughts [makhshoves]. Not false, he doesn’t have any good, he doesn’t have any thoughts [makhshoves]. Perhaps the question is on the person who makes the robot? I hold onto this, I’m a simple Jew, precisely the scribe [sofer].

When I read a Torah, I don’t have with the scribe [sofer], nothing the scribe [sofer] can already be dead. No, no. No, no. No, no, no, and he must sanctify for the Divine names [mekadesh zayn le-Shemos].

The Main Point: Sanctifying for the Divine Names

About this one speaks exactly, that the heretics [minim] don’t sanctify for the Divine names [mekadesh le-Shemos], because this is not something that one can check, it’s only because he doesn’t believe in it. Yes, sanctifying for the Divine names [mekadesh le-Shemos], but by him to say sanctifying for the Divine names [mekadesh le-Shemos] means nothing.

He sat with the same note that says in one valid for the sake of the holiness of the Divine name [lishmo kedushas ha-Shem], and he said it even also, but it’s by him to say, that has no meaning. That’s what one says, he can say, one took him and says for the sake of the holiness of the Divine name [lishmo kedushas ha-Shem], every time he went to the ritual bath [mikveh] before he wrote the Divine name [Shem]. But by him the whole thing is a game, he doesn’t believe in it. A livelihood [parnose], he makes money, why not? He gives a livelihood [parnose], because he doesn’t believe in it, and throw away his Torah.

Conversely: The Proof That It’s Not Magic

Conversely, from here one sees that it’s not magic. If it would have been magic, then anyone who intends [mekhaven] the correct intentions [kavonos], should have to come to the same processes [mahalakhim].

He says even intending [mekhaven] the intentions [kavonos], it doesn’t stand so because the heretic [min] doesn’t sanctify the Divine names [Shemos], he intends [mekhaven] the intentions [kavonos] also. The mystical intentions of Rabbi Shalom Sharabi [kavonos ha-Rashash] he intends [mekhaven] when he makes the Torah, but he doesn’t believe in the intentions of Rabbi Shalom Sharabi [kavonos ha-Rashash]. I can intend [mekhaven] without believing, I think so, I think so, I do something.

The Answer: What One Puts In Is What One Gets Out

The Resolution and Discussion: Objectivity and Da’as

The resolution is, what I mean is, I don’t see it clearly, everyone understands, that what one takes out from something has to do truly with what one is truly going to receive from it has to do with what one puts into it, or one doesn’t put in the right word here, with which way he felt, because then he caused it to fall after he grabbed it, and he sees it doesn’t work, now in his world, in his da’as (knowledge/consciousness), this is not a Sefer Torah, because one didn’t approach the Sefer Torah with a yakhas (relationship/attitude) that this is something special, this is not just an ordinary thing like she’ar ha-Torah (other ordinary things), this is a Sefer Torah, a holy Sefer Torah. Now, the Sefer Torah truly ceased being a Sefer Torah. The angels flew away.

Questions and Discussion: Objectivity and Da’as

Student:

We don’t know. We don’t know, we don’t know. What does that mean? How do we know that someone is a heretic? That must be true even when I don’t know. That’s still a question.

Instructor:

Very good. This is… very good. Very good. Here we come. The truth is the truth even if we don’t know. But that doesn’t mean there isn’t anything that is dependent on da’as. There are things there that follow. Right?

The Topic of Objectivity

We are very accustomed. This is the noyse (topic) of objectivity. One must become very clear. Someone heard me say the word objective. He thinks it doesn’t mean the same thing as other people mean by the word. Why? Because objective means it doesn’t go away when I stop believing in it. Very good.

But from that it doesn’t yet follow that there isn’t anything in the world that is dependent on a kind of yakhas (relationship) to it. Not…

Parable: As Water Reflects Face to Face

Again, I’ll tell you a moshel (parable). This is the parable that all those who inspire teshuvah (repentance) say, right? There is a klal (principle) of ka’mayim ha-ponim el ponim, ken lev ho-odom el ho-odom (as water reflects a face to a face, so does the heart of man to man), right?

Everyone knows, if I believe that you’re going to learn, you’re a fine young man, I don’t know, as a lecturer, I believe you’re a fine young man. You’re going to learn with my shiur (lecture), and I speak to you this way, with this relationship, not just that I believe in my head sitting at home, I speak to you that I do, I relate to you this way. You will often actually be a fine young man. If I believe that you’re not, I won’t be.

The Rationalist Objection

The philosophers come, the rationalists, they say, a person, the yesod (foundation), there is a foundation. Right? What is the foundation? The principle of rationalism, what does rationalism mean? Yes? What we all, the makhale (disease) that we all once had. Such a principle, it says mitsvas aseh (positive commandment), positive commandment, a mitsvah leha’amin bemah she-lo mukhakh (a commandment to believe in that which is not proven). Right? Does anyone agree with the positive and negative commandments? This part doesn’t appear anywhere in the entire Torah.

That this is what rationalism means, yes? Rationalism means that there is a positive commandment to believe in the truth, without other things that one can verify what is necessary, and a negative prohibition to believe in things that are not true, yes?

By the way, where does the prohibition come from? Which prohibition is it? Okay, another question, not for today. One must think about this, this is basic, which sin does one commit? What is wrong? Think, what is the right reality? Do something to me. Will the Almighty be angry? Who will be angry? Okay, in any case, there is an answer to this.

The William James Conflict

Regarding our matter, yes, the prohibition, I ask you, the one who is very strict about the prohibition, in a certain sense, by the way, there is a contradiction, this is a discussion of William James that we already mentioned, there is a contradiction between the two, between “seeking truth” right?

Just as the one who is very stringent about the mitzvah of “seeking,” to know everything that is true, he will often go out of his way to believe things that are possibly not true. And the one who is very stringent more about the mitzvah of “not,” of not believing things that are not true, he will often possibly not believe things that are indeed true.

What is it that he wants to throw away a crumb of truth? The Shinover Rebbe said that he said the truth this way, or the opposite, what’s the difference? Just because there is a crumb of truth in it, he buys the whole thing. Because there is a crumb of falsehood, he throws away the whole sack of truth.

Student:

Yes, that’s really very good, very good. I’m going to write down “written on the side of the wild believe man in the book.” And this is the aspect of the story of the Shinover Rebbe.

Instructor:

And now you can stop saying about this, and it’s a story of the Shinover Rebbe. Which one held what, do you remember? Why? The Shinover Rebbe loved truth very much, and the Gerer Rebbe hated falsehood very much. Ah, that’s the difference. Yes, very good. Well done.

So this is the dispute, I’ll catch that it won’t be. Okay, but let’s go back to where I want to go.

The Practical Question: Believing in One’s Wife

I want to tell you, if someone is careful about the positive and negative commandments, that a rationalistic person, he’s a normal person, not open to everything. Very good. Now I ask, one asks him, what should you believe? Should you believe that your wife loves you? Should you believe that she doesn’t love you?

Limits of Rationalism: Faith, Decision, and Creating Reality

The Problem with the Extreme Rationalist Approach

Instructor:

No, the past is different, and more so the future. Often, I know people who are so rationalistic, and he has a problem believing. One tells him, Rebbe Nachman says, judge favorably, he will become favorable. Yes, I know Rebbe Nachman. Ask him, what does that mean, where is the justification for it? What is the justification? Perhaps he is wicked? He says, afterwards, believe that the righteous person will become righteous. But with what will I believe? He is possibly wicked. Yes, you understand that the world doesn’t work that way.

In the world there are many things, it’s very interesting, there is no solution from rationalism. One must find other solutions for the question. I once gave an entire shiur about this, about how this is the Rambam (Maimonides), the Rambam, one who thinks good, will be good. Chapter four, remember, there was a shiur that the Tzemach Tzedek (third Chabad Rebbe) himself says that he took this from the Rambam. Anyway, very good.

What I’m saying is, that there are questions, perhaps most questions, perhaps the more interesting questions. This is literally, I’m just saying his discussion. There are the more interesting questions in life, these are questions that one cannot decide with the calculation and reasoning of believing only what is necessary and not believing what is not necessary. One must find completely different principles that should say what to believe and what not to believe.

Parable of the Israeli-Palestinian Conflict

I’ll tell you a parable, with this one can understand, it’s very important to understand. With this one can understand why it does, there was a wicked person, right? Understand? Just anyone wants to teach Jews the day. What does what I’m saying mean? No, I want to bring this out.

What does one want to believe that the Palestinians want peace, and the Israelis, the Jews, don’t want peace? Or the opposite? What is the truth? I strongly believed in my youth to think that when the Jews lay down their weapons… they’ll die from the rabbi, a Palestinian loves robbing weapons, everyone lives in peace, so say the Jews. You want to tell me exactly the opposite, the group, you can speak with us, they have proofs with testimony, with documents, one has already found what it says in the first, some memory. They believe exactly the opposite, not that they say, I have a group that says also, but the others say exactly the opposite, but whom should I believe?

The Impossibility of Objective Perspective

What? Because I should be in between? I want to clarify to you, let’s be clear. I will never look at the history from outside, okay? I have a proof, most non-Jews who look at the history from outside, I don’t know, one comes this way, one cannot say that everyone who looks from outside. There is no such thing as looking from outside by the way, there is no such thing. It’s not possible, I know something like every story exactly fairly.

You must remember, I cannot enter into the problems of the knowledge of this, there are problems. I have seen several Jews and non-Jews who say, he has a list, he has no pride for any time. One will tell the story. First of all, it’s not possible, and human things, so much politics, there is so much information, so much…

What do the Jews want? I don’t know, how many Jews are there? How many opinions? Every Jew thinks one way in the morning and another way in the afternoon, what does it mean the Jews want? It’s not a thing at all, it’s not… I don’t know if there is truth about this.

But it does make a practical difference what one believes, right? The one who believes this way, he says, consequently one should do this way, consequently he will conduct himself this way, one will send money at this time. The one who believes the opposite, he will send money at the opposite time, right? This is real, one can… I want to bring out, one cannot… But however far one is from the world, you cannot be exempt and say, one remains with a doubt that one doesn’t know, one remains with a doubt.

Why Neutrality Is Not an Option

That would still be an option. When one doesn’t know, okay, one has no opinion about it. I’m neutral, I’m called Switzerland. What’s wrong? Because it’s wrong to be neutral. Why? What does why mean? Because if there is a… first first first before that it could be that people are dying on that side, also is wickedness.

That means, on the assumption that you are a Jew and you must support the Jews, you say I’m neutral because I’m very careful about the prohibition of don’t believe something that isn’t clear, very nice. And what about the prohibition of and you shall believe in your brother? Is also not a prohibition. I understand, that is only on the assumption that they are right, but there are more emergencies, not everything can one…

Example of Science and Torah

The same thing as marriage, but this is William’s parable. One cannot on every thing. If there is a way, on things that we can say, how much does it say? Before I think, for example, most questions that people are worried about science and Torah, I say I don’t know, it doesn’t bother me.

In the sense of how many days did it take the Almighty to create the world? I don’t know, I’m not obligated to have a decision. It’s an interesting investigation, learning the simple meaning in the Torah, learning science, learning science to answer also. I’m not, perhaps I’m wrong, but there is, there is.

When One Must Decide

That means, if one keeps Shabbos, that I understand. I must decide to say Kiddush (Sabbath blessing) tomorrow, I must know if one says Kiddush. But what does one have in mind at Kiddush? A Jew will say what he understands. I don’t see that it’s the thing, I don’t see. It’s not actual, it’s not an existential question to me.

Perhaps other people think differently, because they say from this it follows, but I cannot enter into this. There are very many questions that one can say, but the problem, when one has come to learn that topic, one will come. But there are many questions that one cannot say so.

The Problem with Agnosticism in Practical Matters

I must decide if I’m going to keep Shabbos, and by the way, there is another way also, I can about. Let’s keep Shabbos, but always remember that there is a possibility that there is no Shabbos. Hello? It’s not a way of life. I mean, it’s a choice. Just be clear, that’s also a choice, right? He is an agnostic. An agnostic is a choice.

I make a joke to keep Shabbos, but so coldly, a pity, you could have kept Shabbos warmly. Are you afraid? So one must speak with the prohibition of don’t believe bad things, if he is indeed careful if he is a… It’s not a solution, but the words, one can decide to be undecided, and that itself also has a price, and one must judge that itself.

Main Thesis: Faith Creates Reality

So back to where I hear, it comes out that the interesting question is, now what I want from this whole thing is, that what truth means what is not dependent on my decision, doesn’t yet mean that there is truth that is indeed dependent on my decision. There are things, and it will happen after I decide, so in other words.

One Who Believes in Shabbos, Has Pleasure in Shabbos

One who believes in Shabbos, has pleasure in Shabbos. Yes? A Jew believes in holiness, he will have genuine pleasure. I’m not speaking, I’m speaking here about you now. Shabbos will genuinely have pleasure, not he will fool himself.

Let’s understand, when I believe that Shabbos is a holy day of the entire week, Shabbos will be for me a holy day of the entire week. Not that I believe, let’s say, it’s not the same thing, it’s not if I believe. I believe that Shabbos is holy, I will believe that Shabbos is holy. No, Shabbos will actually be holy.

Example of Relationships

Just as when I believe that my wife loves me, she will actually love me. Obviously, because I will act toward her this way, and she will act back toward me. She does such things, she makes her decision.

A Wondrous Thing: Objects Respond to Your Relationship

The same thing, the objects in the world, by the way, this is a wondrous thing. Not only do people react to your decision, to your relationships, also objects react to your relationships. Did you know something about this? You don’t believe me? Try it out.

Student:

[unclear]

Instructor:

No, when one relates to them, I believe that the plant can grow, and I take care of it, it can flourish. If I believe that in this piece of marble lies a statue, I can bring out the statue from it. If I don’t believe in it, I cannot. Right?

It was true before, it wasn’t true, it was a true potential. Yes, it must have been, it can be possible. If it’s possible, it doesn’t help. I agree that impossible things don’t help to believe. But that doesn’t mean there aren’t any things that I believe about them, makes them holy. Makes it speak back to me, not just people.

The Problem with Rationalists and Relationships

About people everyone understands that it’s so. Although, very many rationalistic people are stuck with people about this. I say, judge favorably, and they think everyone that I mean you’re a fool, what is your favorable judgment. Obviously I don’t mean think such foolishness, I mean that they should conduct themselves this way.

You will see, it’s an interesting thing, the one who smiles at people, usually they will smile back. It’s a wondrous thing. Why does it smile at them? I make an assumption, and perhaps he actually hates me? I just he actually hates me, but I smile anyway, because tomorrow he will hate me less. It helps, right?

Prophecy and Predictive Processing

And people are such and such things, this is an interesting thing. It has to do with prophecy, with prediction, predictive processing. Very many things that are natural.

Student:

Okay, one minute, one minute, let’s go… wait.

Learning a Book: Faith, Relationship, and the Mechanism of the Holiness of the Book

Critique and Response: The Logic of Determined Truth

Response to the Student’s Question

Instructor:

No, no, true, we say everything is a limit, everything is a limit if it’s possible, but very many things…

Student:

No, no, true, I agree, there are very many limits, every thing has very many limits, one can’t take, every thing a person can say, granted people say, the power of attraction, I can dream that I’m a wealthy person, I’m who a wealthy person, no, you also have to work.

Instructor:

But the one who didn’t dream to be a wealthy person, almost never became a wealthy person, almost, it happens by mistake to make people, but almost not, right?

The Necessity of Other Virtues

There’s much more, I bring this out because I speak with rationalistic people who are very stuck on this. Especially on the future, that is potential things that aren’t yet, and there’s difficulty. Why should I believe this person? Why should I be his friend? Why should I love him?

You must love him now. And people have a problem that loving is already a reaction. I can’t just love. I love because of what they do. I don’t know, perhaps the Almighty can love things because of what they do. I love a person, I smile at someone because it makes me… where is the air conditioning? Because it makes me happy to see him. But it doesn’t make me happy. So why do I smile at him?

Should one go there? One air conditioning. Because of what they do? No, he took it away. I mean he took it away. I can even speak with him. I mean he took it away. Do you understand what I’m saying?

So there’s a real problem with this, and there’s no solution except something else. One must find other virtues, not the virtue of believing only what is true and not believing what isn’t true, which should tell us what to believe. Right?

Student:

⟦#3⟧

Back to the Main Topic: Halacha and Truth

Instructor:

Okay. Let’s return to our topic. No, very good. Let’s return to our topic. Let’s return to our topic. You already believe in this, but it’s a fact, you don’t need to believe in it. This is a fact. It’s a fact, you didn’t make it.

Student:

No.

Instructor:

Yes, it’s not a public fact. I don’t understand what you’re saying.

Now, let’s return to our topic. Okay? Let’s return to our topic, very good. Because we say, what we say, what we say, makes it. The halacha is people who say. What is the halacha? People say. Let’s return to our topic, very good. What’s the difference? What does it matter to me? The halacha says, do it, because the halacha is dependent on what the halacha says, doesn’t make it false.

The Logical Error

You have an interesting decision, an interesting principle, which is an error. It’s in my opinion a basic mistaken logic. You say that because truth must be a thing that isn’t… only truth, the whole truth doesn’t lie in what I decide, that isn’t truth, the truth must lie outside of me or else it isn’t truth, therefore you’ve made a jump and you say therefore there can’t be any truth whatsoever that is determined by what I decide. Right?

These are two different things. I say that there are things, and I want to know what the things are. I agree. You know what? Perhaps that halacha is an error.

Learning a Book: Faith, Relationship, and the Mechanism of the Holiness of the Book

Critique and Response: The Logic of Determined Truth

Response to the Student’s Question

Instructor:

You have an interesting decision, an interesting principle which is an error, it’s a basic mistaken logic. You say that because truth must be things that isn’t only truth, the whole truth lies in what I decide, that isn’t truth, the truth must lie outside of me, or else it isn’t truth. Therefore you’ve made a jump, you say therefore there can’t be any truth whatsoever that is determined by what I decide. Right?

In two different things. I say that there are things. You want to know what the things are? Perhaps that halacha is an error, it’s only an illustration. I have no account of what you just said, I didn’t have it. This is only an argument, by the way, this is only an argument. I must show what you’re saying. I heard this from people who learned this out, so I’ll say it again to you. Do you understand? I didn’t think of it. This isn’t the drama that you’re saying. I told you from me, I took it.

This is William James’s teachings. More or less. There are such sorts of truth, and very many, not all, very many, as you said, it still doesn’t mean that I can decide that you’re a cow, or even that you’re a female, I don’t know anymore, perhaps there’s a dispute among the halachic authorities about it, it’s not so simple, but not everything can one decide. But very many things one can indeed decide, not that one can decide and the decision is what you remain with, you can decide, and afterwards the reality will be formed according to that. Okay?

Can Truth Change?

Student:

I don’t understand, this means truth can change, a thing can happen, the table can be broken. It’s true that it’s a table, this is surely permanent, these are all philosophical problems, I only bring it out on the table. Can truth change?

Instructor:

Yes, truth can’t change, but in the world there are many things that aren’t truth, and meanwhile they can change. And part of where they change, one of the ways how people change, people are intellectual creatures, one of the ways how people change things is through believing that they are different. It’s a fact.

Predictive Processing: A Cognitive-Scientific Proof

The Theory of Predictive Coding

Almost most things, in practice, in the field, there’s a theory that’s called, and you can look it up, there’s a theory in one of today’s most current theories about how human cognition works, called predictive processing. Predictive coding and predictive processing. And predictive processing has many proofs. The reasoning, I have a friend who worked on this at university once, and he showed me actual experiments, I don’t remember the clear proofs anymore, but predictive processing says that when a person does something, he always does it because he believes it’s already happened.

