היחס אל הספר או המורה יוצר את קדושתו האובייקטיבית | שמונה פרקים פרק ד׳ | תמלול וסיכום

שיעור אין שמונה פרקים: די מידה פון זהירות און די חילוק צווישן תורה-ספרים און חיצונישע ספרים

הקדמה: וואו מיר האלטן אין שמונה פרקים

מגיד שיעור:

א גוטן. יא, ס׳איז פאר, ס׳איז פאר. אה, יא? איך זע יא. ס׳גייט, ס׳איז דא דא א רויטע… איך זע נישט, אבער דא… איך זע יא. אקעי, ס׳איז דער… איך זע יא.

רבותי, שש… היינט איז ערב שבת חזון. איך וועל ענק רעדן וועגן עסן פלייש און וויין. אונזער שמועס איז וועגן עסן פלייש און וויין. ס׳איז זייער קאנעקטעד. אבינו ויומא. ס׳איז אינטערעסאנט. איך וויל רעדן וועגן דעם אין א סעקונד. און איך וויל אריינגיין אין דעם אביסל מער. איך האפ אז ס׳וועט זיין גענוג צו אריינגיין אין דעם.

ס׳איז דא נאך זייער אסאך פרטים וואס מ׳קען, אבער אונז האלטן בעצם, דער עולם ווייסט נישט וואו אונז האלטן, סאו אונז האלטן אין שמונה פרקים [Shemonah Perakim: די אכט קאפיטלען, דער רמב״ם׳ס איינפירונג צו פירקי אבות], ס׳קומען נייע אידן, זיי ווייסן נישט וואו אונז האלטן. סאו אונז האלטן אין שמונה פרקים פרק ד׳, דאס איז די קעפל פון אונזער שורה.

וואס אונז האלטן אין שמונה פרקים פרק ד׳, דאס איז די עיקר פרק ווי דער רמב״ם [Rambam: Maimonides] לייגט אראפ די וואס ער רופט רפואת חולי הנפש [refuas cholei hanefesh: היילונג פון קראנקהייטן פון דער נשמה]. אנדערע ווערטער, די… וואס קען מען נישט נעמען? איך וויל נישט, אקעי, בקיצור, ס׳איז עפעס א חולי הנפש [cholei hanefesh: קראנקהייט פון דער נשמה].

ווען מ׳רעדט די פרק ד׳ איז רפואת חולי הנפש, און דארטן איז די פרק וואס מ׳לייגט אראפ די עיקר טעאריע פון די מדות טובות [midos tovos: גוטע כאראקטער-אייגנשאפטן], וואס איז די ריכטיגע מדות [midos: כאראקטער-אייגנשאפטן]?

די טעאריע פון די מיטעלע מידה

די ערשטע שטיקל איז געשטאנען אז די גוטע מדות זענען די מדות מיט צעת [midos bemitze’us: די מיטעלע מידות], און ער האט מסביר געווען וואס איז א מדה [midah: א כאראקטער-אייגנשאפט] און וואס איז א פעולה [pe’ulah: אן אקציע], און ער איז דורכגעגאנגען מיט דוגמאות [dugma’os: ביישפילן]. דאס איז בעיסיקלי ווי אונז האלטן מיט דוגמאות פון ניין מדות. וויאזוי די גוטע איז דערמיטן, און ס׳איז דא א צו פיל און א צו ווייניג. יעדע מדה האט א צו פיל און א צו ווייניג. דאס איז דער שמועס.

די ערשטע מידה: זהירות

און די ערשטע מדה וואס דער רמב״ם האט געברענגט איז די מדה וואס ער רופט אונז טרענסלעיטן אין זהירות [zehirus: זאָרגפולקייט, אָפּהיטונג]. אונז האבן נישט, אנפורטשענטלי, אדער אמת, קיין גוטע טרענסלעישאן דערפאר. אויב ענק ווייסט, א גוטע טרענסלעישאן קען ענק מיר זאגן. דאס וואלט מיר קיינמאל נישט געקולט זאגן.

די בעסטע טרענסלעישאן וואס מאכט מענטשן וויסן וואס ס׳מיינט איז פרישות [prishus: אָפּגעזונדערטקייט], אבער פרישות איז עקסטרעם, זיי מיינען נישט פרישות. סאו איך וואלט געוואלט זאגן קדושה [kedushah: הייליגקייט], אבער קדושה מיינט מער דריי נישט שמירת הברית [shmiras habris: היטן די ברית, געשלעכטלעכע ריינקייט], וואס האט עפעס צו טון מיט דעם, אבער אויך שמירת הברית איז א פאני יופעמיזם פון די כוונה. אבער על כל פנים, ס׳איז זיכער א ווארט וואס מ׳נוצט פאר די סוגיא [sugya: טעמע], אבער ווייטער נישט גענוג קלאר.

זהירות וואס מ׳האט געלערנט איז א ווארט וואס רבינו יונה [Rabbeinu Yonah] האט איבערגעטייטשט, דער רמב״ם האט געטייטשט למען יראת חטא [lema’an yiras chet: כדי צו האבן מורא פאר זינד]. יא?

סאו דאס זענען אלע ווערטער. אבער על כל פנים, די מידה וואס האט צו טון, אונז קענען עס מגדיר זיין בעסער לויט די סובדזשעקט, ווייל דאס איז וויאזוי מ׳איז מגדיר אלע מידות, די מידה וואס האט צו טון מיט תענוגי הגוף [ta’anugei haguf: גשמיות׳דיגע הנאות]. שטימט? די ריכטיגע הנהגה [hanhagah: פירונג, אויפפירונג] לגבי תענוגי הגוף. דאס איז די מידה.

דער פלאן פון לערנען

און אונז האבן געזאגט אז אונז ווילן מאכן א שיעור, א סיריעס שיעור, און ווער ס׳איז מיר אויף יעדע פון די מידות. יעדע שיעור נעמען מיר, איך זע אז יעדע מידה איז בערך דריי חדשים, ס׳איז בעזרת השם [be’ezras Hashem: מיט גאטס הילף], און דרייווער ארום, און דריקן זיך די נעקסטע שטיקל. אייער פשוט.

אבער פון יעדע איינע פון די ליסטעס איז דא זייער אסאך אנדערע מקורות [mekoros: קוואלן] אין די רמב״ם און אין אנדערע פלעצער וואס מ׳קען צוזאמברענגען כל התורה כולה [kol haTorah kulah: די גאנצע תורה] אויף דעם. ס׳איז נישט נאר די ליין, דאס איז פשוט אז ס׳איז א פלאץ וואו אונז זענען, צו לערנען דא וויפיל אונז קענען.

און בעיקר וויל אונז ברענגען די עיקר סברות [sevoros: לאגישע ארגומענטן] און די עיקר לומדות [lumdos: לערנונגען] פון די ספר המידות [Sefer HaMidos: דער בוך פון כאראקטער-אייגנשאפטן], וואס… וואס ער איז מגדיר די זאכן די בעסטע וואס יעדער איינער נעמט פון אים. אמת?

דיגרעסיע: ר׳ שמחה זיסל פון קעלם

ווער איז געווען ר׳ שמחה זיסל?

איך האב זיך דערמאנט לעצטנס, און איך האב געהייבן אן די חסידישע מעשה. דער… ס׳איז געווען דער רבי ר׳ שמחה זיסל פון קעלעם, דער אלטער פון קעלעם.

תלמיד: א חסידישע איד?

מגיד שיעור: ניין? איך מיין אז ס׳איז געווען געווען. יא, קיין מתנגד [misnaged: ליטווישער, נישט חסידיש]. יא, מוסר [mussar: די מוסר-באוועגונג] איז א קיין דארף חסידות. קיין מזרח ביי ווערנטפל. מזרח ביי ווערנטפל, חס ושלום. ס׳איז דא נאכט. יא, ס׳איז קאזינס. ניין, מוסר.

דער רבי שמעון חזיסל איז געווען א קלוגער איד. זאלסטו וויסן, איך וואלט געווען זיין פריינד. אויב איך וואלט געווען בזמנינו [bizmanenu: אין זיין צייט], איך וואלט געווען זיין פריינד. איך וואלט געווען קלוגי האלט איך פון די מוסר, וואס דאס זענען דאך מוסר דא.

אבער ר׳ שמחה זיסל, מתוך הדברים [mitoch hadvarim: פון די זאכן], ר׳ שמחה זיסל איז געווען גאנץ א קלוגער איד. ס׳איז אמת אז זיי זענען געווען אביסל ליטוויש, יעדע זאך האט מען געדארפט מלביש זיין אין עפעס א מלבוש שחורה [malbush shechorah: א שווארצן קליידונג], אבער דאס איז דער מנהג [minhag: געוואוינהייט] אין ליטא. אויך די חסידים וואס וואוינען אין ליטא האבן עפעס אזא מנהג. ס׳איז א מנהג הארץ [minhag ha’aretz: א געגנט-געוואוינהייט] דארט, איך ווייס נישט פונקט.

ר׳ שמחה זיסל׳ס אָפענקייט

אבער ער איז געווען א קלוגער איד. ס׳איז דא זייער אסאך כתבים [kesavim: שריפטן] און נאוטס און דרשות [drashos: דרשות] און אזעלכע זאכן פון אים. און ער פלעגט לערנען בעל שם טוב [Ba’al Shem Tov: דער גרינדער פון חסידות] אויך, אגב. ער איז געווען א שטיקל חסיד פון בעל שם טוב אפילו. ער האט געלערנט בצמצום [betzimtzum: אין א באגרעניצטן אופן], ער האט געלערנט וואס ס׳האט אים געהאלטן. ער פלעגט לערנען ענגליש אין זיין ישיבה אויך, אגב.

אין קעלם האט מען געלערנט ענגליש, אין קעלם. זיי זענען געווען נארמאלע מענטשן דארט. רוסיש, לימודי חול [limudei chol: וועלטלעכע שטודיעס], איך ווייס נישט ענגליש. איך ווייס נישט צו מ׳האט געלערנט ענגליש, איך ווייס נישט צו מ׳האט געלערנט ענגליש. איך ווייס נישט צו מ׳האט געלערנט ענגליש. איך ווייס נישט צו מ׳האט געלערנט לימודי חול, נישט לימודי חול, לימודי המציאות [limudei hametzius: שטודיעס פון דער ווירקלעכקייט].

תלמיד: ניין, ניין, מ׳האט געלערנט מינימום.

מגיד שיעור: מ׳האט באקומען דיגריס, וואטעווער מ׳האט געדארפט באקומען דארט אין די געגנט, איך ווייס נישט וואס.

תלמיד: וואס?

מגיד שיעור: ר׳ דעסלער [Rav Dessler] רעדט פון דעם, ער פרובירט צו פארענטפערן פארוואס ער גייט נישט אין די מנהג אבותיו [minhag avosav: די געוואוינהייטן פון זיינע עלטערן]. ס׳איז געווען די מנהג.

ר׳ שמחה זיסל׳ס בריוו: דער חילוק צווישן תורה-ספרים און חיצונישע ספרים

די כתבים פון ר׳ שמחה זיסל

דער צדיק, ער האט כתבים, פארשידענע, ס׳איז דא בריוון וואס איז דא געדרוקט אין וואו הייסט די סעט? “מאור אורות המוסר” [Ma’or Oros HaMussar], צוויי וואליומס פון זיינע תורות. לעצטנס דרוקט מען מער, “כתבי הסבא מקעלם” [Kisvei HaSaba MiKelm: די שריפטן פון דעם זיידן פון קעלם], אויב אזוי הייסט עס, אזעלכע בלויע ספרים.

דער אינהאלט פון דעם בריוו

און דארט האב איך געזען א בריוו, ער זאגט אזוי, ער זאגט אז ער פרובירט רעדן, און ס׳איז אן עקספיריענס וואס זייער אסאך מענטשן האבן, אבער איך מיין אז מ׳דארף עס פארשטיין פון וואו ס׳קומט.

ער זאגט אז ער וויל משבח זיין [meshabeach: לויבן] אזוי די אידישע ספרים אדער געוויסע ספרים וואס ער לערנט. ער זאגט אז ער איז א גרויסער חסיד פון די ספר “מידות לאריסטו” [Midos L’Aristo: אריסטאָטעלעס׳ עטיקס], ער איז א גרויסער חסיד דערפון, ער האט עס זייער ליב, אבער ס׳איז אים שווער עס צו לערנען מער ווי איין מאל. ער האט עס געלערנט איין מאל, ער האט געמיינט אז ער האט פארשטאנען, און ער פילט נישט קיין חיות [chiyus: לעבעדיגקייט] צו חזר׳ן [chazern: איבערחזר׳ן] אסאך מאל.

ווען ער לערנט א חסידיש׳ע ספר, א אידיש׳ע ספר, “שערי תשובה” [Sha’arei Teshuvah], “אורחות צדיקים” [Orchos Tzaddikim], ווען ער לערנט עס פילט ער א געשמאק, ער חזר׳ט די ציבור, ער טרעפט נייע חידושים [chiddushim: נייע אינזיכטן] יעדע מאל, אפילו חומש [Chumash: די חמישה חומשי תורה], און פשוט׳ע, לכאורה [lech’orah: אויף דעם ערשטן בליק] פשוט׳ע ספרים. ער וויל ארויסברענגען פון דעם אז…

דער רמב״ם׳ס ענלעכער פּונקט

ס׳איז א שאלת חכם חצי נחמה [she’eilas chacham chatzi nechamah: א קלוגע פראגע איז א האלבע ענטפער]. אזוי האט ער מיר געזאגט אביסל אנדערש. וואס ער וויל ארויסברענגען מיט דעם בריוו, אויב איך פארשטיי איז, אז ס׳איז דא, און ס׳איז א געוויסע ריכטיגע עקספיריענס וואס מענטשן האבן.

ס׳איז דא ספרים מיט מענטשן וואס מ׳לערנט, און ער וויל עס ברענגען מסתמא [mistama: מסתמא] א ראיה [ra’ayah: א באווייז] אויף קדושת התורה [kedushas haTorah: די הייליגקייט פון תורה] אדער ארוכה קודש [aruchah kodesh: הייליגע ארוכה].

דער רמב״ם אליינס איז מתפעל [mispa’el: אימפּרעסירט] פון די נקודה [nekudah: פּונקט] אביסל אין משניות [Mishnayos] אין ברכת אבות [Birchas Avos], ער זאגט אז קוק אויף א זאך וואס די פילוסופן האבן געדארפט געבן אסאך פעידזשעס און אסאך עזברים באריכות [be’arichus: אין לענג] צו זאגן, און אין חז״ל [Chazal: אונזערע חכמים] שטייט עס אין איין ווארט, אין איין מליצה לעזה [melitzah lazah: א קורצע אויסדרוק]. דער רמב״ם אפאר מער ווי איינמאל זאגט דער חידוש [chiddush: נייע אינזיכט]. און ס׳זעט מיר אויס אז רוסט המחוזות׳ל [Rav Simchah Zissel] מיינט דאס אויך ארויסצוברענגען.

דיסקוסיע: דער חילוק און זיינע אורזאכן

ער זאגט אז ער האט נישט קיין חיות, מענטשן קענען, איך האב אסאך חברים וואס לערנען, קוקט אמאל אריין אין ספרים חיצונים [sefarim chitzonim: חיצונישע ביכער], און רוב פון זיי האבן מיר געזאגט אז ס׳מאכט זיך קיינמאל נישט אז מ׳שאקלט זיך ווען מ׳זינגט אזא ניגון ווען מ׳לערנט פאר א שטיקל קאנט [Kant: דער פילאָסאָף עמנואל קאנט].

איך האב נישט געהערט נאך קיינמאל, קיינער זאל לערנען אזוי. די גמרא [Gemara: תלמוד] תוספות [Tosafos] לערנט מען אזוי. אפילו אפשר קבלה [Kabbalah], חסידישע ספרים.

האסט אמאל געזען איינער זאל לערנען מענטפורג [Mendelssohn], ער זאגט, דער הייליגער מענטפורג, דער הייליגער מענטפורג, דער הייליגער מענטפורג, דער הייליגער חינוך [Chinuch: ספר החינוך]. אה, אזוי זאגט ר׳ יואל [Rav Yoel], אז ס׳האט מיט די חינוך. זייער גוט. גיי איר זינגען אזוי, מיט א ניגון? ער איז א כבוד [kavod: רעספּעקט]. זייער גוט.

סאו איך וויל אייך פרעגן, איך ווייס נישט, איך מיין אז די עקספעסאציע זאגט עפעס. דו קענסט נישט אלעמאל זאגן די תירוץ [teiretz: ענטפער] פון חינוך, ווייל מ׳רעדט דאך פון מענטשן וואס האבן יא פרובירט צו לערנען אנדערע ספרים. לערנען טאקע ערנסט אנדערע ספרים, ס׳איז נישט אז ער זאגט אז ער לערנט נישט.

איך בין נישט קיין פען פון די שטות, איך האב געזאגט אז די חדר [cheder: אידישע עלעמענטארע שולע] איז שולדיגן. די גאנץ לעבן גיין האסטו באשולדיגן א חדר. איך ווייס אז די פליטה האבן אזוי געזאגט. ניין, איך רעד פון די… איך וויל זאגן אז סלאזא, וואס הייסט רישא טוי?

יא, איך מיין טאקע אז ס׳איז דא אזא זאך. שאלה נאר צו ס׳איז נאר דא אין די תורה אדער נאר נאך ספרים אויכעט, אבער ס׳איז דא אזא זאך. ס׳איז דא א חילוק פון א ספר וואס מ׳לערנט, ווייל דאס איז א חלק פון דעם מענטש. ס׳איז דא אזא זאך ווי א קדושה גפנות [kedushah: הייליגקייט] און די אותיות [osiyos: אותיות] און די ווערטער, און ער נעמט ארויס פון איר עפעס. ס׳איז נישט קיין פעיק זאך.

לאמיר זאגן אז מ׳דארף האבן חינוך [chinuch: דערציאונג] פון דעם. איך ווייס נישט, ס׳איז נישט קיין פראבלעם, אבער דו קענסט נישט באשולדיגן, איך האלט נישט פון באשולדיגן דעם רבי אויף אלעס. איך מיין אז ער כאפט אן עפעס אן אמת׳דיגע נקודה.

פּערזענלעכע אַנעקדאָט: א מעשה מיט א ספר

אקעי, דאס איז נישט אונזער שמועס היינט, איך זאג דאס נאר ווי תורה הקדמה [Torah hakdamah: אן איינפירונג]. איך וואלט געהאט יעצט וואך, א מאדנע מעשה, איך קען נישט, איך מיין, איך וויל עס איז אין א לייברי, איך האב געזאגט ביי פערציג יאר ספול, פאר א דאלער.

איך האב געזען א פלאג, איך וועל נישט זאגן די נאמען, איך וויל רעדן. איך האב געמיינט אז דאס איז א דאג פון אכט הונדערט יאר צוריק. איך מיין אז איך האב געמיינט אז ס׳איז אזא פעמוס, קליינע מעשה. ס׳איז א קיין פאר א דאלער.

נעכטן, איך גיי עפעס אן צו ליינען, און ס׳הייבט זיך גלייך אן, מען זעט ווי א מענטש רעדט וועגן הונדערט יאר צוריק. האב איך געטראכט אז ער איז נישט עפעס א שרייבער שפילט, אזוי ווי איינער מאכט, אזוי ווי א מדרש [Midrash], ווייסט, אזא מין…

איך האב ממש, איך ליין פערד, איך האב מורא׳דיג הנאה [hana’ah: הנאה], מורא׳דיג געשמאק. איך האלט שוין אין א צוויי דריי טשעפטערס, איך האב געמוזט אז פארנאכט האב איך געטון דעם יצר הרע [yetzer hara: דער בייזער נייגונג]. איך ווייס נישט, איך ווייס נישט, איך ווייס נישט. איך ווייס נישט, איך ווייס נישט, איך ווייס נישט. איך ווייס נישט, איך ווייס נישט. איך ווייס נישט, איך האב דאס געקוקט.

