אברהם האט זיך מתווכח געווען ווייל ער האט זיי ליב געהאט | תמלול וסיכום

סיכום השיעור 📋

דער גאנצער אַרגומענט-פלוס פון דעם שיעור: חסד, אמת, און אָביעקטיוו גוטס

—

א. אריינפיר: צוויי סאָרטן מענטשן — דער „תרח-מענטש” און דער „אברהם-מענטש”

עס איז דאָ א גרונט-חילוק צווישן צוויי טיפּן מענטשן:

– טיפּ א׳ — דער „תרח-מענטש”: ער געפינט קודם אויס וואָס דער צווייטער וויל הערן, און דאַן זאָגט ער עס. דאָס איז דער „פּאָליטיקאַנט” — ער האָט א חוש אויסצושמעקן וואָס יענער דאַרף.

– טיפּ ב׳ — דער „אברהם-מענטש”: ער זאָגט וואָס ער האַלט, אומאָפּהענגיק צי מ׳וויל עס הערן אָדער נישט. „כל העולם כולו מעבר אחד והוא מעבר אחד.”

געוויינטלעך איז מען משבח דעם צווייטן טיפּ — דער „אמת-מענטש,” דער מוטיגער. דער ערשטער ווערט באַטראַכט אַלס חנפן, אַ נמשך.

> ⟦זייט-באַמערקונג⟧ רוב פון די „אויבער-חכמים” וואָס רעדן בשבח פון דעם צווייטן טיפּ, לעבן עס אַליין נישט אויס.

—

ב. דער חידוש: א סתירה אין דער געוויינטלעכער באַטראַכטונג

דער שבח ווערט איבערגעדרייט:

– אויב דער ערשטער טיפּ = „איש החסד” (ער רעכנט זיך מיט יענעם, ער קעירט, ער וויל נישט וויי טון),

– דאַן דער צווייטער טיפּ = „איש הגבורה” — אָבער אפשר אויך א שטיקל אוממענטש, ווייל ער שטערט אַנדערע מענטשן. רוב מענטשן האָבן ליב צו הערן וואָס זיי ווייסן שוין — זיי אַנדערש צו זאָגן איז ממש „plain hurting.”

די סתירה: מ׳לויבט דעם צווייטן אַלס „אמת-מענטש,” אָבער אין דער זעלבער צייט קומט אויס אַז ער איז אַנטי-סאָציאַל — ער רעכנט זיך נישט מיט א צווייטן, וואָס איז אייגנטלעך א רשעות.

—

ג. דער תירוץ-אַנזאַץ: „פילט זיך” vs. „פילט זיך נישט” — ישות אַלס דער אמת׳ער פאַקטאָר

דער פּאַראַדאָקס ווערט אויפגעלייזט דורך א נייעם חילוק:

– מענטשן וואָס פילן זיך נישט: זיי קענען זיך אַליין נישט, זיי האָבן נישט קיין שטאַרקע אינערלעכע ישות. זיי ווייסן נאָר וואָס „די שוויגער זאָגט.”

– מענטשן וואָס פילן זיך זייער שטאַרק: זיי האָבן א שטאַרקע „אני,” א בולט׳דיגע ישות. ביי זיי „קאָכט זיך” וואָס זיי פאַרשטייען — עס שרייט הויך אין זיי.

דער עיקר חידוש: דער חילוק צווישן טיפּ א׳ און טיפּ ב׳ איז נישט מוט vs. פחד, און נישט גוט vs. שלעכט. דער חילוק איז ווי שטאַרק דער מענטש פילט זיך אַליין. דער „אמת-זאָגער” קעירט פונקט אַזוי פיל וועגן יענעם — נאָר זיין אייגענע ישות איז אַזוי הויך, אַזוי „loud,” אַז עס שרייט איבער דעם חשבון פון יענעמס געפילן. דאָס קען זיין לטובה (א מענטש וואָס איז „מער” האָט טאַקע מער זיך), אָבער עס קען אויך זיין סתם עגאָאיזם.

דער כּלל: ווער עס שרייט (הערט זיך אַליינס שטאַרק), הערט געוויינטלעך נישט אויס קיינעם אַנדערש. און פאַרקערט — ווער עס הערט יענעם אויס, וויל אָפט נישט זאָגן וואָס ער אַליין האַלט.

> ⟦קליינע אָפּשווייפונג⟧ דאָ ווערט גערעדט נישט וועגן חכמה, נאָר וועגן א „בעיסיק” פּסיכאָלאָגישע דינאַמיק — כאָטש חכמה וועט באַלד קומען.

—

ד. אברהם אבינו — א דריטע סאָרט מענטש

די שוועריקייט:

געוויינטלעך שטייט א מענטש אין א דילעמע:

– אויב ער קערט וועגן זיך → שרייט ער זיין מיינונג, הערט נישט יענעם.

– אויב ער קערט וועגן יענעם → הערט ער יענעם אויס, אָבער זאָגט נישט זיין אייגענע אמת.

דער חידוש נפלא:

אברהם אבינו איז געווען א דריטער סאָרט: ער האָט זיך אַליינס נישט אַזוי שטאַרק געהערט (זיין „איך” איז נישט געווען loud — „my personality is not so real to me, not so important to me”), אָבער ער האָט יענעם זייער שטאַרק געהערט. און דווקא ווייל ער האָט יענעם ליב געהאַט, האָט ער יענעם געוואָלט אויפקלערן — נישט פון אייגענע שטאָלץ, נאָר פון אהבה.

פאָרמולירונג: ווי מער אברהם האָט ליב געהאַט א צווייטן מענטש, אַלץ מער האָט ער אים געהאַלטן ביים אויפקלערן.

—

ה. ראיה פון מדרש: חסד + ויכוחים = איין זאַך

– פּסוק: אברהם איז געווען א מכניס אורח — חסד.

– מדרש (רמב״ן): אברהם האָט געפירט ויכוחים מיט נמרוד.

– קשיא: וויאַזוי שטימט חסד מיט ויכוחים?

– תירוץ: ביי אברהם איז דאָס ויכוח-פירן אַליין געווען אַן אַקט פון חסד — ער האָט זיך געדונגען מיט מענטשן ווייל ער האָט זיי ליב געהאַט, נישט ווייל ער האָט געוואָלט „געווינען.”

> ⟦נעבנפּונקט⟧ עס זענען דאָ קלוגע מענטשן וואָס פירן קיינמאָל נישט קיין ויכוחים — נישט ווייל זיי זענען בעסער, נאָר ווייל זיי „הערן זיך נישט אַזוי שטאַרק” — זייער פּערזענלעכקייט איז שטילער. דאָס איז נישט דאָס זעלבע ווי אברהם׳ס דרך.

> ⟦נאָך א נעבנפּונקט⟧ דער טענה „מ׳קען קיינמאָל נישט שאַפן דאָס” ווערט אָפּגעוויזן — דאָס זענען „אידעאָלאָגיעס פון יאוש.” מ׳קען אַלעמאָל אָפּטון.

—

ו. פאַרוואָס האָט אברהם׳ס פּראָיעקט געאַרבעט? — דער loser-פּראָבלעם

דער פּראָבלעם:

געוויינטלעך ווען מ׳פירט א ויכוח, וויל יעדער „געווינען.” קיינער וויל נישט זיין דער loser — אפילו אינטעלעקטועל. דערפאַר — ווען דו קומסט „אויסלערנען” יענעם מיט כּוח, מיט דיין שטאַרקייט — שטעלט ער זיך אַקעגן, אפילו אויב ער איז נישט גערעכט.

אברהם׳ס חידוש:

אברהם האָט געקענט באַשטיין צו זיין דער loser — ער האָט געפירט ויכוחים אַזוי אַז יענער איז געבליבן גערעכט, נישט ער. (דאָס איז „סתם א Socratic trick” — אָבער דער עיקר פּרינציפּ בלייבט.)

—

ז. קוגל קעגן ויכוח — פאַרוואָס „העלפט” קוגל בעסער?

דער פּשוט׳ער תירוץ (ווערט אָפּגעוויזן):

מענטשן זענען מגושם — זיי פאַרשטייען קוגל בעסער ווי שׂכל. דאָס ווערט אָפּגעוויזן — דאָס מיינט אַז דו קוקסט אַראָפּ אויף יענעם.

דער בעסערער פּשט:

ווען איך גיב קוגל — „א פּאָטעיטאָ איז אַרויסגעגאַנגען פון מיין אַקאַונט, אָנגעקומען צו דיין אַקאַונט.” יענער פילט: דו האָסט עפּעס געטון פאַר מיר. דערפאַר מאַכט ער זיך אויף.

אָבער ביי א ויכוח — נעמט מען צו פון יענעם: „דו האָסט געמיינט אַז דו ווייסט, יעצט turns out אַז דו ווייסט נישט.”

דער אמת׳ער פּראָבלעם מיט קוגל:

– אַסאַך מענטשן געבן קוגל ווייל זיי care’ן נישט וועגן יענעם — זיי האַלטן יענעם נישט פאַר א בר-דעת.

– שוחד און אמת זענען צוויי הפכים — פון קוגל לערנט מען נישט אויס קיין אמת, מ׳ווערט נאָר משוחד.

דער מסקנא-פּרינציפּ:

צו רעדן צו א מענטש מיט זיין שׂכל — דאָס הייסט צו רעדן צו א מענטש. דאָס מיינט: איך האַלט אַז דו ביסט א בר-דעת, א בר-שׂכל, א מענטש. איך וויל נישט בלייבן גערעכט — איך וויל אַז דו זאָלסט בלייבן גערעכט. דאָס איז דער אמת׳ער חסד — נישט קוגל, נאָר רעדן מיט יענעמס שׂכל.

—

ח. דער פּאַראַדאָקס פון רעדן צום שכל vs. רעדן צום בויך

ווען מען רעדט צו א מענטש דורך זיין שכל, באַהאַנדלט מען אים ווי א שכל׳דיגע באַשעפעניש — דאָס איז כבוד. ווען מען רעדט צו זיין בויך (מאַניפּולירט דורך געפילן/באַגערן), קוקט מען אויף אים אַראָפּ.

אָבער דער פּאַראַדאָקס: אין פּראַקטיק, ווען מיר רעדן צום שכל, פילט עס ווי מיר נעמען צו פון יענעם (ווייל מיר ווייזן אַז ער איז נישט גערעכט), און ווען מיר רעדן צום בויך, פילט עס ווי מיר געבן אים עפּעס. דאָס איז „איפכא מסתברא.” דער פּראָבלעם: מיר פאַרוואַנדלען שכל-רעדן אין א מאַכט-שפּיל — „איך בין גערעכט, דו ביסט נישט גערעכט.”

—

ט. אברהם אבינו׳ס מאָדעל: תורה-לערנען ווי קוגל-געבן

א מדרש: אברהם אבינו האָט געגעבן עסן פאַר געסט, און דער פנימיות׳דיגער מובן איז אַז ער האָט זיי אויסגעלערנט תורה. דאָס איז נישט „love bombing” (מאַניפּולאַציע דורך גוטסקייט). דער טיפער טייטש: אברהם האָט תורה געגעבן מיט דער זעלבער כוונה ווי מען גיט א קוגל — פאַר יענעם, נישט פאַר זיך. ווען מען גיט א קוגל, איז קלאָר אַז עס איז פאַר דעם אַנדערן. אברהם האָט תורה-לערנען געטון „בבחינת קוגל” — מיט דער זעלבער אומזעלבסטזוכטיגער מאָטיוואַציע.

—

י. דער גרויסער פּאַראַדאָקס: מענטשן האָבן פיינט אויסגעלערנט צו ווערן, אָבער ליב האָבן זייערע רבי׳ס

צד א׳:

רוב מענטשן (adults) האָבן פיינט ווען מען ווייזט זיי אַז זיי פאַרשטייען נישט. זיי קומען צו שיעורים וואו מען זאָגט זיי וואָס זיי ווייסן שוין. נייע זאַכן זענען אומבאַקוועם.