How It Works: The Example of Moving the Hand

It’s an interesting thing. In other words, he says, when I move my hand – and they have proofs, there are actually interesting experiments that one can see – when I move my hand, how do I move my hand? The way how it works in the brain, not in the structure of the cognition of the person, it works that I believe that my hand is already there, and my body has a tendency to go as I already believe.

That is, the question, granted can I move the wall? No. There must still be some control. There must indeed be some level of control, but still one can be mistaken. Sometimes a person thinks, I don’t remember the details, but I can explain the teaching of how it works, that the prediction, first one predicts, and afterwards one makes that the world should match the prediction. Not first I look, and afterwards I make a decision to move and it moves.

One of the proofs is that one sees that the feeling of moving is already before the moving. Yes, one can see that they tested something with people that they know that they’re moving even before they decided. Not only before they moved, before they decided. The decision to move is a result of the belief that you’ve moved. That’s a reasoning.

And, okay, it’s one of the… what? I don’t know, this is how cognition, how action works. This is a teaching, and I’m not an expert in this teaching, I’m only saying that it’s a very useful teaching. For your body, not for someone else’s body. I understand. Something… don’t make magic now.

Expansion to Larger Life Matters

From Body Movement to Emotional Relationships

But what it brings out is, that this teaching, what we say this teaching, is also expanded very much to larger things. That is, I love my wife after I believe that I already love her. And afterwards, my body, all other actions align themselves to what I already believe.

The Danger of Misuse

So, there’s a problem. One can ruin every thing. One can believe things that are complete fantasy, oneself and masks. Every thing there’s a question, every thing there’s a husk, how one does it wrongly, it’s understood.

The Main Foundation: Truth Outside of Yourself

But what I only bring out is, let’s be very clear, that believing must only be things that aren’t true before you believed them, doesn’t mean that there are things that become true because you believed them, and they become true not. If you believe, it becomes true outside of yourself. This is my main foundation. The foundation is great in Torah, and I mean that this is true Torah learning. It’s not clear matters.

Back to the Main Topic: What Does Learning a Book Mean

Learning Is Not Scanning

Which is a very fine thing. One minute, very good. When one says such a foundation, one still doesn’t say… one can’t dance with this, one still can’t say about this that I think that the wall becomes closer, it actually becomes closer. Okay, everything is understandable.

Now, I want however to go back and return to what we said. Now, you want to talk about a book, right? Let’s go back. A book doesn’t mean, we also said this before the previous October. Learning a book doesn’t mean to make a copy of the pictures in the book in my brain. This is what a scanner machine does, not what a human brain does, okay? This is not why any human being reads a book. It’s not what it means, true? Only an error, we have many times the image of what it means. It wants the end, one should say, one understands this is the picture of what it means. It doesn’t mean this.

Learning Is a Relationship

Learning a book means that I want through the book to come out, to receive from it, it should tell me. I say it as if I give the book agency, because there’s no better way. It doesn’t mean that the book has agency, it’s controlled perhaps entirely by me, but in practice it does something, true? I receive something from it, not only I give something from it. If not one should simply ask like this, I can’t learn anything from a book, because a book is a dead thing, it doesn’t do anything. No, a book does something, according to all opinions a book does something, right?

What the Book Does Is Dependent on You

The question is how much it does. Now I tell you a simple thing, that it’s necessary in reality, everyone who has learned with a book knows, that what a book does is dependent on what you do to it. If you are connected to the Rebbe, the Rebbe has given, if you are connected to the book.

Proofs from the Holy Books: Honor for the Book

Kissing the Book After Learning

From this it says in all the holy books, that whoever kisses the book after learning, will better remember the learning. And you know that it’s tried and tested that this works? It’s not a joke.

Rabbi Akiva Eiger: Beautiful Papers and Margins

It says in Rabbi Akiva Eiger, there was the Divrei Chaim, and Rabbi Akiva Eiger said that everyone brings the responsa of Rabbi Akiva Eiger in his introduction, that he wrote that one should print his book on beautiful papers, with beautiful margins, with beautiful graphics, because one learns better this way, true?

The Efodi: The Holiness of the Torah Lies in the Font

This comes from the holy book, the Efodi, who was called Rabbi Yitzchak Duran, they called him the prophet, they forced him to become Christian and such. He wrote a book Ma’aseh Efod, and there he explains, and with this he explains the holiness of the Torah.

This is a piece of culture, whoever comes to the introduction of the book Ma’aseh Efod, from Rabbi Yitzchak was he called? The Efodi, the author of Efodi. He wrote a book on grammar, a very beautiful book on grammar, on the letters, on the words of the Torah. He explains that the world has no appreciation for the words of the Torah. One only learns the content, one doesn’t appreciate the words, the grammar, the form of the letters.

And there he explains in his introduction, that because of this one of the virtues of learning, one of the conditions of learning, is reading in Assyrian script. Assyrian script doesn’t mean the funny letters that one has in a Torah scroll, it means to say beautiful, originally this was beautiful, and today the style is different, the font. And one looks at a Torah scroll, in this lies the holiness of a Torah scroll lies in the font, not only in the content. Because then you have such a relation, you receive with this, you speak differently. You place it into a holy ark, you place it into a… you sing before it, because one brings it, like his, “praise the name of God” or what one should be able to better understand the learning.

Book and Rebbe: The Same Structure

The Parallel Between Book and Rebbe

It’s exactly like when one speaks to a human Rebbe and one gives him honor, the Rebbe will in practice give back honor, in practice the learning will be better. There’s a relationship, learning one learns in a relationship, and how one loves each other, and one understands each other, and one respects each other, one learns better. Simple, this is simply simple.

Learning from a Book Is Also a Relationship

Learning from a book is also a relationship. It’s a different relationship where you have even more control. When there’s a living Rebbe, this is indeed it, it’s a deficiency of a book. A deficiency can never give a slap on the head and say, listen quickly to the lesson. No, the book can’t do this, therefore it’s a deficiency of a book.

The Same Necessities and Honors

But all the… the necessities that one must have when one learns from a Rebbe must also, all honors that one must have for a Rebbe must also have for a book. I don’t know it says in the Gemara that one must speak more for a Rebbe than a book, I was told. But for a book one must also stand up. True, people are in those matters that stand only for the book, they should have no Rebbe. A Rebbe is better than a book.

The Same Basic Way

But a book and a Rebbe work the same way. You speak nicely with the book, it speaks nicely to you. You take seriously, it says, you will also speak more seriously. True, when the Rebbe when one doesn’t take him seriously, he speaks to the thing. When one takes him seriously, he thinks for a Rebbe. The book also thinks for speaks, when you take it seriously, and when not it doesn’t think for speaks.

Ah, this is the wonder, it can’t change. The book remains the same horse, so, it’s more limited. A Rebbe works it better than with a book, but it still works in the same basic way.

The Main Foundation: Fear of Honor and Faith in the Sages

Tried and Tested: Fear of Honor Brings Better Learning

Because of this it’s tried and tested that one who approaches a book with fear of honor, which includes by the way the more beautiful fear of honor that they said, both that he takes every word seriously, and both that he believes.

What Does It Mean to Believe in the Holiness of the Book?

What does it mean to believe in the holiness of the book by the way? I told you, it’s a language of the Rambam, it’s the book is not like other things, via negativa that I say for myself, right? This is all the mind, it’s magic, my children say…

It’s Circular, But Not Tautological

It’s circular, it’s circular, just as circular when I love my wife she loves me this is circular, but it’s not circular in the sense that it’s tautological. It’s circular in the sense that what I decide how I approach it doesn’t come from me, it comes from it. When I approach a book with fear of honor, then…

Critique of Rationalism

The Question That Rationalists Cannot Solve

Very good, and this is indeed the question that the rationalists cannot solve, and with this they never learn anything. Therefore to be a rationalist is a great sin, and one doesn’t even fulfill one’s own commandment, because the commandment of learning the truth one cannot fulfill as long as one is too accepting, one shouldn’t learn something that perhaps doesn’t stand there. One should never never learn, one should always be suspicious.

Suspicion: A Virtue in Its Place

Learning with Reverence: The Mechanism of Holiness and the Difference Between Books

The Parable of Torah That Reacts to the Learner

The Torah says to them: You’re not learning me seriously? You’re not learning me seriously? Well, problem. You have some jokes, you have some foolishness, go do them. And that person then does them, he says after all it’s written in the Torah. The Chida [Rabbi Chaim Yosef David Azulai, kabbalist and halachic authority, 1724-1806] says: They make Purim out of him.

True. Just like a rebbe – there are rebbes where I do this too. There’s a person, I go in, he comes in, I play around, I make him some kind of joke, I look at the lowest level many times. The same – me’ot tisha bikesh bo nidon [me’ot tisha bikesh bo nidon: “the coins of nine bikesh bo nidon” – a Talmudic expression]. It’s not a problem, I can switch back, it doesn’t mean anything, it’s not serious. You want that? Well, problem. I don’t have time, I have no complaint against you, I’m not angry. That’s the reality.

A Book Must Also Do Something So You Should Learn From It

And this is also true about a book. Certainly, a book is more limited. You say that a book can react less than a rebbe, but a book must still do something so that you should learn something from it. Does it do that.

If you approach this with yirat hakavod [yirat hakavod: respect, honor], which means:

First of all – you take seriously all the words in it.

And secondly – what does it mean that it says kedusha [kedusha: holiness], it’s not kishe’ar hadevarim [kishe’ar hadevarim: like other things]? It means that it gives you a better view of the world than you had until now. That’s the meaning, right?

The Skyscraper Parable: Two Levels of Learning

What does kedusha mean? Transcendence, you said. Transcendence – I don’t know the word, in literal translation I know what it means, but in the context that you mean to bring out is that there’s a person who says:

There are two ways of learning a shiur or a book:

One way is to say that he’s saying more or less what I already know, maybe he adds another detail, another piece of information that I didn’t know.

And a second level is to say that the rebbe looks at the world from a different level. Understand?

That is, there are two people who go to a skyscraper, they’re next to a skyscraper, yes?

There’s one who stands on the first floor, and someone comes and tells him that there’s a second floor. One is there on the first floor, and he says: I see, there’s a second floor. It’s no information at all. That’s the meaning of kishe’ar hadevarim. Another floor, okay. There’s one floor, on top of that another floor. Okay, I understand, it makes sense.

Then there’s a second one who says: Look, from the second floor the world looks different than it looks from the first floor. Besides that, because you’re standing on the first floor, one can go deeper into the parable, and one must first climb up to the first floor, and one must actually climb up, and it has some connection to the first floor, but the second floor sees the world differently. Right?

The one who learns this way, that means he learns with kedusha, with yirat hakavod, with respect, “transcendent respect”. Because he says: It could be that I think that the rebbe – not that he’s telling me more things that I already know, that I just don’t know, but it’s still on my level. He’s telling me a different way to look.

The Difference Between Poetry and Information

Therefore we’ll say that if someone reads “poetry” or so on – he doesn’t read it in order to know another piece of information, he reads it in order to change the way he learns the world, the way he looks at this.

One can say to change oneself, but not to change oneself alone – he does the pe’ula [pe’ula: action, deed]. The rebbe does it. If you let him. If you don’t let him, he won’t do it for you. Simple? It’s clear.

Back to the Topic: Reb Simcha Is Still an Am Ha’aretz

Back to the topic. It comes out… one minute, let me finish it. No, these are devarim berurim [devarim berurim: clear things] for me. I mean that it’s true. And with this is answered, not completely answered, but it’s part of the teirutz [teirutz: answer] to the problems that very many people have about this. And the teirutz is that he’s still an am ha’aretz [am ha’aretz: an unlearned person].

Now, I want to say, now – there are many people, I mean that it lies in the “mistake”. I wanted to say that he’s “wrong”. That’s what I wanted to say. I want to explain with what he’s “wrong”, and b’mah devarim teluyim [b’mah devarim teluyim: on what it depends].

The “joke” that I wanted to say before the shiur is truly the whole shiur. I learned myself out, it’s techilatan shel talmidei chachamim [techilatan shel talmidei chachamim: the beginning of Torah scholars]. So, the… little by little one will understand this too, one won’t need to say the whole shiur.

The Secret of Kabbalah: We Make the Heaven

The… people have a problem, because about this, people have a problem, let’s understand, people have a problem. The emunah [emunah: faith], that is kabbalah [kabbalah: the mystical Torah], yes?

Today I said a shiur al HaBaal Shem Tov [al HaBaal Shem Tov: about the Baal Shem Tov]. Do I have time now? I want time with this. I mean no, I didn’t have time. Today I said a shiur, and I can teach out a shiur.

The Foundation: Three Approaches About Heaven and Human Action

Mekubalim [mekubalim: kabbalists] are those who grasped the “secret”, that we make the heaven, but that doesn’t mean there’s no heaven. Okay? A very great secret.

Most people think there are two options:

Either – there’s a heaven that the Almighty made, the Almighty will bring Mashiach, the Almighty will bring the Beit HaMikdash [Beit HaMikdash: the Holy Temple], it should fall from heaven, as Rashi [Rashi: Rabbi Shlomo Yitzchaki, 1040-1105] says, and it has nothing to do with us, maybe we need to do teshuva [teshuva: repentance], but not that we make it after we do teshuva.

The second people say: Almighty, I don’t know if there’s such a thing. What we make in the world, that exists.

Ba hakatuv hashlishi [ba hakatuv hashlishi: comes the third verse] and says, the mekubalim: There’s a heaven, and people make it. Understand? That’s the “exact” point that I want to explain here in this way. There’s a heaven – in other words, both Rashi and the Rambam [Rambam: Rabbi Moshe ben Maimon, Maimonides, 1138-1204] are right.

The Ishbitzer Rebbe: Jews Build the Beit HaMikdash in Heaven

So says the Ishbitzer Rebbe [the Ishbitzer Rebbe: Rabbi Mordechai Yosef Leiner, 1800-1854]. The Jews will build the Beit HaMikdash, and through that it will come from heaven. The Jews will build the Beit HaMikdash in heaven. Crazy, why? We can only build in the world? We can make the Beit HaMikdash of fire [fire] too.

How do you think it’s so hard to make the Beit HaMikdash of fire? But Moshe Rabbeinu [Moshe Rabbeinu: Moses our Teacher] did this. It’s written in the Torah portion, yes? He went into the Beit HaMikdash and he prayed, and he prayed, and he had a hit’orerut [hit’orerut: an awakening]. Shlomo HaMelech [Shlomo HaMelech: King Solomon], they all did this. Yes, yes, certainly.

This is a Chassidic Torah. This is what all the teachers taught. This is proper kabbalah.

Sources: The Book “Ad B’Nachal” and “Zera Kodesh”

And it’s written, the first place where it’s written, I checked, is in the book “Ad B’Nachal” [the book “Ad B’Nachal”: a Chassidic book] in Parshat Va’etchanan [Parshat Va’etchanan: Torah portion]. Look, it’s written for me on some note here. And he brings, it’s also in “Zera Kodesh” [the book “Zera Kodesh”: a Chassidic book]. It’s not from the Tzanzer Rav the story. Even before that it’s already written in “Zera Kodesh” that story.

The story, as you tell it, is written in “Zera Kodesh” Parshat Ki Tavo [Parshat Ki Tavo: Torah portion], “ki tivneh bayit chadash” [ki tivneh bayit chadash: “when you build a new house” – verse from the Torah]. That the rebbe, I mean it’s going to speak about Lublin [Lublin: the Chozeh of Lublin] apparently, he saw that he had already built the Beit HaMikdash, and all that’s missing is the parochet [parochet: the curtain], and it comes to the front and it’s torn from some aveira [aveira: sin], some such point.

No, yes, yes, very good.

Most People Cannot Tolerate the Secret

And now, what I want to bring out from this is that here, people are, most people cannot tolerate [tolerate: cannot bear] the secret. That’s the problem. Most people are flesh and blood.

And most people believe only one of the two things:

– Either what we call “everything is subjective”, as you say: I was convinced that this is holy, so I think it’s holy, but there’s nothing more in it than that;

– Or it’s holy and it has nothing to do with what I think.

The problem is that both are only half of the truth.

Reb Simcha’s Search for a Proof: Mesillat Yesharim Against Aristotle

And not only that, but there’s an even deeper question that certainly the public cannot tolerate, but about this, most people search all the time, as Reb Simchale [Reb Simcha Bunim Urbach] says: He searched for a proof [proof] to the fact that the “Mesillat Yesharim” [Mesillat Yesharim: book by Rabbi Moshe Chaim Luzzatto, Ramchal, 1707-1746] is holier than Aristotle [Aristotle: Greek philosopher, 384-322 BCE].

He needed a proof for this, because he wanted to believe this. And he had a different stronger one, he truly took out, he truly took out something different, he took out from “Mesillat Yesharim” what he took out from Aristotle, truly.

Why? I say, he meant because he said to himself: because Aristotle didn’t have as much content [content] as “Mesillat Yesharim”, or as much kedusha.

The truth is not the avoda [avoda: work]. The truth is that he didn’t have any derech eretz [derech eretz: respect, proper conduct]. What can one do that Aristotle won’t learn with him. What can one do that Aristotle won’t learn with whoever doesn’t have derech eretz? Certainly he didn’t think any Mesillat Yesharim.

Discussion About Culture and Derech Eretz

Student: What are you holding onto?

Maggid Shiur: Certainly. Certainly. Certainly. Certainly he thought. I don’t know what he thought, but what, there’s a difference, this is another whole shiur about “cultures”, that he can hear a shiur of the Seventeenth of Tammuz [Seventeenth of Tammuz: a fast day] in Lakewood [Lakewood: a large yeshiva in New Jersey] and understand that topic, and mevin yilmad davar mitoch davar [mevin yilmad davar mitoch davar: an understanding person will learn one thing from another].

There’s a difference that a Jew doesn’t need to learn Aristotle, that’s true. One can perhaps learn everything seriously, everything with a shiur. But… and also, it’s a certain “practice”. I mean, learning seriously means learning the shiur four times, and reviewing [reviewing: chazering, repeating] and reviewing. He didn’t do that. He tried the second time.

The Gadol of Minsk and Chovot HaLevavot: A Story

The second time he learned “Mesillat Yesharim”, he saw a fire.

There’s a book by the Gadol of Minsk [the Gadol of Minsk: the Great One of Minsk], Reb Leibel Perler he was called. I’ll even tell you more. The Gadol of Minsk, was he called? A Lithuanian tzaddik, a Lithuanian gadol. Do you know who I mean?

Student: Reb Yerucham [Rabbi Yerucham Levovitz, mashgiach of Mir Yeshiva, 1873-1936]?

Maggid Shiur: Who? A mekubal he was. A Gadol of Minsk they called him. There’s a book called “HaGadol MiMinsk”, that’s what the book is called, and it was written by his gabbai [gabbai: attendant, helper]. A very first-hand account of a former Lithuanian rav, a Lithuanian iluy [iluy: genius], what he thought.

The Story with Chovot HaLevavot

And there it says that one day he had some yerida [yerida: a fall], he lost his job, I don’t remember, something didn’t go well in learning. He wasn’t formulas, he was a normal, old-fashioned Litvak [Litvak: Lithuanian Jew]. He didn’t understand at all why a rav needs to do something. He understood that a rav is someone who’s paid to learn, and that was a havana [havana: understanding] of rabbanut [rabbanut: rabbinate]. And he writes there that he grasped a teshuva.