איך האב געהאט א ריזיגע געשמאקע, איך האב איבערגעליינט ליינס נעכטן. איינציג האב איך איבערגעליינט, און איך האב געמיינט אז דאס איז… און איך האב געמיינט אז ס׳איז א סטופידע רבי׳שע מעשה. איך האב געמיינט, איך ליין יעצט די סטוריס אויף פרעסטע דזשא [Prester John]. ס׳איז דא א בוק פרעסטע דזשא, וואס איינער רעדט דא וועגן אפריקען רעבעליון, און דאס איז די ערגענישע רייבע.

אבער איך האב געמיינט אז איך ליין דא א קלאס ווען איך ליין עפעס א פארצייטישע זאך, ווייסטו, וואס האט אויף זיך אסאך בעקראונד? איך האב נישט נעמען איך קום דארט אן, איך האב אויסגעפינען נעכטן נאכט אז… ניין, איך רעד דאך פשוט קוק אין די וואלען. איך קען נישט, איך זאג איך נישט צו ליינען. איך זאג, איך וויל זאגן אז ר׳ יואל… איין מינוט, איך וויל מאכן א קלאר.

לערנען ספרים: דריי טענות, ריאַליטעט, און פאַרשידענע וועגן פון לייענען

דריי פאַרשידענע טענות וועגן לערנען מיט יראת הכבוד

Instructor:

דו ברענגסט נישט קיין ראיה צו זיין תורה, דו ברענגסט א ראיה צו אן אנדערע תורה. איין מינוט, לאמיר מחלק זיין קלאר. אונזער שיעור דארף צו מאכן חילוקים. לאמיר מאכן א חילוק. לאמיר טרייען, אקעי? לאמיר טרייען ארויסברענגען א חילוק זייער קלאר.

צוויי אנדערע טענות וואס זענען, אקודם, זיי זעען אויס ענליך, טשארדזשי פירט דיר צו מיינען אז זיי זענען די זעלבע זאך, אבער זיי זענען נישט. אקעי? דער חילוק איז אזוי:

טענה א׳: צוויי וועגן צו לייענען א ספר

ס׳איז דא איינער וואס ער זאגט אז ס׳איז דא צוויי וועגן צו ליינען א ספר, אויב מ׳גייט צו דערצו. מ׳לערנט עס מיט הכנה, מיט אימה ויראה, מיט יראת הכבוד, באקומט מען פון דעם א געוויסע תועלת וואס מ׳באקומט נישט ווען מ׳לערנט עס כדברי חול. דאס איז איין טענה, אמת?

טענה ב׳: יראת הכבוד קומט פון דיין רבי, נישט פון דעם ספר

אן אנדערע טענה, האסט געהערט פון אלע טענות? אן אנדערע טענה איז, אז דאס וואס דו… ס׳איז צוויי אנדערע טענות. אן אנדערע טענה איז, אז דאס וואס דו פירסט זיך צו לערנען געוויסע ספרים מיט יראת הכבוד, און געוויסע ספרים נישט מיט יראת הכבוד, דאס איז סתם ווייל דיין רבי האט דיר אזוי געזאגט, אדער ווייל היינט האט דיר איינער אזוי געזאגט. נישט ווייל דער ספר האט דיך אויך געזאגט צו לערנען מיט יראת הכבוד.

טענה ג׳: ס׳איז נישטא קיין וועג צו וויסן

און גאר א דריטע טענה איז צו זאגן אז ס׳איז נישטא קיין שום וועג צו וויסן אז ס׳איז דא ספרים הראוי להם יראת הכבוד, און ס׳איז נישט מעגליך צו מאכן א טעות אין דעם.

דאס איז דריי דיפערענט טענות וואס מענטשן אין אלע ענינים אזעלכע צעמישט מיט זיי. דו פארשטייסט וואס איך זאג? אט ליעסט דריי הונדערט טענות. איך טראכט אז ס׳איז דא א פערדע אויך ערגעץ וואו באהאלטן.

וואס מיינט “לערנען א ספר”?

דער פונדאַמענטאַלער באַגריף

Instructor:

די ערשטע טענה איז אזוי, זייער קלאר. א ספר, יעדע זאך וואס אונז לערנען… וואס איז א ספר, רבונו של עולם? וואס איז דאס א ספר? וואס מיין איך א ספר? נאר דאס איז וואס מ׳לערנט אויס אין ישיבה, און ווען ס׳ווערט קלוג, מ׳גייט צו ר׳ יונתן׳ס שיעור, מ׳זאגט “קענענאייזד”, און יעצט דארף מען נישט אויפהערן, יעצט קען מען אויפהערן טראכטן.

לאמיר פארשטיין. ס׳איז דא… וואס מיינט איך לערן א ספר? וואס מיינט מען לערנט א ספר? נאר סיריעסלי, אלע די ווארדס, אלע די וואס, איז סטאפ יו פאר טינקען, אינסטער אויף אפענינג יו טאג. וואס וויל איך ארויסברענגען? לאמיר טרייען צו לערנען אנצוכאפן די זאך.

ס׳איז דא אזא זאך וואס מיינט איך לערנען א ספר. וואס מיין איך צו זאגן? וואס איך מיין צו זאגן איז, אז וואס טוט מען ווען מען לערנט א ספר? וואס טרייט מען צו טון? ער באקומט איידיעס פון א צווייטן. איידיעס פון א צווייטן? יא. וואס גייט מיר אן אין א צווייטן׳ס אידיעס? זייער גוט.

א ספר איז א וועג צו ריאַליטעט

א ספר איז א וועג וויאזוי איך, הקורא, הלומד, זאל סאמהאו ווערן מער טרענספארענט צו די ריעליטי. שטעמט? דאס מיינט לערנען פון א ספר, אמת? דאס מיינט. דאס מיינט איז אז איך וויל פארשטיין, א מענטש וויל פארשטיין די וועלט, ער וויל וויסן אלעס, ער וויל זיין אלעס, כביכול.

דאס איז איינע פון די וועגן פון זיין אלעס איז וויסן זאכן. איך וויל וויסן זאכן, אמת? פארוואס וויל איך וויסן זאכן? אדער ווייל איך דארף וויסן וואס צו טון, אדער ווייל א חלק פון זיין א מענטש, די וועג וויאזוי צו זיין א מענטש.

דער מענטש אַלס דבר שכלי

א מענטש איז א דבר שכלי [a rational being], א מענטש איז א זאך וואס לויט וויאזוי ער אריענט זיך, איך ווייס נישט וויאזוי מ׳זאגט אויף אידיש, וויאזוי ער פאסירט זיך אויף די וועלט, דאס איז וואס ער איז, דאס איז זיין גוף כביכול, זיין נפש, דאס איז וואס ער איז. איך וויל וויסן וואס איך בין, וואס גייט דא פאר, וואו בין איך אויף די וועלט, אמת? א מענטש אליינס.

טראַכטן איז א דיאַלאָג

מ׳קען אליינס טראכטן. די חלק אליינס טראכטן איז נאר, מ׳אימעדזשינט אז ס׳איז דא א סדר. ס׳איז נישט קיין חילוק. מ׳קען נישט אליינס טראכטן. טראכטן איז נישט קיין זאך. טראכטן איז א זאך וואס געשעט אין א דיאלאג. אפילו ווען מ׳זיצט אליינס טראכט מען מיט אנדערע זאכן, ווייל דו ביסט נישט, די גאנצע וועלט איז נישט דו. דו ווילסט רעדן מיט די…

צוויי וועגן פון באַגעגענען ריאַליטעט

דירעקטע עקספּעריענס: רעדן מיט דער וועלט

Instructor:

סאו, איין וועלט, איין וועג, לאמיר פארשטיין, איין וועג פון אויסגעפינען וועגן די וועלט איז רעדן מיט די בוים. מ׳קען מאכן אן עקספערימענט. איך וויל וויסן וואס איז א בוים? לאמיר נעמען א בוים, עס אויפשניידן, עס באטאפן, עס פילן, עס אריינווארפן אין א פייער, זען וואס געשעט. ס׳וועט רינגען סמאוק ביז ניו יארק. דאס איז פערענטלי וואט העפענס.

בקיצור, איך רעד דאך יעצט, דאס איז איין וועג פון רעדן מיט די מציאות, רייט? דאס איז וואס איך האב פריער געוואלט פארענטפערן. איך וויל עס פשוט אראפנעמען אביסל די ווארט ידיעה [knowledge], ווייל לאו דוקא איך קען עס אפילו זאגן אין א ווארט. איך בין דארט געווען, איך פיל עס, איך טאפ עס, איך הער עס, איך פארשטיי עס. נאכדעם קען איך עס פארציילן ווייטער. דאס איז אמת׳דיג די נעקסטע סטעפ. אלעמאל ווען מ׳רעדט שוין פון פארציילן ווייטער, איז שוין א סטעפ נאך די ידיעה. זייער א וויכטיגע זאך צו כאפן. דאס מיינט לערנען.

סאו איין וועג פון לערנען איז, איך באמפ אריין אין די ריעליטי, כאילו, וואס מ׳רופט עקספערימענט אדער עקספיריענס אויף ענגליש, רייט? עקספערימענט, עקספיריענס, דאס איז די זעלבע זאך. איך באמפ אריין אין די ריעליטי, שטימט?

אינדירעקטע עקספּעריענס: דורך א ספר

נאך א וועג איז צו זאגן אז וואס טייטש א ספר? וואס טייטש רעדן מיט א צווייטע מענטש? צו זאגן אז אפשר האב איך נישט עקסעס צו די גאנצע ריעליטי, אדער איך בין פויל, איך וויל נישט מאכן אלע עקספערימענטס אליינס.

סאו לערן איך א ספר, וואס דער ספר אין קאוד, ס׳האט עפעס א וועג, עפעס א שליסל, וויאזוי מיך צו ברענגען צו די ריעליטי וואס איך וויל וויסן. דאס איז די איינציגסטע זאך וואס א ספר קען זיין, אמת. וואטעווער די ריעליטי איז.

היסטאָריע אַלס ביישפּיל

די ריעליטי איז וואס האט געלעבט אין די דמיון פון א מענטש אין די פערצנטע סענטורי. איך קען נישט וועלכע חלק פון די ריעליטי ס׳איז. ס׳איז דא וויכטיגע חלקים, ווייניגער וויכטיגע, ווייניגער אינטערעסאנטע חלקים. אבער איך וויל וויסן א געוויסע ריאליטעט. איך פיל אז איך בין א… לאמיר זאגן, איך וויל לערנען היסטאריע. היסטאריע איז אויך א חלק פון ריעליטי. איך בין קעגן היסטאריע איבער. ס׳איז א חלק פון ריעליטי, רייט?

איך בין דאך א איד, און איך בין א מענטש. איך בין נישט געבוירן היינט, און א חלק פון וואס איך בין איז וואס מיין עלטער-עלטער-זיידע האט געטון אין די צייט פון בעל שם טוב. ליין איך א ספר צו וויסן יענץ. איך האב נישט קיין אנדערע וועג צו וויסן, איך בין נישט דארט. דאס איז די וועג, דאס איז מיין פארטעל, מיין וועג, מיין טיר אריין אין יענער ריאליטעט, שטימט?

פיקשן, פּאָעזיע, און “אמת׳דיגע מעשיות”

פּאָעזיע און נאָוועלן אַלס צוטריט צו ריאַליטעט

Instructor:

פאעטרי געט דיך אריבער עפעס א געוויסע וועג פון די וועלט, עפעס א וועג פון זען די וועלט, עפעס א וועג פון פארשטיין די וועלט, וואס יענער איז מחבר. אויב ער רעדט שטותים, איז טאקע… קיינער ליינט נישט קיין ספר וואס ער האלט אז ער רעדט שטותים, חוץ אויב ער וויל טאקע חוקר זיין די שטותים. אבער על כל פנים, בכלליות…

Student:

וואס מיינט ענדזשוימענט? וואס איז די ענדזשוימענט? אז וואס? אז וואס? וואס איז דאס אן עקספיריענס?

Instructor:

עקספיריענס פון עפעס, right? עקספיריענס איז not of yourself.

Student:

יא, אבער ס׳קען זיין א פענטעסי. דאס איז דיסקאנעקטעד.

Instructor:

וואס איז פענטעסי? נישט דאס איז דאך דיסקאנעקטעד. א נארוועל.

Student:

יא, וואס שטייט אין די נארוועל?

Instructor:

אפילו ס׳קען זיין אז ס׳איז נישט געשען, איז עס נאכאלץ א מעשה.

Student:

ווער קומט אריין געדענקען? איך וויל פארן אויף א טריפ, איך קען געדענקען, איך וויל יעצט זיין דארט. איינער ליינט א נארוועל, ער טראכט נישט וואס ס׳מאכט אים אויס אין לעבן, נאר ער וויל זיך ענדזשויען.

Instructor:

ס׳מאכט אים יעצט אויס. א חלק פון לעבן איז צו ליינען נארוועלס. פארוואס נישט? אונז זענען מענטשן, נארוועלס איז וועגן מענטשן. אפילו ס׳קען זיין אז ס׳איז נישט געשען, ער ווייסט אז ס׳איז נישט געשען, ער וויל זיך ענדזשויען. ס׳איז נישט דוקא אז ס׳איז גארנישט געשען.

“מילי דשטותא” אין זוהר

אין זוהר שטייט אז רבי אלעזר האט גערעדט דריי פרקים מילי דשטותא [matters of jest/frivolity]. דו קענסט זאגן אז ס׳איז גארנישט געשען. וואס הייסט שטותים? שטותים מיינט רעלאטיוו צו אנדערע זאכן, אוודאי. דו ווילסט נישט אוועקגעבן אפשר א גאנץ לעבן דערצו. אבער וואס הייסט שטותים? ס׳איז וועגן מענטשהייט, וועגן מענטשן, וועגן א מענטש.

די מעשה מיט עלי וויזל און דעם סאַטמאַר רב

יעדער נארוועל האט א פוינט וואס איז related צו actual life. ס׳איז וועגן actual life, וואס דען איז עס וועגן?

דאס איז די מעשה פון אלי וויזעל וואס איז געקומען צו סאטמאר רב ז״ל, ער איז געקומען פון סיגעט. דער רבי האט אים געפרעגט פארוואס ער שרייבט בדויים [fiction], פארוואס שרייבט ער נישט אמת׳דיגע מעשיות? האט ער געזאגט, “איך שרייב נאר אמת׳דיגע מעשיות. זיי זענען גראדע נישט געשען איינמאל, זיי זענען געשען אסאך מאל.”

נו, וואס איז די דעפיניציע פון אמת׳דיגע מעשיות? זאכן וואס זענען פונקטליך געשען איינמאל? פיקשן איז די זאך וואס געשעט אסאך מאל.

Student:

ניין, ס׳קען נאך נישט געשען.

Instructor:

ס׳געשעט. ס׳געבט ארויס וואס געשעט, נישט ביי איין מענטש, נאר ביי א צירוף פון אפאר מענטשן. וואס איז די חילוק? ס׳איז נאך אזוי אמת, ס׳איז נישט ווייניגער אמת.

צוריק צום הויפּט-נקודה: פאַרשידענע וועגן פון לייענען

די גרונדלאַגע: לייענען = צוטריט צו ריאַליטעט

Instructor:

איך מיין נישט צו קומען יעצט צו א שיעור אויף פיקשן און אזוי ווייטער. וואס איך וויל נאר ארויסברענגען איז, אונז זענען… לאמיר פארגעסן, איך ווייס נישט וואס אונז זאגן. ליינען א ספר מיינט, איך וויל דורך דעם ספר אנקומען צו עפעס א ריעליטי. אקעי? דאס איז מסכים? אדער איינער איז נישט מסכים מיט דעם? וואס דען איז… איך ווייס נישט, ענק זאגן מיר וואס אנדערש ענק טוען ווען ענק ליינען ספרים.

Student:

עס איז דא זייער… again, זייער גוט. די ריעליטי איז זייער גרויס. אלעס איז ריעליטי. דו ווילסט צוטרעטן צו עפעס א געדאנק.

Instructor:

שוין, ס׳איז דא א ריעליטי ספר. איך וויל נישט ס׳איז נישט, איך וויל נישט ס׳איז נישט. איך וויל נישט ס׳איז נישט. אויב איר ווילט איר קענט אונז זאגן וואס איר האט געטראכט ווען איר האט געזאגט דאס ווארט.

Student:

איך האב געמיינט צו זאגן אז דער ריכטיגער וועג צו זען די ריאליטי.

Instructor:

איין מינוט, איין מינוט. מיר קומען צו צו נאך א נקודה, אבער איך וויל נאר ארויפגיין. לאמיר פארשטיין, איך מיין אז יעדער איינער איז שוין מסכים. אויב ברענגסטו נישט מסכים, קומען מיר צוריק נעקסטע וואך. א ספר לערנט מען פאר דעם.

פאַרשידענע מאָדוסן פון לייענען

יעצט, לאמיר צוריקגיין. אקעי, יעצט, סאו מיר זאגן יעצט אז אונז ווילן אריינקומען אין אנדערע וועגן פון ליינען ספרים, רייט? לאמיר פארשטיין, אונזער שמועס הייבט זיך אן פון אנדערע וועגן פון קוקן אויף א ספר, פון ליינען א ספר, אמת?

זאגסטו מיר, און אונז ווייסן אלע, אז ס׳איז דא ספרים וואס אונז ליינען מיט אן ערנסטקייט, איין זאך. ס׳איז דא ספרים וואס אונז ליינען און אונז זענען מדייק יעדע ווארט, און אונז נעמען עס ערנסט. ס׳איז דא ספרים וואס אונז ליינען מיט א געוויסע יראת הכבוד, וואס איז נישט געזאגט אז די זעלבע זאך, מיר נעמען ערנסט יעדע ווארט, רייט?

און ס׳איז דא ספרים וואס מ׳ליינט לייכטזיניג, נישט ערנסט, אדער נישט מדייק יעדע ווארט, אויבערפלעכליך, אויב ס׳איז יעדע דריטע ווארט מאכט סענס, און מסתמא די ווערטער אינצווישן מיינען נישט גארנישט, רייט?

Student:

איז דא נאך וועגן פון ליינען ספרים?

Instructor:

אקעי, נו.

Student:

מ׳קען אפילו ענדזשויען די סטרוקטור פון די ווערטער, רייט?

Instructor:

דאס מיינט אז ס׳איז דא אזא ספר וואס איז אליינס, ווייל דו ווייסט אז אפשר איז… למשל, ס׳קען זיין אז ס׳איז דא א פאר מיני זאכן, ס׳איז דא א זייער גוטע שרייבער האט נישט אזא גוטע איידיעס, אבער דער גוטע שרייבער, זאגט ער, אה, אקעי, קען מען לעבן זיך אויס צו שרייבן, ווייסט אז איינער האט פארציילט א מאדל וויסן וואס איז געווען אמאל, סאו דו פילסט… איך האב געזאגט אז א גוטע שרייבער גייט איך געבן א גוטע פיקטשער, דאס גייט ארויס די איידעיס, גייט איך זאגן מער. אקעי.

Instructor:

יא, ס׳איז דא די אנדערע נאך חילוקים, אמת, נאך חילוקים.

דער יחס צום ספר תורה: קדושה, כוונה, און אָביעקטיוויטעט

דער הלכה פון אַ ספר תורה וואָס אַ מין האָט געשריבן

מגיד שיעור:

אמת, אמת, אמת. אבער דער גוטע שרייבער, זאָגט ער, אה, אָקעי, קען מען זיך אויף אַזאַ שרייבן, ווייסט אַז איינער וואָס פאַרציילט אַ מעשה וויסן וואָס איז געווען אַמאָל, סאָו דו פילסט… איך האָב געהאַט אַ גוטע שרייבער גייט דיר געבן אַ גוטע פּיקטשער, דו וואָס גייט אַרויס די אידעס, גייט דיר זאָגן מער. אָקעי.

יאָ, ס׳איז דאָ דאָך אַנדערע נאָך חילוקים [khilukim: distinctions], אמת, נאָך חילוקים. אונז ווילן נאָר אַריינזען אין די חילוק וואָס אונז מוטשענען זיך פאַר סאַם ריזען. יאָ. און ער האָט פאַרציילט אַן אינטערעסאַנטע מעשה.