צד ב׳:

פונדעסטוועגן, תלמידים האָבן זייער ליב זייערע רבי׳ס! חסידים זענען מוסר נפש פאַר זייערע רבי׳ס! מענטשן ווילן טאַקע לערנען — א איד גייט צום רבי׳ן און זאָגט „לערן מיך אויס!”

באַווייזן מיט ביישפּילן:

באַבובער חסידים vs. ברסלב׳ער חסידים vs. ליובאַוויטשער חסידים — וויפיל מער דער רבי לערנט אויס, אַלץ שטאַרקער איז די התקשרות. דער ברסלב׳ער רבי לערנט אויס איין זאַך מער ווי דער באַבובער, דער ליובאַוויטשער נאָך מער — און פּראָפּאָרציאָנאַל וואַקסט די מסירת נפש. „בדוק ומנוסה” — רבי׳ס וואָס לערנען אויס האָבן שטאַרקערע חסידים.

דער שליסל-קשיא:

אויב דאָס איז אַזוי, פאַרוואָס ווען איך דינג זיך מיט א מענטש און לערן אים אויס אפילו צען זאַכן (מער ווי א רבי), ווערט ער נישט מיין חסיד, נאָר ער האָט מיך פיינט?

דער תירוץ:

ווען איך דינג זיך, טו איך עס געוויינטלעך פאַר זיך — איך וויל געווינען, איך פיל זיך שטאַרק. ווען איך טראַכט פון יענעם, הער איך זיך אויף צו דינגען ווייל איך פיל אַז איך רודף אים. אברהם אבינו אָבער האָט געקענט טראַכטן פון יענעם און זיך דאָך דינגען — ווייל זיין דינגען איז געקומען פון אמת׳ער זאָרג.

—

יא. „Being nice” vs. „Caring”

– Being nice איז געוויינטלעך אַז איך זאָל זיך נישט אומבאַקוועם פילן.

– Caring (זיך באמת׳דיג זאָרגן פאַר יענעם) איז אַסאַך שווערער ווי being nice.

– Caring קען אַמאָל מיינען שטרענג זיין — אָבער עס מוז קומען נישט פון דעם וואָס איך וויל געווינען, נאָר פון דעם וואָס איך גלייב אין יענעם, איך הער יענעם.

– דער ליובאַוויטשער רבי ווערט געברענגט אַלס דוגמא: זיין הצלחה איז געקומען פון א פלאַם פון אהבת ישראל — ער האָט ליב געהאַט אידן ווייל א איד איז א איד. דערפאַר האָט ער „געפאַנגען” אפילו מענטשן וואָס האָבן זיך נישט געצויגן צו אים.

> ⟦זייט-דיגרעסיע⟧ דער זעלבער מענטש וואָס זאָגט ער וויל אויסלערנען מענטשן, ווערט אויפגערעגט ווען א „נודניק” פרעגט איבער דריי מאָל. אויב דו ווילסט טאַקע לערנען, פאַרוואָס ביסטו נישט העפּי אַז יענער וויל לערנען פון דיר? „It turns out איך וויל נישט — איך וויל עפּעס אַנדערש.”

—

יב. זייט-דיגרעסיע: רבי׳ס וואָס דאַווענען/זינגען פאַר׳ן עמוד

> ⟦זייט-דיגרעסיע⟧ חסיד׳ישע רבי׳ס וואָס דאַווענען, זינגען, אָדער טאַנצן פאַר דעם עולם: זיי פּרובירן פילן וואָס זיי זאָגן — ז.ב. ביי „מנוחה ושמחה” פילן מנוחה ושמחה.

> א הומאָריסטישע קריטיק: פאַרוואָס זינגט מען „מנוחה ושמחה” מיט א טרויעריגן פּנים? די ווערטער שטימען נישט מיט דעם ניגון! (ער פאַרגלייכט עס צו ליל סליחות וואו אַלעס קלינגט גלייך טרויעריג.)

> דער עיקר פּונקט: ווען דער רבי קאָכט זיך אין זיין אייגענעם פילן, איז דאָס א פּראָבלעם — ווייל אויב ער וואָלט געטראַכט פון דעם עולם, וואָלט דאָס געווען אַנדערש.

—

יג. דער „אויטענטישער” רבי איז אייגנטלעך דער גרעסטער עגאָאיסט

דער רבי וואָס „קאָכט זיך” אין זיינע אייגענע געפילן ביים טיש, און מיינט אַז דאָס איז „אויטענטיש” ווייל ער טראַכט נישט פון דער עולם — איז אייגנטלעך דער גרעסטער עגאָאיסט. ער טראַכט נאָר פון זיך, נישט פון די מענטשן וואָס קומען צו אים. דאָס איז „איפכא מסתברא” — נישט טראַכטן פון יענעם איז נישט צדקות, ס׳איז „חיה רעה.”

—

יד. דער משל פון בעל-תפילה קעגן חזן

א נייער משל ווערט אַריינגעבראַכט — דער חילוק צווישן א בעל-תפילה און א חזן:

– בעל-תפילה: פילט די ווערטער, לעבט אַריין אין „ברוך אתה ה׳” — ער שפּירט וואָס ער זאָגט.

– חזן: טראַכט נישט פון דעם אינהאַלט, נאָר פון ווי דער קול קומט אַרויס — ער איז פאַרנומען מיט דער קונסט/טעכניק פון דער פּרעזענטאַציע.

דער מעזריטשער מגיד׳ס טייטש: „ויהי כנגן המנגן”

ווען דער זינגער ווערט אַזוי ווי דער כּלי וואָס ווערט געשפּילט — ווי א שופר — ער איז בטל פאַר דעם אור ה׳ וואָס קומט דורך אים, דעמאָלטס „ותהי עליו רוח ה׳.”

די פּראָוואָקאַטיווע פראַגע: ווער איז מער א „שופר” — דער חזן אָדער דער בעל-תפילה? דער חזן איז ליטעראַלי א שופר — ער זאָגט: איך בין נישט דאָ פאַר מיינע הרגשים, נאָר צו אַרויסגעבן דעם ניגון.

אָבער — א קאָמפּליקאַציע: ס׳קען זיין אַז דער חזן׳ס ניגון איז גאָרנישט — סתם א ווייזעניש. דער אידעאַל וואָלט געווען שניהם — איינער וואָס פאַרשטייט ביידע צדדים.

—

טו. דער עיקר-אַרגומענט: דער רבי דאַרף טראַכטן פון דער עולם, נישט פון זיך

דער רבי׳ס „דזשאָב” איז מעורר זיין דעם עולם. ער דאַרף זיך „אַוועקלייגן” — זיין אייגענע פּערזענלעכקייט צוריקשטעלן — און טראַכטן: וואָס דאַרף יענער הערן?

„דברים היוצאים מן הלב” ווערט שאַרף אומגעטייטשט: ווען עס בלייבט אין דיין לב, איז עס דיין זאַך, נישט יענעמס. דו מוזט רעדן צו יענעם — דורך קוגל, דרשה, ניגון — וואָס עס פּאַסט.

> ⟦זייט-דיגרעסיע: חסידישע מעשה⟧ א מגיד פרעגט א רבי: פאַרוואָס קריג איך נאָר פּעניס און דו קריגסט אַסאַך געלט? ענטפערט דער רבי: דו האָסט גערעדט אַזוי אַז מען האָט געזען ווי חשוב געלט איז פאַר דיר — האָבן זיי עס געהאַלטן. ביי מיר האָבן זיי געזען אַז געלט איז גאָרנישט ווערט — האָבן זיי עס אַוועקגעגעבן. נמשל: ווען דער רבי שפּירט זיך אַליין צופיל, בלייבט דאָס ביי אים; ווען ער איז בטל, גייט עס אַריבער צום עולם.

—

טז. דער פילאָזאָפישער יסוד: „גוט פאַר דיר” vs. „וואָס דו ווילסט”

דער קערן פון דעם גאַנצן שיעור:

– דער מאָדערנער סובדזשעקטיוויזם/עמאָטיוויזם מיינט: „גוט פאַר דיר” = וואָס דו מיינסט אַז דו ווילסט. דעריבער קען מען נישט טון יענעם א „טובה” וואָס ער אַליין פאַרשטייט נישט אַלס טובה.

– דער תורה׳דיגער שטאַנדפּונקט: ס׳איז דאָ אַן אָביעקטיוו „גוט” פאַר דיר, אפילו ווען דו ווייסט עס נישט. דיינע תאוות זאָגן דיר נישט וואָס איז אמת גוט — נישט אָביעקטיוו און נישט סוביעקטיוו.

– צו קעירן וועגן דיר מיינט צו קעירן וועגן וואָס דו דאַרפסט אמת׳דיג, נישט וואָס דו מיינסט אַז דו ווילסט.

– נאָר אויף דעם יסוד קען מען פילאָזאָפיש פאַרענטפערן: ווי קען איך זיין „גוט” צו דיר קעגן דיין ווילן? — ווייל ס׳איז דאָ אַן אמת וואָס איז גוט פאַר דיר, אפילו ווען דו ביסט „בתאוות.”

– אָן דעם — אויב מען איז א סובדזשעקטיוויסט — איז עס אוממעגלעך צו לערנען יענעם וואָס איז גוט, ווייל „גוט” איז נאָר וואָס ער אַליין פילט.

אַלע קאָנפיוזשאָנס וואָס זענען ביז אַהער באַשריבן — דער „אויטענטישער” רבי, דער בעל-תפילה vs. חזן, דער עגאָאיזם פון „איך בין גערעכט” — שטאַמען פון דער זעלבער טיפער כפירה: אַז „וואָס איך וויל” = „וואָס איז גוט”, און דעריבער ווען איינער קאָכט זיך אין „אמת,” קאָכט ער זיך אייגנטלעך אין זיך אַליין.

—

יז. דער פּראַקטישער משל — א מענטש וויל זיך גט׳ן

א איד קומט און זאָגט ער איז אומגליקלעך מיט זיין ווייב, ער שלאָגט זיך יעדן טאָג, ער פילט אַז ס׳איז די פאַלשע שידוך, און ער וויל זיך גט׳ן. אָבער דער מענטש מאַכט א טעות — ער ליידט נישט באמת, ער *דמיונ׳ט* אַז ער ליידט.

די שאלה: קען איך אים זאָגן: „דו ביסט ראָנג, דו ליידסט נישט אמת׳דיג, ס׳איז בעסער פאַר דיר צו בלייבן”? אפילו ווען ער וויינט יעדע נאַכט? אפילו ווען איך האָב קיין פּלאַן נישט ווי אַזוי ער זאָל אויפהערן וויינען — אפילו צוואַנציג יאָר?

דער ווידערשטאַנד פון דער מאָדערנער מענטאַליטעט:

רוב מענטשן וואָס האָבן אינטערנאַליזירט דעם היינטיגן צייטגייסט האַלטן אַז אַזא ענטפער איז אונמעגלעך. זיי קענען נאָר זאָגן „בדוחק”-תירוצים (אַרבעט דערויף צוויי יאָר, פּרובירט טעראַפּיע), אָבער נישט דעם פונדאַמענטאַלן ענטפער: „דו מאַכסט א טעות איבער דיין אייגענעם צושטאַנד.”

דער אָנקלאָג פון „obnoxious”: תלמידים רעאַגירן אַז אַזא ענטפער איז obnoxious — מ׳וועלידעיטעט נישט דעם מענטש.

דער קעגנ-אַרגומענט: וועלידעיטן איז נישט קיין מצוה

„זייט ווען איז וועלידעיטן א מענטשן געוואָרן א מצוה?” מיט קליינע קינדער קען מען מאַכן עמעצן פילן גוט, אָבער ביי א לעבנס-שאלה (גט׳ן אָדער נישט) דאַרף מען זאָגן דעם אמת, אפילו ווען דער מענטש וועט זיך נישט פילן וועלידעיטעד.