What does a Jew do when he has some tzara [tzara: trouble]? He took to learning mussar [mussar: ethical literature], he thought maybe to do teshuva. He tells it like this, very cute, very openly, as a person speaks about himself, so he tells it.

And he says: He began learning Chovot HaLevavot [Chovot HaLevavot: “Duties of the Hearts”, book by Rabbeinu Bachya ibn Pakuda, 11th century]. He says, what should he do? He’s a Litvak. He began learning Chovot HaLevavot. The Chovot HaLevavot makes a list, he says six reasons [reasons: sibbot, grounds]. He never thought of this. Six? I think that the three and the four are the same thing. That’s all he grasped.

He grasped that probably [probably: mistama, likely] the book didn’t come to make the lamdanut [lamdanut: Talmudic sharpness] whether it’s really six or four. What will come out? You see, that’s what I’m telling you.

Reb Simcha’s Reaction

Reb Simcha says: Crazy? The Chovot HaLevavot in every letter [letter: ot] something stands. Certainly, if you go or to that one, and such a man and such a tzaddik, I don’t know such a tzaddik, I don’t know such an iluy, such a chacham [chacham: wise person] as him, he didn’t hear that the Chovot HaLevavot was any, as you say, any basic book that one learns with yirat hakavod.

He looked: ah, a nice book, it makes a list, but one can still say differently. He doesn’t see what is the real one. Understand that this is the difference.

The Conclusion: Objective + Subjective Together

But if he would have learned Chovot HaLevavot seriously, he would have seen, because Chovot HaLevavot is a very serious book. There are objectively [objectively] books where something stands in every word, that’s true. And there are objectively books where something stands only every fourth line.

But One Can Only Discover This When Reading Both With Reverence

But one can only discover this when reading both of them with yirat hakavod (reverence). If you don’t read either of them, both of them will mean nothing. If you read both with yirat hakavod, you will see that one of them, after you go back, it fits, it really says something in every word. The second one, perhaps through gematria (numerology), something stands in every word, but not there in every cheftza (object/entity).

So, with this I mean that he is wrong, and what he thinks that because he hasn’t seen it, it doesn’t exist. It does exist, but it only exists for the one who learns it with mesirut (dedication), the one who learns it with seriousness will indeed find it.

“Accept the Truth From Whoever Says It” – The True Explanation

And there is no reason whatsoever to believe that in the books of the nations of the world one cannot learn with the same seriousness that we don’t learn it. I say, perhaps we don’t need to.

This has to do, now it goes back to what I said earlier, and I say it very strongly in brief, but on these questions there is no longer a question of emet v’sheker (truth and falsehood).

Regarding this, the Rambam is “kabeil et ha’emet mimi she’amro” (accept the truth from whoever says it), that we spoke about three years ago, it’s very polemical. Why? Why should we accept the truth? After I know that it’s true, then I need… three years? I mean that was three semesters ago, that means two years before that.

The Question on the Rambam

We spoke here that kabalat amito shel Omri (accepting the truth of Omri – a Talmudic expression) is not so simple. Now you understand at what level why is it not simple?

If you don’t know that it’s true, you don’t need kabalat amito shel Omri, right? The things that have already been understood are clearly true, they are true. You don’t need the Rambam to have said it.

How do you know that it’s true? The Rambam said kabalat amito shel Omri. How do you know kabalat amito shel Omri? Who said this? Perhaps a Muslim said it. We don’t know, perhaps it’s even Muhammad, it’s a mesorah (tradition) among the Muslims. In short, it’s a gentile statement, I don’t believe it.

It’s a difficulty, if you know that something is true, the most pious Jew agrees that it’s true, there’s no dispute about it, what is the question that the Rambam wants to truly decide with this principle of the world, and what were they explaining then?

The True Explanation: Faith and Seriousness

The question is something else. The question is: whether you should have faith in Aristotle, whether you should take seriously what he says. After you take it seriously, you will certainly find something true, and even find that it stands in some statement of Chazal (our Sages of blessed memory).

But if there is no emunah (faith), it is never utilized. And on this a Jew can very easily argue, and many Jews have argued this later, certainly, the kabbalists argued this very strongly…

Loyalty as a Foundation of Belief

Loyalty as an Epistemological Category

Teacher:

This is already a question of something called ne’emanut (loyalty), in English it’s called loyalty.

And here one can say that there are other positive character traits. There is a good character trait which is — if when your mother tells you, by the way, we know that there is a prohibition to believe lashon hara (negative speech about others)? There is also an obligation, because your mother tells me lashon hara? Do you want to believe it? Kibud av va’em (honoring one’s father and mother). Yes. Kabed et avicha ve’et imecha (honor your father and your mother). What kind of honor is it that his father says kabed et avicha ve’et imecha?

Student:

I don’t know, I don’t know.

Teacher:

Don’t tell me any Lithuanian-style lomdut (Talmudic analysis), it’s not written in the Lisbon Ramban (the Ramban/Nachmanides of Lisbon). I ask, it’s written in the Torah kabed et avicha ve’et imecha, true? Is it a kind of honor for a person that one doesn’t believe what he says?

Student:

He doesn’t know, I don’t believe.

Teacher:

I’m talking about, feeling that… Okay, I’m not talking… that you should believe, that you should start taking seriously, okay? What kind of honor is this? We’ve already spoken, ah, you have our dispute about honor as well, and that one doesn’t know. Okay, it’s according to his approach. Okay, but let’s say, we should relate to him, not say father, also, I don’t believe lashon hara. What does that mean? Also he said something, simply outrageous.

The Ramban and the Giving of the Torah at Sinai – A New Reading

This is the reason why Jews believe in Ma’amad Har Sinai (the giving of the Torah at Mount Sinai). Everyone thinks that the Ramban said a foundation in epistemology. A father doesn’t tell lies to children, nonsense, a father tells a complete lie, I want a father to tell a complete lie to my children. So be it, but what he means more normally is that a child, it’s honoring their father.

It says in Jeremiah the prophet, “Go and cross to the coasts of Cyprus and see, send to Kedar and observe carefully, and see if there has been such a thing” (a paraphrase of Jeremiah 2:10-11). Yes, says Jeremiah the prophet, it’s not a human thing to change your father’s god. The Jews are inhuman, they are not only changing, they change even when it’s not true either. But a normal gentile keeps his father’s god. How did he get that it’s right? Truly honoring one’s father, minhag avoteinu b’yadeinu (the custom of our fathers is in our hands), says the Gemara, yes? The gentiles say, minhag avoteinu b’yadeinu, they give fathers to Jews to do things, they give fathers even to believe things.

What does this mean? If your father tells you a story, my grandfather was in the Holocaust for my father, you know that I don’t have any proof that it’s true? Do you have proof?

The Holocaust as a Modern Analogy

Do you think that for a gentile who comes from New Zealand — New Zealand is not a good proof — a gentile who comes from Thailand, in three hundred years or so, will have a reason to believe in the Holocaust? Ask yourself, the question is, objectively, he won’t. There are lists of evidence, they think already AI, everything is already erased, yes? There’s already nothing. Even today there’s no good evidence. Yes. Until it’s accepted by the objective standard, that the reason why we will believe in it, is because our grandfathers told it. He says that he was there, I know my grandfather, not everything he says is one hundred percent, it’s precise from the story of the Holocaust, and his neighbor from the same town told that the story was exactly the opposite. Who should I believe? I must be outrageous not to believe my grandfather, yes? This is basic, here is already the law.

The Kotzker Rebbe: Disqualification of Relatives

And you should ask how much, there are laws, when did the Kotzker Rebbe say, that not why is a person not taken to testify as a witness his relative? Because it’s called people, yes, the Torah crowns, not the emotions, the good character traits. Not the emotions.

The Distinction Between “Believing” and “Knowing”

I’m not saying that I already believe, I have certainty. See? I’m saying something very different. I’m saying that there is a mitzvah (commandment) to believe, to conduct myself as if I believe, let’s say. Believe, you should ask if it happened? I don’t know. But if you ask me as a Jew, certainly I say that it happened, not the emotions, the emotions mean it’s a framework in which I will believe. I say this… certainly!

Student:

No, no, it’s a good character trait, it’s accepted by humanity, I don’t know where it comes from, everything, where it comes from from God, ultimately, it’s everything.

Teacher:

Certainly, it’s a mitzvah from one person one must not believe. But on the contrary, you will be clear, when that one says, it’s a mitzvah not to believe. When the gentile says, you know that your grandfather is at all a charlatan, a bluffer, he drinks Christian blood (referring to blood libel), he’s not to be believed.

Ah, who says, objectively who says? I’m not objective. Objective one will be in science. I agree if a person may follow statements, he wants to learn if it happened without the topic of loyalty, one hundred percent.

The Limit of Loyalty

And by the way, on this there is also a limit. As he says, there is a limit, one cannot make a cow into an ox, because one believes very strongly that the cow is an ox, it doesn’t help, the ox won’t start giving milk. The same thing, what one must believe from the father is only as long as it’s not an obvious lie. On this it says that the gentiles will say “Our fathers have inherited nothing but lies, futility, and things of no benefit” (Jeremiah 16:19). But also “our fathers,” but it’s so clear that it’s a lie, what can one do?

True, true, if one has proof… let’s hear, listen, listen. I say, one must… no, I hold that one must believe him about this, not to show why you believe in father, it’s a different lie. One must… and I say, listen, listen, listen, let’s finish. Let’s finish.

No, I don’t agree. Yes, but as long as it can be that it’s then, I agree that if it’s clear that the father is a liar, to be him, I’m not believing if it’s clear, if it’s so clear that even you can see that it’s a lie, then you don’t have to believe. There’s no concept to believe everything. There is a concept, but the truth overcomes this. There’s a limit to everything. But as long as most things in the world to know is not clear enough, what the father told you, there’s no decisive proof that it’s true.

You say to a gentile, David Gottlieb said that he has a proof. Not one gentile has been convinced by David Gottlieb, okay? But a Jew says, I am convinced, because truly he’s already convinced.

Betrayal as a Moral Category

It’s a mitzvah, a mitzvah. You have to be outrageous to say. Our entire tradition, three people say to a Jew, you will be a traitor? Your grandfather sacrificed himself for this. What is this a proof? That what? My grandfather was a great fool, I want to do. Yes, but you have to be outrageous to say that your grandfather was a great fool.

I say, there is a limit. If you will be clear that you should be a traitor, but one thing you have, you must be a traitor. But this is betrayal, yes? The basic thing, still for truth, truly. Truly, even for truth, only because they have loyalty. The value of loyalty, okay, there should be a whole lecture on the value of. On the value of loyalty, that is emunah (faith), not being a traitor, is much more a basic human virtue than truth. That is, many people who in the name of truth are very much traitors, they have completely betrayed everyone, on a doubt. It can still be on this one that has to do. The trait of faith means not on a doubt. It turns to whom though, then it turns to whom, for your father you want to believe, and for your enemy you want to believe the opposite.

Digression: Tzadok, Josephus, and Historical Judgments

And the Sages say that he was a wicked person. Josephus comes first, he worked for him, he says, ah, I’ll be a complete gentile for a while, I’ll give charity, come here, I don’t know, you can know if he was a righteous person or a wicked person? And the one who worked for him says so, and the one who worked for him, says so, on the contrary, says the opposite, I have no way whatsoever, to know no objective way.

Nonsense with noodles, whoever read that it’s objective, is a great fool, and he says everyone kills people, that’s the problem. Yes, killing people doesn’t make a wicked person. It’s not all how much, it’s more than he had to or less than he had to. That’s the topic. He had respect for the authorities. Josephus is forgiven that he had respect for the authorities, but this is a Baraita that he must kill, but he had respect. And the Gemara says that he didn’t have respect. It’s an opposite story.

I tell you, certainly, certainly, I’m not talking, I’m only saying that what the Jews… it can be, not only the heroes, the Romans also knew that there are among them good kings and bad ones, and all the Roman historians held so from the good ones. And not only does the one who killed, made by a power for the reunions. But what? I don’t know, by me he’s a wicked person, because I believe my grandfathers, not because I know, no one knows me. What’s bad? For the gentiles it’s good.

For a rebellion, even Rabbi Yochanan ben Zakkai didn’t fare well. When he can ask you, when he comes we know that he does it, he comes to ask, what you called a proposition, he came to ask Rabbi Yochanan ben Zakkai if he should kill the Jews, Rabbi Yochanan ben Zakkai lost the debate, right? Certainly, he didn’t want to have to kill the Jews, but he didn’t have an answer. The Gemara says, wisdom retreated, wisdom retreated, it was later, a power, not the first rebellion, but he brings us to say even earlier. He didn’t have an answer.

Now, you say, that you can find an answer, whatever it is, it’s not so simple, from the side… one cannot measure a person according to what his enemies say, true. But the enemies say that he is a wicked person, and I say that he is a wicked person. Why? Because he is a wicked person, the holy ones of blessed memory say that he is a wicked person. And I must be outrageous to say that our grandfathers fought with a righteous person.

That fighter is my terrorist. That’s the idea. Very good. That idea, that statement is worth the statement. Because yes, and everyone who… I saw, what was called one of the Satmar community activists said, I’ll understand, the mayor is an Arab who according to not being against this for the Arabs what do they want from him? Just a gentile, just a life that interferes, but if you were on that side, I don’t have a worse person from the generation, but I will yes say that he is a bad person, I will say that he could have been better also.

The Main Message: Out of Binary Categories

And it’s not because I’m biased, this I say, people are very easy, we are very, we can’t have to stop having so much poor concepts. This is one of the messages of my lecture, okay? One of my programs. We need to stop thinking only in two ways about everything: either it’s truly true, objective, every gentile in Argentina agrees, or it’s just because your rabbi told you. There are many things in between, or completely different, and this is one of them. Right?

Student:

Ah, thank God, here we have a sheet.

Teacher:

I have no question. I said I would listen to you, generations of Israel. And even… what is this called from the best farmers? Where, spread.

שיעור בשמונה פרקים: מידת הזהירות והחילוק בין ספרי תורה לספרים חיצוניים

הקדמה: היכן אנו עומדים בשמונה פרקים

מגיד שיעור:

טוב. כן, זה בסדר, זה בסדר. אה, כן? אני רואה כן. זה הולך, יש כאן אדום… אני לא רואה, אבל כאן… אני רואה כן. אוקיי, זה ה… אני רואה כן.

רבותי, שש… היום הוא ערב שבת חזון. אני אדבר קצת על אכילת בשר ויין. השיחה שלנו היא על אכילת בשר ויין. זה מאוד מחובר. אבינו ויומא. זה מעניין. אני רוצה לדבר על זה בעוד רגע. ואני רוצה להיכנס לזה קצת יותר. אני מקווה שיהיה מספיק זמן להיכנס לזה.

יש עוד הרבה מאוד פרטים שאפשר, אבל אנחנו עומדים בעצם, הציבור לא יודע איפה אנחנו עומדים, אז אנחנו עומדים בשמונה פרקים [Shemonah Perakim: שמונת הפרקים, הקדמת הרמב״ם לפרקי אבות], באים יהודים חדשים, הם לא יודעים איפה אנחנו עומדים. אז אנחנו עומדים בשמונה פרקים פרק ד׳, זה הפרק של השורה שלנו.

מה אנחנו עומדים בשמונה פרקים פרק ד׳, זה הפרק העיקרי שבו הרמב״ם [Rambam: הרמב״ם] מניח את מה שהוא קורא רפואת חולי הנפש [refuas cholei hanefesh: ריפוי מחלות הנפש]. במילים אחרות, ה… מה אי אפשר לקחת? אני לא רוצה, אוקיי, בקיצור, זה משהו חולי הנפש [cholei hanefesh: מחלת הנפש].

כשמדברים על פרק ד׳ זה רפואת חולי הנפש, ושם זה הפרק שבו מניחים את התיאוריה העיקרית של המדות הטובות [midos tovos: מידות טובות], מהן המידות הנכונות?

התיאוריה של מידת הממוצע

החלק הראשון עמד על כך שהמידות הטובות הן המידות באמצע [midos bemitze’us: המידות הממוצעות], והוא הסביר מהי מידה [midah: מידה] ומהי פעולה [pe’ulah: פעולה], והוא עבר עם דוגמאות [dugma’os: דוגמאות]. זה בעיקרון איפה שאנחנו עומדים עם דוגמאות של תשע מידות. איך הטובה היא באמצע, ויש יותר מדי ויש פחות מדי. כל מידה יש לה יותר מדי ופחות מדי. זו השיחה.

המידה הראשונה: זהירות

והמידה הראשונה שהרמב״ם הביא היא המידה שהוא קורא לה, אנחנו מתרגמים אותה זהירות [zehirus: זהירות, שמירה]. אין לנו, למרבה הצער, או באמת, תרגום טוב לזה. אם אתם יודעים, תרגום טוב אתם יכולים להגיד לי. זה לעולם לא היה קל לי לומר.

התרגום הטוב ביותר שגורם לאנשים לדעת מה זה אומר הוא פרישות [prishus: פרישות], אבל פרישות זה קיצוני, הם לא מתכוונים לפרישות. אז הייתי רוצה לומר קדושה [kedushah: קדושה], אבל קדושה אומרת יותר מדי לא שמירת הברית [shmiras habris: שמירת הברית, טהרה מינית], שיש לזה קשר, אבל גם שמירת הברית היא כינוי יפה של הכוונה. אבל על כל פנים, זו בוודאי מילה שמשתמשים בה לסוגיא [sugya: נושא], אבל עדיין לא מספיק ברור.

זהירות שלמדנו היא מילה שרבינו יונה [Rabbeinu Yonah] תרגם, הרמב״ם תרגם למען יראת חטא [lema’an yiras chet: למען יראת חטא]. כן?

אז אלו כל המילים. אבל על כל פנים, המידה שיש לה קשר, אנחנו יכולים להגדיר אותה טוב יותר לפי הנושא, כי ככה מגדירים את כל המידות, המידה שיש לה קשר עם תענוגי הגוף [ta’anugei haguf: תענוגי הגוף]. נכון? ההנהגה הנכונה [hanhagah: התנהגות] ביחס לתענוגי הגוף. זו המידה.

התוכנית של הלימוד

ואמרנו שאנחנו רוצים לעשות שיעור, סדרת שיעורים, ושיעור על כל אחת מהמידות. כל שיעור אנחנו לוקחים, אני רואה שכל מידה היא בערך שלושה חודשים, זה בעזרת השם [be’ezras Hashem: בעזרת ה׳], ומסתובבים סביב, ודוחפים את החלק הבא. פשוט מאוד.

אבל מכל אחת מהרשימות יש הרבה מאוד מקורות אחרים [mekoros: מקורות] ברמב״ם ובמקומות אחרים שאפשר לאסוף כל התורה כולה [kol haTorah kulah: כל התורה כולה] על זה. זה לא רק השורה, זה פשוט שזה מקום שבו אנחנו נמצאים, ללמוד כאן כמה שאנחנו יכולים.

ובעיקר אנחנו רוצים להביא את הסברות העיקריות [sevoros: הסברים לוגיים] ואת הלימודים העיקריים [lumdos: לימודים] מספר המידות [Sefer HaMidos: ספר המידות], ש… שהוא מגדיר את הדברים הכי טוב שכל אחד לוקח ממנו. אמת?

סטייה: ר׳ שמחה זיסל מקלם

מי היה ר׳ שמחה זיסל?

נזכרתי לאחרונה, והתחלתי את הסיפור החסידי. ה… היה הרבי ר׳ שמחה זיסל מקלם, הזקן מקלם.