כשנה יהודים קראו את התורה [kshenah yehudim koru es hatorah: when Jews read the Torah]. און דער רמב״ם [Rambam: Maimonides] שטייט אין הלכות ספר תורה [Hilkhos Sefer Torah: Laws of the Torah Scroll] אַז די ספר תורה [Sefer Torah: Torah scroll] שכתבו מין [shekasvo min: that a heretic wrote] איז פּסול [posul: invalid]. פאַרוואָס? שזה הספר ואינו אלא כשאר הדברים [she-zeh ha-sefer v’eino ela k’she’ar ha-devorim: because this scroll is nothing more than other ordinary things]. דאָס איז אַ לשון [loshon: expression/formulation].

אַ מענטש, און אַ מין וואָס גלייבט נישט אין קדושת התורה [kedushas ha-Torah: the holiness of the Torah] אָדער אין קדושת השם [kedushas ha-Shem: the holiness of God’s name], אַ שמות [Shemos: Divine names], ספּעציפֿיש ווי ער שרייבט אַ שם [Shem: Divine name], ווינט נישט, איז דער שם באַקומט נישט קיין קדושה [kedushah: holiness], דו ווייסט אַז דאָס איז אַ הלכה [halakhah: Jewish law], ריכט?

כדאי השם [k’dai ha-Shem: regarding the Divine name], שטייט מען שרייבט שמות השם [Shemos ha-Shem: Divine names], ער שרייבט אַ ספר תורה, עס האָט אַ דין [din: law/status] פון שם השם [Shem ha-Shem: the Divine name], וואָס הייסט עס? לא תעשה כאלו ה׳ אלקיכם [lo sa’aseh ka’elu Hashem Elokeikhem: you shall not do thus to Hashem your God], ס׳איז דאָ נישט מחיקת השם [mekhikas ha-Shem: erasing the Divine name], ס׳איז אַן איסור [issur: prohibition], אָדער שריפת השם [srefas ha-Shem: burning the Divine name], איך וויל וויבזלזל זיין אין כבוד השם [kovod ha-Shem: the honor of the Divine name].

אויב מ׳שרייבט עס מיט כוונה [kavonah: intention], דאָס הייסט, איינער וואָס ער ווייסט אַז ס׳איז דאָ ביי אים אַ חילוק פון אַ ספר תורה אין שאר הדברים [she’ar ha-devorim: other ordinary things], אָדער פון שם השם אין שאר הדברים, דעמאָלטס די ספר תורה האָט קדושה, מ׳דאַרף זיך פירן מיט דעם מנהגי קדושה [minhagei kedushah: customs of holiness], מ׳דאַרף עס לייגן אין גניזה [genizah: burial place for sacred texts] ווען ס׳ווערט צעבראָכן, וכדומה [v’khadome: and the like].

טאָמער איז איינער וואָס שרייבט דערין, שרייבט עס, גלייבט נישט דערין, ביי אים איז עס אַ ספר כשאר ספר [sefer k’she’ar sefer: a book like any other book], נאָך אַ ספר, דעמאָלטס די ספר תורה האָט נישט קיין קדושה. אַזוי איז די הלכה.

דער פּשט פון דער הלכה

וואָס איז די פּשט [peshat: plain meaning]? לאָמיך מיין אַנדערן. דאָס איז וואָס אונז ווילן דאָ פאַרשטיין. זיי מיר מסביר [mesbir: explain], וואָס אונז ווילן פאַרשטיין די הלכה? דאָס הייסט, ס׳האָט נישט קיין קדושה. אַלע ווערטער שטייט אין אַ כּשר׳ע תורה [kosherdike Torah: kosher Torah scroll], ער איז אַ גוטע שרייבער, ער שרייבט שיינע כתב [ksav: script], ער שרייבט מדויק [meduyak: precisely], ער האָט נישט פאַרפּאַסט קיין ווערטער. ניין, ער איז אַ גוטער פּראָפֿעשענעל, ער האָט געשריבן אַלע ווערטער כּשר [kosher: valid].

ס׳איז נישט קיין ספר תורה בכלל [bikhlal: at all], מ׳קען עס פאַרברענען. מ׳דאַרף אפֿשר עס פאַרברענען, אבער מ׳קען עס זיכער פאַרברענען. פאַרוואָס? אפֿילו אַ גוי [goy: non-Jew] שרייבט אַ תורה, קען זיין מ׳מעג עס פאַרברענען, מ׳דאַרף נישט, מ׳מעג עס גונז זיין. פאַרוואָס? איינער קען זיך מסביר זיין די הלכה? נו.

אַ דראַמאַטישער סצענאַר: ווען מען דערוויסט זיך וועגן דעם מין

מגיד שיעור:

אבער לאָמיר פאַרשטיין נאָך אַ זאַך. אויב איינער ווייסט נישט, בטעות [bito’us: by mistake], ער איז געגאַנגען אין שול, דאָרט איז געווען אַ תורה של כתבי מין [Torah shel kisvei min: a Torah scroll written by a heretic], ער איז געווען אַ באַהאַלטענער מין, אַן אנוס [onus: forced/coerced], איך ווייס וואָס, מ׳ווייסט נישט אַז דער סופר [sofer: scribe] איז אַ מין.

מ׳וואָלט אים אַריינגעגאַנגען אין די ספר תורה, מיט הכנסת ספר תורה [hakhnosas Sefer Torah: bringing in a Torah scroll], דער רבי האָט געטאַנצט תורת השם תמימה [Toras Hashem temimah: the Torah of God is perfect] מיט דעם תורה, און מ׳ליינט עס, מ׳מאַכט אַ ברכה [brokhah: blessing], ס׳איז אַלעס כּשר, מ׳פילט מיט קיינער, חסידים וואָלטן געמיינט, דער רבי וואָלט געפילט, ניין, דער רבי וואָלט נישט געפילט, איך זאָג דיר ער וואָלט נישט געפילט.

איך בין אַ רבי, און איך זאָג, אויב מ׳ווייסט נישט, פילט מען נישט, מ׳פילט נאָר ווי מ׳ווייסט. דאָס איז מיין הלכה. ווייל די הלכה איז דאָך אַזוי, מ׳ווייסט נישט אַז מ׳איז פּטור [potur: exempt], וואָס וויל מען טון? ער קען דאָך נישט זיין אַז די סוד [sod: secret/mystical reality] גייט אַנדערש ווי די הלכה, אמת? ס׳איז דאָך די הלכה.

מאָרגן קומט מען און פאַרציילט אים, מ׳האָט מגלגל געווען [megalgel geven: it was revealed] פאַרציילן אַז דער שרייבער, בכלל [bikhlal: in general] מ׳האָט בטעות געקויפֿט פון אַ מין, אַ קריסטער, אַ מין קען מיינען אין די גמרא [Gemara: Talmud], עס איז אַ פּאַני מענטש, עס איז נישט משמע. מ׳נעמט די תורה, מ׳וואַרפֿט עס אויפֿן ערד, און מ׳טרעט דערויף אמת.

די זעלבע תורה וואָס לעצטע וואָך האָבן געליינט, דער רבי האָט געליינט אין דעם עשרת הדברות [aseres ha-dibros: the Ten Commandments], בכל רעש גליל [bekhol ra’ash golil: with great noise and trembling], און ער האָט געפילט אַזאַ מין חיות דקדושה [khayes d’kedushah: vitality of holiness] ווען ער האָט געקוקט אויף די אותיות [osiyos: letters] פון די תורה, אַלע אידן האָבן געקוקט אויף זאת התורה [zos ha-Torah: this is the Torah], און מאָרגן האָט מען געכאַפּט אַז ס׳איז אַ מין, און אַלע אידן זאָגן, דאָס איז אַ תורה? דאָס איז אַ גאַרבעדזש! לייגט עס גלאַך אין גאַרבעדזש.

דער פֿילאָסאָפֿישער פּונקט: וואָס גייט דאָ פאָר?

וואָס גייט דאָ פאָר? וואָס טראַכטן זיי די אידן? לאָמיר זאָגן, ענק קען זאָגן די אידן זענען נאַריש, אבער וואָס טראַכטן זיי? וואָס גייט דאָ פאָר? פאַרוואָס נישט אבער? וואָס מיינט, און וואו ליגט די קדושת ספר תורה [kedushas Sefer Torah: the holiness of a Torah scroll]? נישט אין די תוכן [toykhen: content]?

איך האָב געזאָגט, קדושת ספר תורה שטייט דאָרט גוטע זאַכן? מ׳גלייבט אַז די ווערטער איז מנושל מסיני [menushal mi-Sinai: transmitted from Sinai]? וואָס גייט דאָך אָן ווער האָט עס געשריבן? וואָס האָט ער געטראַכט בשעת׳ן שרייבן [beshes’n shraybn: while writing]?

ס׳איז מעדזשיק ווען מ׳שרייבט מיט אַ קרימאַ [krima: (?)] ס׳קומט אַריין מלאכים [malokhim: angels] אין די ווערטער, און נישט קומען אַנדערע מלאכים. איך האַלט זייער שטאַרק פון מלאכים, אבער וויל איך אים ווייזן די מלאכים. איינער וואָס רעספּעקט נישט די שם, האָט עס געשריבן, מאַכט עס אַז די וואָס ליינט שוין…

יאָ, די שפּע חידה [shefa khidah: (?)] קען זיין ס׳איז דאָ אַנדערע, קען זיין ס׳איז פּשוט ווייל מ׳טראַסט נישט אַז ער גייט, ס׳איז אַנגענומען שיינען די פּאַרט. קען זיין דאָרט איז יאָ, ווייל מ׳טראַסט אים אַז ער מאַכט…

אָקעי, פרעג די רבנים וואָס זיי האַלטן די דין [din: law/status] פון אַ ראָבאָט. מסתמא [mistama: presumably] אויך נישט. אבער ער האָט אויך נישט קיין גוטע מחשבות [makhshoves: thoughts]. נישט פאַלש, ער האָט נישט קיין גוטע, ער האָט נישט קיין מחשבות. אפֿשר די שאלה אויף דעם מענטש וואָס מאַכט די ראָבאָט? איך האַלט אויף דערביי, איך בין אַ וואָילער איד, גראַדע דער סופר.

ווען איך ליין אַ תורה, האָב איך נישט מיט דער סופר, גאָרנישט דער סופר קען עס שוין געשטאָרבן. ניין, ניין. ניין, ניין. ניין, ניין, ניין, און ער דאַרף מקדש זיין לשמות [mekadesh zayn le-Shemos: sanctify for the Divine names].

דער עיקר: מקדש לשמות

פון דעם רעדט מען עקזעקטלי, אַז די מינים [minim: heretics] איז נישט מקדש לשמות, ווייל דאָס איז נישט קיין זאַך וואָס מ׳קען טשעקן, ס׳איז נאָר ווייל ער גלייבט נישט דערין. יאָ, מקדש לשמות, אבער ביי אים צו זאָגן מקדש לשמות מיינט נישט גאָרנישט.

ער איז געזעסן מיט די זעלבע צעטל וואָס שטייט אין איין כּשר לשם קדושת השם [lishmo kedushas ha-Shem: for the sake of the holiness of the Divine name], און ער האָט עס געזאָגט אפֿילו אויך, אבער ס׳איז ביי אים צו זאָגן, דאָס האָט נישט קיין מינינג. דאָס איז וואָס מ׳זאָגט, ער קען זאָגן, מ׳האָט אים גענומען און זאָגט לשם קדושת השם, יעדע מאָל איז ער געגאַנגען אין מקוה [mikveh: ritual bath] פאַר ער האָט געשריבן די שם. אבער ביי אים די גאַנצע זאַך איז אַ געים, ער גלייבט נישט דערין. אַ פּרנסה [parnose: livelihood], ער מאַכט געלט, פאַרוואָס נישט? ער גיבט אַ פּרנסה, ווייל ער גלייבט נישט דערין, און וואַרפֿן אַוועק זיין תורה.

פאַרקערט: דער באַווייז אַז ס׳איז נישט מעדזשיק

פאַרקערט, פון דאָ זעט מען אַז ס׳איז נישט מעדזשיק. אויב ס׳וואָלט געווען מעדזשיק, איז עניווער וואָס איז מכוון [mekhaven: intending] די ריכטע כּוונות [kavonos: intentions], זאָל געדאַרפֿט קומען צו די זעלבע מהלכים [mahalakhim: processes/results].

ער זאָגט אפֿילו מכוון די כּוונות, ס׳שטייט נישט אַזוי ווייל די מין איז נישט מקדש די שמות, ער איז מכוון די כּוונות אויכעט. כּוונות הרש״ש [kavonos ha-Rashash: the mystical intentions of Rabbi Shalom Sharabi] איז ער מכוון ווען ער מאַכט די תורה, אבער ער גלייבט נישט אין כּוונות הרש״ש. איך קען מכוון זיין אָנגעלייבן, איך טראַכט אַזוי, איך טראַכט אַזוי, איך טו מיך עפּעס.

דער תירוץ: וואָס מען לייגט אַריין איז וואָס מען באַקומט אַרויס

דער תירוץ [teyrets: answer/resolution] איז, וואָס איך מיין איז, איך זע נישט אויס קלאָר, יעדער איינער פאַרשטייט, אַז וואָס מען נעמט אַרויס פון אַ זאַך האָט צו טון אמת׳דיג, וואָס מען גייט אמת׳דיג באַקומען דערצו פון דערפון האָט צו טון מיט וואָס מען לייגט אַריין דערין, אָדער מען לייגט אַריין נישט די ריכטיגע וואָרט דאָ, מיט וועלכע וועג ער האָט יאָ געפילט, ווייל דעמאָלטס האָט ער געטון להפיל [lehofil: to cause to fall] נאָכדעם וואָס ער האָט געכאַפּט, און ער זעט ער גייט נישט צו, יעצט אין זיין וועלט, אין זיין דעת [da’as: knowledge/consciousness], איז נישט דאָס קיין ספר תורה, ווייל צו די ספר תורה איז מען נישט צוגעגאַנגען מיט אַ יחס [yakhas: relationship/attitude] אַז דאָס איז עפּעס אַ ספּעציעלע זאַך, דאָס איז נישט סתם אַ זאַך ווי שאר התורה [she’ar ha-Torah: other ordinary things], דאָס איז אַ ספר תורה פון אַ הייליגע ספר תורה. יעצט, די ספר תורה איז געוואָרן אמת׳דיג אויס ספר תורה. די מלאכים זענען אַוועקגעפֿלויגן.

שאלות און דיסקוסיע: אָביעקטיוויטעט און דעת

תּלמיד:

מ׳ווייסט נישט. מ׳ווייסט נישט, ווייסט מען נישט. וואָס הייסט? וויאַזוי ווייסט מען אַז יענער איז אַ מין? דאָס דאַרף זיין אמת אפֿילו ווען איך ווייס נישט. דאָס איז נאָך אַ רייער.

מגיד שיעור:

זייער גוט. דאָס איז… זייער גוט. זייער גוט. דאָ קומען מיר. דער אמת איז דער אמת אפֿילו מ׳ווייסט נישט. אבער דאָס מיינט נישט אַז ס׳איז נישט דאָ קיין שום זאַך וואָס איז תּלוי אין דעת. דאָס איז דאָרט נאָט טינגס דאָרט פאַלאָ. רייט?

דער נושא פון אָביעקטיוויטי

אונז זענען זייער צוגעוואוינט. דאָס איז דער נושא [noyse: topic] פון אָבדזשעקטיוויטי. מ׳דאַרף זייער גוט קלאָר ווערן. איינער האָט געהערט איך זאָג די וואָרט אָבדזשעקטיוו. ער מיינט אַז ס׳מיינט נישט די זעלבע זאַך ווי אַנדערע מענטשן מיט די וואָרט. פאַרוואָס? ווייל אָבדזשעקטיוו מיינט אַז ס׳גייט נישט אַוועק ווען איך טאָפּ צו גלייבן דערין. זייער גוט.

אבער פון דעם קומט נאָך נישט אויס אַז ס׳איז נישט דאָ קיין שום זאַך אין דער וועלט וואָס איז תּלוי אין מעין יחס דערצו. נישט…

משל: כמים הפנים אל פנים

נאָכאַמאָל, איך וועל דיר זאָגן אַ משל [moshel: parable]. דאָס איז די משל וואָס אַלע תשובה מאַכער [teshuvah makher: those who inspire repentance] זאָגן, אמת? ס׳איז דאָ אַ כּלל [klal: principle] פון מעין פנים אל פנים, כן לב אדם אל האדם [ka’mayim ha-ponim el ponim, ken lev ho-odom el ho-odom: as water reflects a face to a face, so does the heart of man to man], אמת?

יעדער איינער ווייסט, טאָמער איך גלייב אַז דו גייסט לערנען, דו ביסט אַ וואָילער בחור [vayler bokher: fine young man], איך ווייס נישט פאַר אַ מגיד שיעור [magid shiur: lecturer], איך גלייב אַז דו ביסט אַ וואָילער בחור. דו גייסט לערנען מיט מיין שיעור, און איך רעד צו דיר אַזוי, מיט דעם רילעישאַן, נישט נאָר איך גלייב אין מיין קאָפּ איך זיצן אינדערהיים, איך רעד צו דיר אַז איך טו, איך רילעד צו דיר אַזוי. גייסטו אַסאַך מאָל זיין טאַקע אַ וואָילע בחור. טאָמער איך גלייב אַז דו ביסט נישט, גיי איך נישט זיין.

דער ראַציאָנאַליסטישער איינוואַנד

קומען די פֿילוסאָפֿן, די רעשאָנאַליסטן, זאָגן, אַ מענטש, די יסוד [yesod: foundation], ס׳איז דאָך דאָ אַ יסוד. אמת? וואָס איז די יסוד? די מצוות רעשאָנאַליזם, וואָס מיינט רעשאָנאַליזם? יאָ? וואָס אונז אַלע, די מחלה [makhale: disease] וואָס אונז אַלע האָבן אַמאָל געהאַט. אַזאַ מצוה, שטייט מצות עשה [mitsvas aseh: positive commandment], מצות עשה, מצוה להאמין במה שלא מוכח [mitsvah leha’amin bemah she-lo mukhakh: a commandment to believe in that which is not proven]. אמת? ענק איז מסכּים [maskim: agree] מיט די עשה ולא תעשה [aseh velo sa’aseh: positive and negative commandments]? ס׳שטייט נישט אין די גאַנצע תורה דער דער חלק [kheylek: part] פון זיין.

אַז דאָס איז טייטש ראַציאָנאַליזם, יאָ? ראַציאָנאַליזם איז טייטש אַז ס׳איז דאָ אַ מצוה עשה צו גלייבן אויף דעם אמת, אָן אַנדערע פֿרייטער זאַכן וואָס מ׳קען בודק [boydek: examine/verify] זיין וואָס איז מוכרח [mukhrokh: necessary/proven], און אַן איסור לא תעשה [issur lo sa’aseh: negative prohibition] צו גלייבן אויף זאַכן וואָס זענען נישט אמת, יאָ?

דרך אגב [derekh agav: by the way], וואו קומט דער איסור? וועלכע איסור איז עס? אָקעי, נאָך אַ שאלה, נישט פאַר היינט. מ׳דאַרף טראַכטן וועגן דעם, דאָס איז בעיסיק, וועלכע עביר [aveyro: sin] טוט מען? וואָס איז ראַנג? טראַכט איך, וואָס איז די רעכטע ריאַליטי? טו מיר עפּעס. דער אייבערשטער וועט זיין ברוגז? ווער גייט זיין ברוגז? אָקעי, על כל פנים [al kol ponim: in any case], ס׳איז דאָ אַ תּירוץ אויף דעם.