> ⟦זייט-דיגרעסיע: דער רעליגיעזער טעסט-קעיס⟧ ווען א מענטש וויל ווערן א גוי — און דו גלויבסט אמת׳דיג אַז אידישקייט איז דער אמת — קענסטו אים זאָגן „בלייב, דאָס איז בעסער פאַר דיר,” אפילו ער פילט אַנדערש. מענטשן באַהאַנדלען רעליגיע ווי א „joker card” — זיי לאָזן עס דורך נאָר ווייל ס׳איז רעליגיע, אָבער דער פּרינציפּ איז דער זעלבער אויך אין וועלטלעכע זאַכן.

—

יח. דער משל פון די אינפראַרויט-גלעזער (Train-משל)

א דראַמאַטישער משל: איך האָב ספּעציעלע גלעזער וואָס לאָזן מיך זען אַז א טרעין קומט גלייך וואו דו שטייסט. קיינער אַנדערש זעט עס נישט. איך גיב דיר א שטויס — דו לאַנדסט אין שפּיטאָל, אָבער דו ביסט לעבעדיג. בין איך געווען גערעכט עס צו טון?

א תלמיד ענטפערט: „יא, אָבער דו האָסט נישט גלעזער” (ד.ה. אין לעבנס-שאלות האָסטו נישט אַזא קלאָרקייט). דער ענטפער: דו ביסט מסכים אַז דער פּרינציפּ עקזיסטירט — אַז איינער וואָס זעט עפּעס וואָס אַנדערע זעען נישט, האָט א רעכט (און א פליכט) צו האַנדלען.

—

יט. דער נביא-פּאַראַלעל

דאָס איז פונקט וואָס א נביא איז: איינער וואָס זעט קלאָר ווי דער טרעין קומט, קיינער אַנדערש זעט עס נישט. ירמיהו הנביא האָט געוואָלט אויפהערן נביא׳ן — „ואמרתי לא אזכרנו ולא אדבר עוד בשמו” — אָבער „ויהי בלבי כאש בוערת עצור בעצמותי,” ער האָט נישט געקענט סטאָפּן. כובש נבואתו (איינער וואָס האַלט צוריק זיין נבואה) איז חייב מיתה — ווייל ער זעט דעם אמת און שווייגט.

דער פילאָזאָפישער עיקר-פּונקט:

פאַרוואָס האַלטן מענטשן אַז דאָס איז משוגע? ווייל מיר האָבן אינטערנאַליזירט אַז אַלע לעבנס-ענטפערס זענען נאָר סוביעקטיוו. ס׳איז נישטאָ קיין אמת׳דיגע, אָביעקטיווע ענטפער צו דער שאלה „זאָל א מענטש זיך גט׳ן אָדער נישט.” דאָס איז גראָדע דער יסוד פון דער גאַנצער קאָנפיוזשאָן — מיר האָבן אַוועקגעוואָרפן דעם באַגריף אַז ס׳איז דאָ אַן אָביעקטיווע „גוט” פאַר א מענטש, און דערפאַר שיינט יעדער אַזא ענטפער „obnoxious” אָדער „crazy.”

—

כ. דער גרונט-פּראָבלעם: מיר גלייבן נישט אין אָביעקטיוו גוט — און די קאָנסעקווענצן

מיר זענען אַלע איינגערעדט אַז ס׳איז נישט דאָ קיין אמת׳דיגער תירוץ אויף גרויסע לעבנס-פראַגן. מיר גלייבן אַז דער מענטש אַליין איז דער לעצטער שופט — אויב ער זאָגט ער ליידט, ליידט ער; אויב ער זאָגט ער איז גליקלעך, איז ער גליקלעך. קיינער האָט נישט קיין „רעכט” צו זאָגן אַז אַן אַנדערער איז wrong.

דאָס איז געבויט אויף אַן אמונה טפלה (וואָס האָט גוטע סיבות, אָבער איז פאָרט פאַלש) — אַז ס׳איז נישט דאָ אַזא זאַך ווי „אָביעקטיוו גוט”, נישט דאָ עפּעס וואָס איז אמת׳דיג גוט פאַר א מענטש אומאָפּהענגיק פון זיין אייגענע פילינג.

די קאָנסעקווענצן — גוטסקייט קאָלאַפּסט אין חנופה:

אויב ס׳איז נישט דאָ קיין אָביעקטיוו גוט, דעמאָלטס:

– „העלפן” ווערט בלויז חנפ׳ענען — מאַכן דעם אַנדערן פילן גוט, אָדער טון וואָס ער בעט.

– „א גוטער מענטש” זיין איז אוממעגלעך — מ׳איז אָדער אַן עגאָאיסט, אָדער א חנפ׳ענער.

– Being a good person collapses into flattering other people — ליטעראַלי קיין אַנדער מעגלעכקייט.

דאָס איז דער פּאַראַדאָקס פון אָנהייב: ווען איך טראַכט פון זיך, שטער איך יענעם; ווען איך טראַכט פון יענעם, העלף איך אים נישט. דער פּאַראַדאָקס עקזיסטירט נאָר ווייל מ׳האָט אויפגעהערט צו גלייבן אין אָביעקטיוו גוט.

—

כא. Divine Command Theory — און פאַרוואָס עס העלפט נישט

> ⟦זייט-דיסקוסיע⟧ א תלמיד פרעגט: ווער עס זאָגט „ווייל דער אייבערשטער האָט געהייסן” — מיינט ער דאָך אָביעקטיוו גוט?

ניין. Divine command theory איז נאָך א וועג צו זאָגן ס׳איז נישט דאָ קיין ריכטיג גוט — ס׳איז בלויז וואָס גאָט באַשליסט. א מענטש קען ענטפערן: „דער אייבערשטער האָט א דיעל? זאָל ער זיך אַליינס הייצן גיהנום!” — און דאָס וואָלט געווען לעגיטים לויט דעם שיטה. מיר פאָלגן דעם אייבערשטן ווייל ס׳איז גוט פאַר אונז — נישט בלויז ווייל ער איז שטאַרקער.

—

כב. אברהם אבינו — חסד און חכמה זענען איין זאַך

אברהם אבינו׳ס דיסקאַווערי פון רעליגיע און זיין חסד זענען די זעלבע זאַך:

– ער האָט דיסקאַווערט אַז ס׳איז דאָ א זאַך וואָס הייסט „טוב” — אמת׳דיג גוט.

– נאָר ווען מ׳גלייבט אין אמת׳דיג גוט, קען מען טון א טובה פאַר א צווייטן.

– חכמה און חסד זענען נישט קיין סתירה — זיי זענען די זעלבע זאַך: חסד מיינט נישט געבן יענעם וואָס ער טראַכט ער וויל, נאָר וואָס איז אמת׳דיג גוט פאַר אים. חכמה זאָגט וואָס איז גוט.

> ⟦זייט-דיסקוסיע⟧ דער איינוואַנד: „דו האָסט ליב צו לערנען — נו, דאָס איז דיין טעם, פאַרוואָס זאָל איך?” ענטפער: איך טענה נישט אַז ס׳איז גוט ווייל איך האָב עס ליב. איך טענה אַז ס׳איז גוט פאַר מענטשן באשר הם מענטשן. איך האָב עס ליב ווייל איך בין א מענטש — און דו דאַרפסט עס אויך ליב האָבן ווייל דו ביסט א מענטש. אויב דער אמונה איז אַז די איינציגסטע גוט איז וואָס מענטשן האָבן ליב, דעמאָלטס קען מען גאָרנישט זאָגן צו אַן אַנדערן מענטש — ס׳איז נישט דאָ קיין שפּראַך פון קאָנעקשאָן.

> ⟦זייט-דיסקוסיע: דער איינוואַנד פון „arrogance”⟧ א תלמיד פרעגט: איז עס נישט arrogant צו זאָגן פאַר אַנדערע וואָס איז גוט פאַר זיי? תשובה: אין פּרטות (דעטאַילס) איז עס זייער שווער — אפילו דער אייבערשטער דאַרף „אַראָפּגיין” (וירד ה׳ לראות) צו וויסן ספּעציפיקס. דאָס איז דער טייטש פון „הוו מתונים בדין” — מ׳דאַרף זיין פאָרזיכטיג מיט פּסק הלכה למעשה ווייל מ׳דאַרף וויסן אַלעס וואָס איז פאָרגעקומען אין דעם מענטש׳ס לעבן. אָבער באופן כללי — צו זאָגן כללות׳דיגע דרשות וואָס איז גוט פאַר מענטשן — דאָס איז עפּעס גאָר אַנדערש, און דאָס האָט אברהם אבינו געטון.

> ⟦אינטערעסאַנטע טעאָלאָגישע זייט-באַמערקונג⟧ דער רמב״ם׳ס טייטש פון „וירד ה׳” איז אַז גאָט׳ס „דזשאָב” איז צו טראַכטן פון דער גאַנצער וועלט (כללות), און אַראָפּצוגיין צו פּרטים איז „שווער” (כביכול, נישט לפי כבודו) — ס׳פאָדערט רעכענען א ביליאָן דעטאַילס.

—

כג. חסד vs. רחמנות — א נייע חילוק

רחמנות ווי א וועג פון העלפן — אָבער א באַגרענעצטע:

רחמנות מיינט: „דו ביסט אַזא נעבעך, איך גיי דיר העלפן.” דאָס איז אמת אין א געוויסן זין — אפילו ביי הקב״ה, ווי מ׳זאָגט „וירד ה׳” און „מדת רחמים” — אַז כדי צו רעדן מיט א מענטש דאַרף מען רעדן לויט וואָס ער טראַכט אַז ער וויל, נישט פון וואו איך שטיי. מ׳קען דאָס רופן א „טאַקטיק,” אָבער עס איז מער ווי א טאַקטיק — עס איז א ריאַלע נויטווענדיקייט. דער ביישפּיל: הקב״ה קומט צו אדם הראשון און פרעגט „איכה” — ער ווייס דאָך שוין, אָבער ער רעדט פון דעם מענטש׳ס פּערספּעקטיוו.

דאָס פּראָבלעם מיט רחמנות — שפּרינגען מדרגות:

עס איז עפּעס ראָנג מיט רעדן צו א מענטש פון 20 מדרגות ווייט פון וואו ער שטייט. פון איין אָדער צוויי מדרגות קען מען פּרובירן, אָבער נישט פון 20. דאָס איז נישט „שלעכט” אין דעם זין אַז עס איז ממש בייז, נאָר עס אַרבעט נישט — ווייל דער מענטש קען עס נישט אויפנעמען.

—

כד. שכר ועונש — ביידע זענען כפיה

[א הויפּט-חידוש]

מענטשן מיינען אַז אין דער היינטיגער וועלט האָט מען אויסגעטוישט די „שלעכטע” אַלטע מעטאָדע (סטראַשען מיט גיהנום) מיט א „שיינע” נייע מעטאָדע (לאָוו, עקסעפּטענס, וואַלידעישאַן, קענדיס). „כ׳האָב נייעס פאַר דיך — ביידע זענען כפיה.”

דער רמב״ם און דער זוהר זאָגן אַז שכר ועונש איז פאַר קליינע קינדער, פאַר ווייבער, און פאַר אונז — און דאָס מיינט נישט נאָר עונש, נאָר אויך שכר. ביידע מיינען אַז מ׳זאָגט נישט דעם אמת׳ן טעם. דער ביישפּיל: א קינד וויל גיין אין גאַס, מ׳גיבט אים א קענדי ער זאָל נישט גיין — ער טוט נאָך אַלץ נישט וואָס ער וויל, ער ווערט מאַניפּולירט.

קיין חילוק צווישן שכר און עונש אין רעספּעקט פאַר דעם מענטש:

ביידע — שכר און עונש — רעדן נישט צום מענטש „באשר הוא בעל דעת.” ביידע זאָגן: „דו פאַרשטייסט נישט וואָס איז גוט, לאָמיר דיך איינרעדן לויט דיין לעוועל.” דער ביישפּיל: מ׳ווייזט „די ביוטי פון אידישקייט” דורך גוטע קוגל — אָבער דאָס איז נישט אידישקייט, דאָס איז „די שקר פון אידישקייט.” דער אמת׳ער ביוטי מוז זיין אַז דער מענטש פאַרשטייט אַליינס וואָס איז גוט פאַר אים.