תלמיד: יהודי חסידי?

מגיד שיעור: לא? אני מתכוון שהיה. כן, לא מתנגד [misnaged: ליטאי, לא חסידי]. כן, מוסר [mussar: תנועת המוסר] זה לא חסידות. לא מזרח בוורנטפל. מזרח בוורנטפל, חס ושלום. יש לילה. כן, זה בני דודים. לא, מוסר.

הרבי שמחה זיסל היה יהודי חכם. תדעו, הייתי חבר שלו. אם הייתי בזמנו [bizmanenu: בזמנו], הייתי חבר שלו. הייתי חכם אני מחזיק מהמוסר, שאלו הם מוסר כאן.

אבל ר׳ שמחה זיסל, מתוך הדברים [mitoch hadvarim: מתוך הדברים], ר׳ שמחה זיסל היה ממש יהודי חכם. זה נכון שהם היו קצת ליטאיים, כל דבר היה צריך ללבוש אותו באיזה לבוש שחור [malbush shechorah: לבוש שחור], אבל זה המנהג [minhag: מנהג] בליטא. גם החסידים שגרים בליטא יש להם משהו כזה מנהג. זה מנהג הארץ [minhag ha’aretz: מנהג המקום] שם, אני לא יודע בדיוק.

הפתיחות של ר׳ שמחה זיסל

אבל הוא היה יהודי חכם. יש הרבה מאוד כתבים [kesavim: כתבים] והערות ודרשות [drashos: דרשות] וכאלה דברים ממנו. והוא היה לומד בעל שם טוב [Ba’al Shem Tov: מייסד החסידות] גם, אגב. הוא היה קצת חסיד של בעל שם טוב אפילו. הוא למד בצמצום [betzimtzum: במידה מסוימת], הוא למד מה שהחזיק אותו. הוא היה לומד אנגלית בישיבה שלו גם, אגב.

בקלם למדו אנגלית, בקלם. הם היו אנשים נורמליים שם. רוסית, לימודי חול [limudei chol: לימודים חילוניים], אני לא יודע אנגלית. אני לא יודע אם למדו אנגלית, אני לא יודע אם למדו אנגלית. אני לא יודע אם למדו אנגלית. אני לא יודע אם למדו לימודי חול, לא לימודי חול, לימודי המציאות [limudei hametzius: לימודי המציאות].

תלמיד: לא, לא, למדו מינימום.

מגיד שיעור: קיבלו תארים, מה שהיה צריך לקבל שם באזור, אני לא יודע מה.

תלמיד: מה?

מגיד שיעור: ר׳ דסלר [Rav Dessler] מדבר על זה, הוא מנסה להסביר למה הוא לא הולך במנהג אבותיו [minhag avosav: מנהג אבותיו]. זה היה המנהג.

מכתבו של ר׳ שמחה זיסל: החילוק בין ספרי תורה לספרים חיצוניים

כתבי ר׳ שמחה זיסל

הצדיק, יש לו כתבים, שונים, יש מכתבים שמודפסים איפה נקרא הסט? “מאור אורות המוסר” [Ma’or Oros HaMussar], שני כרכים מתורותיו. לאחרונה מדפיסים יותר, “כתבי הסבא מקלם” [Kisvei HaSaba MiKelm: כתבי הסבא מקלם], אם ככה זה נקרא, ספרים כחולים כאלה.

תוכן המכתב

ושם ראיתי מכתב, הוא אומר כך, הוא אומר שהוא מנסה לדבר, וזו חוויה שהרבה מאוד אנשים חווים, אבל אני חושב שצריך להבין מאיפה זה בא.

הוא אומר שהוא רוצה לשבח [meshabeach: לשבח] את הספרים היהודיים או ספרים מסוימים שהוא לומד. הוא אומר שהוא חסיד גדול של הספר “מידות לאריסטו” [Midos L’Aristo: אתיקה של אריסטו], הוא חסיד גדול שלו, הוא מאוד אוהב אותו, אבל קשה לו ללמוד אותו יותר מפעם אחת. הוא למד אותו פעם אחת, הוא חשב שהוא הבין, והוא לא מרגיש חיות [chiyus: חיוניות] לחזור [chazern: לחזור] הרבה פעמים.

כשהוא לומד ספר חסידי, ספר יהודי, “שערי תשובה” [Sha’arei Teshuvah], “אורחות צדיקים” [Orchos Tzaddikim], כשהוא לומד אותו הוא מרגיש טעם, הוא חוזר על הציבור, הוא מוצא חידושים חדשים [chiddushim: חידושים] כל פעם, אפילו חומש [Chumash: חמשת חומשי תורה], ופשוט, לכאורה [lech’orah: לכאורה] ספרים פשוטים. הוא רוצה להוציא מזה ש…

הנקודה הדומה של הרמב״ם

זו שאלת חכם חצי נחמה [she’eilas chacham chatzi nechamah: שאלת חכם חצי תשובה]. כך הוא אמר לי קצת אחרת. מה שהוא רוצה להוציא עם המכתב הזה, אם אני מבין, הוא שיש, וזו חוויה נכונה מסוימת שאנשים חווים.

יש ספרים עם אנשים שלומדים, והוא רוצה להביא זאת כנראה [mistama: כנראה] ראיה [ra’ayah: ראיה] על קדושת התורה [kedushas haTorah: קדושת התורה] או ארוכה קודש [aruchah kodesh: ערוכה קודש].

הרמב״ם עצמו מתפעל [mispa’el: מתפעל] מהנקודה [nekudah: נקודה] קצת במשניות [Mishnayos] בברכת אבות [Birchas Avos], הוא אומר שתסתכל על דבר שהפילוסופים היו צריכים לתת הרבה עמודים והרבה הסברים באריכות [be’arichus: באריכות] כדי לומר, ובחז״ל [Chazal: חכמינו] זה עומד במילה אחת, בביטוי קצר אחד [melitzah lazah: ביטוי קצר]. הרמב״ם יותר מפעם אחת אומר את החידוש [chiddush: חידוש]. ונראה לי שרב שמחה זיסל [Rav Simchah Zissel] מתכוון גם להוציא את זה.

דיון: החילוק וסיבותיו

הוא אומר שאין לו חיות, אנשים יכולים, יש לי הרבה חברים שלומדים, מסתכלים לפעמים בספרים חיצוניים [sefarim chitzonim: ספרים חיצוניים], ורוב מהם אמרו לי שזה אף פעם לא קורה שמתנדנדים כשהם שרים ניגון כזה כשלומדים קטע מקאנט [Kant: הפילוסוף עמנואל קאנט].

לא שמעתי עדיין אף פעם, שמישהו ילמד ככה. את הגמרא [Gemara: תלמוד] תוספות [Tosafos] לומדים ככה. אפילו אולי קבלה [Kabbalah], ספרים חסידיים.

ראית פעם מישהו שילמד מנדלסון [Mendelssohn], הוא אומר, המנדלסון הקדוש, המנדלסון הקדוש, המנדלסון הקדוש, החינוך הקדוש [Chinuch: ספר החינוך]. אה, כך אומר ר׳ יואל [Rav Yoel], שיש עם החינוך. טוב מאוד. לך תשיר ככה, עם ניגון? זה כבוד [kavod: כבוד]. טוב מאוד.

אז אני רוצה לשאול אתכם, אני לא יודע, אני חושב שהביטוי אומר משהו. אתה לא תמיד יכול לומר את התירוץ [teiretz: תשובה] של החינוך, כי מדברים על אנשים שכן ניסו ללמוד ספרים אחרים. ללמוד באמת ברצינות ספרים אחרים, זה לא שהוא אומר שהוא לא לומד.

אני לא מעריץ של השטות הזו, אמרתי שהחדר [cheder: חדר יהודי יסודי] אשם. כל החיים אתה הולך להאשים את החדר. אני יודע שהפליטים אמרו ככה. לא, אני מדבר על ה… אני רוצה לומר שסלאזא, מה נקרא רישא טוי?

כן, אני באמת חושב שיש דבר כזה. השאלה רק האם זה רק בתורה או רק בספרים אחרים גם, אבל יש דבר כזה. יש חילוק של ספר שלומדים, כי זה חלק מהאדם. יש דבר כזה כמו קדושה [kedushah: קדושה] והאותיות [osiyos: אותיות] והמילים, והוא מוציא ממנה משהו. זה לא דבר מזויף.

נגיד שצריך לקבל חינוך [chinuch: חינוך] על זה. אני לא יודע, זו לא בעיה, אבל אתה לא יכול להאשים, אני לא מחזיק בלהאשים את הרבי על הכל. אני חושב שהוא תופס משהו נקודה אמיתית.

אנקדוטה אישית: סיפור עם ספר

אוקיי, זו לא השיחה שלנו היום, אני אומר את זה רק כהקדמת תורה [Torah hakdamah: הקדמה]. היה לי השבוע, סיפור מטורף, אני לא יכול, אני מתכוון, אני רוצה שזה בספרייה, אמרתי בארבעים שנה ספול, בדולר אחד.

ראיתי דגל, לא אגיד את השמות, אני רוצה לדבר. חשבתי שזה כלב מלפני שמונה מאות שנה. אני חושב שחשבתי שזה כל כך מפורסם, סיפור קטן. זה לא בדולר אחד.

אתמול, אני הולך משהו לקרוא, וזה מתחיל מיד, רואים איך אדם מדבר על מאה שנה אחורה. חשבתי שהוא לא איזה סופר משחק, כמו שמישהו עושה, כמו מדרש [Midrash], יודע, כזה מין…

היה לי ממש, אני קורא קדימה, היה לי הנאה מפחידה [hana’ah: הנאה], טעם מפחיד. אני כבר בשניים שלושה פרקים, הייתי חייב שאתמול עשיתי את היצר הרע [yetzer hara: היצר הרע]. אני לא יודע, אני לא יודע, אני לא יודע. אני לא יודע, אני לא יודע, אני לא יודע. אני לא יודע, אני לא יודע. אני לא יודע, הסתכלתי על זה.

היה לי טעם עצום, קראתי שורות אתמול. רק קראתי, וחשבתי שזה… וחשבתי שזה סיפור רבני מטופש. חשבתי, אני קורא עכשיו את הסיפורים על פרסטר ג׳ון [Prester John]. יש ספר פרסטר ג׳ון, שמישהו מדבר כאן על מרד אפריקאי, וזה הרייבה הארגנטינאית.

אבל חשבתי שאני קורא כאן קלאס כשאני קורא משהו דבר עתיק, יודע, שיש עליו הרבה רקע? לא לקחתי אני מגיע לשם, גיליתי אתמול בלילה ש… לא, אני מדבר פשוט תסתכל בכרכים. אני לא יכול, אני אומר שאני לא אקרא. אני אומר, אני רוצה לומר שר׳ יואל… רגע אחד, אני רוצה להבהיר.

לימוד ספרים: שלוש טענות, מציאות, ודרכים שונות של קריאה

שלוש טענות שונות על לימוד ביראת כבוד

מגיד שיעור:

אתה לא מביא ראיה לתורתו, אתה מביא ראיה לתורה אחרת. רגע אחד, בואו נחלק בבירור. השיעור שלנו צריך לעשות חילוקים. בואו נעשה חילוק. בואו ננסה, אוקיי? בואו ננסה להוציא חילוק מאוד ברור.

שתי טענות אחרות שהן, קודם כל, הן נראות דומות, הטענה מובילה אותך לחשוב שהן אותו דבר, אבל הן לא. אוקיי? החילוק הוא כך:

טענה א׳: שתי דרכים לקרוא ספר

יש מישהו שהוא אומר שיש שתי דרכים לקרוא ספר, אם ניגשים לזה. לומדים אותו עם הכנה, עם אימה ויראה, עם יראת כבוד, מקבלים מזה תועלת מסוימת שלא מקבלים כשלומדים אותו כדברי חול. זו טענה אחת, אמת?

טענה ב׳: יראת הכבוד באה מהרבי שלך, לא מהספר

טענה אחרת, שמעת מכל הטענות? טענה אחרת היא, שמה ש… יש שתי טענות אחרות. טענה אחרת היא, שמה שאתה נוהג ללמוד ספרים מסוימים ביראת כבוד, וספרים מסוימים לא ביראת כבוד, זה סתם כי הרבי שלך אמר לך ככה, או כי היום מישהו אמר לך ככה. לא כי הספר גם אמר לך ללמוד ביראת כבוד.

טענה ג׳: אין דרך לדעת

וטענה שלישית לגמרי היא לומר שאין שום דרך לדעת שיש ספרים הראויים להם יראת כבוד, ואי אפשר לעשות טעות בזה.

אלו שלוש טענות שונות שאנשים בכל העניינים כאלה מערבבים ביניהן. אתה מבין מה אני אומר? הנה שלוש מאות טענות. אני חושב שיש גם סוס איפשהו שמוחזק.

מה זה אומר “ללמוד ספר”?

המושג היסודי

מגיד שיעור:

הטענה הראשונה היא כך, מאוד ברור. ספר, כל דבר שאנחנו לומדים… מה זה ספר, ריבונו של עולם? מה זה ספר? מה אני מתכוון ספר? רק זה מה שלומדים בישיבה, וכשנעשים חכמים, הולכים לשיעור של ר׳ יונתן, אומרים “קננאייזד”, ועכשיו לא צריך להפסיק, עכשיו אפשר להפסיק לחשוב.

בואו נבין. יש… מה זה אומר אני לומד ספר? מה זה אומר לומדים ספר? רק ברצינות, כל המילים, כל מה ש, תפסיק אותך מלחשוב, במקום לפתוח את התג שלך. מה אני רוצה להוציא? בואו ננסה ללמוד לתפוס את הדבר.

יש דבר כזה שאומר אני לומד ספר. מה אני מתכוון לומר? מה אני מתכוון לומר הוא, שמה עושים כשלומדים ספר? מה מנסים לעשות? הוא מקבל רעיונות ממישהו אחר. רעיונות ממישהו אחר? כן. מה אכפת לי מהרעיונות של מישהו אחר? טוב מאוד.

ספר הוא דרך למציאות

ספר הוא דרך איך אני, הקורא, הלומד, אהיה איכשהו יותר שקוף למציאות. נכון? זה אומר ללמוד מספר, אמת? זה אומר. זה אומר שאני רוצה להבין, אדם רוצה להבין את העולם, הוא רוצה לדעת הכל, הוא רוצה להיות הכל, כביכול.

זו אחת הדרכים להיות הכל היא לדעת דברים. אני רוצה לדעת דברים, אמת? למה אני רוצה לדעת דברים? או כי אני צריך לדעת מה לעשות, או כי חלק מלהיות אדם, הדרך איך להיות אדם.

האדם כדבר שכלי

אדם הוא דבר שכלי [a rational being], אדם הוא דבר שלפי איך הוא מתמצא, אני לא יודע איך אומרים ביידיש, איך הוא מתמקם בעולם, זה מה שהוא, זה גופו כביכול, נפשו, זה מה שהוא. אני רוצה לדעת מה אני, מה קורה כאן, איפה אני בעולם, אמת? אדם עצמו.

חשיבה היא דיאלוג

אפשר לחשוב לבד

אפשר לחשוב לבד. החלק של לחשוב לבד הוא רק, שמדמיינים שיש סדר. אין שום הבדל. אי אפשר לחשוב לבד. חשיבה היא לא דבר. חשיבה היא דבר שקורה בדיאלוג. אפילו כשיושבים לבד חושבים עם דברים אחרים, כי אתה לא, כל העולם הוא לא אתה. אתה רוצה לדבר עם ה…

שתי דרכים של פגישה עם המציאות

חוויה ישירה: לדבר עם העולם

מגיד שיעור:

אז, עולם אחד, דרך אחת, בואו נבין, דרך אחת לגלות על העולם היא לדבר עם העץ. אפשר לעשות ניסוי. אני רוצה לדעת מה זה עץ? בואו ניקח עץ, לחתוך אותו, למשש אותו, להרגיש אותו, לזרוק אותו לאש, לראות מה קורה. זה ישלח עשן עד ניו יורק. זה כנראה מה שקורה.

בקיצור, אני מדבר עכשיו, זו דרך אחת לדבר עם המציאות, נכון? זה מה שרציתי לענות קודם. אני רוצה פשוט להוריד קצת את המילה ידיעה, כי לאו דווקא אני יכול אפילו לומר את זה במילה. אני הייתי שם, אני מרגיש את זה, אני נוגע בזה, אני שומע את זה, אני מבין את זה. אחר כך אני יכול לספר את זה הלאה. זה באמת השלב הבא. תמיד כשמדברים כבר על לספר הלאה, זה כבר שלב אחרי הידיעה. דבר חשוב מאוד לתפוס. זה מה שנקרא ללמוד.

אז דרך אחת של למידה היא, אני נתקל במציאות, כביכול, מה שנקרא ניסוי או חוויה באנגלית, נכון? ניסוי, חוויה, זה אותו דבר. אני נתקל במציאות, נכון?

חוויה עקיפה: דרך ספר

דרך נוספת היא לומר שמה זה אומר ספר? מה זה אומר לדבר עם אדם שני? לומר שאולי אין לי גישה לכל המציאות, או שאני עצלן, אני לא רוצה לעשות את כל הניסויים בעצמי.

אז אני לומד ספר, שהספר בקוד, יש לו איזושהי דרך, איזשהו מפתח, איך להביא אותי למציאות שאני רוצה לדעת. זה הדבר היחיד שספר יכול להיות, באמת. מה שהמציאות תהיה.

היסטוריה כדוגמה

המציאות היא מה שחי בדמיון של אדם במאה הארבע עשרה. אני לא יכול איזה חלק מהמציאות זה. יש חלקים חשובים, פחות חשובים, פחות מעניינים. אבל אני רוצה לדעת מציאות מסוימת. אני מרגיש שאני… בואו נגיד, אני רוצה ללמוד היסטוריה. היסטוריה היא גם חלק מהמציאות. אני נגד היסטוריה לגמרי. זה חלק מהמציאות, נכון?

אני בכל זאת יהודי, ואני אדם. אני לא נולדתי היום, וחלק ממה שאני הוא מה שסבא-סבא-סבא שלי עשה בזמן הבעל שם טוב. אני קורא ספר כדי לדעת את זה. אין לי דרך אחרת לדעת, אני לא שם. זו הדרך, זה היתרון שלי, הדרך שלי, הדלת שלי פנימה למציאות ההיא, נכון?

בדיה, שירה, ו״מעשיות אמיתיות”

שירה ורומנים כגישה למציאות

מגיד שיעור:

שירה נותנת לך איזושהי דרך של העולם, איזושהי דרך לראות את העולם, איזושהי דרך להבין את העולם, שההוא מחבר. אם הוא מדבר שטויות, זה באמת… אף אחד לא קורא ספר שהוא חושב שהוא מדבר שטויות, אלא אם כן הוא רוצה באמת לחקור את השטויות. אבל על כל פנים, בכלליות…

תלמיד:

מה זה אומר הנאה? מה זו ההנאה? שמה? שמה? מה זו החוויה?

מגיד שיעור:

חוויה של משהו, נכון? חוויה היא לא של עצמך.

תלמיד:

כן, אבל זה יכול להיות פנטזיה. זה מנותק.

מגיד שיעור:

מה זה פנטזיה? לא זה בכלל מנותק. רומן.

תלמיד:

כן, מה כתוב ברומן?

מגיד שיעור:

אפילו יכול להיות שזה לא קרה, זה בכל זאת מעשה.