דער וויליאַם דזשעימס-קאָנפֿליקט

לענינינו [le-inyoneynu: regarding our matter], יאָ, די איסור, פרעג איך דיר, דער וואָס איז מקפּיד [makpid: strict] שטאַרק אויף די איסור, אין אַ געוויסע זין, דרך אגב, ס׳איז דאָ אַ סתירה [stirah: contradiction], דאָס איז אַ שמועס [shmues: discussion] פון וויליאַם דזשעימס וואָס מיר האָבן שוין געזאָגט, ס׳איז דאָ אַ סתירה צווישן די צוויי, צווישן “צאתיהן דלאות” [tso’esihen delo’os: (?)] איז אמת?

אַזוי ווי דער וואָס איז זייער שטאַרק מחמיר [makhmír: stringent] אויף די מצוה פון “צאתיהן”, צו וויסן אַלעס וואָס איז אמת, ער גייט אַסאַך מאָל מהדר [mehadar: go out of one’s way] זיין צו גלייבן זאַכן וואָס זענען אַ ספק [sofek: doubt] נישט אמת. און דער וואָס איז זייער שטאַרק מחמיר מער אויף די מצוה פון “לאות”, פון נישט גלייבן זאַכן וואָס זענען נישט אמת, גייט ער אַסאַך מאָל בין ספק נישט גלייבן זאַכן וואָס זענען יאָ אמת.

וואָס איז אַז ער וויל אַוועקוואַרפֿן אַ ברעקל אמת? דער שינאָווער רב האָט געזאָגט אַז ער האָט אַזוי געזאָגט די אמת, אפֿילו אָדער פאַרקערט, וואָס איז אַ חילוק? אַזוי ווייל ס׳איז דאָ אַ ברעקל אמת אין דעם, קויפֿט ער די גאַנצע זאַך. ווייל ס׳איז דאָ אַ ברעקל שקר [sheker: falsehood], וואַרפֿט ער אַוועק די גאַנצע זאַק אמת.

תּלמיד:

יאָ, דאָס איז ממש זייער גוט, זייער גוט. איך גיי אַריינשרייבן נכתב בצד [nikhtav betsad: written on the side] פון די ווילטע בעלייוו מאַן בספר [vilde believe man besefer: wild believe man in the book]. וזהו בחינת הסיפור של השינאווער רב [ve-zehu bekhinas ha-sipur shel ha-Shinover Rav: and this is the aspect of the story of the Shinover Rebbe].

מגיד שיעור:

און יעצט קענסטו אויפֿהערן צו זאָגן פון דעם, און ס׳איז אַ מעשה פון שינאָווער רב. וועלכער האָט געהאַלטן וואָס, געדענקסטו? פאַרוואָס? אַ שינאָווער רב האָט זייער ליב ביים אמת, און גאָרער רב האָט זייער פאַר׳ן שקר. אה, דאָס איז דער חילוק. יאָ, זייער גוט. שכּוח [shkoykh: well done].

סאָו דאָס איז די מחלוקת [makhloykess: dispute], איך וועל כאַפּן אַז ס׳גייט נישט זיין. אָקעי, באַט לאָמיר צוריקגיין צו וואו איך וויל גיין.

די פּראַקטישע שאלה: גלויבן אין די ווייב

וויל איך דיר זאָגן, אויב איינער איז מקפּיד אויף דעם עשה ולא תעשה, אַז אַ ראַציאָנאַליסטישע מענטש, ער איז אַ נאָרמאַלער מענטש, נישט קיין פּתיח לכל דבר [posi’akh lekhol dovor: open to everything]. זייער גוט. יעצט פרעג איך, פרעגט מען אים, וואָס זאָלסטו גלייבן? זאָלסטו גלייבן אַז די ווייב האָט דיך ליב? זאָלסטו גלייבן אַז זי האָט דיך נישט ליב?

גבולות הרציונליזם: אמונה, החלטה, ויצירת מציאות

הבעיה עם הגישה הרציונליסטית הקיצונית

Instructor:

נא, פארשיעלי דאס איז אבעט די פעסט, און מער דאס איז אבעט די פיוטשער. אסאך מאל, איך קען מענטשן וואס זענען אזוי ראציאנאליסטיש, און ער האט א פראבלעם צו גלייבן. מ׳זאגט אים, ר׳ נחמן זאגט, זיי דיין לכף זכות [judge favorably], ער וועט ווערן לכף זכות. יא, איך קען ר׳ נחמן. פרעגט אים, וואס הייסט, וואו איז די הצדקה [justification] דערפון? וואס איז די דזשאסטיפיקעישאן? אפשר איז ער א רשע [wicked person]? זאגט ער, נאכדעם, גלייב אז דער צדיק [righteous person] וועט ער ווערן א צדיק. אבער מיט שם וואס וועל איך גלייבן? ער איז דאך א ספק רשע [possibly wicked]. יא, דו כאפסט אז די וועלט ארבעט נישט אזוי.

אין די וועלט איז דא אסאך זאכן, ס׳איז זייער אינטערעסאנט, there is no solution פון די רציונאליזם. מ׳דארף טרעפן אנדערע סלושונס פאר די שאלה. איך האב געזען א גאנצע שיעור דערוועגן איינמאל, וועגן אז דאס איז דער רמב״ם [Rambam: Maimonides], דער רמב״ם, דער טראכט גוט, וועט זיין גוט. פרק ד׳ געדענקסט, ס׳איז געווען א שיעור אז דער צמח צדק [Tzemach Tzedek: third Chabad Rebbe] אליינס זאגט אז דאס האט ער גענומען פון די רמב״ם. עניקעיס, זייער גוט.

וואס איך זאג איז, אז ס׳איז דא שאלות, אפשר רוב שאלות, אפשר די מער אינטערעסאנטע שאלות. דאס איז ליטערעלי, איך זאג נאר זיין שמועס. ס׳איז דא די מער אינטערעסאנטע שאלות אין לעבן, זענען אזעלכע שאלות וואס מ׳קען נישט מכריע זיין [decide] מיט די עשיה ועלותיו [calculation and reasoning] פון גלייבן נאר וואס איז מוכרח [necessary] און גלייבן נישט וואס איז נישט מוכרח. מ׳דארף טרעפן גאנצע אנדערע מצוות [virtues/principles] וואס זאלן זאגן וואס צו גלייבן און וואס נישט צו גלייבן.

משל פון דער ישראל-פאלעסטינער קאנפליקט

איך וועל דיר זאגן א משל, מיט דעם קען מען פארשטיין, ס׳איז זייער וויכטיג צו פארשטיין. מיט דעם קען מען פארשטיין פארוואס טוט עס, ס׳איז געווען א רשע, רייט? כאפסט? סתם ענק ווילן נעמען אנלערנען צו אידן די יומא. וואס הייסט וואס איך זאג? ניין, איך וויל דאס ארויסברענגען.

וואס וויל מען גלייבן אז די פאלעסטינער ווילן שלום, און די ישראלים, די אידן, ווילן נישט שלום? אדער פארקערט? וואס איז דער אמת? איך האב שטארקענט אין די גיהו בתור ייהו צו טראכטן אז ווען די אידן לייגן אראפ די געווערד… שטארבן זיי פון דעם רב, א פאלעסטינער לייב רובט געווען, לעבט יעדער איינער בשלום [in peace], אזוי זאגן די אידן. דו ווילסט מיר זאגן פונקט פארקערט, די חלק [group], דו קענסט רעדן מיט אונז, זיי האבן ראיות [proofs] מיט עדות [testimony], מיט כתבים [documents], מ׳האט שוין געטראפן וואס שטייט ביי פערדערשטן, עפעס א זכר. זיי גלייבן פונקט פארקערט, נישט אז זיי זאגן, איך דא א חלק וואס זאגן רענך נמי, אבער די אנדערע זאגן פונקט פארקערט, נאר וועמען זאל איך גלייבן?

די אוממעגליכקייט פון אביעקטיווע פּערספּעקטיוו

וואס? ווייל איך זאל זיין אין בית? איך וויל דיך מברר זיין [clarify], לאמיר זיין קלאר. איך גיי קיינמאל נישט קוקן אויף די היסטוריה פון אינדרויסן, אקעי? איך האב א ראיה [proof], רוב גוים וואס קוקן אויף די היסטוריה פון אינדרויסן, איך ווייס נישט, איינער קומט אן אזוי, איינער קען נישט זאגן אז יעדער איינער וואס קוקט פון אינדרויסן. ס׳איז נישט דא אזא זאך וואס קוקט פון אינדרויסן דרך אגב [by the way], ס׳איז נישט דא איינס א דבר. ס׳איז נישט מעגליך, איך קען עפעס ווי יעדע מעשה פונקטליך פארענינג.

דארפסטו געדענקען, איך קען נישט אריין אין די פראבלעמס פון די נאלעדזש פון דעם, ס׳איז דא פראבלעמס. איך האב געזען כמה וכמה יודן גוים וואס זיי זאגן, ער האט א ליסטע, ער האט נישט קיין גאות פאר שום צייט. מ׳וועט פארציילן די מעשה. קודם כל [first of all], ס׳איז נאט פאסיבל, און מענטשליכע זאכן, אזוי פיל פאליטיק, ס׳איז דא אזוי פיל אינפארמאציע, אזוי פיל…

וואס ווילן די יודן? איך ווייס נישט, וויפיל יודן זענען דא? וויפיל דעה [opinions]? יעדער יוד טראכט צוויי אינדערפרי אזוי און נאכמיטאג אזוי, וואס מיינט די יודן ווילן? ס׳איז בכלל נישט קיין זאך, ס׳איז נישט… איך ווייס נישט צו דא וועגן דעם אמת.

די נפקא מינה פון אמונה

אבער ס׳מאכט יא א נפקא מינה [practical difference] אויף וואס מ׳גלייבט, אמת? דער וואס גלייבט אזוי, ער זאגט, ממילא [consequently] זאל מען טון אזוי, ממילא גייט ער זיך פירן אזוי, מען גייט ער שיקן געלט אין די צייט. דער וואס גלייבט פארקערט, ער וועט שיקן געלט אין די פארקערטע צייט, אמת? דאס איז ריעל, מ׳קען… איך וויל ארויסברענגען, מ׳קען נישט… אבער אויף וויפיל מ׳איז פארט פון די וועלט, קענסטו נישט פטור ווערן [exempt] און זאגן, מ׳בלייבט מיט א ספק [doubt] אז מ׳ווייסט נישט, מ׳בלייבט מיט א ספק.

פארוואס ניוטראליטעט איז נישט אן אפציע

דאס וואלט געווען נאך אן אפציע. ווען מ׳ווייסט נישט, אקעי, ס׳האט נישט קיין אפיניען דערוועגן. איך בין נוטראל, איך הייס שווייץ. וואס איז שלעכט? ווייל ס׳איז שלעכט צו זיין ניוטראל. פארוואס? וואס הייסט פארוואס? ווייל אויב ס׳איז דא א… קודם קודם קודם פון דעם וואס ס׳קען זיין אז ס׳שטארבן לויט יענע צייט, אויכעט איז רשעות [wickedness].

דאס הייסט, על הצד [on the assumption] אז דו ביסט א איד און דו דארפסט שטיצן די אידן, זאגסטו איך בין נייטראל ווייל איך בין שטארק מקפיד [careful] אויף די איסור [prohibition] פון לא תאמין דבר שאינו ברור [don’t believe something that isn’t clear], זייער שיין. און וואס איז מיט די איסור פון ותאמין לתאמרך [and you shall believe in your brother]? איז אויך נישט קיין איסור. איך פארשטיי, יענץ איז נאר על הצד אז זיי זענען גערעכט, אבער ס׳איז מער עמערדזשענסיס, נישט אלעס קען מען…

ביישפיל פון סייענס און תורה

די זעלבע זאך ווי חתונה [marriage], אבער דאס איז וויליאמס דער משל. מ׳קען נישט אויף יעדער זאך. אויב ס׳איז דא אן אופן [way], אויף זאכן וואס אונז קענען זאגן, וויפיל שטייט? פארדעם איך טראכט, למשל [for example], רוב שאלות וואס מענטשן זענען וואריד [worried] וועגן סייענס און תורה [Torah], איך זאג איך ווייס נישט, ס׳שטערט מיך נישט.

אין די סענס פון וויפיל טעג האט גענומען דער אייבערשטער צו באשאפן די וועלט? איך ווייס נישט, איך בין נישט מחויב [obligated] צו האבן א הכרעה [decision]. ס׳איז אן אינטערעסאנטע חקירה [investigation], ס׳לערנען פשט [simple meaning] אין חומש [Torah], ס׳לערנען סייענס, ס׳לערנען סייענס פארענטפערן אויך. איך בין נישט, אפשר בין איך ראנג, אבער ס׳איז דא, ס׳איז דא.

ווען מען מוז מכריע זיין

ס׳הייסט, אז מ׳היט אין שבת [keeps Shabbos], דאס פארשטיי איך. איך דארף מחליט זיין [decide] צו מארגן זאגן קידוש [Kiddush: Sabbath blessing], דארף איך וויסן צו מ׳זאגט קידוש. אבער וואס האט מען אינזין ביי קידוש? א ייד וועט זאגן וואס ער פארשטייט. איך זע נישט אז ס׳איז די כ׳, איך זע נישט. ס׳איז נישט אקטואל, ס׳איז נישט אן עקזיסטענשל שאלה צו מיר.

אפשר אנדערע מענטשן טראכטן אנדערש, ווייל זיי זאגן פון דעם קומט ארויס, אבער איך קען נישט עס אריינגיין דישטיגן. ס׳איז דא זייער אסאך שאלות וואס מ׳קען זאגן, נאר פראבלעם, ווען מ׳איז אנגעקומען צו לערנען יענע סוגיא [topic], וועט מען אנגעקומען. אבער ס׳איז דא אסאך שאלות וואס מ׳קען נישט אזוי זאגן.

די פראבלעם מיט אגנאסטיציזם אין פראקטישע זאכן

איך דארף דאך מכליט זיין צו איך גיי היט אין שבת, און דרך אגב, ס׳איז דא אן אנדער וועג אויך, איך קען וועגן. לאמיר היטן שבת, אבער אלעמאל געדענקען אז ס׳איז דא א צד [possibility] אז ס׳איז נישט דא קיין שבת. העלא? ס׳איז נישט קיין וועג פון לעבן. איך מיין, it’s a choice. Just be clear, that’s also a choice, right? ער איז א גנאסטיק [agnostic]. א גנאסטיק איז א choice.

איך מאך א ליצט היטן שבת, אבער אזוי קאלטערהייט, א שאד, דו האסט געקענט היטן שבת ווארימערהייט. האסט מורא? סאו דארף מען רעדן מיט די איסור פון לא תאמין דברים רעים [don’t believe bad things], צו ער איז טאקע מקביד [careful] אויב ער איז א… ס׳איז נישט קיין סאלושן, נאר די ווערטער, מ׳קען מכריע זיין צו זיין נישט אנדעסיידעד, און דאס אליינס האט אויך א פרייז, און מ׳דארף דאס אליינס שופל זיין.

הויפט-טעזע: אמונה שאפט מציאות

סאו צוריק צו ווי איך הער, קומט אויס אז די אינטערעסאנטע שאלה איז, יעצט וואס איך וויל פון די גאנצע זאך איז, אז דאס וואס אמת מיינט וואס איז נישט תלוי [dependent] אין מיין החלטה [decision], מיינט נאכנישט אז ס׳איז דא אמת וואס איז יא תלוי אין מיין החלטה. ס׳איז דא זאכן, און ס׳גייט געשען נאכדעם וואס איך גיי מכליל זיין, אזוי אין אנדערע ווערטער.

מי שמאמין בשבת, יש לו תענוג בשבת

מי שמאמין בשבת, יש לו תענוג בשבת [one who believes in Shabbos, has pleasure in Shabbos]. יא? א איד גלייבט אין קדושת [holiness], ער וועט האבן אן עכטע תענוג [pleasure]. איך רעד נישט, איך רעד דא פון דיר יעצט. שבת גייט עכט האבן תענוג, נישט ער גייט זיך אהרן.

לאמיר פארשטיין, ווען איך גלייב אז שבת איז א הייליגער טאג פון א גאנצע וואך, גייט שבת זיין ביי מיר א הייליגער טאג פון א גאנצע וואך. נישט אז איך גלייב, לאמיר זאגן, ס׳איז נישט די זעלבע זאך, ס׳איז נישט אויב איך גלייב. איך גלייב אז שבת איז הייליג, גיי איך גלייבן אז שבת איז הייליג. ניין, שבת גייט טאקע זיין הייליג.

ביישפיל פון באציאונגען

אזוי ווי ווען איך גלייב אז מיין ווייב האט מיר ליב, גייט זי מיר טאקע ליב האבן. פארשטייט זיך, ווייל איך גיי זיך אקטן צו איר אזוי, און זי גייט צוריק אקטן צו מיר. זי טוט אזוי זאכן, זי טוט איר דיין החלטה.

דבר פלא: אביעקטן רעאגירן צו דיין באציאונג

די זעלבע זאך, די אביעקטס אין די וועלט, דרך אגב, דאס איז א דבר פלא [wondrous thing]. נישט נאר מענטשן ריעקטן צו דיין החלטה, צו דיין רילעישאנשיפס, אויך אביעקטס ריעקטן צו דיין רילעישאנשיפס. עפעס האסטו געוואוסט וועגן דעם? דו גלייבסט מיר נישט? טריי עס אויס.

Student:

⟦#2⟧

Instructor:

ניין, ווען מ׳רילעידט צו זיי, איך גלייב אז די פלאנץ קען וואקסן, און איך בין מטפל [take care] דערין, קען עס פלאנצן. אויב איך גלייב אז אין די שטיקל מארבל ליגט א סטאטוע, קען איך ארויסקומען די סטאטוע דערפון. אויב איך גלייב נישט דערין, קען איך נישט. אמת?

ס׳איז געווען אמת פארדעם, ס׳איז נישט געווען אמת, ס׳איז געווען אמת׳דיגע פאטענשל [potential]. יא, ס׳מוז האבן געווען, ס׳קען זיין מעגליך. אויב ס׳איז מעגליך, העלפט נישט. איך בין מסכים [agree] אז אוממעגליכע זאכן העלפן נישט צו גלייבן. אבער דאס מיינט נישט אז ס׳איז נישטא קיין שום זאכן וואס איך גלייב וועגן זיי, מאכט זיי א קדושה [holiness]. מאכט עס צוריק רעדן צו מיר, נישט נאר מענטשן.

די פראבלעם מיט ראציאנאליסטן און באציאונגען

אויף מענטשן פארשטייט יעדער איינער אז ס׳איז אזוי. הגם [although], זייער אסאך ראציאנאליסטישע מענטשן זענען נסטאק [stuck] מיט מענטשן וועגן דעם. איך זאג, זיי דן לכף זכות [judge favorably], און זיי מיינען יעדער איינער אז איך מיין אז דו ביסט א נאר, וואס איז דיין לכף זכות. אוודאי מיין איך נישט טראכט אזא נארנעס, איך מיין אז זיי זאלן פירן זיך אזוי.

וועסטו זען, ס׳איז א אינטערעסאנטע זאך, דער וואס שמייכלט צו מענטשן, געוויינליך וועלן זיי שמייכלן צוריק. ס׳איז א דבר פלא. פארוואס שמייכלט עס זיי? איך מאך א תניאה [assumption], און אפשר האט ער דאך פיינט? איך גראדע האט ער מיך טאקע פיינט, אבער איך שמייכל עניוועיס, ווייל מארגן וועט ער מיך פייניגער פיינט האבן. ס׳איז העלפט, רייט?

נבואה און פּרעדיקטיוו פּראסעסינג

און מענטשן זענען זאך און זאך זאכן, דאס איז אן אינטערעסאנטע זאך. עס האט צו טון מיט נבואה [prophecy], מיט פראדיקטשאן, פראדיקטיוו פראסעסינג. זייער אסאך זאכן וואס זענען נעטשורל.

Student:

אקעי, איין מינוט, איין מינוט, לאמיר גיין… וועיט.