שכר/עונש איז גוט נאָר אַלס מיטל, נישט מצד עצמו:

שכר איז גוט אין דעם זין אַז עס פירט צום גוטן — אָבער נישט גוט מצד עצמו. אַזוי ווי א קענדי פאַר א קינד — מ׳מוז עס טון, אָבער עס איז נישט דער תכלית.

—

כה. צוריק צום יסוד: חסד קעגן רחמנות אין העלפן א צווייטן

דער הויפּט-נקודה:

מ׳קען נאָר באמת העלפן א צווייטן מענטש אויב מ׳ווייסט וואָס איז אמת׳דיג גוט. דער וואָס זאָגט אַז ס׳איז נאָר דאָ רחמנות — נאָר רעדן צו דיר לויט וואָס דו טראַכסט — טוט קיינמאָל נישט קיין טובה פאַר א צווייטן, ער מאַכט נאָר יענעם פילן גוט.

דער חילוק איז:

– חסד/אמת: מ׳וויל יענעם מאַכן באמת גוט — ווייל עס איז גוט. דאָס איז נישט א טאַקטיק, דאָס איז דער יסוד.

– טאַקטיקס (שיין זיין, דעבאַטירן, מקרב זיין): דאָס זענען מיטלען וויאַזוי צו דערגרייכן דעם ציל, אָבער נישט דער ציל אַליין.

—

כו. קריטיק פון „קירוב” אָן אמת׳ן יסוד

מענטשן וואָס נוצן נאָר די „שיינע טאַקטיק” — אַלעמאָל מקרב זיין, אַלעמאָל נעט זיין — אָבער אין תוך טראַכטן זיי: „נישטאָ אַזא זאַך ווי גוט, גוט מיינט ווען א מענטש פילט זיך גוט.” זיי מאַכן יענעם פילן גוט, מאַכן אים הנאה האָבן פון שבת, אָבער — אויב דער מענטש וואָלט קיינמאָל נישט אָנגעהויבן האָבן הנאה פון שבת, וואָלט דער מקרב אפשר גאָרנישט געטון. דאָס באַווייזט אַז ער גלויבט נישט אַז עס איז באמת גוט — ער גלויבט נאָר אין מאַכן מענטשן פילן גוט.

—

כז. דער צירקולאַרער פּראָבלעם פון „מאַכן מענטשנס לעבנס בעסער”

ווען איינער זאָגט „איך וויל נאָר מאַכן מענטשנס לעבנס בעסער,” מיינט דאָס אייגנטלעך נאָר — מאַכן זיי טראַכטן אַז זייער לעבן איז בעסער. אָבער אויב ס׳איז נישטאָ קיין אָביעקטיוו גוטס הינטער דעם, בלייבט אַלץ צירקולאַר — ס׳איז נאָר וועגן וואָס מענט

שן פילן, נישט וואָס טאַקע איז.

—

כח. דער „בעל-תשובה-מאַכער” — א פּראָוואָקאַטיווע פראַגע

שטעלט זיך פאָר אַז דער מענטש וואָס ווערט מקורב וועט דערנאָך קיין גוטן טאָג נישט האָבן אין זיין לעבן — ער וואָלט בעסער געווען א גוי. וואָלט דער קירוב-טוער עס נאָך אַלץ געטון?

רוב קירוב-מענטשן זענען אייגנטלעך מאָטיווירט דורך א עולם-הזה׳דיגע הנחה: OTD מענטשן זעהן אויס טרויעריג, פרומע אידן זעהן אויס גליקלעך — אַלזאָ לאָמיר זיי מאַכן פרום. דאָס גאַנצע איז געבויט אויף תאוות עולם הזה (וועלטלעכע באַגערן/געפילן), נישט אויף אמת׳דיגע אָביעקטיווע טובה.

דער „צוקערדיגער” אופן פון קירוב: „דו דאַרפסט נישט קיין קרעפּס, קענסט קומען אָן א קאַפּל” — אַלץ ווייך, קיינמאָל נישט שטרענג.

—

כט. דער אינדיקאַטאָר-טעסט: אויב מען גלויבט טאַקע אין אָביעקטיוו גוטס

אויב דער קירוב-טוער וואָלט טאַקע געגלויבט אַז ס׳איז דאָ אַן אמת׳דיגע אָביעקטיווע טובה, וואָלט ער כאָטש אַמאָל גערעדט שטרענג — „דברים קשים כגידים.” דאָס פאַקט אַז ער רעדט קיינמאָל נישט שטרענג, ווייזט אַז ער גלויבט נישט טאַקע אין אָביעקטיוו גוטס.

> ⟦זייט-דיגרעסיע: דער „אינדיווידזשועל” אויסרייד⟧ דער טענה „יעדער מענטש איז אַן אינדיווידזשועל” ווערט באַפרעגט סאַרקאַסטיש: ס׳איז נאָך קיינמאָל נישט געווען איין אינדיווידזשועל וואָס אַרבעט בעסער ווען מ׳שלאָגט אים (מ׳מירט אים)? עס ווערט געטענה׳ט אַז ס׳זענען דאָ אַסאַך אַזעלכע מענטשן.

—

ל. זייט-דיגרעסיע: באַאָבאַכטונג וועגן „גוטע” און „שלעכטע” מענטשן

> ⟦זייט-דיגרעסיע⟧ א סאָציאָלאָגישע באַאָבאַכטונג:

> – רוב מענטשן וואָס זענען שטרענג צו אַנדערע — זענען אויך שלעכט פאַר זיך אַליין.

> – רוב מענטשן וואָס זענען נעט צו אַנדערע — זענען אויך שלעכט ווען ס׳קומט צו זייערע אייגענע ענינים.

> – די גרעסטע בעלי-חסד, הצלה-מענטשן — ווען עפּעס רירט זיי אָן, קענען זיי הרג׳ענען א מענטשן. עפּעס שטימט נישט.

—

לא. משה רבינו אַלס קעגנביישפּיל צום „נעטן צדיק”

משה רבינו איז א ביישפּיל פון א צדיק וואָס איז נישט „נייס” געווען:

– ביי קרח — ער האָט נישט געזאָגט „נאָ פּראָבלעם.” ער האָט געזאָגט „לאָמיר זעהן ווער האָט רעכט” — און קרח איז פאַרברענט געוואָרן.

– ביי יתרו׳ס טעכטער — שטרענג.

– „הוכיחן משה שבעה” — ער האָט אַלעמאָל מוסר געזאָגט.

– משה איז געווען עניו מכל האדם, אָבער נישט נייס. ער איז געווען א גרויסער צדיק אָן דעם „נייסקייט”-מאַסקע.

קאָנטראַסט מיט אהרן:

אהרן איז געווען דער „נייסער” — ער האָט געהאָלפן די אידן, געזאָגט „איך ווייס אַז דו מיינסט גוט, לאָמיר מאַכן אַן עגל.” (אימפּליציט קריטיש — אהרן׳ס נייסקייט האָט געפירט צום עגל.)

> ⟦זייט-דיגרעסיע⟧ עס איז דאָ א „גאַנצע דרשה קעגן niceness” — א מענטש קען זיך טריינען נאָר צו מאַכן מענטשן happy, אָבער דאָס איז א פּערזענלעכקייט-פּראָבלעם, נישט אמת׳דיגע טובה. עס ווערט אָבער אָפּגעלאָזט אַלס „א גאַנץ אַנדערע דרשה.”

—

לב. דער הויפּט-טעזע אויסגעשפּראָכן קלאָר: אָן אָביעקטיוו גוטס איז העלפן מעטאַפיזיש אוממעגלעך

> „ס׳איז זייער שווער צו העלפן א צווייטן מענטש אמת׳דיג אויב מען גלויבט נישט אַז ס׳איז דאָ אַזא זאַך ווי אמת׳דיג גוט. אפשר איז עס ליטעראַלי אוממעגלעך — מעטאַפיזיש אוממעגלעך.”

ווייל: אויב ס׳איז נישטאָ קיין אָביעקטיוו גוטס פאַר יענעם, קען מען יענעם נאָר איינרעדן אַז ס׳גייט אים גוט — נישט טאַקע העלפן.

עס ווערט צוגעגעבן אַז מאַנכע קירוב-מענטשן מיינען עס טאַקע ערלעך — עס איז נישט אַלץ עגאָיזם. אָבער אויב ס׳איז נישטאָ וואָס איז „טאַקע גוט” פאַר יענעם, קען מען יענעם נישט העלפן.

—

לג. דער ביישפּיל פון שטראָף (Punishment) — ווייזט אונזער פאַרדרייטע שפּראַך

א לאַנגער ביישפּיל וועגן שטראָף/תפיסה צו באַווייזן ווי אונזער שפּראַך איז פאַרדרייט:

– אונזער נאָרמאַלע שפּראַך: מ׳לייגט א גנב אין תפיסה כדי צו באַשיצן אַנדערע מענטשן.

– די פראַגע: פאַרוואָס נישט זאָגן אַז ס׳איז גוט פאַר דעם גנב אַליין אַז ער זאָל נישט קענען גנב׳ענען? ס׳איז ערגער צו זיין דער גנב ווי צו זיין דער נגנב — אַלע רעליגיעזע מענטשן זאָגן דאָס, אָבער זיי גלויבן עס נישט טאַקע.

עס ווערט אויפגעוויזן אַז:

– מ׳זאָגט אַלעמאָל „מ׳קען אים נישט גאָרנישט טון ווייל זיין ווייב…” — אָבער פאַרן ווייב איז אויך גוט אַז ער זאָל נישט זיין א כעס׳דיגער גנב.

– „ס׳פילט נישט גוט, אָבער ס׳איז גוט” — דאָס איז דער חילוק צווישן סוביעקטיוו געפיל און אָביעקטיוו גוטס.

דער פּונקט: אונזער גאַנצע שפּראַך וועגן שטראָף/תפיסה ווייזט אַז מיר טראַכטן נישט אין טערמינען פון אָביעקטיוו גוטס פאַר דעם מענטש אַליין — נאָר אין טערמינען פון סוביעקטיווע שאָדן פאַר אַנדערע.

—

לד. דער עכטער תירוץ צום פּאַראַדאָקס — מיר ווייסן נישט וואָס „גוט” מיינט באמת

דער עכטער תירוץ צום פּאַראַדאָקס וואָס האָט אָנגעהויבן דעם גאַנצן שיעור — אַז מ׳קען נישט העלפן יענעם אין א וועג וואָס טוט אים וויי — איז באַזירט אויף דעם פאַקט אַז מיר האָבן נישט קיין אמת׳ע פאַרשטאַנד וואָס עס מיינט „גוט פאַר דעם מענטש.” מיר ווייסן פּשוט נישט וואָס „גוט” איז.

– אפילו ווען מ׳זאָגט יענעם א „שווערע אמת” — אפילו עפּעס וואָס איז אָביעקטיוו אמת — איז עס זייער שווער פאַר מענטשן צו אַקצעפּטירן, ווייל מענטשן ווילן „שיין” זיין, ווילן עס זאָל זיך גוט פילן.

– מיר האָבן אפילו נישט די שפּראַך צו זאָגן „גוט פאַר דיר” אָן אַז עס זאָל מיינען „גוט וואָס איך פיל אַז ס׳איז גוט.” מענטשן פאַרשטייען „גוט פאַר דיר” אַלס „עס פילט זיך גוט.” אָבער אין אמת׳ן, „פילן גוט” איז נאָר איין סימן פון גוט — און אַסאַך מאָל אַרבעט דער סימן נישט. עפּעס קען זיין בעסער ווי פילן גוט, אפילו ווען עס פילט זיך נישט גוט.

– „גוט פאַר אים” — נישט „גוט פאַרן אייבערשטן” (גוט פאַרן אייבערשטן זאָל דער אייבערשטער אַליין נעמען קעיר). מיר רעדן דאָ פון וואָס איז ממש גוט פאַר דעם מענטש אַליין, אָבער ער ווייסט נישט דערפון.