תלמיד:

מי בא לחשוב? אני רוצה לנסוע לטיול, אני יכול לחשוב, אני רוצה עכשיו להיות שם. מישהו קורא רומן, הוא לא חושב מה זה עושה לו בחיים, אלא הוא רוצה ליהנות.

מגיד שיעור:

זה עושה לו עכשיו. חלק מהחיים זה לקרוא רומנים. למה לא? אנחנו בני אדם, רומנים זה על בני אדם. אפילו יכול להיות שזה לא קרה, הוא יודע שזה לא קרה, הוא רוצה ליהנות. זה לא דווקא שזה בכלל לא קרה.

“מילי דשטותא” בזוהר

בזוהר כתוב שרבי אלעזר דיבר שלושה פרקים מילי דשטותא. אתה יכול לומר שזה בכלל לא קרה. מה זה אומר שטויות? שטויות זה אומר יחסית לדברים אחרים, בוודאי. אתה לא רוצה אולי לתת חיים שלמים לזה. אבל מה זה אומר שטויות? זה על האנושות, על בני אדם, על אדם.

המעשה עם אלי ויזל והסאטמר רב

כל רומן יש לו נקודה שקשורה לחיים האמיתיים. זה על חיים אמיתיים, על מה אז זה?

זה המעשה של אלי ויזל שבא לסאטמר רב זצ״ל, הוא בא מסיגעט. הרבי שאל אותו למה הוא כותב בדויים, למה הוא לא כותב מעשיות אמיתיות? אז הוא אמר, “אני כותב רק מעשיות אמיתיות. הן בדיוק לא קרו פעם אחת, הן קרו הרבה פעמים.”

נו, מה ההגדרה של מעשיות אמיתיות? דברים שקרו בדיוק פעם אחת? בדיה היא הדבר שקורה הרבה פעמים.

תלמיד:

לא, זה יכול עוד לא לקרות.

מגיד שיעור:

זה קורה. זה מוציא מה שקורה, לא אצל אדם אחד, אלא אצל צירוף של כמה אנשים. מה ההבדל? זה עדיין כל כך אמת, זה לא פחות אמת.

חזרה לנקודה העיקרית: דרכים שונות של קריאה

היסוד: קריאה = גישה למציאות

מגיד שיעור:

אני לא מתכוון לבוא עכשיו לשיעור על בדיה וכן הלאה. מה שאני רוצה רק להוציא זה, אנחנו… בואו נשכח, אני לא יודע מה אנחנו אומרים. לקרוא ספר זה אומר, אני רוצה דרך הספר להגיע לאיזושהי מציאות. בסדר? זה מוסכם? או שמישהו לא מסכים עם זה? מה אז… אני לא יודע, תגידו לי מה אחרת אתם עושים כשאתם קוראים ספרים.

תלמיד:

יש מאוד… שוב, מאוד טוב. המציאות היא מאוד גדולה. הכל הוא מציאות. אתה רוצה לגשת לאיזושהי מחשבה.

מגיד שיעור:

כבר, יש מציאות ספר. אני לא רוצה זה לא, אני לא רוצה זה לא. אני לא רוצה זה לא. אם אתם רוצים אתם יכולים לומר לנו מה חשבתם כשאמרתם את המילה הזו.

תלמיד:

התכוונתי לומר שהדרך הנכונה לראות את המציאות.

מגיד שיעור:

רגע אחד, רגע אחד. אנחנו מגיעים לעוד נקודה, אבל אני רוצה רק לעלות. בואו נבין, אני חושב שכל אחד כבר מסכים. אם אתה לא מסכים, נחזור בשבוע הבא. ספר לומדים בשביל זה.

אופנים שונים של קריאה

עכשיו, בואו נחזור. בסדר, עכשיו, אז אנחנו אומרים עכשיו שאנחנו רוצים להיכנס לדרכים אחרות של קריאת ספרים, נכון? בואו נבין, השיחה שלנו מתחילה מדרכים אחרות של הסתכלות על ספר, של קריאת ספר, אמת?

אתה אומר לי, ואנחנו יודעים כולנו, שיש ספרים שאנחנו קוראים ברצינות, דבר אחד. יש ספרים שאנחנו קוראים ואנחנו מדייקים בכל מילה, ואנחנו לוקחים את זה ברצינות. יש ספרים שאנחנו קוראים עם יראת כבוד מסוימת, שזה לא אומר שזה אותו דבר, אנחנו לוקחים ברצינות כל מילה, נכון?

ויש ספרים שקוראים בקלות דעת, לא ברצינות, או לא מדייקים בכל מילה, שטחית, אם כל מילה שלישית עושה סנס, וכנראה המילים בינתיים לא אומרות כלום, נכון?

תלמיד:

יש עוד דרכים של קריאת ספרים?

מגיד שיעור:

בסדר, נו.

תלמיד:

אפשר אפילו ליהנות מהמבנה של המילים, נכון?

מגיד שיעור:

זה אומר שיש ספר כזה שהוא בעצמו, כי אתה יודע שאולי… למשל, יכול להיות שיש כמה מיני דברים, יש סופר טוב מאוד שאין לו רעיונות כל כך טובים, אבל הסופר הטוב, הוא אומר, אה, בסדר, אפשר להתבטא בכתיבה, יודע שמישהו סיפר מעשה לדעת מה שהיה פעם, אז אתה מרגיש… אמרתי שסופר טוב ייתן לך תמונה טובה, מה שיוצא הרעיונות, יגיד לך יותר. בסדר.

מגיד שיעור:

כן, יש בכל זאת עוד חילוקים, אמת, עוד חילוקים. אנחנו רוצים רק להיכנס לחילוק שאנחנו מתעסקים בו מאיזושהי סיבה. כן. והוא סיפר מעשה מעניינת.

כשנה יהודים קראו את התורה. והרמב״ם כותב בהלכות ספר תורה שספר תורה שכתבו מין הוא פסול. למה? שזה הספר ואינו אלא כשאר הדברים. זו לשון.

אדם, ומין שלא מאמין בקדושת התורה או בקדושת השם, שמות, ספציפית איך שהוא כותב שם, לא משנה, השם לא מקבל קדושה, אתה יודע שזו הלכה, נכון?

כדאי השם, עומדים כותבים שמות השם, הוא כותב ספר תורה, יש לזה דין של שם השם, מה זה אומר? לא תעשה כאלו לה׳ אלקיכם, יש לא תעשה של מחיקת השם, יש איסור, או שריפת השם, אני רוצה לבזות את כבוד השם.

אם כותבים את זה בכוונה, זה אומר, מישהו שהוא יודע שיש אצלו הבדל של ספר תורה משאר הדברים, או של שם השם משאר הדברים, אז ספר התורה יש לו קדושה, צריך להתנהג עם זה במנהגי קדושה, צריך לשים אותו בגניזה כשהוא נהרס, וכדומה.

אולם אם מישהו שכותב בזה, כותב את זה, לא מאמין בזה, אצלו זה ספר כשאר ספר, עוד ספר, אז ספר התורה אין לו קדושה. כך ההלכה.

הפשט של ההלכה

מה הפשט? תסביר לי אחרת. זה מה שאנחנו רוצים כאן להבין. תסביר לי, מה אנחנו רוצים להבין את ההלכה? זה אומר, אין לזה קדושה. כל המילים כתובות בתורה כשרה, הוא סופר טוב, הוא כותב כתב יפה, הוא כותב מדויק, הוא לא פספס מילים. לא, הוא מקצוען טוב, הוא כתב את כל המילים כשר.

זה לא ספר תורה בכלל, אפשר לשרוף את זה. צריך אולי לשרוף את זה, אבל אפשר בוודאי לשרוף את זה. למה? אפילו גוי כותב תורה, יכול להיות שמותר לשרוף את זה, לא צריך, מותר לגנוז את זה. למה? מישהו יכול להסביר את ההלכה? נו.

תרחיש דרמטי: כשמגלים על המין

מגיד שיעור:

אבל בואו נבין עוד דבר. אם מישהו לא יודע, בטעות, הוא הלך לבית הכנסת, שם היה תורה של כתבי מין, הוא היה מין נסתר, אנוס, אני יודע מה, לא יודעים שהסופר הוא מין.

היו נכנסים לו לספר תורה, עם הכנסת ספר תורה, הרבי רקד תורת ה׳ תמימה עם התורה הזו, וקוראים בה, עושים ברכה, הכל כשר, אף אחד לא מרגיש, חסידים היו חושבים, הרבי היה מרגיש, לא, הרבי לא היה מרגיש, אני אומר לך הוא לא היה מרגיש.

אני רבי, ואני אומר, אם לא יודעים, לא מרגישים, מרגישים רק מה שיודעים. זו ההלכה שלי. כי ההלכה היא בכל זאת כך, לא יודעים שפטורים, מה רוצים לעשות? הרי לא יכול להיות שהסוד הולך אחרת מההלכה, אמת? זו בכל זאת ההלכה.

מחר באים ומספרים לו, התגלה, מספרים שהסופר, בכלל קנו בטעות ממין, נוצרי, מין יכול להיות בגמרא, זה פני אדם, זה לא משמע. לוקחים את התורה, זורקים אותה על הרצפה, ודורכים עליה באמת.

אותה תורה שבשבוע שעבר קראו, הרבי קרא בה את עשרת הדברות, בכל רעש וגלגול, והוא הרגיש חיות דקדושה כזו כשהוא הסתכל על האותיות של התורה, כל היהודים הסתכלו על זאת התורה, ומחר תפסו שזה מין, וכל היהודים אומרים, זו תורה? זה זבל! שימו את זה ישר בזבל.

הנקודה הפילוסופית: מה קורה כאן?

מה קורה כאן? מה חושבים היהודים? בואו נגיד, אתם יכולים לומר שהיהודים טיפשים, אבל מה הם חושבים? מה קורה כאן? למה לא אבל? מה זה אומר, ואיפה נמצאת קדושת ספר תורה? לא בתוכן?

אמרתי, קדושת ספר תורה כתובים שם דברים טובים? מאמינים שהמילים מנושל מסיני? מה זה משנה מי כתב את זה? מה הוא חשב בשעת הכתיבה?

זה קסם כשכותבים עם קרימא זה נכנסים מלאכים למילים, ולא באים מלאכים אחרים. אני מחזיק מאוד במלאכים, אבל רוצה להראות לו את המלאכים. מישהו שלא מכבד את השם, כתב את זה, עושה את זה שמי שקורא כבר…

כן, השפע חידה יכול להיות שיש אחרים, יכול להיות שזה פשוט כי לא סומכים שהוא הולך, זה מקובל שהוא יפה את החלק. יכול להיות שם כן, כי סומכים עליו שהוא עושה…

בסדר, תשאלו את הרבנים מה הם מחזיקים בדין של רובוט. מסתמא גם לא. אבל גם לו אין מחשבות טובות. לא שקר, אין לו טובות, אין לו מחשבות. אולי השאלה על האדם שעושה את הרובוט? אני עומד על זה, אני יהודי פשוט, בדיוק הסופר.

כשאני קורא תורה, אין לי עם הסופר, בכלל הסופר יכול כבר למות. לא, לא. לא, לא. לא, לא, לא, והוא צריך להיות מקדש לשמות.

העיקר: מקדש לשמות

על זה מדברים בדיוק, שהמינים לא מקדש לשמות, כי זה לא דבר שאפשר לבדוק, זה רק כי הוא לא מאמין בזה. כן, מקדש לשמות, אבל אצלו לומר מקדש לשמות לא אומר כלום.

הוא ישב עם אותו פתק שכתוב בו לשם קדושת השם, והוא אמר את זה אפילו גם, אבל אצלו לומר את זה, אין לזה משמעות. זה מה שאומרים, הוא יכול לומר, לקחו אותו ואמרו לשם קדושת השם, כל פעם הוא הלך למקווה לפני שכתב את השם. אבל אצלו כל העניין הוא משחק, הוא לא מאמין בזה. פרנסה, הוא עושה כסף, למה לא? הוא נותן פרנסה, כי הוא לא מאמין בזה, וזורקים את התורה שלו.

להיפך: ההוכחה שזה לא קסם

להיפך, מכאן רואים שזה לא קסם. אם זה היה קסם, כל מי שמכוון את הכוונות הנכונות, היה צריך להגיע לאותם מהלכים.

הוא אומר אפילו מכוון את הכוונות, זה לא עומד כך כי המין לא מקדש את השמות, הוא מכוון את הכוונות גם כן. כוונות הרש״ש הוא מכוון כשהוא עושה את התורה, אבל הוא לא מאמין בכוונות הרש״ש. אני יכול להיות מכוון בלי להאמין, אני חושב כך, אני חושב כך, אני עושה משהו.

התירוץ: מה שמכניסים זה מה שמקבלים

התרגום לעברית

התירוץ הוא, מה שאני מתכוון, אני לא רואה ברור, כל אחד מבין, שמה שמוציאים מדבר קשור באמת למה שהולכים באמת לקבל מזה, קשור למה שמכניסים לתוכו, או שלא מכניסים את המילה הנכונה כאן, באיזה דרך הוא כן הרגיש, כי אז הוא עשה להפיל אחרי שתפס, והוא רואה שזה לא הולך, עכשיו בעולמו, בדעתו, זה לא ספר תורה, כי לספר תורה לא ניגשים ביחס שזה משהו מיוחד, זה לא סתם דבר כשאר התורה, זה ספר תורה של ספר תורה קדוש. עכשיו, ספר התורה נעשה באמת לא ספר תורה. המלאכים עפו.

שאלות ודיון: אובייקטיביות ודעת

תלמיד:

לא יודעים. לא יודעים, לא יודעים. מה זאת אומרת? איך יודעים שהלה הוא מין? זה צריך להיות אמת אפילו כשאני לא יודע. זה עוד שאלה.

מגיד שיעור:

טוב מאוד. זה… טוב מאוד. טוב מאוד. הנה אנחנו מגיעים. האמת היא האמת אפילו שלא יודעים. אבל זה לא אומר שאין שום דבר שתלוי בדעת. זה לא אומר שאין דברים שתלויים בכך. נכון?

הנושא של אובייקטיביות

אנחנו מאוד רגילים. זה הנושא של אובייקטיביות. צריך להיות מאוד ברור. מישהו שמע אותי אומר את המילה אובייקטיבי. הוא חושב שזה לא אומר אותו דבר כמו שאנשים אחרים מתכוונים במילה הזו. למה? כי אובייקטיבי אומר שזה לא נעלם כשאני מפסיק להאמין בזה. טוב מאוד.

אבל מזה עדיין לא יוצא שאין שום דבר בעולם שתלוי במעין יחס אליו. לא…

משל: כמים הפנים אל פנים

שוב, אני אגיד לך משל. זה המשל שכל בעלי התשובה אומרים, נכון? יש כלל של כמים הפנים אל פנים, כן לב האדם אל האדם, נכון?

כל אחד יודע, אם אני מאמין שאתה הולך ללמוד, אתה בחור טוב, אני לא יודע איזה מגיד שיעור, אני מאמין שאתה בחור טוב. אתה הולך ללמוד את השיעור שלי, ואני מדבר אליך ככה, עם היחס הזה, לא רק שאני מאמין בראש שלי יושב בבית, אני מדבר אליך שאני עושה, אני מתייחס אליך ככה. אתה תהיה הרבה פעמים באמת בחור טוב. אם אני מאמין שאתה לא, אתה לא תהיה.

ההתנגדות הרציונליסטית

באים הפילוסופים, הרציונליסטים, אומרים, אדם, היסוד, הרי יש יסוד. נכון? מה היסוד? מצוות הרציונליזם, מה זה אומר רציונליזם? כן? מה שכולנו, המחלה שכולנו היה לנו פעם. איזו מצווה, כתוב מצוות עשה, מצוות עשה, מצווה להאמין במה שלא מוכח. נכון? מי מסכים עם העשה ולא תעשה? לא כתוב בכל התורה החלק הזה.

שזה אומר רציונליזם, כן? רציונליזם אומר שיש מצוות עשה להאמין על האמת, בלי דברים אחרים שאפשר לבדוק מה שמוכרח, ואיסור לא תעשה להאמין על דברים שאינם אמת, כן?

דרך אגב, מאיפה בא האיסור? איזה איסור זה? אוקיי, עוד שאלה, לא להיום. צריך לחשוב על זה, זה בסיסי, איזו עבירה עושים? מה לא בסדר? חושב אני, מה המציאות הנכונה? עושה לי משהו. הקב״ה יכעס? מי יכעס? אוקיי, על כל פנים, יש תירוץ על זה.

הקונפליקט של ויליאם ג׳יימס

לענייננו, כן, האיסור, אני שואל אותך, מי שמקפיד מאוד על האיסור, במובן מסוים, דרך אגב, יש סתירה, זה שיחה של ויליאם ג׳יימס שכבר אמרנו, יש סתירה בין השניים, בין “לדעת את האמת” נכון?

כמו שמי שמאוד מחמיר על המצווה של “לדעת”, לדעת הכל מה שאמת, הוא הרבה פעמים ילך להאמין דברים שהם ספק לא אמת. ומי שמאוד מחמיר יותר על המצווה של “לא להאמין”, לא להאמין דברים שאינם אמת, הוא הרבה פעמים בספק לא יאמין דברים שהם כן אמת.

מה זה שהוא רוצה לזרוק פירור אמת? הרבי משינאווא אמר שהוא אמר ככה את האמת, אפילו או להיפך, מה ההבדל? כך כי יש פירור אמת בזה, הוא קונה את כל הדבר. כי יש פירור שקר, הוא זורק את כל השק אמת.

תלמיד:

כן, זה ממש טוב מאוד, טוב מאוד. אני אכתוב נכתב בצד של הווילד ביליב מן בספר. וזהו בחינת הסיפור של השינאווער רב.

מגיד שיעור:

ועכשיו אתה יכול להפסיק לומר על זה, וזה מעשה של השינאווער רב. מי החזיק מה, זוכר? למה? השינאווער רב אהב מאוד את האמת, והגורער רב שנא מאוד את השקר. אה, זה ההבדל. כן, טוב מאוד. יישר כוח.

אז זו המחלוקת, אני אתפוס שזה לא יהיה. אוקיי, אבל בואו נחזור לאן שאני רוצה ללכת.

השאלה המעשית: להאמין באישה

אני רוצה לומר לך, אם מישהו מקפיד על העשה ולא תעשה, שהוא אדם רציונליסטי, הוא אדם נורמלי, לא פתוח לכל דבר. טוב מאוד. עכשיו אני שואל, שואלים אותו, במה צריך להאמין? צריך להאמין שהאישה אוהבת אותך? צריך להאמין שהיא לא אוהבת אותך?

גבולות הרציונליזם: אמונה, החלטה ויצירת מציאות

הבעיה עם הגישה הרציונליסטית הקיצונית

מגיד שיעור:

לא, זה על העבר, וזה על העתיד. הרבה פעמים, אני מכיר אנשים שהם כל כך רציונליסטיים, ויש להם בעיה להאמין. אומרים לו, רבי נחמן אומר, היה דן לכף זכות, הוא יהיה לכף זכות. כן, אני מכיר את רבי נחמן. שואלים אותו, מה זאת אומרת, איפה ההצדקה לזה? מה ההצדקה? אולי הוא רשע? אומר, אחר כך, תאמין שהצדיק יהיה צדיק. אבל למה אאמין? הוא ספק רשע. כן, אתה מבין שהעולם לא עובד ככה.