Instructor:

ניין, ניין, אמת, מ׳זאגט אלעס איז א גבול [limit], אלעס איז א גבול אויב ס׳איז מעגליך, אבער זייער אסאך זאכן…

Student:

ניין, ניין, אמת, מסכים, ס׳איז דא זייער אסאך לימיטס, יעדע זאך האט זייער אסאך לימיטס, מ׳קען נישט נעמען, יעדע זאך קען א מענטש זאגן, מילא מענטשן זאגן, די פאוער אוו עטראקשאן, איך קען חלומ׳ען [dream] אז איך בין א גביר [wealthy person], איך בין ווער א גביר, ניין, דארף אויכעט ארבעטן.

Instructor:

אבער דער וואס האט נישט געחלומ׳ט צו זיין א גביר, איז כמעט [almost] קיינמאל נישט געווארן קיין גביר, כמעט, ס׳מאכט זיך בטעות [by mistake] צו מאכן מענטשן, אבער כמעט נישט, רייט?

די נויטווענדיגקייט פון אנדערע מידות

ס׳איז דא אסאך מער, איך ברענג דאס ארויס ווייל איך רעד מיט ראציאנאליסטישע מענטשן וואס זענען זייער סטאק אויף דעם. בפרט [especially] אויף די future, דאס הייסט פאטענשל זאכן וואס זענען נאך נישט, און ס׳איז דא שווער. בשם וואס זאל איך גלייבן דעם מענטש? בשם וואס זאל איך זיין זיין חבר [friend]? בשם וואס זאל איך אים ליב האבן?

דו דארפסט אים יעצט ליב האבן. און מענטשן האבן א פראבלעם אז ליב האבן איז שוין א reaction. איך קען נישט סתם ליב האבן. איך האב ליב השם עושה [because of what they do]. איך ווייס נישט, אפשר דער אייבערשטער קען ליב האבן זאכן השם עושה. איך האב ליב א מענטש, איך שמייכל צו איינעם ווייל ס׳מאכט מיך… וואו איז די air condition? ווייל ס׳מאכט מיך happy צו אים זען. ס׳מאכט מיך אבער נישט happy. סאו בשם וואס שמייכל איך צו אים?

דארף מען גיין דארט? איין air condition. בשם השם עושה? ניין, ער האט עס אוועקגענומען. איך מיין ער האט עס אוועקגענומען. איך קען אפילו רעדן מיט אים. איך מיין ער האט עס אוועקגענומען. פארשטייסט וואס איך זאג?

סאו ס׳איז דא אן עכטע פראבלעם מיט דעם, און ס׳איז נישט דא קיין solution נאר עפעס אנדערש. מ׳מוז טרעפן אנדערע virtues, נישט די virtue פון גלייבן נאר וואס איז אמת און גלייבן נישט וואס איז נישט אמת, וואס זאלן אונז זאגן וואס צו גלייבן. שטימט?

Student:

⟦#3⟧

צוריק צום הויפט-טעמע: הלכה און אמת

Instructor:

אקעי. נחזור לענינינו [let’s return to our topic]. ניין, זייער גוט. נחזור לענינינו. נחזור לענינינו. דו גלייבסט שוין אין דעם, ס׳איז אבער א פאקט, דו דארפסט נישט גלייבן דערין. דאס איז א פאקט. ס׳איז א פאקט, דו האסט נישט געמאכט.

Student:

ניין.

Instructor:

יא, ס׳איז נישט קיין פאבליק פאקט. איך פארשטיי נישט וואס דו זאגסט.

יעצט, נחזור לענינינו. אקעי? נחזור לענינינו, זייער גוט. ווייל מ׳זאגט, וואס מ׳זאגט, וואס מ׳זאגט, מאכט עס. די הלכה [Jewish law] איז מענטשן וואס זאגן. וואס איז די הלכה? מענטשן זאגן. נחזור לענינינו, זייער גוט. וואס איז א חילוק [difference]? וואס גייט מיך אן? די הלכה זאגט, מאכט עס, ווייל די הלכה איז תלוי אין דאס וואס די הלכה זאגט, מאכט עס נישט שקר [false].

דער לאגישער טעות

ענק האבן אן אינטערעסאנטע החלטה, אן אינטערעסאנטע כלל [principle], וואס איז א טעות. ס׳איז לענ״ד [in my opinion] א basic mistaken logic. ענק זאגן אז וויבאלד [because] אז אמת דארף זיין א זאך וואס איז נישט… נאר אמת, די גאנצע אמת ליגט נישט אין דאס וואס איך בין מחליט, דאס איז נישט אמת, די אמת דארף ליגן outside פון מיר אז נישט איז עס נישט אמת, ממילא האבן ענק געמאכט א שפרינג און ענק זאגן דערפאר קען נישט זיין קיין שום אמת וואס איז נקבע [determined] על ידי [by] וואס איך בין מחליט. שטימט?

דאס זענען צוויי אנדערע זאכן. זאג איך אז ס׳איז דא זאכן, און איך וויל וויסן וואס זענען די זאכן. מסכים. ווייסטו וואס? אפשר יענע הלכה איז א טעות.

לערנען אַ ספר: אמונה, רילעישאנשיפּ, און די מעכאַניזם פון קדושת הספר

קריטיק און ענטפער: די לאָגיק פון באַשלאָסענע אמת

ענטפער אויף דער תלמיד׳ס קושיא

Instructor:

איר האָט אַן אינטערעסאַנטע החלטה, אַן אינטערעסאַנטע כלל וואָס איז אַ טעות, ס׳איז אַ basic mistaken logic. איר זאָגט אַז ווייַבאַלד אַז אמת דאַרף זיין זאַכן וואָס איז נישט נאָר אמת, די גאַנצע אמת ליגט אין דעם וואָס איך בין מחליט, דאָס איז נישט אמת, די אמת דאַרף ליגן outside of מיר, איז דאָס נישט אמת. ממילא האָט איר געמאַכט אַ שפּרינג, איר זאָגט דערפאַר קען נישט זיין קיין שום אמת וואָס איז נקבע על ידי וואָס איך בין מחליט. שטימט?

אין צוויי אַנדערע זאַכן. זאָג איך אַז ס׳איז דאָ זאַכן. איר ווילט וויסן וואָס זענען די זאַכן? אפשר יענע הלכה איז אַ טעות, ס׳איז נאָר אַן illustration. איך האָב נישט קיין חשבון וואָס איר האָט יעצט געזאָגט, איך האָב עס נישט געהאַט. דאָס איז נאָר אַן argument, by the way, דאָס איז נאָר אַן argument. איך דאַרף ווייַזן וואָס איר זאָגט. איך האָב דאָס געהערט פון מענטשן וואָס האָבן דאָס אויסגעלערנט, וועל איך זאָג עס נאָך צו אייך. פאַרשטייט איר? איך האָב עס נישט געטראַכט. דאָס איז נישט די דראַמאַ וואָס איר זאָגט. איך האָב אייך געזאָגט פון מיר, איך האָב עס גענומען.

דאָס איז אַ וויליאַם דזשעימס׳ס תורות. מער ווייניגער. ס׳איז דאָ אַזעלכע סאָרט אמת, און זייער אַסאַך, נישט אַלע, זייער אַסאַך, אַזוי ווי איר האָט געזאָגט, ס׳מיינט נאָך נישט אַז איך קען מחליט זיין אַז איר זענט אַ קו, אָדער אפילו איר זענט אַ נקיבה, איך ווייס שוין נישט, אפשר איז דאָ מחלוקת הפוסקים דערין, ס׳איז נישט אַזוי סימפּל, אָבער נישט אַלעס קען מען מחליט זיין. אָבער זייער אַסאַך זאַכן קען מען יאָ מחליט זיין, נישט מ׳קען מחליט זיין און די החלטה איז וואָס איר בלייבט מיט, איר קענט מחליט זיין, און נאָכדעם וועט ווערן אויסגעפאָרעמט די reality לויט דעם. אָקיי?

קען אמת זיך טשיינדזשן?

Student:

איך פאַרשטיי נישט, דאָס מיינט אמת קען זיך טשיינדזשן, אַ זאַך פאַרנעמען, די טיש קען ווערן צובראָכן. ס׳איז אמת אַז ס׳איז אַ טיש, דאָס איז דאָך פאַרמענטלי, דאָס איז אַלעס פאַרנטיפיקל פּראָבלעמס, איך ברענג עס נאָר אַרויס אויפ׳ן טיש. אמת קען זיך טשיינדזשן?

Instructor:

יאָ, אמת קען זיך נישט טשיינדזשן, אָבער אין די וועלט איז דאָ זייערע זאַכן וואָס זענען נישט אמת, און דערווייַל קענען זיך טשיינדזשן. און אַ חלק פון וואו זיי טשיינדזשן, איינע פון די וועגן וויאַזוי מענטשן טשיינדזשן, מענטשן זענען שכלית׳דיגע בריאים, איינע פון די וועגן וויאַזוי מענטשן טשיינדזשן זאַכן איז דורך גלייבן אַז זיי זענען אַנדערש. ס׳איז אַ פאַקט.

Predictive Processing: אַ קאָגניטיוו-וויסנשאַפטלעכע ראיה

די טעאָריע פון Predictive Coding

כמעט רוב זאַכן, מעשיות, אין די חגב, ס׳איז דאָ אַ טעאָריע וואָס הייסט, און איר קענט עס נאָכקוקן, ס׳איז דאָ אַ טעאָריע אין איינע פון די היינטיגסטע מערסטע פענסטע טעאָריעס וועגן וויאַזוי יומען קאָגנישאָן אַרבעט, הייסט פּרעדיקטיוו פּראָצעסינג. Predictive coding און predictive processing. און predictive processing האָט אַסאַך ראיות. די סברא, איך האָב אַ חבר וואָס האָט געאַרבעט אויף דעם אין אוניווערסיטי אַמאָל, און ער האָט מיר געוויזן ממש experiments, איך געדענק שוין נישט די ראיות ברורות, אָבער predictive processing זאָגט אַז ווען אַ מענטש טוט עפּעס, טוט ער עס אַלעמאָל ווייַל ער גלייבט אַז ס׳איז שוין געשען.

וויאַזוי עס אַרבעט: דאָס ביישפּיל פון רירן די האַנט

ס׳איז אַן אינטערעסאַנטע זאַך. אין אַנדערע ווערטער, ער זאָגט, ווען איך ריר מיין האַנט – און זיי האָבן ראיות, ס׳איז ממש אינטערעסאַנטע experiments וואָס מ׳קען זען – ווען איך ריר מיין האַנט, וויאַזוי ריר איך מיין האַנט? די וועג וויאַזוי ס׳אַרבעט אין די מוח, נישט אין די structure פון די cognition פון דעם מענטש, אַרבעט עס אַז איך גלייב אַז מיין האַנט איז שוין דאָרט, און מיין גוף האָט אַ נטיה צו גיין ווי איך גלייב שוין.

דאָס הייסט, פרעגן, מילא קען איך רוקן די וואַנט? ניין. ס׳דאַרף נאָך אַלץ עפּעס אַ שליטה. ס׳דאַרף יאָ האָבן עפּעס אַ level פון control, אָבער דאָך קען זיך טועה זיין. אַמאָל מיינט אַ מענטש, איך געדענק נישט די פּרטים, אָבער איך קען מסביר זיין די תורה פון וויאַזוי ס׳אַרבעט, אַז די prediction, קודם predict מען, און נאָכדעם מאַכט מען אַז די וועלט זאָל שטימען מיט די prediction. נישט קודם קוק איך, און נאָכדעם איך מאַך אַ החלטה צו רוקן און ס׳רוקט זיך.

איינע פון די ראיות איז אַז מ׳זעט אַז די געפיל פון זיך רוקן איז שוין פאַר די רוקן זיך. יאָ, מ׳קען זען אַז מ׳האָט עפּעס געטעסט מיט מענטשן אַז זיי ווייסן אַז זיי רוקן זיך נאָך פאַר זיי האָבן מחליט געווען. נישט נאָר פאַר זיי האָבן גערוקט, פאַר זיי האָבן מחליט געווען. די החלטה זיך צו רוקן איז אַ פועל יוצא פון די belief אַז דו האָסט דיך גערוקט. אַזוי איז אַ סברא.

און, אָקיי, ס׳איז איינע פון די… וואָס? איך ווייס נישט, דאָס איז די וויאַזוי cognition, וויאַזוי action אַרבעט. דאָס איז אַ תורה, און איך בין נישט קיין מומחה אין די תורה, איך זאָג נאָר אַז ס׳איז אַ זייער נוצליכע תורה. פאַר דיין גוף, נישט פאַר יענעמ׳ס גוף. איך פאַרשטיי זיך. עפּעס אַ… מאַך נישט magic יעצט.

אויסברייטערונג צו גרעסערע לעבנס-זאַכן

פון גוף-באַוועגונג צו עמאָציאָנעלע רילעישאנשיפּס

אָבער וואָס ס׳ברענגט אַרויס איז, אַז די תורה, וואָס מיר זאָגן די תורה, איז מרחיב אויך זייער אַסאַך צו גרעסערע זאַכן. דאָס הייסט, איך האָב ליב מיין ווייב נאָכדעם וואָס איך גלייב אַז איך האָב זי שוין ליב. און נאָכדעם, מיין גוף, אַלע אַנדערע מעשים שטעלן זיך צו צו דאָס וואָס איך גלייב שוין.

די געפאַר פון מיסברויך

סאו, ס׳איז דאָ אַ פּראָבלעם. מ׳קען יעדע זאַך ruin’ען. מ׳קען האָבן צו גלייבן זאַכן וואָס זענען גאַנץ פאַנטאַזיע, זיך און מאַסקעס. יעדע זאַך איז דאָ אַ קושן, יעדע זאַך איז דאָ אַ קליפּה, וויאַזוי מ׳טוט עס ראַנגלי, פאַרשטייט זיך.

דער עיקר יסוד: אמת outside of yourself

אָבער וואָס איך ברענג נאָר אַרויס איז, לאָמיר זיין זייער קלאָר, דאָס וואָס גלייבן דאַרפן נאָר זאַכן וואָס איז נישט אמת פאַר דו האָסט זיי געגלייבט, מיינט נישט אַז ס׳איז דאָ זאַכן וואָס ווערן אמת ווייַל דו האָסט זיי געגלייבט, און זיי ווערן אמת נישט. אַז דו גלייבסט, ווערט עס אמת outside of yourself. דאָס איז מיין עיקר יסוד. די יסוד איז גדול בתורה, און איך מיין אַז דאָס איז אמת לימוד של תורה. ס׳איז נישט קיין דברים ברורים.

צוריק צום הויפּט-טעמע: וואָס מיינט לערנען אַ ספר

לערנען איז נישט סקענען

וואָס איז זייער אַ וויינע זאַך. איין מינוט, זייער גוט. ווען מ׳זאָגט אַזאַ יסוד, זאָגט מען נאָך נישט… מ׳קען נישט טאַנצן מיט דעם, מ׳קען נאָך נישט וועגן דעם זאָגן אַז איך טראַכט אַז די לפנים ווערט נענטער, ווערט עס טאַקע נענטער. אָקיי, אַלעס איז פאַרשטענדליך.

יעצט, איך וויל אָבער צוריקגיין און גיין צוריק צו וואָס אונז האָבן געזאָגט. יעצט, דו ווילסט רעדן וועגן אַ ספר, right? אונז גיימיר צוריקגיין. אַ ספר מיינט נישט, אונז האָבן דאָס אויך פריער געזאָגט פאַרן פריערדיגן אָקטאָבער. לערנען אַ ספר מיינט נישט צו מאַכן אַ קאָפּי פון די pictures אין די book אין מיין מוח. דאָס איז וואָס אַ סקענער מאַשין טוט, נישט וואָס אַ מענטשליכע מוח טוט, אָקיי? This is not why any human being reads a book. ס׳איז נישט וואָס ס׳איז געמיינט, אמת? נאָר אַ טעות, אונז האָבן אַסאַך מאָל די בילד פון דאָס וואָס ס׳מיינט. ס׳וויל די סוף, מ׳זאָל זאָגן, מ׳פאַרשטייט דאָס איז די picture פון ס׳מיינט. ס׳מיינט נישט דאָס.

לערנען איז אַ רילעישאנשיפּ

לערנען אַ ספר מיינט אַז איך וויל דורך די ספר אַרויסבאַקומען, באַקומען פון דעם, ער זאָל מיר פאַרציילן. איך זאָג עס כאילו איך געב פאַר די ספר agency, ווייַל ס׳איז נישט קיין בעסערע וועג. ס׳מיינט נישט אַז די ספר האָט agency, ס׳איז קאַנטראָלד אפשר אינגאַנצן ביי מיר, אָבער למעשה טוט עס עפּעס, אמת? איך באַקום עפּעס פון אים, נישט נאָר איך געב עפּעס פון אים. אַז נישט דאַרף זיך סתם אַזוי פרעגן, איך קען גאָרנישט לערנען פון אַ ספר, ווייַל אַ ספר איז אַ טויטע זאַך, ס׳טוט נישט גאָרנישט. ניין, אַ ספר טוט עפּעס, לכל הדעות טוט אַ ספר עפּעס, right?

וואָס דער ספר טוט איז תלוי אין דיר

די שאלה איז וויפיל ס׳טוט. יעצט זאָג איך דיר אַ פּשוט׳ע זאַך, אַז ס׳איז מוכרח במציאות, יעדער איינער וואָס האָט געלערנט מיט אַ ספר ווייסט, אַז וואָס אַ ספר טוט איז תלוי וואָס דו טוסט צו אים. אויב דו ביסט מחבר די רבי, האָט דאָך די רבי געגעבן, אויב דו ביסט מחבר די ספר.

ראיות פון ספרים הקדושים: כבוד פאַר דעם ספר

קושן דעם ספר נאָכ׳ן לערנען

פון דעם שטייט אין אַלע ספרים הקדושים, אַז ווער ס׳קושט די ספר נאָכ׳ן לערנען, וועט בעסער געדענקען די לערנען. און דו ווייסט אַז ס׳איז בדוק ומנוסה אַז עס אַרבעט דאָס? ס׳איז נישט קיין דזשאָוק.

ר׳ עקיבא אייגר: שיינע פּאַפּירן און מאַרדזשינס

ס׳שטייט אין ר׳ עקיבא אייגער, דער דברי חגיגה איז געווען, און ר׳ עקיבא אייגער האָט געזאָגט אַז יעדער איינער ברענגט די תשובה פון ר׳ עקיבא אייגער אין זיין הקדמה, אַז ער האָט געשריבן אַז מ׳זאָל דריקן זיין ספר אין שיינע פּאַפּירן, מיט שיינע מאַרדזשינס, מיט שיינע גראַפיקס, ווייַל מ׳לערנט בעסער אַזוי, אמת?

דער איפודי: קדושת התורה ליגט אין די פאָנט

דאָס קומט פון די הייליגע ספר, די איפודי, וואָס האָט געהייסן ר׳ יצחק דוראַן, דער פּראָפיט האָט מען אים אָנגערופן, מ׳האָט אים מאַנס געווען צו זיך מאַכן קריסטליך וכדומה. ער האָט געשריבן אַ ספר מעשה אפוד, און דאָרט איז ער מסביר, און מיט דעם איז ער מסביר קדושת התורה.

דאָס איז שטיקל קולטור, ווער איינער קומט צו די הקדמה פון ספר מעשה אפוד, פון ר׳ יצחק האָט ער געהייסן? דער איפודי, דער מחבר איפודי. ער האָט געשריבן אַ ספר אויף דקדוק [grammar], זייער אַ שיינע ספר אויף דקדוק, אויף די אותיות, אויף די ווערטער פון די תורה. ער איז אַ מסביר אַז דער עולם האָט נישט קיין appreciation פאַר די ווערטער פון די תורה. מ׳לערנט נאָר די תוכן, מ’appreciate נישט די ווערטער, די דקדוק, די צורת האותיות.