> ⟦זייט-דיגרעסיע⟧ מענטשן האָבן מורא פון נעמען ריסקס — דער גרעסטער פחד איז „וואָס אויב איך בין נישט גערעכט?” ביי לערנען גמרא נעמט מען ריסקס (מ׳זאָגט א סברא אפילו מ׳איז נישט זיכער), אָבער אין לעבן אַנטלויפט א מענטש פון ריסקס א גאַנץ לעבן. דאָס איז „א גאַנצע אַנדערע דרשה.”

—

לה. דער ביישפּיל פון רויכערן — און זיינע גרענעצן

> ⟦ביישפּיל⟧ א „זאָמבי”-ביישפּיל: מ׳זאָגט א רויכער „רויך נישט.” אָבער אפילו דאָס איז נישט אַזוי קלאָר אַז מיר האָבן דאָס רעכט צו זאָגן. מאָדערנע מענטשן זאָגן עס טאַקע נישט — די גאַווערמענט שרייבט עס אַרויף אויף סיגאַרעט-פּעקלעך, אָבער וואָס איז זייער חשבון?

– אויב דער רויכער וויל נישט שטאַרבן — קען מען אים ווייזן א סתירה: „דו רויכסט, אָבער דו ווילסט נישט שטאַרבן — דאָס שטימט נישט צוזאַמען.”

– אָבער אויב ער וויל יא שטאַרבן? — קענסט אים גאָרנישט זאָגן. דאָס ווייזט ווי שווער עס איז צו דעפינירן „גוט פאַר דיר” אָן אַן אָביעקטיווע באַזיס.

—

לו. דער הויפּט-מסקנא: ליבעראַליזם מאַכט דיך א שלעכטערער מענטש, נישט א בעסערער

דאָס איז דער קלימאַקס פון דעם גאַנצן שיעור:

– מענטשן זאָגן אָפט אַז ליבעראַליזם / פּלוראַליזם (דער גלויבן אַז ס׳איז נישטאָ קיין אָביעקטיווע אמת) העלפט מען צו זיין א גוטער מענטש.

– פאַרקערט: עס מאַכט דיך א שלעכטערער מענטש. ווייל אָן אַן אָביעקטיווע „גוט” קענסטו קיינעם נישט באמת העלפן — דו ווייסט נישט וואָס העלפן מיינט.

– דער איינציגער וועג צו זיין א באמת גוטער מענטש — אין דעם זין פון ניהול החיים (פירן דאָס לעבן, העלפן אַנדערע) — איז צו האָבן אַן אָביעקטיוו גוט: וואָס איז טאַקע גוט (true good), נישט בלויז וואָס דאַכט זיך גוט (what seems to be good).

– א קאָרעקציע: נישט „objective truth” נאָר „true good” — וואָס איז באמת גוט, אין קעגנזאַץ צו וואָס עס שיינט צו זיין גוט.

– נאָר דעמאָלטס קען מען באמת העלפן א געזעלשאַפט — נישט ווייל מ׳וויל האָבן א „פאַונדיישאָן” אָדער פאַר קינדער — נאָר פּלעין, פּשוט פאַרהייען (elevate) דעם לעבן.

—

דער גאַנצער אַרגומענט-פלוס אין איין בליק:

צוויי סאָרטן מענטשן (חנפן vs. אמת-זאָגער) → סתירה (אמת-זאָגער = אַנטי-סאָציאַל) → נייער חילוק (ישות/זעלבסט-געפיל אַלס פאַקטאָר) → אברהם = דריטער סאָרט (הערט יענעם, רעדט אמת פון אהבה) → חסד + ויכוח = איינס → loser-פּראָבלעם: אברהם באַשטייט צו „פאַרלירן” → קוגל vs. ויכוח: קוגל = שוחד, ויכוח פון אהבה = כּבוד פאַר יענעמס שׂכל → תורה-לערנען ווי קוגל-געבן (אומזעלבסטזוכטיג) → פּאַראַדאָקס: מענטשן האָבן פיינט אויסגעלערנט צו ווערן אָבער ליב האָבן רבי׳ס → being nice vs. caring → דער „אויטענטישער” רבי = עגאָאיסט → בעל-תפילה vs. חזן → דער פילאָזאָפישער יסוד: „גוט פאַר דיר” vs. „וואָס דו ווילסט” → משל פון גט׳ן, אינפראַרויט-גלעזער, נביא → ס׳איז נישטאָ קיין אָביעקטיוו גוט = גוטסקייט קאָלאַפּסט אין חנופה → Divine command theory העלפט נישט → חכמה און חסד = איין זאַך → חסד vs. רחמנות → שכר ועונש = ביידע כפיה → קריטיק פון קירוב אָן יסוד → משה רבינו = שטרענג אָבער אמת׳דיג → שטראָף-ביישפּיל → מסקנא: אָן „true good” איז העלפן אוממעגלעך — ליבעראַליזם מאַכט דיך שלעכטער, נישט בעסער.

תמלול מלא 📝

צוויי סארט מענטשן: דער חילוק צווישן חסד און גבורה

אריינפיר: דער גרונט-חילוק צווישן צוויי טיפן מענטשן

רעדנער:

אקעי, רבותי, איך וויל זאגן א תורה [Torah: teaching/Torah discourse] אזוי:

יעדער איינער ווייסט אז ס׳איז דא צוויי סארט מענטשן. אזעלכע מענטשן טיילן אלעס אויף צוויי, און אנדערע מענטשן, יא? ניין, יעדער איינער ווייסט אז ס׳איז דא צוויי סארט מענטשן.

דער ערשטער טיפ: דער תרח-מענטש

און דא מענטשן וואס ווען זיי רעדן, קודם טרייען זיי אויסצוגעפינען וואס מ׳וויל הערן, נאכדעם זאגן זיי עס. יא? די מענטשן הייסן, וויאזוי? פאליטיקאנטן. לאז ביידע. ער געפינט אויס וואס דו ווילסט, ער איז א גוטע רבי געווענליך איז דאס. יא? ווען מען קומט אריין צו אים טרייט ער אויסצושמעקן. דאס איז זיין חוש [chush: sense/intuition]. אסאך מענטשן זענען נישט גענוג קלוג, זיי האבן נישט דער חוש. ס׳איז שווער צו כאפן וואס יענער וויל הערן, ממילא [memilah: therefore] זענען זיי נישט קיין גוטע רבי.

סאו, זיי ווערן הערן וואס יענער וויל רעדן, ער פארשטייט וואס יענער וויל רעדן, ער זאגט אים. דאס איז איין סארט מענטש, יא? יעדער איינער ווייסט: תרח [Terach: Abraham’s father] מענטשן.

דער צווייטער טיפ: דער אברהם-אבינו-מענטש

נאכדעם זאגט מען, אז ס׳איז דא א צווייטע סארט מענטש, אברהם אבינו [Avraham Avinu: Abraham our forefather] מענטש, יא? ער איז כל העולם כולו מעבר אחד והוא מעבר אחר [kol ha’olam kulo me’ever echad vehu me’ever acher: the entire world on one side and he on the other]. ער זאגט וואס ער האלט. ס׳גייט אים נישט אן צי דו ווילסט עס הערן, צי דו ווילסט עס נישט הערן. אמת?

ס׳איז דא צוויי טייפס מענטשן, יא? מענטשן זאגן נאר וואס… אמת? ווארט א מינוט. איין סארט מענטש וואס ער זאגט נאר וואס מ׳וויל הערן, טרייט אלעמאל צו מאכן זיכער אז וואס ער, פאר ער זאגט עפעס אז ס׳זאל נישט זיין קיינער וואס איז מחולק [machlokes: in disagreement], און א צווייטער, וואס ער זאגט, ווי מ׳זאגט, ער איז אן אמת׳דיגער מענטש, ער זאגט כלבו כן פיו [ke’libo ken piv: as his heart so his mouth], ער זאגט וואס וואס ער וויל זאגן.

דער געוויינטלעכער שבח: דער אמת-מענטש

איך וויל זאגן א חידוש [chiddush: novel insight]. יעדער איינער טראכט, ס׳הייסט געווענליך מ׳איז משבח [meshabeach: praises] דער צווייטער מענטש. ס׳איז א נושא [nusah: topic] פון קאורעדזש [courage], מ׳טראכט וועגן דעם. מ׳זאגט אז דער וואס ער זאגט סתם וואס מ׳וויל הערן, ער איז דאך נישט קיין נארמאלער מענטש, נישט קיין ערנסטער מענטש, ער איז דאך סתם א… ער מיינט דאך נישט ערנסט, ער ווערט נמשך [nimshach: drawn along], ער זאגט דאך נאר וואס מ׳וויל הערן. דער וואס ער זאגט דער אמת, ער איז א איש אמת [ish emes: man of truth], ער איז פאר ריעל [for real], יא? ער איז אזוי ווי אברהם אבינו. שטימט?

יא, עטס מסכים [ets maskim: it’s agreed], אזוי געווענליך ביי אונזערע קהלות [kehillos: communities] איז מען משבח דער צווייטער מענטש. נישט אז מ׳איז דער צווייטער מענטש, יא, צו בי קליער [to be clear]. רוב פון די אויבער חכמים [chachamim: wise men/scholars] וואס איך קען זענען נישט עקשלי [actually] א צווייטער מענטש, אבער זיי זאגן נאך, מ׳רעדט וועגן דעם, מ׳איז משבח, מ׳קוקט ארויף דערויף. אקעי.

דער חידוש: א סתירה אין דער געוויינטלעכער באטראכטונג

חסד און גבורה: א נייע פארשטאנד

טראכט איך אזוי, איך וויל זאגן א דרויסע חידוש. לויט דאס קומט אויס, איך וויל זאגן, לערנען דער פרשה [parshah: Torah portion] פון אברהם אבינו, איך זאל עס זאגן אויף דער וועג. לויט דעם קומט אויס אז דער ערשטער ער איז א איש החסד [ish hachesed: man of kindness], און דער צווייטער איז א איש הגבורה [ish hagevurah: man of strength/severity], שטימט?

אוקיי, ס׳קליינע חסד [chesed: kindness] און גבורה [gevurah: strength/severity], ס׳איז סתם א דרוש [drush: homiletic interpretation]. כ׳מיין צו זאגן איז, דער ערליכער איד, דער איד וואס ער רעדט פארן צווייטער, מיר ווארן נעכטן געטרייט אויסצופירן וואס יענער וויל הערן, ער וויל אים מאכן פילן גוט, ער וויל אים מאכן… באמת ער וויל זיך אליינס אויך מאכן פילן גוט, וואס אוקיי ביידע. ער וויל… ער וויל זאגן וואס יענער וויל הערן. ער איז א נארמאלער, ער איז א גוטער מענטש, אמת? ער רעכנט זיך… ער רעכנט זיך מיט וואס יענער וויל הערן, שטימט? ער קעירט [cares] פאר דיר. דאס איז די ריעליטי [reality].

די ריעליטי: דער אמת-זאגער אלס אוממענטש

די ריעליטי איז יענע מענטשן געווענליך, ווען דו גייסט אין גאס, מיר זאגן אויף דער צווייטער מענטש ער איז א שטיקל אוממענטש, ער… ער איז א שטיקל אוממענטש. אונז כאפן דאס נישט, אונז בתור [besuras: in our capacity as] מענטשן וואס האבן זייער ליב די זאגן וואס מ׳האלט אדער זאגן דעם אמת, כאפן מיר דאס נישט. אבער די ריעליטי איז אז געווענליך ווען ס׳איז דא איינער וואס גייט אין די, כ׳ווייס נישט, אין די שלום זכר [shalom zachor: celebration for newborn boy], און ער זאגט וואס ער האלט אמת׳דיג, און די גאנצע שול האלט פארקערט, איז ער א שטיקל אוממענטש. וואס שטערסטו אנדערע מענטשן? רוב מענטשן שטערט עס צו הערן עפעס אנדערש וואס זיי טראכטן. It’s plain hurting א איד.

אויף א שיינער וועג… ווייט, ווי אזוי מ׳זאגט דאס. יא, אויף א שיינער וועג, יעדע טאן, this is a sensitive topic, ס׳שטערט.