בעולם יש הרבה דברים, זה מאוד מעניין, אין פתרון מהרציונליזם. צריך למצוא פתרונות אחרים לשאלה. ראיתי שיעור שלם על זה פעם, על שזה הרמב״ם, הרמב״ם, שחושב טוב, יהיה טוב. פרק ד׳ זוכר, היה שיעור שהצמח צדק עצמו אומר שזה הוא לקח מהרמב״ם. בכל מקרה, טוב מאוד.

מה שאני אומר, שיש שאלות, אולי רוב השאלות, אולי השאלות המעניינות יותר. זה ממש, אני רק אומר את השיחה שלו. יש את השאלות המעניינות יותר בחיים, הן שאלות כאלה שאי אפשר להכריע עם החישוב וההיגיון של להאמין רק במה שמוכרח ולא להאמין במה שלא מוכרח. צריך למצוא מידות אחרות לגמרי שיגידו במה להאמין ובמה לא להאמין.

משל מהסכסוך הישראלי-פלסטיני

אני אגיד לך משל, בזה אפשר להבין, זה מאוד חשוב להבין. בזה אפשר להבין למה זה קורה, היה רשע, נכון? מבין? סתם רוצים ללמד ליהודים את היומא. מה זאת אומרת מה שאני אומר? לא, אני רוצה להוציא את זה.

מה רוצים להאמין שהפלסטינים רוצים שלום, והישראלים, היהודים, לא רוצים שלום? או להיפך? מה האמת? הייתי חזק בגיהו בתור יהו לחשוב שכשהיהודים מניחים את הנשק… ימותו מזה רב, פלסטיני ליב רובט געווען, יחיה כל אחד בשלום, כך אומרים היהודים. אתה רוצה לומר לי בדיוק להיפך, החלק, אתה יכול לדבר איתנו, יש להם ראיות עם עדויות, עם כתבים, כבר מצאו מה כתוב אצל הראשונים, משהו זכר. הם מאמינים בדיוק להיפך, לא שהם אומרים, יש חלק שאומרים רנך נמי, אבל האחרים אומרים בדיוק להיפך, אז במי אני צריך להאמין?

חוסר האפשרות של פרספקטיבה אובייקטיבית

מה? כי אני צריך להיות בבית? אני רוצה להבהיר לך, בואו נהיה ברורים. אני לעולם לא אסתכל על ההיסטוריה מבחוץ, אוקיי? יש לי ראיה, רוב הגויים שמסתכלים על ההיסטוריה מבחוץ, אני לא יודע, מישהו בא ככה, אי אפשר לומר שכל מי שמסתכל מבחוץ. אין דבר כזה שמסתכל מבחוץ דרך אגב, אין דבר כזה. זה לא אפשרי, אני יכול משהו כמו כל מעשה בדיוק פארענינג.

צריך לזכור, אני לא יכול להיכנס לבעיות של הידע של זה, יש בעיות. ראיתי כמה וכמה יודן גויים שהם אומרים, יש לו רשימה, אין לו שום גאווה לשום זמן. יספרו את המעשה. קודם כל, זה לא אפשרי, ודברים אנושיים, כל כך הרבה פוליטיקה, יש כל כך הרבה מידע, כל כך הרבה…

מה היהודים רוצים? אני לא יודע, כמה יהודים יש? כמה דעות? כל יהודי חושב שניים בבוקר ככה ואחר הצהריים ככה, מה זאת אומרת היהודים רוצים? זה בכלל לא דבר, זה לא… אני לא יודע אם יש על זה אמת.

הנפקא מינה של אמונה

אבל זה כן עושה נפקא מינה על מה שמאמינים, נכון? מי שמאמין ככה, הוא אומר, ממילא צריך לעשות ככה, ממילא הוא ינהג ככה, הוא ישלח כסף בזמן הזה. מי שמאמין להיפך, הוא ישלח כסף בזמן ההפוך, נכון? זה אמיתי, אפשר… אני רוצה להוציא, אי אפשר… אבל כמה שרחוק מהעולם, אתה לא יכול להיפטר ולומר, נשאר עם ספק שלא יודעים, נשאר עם ספק.

למה נייטרליות אינה אופציה

זו הייתה עוד אופציה. כשלא יודעים, אוקיי, אין דעה על זה. אני נייטרלי, אני נקרא שווייץ. מה רע? כי רע להיות נייטרלי. למה? מה זאת אומרת למה? כי אם יש… קודם קודם קודם מזה שיכול להיות שימותו לפי אותו צד, גם זו רשעות.

זאת אומרת, על הצד שאתה יהודי ואתה צריך לתמוך ביהודים, אומר אני נייטרלי כי אני מאוד מקפיד על האיסור של לא תאמין דבר שאינו ברור, יפה מאוד. ומה עם האיסור של ותאמין לאחיך? גם זה איסור. אני מבין, זה רק על הצד שהם צודקים, אבל יש יותר חירומים, לא הכל אפשר…

דוגמה ממדע ותורה

אותו דבר כמו חתונה, אבל זה המשל של וויליאמס. אי אפשר על כל דבר. אם יש אופן, על דברים שאנחנו יכולים לומר, כמה עומד? לפני שאני חושב, למשל, רוב השאלות שאנשים מודאגים לגבי מדע ותורה, אני אומר אני לא יודע, זה לא מפריע לי.

במובן של כמה ימים לקח לקב״ה לברוא את העולם? אני לא יודע, אני לא מחויב להיות לי הכרעה. זו חקירה מעניינת, ללמוד פשט בחומש, ללמוד מדע, ללמוד מדע לענות גם. אני לא, אולי אני טועה, אבל יש, יש.

מתי צריך להכריע

זאת אומרת, ששומרים שבת, את זה אני מבין. אני צריך להחליט אם מחר לומר קידוש, צריך אני לדעת אם אומרים קידוש. אבל מה יש בקידוש? יהודי יגיד מה שהוא מבין. אני לא רואה שזה הכ׳, אני לא רואה. זה לא אקטואלי, זה לא שאלה קיומית עבורי.

אולי אנשים אחרים חושבים אחרת, כי הם אומרים מזה יוצא, אבל אני לא יכול להיכנס לדיון. יש הרבה מאוד שאלות שאפשר לומר, רק בעיה, כשמגיעים ללמוד אותה סוגיא, יגיעו. אבל יש הרבה שאלות שאי אפשר לומר ככה.

הבעיה עם אגנוסטיציזם בדברים מעשיים

אני צריך להחליט אם אני הולך לשמור שבת, ודרך אגב, יש דרך אחרת גם, אני יכול. בואו נשמור שבת, אבל תמיד לזכור שיש צד שאין שבת. הלו? זו לא דרך חיים. אני מתכוון, זו בחירה. רק תהיה ברור, זו גם בחירה, נכון? הוא אגנוסטי. אגנוסטי זו בחירה.

אני עושה ליצנות לשמור שבת, אבל כל כך קר, חבל, יכולת לשמור שבת בחום. יש מורא? אז צריך לדבר עם האיסור של לא תאמין דברים רעים, אם הוא באמת מקפיד אם הוא… זה לא פתרון, רק המילים, אפשר להכריע להיות לא מוחלט, וזה עצמו גם יש לו מחיר, וצריך את זה עצמו לשקול.

התזה המרכזית: אמונה יוצרת מציאות

אז חזרה למה שאני אומר, יוצא שהשאלה המעניינת היא, עכשיו מה שאני רוצה מכל הדבר הזה הוא, שמה שאמת אומר מה שלא תלוי בהחלטה שלי, עדיין לא אומר שאין אמת שכן תלויה בהחלטה שלי. יש דברים, וזה יקרה אחרי שאני אחליט, כך במילים אחרות.

מי שמאמין בשבת, יש לו תענוג בשבת

מי שמאמין בשבת, יש לו תענוג בשבת. כן? יהודי מאמין בקדושת, יהיה לו תענוג אמיתי. אני לא מדבר, אני מדבר כאן ממך עכשיו. שבת באמת יהיה לו תענוג, לא שהוא יתאמץ.

בואו נבין, כשאני מאמין ששבת הוא יום קדוש מכל השבוע, שבת יהיה אצלי יום קדוש מכל השבוע. לא שאני מאמין, בואו נגיד, זה לא אותו דבר, זה לא אם אני מאמין. אני מאמין ששבת קדוש, אני אאמין ששבת קדוש. לא, שבת באמת יהיה קדוש.

דוגמה מיחסים

כמו שכשאני מאמין שאשתי אוהבת אותי, היא באמת תאהב אותי. מובן, כי אני אתנהג אליה ככה, והיא תתנהג חזרה אלי. היא עושה כאלה דברים, היא עושה את ההחלטה שלה.

דבר פלא: אובייקטים מגיבים ליחס שלך

אותו דבר, האובייקטים בעולם, דרך אגב, זה דבר פלא. לא רק אנשים מגיבים להחלטה שלך, ליחסים שלך, גם אובייקטים מגיבים ליחסים שלך. ידעת משהו על זה? אתה לא מאמין לי? נסה את זה.

תלמיד:

⟦#2⟧

מגיד שיעור:

לא, כשמתייחסים אליהם, אני מאמין שהצמח יכול לצמוח, ואני מטפל בו, הוא יכול לצמוח. אם אני מאמין שבחתיכת השיש טמון פסל, אני יכול להוציא את הפסל ממנו. אם אני לא מאמין בזה, אני לא יכול. נכון?

זה היה אמת לפני כן, זה לא היה אמת, זה היה פוטנציאל אמיתי. כן, זה היה חייב להיות, זה יכול להיות אפשרי. אם זה אפשרי, לא עוזר. אני מסכים שדברים בלתי אפשריים לא עוזר להאמין. אבל זה לא אומר שאין שום דברים שאני מאמין עליהם, עושה אותם קדושה. גורם להם לדבר חזרה אלי, לא רק אנשים.

הבעיה עם רציונליסטים ויחסים

על אנשים כל אחד מבין שזה ככה. אף על פי כן, הרבה מאוד אנשים רציונליסטיים תקועים עם אנשים בגלל זה. אני אומר, היה דן לכף זכות, והם חושבים כל אחד שאני מתכוון שאתה טיפש, מה זה לכף זכות שלך. בוודאי אני לא מתכוון לחשוב שטות כזו, אני מתכוון שהם יתנהגו ככה.

תראה, זה דבר מעניין, מי שמחייך לאנשים, בדרך כלל הם יחייכו בחזרה. זה דבר פלא. למה הם מחייכים? אני עושה הנחה, ואולי הוא שונא? אני דווקא הוא באמת שונא אותי, אבל אני מחייך בכל זאת, כי מחר הוא ישנא אותי פחות. זה עוזר, נכון?

נבואה ועיבוד חיזוי

ואנשים הם דבר ודבר דברים, זה דבר מעניין. זה קשור לנבואה, לחיזוי, עיבוד חיזוי. הרבה מאוד דברים שהם טבעיים.

תלמיד:

אוקיי, רגע אחד, רגע אחד, בואו נלך… רגע.

לימוד ספר: אמונה, יחסים, והמנגנון של קדושת הספר

ביקורת ותשובה: ההיגיון של אמת שנקבעת

תשובה לקושיית התלמיד

מרצה:

יש לכם החלטה מעניינת, כלל מעניין שהוא טעות, זו לדעתי טעות לוגית בסיסית. אתם אומרים שמכיוון שאמת צריכה להיות דברים שהם לא רק אמת, כל האמת טמונה בזה שאני מחליט, זה לא אמת, האמת צריכה להיות מחוץ לי, אם לא זה לא אמת. ממילא עשיתם קפיצה, אתם אומרים שלכן לא יכולה להיות שום אמת שנקבעת על ידי מה שאני מחליט. נכון?

אלו שני דברים שונים. אני אומר שיש דברים. אתם רוצים לדעת מה הם הדברים? אולי אותה הלכה היא טעות, זה רק דוגמה. אין לי חשבון על מה שאמרתם עכשיו, לא היה לי את זה. זה רק טיעון, דרך אגב, זה רק טיעון. אני צריך להראות מה אתם אומרים. שמעתי את זה מאנשים שלמדו את זה, אז אני אומר את זה לכם. מבינים? לא חשבתי על זה. זו לא הדרמה שאתם אומרים. אמרתי לכם מעצמי, לקחתי את זה.

זו תורתו של ויליאם ג׳יימס. פחות או יותר. יש סוג כזה של אמת, והרבה מאוד, לא הכל, הרבה מאוד, כמו שאמרתם, זה עדיין לא אומר שאני יכול להחליט שאתם פרה, או אפילו שאתם נקבה, אני כבר לא יודע, אולי יש מחלוקת הפוסקים בזה, זה לא כל כך פשוט, אבל לא הכל אפשר להחליט. אבל הרבה מאוד דברים כן אפשר להחליט, לא שאפשר להחליט וההחלטה היא מה שנשאר איתך, אתה יכול להחליט, ואחר כך תיווצר המציאות לפי זה. בסדר?

האם אמת יכולה להשתנות?

תלמיד:

אני לא מבין, זה אומר שאמת יכולה להשתנות, דבר קיים, השולחן יכול להישבר. זה אמת שזה שולחן, זה זמני, אלו כולן בעיות פילוסופיות, אני רק מעלה את זה על השולחן. אמת יכולה להשתנות?

מרצה:

כן, אמת לא יכולה להשתנות, אבל בעולם יש הרבה מאוד דברים שאינם אמת, ובינתיים יכולים להשתנות. וחלק ממה שהם משתנים, אחת הדרכים שבהן אנשים משנים, אנשים הם יצורים שכליים, אחת הדרכים שבהן אנשים משנים דברים היא על ידי האמונה שהם שונים. זו עובדה.

Predictive Processing: ראיה מהמדעים הקוגניטיביים

התיאוריה של Predictive Coding

כמעט רוב הדברים, למעשה, בחיים, יש תיאוריה שנקראת, ואתם יכולים לבדוק את זה, יש תיאוריה באחת התיאוריות העדכניות והמקובלות ביותר על איך עובדת הקוגניציה האנושית, שנקראת עיבוד חיזוי. Predictive coding ו-predictive processing. ול-predictive processing יש הרבה ראיות. הסברה, יש לי חבר שעבד על זה באוניברסיטה פעם, והוא הראה לי ממש ניסויים, אני כבר לא זוכר את הראיות בבירור, אבל predictive processing אומר שכאשר אדם עושה משהו, הוא עושה את זה תמיד כי הוא מאמין שזה כבר קרה.

איך זה עובד: הדוגמה של הזזת היד

זה דבר מעניין. במילים אחרות, הוא אומר, כשאני מזיז את היד שלי – ויש להם ראיות, יש ניסויים ממש מעניינים שאפשר לראות – כשאני מזיז את היד שלי, איך אני מזיז את היד שלי? הדרך שבה זה עובד במוח, לא במבנה של הקוגניציה של האדם, זה עובד שאני מאמין שהיד שלי כבר שם, ולגוף שלי יש נטייה ללכת לאן שאני מאמין כבר.

זאת אומרת, שואלים, מילא האם אני יכול להזיז את הקיר? לא. צריך עדיין איזושהי שליטה. צריך כן להיות איזושהי רמה של שליטה, אבל בכל זאת אפשר לטעות. לפעמים אדם חושב, אני לא זוכר את הפרטים, אבל אני יכול להסביר את התורה של איך זה עובד, שהחיזוי, קודם מחזים, ואחר כך עושים שהעולם יתאים לחיזוי. לא קודם מסתכלים, ואחר כך אני מחליט להזיז וזה זז.

אחת הראיות היא שרואים שההרגשה של הזזה היא כבר לפני ההזזה. כן, אפשר לראות שבדקו עם אנשים שהם יודעים שהם זים עוד לפני שהחליטו. לא רק לפני שזזו, לפני שהחליטו. ההחלטה לזוז היא תוצאה של האמונה שכבר זזת. זו סברה.

ו, בסדר, זו אחת מה… מה? אני לא יודע, זה איך שקוגניציה, איך פעולה עובדת. זו תורה, ואני לא מומחה בתורה הזו, אני רק אומר שזו תורה מאוד שימושית. לגוף שלך, לא לגוף של מישהו אחר. אני מבין. משהו… אל תעשה קסמים עכשיו.

הרחבה לדברים גדולים יותר בחיים

מתנועת גוף ליחסים רגשיים

אבל מה שזה מוציא הוא, שהתורה, מה שאנחנו אומרים התורה, מרחיבה גם הרבה מאוד לדברים גדולים יותר. כלומר, אני אוהב את אשתי אחרי שאני מאמין שאני כבר אוהב אותה. ואחר כך, הגוף שלי, כל שאר המעשים מסתדרים לפי מה שאני כבר מאמין.

הסכנה של שימוש לרעה

אז, יש בעיה. אפשר להרוס כל דבר. אפשר להאמין בדברים שהם לגמרי פנטזיה, להסתיר את עצמך. לכל דבר יש קושי, לכל דבר יש קליפה, איך עושים את זה נכון, מובן מאליו.

העיקרון היסודי: אמת מחוץ לעצמך

אבל מה שאני רק מוציא הוא, בואו נהיה מאוד ברורים, זה שהאמונה צריכה להיות רק בדברים שאינם אמת לפני שהאמנת בהם, לא אומר שאין דברים שנעשים אמת כי האמנת בהם, והם נעשים אמת לא. שאתה מאמין, זה נעשה אמת מחוץ לעצמך. זה העיקרון היסודי שלי. היסוד גדול בתורה, ואני חושב שזה אמת לימוד של תורה. זה לא דברים ברורים.

חזרה לנושא העיקרי: מה זה אומר ללמוד ספר

לימוד הוא לא סריקה

מה שהוא דבר מאוד חשוב. רגע, מאוד טוב. כשאומרים יסוד כזה, עדיין לא אומרים… אי אפשר לרקוד עם זה, עדיין אי אפשר לגבי זה לומר שאני חושב שהקיר נעשה קרוב יותר, הוא באמת נעשה קרוב יותר. בסדר, הכל מובן.

עכשיו, אני רוצה אבל לחזור וללכת חזרה למה שאמרנו. עכשיו, אתה רוצה לדבר על ספר, נכון? בואו נחזור. ספר לא אומר, גם אמרנו את זה קודם לפני אוקטובר הקודם. ללמוד ספר לא אומר לעשות עותק של התמונות בספר במוח שלי. זה מה שמכונת סורק עושה, לא מה שמוח אנושי עושה, בסדר? This is not why any human being reads a book. זה לא מה שזה אמור להיות, אמת? אלא טעות, יש לנו הרבה פעמים את התמונה של מה שזה אומר. זה רוצה בסוף, שנאמר, מבינים שזו התמונה של מה שזה אומר. זה לא אומר את זה.

לימוד הוא יחסים

ללמוד ספר אומר שאני רוצה דרך הספר להוציא, לקבל ממנו, שהוא יספר לי. אני אומר את זה כאילו אני נותן לספר agency, כי אין דרך טובה יותר. זה לא אומר שלספר יש agency, זה נשלט אולי לגמרי אצלי, אבל למעשה הוא עושה משהו, אמת? אני מקבל משהו ממנו, לא רק אני נותן משהו ממנו. שאם לא צריך פשוט לשאול ככה, אני לא יכול ללמוד כלום מספר, כי ספר הוא דבר מת, הוא לא עושה כלום. לא, ספר עושה משהו, לכל הדעות ספר עושה משהו, נכון?

מה שהספר עושה תלוי בך

השאלה היא כמה הוא עושה. עכשיו אני אומר לך דבר פשוט, שזה מוכרח במציאות, כל אחד שלמד עם ספר יודע, שמה שספר עושה תלוי במה שאתה עושה לו. אם אתה מחבר לרבי, הרי הרבי נתן, אם אתה מחבר לספר.