און דאָרט איז ער מסביר אין זיין הקדמה, אַז וועגן דעם איינע פון די סגולות הלימוד, איינע פון די תנאי הלימוד, איז ליינען בכתב אשורית [in Assyrian script]. כתב אשורית מיינט נישט די funny אותיות וואָס מ׳האָט אין אַ ספר תורה, ס׳מיינט זאָגן שיינע, אָריגינעל איז דאָס געווען שיין, און היינט איז אַנדערש די סטייל, די פאָנט. און מ׳קוקט אַ ספר תורה, אין דעם ליגט די קדושת ספר תורה ליגט אין די פאָנט, נישט נאָר אין די תוכן. ווייַל דעמאָלטס האָסטו אַזאַ רעלעישאָן, באַקומסטו מיט דעם, רעדסטו זיך אַנדערש. לייגסט עס אַריין אין אָרון קדש [holy ark], לייגסט עס אַריין אין אַ… זינגסטו פאַרדעם, ווייַל מ׳ברענגט עס, ווי זיינער, יהללו את שם ה׳ [praise the name of God] אָדער וואָס מ׳זאָל קענען בעסער פאַרשטיין די לערנען.

ספר און רבי: די זעלבע סטרוקטור

די פּאַראַלעל צווישן ספר און רבי

ס׳איז פּונקט אַזוי ווי ווען מ׳רעדט צו אַ מענטשליכע רבי און מ׳געבט אים כבוד [honor], וועט דאָך דער רבי אַ מעשה צוריקגעבן כבוד, וועט דאָך מעשה זיין בעסער די לערנען. ס׳איז דאָ אַ רילעישאנשיפּ, לערנען לערנט מען אין אַ רילעישאנשיפּ, און ווי מ׳האָט זיך ליב, און מ׳פאַרשטייט זיך איינער צווייטער, און מ׳רעספּעקט זיך איינער צווייטער, לערנט מען בעסער. פּשוט, דאָס איז פּשוט פּשוט.

לערנען פון אַ ספר איז אויך אַ רילעישאנשיפּ

לערנען פון אַ ספר איז אויך אַ רילעישאנשיפּ. ס׳איז אַן אַנדערע רילעישאַפּ וואָס דו האָסט נאָך מער קאַנטראָל. ווען ס׳איז דאָ אַ לעבעדיגער רבי, דאָס איז דאָס טאַקע, ס׳איז אַ חסרון פון אַ ספר. אַ חסרון קען דאָך קיינמאָל נישט געבן אַ זעץ אויפ׳ן קאָפּ און זאָגן, הער שנעל די שיעור. ניין, דאָס קען נישט די ספר טון, ממילא איז די חסרון פון אַ ספר.

די זעלבע הכרחים און כבודות

אָבער די אַלע… די הכרחים וואָס מ׳דאַרף האָבן ווען מ׳לערנט פון אַ רבי דאַרפן אויך, אַלע כבודות וואָס מ׳דאַרף האָבן פאַר אַ רבי דאַרפן אויך האָבן פאַר אַ ספר. איך ווייס נישט ס׳שטייט אין די גמרא אַז מ׳דאַרף מער רעדן פאַר אַ רבי ווי אַ ספר, האָט איך מיר געזאָגט. אָבער פאַר אַ ספר דאַרפן אויך אויפשטיין. אמת, מענטשן זענען אין די ענינים וואָס שטייען נאָר פאַר די ספר, זאָלן זיי האָבן נישט קיין רבי. אַ רבי איז בעסער ווי אַ ספר.

די זעלבע בעיסיק וועג

אָבער אַ ספר און אַ רבי אַרבעטן די זעלבע וועג. דו רעדסט מיט די ספר שיין, רעדסט ער צו דיר שיין. דו נעמסט ערנסט, ער זאָגט, דו וועסט אויך רעדן מער ערנסט. אמת, ווען דער רבי ווען מ׳נעמט אים נישט ערנסט, רעדט ער צו די זאַך. ווען ער נעמט אים ערנסט, טראַכט ער פאַר אַ רבי. דער ספר אויך טראַכט פאַר רעדט, ווען דו נעמסט אים ערנסט, און ווען נישט טראַכט ער נישט פאַר רעדט.

איי, דאָס איז דער פּלא, ער קען זיך נישט טוישן. דער ספר בלייבט פערד אין די זעלבע, סאו, ס׳איז לימיטעד מער דאָס. אַ רבי אַרבעט עס בעסער דאָס ווי ביי אַ ספר, אָבער ער אַרבעט נאָך אַלץ אין די זעלבע בעיסיק וועג.

דער הויפּט-יסוד: יראת הכבוד און אמונת חכמים

בדוק ומנוסה: יראת הכבוד ברענגט בעסערע לערנען

וועגן דעם איז בדוק ומנוסה אַז דער וואָס גייט צו צו אַ ספר מיט יראת הכבוד [fear/reverence of honor], וואָס אינקלודס בויעטעס אויף די סכונסערע יראת הכבוד וואָס זיי האָבן געזאָגט, סיי דאָס איז ער עמט יעדע וואָרט ערנסט, און סיי דאָס איז ער גלייבט.

וואָס מיינט גלייבן קדושת הספר?

וואָס מיינט כדי גלייבן קדושת הספר ביי די וועי? איך האָב דיר געזאָגט, ס׳איז אַ לשון הרמב״ם [language of the Rambam/Maimonides], ס׳איז דער ספר אינו כשאר הדברים [the book is not like other things], דרך השלילה [via negativa] וואָס איך זאָג פאַר מיר, right? דאָס איז אַלסער מיינד, ס׳איז מעדזשיק, מיינע קינדער זאָגן…

ס׳איז סירקולער, אָבער נישט מניה וביה

ס׳איז סירקולער, ס׳איז סירקולער, אַזוי ווי סירקולער ווען איך האָב ליב מיין ווייב האָט זי מיך דאָס איז circular, אָבער ס׳איז נישט circular אין די סענס אַז ס׳איז מניה וביה [self-contradictory/tautological]. ס׳איז circular אין די סענס אַז וואָס איך בין מחליט וויאַזוי איך גיי צו אים קומט נישט פון מיר, ס׳קומט פון אים. ווען איך גיי צו צו אַ ספר מיט אַ יראת הכבוד, דעמאָלטס…

קריטיק פון ראַציאָנאַליזם

די קשיא וואָס ראַציאָנאַליסטן קענען נישט סאָלווען

זייער גוט, און דאָס איז טאַקע די קשיא וואָס די ראַציאָנאַליסטן קענען נישט סאָלווען, און מיט דעם לערנען זיי קיינמאָל גאָרנישט. פאַרדעם צו זיין אַ ראַציאָנאַליסט איז אַ גרויסע עבירה [sin], און מ׳איז נישט אפילו מקיים [fulfill] די אייגענע מצוה [commandment], ווייַל די מצוה פון לערנען די אמת קען מען נישט מקיים זיין ווי לאַנג מ׳איז צו מקבל, מ׳דאַרף נישט צו לערנען עפּעס וואָס אפשר שטייט נישט דאָרט. מ׳דאַרף קיינמאָל קיינמאָל נישט לערנען, מ׳דאַרף אַלעמאָל חושד [suspicious] זיין.

חשדנות: אַ מדה במצות שבו

און די מצוה פון חשדנות איז אַליינס אַ מדה וואָס מ׳דאַרף האָבן אַ מדה במצות שבו [a character trait that must be measured], אמת? חשדנות איז אַ גוטע מדה, “כבדהו וחשדהו” [honor him and suspect him], אָבער איך ווייס נישט וואָס יעדער איינער ווייסט, איך קען נישט שטעלן איין קוואַשן.

Student:

איך האָב געענטפערט אַז דאָס וואָס דו רעדסט איז חשדנות, it’s really a מדה, it’s a טראַומאַ, איך ווייס נישט וואָס איז היינט. אמת, אַ גוטע קשיא.

אמונת חכמים: נישט גלייבן שטותים, נאָר העלפן דעם ספר רעדן אמת

דאָס הייסט אמונת חכמים [faith in the sages], און פאַרדעם וואָס זאָגן עס דאַרף אמונת חכמים, אָבער דאַרפסטו געדענקען אַז אמונת חכמים מיינט נישט אַז וועגן דעם אויב די ספר זאָגט שטותים [nonsense] וועסטו אים גלייבן. עס מיינט אַז די אמונת חכמים וועט דיר העלפן אַרויסנעמען פון די ספר, נישט אַרויסנעמען פון די ספר, זאָל רעדן צו דיר אמת און נישט שטותים.

דער זוהר׳ס משל: תורה ווי אַן אשה חשיקה

די תורה געט זיך נאָר פאַר ווער ס׳האָט איר ליב

דרך אגב [by the way], ספרים, די תורה, אַזוי שטייט אין זוהר [Zohar], די תורה איז אַזוי ווי אַן אשה חשיקה [desired woman] וואָס מ׳גייט זי נאָך, און זי געט זיך נאָר פאַר יעדער ווער ס׳האָט איר ליב. ווער ס׳רעספּעקט איר נישט, זאָגט די תורה שטותים.

ווער ס׳איז שולדיג אין די שטותים

דאָס וואָס דאָ מענטשן וואָס רעדן אויס פון תורה שטותים, זיי זענען אַליין שולדיג, און נישט זיי אַליין שולדיג אַז זיי האָבן אַלעס צו זייער שטותים, ס׳איז די תורה׳ס שטותים. די תורה זאָגט פאַר זיי, ווי דו לערנסט מיר נישט ערנסט? דו נעמסט זיך נישט ערנסט? נאָר פּראָבלעם, דו האָסט אַ פּאַר דזשאָוקס, דו האָסט אַ פּאַר נאַרישקייטן, גיי טו זיי. און יענער נאָר טוט זיין, ער זאָגט דאָך אַז ס׳שטייט אין די תורה. דו כאַפּסט? מ׳מאַכט פּורים פון אים.

די זעלבע מיט אַ רבי

טרו, אַזוי ווי אַ רבי, ס׳איז דאָ רבי׳ס ווי… איך טו דאָס אויך, אַ מענטש, איך שפּיל מיר, איך מאַך אימערקערשטער ספּאָטעל, איך קוק אויף די הונטערעט אַסאַך מאָל. די זעלבע, מאַוסטער טשענדזש פון תשע בקש, בוא נדון [come let us discuss]. ס׳איז נישט קיין פּראַווען, איך קען צוריקשאַלטן.

לערנען מיט יראת הכבוד: דער מעכאַניזם פֿון קדושה און דער חילוק צווישן ספֿרים

דער משל פֿון תּורה וואָס רעאַגירט אויף דעם לומד

די תורה זאגט פאר זיי: דו לערנסט מיך נישט ערנסט? דו לערנסט מיך נישט ערנסט? נו, פראבלעם. דו האסט אפאר דזשאוקס [jokes], דו האסט אפאר נארישקייטן, גיי טו זיי. און יענער נאכט טוט זיי, ער זאגט דאך אז ס׳שטייט אין די תורה. דער חיד״א [רבי חיים יוסף דוד אזולאי, מקובל ופוסק, 1724-1806] זאגט: מ׳מאכט פורים פון דעם.

טרו [true]. אזוי ווי א רבי – ס׳איז דא רבי׳ס וואס איך טו דאס אויך. ס׳איז דא א מענטש, איך גיי אריין, ס׳קומט אריין, איך שפיל מיך, איך מאך אים עפעס א ספאטעל, איך קוק אויף די אונטערשטע פאר אסאך מאל. די זעלבע – מעותי תשעה ביקש בו נדון [מעותי תשעה ביקש בו נדון: “די מטבעות פון תשעה ביקש בו נדון” – א תלמודישע אויסדרוק]. ס׳איז נישט קיין פראבלעם, איך קען צוריקשעלטן, ס׳מיינט נישט גארנישט, ס׳איז נישט ערנסט. דו ווילסט דאס? נו, פראבלעם. איך האב נישט קיין צייט, איך האב נישט קיין טענה צו דיר, איך בין נישט גורס. דאס איז די ריאליטי.

אַ ספֿר מוז אויך עפּעס טון כּדי דו זאָלסט לערנען פֿון אים

און דאס איז אויך אמת אויף א ספר. אוודאי, א ספר איז מער לימיטעד [limited]. דו זאגסט אז א ספר קען ווייניגער ריעקטן [react] ווי א רבי, אבער א ספר מוז דאך עפעס טון כדי דו זאלסט עפעס לערנען פון אים. טוט ער דאס.

אויב דו גייסט צו צו דעם מיט יראת הכבוד [יראת הכבוד: רעספעקט, כבוד], וואס דאס מיינט:

קודם כל – דו נעמסט ערנסט אלע ווערטער פון זיי.

און צווייטנס – וואס מיינט אז ס׳שטייט קדושה [קדושה: הייליקייט], ס׳איז נישט כשאר הדברים [כשאר הדברים: ווי אנדערע זאכן]? ס׳מיינט אז ער געבט דיר א בעסערע בליק אויף די וועלט ווי דו האסט געהאט ביז יעצט. דאס איז די טייטש, רייט [right]?

דער סקיי-סקרייפּער משל: צוויי לעוועלס פֿון לערנען

וואס מיינט קדושה? טרענסענדענס [transcendence], האסטו געזאגט. טרענסענדענס – איך ווייס נישט די ווארט, אין ליטעראל טרענסלעישן [literal translation] ווייס איך וואס ס׳מיינט, אבער אין די קאנטעקסט [context] וואס דו מיינסט ארויסצוברענגען איז אז ס׳איז דא א מענטש וואס ער זאגט:

ס׳איז דא צוויי וועגן פון לערנען א שיעור אדער א ספר:

איין וועג איז צו זאגן אז ער זאגט מער ווייניגער וואס איך ווייס שוין, אפשר לייגט ער צו נאך א פרט, נאך א שטיקל אינפארמאציע וואס איך האב נישט געוואוסט.

און א צווייטע לעוועל איז צו זאגן אז דער רבי קוקט אויף די וועלט פון אן אנדערע לעוועל. פארשטייסט?

דאס הייסט, ס׳איז דא צוויי מענטשן וואס גייען אויף א סקיי-סקרעיפער [skyscraper], זיי זענען נעבן א סקיי-סקרעיפער, יא?

ס׳איז דא איינער וואס שטייט אויפ׳ן ערשטן שטאק, און ס׳קומט איינער און ער פארציילט אים אז ס׳איז דא א צווייטע שטאק. איינער איז דא אויף די ערשטע שטאק, און ער זאגט: איך קוק, ס׳איז דא א צווייטע שטאק. ס׳איז גארנישט קיין אינפארמאציע. דאס איז די טייטש כשאר הדברים. נאך א שטאק, אקעי [okay]. ס׳איז דא איין שטאק, אויף דעם נאך א שטאק. אקעי, איך פארשטיי, ס׳מאכט סענס [sense].

נאכדעם איז דא א צווייטער וואס ער זאגט: קוק, פון די צווייטע שטאק זעט אויס די וועלט אנדערש ווי ס׳זעט אויס פון די ערשטע שטאק. חוץ פון דעם, ווייל דו שטייסט אויף די ערשטע שטאק, קען מען אריינגיין אין דעם משל מער, און מ׳דארף ארויפקריכן קודם אויף די ערשטע שטאק, און מ׳דארף טאקע ארויפקריכן, און ס׳האט עפעס א שייכות צו די ערשטע שטאק, אבער די צווייטע שטאק זעט די וועלט אויס אנדערש. רייט?

דאס וואס ער לערנט אזוי, דאס הייסט ער לערנט מיט קדושה, מיט יראת הכבוד, מיט רעספעקט [respect], “transcendent respect”. ווייל ער זאגט: איך קען זיין אז איך טראכט אז דער רבי – נישט ער זאגט מיר נאך זאכן וואס איך ווייס שוין, וואס איך ווייס גראדע נישט, אבער ס׳איז נאך אויף מיין לעוועל. ער זאגט מיר עפעס אן אנדערע וועג צו קוקן.

דער חילוק צווישן פּאָעזיע און אינפֿאָרמאַציע

פארדעם וועלן מיר זאגן אז איינער לייענט “poetry” [פּאָעזיע] אדער אזוי ווייטער – ער לייענט עס נישט כדי צו וויסן נאך א שטיקל אינפארמאציע, ער לייענט עס כדי צו טוישן די וועג וויאזוי ער לערנט די וועלט, די וועג וויאזוי ער קוקט אויף דעם.

קען מען זאגן זיך צו טוישן, אבער נישט זיך צו טוישן אליינס – ער טוט די פעולה [פעולה: אַקציע, מעשׂה]. דער רבי טוט עס. אויב דו לאזט אים. אויב דו לאזט אים נישט, גייט ער עס נישט טון פאר דיר. פשוט? ס׳איז קלאר.

צוריק צו די נושׂא: ר׳ שמחה איז נאָך אַן עם-הארץ

צוריק צו די נושא. קומט אויס… איין מינוט, לאמיר עס אויספירן. ניין, דאס איז דברים ברורים [דברים ברורים: קלאָרע זאַכן] ביי מיר. איך מיין אז ס׳איז אמת. און מיט דעם איז געענטפערט, נישט אינגאנצן פארענטפערט, אבער ס׳איז א חלק פון די תירוץ [תירוץ: ענטפֿער] פון די פראבלעמען וואס זייער אסאך מענטשן האבן וועגן דעם. און די תירוץ איז אז ער איז נאך אן עם-הארץ [עם-הארץ: אַן אומגעלערנטער].

יעצט, וויל איך זאגן, יעצט – ס׳איז דא אסאך מענטשן, איך מיין אז ס׳ליגט אין די “mistake” [מיסטייק]. איך האב געוואלט זאגן אז ער איז “wrong” [ראָנג]. דאס איז וואס איך האב געוואלט זאגן. איך וויל מסביר זיין [מסביר זיין: דערקלערן] מיט וואס ער איז “wrong”, און במה דברים תלוי [במה דברים תלוי: אויף וואָס עס הענגט אָפּ].

די “joke” [דזשאָוק] וואס איך האב געוואלט זאגן פאר׳ן שיעור איז אמת׳דיג די גאנצע שיעור. איך האב זיך אויסגעלערנט, ס׳איז תחילתם של תלמידי חכמים [תחילתם של תלמידי חכמים: דער אָנהייב פֿון תּלמידי-חכמים]. סאו [so], די… צוביסלעך וועט מען פארשטיין דאס אויך, מ׳וועט נישט דארפן זאגן די גאנצע שיעור.

דער סוד פֿון קבלה: מיר מאַכן דעם הימל

די… מענטשן האבן א פראבלעם, ווייל וועגן דאס, מענטשן האבן א פראבלעם, לאמיר פארשטיין, מענטשן האבן א פראבלעם. די אמונה [אמונה: גלויבן], דאס הייסט קבלה [קבלה: די מיסטישע תּורה], יא?

היינט האב איך געזאגט א שיעור על השם טוב [על השם טוב: וועגן דעם בעל שם טוב]. איך האב צייט יעצט? איך וויל צייט מיט דעם. איך מיין נישט, איך האב נישט געהאט קיין צייט. היינט האב איך געזאגט א שיעור, און איך קען אויסלערנען א שיעור.

דער יסוד: דריי שיטות וועגן הימל און מענטשלעכע פּעולה

מקובלים [מקובלים: קבלה-לערנער] זענען די וואס האבן געכאפט די “secret” [סיקרעט], אז אונז מאכן די הימל, אבער דאס מיינט נישט אז ס׳איז נישטא קיין הימל. אקעי? זייער א גרויסע סוד.

רוב מענטשן מיינען אז ס׳איז צוויי אפציעס [options]:

אדער – איז דא א הימל וואס דער אייבערשטער האט געמאכט, דער אייבערשטער גייט ברענגען משיח, דער אייבערשטער גייט ברענגען דעם בית המקדש [בית המקדש: דער הייליקער טעמפּל], ער זאל אראפפאלן פון הימל, אזוי ווי רש״י [רש״י: רבי שלמה יצחקי, 1040-1105] זאגט, און עס האט נישט מיט אונז גארנישט, אפשר דארפן מיר תשובה [תשובה: אומקער] טון, אבער נישט אונז מאכן עס נאך דעם וואס אונז טוען תשובה.

די צווייטע מענטשן זאגן: אייבערשטער, איך ווייס נישט צו ס׳איז דא אזא זאך. וואס אונז מאכן אויף די וועלט, דאס איז דא.