וואס טוסטו מיט… וואס ביסטו רודף [rodef: pursuing/harassing] סתם א איד? אה, אזוי ווי יעדער איינער ווייסט, אז a nice guy שמועסט נישט מיט א צווייטן וועגן פאליטיק און רעלידזשען [religion], יא? פארוואס? ווייל יעדער איינער האט וועגן דעם וויכטיגע שיטות [shitos: opinions/approaches], און דו שטערסט אים סתם. וואס שטערסט א צווייטן איד? זיי א גוטער, לאז אים, זאג אים וואס יענער וויל הערן, דאס איז… reality, יא?

די סתירה: דער אמת-זאגער אלס שלעכטער

מה שאין כן [mah she’ein ken: in contrast] דער צווייטער מענטש, אסאך מאל זאגט מען, דער צווייטער, דער וואס ער זאגט, דער איז א שלעכטער, ער קעירט נישט וועגן דער צווייטער, און ער קעירט נישט וועגן דער צווייטער, ממילא זאגט ער דער אמת, יא, שטימט? אזוי זאגט מען? אזוי קומט אויס? זייער א מאדנע זאך, נישט אזוי?

איז א סתירה [stirah: contradiction] די צוויי.

דאס איז א סתירה?

די צוויי פשטים [peshutim: interpretations] אויף די צוויי מענטשן זענען א סתירה. אויב האלט מען אז ס׳איז אזוי גוט צו זאגן וואס דער אמת איז, מוז אייגענטליך זיין פונקט פארקערט: דער ערשטער איז א חונף [chanef: flatterer], ער זאגט חניפה [chanifah: flattery], און א צווייטע שיין איז, דער צווייטער איז א שלעכטער.

צוויי סארט אמת-זאגער

און דער ריעליטי איז אז ס׳איז דא צוויי סארט צוויי סארט ווייטערע סארט מענטשן. ס׳איז דא צוויי סארט מענטשן וואס זאגן אנדערש ווי די אנדערע מענטשן וואס זיי ווילן הערן. צוויי סארט מענטשן. איינס איז אזוי. דער ערשטער איז אן איש חסד און דער צווייטער איז אן איש, וואס? איש לאז אפ די דרוש. דער גבורה, סתם א שלעכטער, ער קערט נישט וועגן יענעם. דער, נאר דער גבורה, אזוי ווי דער קאצקער רבי [Kotzker Rebbe: Rabbi Menachem Mendel of Kotzk], איז א גבורה מענטש. אזוי קומט לכאורה [le’chorah: apparently] אויס. רייט [right]?

סאו דאס איז דער אפעזיט [opposite], דאס קומט דא קומט אויס א קשיא [kushya: question/difficulty], אז מ׳איז משבח שטארק דער וואס אה זאגט דער אמת, איט טורנס אויט הי איז דזשאסט אן אנטי-סאושעל [it turns out he is just an anti-social], ער איז נישט קיין, כ׳מיין צו זאגן ער רעכנט זיך נישט מיט א צווייטער איד. וואס דאס איז א רשעות [rishus: wickedness] סתם נישט רעכנען מיט א צווייטער איד. ס׳איז דא א תועלת [toeles: benefit] אין דעם? סתם זאגן פאר יענעם אה באלד מיר רעדן וועגן דעם תירוץ [teirutz: answer/resolution], דו פארשטייסט דער פראבלעם [problem]? וואס? און נישט קיין חילוק [chiluk: distinction] אין וועלכער וועג, ווילסט רודפ׳ן סתם א צווייטער איד?

רוב מענטשן האבן ליב צו הערן וואס זיי ווייסן שוין. אינטערעסאנטע זאך. רוב מענטשן האבן ליב צו הערן וואס זיי ווייסן שוין. פארוואס איז עס רודפ׳ן? סתם אז איך וויל יענעם אויפפירן מיט עפעס. איך האלט אז ס׳וועט גיין. אה, סאו לאמיר זאגן אזוי, רייט. לאמיר זאגן אזוי, מ׳דארף מאכן א וויכטיגער חילוק, א געוואלדיגער חילוק.

דער תירוץ: א נייער חילוק — “פילט זיך” קעגן “פילט זיך נישט”

דער גרונט-חילוק: עגאאיזם אדער ישות

מ׳דארף וויסן אז דאס איז אן אש רשעות. יעצט, אויב מ׳טראכט אריין זעהט מען אז ס׳זענען דא צוויי סארטן צוויי אנדערע וועגן וויאזוי צו זיין דערדעראון דער דער נערווירער, דער וואס איז אנדערש ווי א צווייטער. וואס זענען די צוויי וועגן? איינס איז אמת׳דיג לויטער רשעות. וואס מיין איך צו זאגן? נישט לויטער רשעות, ס׳איז אן עגזעדזשעריישאן [exaggeration], אבער דאס איז אמת׳דיג געבויט אויף דעם וואס ער איז מער עגאאיסט [egoist]. וואס מיין איך צו זאגן מער עגאאיסט?

נאך א חילוק: מענטשן וואס קענען זיך און מענטשן וואס קענען זיך נישט

ס׳איז נאך דא צוויי סארט מענטשן אויף דער וועלט. נאך א דריטע סארט צוויי פארטע מענטשן, אקעי? יא, שוין יעצט דריי סארט צוויי מענטשן, מ׳דארף שוין מאכן א חשבון [cheshbon: accounting]. ס׳איז דא צוויי סארט מענטשן. איינס זענען מענטשן וואס קענען זיך נישט, זיי פארשטייען זיך נישט, זיי האבן זיך נישט ליב, זיי האבן נישט קיין חברותא [chavrusah: study partnership/intimate relationship] מיט זיך אליין. זיי ווייסן מער ווייניגער נאר וואס יענער וואס די שוויגער זאגט. דאס איז רוב מענטשן.

נאכדעם זענען דא מענטשן וואס זיי קענען זיי פילן זיך זייער שטארק. דער ערשטער סארט מענטש פילט זיך נישט, ער פילט יענעם, ער פילט וואס איינער וועט זאגן וועגן דעם, ער פילט זיך נישט. דער צווייטער סארט מענטש פילט זיך זייער שטארק. דאס הייסט ווען ער האט עפעס אן אפיניאן [opinion] אדער ער האט עפעס א פילינג [feeling], ער פילט זיך. ער פילט זייער שטארק אז ער איז עפעס א מענטש, ער האט עפעס וואס צו זאגן, ער האט עפעס א ער האט עפעס א געפיל, ער האט עפעס א טענה [tainah: claim/argument]. ער איז אזא סארט מענטש. איך קען א סך צוויי סארט מענטשן, א גאנץ פשוט׳ע זאך צו זעהן. ס׳איז דא מענטשן וואס פילן זיך נישט צו שטארק, מענטשן וואס פילן זיך זייער שטארק.

דער עיקר חידוש: ישות, נישט עגאאיזם

און א סך מאל, אה דער צוויי דער מענטש וואס זאגט וואס ער האט צו זאגן, ס׳איז נישט ווייל ער קעירט נישט וועגן יענעם, ער קעירט פונקט אזוי פיל וועגן יענעם ווי דער צווייטער. אבער ס׳איז דא א חוץ דעם נאך א זאך, אז ער קען זיך אליינס, ער קעירט ער קעירט אויכעט וועגן זיך אליינס. ער פילט זיך זיין זיין ישות [yeshus: selfhood/being], זיין אני [ani: I/self], יא ‘מיין ישות׳ איז א חסיד׳ישע ווארט, זיין זיין איידענטיטי [identity], זיין אני, איז אים זייער שטארק, ס׳איז אים א זייער א בולט׳דיגע [bold] זאך, ער קען עס, ער קעיר ער קעירט וועגן דאס זייער שטארק.

סאו ביי אים וואס ער קעירט וועגן, איז מורא׳דיג שטארק, דאס שרייט זייער הויך. סאו, ס׳שרייט איבער דאס וואס יענער, דאס וואס ער פארשטייט טאקע אז ער טוט וויי יענעם, באט ער האט עפעס א זאך וואס רוקט אים דא, ס׳איז דא עפעס א דרייוו [drive], ווייל ער איז דאך ער איז דאך אויכעט עפעס א מענטש, ער דארף זיך דאך אויכעט ארויסגעבן, ער דארף דאך אויכעט זאגן וואס ער האט.

דאס איז איין סארט מענטש. זייער א סך מענטשן וואס איך קען, לפי דעתי [lefi daati: in my opinion], וואס זיי זאגן וואס זיי האבן צו זאגן איז mostly, ווייל ס׳איז מער זיך. קען זיך זאגן לטובה [letovah: for the good], ווייל א מענטש וואס איז מער, האט ער טאקע מער זיך. איך זאג נישט אז ס׳איז לרוע [lera’ah: for the bad]. איך בין נאר מסביר [mesbir: explaining] אז ס׳זעהט מיר לכאורה אויס אז די דיפערענץ [difference] איז נישט די דיפערענץ אז ער ער איז ווייניגער פארכטן, ער איז נישט ווייניגער פארכטן. אויכעט נישט די דיפערענץ איז אז ער איז א ווייניגער גוטער, נישט ווייניגער גוטער. בעיקר [be’ikar: primarily] דער חילוק איז אז ער פילט זיך מער. איר כאפט וואס איך רעד וועג? יא, איך איך האב מיר ליב. יא, געווענטליך דער מענטש, געווענטליך…

דער חילוק אין פראקטיק

ס׳איז אים, ס׳איז מיינס, איך פארשטיי, דאס וואס איך פארשטיי עפעס, איז דאס קאכט קאכט זיך מיר. אנדערע… איך קען א איך קען דער מענטש, ביידע קענען פארשטיין פונקט אזוי. ער פארשטייט עס, ער האלט אויכעט אזוי ווי מיך, באט עס קאכט זיך אים נישט, he doesn’t care. ס׳איז דאך איך האלט אזוי! ער איז אזוי באקוועם [comfortable] מיט דעם. ער איז זיכער מיט דעם. ער דארף אפילו נישט…

שאלות און דיסקוסיע

תלמיד:

פארוואס דו האסט געזאגט ס׳איז נישט אזוי?

רעדנער:

פארשטייסטו וואס עפעס איז אייבערפליכטיג [superficial]? א מענטש וואס שיינט עפעס אזוי אייבערפליכטיג. יא. איינפאכישע זאך. וואס איינער זאגט און ער ווייסט נישט וואס עס הייסט. כ׳האב נישט קיין שום ידיעה [yediah: knowledge] אין דעם. Are serious to yourself? פארוואס איך מיין נישט אזוי?

תלמיד:

ווייל that sounds like one of the things that people say that are not real.

רעדנער:

Not real?

תלמיד:

יא.

רעדנער:

טאקע זאכן.

איך האב אבער טאקע דעסקרייבט [described] גוט. איך האב דעסקרייבט גוט. ווער קען עס… איז ער נישט… ס׳גייט… מ׳געווינט.

כ׳האב געהאט איינמאל א שמועס. כ׳וואלט עס געזאגט, כ׳קען נישט רעדן קעגן יענעם, ווייסטו וואס איך מיין? כ׳קען נישט יעצט רעדן וועגן מענטשן, יעדער איינער דא. כ׳קען רעדן וועגן יעדער איינער עקסטער [external]. כ׳קען נאר צוריק רעדן.

דער חילוק אין דער פראקטיק: וואס רירט אן א מענטש

אזוי ווי יעדע זאך. א מענטש, א זאך וואס רירט אן א מענטש, מאכט אים טון זאכן. ס׳איז דא איינער וואס די זאך וואס רירט אים די מערסטע אן איז יענער, וואס יענער גייט פילן. פילט ער דאס די שטערקסטע. ס׳איז דא מענטשן וואס זיי האבן זיך אליינס מיט יענעם equal, ווערט א שאלה. ס׳איז דא מענטשן וואס האבן זיך אליינס אסאך מער. ער קען זיך אליינס זייער שטארק, ער קעירט וועגן זיך אליינס זייער שטארק, ער איז זייער אסאך זיך ביי זיך. ס׳מאכט א גרויסע חילוק ביי אים וואס ער פילט אדער וואס ער טראכט אדער וואס ער האלט אז מ׳דארף טון, וואס מ׳טאר נישט טון, whatever ס׳איז. ס׳איז זייער הויך. It’s very loud. What he is, is very loud. הער א בעיסיק [basic] זאך. איך רעד נישט יעצט וועגן חכמה [chochmah: wisdom] און אנדערע זאכן. דאס איז זייער פשוט. האלט ביים רעדן וועגן חכמה.