ראיות מספרים הקדושים: כבוד לספר

נישוק הספר אחרי הלימוד

מזה עומד בכל ספרים הקדושים, שמי שמנשק את הספר אחרי הלימוד, יזכור טוב יותר את הלימוד. ואתה יודע שזה בדוק ומנוסה שזה עובד? זה לא בדיחה.

רבי עקיבא איגר: ניירות יפים ושוליים

עומד אצל רבי עקיבא איגר, הדברי חיים היה, ורבי עקיבא איגר אמר שכל אחד מביא את התשובה של רבי עקיבא איגר בהקדמה שלו, שהוא כתב שצריך להדפיס את הספר שלו בניירות יפים, עם שוליים יפים, עם גרפיקה יפה, כי לומדים טוב יותר ככה, אמת?

האפודי: קדושת התורה טמונה בפונט

זה בא מהספר הקדוש, האפודי, שנקרא רבי יצחק דוראן, הנביא קראו לו, אילצו אותו להתנצר וכדומה. הוא כתב ספר מעשה אפוד, ושם הוא מסביר, ובזה הוא מסביר קדושת התורה.

זה קצת תרבות, מי שבא להקדמה של ספר מעשה אפוד, של רבי יצחק איך קראו לו? האפודי, מחבר אפודי. הוא כתב ספר על דקדוק, ספר מאוד יפה על דקדוק, על האותיות, על המילים של התורה. הוא מסביר שהעולם אין לו הערכה למילים של התורה. לומדים רק את התוכן, לא מעריכים את המילים, את הדקדוק, את צורת האותיות.

ושם הוא מסביר בהקדמה שלו, שבגלל זה אחת מסגולות הלימוד, אחד מתנאי הלימוד, הוא לקרוא בכתב אשורית. כתב אשורית לא אומר את האותיות המצחיקות שיש בספר תורה, זה אומר יפות, במקור זה היה יפה, והיום אחרת הסגנון, הפונט. ומסתכלים על ספר תורה, בזה טמונה קדושת ספר תורה טמונה בפונט, לא רק בתוכן. כי אז יש לך יחסים כאלה, מקבל מזה, מדבר אחרת. שמים אותו בארון קודש, שמים אותו ב… שרים לפניו, כי מביאים אותו, כמו שלו, יהללו את שם ה׳ או מה שצריך כדי להבין טוב יותר את הלימוד.

ספר ורבי: אותו מבנה

המקבילה בין ספר לרבי

זה בדיוק כמו כשמדברים עם רבי אנושי ונותנים לו כבוד, הרי הרבי למעשה יחזיר כבוד, הרי למעשה יהיה טוב יותר הלימוד. יש יחסים, לימוד לומדים ביחסים, וכמה שאוהבים, ומבינים אחד את השני, ומכבדים אחד את השני, לומדים טוב יותר. פשוט, זה פשוט פשוט.

לימוד מספר הוא גם יחסים

לימוד מספר הוא גם יחסים. זה יחסים אחרים שיש לך עוד יותר שליטה. כשיש רבי חי, זה בדיוק, זה חסרון של ספר. חסרון לא יכול לתת לעולם מכה על הראש ולומר, תקשיב מהר לשיעור. לא, זה הספר לא יכול לעשות, ממילא זה חסרון של ספר.

אותם הכרחים וכבודים

אבל כל ה… ההכרחים שצריך להיות כשלומדים מרבי צריכים גם, כל הכבודים שצריך להיות לרבי צריכים גם להיות לספר. אני לא יודע עומד בגמרא שצריך יותר לדבר לפני רבי מאשר ספר, אמרו לי. אבל לפני ספר צריכים גם לעמוד. אמת, אנשים שהם בענייני שעומדים רק לפני הספר, שיהיה להם לא שום רבי. רבי עדיף על ספר.

אותה דרך בסיסית

אבל ספר ורבי עובדים באותה דרך. אתה מדבר עם הספר יפה, הוא מדבר אליך יפה. אתה לוקח ברצינות, הוא אומר, אתה גם תדבר יותר ברצינות. אמת, כשהרבי כשלא לוקחים אותו ברצינות, הוא מדבר על הדבר. כשלוקחים אותו ברצינות, הוא חושב לפני רבי. הספר גם חושב לפני מדבר, כשאתה לוקח אותו ברצינות, וכשלא הוא לא חושב לפני מדבר.

אה, זה הפלא, הוא לא יכול להשתנות. הספר נשאר תמיד אותו דבר, אז, זה מוגבל יותר. רבי עובד את זה טוב יותר מאשר אצל ספר, אבל הוא עובד עדיין באותה דרך בסיסית.

העיקרון היסודי: יראת הכבוד ואמונת חכמים

בדוק ומנוסה: יראת הכבוד מביאה לימוד טוב יותר

בגלל זה בדוק ומנוסה שמי שניגש לספר עם יראת הכבוד, שכולל בתוכו את יראת הכבוד הספציפית שהם אמרו, הן זה שהוא לוקח כל מילה ברצינות, והן זה שהוא מאמין.

מה זה אומר להאמין בקדושת הספר?

מה זה אומר להאמין בקדושת הספר דרך אגב? אמרתי לך, זו לשון הרמב״ם, זה שהספר אינו כשאר הדברים, דרך השלילה שאני אומר לעצמי, נכון? זה כל מה שאני אומר, זה קסם, הילדים שלי אומרים…

זה מעגלי, אבל לא מניה וביה

זה מעגלי, זה מעגלי, כמו מעגלי כשאני אוהב את אשתי היא אוהבת אותי זה מעגלי, אבל זה לא מעגלי במובן שזה מניה וביה. זה מעגלי במובן שמה שאני מחליט איך אני ניגש אליו לא בא ממני, זה בא ממנו. כשאני ניגש לספר עם יראת הכבוד, אז…

ביקורת על הרציונליזם

הקושיה שהרציונליסטים לא יכולים לפתור

מאוד טוב, וזו בדיוק הקושיה שהרציונליסטים לא יכולים לפתור, ובגלל זה הם לעולם לא לומדים כלום. לכן להיות רציונליסט זו עבירה גדולה, ולא אפילו מקיימים את המצווה שלהם עצמם, כי את מצוות לימוד האמת לא אפשר לקיים כל עוד מקבלים, לא צריך ללמוד משהו שאולי לא עומד שם. לא צריך לעולם לעולם ללמוד, צריך תמיד להיות חשדן.

חשדנות: מידה במצוות שבה

המשך: המצווה של חשדנות והצורך במידה במצוות

והמצווה של חשדנות היא עצמה מידה שצריך להיות בה מידה במצוות, אמת? חשדנות היא מידה טובה, “כבדהו וחשדהו”, אבל אני לא יודע מה כל אחד יודע, אני לא יכול לשים שאלה.

תלמיד:

עניתי שמה שאתה מדבר זה חשדנות, זו באמת מידה, זו טראומה, אני לא יודע מה זה היום. אמת, קושיה טובה.

אמונת חכמים: לא להאמין לשטויות, אלא לעזור לספר לדבר אמת

זה נקרא אמונת חכמים, ולמרות שאומרים שצריך אמונת חכמים, אבל צריך לזכור שאמונת חכמים לא אומרת שאם הספר אומר שטויות תאמין לו. זה אומר שאמונת חכמים תעזור לך להוציא מהספר, לא להוציא מהספר, שידבר אליך אמת ולא שטויות.

משל הזוהר: תורה כאישה חשוקה

התורה נותנת את עצמה רק למי שאוהב אותה

דרך אגב, ספרים, התורה, כך כתוב בזוהר, התורה היא כמו אישה חשוקה שהולכים אחריה, והיא נותנת את עצמה רק לכל מי שאוהב אותה. מי שלא מכבד אותה, התורה אומרת שטויות.

מי אשם בשטויות

זה שיש כאן אנשים שמדברים מהתורה שטויות, הם עצמם אשמים, ולא רק הם אשמים שיש להם את כל השטויות שלהם, זה השטויות של התורה. התורה אומרת להם, איך אתה לומד אותי לא ברצינות? אתה לא לוקח את עצמך ברצינות? אין בעיה, יש לך כמה בדיחות, יש לך כמה שטויות, לך תעשה אותן. והוא רק עושה את שלו, הוא אומר הרי כתוב בתורה. אתה מבין? עושים ממנו פורים.

אותו דבר עם רבי

נכון, כמו רבי, יש רבנים ש… אני עושה את זה גם, אדם, אני משחק, אני עושה לו בהתחלה ספוטל, אני מסתכל על התחתון הרבה פעמים. אותו דבר, מעותי תשעה ביקש בו נדון. זו לא בעיה, אני יכול לחזור בי, זה לא אומר כלום, זה לא רציני. אתה רוצה את זה? אין בעיה. אין לי זמן, אין לי טענה אליך, אני לא גורס. זו המציאות.

ספר צריך גם לעשות משהו כדי שתלמד ממנו

וזה גם נכון על ספר. בוודאי, ספר יותר מוגבל. אתה אומר שספר יכול פחות להגיב מאשר רבי, אבל ספר צריך בכל זאת לעשות משהו כדי שתלמד ממנו משהו. הוא עושה את זה.

אם אתה ניגש אליו ביראת הכבוד, מה זה אומר:

קודם כל – אתה לוקח ברצינות את כל המילים שלו.

ושנית – מה זה אומר שכתוב קדושה, זה לא כשאר הדברים? זה אומר שהוא נותן לך מבט טוב יותר על העולם ממה שהיה לך עד עכשיו. זו המשמעות, נכון?

משל גורד השחקים: שתי רמות של לימוד

מה זה אומר קדושה? טרנסצנדנס, אמרת. טרנסצנדנס – אני לא יודע את המילה, בתרגום מילולי אני יודע מה זה אומר, אבל בהקשר שאתה מתכוון להביע זה שיש אדם שאומר:

יש שתי דרכים ללמוד שיעור או ספר:

דרך אחת היא לומר שהוא אומר פחות או יותר מה שאני כבר יודע, אולי הוא מוסיף עוד פרט, עוד קצת מידע שלא ידעתי.

ורמה שנייה היא לומר שהרבי מסתכל על העולם מרמה אחרת. מבין?

כלומר, יש שני אנשים שהולכים על גורד שחקים, הם נמצאים ליד גורד שחקים, כן?

יש אחד שעומד בקומה הראשונה, ובא מישהו והוא מספר לו שיש קומה שנייה. אחד נמצא בקומה הראשונה, והוא אומר: אני מסתכל, יש קומה שנייה. זה לא מידע בכלל. זו המשמעות של כשאר הדברים. עוד קומה, בסדר. יש קומה אחת, על זה עוד קומה. בסדר, אני מבין, זה הגיוני.

אחר כך יש שני שאומר: תראה, מהקומה השנייה העולם נראה אחרת מאשר נראה מהקומה הראשונה. חוץ מזה, כיוון שאתה עומד בקומה הראשונה, אפשר להיכנס למשל יותר, וצריך לטפס קודם לקומה הראשונה, וצריך באמת לטפס, ויש לזה קשר לקומה הראשונה, אבל הקומה השנייה רואה את העולם אחרת. נכון?

זה שהוא לומד כך, כלומר הוא לומד בקדושה, ביראת הכבוד, בכבוד, “כבוד טרנסצנדנטי”. כי הוא אומר: יכול להיות שאני חושב שהרבי – לא שהוא אומר לי עוד דברים שאני כבר יודע, שאני בדיוק לא יודע, אבל זה עוד ברמה שלי. הוא אומר לי דרך אחרת להסתכל.

ההבדל בין שירה למידע

לכן נאמר שאחד קורא שירה או כדומה – הוא לא קורא את זה כדי לדעת עוד קצת מידע, הוא קורא את זה כדי לשנות את הדרך שבה הוא לומד את העולם, את הדרך שבה הוא מסתכל על זה.

אפשר לומר לשנות את עצמו, אבל לא לשנות את עצמו לבד – הוא עושה את הפעולה. הרבי עושה את זה. אם אתה נותן לו. אם אתה לא נותן לו, הוא לא יעשה את זה בשבילך. פשוט? זה ברור.

חזרה לנושא: ר׳ שמחה הוא עדיין עם הארץ

חזרה לנושא. יוצא… רגע, בואו נסיים את זה. לא, זה דברים ברורים אצלי. אני חושב שזה אמת. ובזה נענה, לא לגמרי נענה, אבל זה חלק מהתירוץ לבעיות שהרבה מאוד אנשים יש להם לגבי זה. והתירוץ הוא שהוא עדיין עם הארץ.

עכשיו, אני רוצה לומר, עכשיו – יש הרבה אנשים, אני חושב שזה טמון בטעות. רציתי לומר שהוא טועה. זה מה שרציתי לומר. אני רוצה להסביר במה הוא טועה, ובמה דברים תלויים.

הבדיחה שרציתי לומר לפני השיעור היא באמת כל השיעור. למדתי, זה תחילתם של תלמידי חכמים. אז, קצת יבינו את זה גם, לא יצטרכו לומר את כל השיעור.

סוד הקבלה: אנחנו עושים את השמים

אנשים יש להם בעיה, כי בגלל זה, אנשים יש להם בעיה, בואו נבין, אנשים יש להם בעיה. האמונה, כלומר קבלה, כן?

היום אמרתי שיעור על הבעל שם טוב. יש לי זמן עכשיו? אני רוצה זמן עם זה. אני חושב שלא, לא היה לי זמן. היום אמרתי שיעור, ואני יכול ללמד שיעור.

היסוד: שלוש שיטות לגבי שמים ופעולה אנושית

מקובלים הם אלה שתפסו את הסוד, שאנחנו עושים את השמים, אבל זה לא אומר שאין שמים. בסדר? סוד גדול מאוד.

רוב האנשים חושבים שיש שתי אפשרויות:

או – יש שמים שהקדוש ברוך הוא עשה, הקדוש ברוך הוא יביא משיח, הקדוש ברוך הוא יביא את בית המקדש, הוא יירד מהשמים, כמו שרש״י אומר, וזה לא קשור אלינו בכלל, אולי צריך לעשות תשובה, אבל לא אנחנו עושים את זה אחרי שאנחנו עושים תשובה.

האנשים השניים אומרים: הקדוש ברוך הוא, אני לא יודע אם יש דבר כזה. מה שאנחנו עושים בעולם, זה מה שיש.

בא הכתוב השלישי ואומר, המקובלים: יש שמים, ובני אדם עושים את זה. מבין? זו בדיוק הנקודה שאני רוצה להסביר כאן בדרך. יש שמים – במילים אחרות, גם רש״י וגם הרמב״ם צודקים.

האיזביצר רבי: יהודים בונים את בית המקדש בשמים

כך אומר האיזביצר רבי. היהודים יבנו את בית המקדש, ובכך הוא יבוא מהשמים. היהודים יבנו את בית המקדש בשמים. משוגע, למה? אנחנו יכולים רק לבנות בעולם? אנחנו יכולים לעשות את בית המקדש מאש גם.

איך אתה חושב שזה כל כך קשה לעשות את בית המקדש מאש? אבל משה רבינו עשה את זה. כתוב בפרשת הפסוק, כן? הוא נכנס לבית המקדש והוא התפלל, והוא התפלל, והיה לו התעוררות. שלמה המלך, הם כולם עשו את זה. כן, כן, בוודאי.

זו תורה חסידית. זה מה שכל המורים למדו. זו קבלה אמיתית.

מקורות: ספר “עד בנחל” ו״זרע קודש”

וכתוב, המקום הראשון שבו כתוב, בדקתי, הוא בספר “עד בנחל” בפרשת ואתחנן. תראה, כתוב לי על איזה פתק כאן. והוא מביא, זה גם ב״זרע קודש”. זה לא המעשה של הצאנזר רב. עוד לפני כן כתוב ב״זרע קודש” כבר אותה מעשה.

המעשה, כפי שאתה מספר, כתובה ב״זרע קודש” פרשת כי תבוא, “כי תבנה בית חדש”. שהרבי, אני חושב שזה מדבר על לובלין לכאורה, הוא ראה שהוא כבר בנה את בית המקדש, וחסר רק הפרוכת, וזה בא לפני וזה קרוע מאיזו עבירה, איזו נקודה כזאת.

לא, כן, כן, טוב מאוד.

רוב האנשים לא סובלים את הסוד

ועכשיו, מה שאני רוצה להוציא אבל מזה הוא שכאן, אנשים, רוב האנשים לא סובלים את הסוד. זו הבעיה. רוב האנשים הם בשר ודם.

ורוב האנשים מאמינים רק באחד משני הדברים:

– או מה שאנחנו קוראים “הכל סובייקטיבי”, כמו שאתה אומר: שידברו לי שזה קדוש, חושב אני שזה קדוש, אבל אין בזה יותר מזה;

– או זה קדוש וזה לא קשור למה שאני חושב.

הבעיה היא ששניהם רק חצי מהאמת.

ר׳ שמחה מחפש ראיה: מסילת ישרים נגד אריסטו

ולא רק זאת, אלא יש עוד שאלה עמוקה יותר שבוודאי העולם לא סובל, אבל בגלל זה, רוב האנשים מחפשים כל הזמן, כמו שר׳ שמחה׳לע אומר: הוא חיפש ראיה לזה שה״מסילת ישרים” קדוש יותר מאריסטו.

הוא היה צריך ראיה לזה, כי הוא רצה להאמין בזה. והיה לו שונה יותר חזק, הוא באמת הוציא, הוא באמת הוציא משהו אחר, הוא הוציא מ״מסילת ישרים” מה שהוא הוציא מאריסטו, באמת.

למה? אני אומר, הוא חשב כי הוא אמר לעצמו: כי לאריסטו לא היה כל כך תוכן כמו “מסילת ישרים”, או כל כך קדושה.

האמת היא לא העבודה. האמת היא שלא היה לו דרך ארץ. לאריסטו הוא לא ילמד איתו. מה רוצים לעשות שאריסטו לא ילמד עם מי שאין לו דרך ארץ? בוודאי הוא לא חשב על מסילת ישרים.

שיחה על תרבות ודרך ארץ

תלמיד: מה אתה מחזיק?

מגיד שיעור: בוודאי. בוודאי. בוודאי. בוודאי הוא חשב. אני לא יודע מה הוא חשב, אבל מה, יש הבדל, זה עוד שיעור שלם על תרבויות, שהוא יכול לשמוע שיעור של י״ז בתמוז בלייקווד ולהבין את אותו נושא, ומבין ילמד דבר מתוך דבר.

יש הבדל שיהודי לא צריך ללמוד אריסטו, זה אמת. אפשר אולי ללמוד הכל ברצינות, הכל עם שיעור. אבל… וגם, זו “פרקטיקה” מסוימת. אני מתכוון, ללמוד ברצינות אומר ללמוד ארבע פעמים את השיעור, ולחזור ולחזור. הוא לא עשה את זה. הוא ניסה בפעם השנייה.

הגדול ממינסק וחובת הלבבות: מעשה

בפעם השנייה הוא למד “מסילת ישרים”, הוא ראה אש.

יש ספר של הגדול ממינסק, ר׳ לייבל פערלער הוא נקרא. אני רוצה אפילו לומר לך עוד יותר. הגדול ממינסק, הוא נקרא? צדיק ליטאי, גדול ליטאי. אתה יודע את מי אני מתכוון?

תלמיד: ר׳ ירוחם?