בא הכתוב השלישי [בא הכתוב השלישי: קומט דער דריטער פּסוק] און זאגן, די מקובלים: ס׳איז דא א הימל, און מענטשן מאכן עס. פארשטייסט? דאס איז די “exact” [עקזאַקט] נקודה וואס איך וויל מסביר זיין דא אויף די וועג. ס׳איז דא א הימל – אין אנדערע ווערטער, סיי רש״י און סיי די רמב״ם [רמב״ם: רבי משה בן מימון, מיימאָנידעס, 1138-1204] זענען גערעכט.

דער איזשביצער רבי: אידן בויען דעם בית המקדש אין הימל

אזוי זאגט דער איזשביצער רבי [דער איזשביצער רבי: רבי מרדכי יוסף לינער, 1800-1854]. די אידן גייען בויען דעם בית המקדש, און דורכדעם גייט עס קומען פון די הימל. די אידן גייען בויען דאס בית המקדש אין די הימל. משוגע, פארוואס? אונז קענען נאר בויען אויף די וועלט? אונז קענען מאכן דאס בית המקדש פון אש [אש: פֿייער] אויכעט.

וויאזוי מיינסטו אז ס׳איז אזוי שווער צו מאכן דאס בית המקדש פון אש? אבער משה רבינו [משה רבינו: משה אונדזער לערער] האט דאס געטון. ס׳שטייט אין פרשת הפסוק [פרשת הפסוק: אין דער תּורה-פּאַרשה], יא? ער איז אריינגעגאנגען אין בית המקדש און ער האט געדאוונט, און ער האט געדאוונט, און ער האט געהאט א התעוררות [התעוררות: אַ דערוועקונג]. שלמה המלך [שלמה המלך: קעניג שלמה], זיי האבן אלע דאס געטון. יא, יא, אוודאי.

דאס איז א חסידיש׳ע תורה. דאס איז וואס אלע מורה׳ס [מורה׳ס: לערערס] האבן געלערנט. דאס איז געהעריג קבלה.

מקורות: ספֿר “עד בנחל” און “זרע קודש”

און ס׳שטייט, די ערשטע פלאץ וואו ס׳שטייט, איך האב געטשעקט [checked], איז אין ספר “עד בנחל” [ספר “עד בנחל”: א חסידישער ספֿר] אין פרשת ואתחנן [פרשת ואתחנן: תּורה-פּאַרשה]. קוק, ס׳שטייט מיר אויף עפעס א פתק [פתק: נאָטיץ] דא. און ער ברענגט, ס׳איז אויך אין “זרע קודש” [ספר “זרע קודש”: א חסידישער ספֿר]. ס׳איז נישט פון די צאנזער רב די מעשה. נאך פארדעם שטייט אין “זרע קודש” שוין יענע מעשה.

די מעשה, אזוי ווי דו פארציילסט, שטייט אין “זרע קודש” פרשת כי תבא [פרשת כי תבא: תּורה-פּאַרשה], “כי תבנה בית חדש” [כי תבנה בית חדש: “ווען דו וועסט בויען אַ נייעם הויז” – פּסוק פֿון דער תּורה]. אז דער רבי, איך מיין אז ס׳גייט אים רעדן פון לובלין [לובלין: דער חוזה פֿון לובלין] לכאורה [לכאורה: לויט דעם אויסזען], ער האט געזען אז ער האט שוין געבויט די בית המקדש, און ס׳פעלט נאר די פרוכת [פרוכת: דער פּאָרוכעס, דער פֿאָרהאַנג], און ס׳קומט אויפ׳ן פארנט און ס׳איז צעריסן פון עפעס אן עבירה [עבירה: זינד], עפעס אזא נקודה.

ניין, יא, יא, זייער גוט.

רוב מענטשן זענען נישט סובל דעם סוד

און יעצט, וואס איך וויל ארויסברענגען אבער פון דעם איז אז דא, מענטשן זענען, רוב מענטשן זענען נישט סובל [סובל: קענען נישט פֿאַרטראָגן] דעם סוד. דאס איז די פראבלעם. רוב מענטשן זענען דם [דם: בלוט – מיינט אַ מענטש פֿון פֿלייש און בלוט].

און רוב מענטשן גלייבן נאר איינע פון די צוויי זאכן:

– אדער וואס אונז רופן “everything is subjective” [אַלץ איז סוביעקטיוו], אזוי ווי דו זאגסט: מ׳האט מיר איינגערעדט אז דאס איז הייליג, טראכט איך אז ס׳איז הייליג, אבער ס׳איז נישט דא אין דעם מער פון דעם;

– אדער ס׳איז הייליג און ס׳האט נישט מיט וואס איך טראכט.

די פראבלעם איז אז ביידע זענען נאר האלב פון די אמת.

ר׳ שמחה׳ס זוכן אַ ראיה: מסילת ישרים קעגן אריסטו

און נישט נאר דעם, נאר ס׳איז דא נאך א טיפערע שאלה וואס זיכער דער עולם איז נישט סובל, אבער וועגן דעם, רוב מענטשן זוכן א גאנצע צייט, אזוי ווי ר׳ שמחה׳לע [ר׳ שמחה בונים אורבך] זאגט: ער האט געזוכט א ראיה [ראיה: באַווייז] צו דעם וואס דער “מסילת ישרים” [מסילת ישרים: ספֿר פֿון רבי משה חיים לוצאַטאָ, רמח״ל, 1707-1746] איז הייליגער פון אריסטו [אריסטו: אַריסטאָטלעס, גריכישער פֿילאָזאָף, 384-322 לפנה״ס].

ער האט געדארפט א ראיה צו דעם, ווייל ער האט דאס געוואלט גלייבן. און ער האט געהאט א דיפערענטע שטערקערע, ער האט אמת׳דיג ארויסגענומען, ער האט אמת׳דיג ארויסגענומען עפעס אנדערש, ער האט ארויסגענומען פון “מסילת ישרים” ווי ער האט ארויסגענומען פון אריסטו, אמת׳דיג.

פארוואס? זאג איך, ער האט געמיינט ווייל ער האט זיך געזאגט: ווייל אריסטו האט נישט געהאט אזויפיל תוכן [תוכן: אינהאַלט] ווי “מסילת ישרים”, אדער אזויפיל קדושה.

דער אמת איז נישט די עבודה [עבודה: אַרבעט]. דער אמת איז אז ער האט נישט געהאט קיין דרך ארץ [דרך ארץ: רעספּעקט, מענטשלעכקייט]. פאר אריסטו גייט ער נישט לערנען מיט אים. וואס וויל מען טון אז אריסטו גייט נישט לערנען מיט ווער ס׳האט נישט קיין דרך ארץ? אוודאי האט ער געטראכט נישט קיין מסילת ישרים.

שמועס וועגן קולטור און דרך ארץ

תּלמיד: וואס האלטסטו דאך איין?

מגיד שיעור: אוודאי. אוודאי. אוודאי. אוודאי האט ער געטראכט. איך ווייס נישט וואס ער האט געטראכט, נאר וואס, ס׳איז דא א חילוק, דאס איז נאך א גאנצע שיעור וועגן “קאלטשערס” [cultures: קולטורן], וואס ער קען הערן א שיעור פון י״ז בתמוז [י״ז בתמוז: אַ פֿאַסטטאָג] אין לעיקוואוד [Lakewood: אַ גרויסע ישיבה אין ניו דזשערזי] און פארשטיין יענע נושא, און מבין ילמד דבר מתוך דבר [מבין ילמד דבר מתוך דבר: אַ פֿאַרשטענדיקער וועט לערנען איין זאַך פֿון דער אַנדערער].

ס׳איז דא א חילוק אז א איד דארף נישט לערנען אריסטו, דאס איז אמת. מ׳קען אפשר אלעס לערנען ערנסט, אלעס מיט א שיעור. אבער… און אויך, ס׳איז א געוויסע “פרעקטיס” [practice: פּראַקטיק]. איך מיין, לערנען ערנסט מיינט לערנען פיר מאל די שיעור, און איבערחזר׳ן [איבערחזר׳ן: איבערחזרן, רעפּעטירן] און איבערחזר׳ן. ער האט דאס נישט געטון. ער האט געטרייט די צווייטע מאל.

דער גדול ממינסק און חובת הלבבות: אַ מעשׂה

די צווייטע מאל האט ער געלערנט “מסילת ישרים”, ער האט געזען א פייער.

ס׳איז דא א ספר פון דער גדול ממינסק [דער גדול ממינסק: דער גרויסער פֿון מינסק], ר׳ לייבל פערלער האט ער געהייסן. איך וויל דיר אפילו זאגן נאך מער. דער גדול ממינסק, האט ער געהייסן? א ליטווישער צדיק, א ליטווישער גדול. דו ווייסט וועם איך מיין?

תּלמיד: ר׳ ירוחם [רבי ירוחם לעוואָוויץ, משגיח פֿון מיר ישיבה, 1873-1936]?

מגיד שיעור: ווער? א מקובל איז ער געווען. א גדול ממינסק האט מען אים גערופן. ס׳איז דא א ספר וואס הייסט “הגדול ממינסק”, אזוי הייסט דער ספר, און ס׳איז געשריבן געווארן דורך זיין גבאי [גבאי: שמש, עזר]. זייער אן ערשטע, first-hand account [ערשטהאַנט אַקאַונט: דירעקטער באַריכט] פון אן אמאליגער ליטווישער רב, א ליטווישער עילוי [עילוי: גאון], וואס ער האט געטראכט.

די מעשׂה מיט חובת הלבבות

און דארט שטייט אז איין טאג האט ער געהאט עפעס א ירידה [ירידה: אַ פֿאַל], ער האט פארלוירן זיין דזשאב [job], איך געדענק נישט, עפעס איז נישט געגאנגען גוט אין לערנען. ער איז נישט געווען קיין פארמולעס [formulas], ער איז געווען א נארמאלער, אלט-מאדישער ליטוואק [Litvak: ליטווישער איד]. ער האט בכלל נישט פארשטאנען פארוואס א רב דארף טון עפעס. ער האט פארשטאנען אז א רב איז איינער וואס מ׳צאלט צו לערנען, און דאס איז געווען אן הבנה [הבנה: פֿאַרשטאַנד] פון רבנות [רבנות: רבינאַט]. און ער שרייבט דארט אז ער האט געכאפט א תשובה.

וואס טוט א איד ווען ער האט עפעס א צרה [צרה: צרות]? האט ער זיך גענומען לערנען מוסר [מוסר: עטישע ליטעראַטור], ער האט געטראכט אפשר תשובה טון. ער פארציילט אזוי, זייער קיוט [cute], זייער אפן, אזוי ווי א מענטש רעדט וועגן זיך, אזוי פארציילט ער.

און ער זאגט: ער האט אנגעהויבן לערנען חובת הלבבות [חובת הלבבות: “פֿליכטן פֿון די הערצער”, ספֿר פֿון רבינו בחיי אבן פּקודה, 11טן יאָרהונדערט]. ער זאגט, וואס זאל ער טון? ער איז א ליטוואק. ער האט אנגעהויבן לערנען חובת הלבבות. די חובת הלבבות מאכט א ליסט, ער זאגט זעקס סיבות [סיבות: סיבות, גרינד]. ער האט קיינמאל נישט געטראכט פון דעם. זעקס? איך מיין אז די דריי און די פיר זענען די זעלבע זאך. דאס איז אלעס וואס ער האט געכאפט.

ער האט געכאפט אז מסתמא [מסתמא: מסתּמא, וואַרשיינלעך] דער ספר איז נישט געקומען צו מאכן די למדנות [למדנות: תּלמודישע שאַרפֿקייט] צו ס׳איז טאקע זעקס אדער פיר. וואס וועט זיך ארויסברענגען? זעסטו, דאס איז וואס איך זאג דיר.

ר׳ שמחה׳ס רעאַקציע

ר׳ שמחה זאגט: משוגע? די חובת הלבבות שטייט אין יעדע אות [אות: בוכשטאַב] שטייט עפעס. אוודאי, אז דו גייסט אדער צו יענעם, און נאך אזא מאן און אזא צדיק, איך ווייס נישט אזא צדיק, איך ווייס נישט אזא עילוי, אזא חכם [חכם: וויזער מענטש] ווי אים, ער האט נישט געהערט אז די חובת הלבבות איז געווען קיין, אזוי ווי דו זאגסט, קיין בעיסיק [basic] ספר וואס מ׳לערנט מיט יראת הכבוד.

ער האט געקוקט: אה, א שיינע ספר, ס׳מאכט א ליסט, אבער מ׳קען נאך זאגן אנדערש. ער זעט נישט וואס דאס איז דער עכטער. פארשטייסט אז דאס איז דער חילוק.

דער מסקנא: אָביעקטיוו + סוביעקטיוו צוזאַמען

אבער אויב ער וואלט יא געלערנט חובת הלבבות ערנסט, וואלט ער יא געזען, ווייל חובת הלבבות איז זייער אן ערנסטער ספר. ס׳איז דא אבדזשעקטיוולי [objectively: אָביעקטיוו] ספרים וואס שטייט עפעס אין יעדע ווארט, דאס איז אמת. און ס׳איז דא אבדזשעקטיוולי ספרים וואס שטייט נאר עפעס יעדע פערטע שורה.

אבער דאס קען מען נאר אויסגעפינען ווען מ׳ליינט ביידע פון זיי מיט יראת הכבוד. אויב מ׳ליינט קיין איינס פון זיי נישט, וועלן ביידע פון זיי גארנישט שטיין. אויב דו ליינסט ביידע מיט יראת הכבוד, וועסטו זען אז איינער פון זיי, נאכדעם וואס דו גייסט צוריק, שטימט עס, ער זאגט טאקע עפעס אין יעדע ווארט. דער צווייטער, אפשר בדרך גימטריא [בדרך גימטריא: דורך גימאַטריע, נומעראָלאָגיע] שטייט עפעס אין יעדע ווארט, אבער נישט דארט יעדע חפצא [חפצא: זאַך, אָביעקט].

סאו, מיט דעם מיין איך אז ער איז ראנג, און דאס וואס ער מיינט אז ווייל ער האט נישט געזען איז עס נישט דא. ס׳איז יא דא, אבער ס׳איז נאר דא פאר דער וואס לערנט עס מיט א מסירות [מסירות: אָפּגעגעבנקייט], דער וואס לערנט עס מיט אן ערנסטקייט וועט יא טרעפן.

“קבל את האמת ממי שאמרו” – דער אמת׳ער פּשט

און ס׳איז נישטא קיין שום ריזן [reason] צו גלייבן אז אין ספרי אומות העולם [ספרי אומות העולם: ביכער פֿון די פֿעלקער פֿון דער וועלט] קען מען נישט לערנען מיט די זעלבע ערנסטקייט וואס אונז לערנען עס נישט. איך זאג, אפשר דארפן מיר עס נישט.

דאס האט צו טון, יעצט גייט עס צוריק צו וואס איך האב געזאגט פריער, און איך זאג זייער שטארק בקיצור [בקיצור: בקיצור, קורץ], אבער אויף די שאלות איז שוין נישט קיין שאלה פון אמת ושקר [אמת ושקר: אמת און ליגן].

וועגן דעם, דער רמב״ם איז “קבל את האמת ממי שאמרו” [קבל את האמת ממי שאמרו: “נעם דעם אמת פֿון ווער עס זאָגט עס”], אז מיר רעדן דא דריי יאר צוריק, איז זייער פאלעמאטיש [polemical: פּאָלעמיש, שטרייטיק]. פארוואס? פארוואס מ׳האט קבל את האמת? נאכדעם וואס איך ווייס אז ס׳איז אמת, איז דארף… דריי יאר? איך מיין אז דאס איז די דריי זימערס צוריק, דאס הייסט צוויי יאר פאר דעם.

די שאלה אויף דעם רמב״ם

האבן מיר גערעדט דא אז קבלת אמתו של עומרי [קבלת אמתו של עומרי: אָננעמען דעם אמת פֿון עומרי – אַ תּלמודישער אויסדרוק] איז נישט אזוי סימפל [simple]. יעצט פארשטייסטו אז לעוועל פארוואס איז נישט סימפל?

אויב דו ווייסט נישט אז ס׳איז אמת, דארף מען נישט פון די קבלת אמתו של עומרי, גייט? די זאכן וואס מ׳האט שוין פארשטאנען איז קלאר אז ס׳איז אמת, איז אמת. מ׳דארף נישט דער רמב״ם האט געזאגט.

וויאזוי ווייסט מען אז ס׳איז אמת? דער רמב״ם האט דאך געזאגט קבלת אמתו של עומרי. וויאזוי ווייסט אז קבלת אמתו של עומרי? ווער האט דאס געזאגט? דער חלק [חלק: טייל] האט אפשר א מוסולמענער [Muslim: מוסלעם] האט געזאגט. מ׳ווייסט נישט, אפשר מ׳איז מחמד [מוחמד] אפילו, ס׳איז א מסורה [מסורה: טראַדיציע] ביי די מוסולמענער. בקיצור, ס׳איז א גוי׳אישע ווארט, איך גלייב נישט דאס.

ס׳איז א שניתן [שניתן: אַ שווערער פּונקט], אויב מ׳ווייסט אז עפעס איז אמת, די פרומסטע איד איז מסכים [מסכים: שטימט צו] אז ס׳איז אמת, ס׳איז נישט קיין מחלוקת [מחלוקת: מיינונגס-חילוק] אין דעם, וואס איז די שאלה וואס דער רמב״ם וויל אמת׳דיג מכריע זיין [מכריע זיין: אַ פּסק געבן] מיט דעם קאלטן של עולם [קאלטן של עולם: כּלל פֿון דער וועלט], און מ׳איז דעמאלט מסביר געווען?

דער אמת׳ער פּשט: אמונה און ערנסטקייט

די שאלה איז עפעס אנדערש. די שאלה איז: צו דו זאלסט האבן אמונה אין אריסטות [אריסטות: אַריסטאָטלעס], צו דו זאלסט נעמען ערנסט וואס ער זאגט. נאכדעם וואס דו זאלסט נעמען ערנסט, וועסטו אוודאי טרעפן א זאך אמת, און אפילו טרעפן אז ס׳שטייט אין וועלכע חז״ל [חז״ל: חכמינו זכרונם לברכה – אונדזערע חכמים].

אבער טאמער [טאמער: אויב] ס׳איז נישט אמונת [אמונת: גלויבן], איז עס קיינמאל נישט אנגענוצט. און אויף דעם קען א איד זייער גלייך טענה׳ן [טענה׳ן: טענה׳ן, אַרגומענטירן], און אסאך אידן האבן געטענה׳ט דאס שפעטער, זיכער, די קבלים [קבלים: מקובלים] האבן זייער שטארק געטענה׳ט…

נאמנות (לאָיעלטי) אלס יסוד פון גלויבן

נאמנות אלס עפּיסטעמאָלאָגישע קאַטעגאָריע

מגיד שיעור:

דאָס איז שוין א שאלה פון א זאך וואָס הייסט נאמנות, אויף ענגליש הייסט עס לאָיעלטי [loyalty].

און דאָ קען מען זאָגן אַז ס׳איז דאָ אַנדערע מדות טובות [positive character traits]. ס׳איז דאָ א מדה טובה וואָס הייסט — אויב ווען דיין מאַמע זאָגט דיר דאָך אגב, אונז וויסן אַז ס׳איז דאָ אַן איסור צו גלייבן אין לשון הרע [negative speech about others]? ס׳איז דאָ אויך א חיוב [obligation], ווייל דיין מאַמע פאַרציילט מיר לשון הרע? ווילסטו עס גלייבן? כיבוד אב ואם [honoring one’s father and mother]. יאָ. כבד את אביך ואת אמך [honor your father and your mother]. וואָס איז א מין כבוד [type of honor] דאָס אַז זיין פאַטער זאָגט כבד את אביך ואת אמך?

תלמיד:

איך ווייס נישט, איך ווייס נישט.