תלמיד:

יא, יא, איך כאפ. כ׳כאפ וואס יעדער איינער זאגט. כ׳האב שוין געזאגט דריי אנדערע סארט זאכן. כ׳האב שוין געזאגט א פיר, פינף, זעקס. כ׳האב געזאגט, כ׳וואלט דאך נישט קענען האלטן קאפ. אקעי.

אנהייב פון דער אנווענדונג אויף אברהם אבינו

רעדנער:

יעצט וועל איך זאגן א חידוש. א חידוש נפלא [nifla: wondrous].

אברהם אבינו איז זייער שווער. איך קוק עס אן אז ס׳איז זייער שווער. ס׳איז אנטשינעדיג [undeniably] שווער. געווענליך ווען א מענטש, אויב ער קעירט, ער זאגט: אקעי, זעה, איך טראכט אזוי. ווייסטו וואס? איינע פון די וועגן פון זאגן איז: איך טראכט אזוי און איך קעיר נישט וואס דו זאגסט.

אברהם אבינו׳ס דרך: ויכוחים פון אהבה

צוויי סארט מענטשן: ווער הערט זיך שטארקער?

רבי:

ס׳איז דא מענטשן וואס זיי האבן זיך אליינס מיט יענעם equal, ווערט א שאלה. ס׳איז דא מענטשן וואס האבן זיך אליינס אסאך מער. ער קען זיך אליינס זייער שטארק, ער קערט וועגן זיך אליינס זייער שטארק, ער איז זייער אסאך זיך ביי זיך, ס׳מאכט א גרויסע חילוק ביי אים וואס ער פילט אדער וואס ער טראכט אדער וואס ער האלט אז מ׳דארף טון אדער וואס מ׳טאר נישט טון, וואטעווער ס׳איז. ס׳איז זייער הויך, it’s very loud, his what he is is very loud.

זייער א… הער א בעיסיק זאך, איך רעד נישט יעצט וועגן חכמה, נאר אזא זאך וואס איז זייער פשוט. האלטן ביים רעדן וועגן חכמה. יא, יא, איך כאפ, איך כאפ וואס יעדער איינער זאגט. איך האב שוין געזאגט דריי אנדערע סארט זאכן, איר האט שוין געזאגט נאך פיר, פינף, זעקס. איך האב געהאט א רחמנות אויף מיין קאפ, איך וואלט נישט געקענט האלטן קאפ.

דער חידוש נפלא: אברהם אבינו איז א דריטע סארט מענטש

אקעי, יעצט וויל איך זאגן א חידוש. א חידוש נפלא. אברהם אבינו איז זייער שווער, איך קוק עס אן אז ס׳איז זייער שווער. ס׳איז א משונה׳דיגע שווער.

געווענליך, ווען א מענטש אויב ער קערט, ער זאגט, “אקעי, סאו איך טראכט אזוי”, ווייסטו וואס, איינער פון די וועגן וואס זאגן זיך, “איך טראכט אזוי און איך קער נישט וואס דו זאגסט”. ס׳וואלט זיין, איך ווייס נישט, איך בין אזוי שטארק אז איך קער נישט. כ׳בין נישט זיכער, איך בין נישט משוכנע אז דאס איז די ריזן פארוואס מענטשן זאגן זאכן וואס זיי זענען נישט זיכער ביי זיך, איך מיין אז דאס איז אזא פאוני פסיכאלאגיע וואס מ׳איז צוגעוואוינט צו זאגן, ס׳איז א פסיכאלאגישע פאוני. אבער על כל פנים, אדער סאו מענטשן זענען געווענליך אין א שטיקל אין א שטיקל דילעמע, ס׳שטייט דילעמע.

אויב איך בין אין דע מוד פון זיין א גוטער, איך קער וועגן יענעם, איך הער יענעם. לאמיר עס יעצט זאגן מיין דריטע וועג פון זאגן אין דעם. ס׳איז דא מענטשן וואס הערט ער, וואס איז די העכסטע וואליום? איז יענעמ׳ס רצונות, יענעמ׳ס נידס [needs: באדערפענישן], יענער מענטש, יענעמ׳ס דעות. הערט ער זייער גוט. ער הערט זייער גוט יענעם, אפשר וויל ער אויסהערן יענעם, אבער זיכער ער וויל נישט הערן… ס׳איז דא מענטשן וואס הערן זיך אליינס זייער גוט. ער הערט וואס ער האט צו זאגן, ער הערט וואס ער האלט, ער הערט וואס ער דארף, ער הערט וואס ער וויל, ער הערט וואס ער האט ליב. ער שרייט זיך… קומט דאס ארויס שטערקער, דאס איז געווענליך וואס ס׳איז. מ׳וועט זען בדרך כלל ביי דעם מענטש וואס שרייט געווענליך ער הערט נישט אויס קיינעם, שטימט׳ס?

אברהם אבינו׳ס ויכוחים מיט נמרוד

דער מענטש ווי אברהם אבינו… רמב״ן [Ramban: Nachmanides] זאגט אז אברהם אבינו האט געפירט ויכוחים מיט נמרוד [Nimrod], מיינט איר ער האט אויסגעהערט פאר איין סעקונדע נמרוד וואס ער האט צו זאגן? וויאזוי שטעלט איר זיך עס פאר? כ׳ווייס נישט. ער האט געזאגט, “אפשר נמרוד האט א פוינט, איין מינוט, דארף מיר אויסהערן”? ניין, ווייל דו קערסט וועגן די אמת, נישט… דו קערסט וועגן דיין אמת, ניין, ס׳איז עפעס אנדערש.

כ׳בין נישט יעצט געקומען צו נעמען א זייט צווישן אברהם און נמרוד, No problem. איך בין נישט געקומען יעצט צו נעמען א זייט צווישן אברהם און נמרוד, כ׳האב נאר גענוצט א משל [mashal: parable]. אפשר איז אברהם אבינו נישט קיין הלכה [halakha: practical law].

וואס? ס׳איז דא אבער מענטשן, הער אויס, ס׳איז דא אבער מענטשן וואס פירן נישט קיינמאל קיין ויכוחים, מ׳דארף נאך צוריקגיין. אונז זענען די ראנג מענטשן, דאס טיש איז שוין אביסל איבער… איך קען זייער אסאך מענטשן, פונקט אזוי קלוג ווי מיר, אדער ווייסט וואס? 90% אזוי קלוג ווי מיר — דאך א בעל גאוה — אבער זיי פירן קיינמאל נישט קיין ויכוחים. מ׳דארף אים ארויסציען מיט א מיט מיט מיט קייטן וואס ער האלט.

פארוואס? פארוואס נישט? ווייל עקזעקטלי, ווייל ער איז נישט אזא שלעכטע ווי מיר, דעטס אלל. ניין, ער פילט דאס זעלבע, ער קערט נישט, ער הערט זיך נישט אזוי שטארק. ס׳איז נישט נאר ס׳איז נישט נאר ביי ס׳איז נישט נאר ביי מ׳קען קיינמאל נישט שאפן דאס.

תלמיד:

איין מינוט, איין מינוט.

רבי:

דאס איז אלץ תירוצים, נאך תירוצים. ס׳איז נישט אמת. מ׳קען אלעמאל אפטון. דאס איז שקר וכזב, מ׳קען אלעמאל אפטון. די וועלט איז מ׳קען אלעמאל אפטון. ס׳איז דא אידיאלאגיעס פון יאוש [ye’ush: despair]. די וועלט איז מ׳קען אלעמאל אפטון.

וואס יא? אוודאי קען מען. נאו, אבער דאס איז אן אנדערע שמועס.

די נקודה: ס׳איז נישט נאר אינטעלעקטשועלע ויכוחים

סאו די וועגן פארשטיין די נקודה, אז ס׳איז נישט נאר אינטעלעקטשועלע ויכוחים, ס׳איז אויך ווען ווען ווי ווי צו די עיר קאנדישן דארף זיין קאלט אדער הייס. ס׳איז אויך דא צוויי סארט מענטשן. מענטשן וואס זיי פילן ווייניגער צו זיי זענען קאלט אדער הייס, מענטשן וואס פילן מער. ס׳איז נישט די זעלבע איידיע.

אקעי, סאו געווענליך, אויב איך הער דיך אויס, וויל איך דיר נישט זאגן וואס איך האלט. און טאמער איך הער זיך אליינס אויס, הערן מיין איך אויס מיין איך נישט שומע ומקבל [shome’a u’mekabel: listening and accepting], איך מיין הערן ליטערעלי, ס׳איז, די נויז איז הויך, וויל איך נישט אה הערן וואס דו זאגסט, איך וויל דיר זאגן וואס איך זאג.

דער חידוש: אברהם אבינו איז געווען א דריטע סארט מענטש

אברהם אבינו איז געווען א דריטע סארט מענטש. דאס וויל איך מחדש זיין. נישט מחדש זיין. ס׳איז אמת, אבער ס׳איז עפעס טרייען צו טון. אברהם אבינו איז געווען א דריטע סארט מענטש. ער, ווען ער האט זיך אליינס אויסגעהערט, האט ער געטראכט: אקעי, איך טראכט אזוי. ווען ער האט יענער אויסגעהערט, האט ער געטראכט: איך דארף דיר מסביר זיין עפעס. כאפסטו?

וויאזוי ווייסטו דאס? איך ווייס נישט. באלד גייט מען לערנען די פרשה [parsha: Torah portion], מ׳טרעפט א דרשה [drasha: homiletical interpretation] אויף אברהם אבינו. דאס איז נישט די פוינט.

תלמיד:

ניין, אברהם אבינו מיינט דאך א גוטע מענטש וואס לערנט אויס פאר יענעם, אקעי?

רבי:

צו אברהם מר. אייברעהעם פראם ארם נהרים [Abraham from Aram Naharaim] איז געווען אזוי? א פרוף, ס׳שטייט נישט אין פסוק גארנישט וועגן די אברהם אבינו׳ס ויכוחים, סאו ס׳קען נישט זיין קיין פסוק. איך זאג מדרש [Midrash], דער מדרש, ר׳ יצחק [Rabbi Yitzchak] זאגט: יעדער איינער ווייסט אז אברהם אבינו איז געווען חסד [chesed: kindness].

די ראיה: אברהם אבינו׳ס חסד און ויכוחים

די פוינט די פרוף איז דאס, דאס איז מיין דרוש וואס איך האב געוואלט זאגן, ס׳איז נאך מיין דרוש. זאגט ער, אלע אידן ווייסן אז אברהם אבינו וואס איז ער געווען? ער איז געווען א מכניס אורח [makhnis ore’ach: one who welcomes guests]. דאס שטייט אין פסוק. ער איז אויסגעווען חסד, ער איז אויסגעווען העלפן אנדערע מענטשן. און יעדער איינער וואס לערנט מדרש ווייסט אז אברהם אבינו איז אויסגעווען זיך צו שלאגן מיט מענטשן.

סאו וויטש וואן איז עט? תירוץ איז אז אברהם אבינו איז דער סארט מענטש אז ווי מער ער האט ליב געהאט א צווייטע מענטש, האט ער מער אים געהאלטן ביים אויפקלערן. ער האט נישט געקערט וועגן זיך, ער זאגט אים נאך א חוצפה ווייטער, איך בין נישט קיין גרויסע זאך, איך האלט זיך נישט עפעס א יש, איך הער זיך נישט אליינס אזוי שטארק, my personality is not so real to me, not so important to me, אבער דו ביסט אימפארטענט צו מיך. און אויב דו ביסט אימפארטענט צו מיך וויל איך דיך רעדן, וויל איך מיט דיך רעדן.