מגיד שיעור: מי? מקובל הוא היה. הגדול ממינסק קראו לו. יש ספר שנקרא “הגדול ממינסק”, כך נקרא הספר, והוא נכתב על ידי הגבאי שלו. דיווח ישיר מאוד מרב ליטאי מימי קדם, עילוי ליטאי, מה הוא חשב.

המעשה עם חובת הלבבות

ושם כתוב שיום אחד היה לו איזו ירידה, הוא איבד את העבודה שלו, אני לא זוכר, משהו לא הלך טוב בלימוד. הוא לא היה נוסחאות, הוא היה ליטוואק רגיל, מיושן. הוא בכלל לא הבין למה רב צריך לעשות משהו. הוא הבין שרב הוא מישהו שמשלמים לו ללמוד, וזו הייתה הבנה של רבנות. והוא כותב שם שהוא תפס תשובה.

מה עושה יהודי כשיש לו איזו צרה? הוא לקח ללמוד מוסר, הוא חשב אולי לעשות תשובה. הוא מספר כך, מאוד חמוד, מאוד פתוח, כמו שאדם מדבר על עצמו, כך הוא מספר.

והוא אומר: הוא התחיל ללמוד חובת הלבבות. הוא אומר, מה הוא יעשה? הוא ליטוואק. הוא התחיל ללמוד חובת הלבבות. חובת הלבבות עושה רשימה, הוא אומר שש סיבות. הוא מעולם לא חשב על זה. שש? אני חושב ששלוש וארבע הם אותו דבר. זה כל מה שהוא תפס.

הוא תפס שמסתמא הספר לא בא לעשות את הלמדנות שזה באמת שש או ארבע. מה יצא? אתה רואה, זה מה שאני אומר לך.

תגובת ר׳ שמחה

ר׳ שמחה אומר: משוגע? חובת הלבבות בכל אות עומד משהו. בוודאי, אם אתה הולך או לזה, ואחרי איש כזה וצדיק כזה, אני לא יודע צדיק כזה, אני לא יודע עילוי כזה, חכם כזה כמוהו, הוא לא שמע שחובת הלבבות היה איזה, כמו שאתה אומר, ספר בסיסי שלומדים ביראת הכבוד.

הוא הסתכל: אה, ספר יפה, זה עושה רשימה, אבל אפשר עוד לומר אחרת. הוא לא רואה מה זה האמיתי. מבין שזה ההבדל.

המסקנה: אובייקטיבי + סובייקטיבי ביחד

אבל אם הוא היה כן לומד חובת הלבבות ברצינות, הוא היה כן רואה, כי חובת הלבבות הוא ספר רציני מאוד. יש אובייקטיבית ספרים שכתוב משהו בכל מילה, זה אמת. ויש אובייקטיבית ספרים שכתוב רק משהו כל שורה רביעית.

אבל את זה אפשר לגלות רק כשקוראים את שניהם ביראת כבוד

אבל את זה אפשר לגלות רק כשקוראים את שניהם ביראת כבוד. אם לא קוראים אף אחד מהם, שניהם לא יעמדו בכלום. אם תקרא את שניהם ביראת כבוד, תראה שאחד מהם, אחרי שתחזור אליו, מדויק, הוא אכן אומר משהו בכל מילה. השני, אולי בדרך גימטריא יש משהו בכל מילה, אבל לא שם כל חפצא.

אז בזה אני אומר שהוא טועה, ומה שהוא חושב שמכיוון שהוא לא ראה זה לא קיים. זה כן קיים, אבל זה קיים רק למי שלומד את זה במסירות, מי שלומד את זה ברצינות כן ימצא.

“קבל את האמת ממי שאמרו” – הפשט האמיתי

ואין שום סיבה להאמין שבספרי אומות העולם לא ניתן ללמוד באותה רצינות שאנחנו לא לומדים אותם. אני אומר, אולי אנחנו לא צריכים את זה.

זה קשור, עכשיו זה חוזר למה שאמרתי קודם, ואני אומר זאת בתוקף בקיצור, אבל על השאלות כבר אין שאלה של אמת ושקר.

לגבי זה, הרמב״ם הוא “קבל את האמת ממי שאמרו”, שדיברנו על זה שלוש שנים אחורה, זה מאוד פולמוסי. למה? למה צריך לקבל את האמת? אחרי שאני יודע שזה אמת, אז צריך… שלוש שנים? אני חושב שזה שלושה סמסטרים אחורה, כלומר שנתיים לפני זה.

השאלה על הרמב״ם

דיברנו כאן שקבלת אמתו של עומרי זה לא כל כך פשוט. עכשיו אתה מבין באיזה רמה למה זה לא פשוט?

אם אתה לא יודע שזה אמת, לא צריך את קבלת אמתו של עומרי, נכון? הדברים שכבר הבינו שזה אמת, ברור שזה אמת, זה אמת. לא צריך שהרמב״ם אמר.

איך יודעים שזה אמת? הרמב״ם הרי אמר קבלת אמתו של עומרי. איך יודעים קבלת אמתו של עומרי? מי אמר את זה? אולי מוסלמי אמר את זה. לא יודעים, אולי מוחמד אפילו, יש מסורה אצל המוסלמים. בקיצור, זו מילה גויית, אני לא מאמין בזה.

זו שאלה קשה, אם יודעים שמשהו הוא אמת, היהודי הכי דתי מסכים שזה אמת, אין מחלוקת בזה, מה השאלה שהרמב״ם רוצה באמת להכריע עם הכלל של העולם הזה, ומה היו מסבירים אז?

הפשט האמיתי: אמונה ורצינות

השאלה היא משהו אחר. השאלה היא: האם אתה צריך להאמין באריסטו, האם אתה צריך לקחת ברצינות מה שהוא אומר. אחרי שתקח ברצינות, בוודאי תמצא דבר אמת, ואפילו תמצא שזה עומד באיזה חז״ל.

אבל אם אין אמונה, זה אף פעם לא מנוצל. ועל זה יהודי יכול מאוד בקלות לטעון, והרבה יהודים טענו את זה אחר כך, בוודאי, המקובלים טענו את זה מאוד בתוקף…

נאמנות (לויאליות) כיסוד של אמונה

נאמנות כקטגוריה אפיסטמולוגית

מגיד שיעור:

זו כבר שאלה של דבר שנקרא נאמנות, באנגלית זה נקרא לויאליות.

וכאן אפשר לומר שיש מידות טובות אחרות. יש מידה טובה שנקראת — אם כשאמא שלך אומרת לך דרך אגב, אנחנו יודעים שיש איסור להאמין ללשון הרע? יש גם חיוב, כי אמא שלך מספרת לי לשון הרע? אתה רוצה להאמין לזה? כיבוד אב ואם. כן. כבד את אביך ואת אמך. מה זה סוג של כבוד שאבא שלו אומר כבד את אביך ואת אמך?

תלמיד:

אני לא יודע, אני לא יודע.

מגיד שיעור:

אל תגיד לי ליטוואק עם למדות, זה לא כתוב ברמב״ן מליסבון. אני שואל, כתוב בתורה כבד את אביך ואת אמך, אמת? זה סוג של כבוד לאדם שלא מאמינים למה שהוא אומר.

תלמיד:

הוא לא יודע, אני לא מאמין.

מגיד שיעור:

אני מדבר, להרגיש ש… אוקיי, אני לא מדבר… שתאמין, שתתחיל ברצינות, אוקיי? מה זה סוג של כבוד? כבר דיברנו, אה, יש לך את המחלוקת שלנו על כבוד גם כן, והוא לא יודע. אוקיי, זה לשיטתו. אוקיי, אבל בוא נגיד, אנחנו צריכים להתייחס אליו, לא לומר אבא, גם, אני לא מאמין בלשון הרע. מה זה אומר? הרי אמר משהו, פשוט חיה.

הרמב״ן ומעמד הר סיני — קריאה חדשה

זו הסיבה למה יהודים מאמינים במעמד הר סיני. כולם חושבים שהרמב״ן אמר יסוד באפיסטמולוגיה. אבא לא אומר שקר לילדים, שטויות, אבא אומר שקר שלם, אני רוצה שאבא יגיד שקר שלם לילדים שלי. יהיה, אבל מה שהוא מתכוון יותר נורמלי זה שילד, זה כיבוד אביהם.

כתוב בירמיה הנביא, “שלחו ותבוננו מועד, ההם מיר גואל להם והמה לא להם”. כן, אומר ירמיה הנביא, זה לא דבר אנושי להחליף את האלוהים של האבא. היהודים הם לא אנושיים, הם לא רק מחליפים, הם מחליפים אפילו כשזה לא אמת גם. אבל גוי נורמלי הולך עם האלוהים של אביו. איך הוא לקח את זה שזה נכון? כיבוד אב אמת, מנהג אבותינו בידינו, אומרת הגמרא, כן? הגויים אומרים, מנהג אבותינו בידינו, הם נותנים לאבות ליהודים לעשות דברים, הם נותנים לאבות אפילו להאמין בדברים.

מה זה אומר? אם אבא שלך מספר לך מעשה, סבא שלי עבר את השואה, אתה יודע שאין לי שום ראיה שזה אמת? יש לך ראיה?

השואה כאנלוגיה מודרנית

אתה חושב שלגוי שמגיע מניו זילנד — ניו זילנד זו לא ראיה טובה — גוי שמגיע מתאילנד, בעוד שלוש מאות שנה, יהיה לו סיבה להאמין בשואה? תשאל את עצמך, השאלה היא, אובייקטיבית, הוא לא יהיה. יש רשימות ראיות, חושבים כבר AI, הכל כבר נמחק, כן? כבר אין כלום. אפילו היום אין ראיות טובות. כן. עד שזה מקובל לפי הסטנדרט האובייקטיבי, שהסיבה למה אנחנו הולכים להאמין בזה, כי הסבים שלנו סיפרו את זה. הוא אומר שהוא היה שם, אני מכיר את הסבא שלי, לא הכל שהוא אומר זה מאה אחוז, זה מדויק מהמעשה של השואה, והשכן שלו מאותו שטעטל סיפר שהמעשה היה בדיוק הפוך. למי אני צריך להאמין? חיה אני צריך להיות לא להאמין לסבא שלי, כן? זה בסיסי, כאן כבר הדין.

הרבי מקוצק: פסול קרובים

ואתה צריך לשאול כמה, יש הרבה הלכות, מתי אמר הרבי הרבי מקוצק, שלא למה אדם לא יכול להעיד קרוב שלו? כי זה נקרא אנשים, כן, מכתירה התורה, לא הרגשות, המידות הטובות. לא הרגשות.

ההבדל בין “להאמין” ל״לדעת”

אני לא אומר שאני מאמין כבר, יש לי ודאות. רואה? אני אומר משהו אחר מאוד. אני אומר שיש מצווה להאמין, להתנהג כאילו אני מאמין, בוא נגיד. להאמין, תשאל האם זה היה? אני לא יודע. אבל תשאל אותי אבל כיהודי, בוודאי אני אומר שזה היה, לא הרגשות, הרגשות זה אומר בית שאני אאמין. אני אומר את זה… בוודאי!

תלמיד:

לא, לא, זו מידה טובה, זה מקובל אצל האנושות, אני לא יודע מאיפה זה בא, כל דבר, מאיפה זה בא מהאלוהים, בסופו של דבר, זה כל דבר.

מגיד שיעור:

בוודאי, זו מצווה שאדם אחד צריך להיות לא להאמין. אבל להפך, אתה תהיה ברור, כשהוא אומר, זו מצווה לא להאמין. כשהגוי אומר, אתה יודע שהסבא שלך בכלל שרלטן, בלפן, הוא שותה דם נוצרי, לא צריך להאמין לו.

אה, מי אומר, אובייקטיבית מי אומר? אני לא אובייקטיבי. אובייקטיבי יהיו במדע. אני מסכים אם אדם רוצה לעקוב אחרי דיבורים, הוא רוצה ללמוד האם זה היה בלי הנושא של לויאליות, מאה אחוז.

הגבול של נאמנות

ודרך אגב, על זה יש גם גבול. כמו שהוא אומר, יש גבול, אי אפשר לעשות מפרה שור, כי מאמינים מאוד שהפרה היא שור, זה לא עוזר, השור לא יתחיל לתת חלב. אותו דבר, מה שצריך להאמין מהאבא זה רק כל עוד זה לא שקר ברור. על זה כתוב שהגויים יאמרו “אך שקר נחלו אבותינו, הבל ואין בם מועיל”. אבל גם “גם את אבותינו”, אבל זה כל כך ברור שזה שקר, מה רוצים לעשות?

אמת, אמת, אם יש ראיה… בוא נשמע, תקשיב, תקשיב. אני אומר, צריך… לא, אני סבור שצריך להאמין לו בגלל זה, לא להראות למה אתה מאמין באבא, זה שקר אחר. צריך… ואני אומר, תקשיב, תקשיב, תקשיב, בוא נסיים. בוא נסיים.

לא, אני לא מסכים. כן, רק כל עוד יכול להיות שזה אז, אני מסכים שאם ברור שהאבא הוא שקרן, להיות, אני לא מאמין אם זה ברור, אם זה כל כך ברור שאפילו אתה יכול לראות שזה שקר, אז אתה לא צריך להאמין. אין עניין להאמין בהכל. יש עניין, אבל האמת גובר על זה. יש גבול לכל דבר. אבל כל עוד רוב הדברים בעולם לדעת זה לא מספיק ברור, מה שהאבא אמר לך, אין הכרעה שזה אמת.

אתה אומר לגוי, דוד גוטליב אמר שיש לו ראיה. אף גוי לא השתכנע מדוד גוטליב, אוקיי? אבל יהודי אומר, אני משתכנע, כי באמת כבר משוכנע.

בגידה כקטגוריה מוסרית

זו מצווה, מצווה. אתה צריך להיות חיה לומר. כל המסורה שלנו, שלושה אנשים אומרים ליהודי, אתה תהיה בוגד? הסבא שלך מסר נפש בשביל זה. מה זו ראיה? אז מה? הסבא שלי היה טיפש גדול, אני רוצה לעשות. כן, אבל אתה צריך להיות חיה לומר שהסבא שלך היה טיפש גדול.

אני אומר, יש גבול. אם יהיה לך ברור שאתה צריך להיות בוגד, אבל אחד יש לך, אתה צריך להיות בוגד. אבל זו בגידה, כן? הדבר הבסיסי, אפילו לאמת, באמת. באמת, אפילו לאמת, רק בגלל שיש להם לויאליות. הערך של לויאליות, אוקיי, צריך להיות שיעור שלם על הערך של. על הערך של לויאליות, כלומר אמונה, לא להיות בוגד, זה הרבה יותר מידה אנושית בסיסית מאמת. כלומר, הרבה אנשים שבשם האמת הם מאוד בוגדים, הם בגדו בכולם, על הספק. יכול עוד להיות על זה אחד שיש לו מה לעשות. מידת האמונה אומרת על הספק לא. תלוי במי אבל, אז תלוי במי, באבא שלך אתה רוצה להאמין, ובאויב שלך אתה רוצה להאמין להפך.

דיגרסיה: צדוק, יוסף, ושיפוטים היסטוריים

והחכמים אומרים שהוא היה רשע. בא יוסף בן מתתיהו, הוא עבד בשבילו, הוא אומר, אה, אני הולך כל הזמן גוי, אני הולך לתת צדקה, בוא הנה, אני לא יודע, אתה יכול לדעת האם הוא היה צדיק או רשע? ומי שעבד בשבילו אומר כך, ומי שעבד בשבילו, אומר כך, להפך, אומר להפך, אין לי שום דרך, לדעת שום דרך אובייקטיבית.

שטויות עם לוקשן, מי שקרא שזה אובייקטיבי, הוא טיפש גדול, והוא אומר כל אחד הורג אנשים, זו הבעיה. כן, להרוג אנשים לא עושה רשע. זה לא הכל כמה, זה יותר ממה שהוא היה צריך או פחות ממה שהוא היה צריך. זה הנושא. היה לו כבוד לסמכויות. יוסף מסולח שהיה לו כבוד לסמכויות, אבל זו ברייתא שהוא צריך להרוג, אבל היה לו כבוד. והגמרא כתובה שלא היה לו כבוד. זה מעשה הפוך.

אני אומר לך, בוודאי, בוודאי, אני לא מדבר, אני רק אומר שמה שהיהודים… יכול להיות, לא רק הגיבורים, הרומאים גם ידעו שיש ביניהם מלכים טובים ורעים, וכל ההיסטוריונים הרומיים חשבו כך על הטובים. ולא רק עושה גם מי שהרג, עשה בכוח לאיחודים. אבל מה? אני לא יודע, אצלי הוא רשע, כי אני מאמין לסבים שלי, לא כי אני יודע, אף אחד לא יודע לי. מה רע? לגויים זה טוב.

למרידה, אפילו רבי יוחנן בן זכאי לא מצא טוב. כשהוא יכול לשאול אותך, כשהוא בא אנחנו יודעים שהוא עושה, הוא בא לשאול, מה היה לך הצעה, הוא בא לשאול את רבי יוחנן בן זכאי האם הוא צריך להרוג את היהודים, רבי יוחנן בן זכאי הפסיד את הדיון, נכון? בוודאי, הוא לא רצה להרוג את היהודים, אבל לא היה לו תירוץ. הגמרא אומרת, שובה חכמה אחור, שובה חכמה אחור, זה היה מאוחר יותר, כוח, לא המרידה הראשונה, אבל הוא מביא לנו לומר עוד קודם. לא היה לו תירוץ.

עכשיו, אתה אומר, שאתה יכול למצוא תירוץ, מה שזה לא יהיה, זה לא כל כך פשוט, מצד… אי אפשר לשפוט אדם לפי מה שהאויבים שלו אומרים, אמת. אבל האויבים אומרים שהוא רשע, ואני אומר שהוא רשע. למה? כי רשע הוא, החכמים הקדושים זכרונם לברכה אומרים שהוא רשע. וחיה אני צריך להיות לומר שהסבים שלנו נלחמו עם צדיק.

לוחם החירות שלו הוא המחבל שלי. זה הרעיון. מאוד טוב. הרעיון הזה, ההצהרה הזו שווה את ההצהרה. כי כן, וכל אחד ש… ראיתי, איך קראו לאחד מהאקטיביסטים של סאטמר שאמרו, אני הולך להבין, ראש העיר הוא ערבי שלא נכון להיות נגד זה בשביל הערבים שמתעוררים ממנו? סתם גוי, סתם חיים שמתערב, אבל אם היית בצד השני, אין לי אדם רע מהדור, אבל אני כן אגיד שהוא אדם רע, אני אגיד שהוא היה יכול להיות טוב יותר גם.

המסר המרכזי: מעבר לקטגוריות בינאריות

וזה לא כי אני מוטה, זה אני אומר, אנשים הם מאוד קלים, אנחנו מאוד, אנחנו צריכים להפסיק להחזיק כל כך הרבה מושגים עניים. זה אחד המסרים של השיעור שלי, אוקיי? אחת מהתוכניות שלי. אנחנו צריכים להפסיק לחשוב רק בשתי דרכים על כל דבר: או שזה אמת לאמיתה, אובייקטיבי, כל גוי בארגנטינה מסכים, או שזה סתם כי הרבי שלך אמר לך. יש הרבה דברים באמצע, או בכלל אחרת, וזה אחד מהם. מסכים?

תלמיד:

אה, ברוך השם, כאן יש לנו דף.

מגיד שיעור:

אין לי קושיה. אמרתי אקשיבה לך, דורות ישראל. ואפילו… איך קוראים לאחד מהחקלאים הטובים? איפה, מפיץ.