מגיד שיעור:

זאָג מיר נישט קיין ליטוואַק מיט לומדות [Lithuanian-style Talmudic analysis], ס׳שטייט נישט אין ליסטענער רמב״ן [the Rambam of Lisbon — referring to the Ramban/Nachmanides]. פרעג איך, ס׳שטייט אין תורה [Torah] כבד את אביך ואת אמך, אמת? ס׳איז א מין כבוד דאָס פאַר א מענטש אַז מ׳גלייבט נישט צו ער זאָגט.

תלמיד:

ער ווייס נישט, איך גלייב נישט.

מגיד שיעור:

איך רעד דאָך, זיך פילן אַז… אָקיי, איך רעד נישט… זאָלסטו גלייבן, זאָלסטו אַנהייבן ערנסט, אָקיי? וואָס איז א מין כבוד דאָס? מיר האָבן שוין גערעדט, אַה, דו האָסט אונזער מחלוקת [dispute] פון כבוד אַזוי אויך, און יענער ווייסט נישט. אָקיי, ס׳איז לשיטתו [according to his approach]. אָקיי, אָבער לאָמיר זאָגן, מיר זאָלן זיך מתייחס זיין לגבי אים [relate to him], נישט זאָגן טאַטע, נמי [also], איך גלייב נישט לשון הרע. וואָס הייסט? נמי האָט דאָך עפּעס געזאָגט, פשוט א חיה [simply an animal/wild thing — i.e., outrageous].

דער רמב״ן און מעמד הר סיני — א נייע לייענונג

דאָס איז די ריזען [reason] פאַרוואָס אידן גלייבן אין מעמד הר סיני [the giving of the Torah at Mount Sinai]. יעדער איינער מיינט אַז דער רמב״ן [Ramban/Nachmanides] האָט געזאָגט א יסוד [foundation] אין עפּיסטעמאָלאָגיע [epistemology]. טאַטע זאָגט נישט קיין ליגנט פאַר קינדער, שטותים [nonsense], טאַטע זאָגט א גאַנצע ליגנט, איך ווייל א טאַטע זאָגט א גאַנצע ליגנט פאַר מיינע קינדער. זאָל זיין, אָבער וואָס ער מיינט מער נאָרמאַל איז אַז א קינד, ס׳איז כיבוד אביהם [honoring their father].

שטייט אין ירמיה הנביא [the prophet Jeremiah] געזאָגט, “שלחו ותבוננו מועד, ההם מיר גואל להם והמה לא להם” [a paraphrase of Jeremiah 2:10-11]. יאָ, זאָגט ירמיה הנביא, ס׳איז נישט קיין מענטשלעכע זאַך צו טוישן דער טאַטע׳ס גאָט. די אידן זענען אוממענטשן [inhuman], זיי זענען נישט נאָר צו טוישן, זיי טוישן אפילו ווען ס׳איז נישט אמת אויכעט. אָבער א נאָרמאַלער גוי גייט מען זיין טאַטע׳ס גאָט. ווי האָט ער דאָס גענומען אַז ס׳איז ריכטיג? כיבוד אב אמת [truly honoring one’s father], מנהג אבותינו בידינו [the custom of our fathers is in our hands], זאָגט די גמרא [Gemara/Talmud], יאָ? די גוים זאָגן, מנהג אבותינו בידינו, זיי געבן אבות [fathers] אידן צו טון זאַכן, זיי געבן אבות אפילו צו גלייבן זאַכן.

וואָס הייסט? אויב דיין טאַטע זאָגט דיר א מעשה [story], מיין זיידע האָט פאַר׳ן טאַטן געווען א האָלאָקאָסט [Holocaust], דו ווייסט אַז איך האָב נישט קיין שום ראיה [proof] אַז ס׳איז אמת? דו האָסט א ראיה?

דער האָלאָקאָסט אלס מאָדערנע אַנאַלאָגיע

דו מיינסט אַז פאַר א גוי וואָס קומט פון ניו זילאַנד — ניו זילאַנד איז נישט קיין גוטע ראיה — א גוי וואָס קומט פון טיילאַנד, אין דריי הונדערט יאָר אַרום, גייט האָבן א ריזען צו גלייבן אין די האָלאָקאָסט? פרעג דיך איינער, איז די שאלה, אָבדזשעקטיוו [objectively], ער גייט נישט. ס׳איז דאָ ראיות ליסטן [lists of evidence], מ׳מיינט שוין עי-איי [AI], ס׳איז שוין אַלעס איבערגעשטריפן, יאָ? ס׳איז שוין גאָרנישט. אפילו היינט איז עס נישט קיין גוטע ראיות. יאָ. ביז עס אַנגענומען ביי די אָבדזשעקטיוו סטאַר [objective standard], אַז די ריזען פאַרוואָס אונז גייען גלייבן דערנישט, ווייל אונזער זיידעס האָבן עס פאַרציילט. ער זאָגט אַז ער איז דאָרט געווען, איך קען מיין זיידע, נישט אַלעס ער זאָגט עס הונדערט פּראָצענט, ס׳איז מדייק [precise] פון די מעשה פון האָלאָקאָסט, און זיין שכן [neighbor] פון די זעלבע שטעטל האָט מען פאַרציילט אַז די מעשה איז געווען גראַדע פאַרקערט. ווער זאָל איך גלייבן? א חיות [wild animal/outrageous thing] דאַרף איך זיין נישט צו גלייבן מיין זיידע, יאָ? דאָס איז בעיסיק [basic], דאָ איז שוין די דין [law/judgment].

דער קאָצקער רבי: פּסול קרובים

און דו זאָלסט פרעגן וויפיל, ס׳איז דאָ פאַר הלכות [Jewish laws], ווען האָט דער רבי דער קאָצקער רבי [the Kotzker Rebbe] געזאָגט, אַז נישט פאַרוואָס איז מענטש נישט נעמען צו מעיד זיין [to testify as a witness] זיין קרוב [relative]? ווייל ס׳איז שמי אַנשים [it’s called people], יאָ, קרענץ [crowns] די תורה, נישט די עמאָשענס [emotions], די מדות טובות. נישט די עמאָשענס.

דער חילוק צווישן “גלויבן” און “וויסן”

איך זאָג נישט אַז איך גלייב שוין, איך האָב א נקיות [clarity/certainty]. זעסט? איך זאָג זייער עפּעס אַנדערש. איך זאָג אַז ס׳איז דאָ א מצוה [commandment] צו גלייבן, זיך צו פירן אַזוי ווי איך גלייב, לאָמיר זאָגן. גלייבן, זאָלסטו פרעגן צו ス’איז געווען? איך ווייס נישט. אָבער פרעגסטו מיר אָבער תור יהוד [as a Jew], אוודאי זאָג איך אַז ס׳איז געווען, נישט די עמאָשענס, די עמאָשענס מיינט איז א בית [house/framework] וואָס איך וועל גלייבן. איך זאָג דאָס… אוודאי!

תלמיד:

ניין, ניין, ס׳איז א מידה טובה, ס׳איז אַנגענומען ביי די מענטשהייט, איך ווייס נישט פון וואו ס׳קומט, יעדע זאַך, פון וואו ס׳קומט פון די גאָט, אולטימענטלי [ultimately], ס׳איז יעדע זאַך.

מגיד שיעור:

אוודאי, ס׳איז א מצוה פון איין מענטש דאַרף מען זיין נישט צו גלייבן. אָבער פאַרקערט, דו וועסט צו בי קלער [be clear], ווען יענער זאָגט, ס׳איז א מצוה פון נישט צו גלייבן. ווען דער גוי זאָגט, דו ווייסט אַז דיין זיידע איז בכלל [at all] א שאַקלן [charlatan], א בלאַפער [bluffer], ער טרינקט ריסטערע בלוט [Christian blood — referring to blood libel], ס׳איז אים נישט צו גלייבן.

אַה, ווער זאָגט, אָבדזשעקטיוו ווער זאָגט? איך בין נישט אָבדזשעקטיוו. אָבדזעקטיווע וועט מען זיין אין סייענטש [science]. איך בין מסכים [agree] אויב א מענטש מעג פולערינען דיבורים [follow words/statements], ער ווילט לערנען צו ס׳איז געווען אָן די נושא [topic] פון לאָיעלטי, פון 100 פּראָצענט.

דער לימיט פון נאמנות

און דרך אגב [by the way], אויף דעם איז אויך דאָ א לימיט. אַזוי ווי ער זאָגט, ס׳איז דאָ א לימיט, מ׳קען נישט מאַכן פאַר א קו אַן אָקס, ווייל מ׳גלייבט זייער שטאַרק אַז די קו איז אַן אָקס, ס׳העלפט נישט, די אָקס וועט נישט אַנהייבן צו געבן מילך. די זעלבע זאַך, דאָס וואָס מ׳דאַרף גלייבן פון די טאַטע איז נאָר ווי לאַנג ס׳איז נישט א שקר בודד [an obvious lie]. אויף דעם שטייט אַז די גוים וועלן זאָגן “אך שקר נחלו אבותינו, הבל ואין בם מועיל” [Jeremiah 16:19 — “Our fathers have inherited nothing but lies, futility, and things of no benefit”]. אָבער אויך “גם את אבותינו” [also our fathers], אָבער ס׳איז אַזוי קלאָר אַז ס׳איז א שקר, וואָס וויל מען טון?

אמת, אמת, אויב מ׳האָט א ראיה… לאָמיר הערן, הער אויס, הער אויס. איך זאָג, מ׳דאַרף… ניין, איך האַלט אַז מ׳דאַרף אים גלייבן וועגן דעם, נישט צו ווייזן פאַרוואָס דו גלייבסט אין טאַטע, ס׳איז אַן אַנדערע שקר. מ׳דאַרף… און איך זאָג, הער אויס, הער אויס, הער אויס, לאָמיר ענדיגן. לאָמיר ענדיגן.

ניין, איך בין נישט מסכים. יאָ, נאָר ווי לאַנג ס׳קען זיין אַז ס׳איז דעמאָלטס, איך בין מסכים אַז אויב ס׳איז קלאָר אַז דער טאַטע איז א שקר, אים צו זיין, איך בין נישט גלייבן אויב ס׳איז קלאָר, אויב ס׳איז אַזוי קלאָר אַז אפילו דו קענסט זען אַז ס׳איז א שקר, דעמאָלטס דאַרפסטו נישט גלייבן. ס׳איז נישט קיין ענין צו גלייבן אַלעס. ס׳איז דאָ אַן ענין, אָבער דער אמת איז גובר [overcomes] אויף דעם. ס׳האָט א לימיט יעדע זאַך. אָבער ווי לאַנג רוב זאַכן אין די וועלט ווייסן איז נישט גענוג קלאָר, דאָס וואָס דער טאַטע האָט דיר געזאָגט, האָט קיין הכרעה [decisive proof] אַז ס׳איז אמת.

דו זאָגסט פאַר א גוי, דעוויד גאָטליב [David Gottlieb — a Jewish outreach rabbi known for rational proofs] האָט געזאָגט אַז ער האָט א ראיה. איין גוי איז נאָכנישט געווינט געוואָרן [convinced] פון דעוויד גאָטליב, אָקיי? אָבער א איד זאָגט, איך ווער קאַנווינסט [convinced], ווייל אמת׳דיג איז שוין געווינסט.

בגידה אלס מאָראַלישע קאַטעגאָריע

איז א מצוה, א מצוה. דו דאַרפסט זיין א חיות צו זאָגן. אונזערע גאַנצע מסורה [tradition], דריי מענטשן זאָגן פאַר א איד, דו וועסט בוגד זיין [a traitor]? דיין זיידע האָט דיך מוסר נפש געווען [sacrificed himself] פאַר דעם. וואָס איז דאָס א ראיה? אַז וואָס? מיין זיידע איז געווען א גרויסער נאַר [fool], וויל איך טון. יאָ, אָבער דו דאַרפסט זיין א חיות צו זאָגן אַז דו זיידע איז געווען א גרויסער נאַר.

איך זאָג, ס׳איז דאָ א לימיט. אויב דו וועסט זיין קלאָר אַז דו זאָלסט בוגד זיין, אָבער איינער האָסטו, דו דאַרפסט בוגד זיין. אָבער דאָס איז בגידה [betrayal], יאָ? די בעיסיק זאַך, נאָך פאַר אמת, אמת׳דיג. אמת׳דיג, אפילו צו אמת, נאָר ווייל זיי האָבן לאָיעלטי. דער ערך [value] פון לאָיעלטי, אָקיי, דאַרף זיין א גאַנצע שיעור אויף די ערך פון. אויף די ערך פון לאָיעלטי, דאָס הייסט אמונה [faith], נישט זיין קיין בוגד, איז אַסאַך א מער בעיסיק יומען ווירטשועלי [human virtue] אמת. דאָס הייסט, אַסאַך מענטשן וואָס בשם האמת [in the name of truth] זענען זייער בוגד, זיי זענען א גאַנצע צוגעבוגד [betrayed] יעדן איינעם, על הספק [on a doubt]. קען נאָך זיין אויף דעם איינס וואָס האָט צו טון. די מדת האמונה [the trait of faith] מיינט על הספק נישט. ווענדט זיך פאַר וועם אָבער, דעמאָלטס ווענדט זיך פאַר וועם, פאַר דיין טאַטע ווילסטו גלייבן, און פאַר דיין שונא [enemy] ווילסטו גלייבן פאַרקערט.

דיגרעסיע: צדוק, יוסף, און היסטאָרישע אורטיילן

און די חכמים [sages] זאָגן אַז ס׳טוט עס געווען א רשע [wicked person]. ער קומט יוסף צו פירסט [Josephus — the Jewish historian], ער האָט געאַרבעט פאַר אים, ער זאָגט, אַה, איך גיי א גאַנצע וואוילע גוי, איך גיי געבן צדקה [charity], קום אַהער, איך ווייס נישט, דו קענסט וויסן צו ס׳איז געווען א צדיק [righteous person] אָדער א רשע? און דער וואָס האָט געאַרבעט פאַר אים זאָגט אַזוי, און דער וואָס האָט געאַרבעט פאַר אים, זאָגט אַזוי, פאַרקערט, זאָגט פאַרקערט, איך האָב נישט קיין שום וועג, צו וויסן נישט קיין שום אָבדזשעקטיוו וועג.

שטותים מיט לאָקשן [nonsense with noodles — Yiddish idiom], ווער ס׳האָט געליינט אַז ס׳איז אַן אָבדזשעקטיוו, איז א גרויסער נאַר, און ער זאָג יעדער איינער הרג׳עט מענטשן [kills people], דאָס איז די פּראָבלעם. יאָ, הרג׳ענען מענטש מאַכט נישט קיין רשע. ס׳איז נישט אַלעס וויפיל, ס׳גייט מער ווי ער האָט געדאַרפט אָדער ווייניגער ווי ער האָט געדאַרפט. דאָס איז די נושא. ער האָט געהאַט רעספּעקט פאַר די סמידות [authorities]. יוסף איז פאַרצייט [forgiven] אַז ער האָט געהאַט רעספּעקט פאַר די סמידות, אָבער דאָס איז ברייתא [a Tannaitic teaching] אַז ער דאַרף הרג׳ענען, אָבער ער האָט געהאַט רעספּעקט. און די גמרא שטייט אַז ער האָט נישט געהאַט רעספּעקט. ס׳איז א פאַרקערטע מעשה.

איך זאָג דיר, אוודאי, אוודאי, איך רעד נישט, איך זאָג נאָר אַז דאָס וואָס די אידן… קען זיין, נישט נאָר די העלדן [heroes], די רוימער [Romans] האָבן אויך געוואוסט אַז ס׳איז דאָ צווישן זיי גוטע מלכים [kings] און שלעכטע, און אַלע רוימישע היסטאָריקערס האָבן געהאַלטן אַזוי פון די גוטע. און נישט נאָר טוט עס אויך דער וואָס האָט געהאַרגעט, געמאַכט ביי א כח [power] פאַר די ראיוניס [reunions]. נאָר וואָס? איך ווייס נישט, ביי מיר איז ער א רשע, ווייל איך גלייב מיינע זיידעס, נישט ווייל איך ווייס, קיינער ווייסט מיר. וואָס איז שלעכט? פאַר די גוים איז עס גוט.

פאַר א מרידה [rebellion], אפילו רבי יוחנן בן זכאי [Rabbi Yochanan ben Zakkai — leading sage during the destruction of the Second Temple] האָט נישט געטראָפן גוט. ווען ער קען דיך פרעגן, ווען ער קומט אונז וויסן אַז ער טוט עס, ער קומט פרעגן, וואָס דו האָסט געהייסן א פּראָספּיזיאָן [proposition], ער איז געקומען פרעגן רבי יוחנן בן זכאי צו ער זאָל הרג׳ענען די אידן, רבי יוחנן בן זכאי האָט פאַרלוירן די דיבעיט [debate], רייט? אוודאי, ער האָט נישט געוואָלט מוז לייגן די אידן, אָבער ער האָט נישט געהאַט קיין תירוץ [answer]. די גמרא זאָגט, שובה חכמה אחור [wisdom retreated], השובה חכמה אחור, ס׳איז געווען א שפּעטער, א כח, נישט די ערשטע מרידה, אָבער ער ברענגט מיר זאָגן נאָך פריער. ער האָט נישט געהאַט קיין תירוץ.

יעצט, זאָגסטו, אַז דו קענסט טרעפן א תירוץ, וואַטעווער עס איז, ס׳איז נישט אַז סימפּל [simple], מצד… מ׳קען נישט מעסטן [measure/judge] א מענטש לויט זיינע שונאים זאָגן, אמת. אָבער די שונאים זאָגן אַז ער איז א רשע, און איך זאָג אַז ער איז א רשע. פאַרוואָס? ווייל א רשע איז ער, דער הייליגער זכרונו לברכה [of blessed memory] זאָגן אַז ער איז א רשע. און א חיות דאַרף איך זיין צו זאָגן אַז אונזערע זיידעס האָבן זיך געשלאָגן מיט א צדיק.

יענער פאַרטער איז מיין טעראָריסט. ס׳איז די איידיע [idea]. זייער גוט. יענע איידיע, דאָס סטעיטמענט [statement] איז א ווערד דאָם סטעיטמענט [worth the statement]. ווייל יאָ, און יעדער איינער וואָס… איך האָב געזען, ווי ס׳האָט געהייסן איינער פון די סאַטמאַרער עסקנים [Satmar community activists] האָבן געזאָגט, איך גיי פאַרשטיין, דער מעיאָר [mayor] איז אַן אַראַבער וואָס לויט נישט זיין קעגן דעם פאַר די אַראַבער וואָס וועקט מען פון אים? סתם א גוי, סתם א חיים וואָס מישט זיך אַריין, אָבער אַז דו וואָלסט אויף יענע זייט, איך האָב נישט א שלעכטער מענטש פון צדור [from the generation], אָבער איך וועל יאָ זאָגן אַז ער איז א שלעכטער מענטש, איך וועל זאָגן אַז ער וואָלט געקענט זיין בעסער אויכעט.

דער הויפּט-מעסעדזש: ארויס פון בינערע קאַטעגאָריעס

און ס׳איז נישט ווייל איך בין בייס [biased], דאָס זאָג איך, מענטשן זענען זייער גרינג, אונז זענען זייער, we can’t have to stop having so much poor concepts. דאָס איז איינע פון די מעסעדזשעס פון מיין שיעור, אָקיי? One of my programs. אונז דאַרפן אויפהערן צו טראַכטן נאָר פון צוויי וועגן אויף יעדע זאַך: אָדער איז אמת לאמת [truly true], אָבדזשעקטיוו, יעדער גוי אין אַרגעטינע איז מסכים, אָדער איז עס סתם ווייל דיין רבי האָט דיר געזאָגט. ס׳איז דאָ זייערע זאַכן אינצווישן, אָדער בכלל אַנדערש, און דאָס איז איינע פון זיי. שטימט?

תלמיד:

אַה, ברוך השם [thank God], דאָ האָבן מיר א בלאַט [page/sheet].

מגיד שיעור:

איך האָב נישט קיין קשיא [question]. אמרתי אקשיבה לך [I said I would listen to you], דורות ישראל [generations of Israel]. און אפילו… וואָס איז דאָס געהייסן פון די בעסטע פאַרעמערס [farmers]? וואו, ספּרייט [spread].