שטעל זיך פאר אזא סארט מענטש, איך מיין אז אויב עס זאל זיין אזא סארט מענטש וואלט ער מסתמא קאנווינסט די גאנצע וועלט. יא, אברהם אבינו קאנווינסט די גאנצע וועלט.

שאלות און תשובות: האט אברהם אבינו אמת קאנווינסט די גאנצע וועלט?

תלמיד:

איין מינוט, וויפיל מענטשן אויף די וועלט איז נאך דא וואס האלטן נישט אגב פון אברהם אבינו?

רבי:

דאס וועגן אים? רוב וועלט האלט יא פון אברהם אבינו, אבער נישט וועגן אים, אין די וועלט, אין אינדיע, איך ווייס וואס, אין די גוים מאחורי…

תלמיד:

ס׳הייסט נישט וועגן ער אדער וועגן ער? ווען ער איז געשטארבן, איז אלעס וואס ער האט אויפגעטון איז בטל געווארן.

רבי:

דאנק אייך צדיק. אבער וואס טיישט, הלו! שטיין איז נישט קיין ראיה, אונז גייען נישט וואס שטייט. יא, אוודאי, די ריעליטי איז אז אברהם אבינו האט אויפגעטון. נישט אין איין מינוט, נישט אין איין דור און נישט אין צוויי דורות, אבער ער האט אויפגעטון. דאס איז די מעשה וואס איך האב גערעדט.

דער שטערקערער חידוש: ווי מער ער האט געטראכט וועגן יענעם, האט ער געזאגט די אמת

זאלסט פארשטיין וואס איך האב יעצט געזאגט דא א חידוש, איך האב געזאגט, ווען דאס האב איך שוין אויסגערעדט, איך האב יעצט געזאגט א שטערקערע זאך. אברהם אבינו, ווי מער ער האט געטראכט וועגן יענעם, האט ער מיט דעם געזאגט די אמת. נישט מיט טראכטן וועגן זיין, מיין אמת.

דאס דארף מען אויספרעגן וויאזוי צו טון, ווייל אונז ווייסן מיר נישט וויאזוי צו טון. אונז זענען נישט מצליח ווייל אונז שרייען. נישט פאר זיך, ווייל ער הערט זיך, ווייל ער קערט וועגן זיך. קערט וועגן וואס ער פארשטייט. אברהם אבינו האט געקערט פאר יענעם. יא. נישט קיין חילוק וועלכע סארט וועג. נישט קיין שום חילוק. ביידע. זיכער קוגל.

תלמיד:

ניין, אוודאי דעבייטינג איז בעסער ווי א קוגל, דעבייטינג רעדסטו אמת׳ע…

רבי:

הער אויס, הער אויס, הער אויס. איך גיי דיר זאגן, דאס איז א זאך וואס איך ווייס שוין. איך האב יעצט אנגעהויבן זאגן אזא זאך וואס איך ווייס נישט, מ׳דארף אמת׳דיג טראכטן וועגן דעם, צו עס קען זיין בכלל אזא זאך, אז בשעת וואס איך פיל עגאאיסטיש [egoistic], דעמאלטס טראכט איך פאר זיך, בשעת וואס איך פיל איך קער פאר יענעם, דעמאלטס שלאג איך זיך מיט אים, דעמאלטס קלער איך אים אויף.

דאס וואס דו זאגסט וועגן… דאס איז א זאך וואס מ׳דארף טראכטן וועגן דעם, ס׳איז זיכער אז דאס איז געווען דער ראיה פון אברהם אבינו, און ס׳איז זיכער אז וועגן דעם האט עס געהאלפן.

פארוואס ווערט א מענטש צוקריגט מיט דיך?

פארוואס ווערט א מענטש… געווענטליך, פארוואס ווערט א מענטש צוקריגט מיט דיך? ווייל אה, דו ביסט דיך? דו ביסט דער יו״ד? ווי קענסטו?

ס׳איז דא עפעס א מענטש וואס איך האב מיט אים אסאך ויכוחים. ביז איין טאג ער זאגט “יצחק, איך דינג זיך מער נישט מיט דיך, דו געווינסט אלע ויכוחים. איך וויל נישט מיט דיך מער רעדן.”

וואס הייסט? אויב איך געווין בין איך דאך גערעכט.

“איך וויל נישט דו זאלסט זיין גערעכט.”

אקעי, ס׳קען זיין אויך שקר, ווייל איך בין א סתם אסאך מאל געווין איך נישט בדרך אמת, יא? ס׳טייטש, איינער וואס קען געווינען א ויכוח מיינט נאכנישט אז ער איז גערעכט, אבער דו פארשטייסט די נקודה, פארוואס וויל נישט א מענטש פירן א ויכוח מיט דעם וואס געווינט אלעמאל? ווייל ער איז אלעמאל דער loser. יא? ווער וויל זיין א loser? קיינער וויל נישט זיין א loser, אפילו intellectually וויל קיינער נישט זיין א loser. איינע פון די עיקר זאכן פון א מענטש…

תלמיד:

וואס? קען זיין.

אברהם אבינו האט געקענט באשטיין צו זיין א loser

רבי:

אברהם אבינו האט געקענט באשטיין צו זיין א loser, ער האט געפירט ויכוחים איז יענער געבליבן גערעכט, נישט ער איז געבליבן גערעכט.

תלמיד:

נא, דאס איז סתם א Socratic trick.

רבי:

ווייל the point is, אז… די ערשטע זאך וואס כ׳האב געזאגט איז, אז מ׳דארף דינגען זיך מיט יענעם, זיין מעבר האחר [me’ever ha’acher: on the other side], נישט וועגן שנאת עולם [sin’at olam: hatred of the world], נאר וועגן אהבת עולם [ahavat olam: love of the world]. וועגן וואס מ׳הערט מער יענעם.

איך וועל זאגן סתם, דאס איז the reason אויך פארוואס אברהם אבינו׳ס project האט געארבעט, און רוב פון אונזערע projects ארבעטן נישט. פארוואס? ווייל דו קומסט אזוי אויסלערנען יענעם, בשם, בכח, ווי שטארק דו ביסט. איז אלעמאל גייט זיין א ויכוח, אדער בין איך גערעכט אדער יענער גערעכט. יענער וויל דאך זיין גערעכט, יענער וויל דאך זיין א… וויל דאך נישט זיין קיין loser, גייט ער טרייען צו געווינען, צי ער איז יא גערעכט, צי ער איז נישט גערעכט, ער גייט נישט וועלן הערן.

פארוואס ארבעט קוגל בעסער ווי ויכוח?

און ווען דו קומסט… פארדעם זאגן מענטשן, פארוואס ארבעט בעסער ווען מ׳גיבט קוגל ווי ווען מ׳דינגט זיך מיט א מענטש? פארוואס טאקע?

תלמיד:

‘Cause you’re nice, people open up.

רבי:

אה, אה, זייער גוט. זייער גוט. אוקעי, כ׳האב געמיינט אז דו גייסט זאגן א cynical זאך, ווייל מענטשן זענען מגושמים, זיי האבן מער ליב קוגל ווי שכל. ניין. איך וויל זאגן א בעסערע פשט.

פארוואס ארבעט עס בעסער צו טיילן קוגל ווי צו זאגן דרשות? ווייל ווען איך טייל קוגל, somehow א פאטעיטא איז ארויסגעגאנגען פון מיין אקאונט, איז אנגעקומען צו דיין אקאונט. ער האט געוואונען, איך האב פארלוירן. נישט פארלוירן… למעשה, כ׳האב געטון עפעס פאר דיך. יענער פילט האב איך עפעס געטון פאר דיר. הא?

תלמיד:

יא אבער די נעקסטע סטעפ at least איך רעד נישט אפילו פון דעם manipulation, יעצט גייט ער דיך אויסהערן, דאס אליינס האלט איך האב אים עפעס געגעבן.

רבי:

ווענדליך ווען מענטשן גייען מאכן א ויכוח, נעמט מען עפעס צו פון אים. דו האסט געמיינט אז דו ווייסט, יעצט ווייסט turns out אז דו ווייסט נישט.

תלמיד:

ניין, ניין, די יעצט. וויי איך ווייס נישט.

רבי:

ווייס נישט. גוטע שאלה. good question. אבער די the point is אז ווען מ׳געבט קוגל, איז דא אסאך מענטשן וואס געבן קוגל ווייל זיי care’ן נישט וועגן דיך. יעצט, איך וויל דיר זאגן, ממילא איז אזוי, אז אויב די ריזן פארוואס מ׳געבט קוגל איז ווייל מענטשן זענען נאראנים, און פארשטייען, יעדער איינער פארשטייט קוגל, נישט יעדער איינער פארשטייט תורה [Torah], דאס איז טייטש אז דו האסט יענעם פיינט. אז דו קוקסט אים אזוי אראפ, טראכטסט: “מיט דיך רעדן תורה? קוגל! no problem. טוב לו וטוב לעולם [tov lo v’tov la’olam: good for him and good for the world].”

יענער מענטש גייט נישט קיינעם אויסלערנען דעם אמת. ווייל פון קוגל לערנט מען נישט אויס די אמת, מען ווערט משוחד [meshuchad: bribed]. שוחד [shochad: bribery] שוחד און אמת זענען צוויי הפכים [hafakhim: opposites], רייט? צוויי הפכים, זענען נישט די זעלבע זאך.

דער מסקנא: רעדן צו א מענטש מיט זיין שכל

דער מענטש וואס ער רעדט צו דיך, וואס ער וויל דיך קאנווינסן, איז דאס טייטש אזוי: אז איך האלט אז איך וויל אז דו זאלסט פארש אז דו ביסט א מבין [mevin: one who understands], יא? אז דו ביסט א בר דעת [bar da’at: a person of understanding], דו ביסט א בר שכל [bar sekhel: a person of intellect], דו ביסט א מענטש. א איידיע פון א מענטש איז א זיין בר דעת. איינער אטליסט איינער איז די איידיע פון א מענטש אז ער איז א בר שכל.

ענד איך וויל נישט בלייבן גערעכט, איך וויל אז דו זאלסט בלייבן גערעכט, יא? איך וויל אז דיין שכל זאל פארשטיין. צו רעדן צו א מענטש מיט זיין שכל, דאס טייטש צו רעדן צו א מענטש. נישט נאר א גוטע קוגל.

לערנען מיט זארג פאר יענעם: אברהם אבינו׳ס מודעל פון תורה-לימוד

די פאראדאקסן פון אויסלערנען

דער חילוק צווישן רעדן צום שכל און רעדן צום בויך (המשך)

מגיד שיעור:

און איך וויל נישט בלייבן גערעכט, איך וויל אז דו זאלסט בלייבן גערעכט, יא, איך וויל אז דיין שכל זאל פארשטיין. צו רעדן צו א מענטש מיט זיין שכל, דאס טייטש צו רעדן צו א מענטש, האסט נישט אראפגעקוקט אויף א מענטש. רעדן צו א מענטש דורך זיין בויך האסט אראפגעקוקט, ס׳הייסט גערעדט צו אים מיט זיין בויך, האסטו אים גענומען אלס בויך. אויב דו רעדסט צו אים מיט זיין שכל קוקסטו אויף אים אלס שכל, יא.

און דארט, סאמהאו, יעצט אונז האבן א פראבלעם. ווען אונז טוען רעדן מיט יענעם מענטש׳נס בויך, סאמהאו געבן מיר אים עפעס, און מ׳רעדט צו זיין שכל נעמט מען פון אים צו, פונקט איפכא מסתברא [the opposite of what seems logical], יא. מ׳רעדט מיט זיין בויך, דעמאלטס קוק איך דיך אראפ, איך רעד צו זיין שכל קוק איך דיך ארויף, יא. אבער אונז זענען נישט מצליח דאס צו טון ווייל אונז ווען אונז רעדן שכל הדא היא [that is to say], קוק איך, מאך איך עס מיט דעם וואס איך בין גערעכט און יענער איז נישט גערעכט.

אברהם אבינו׳ס מודעל: תורה-לימוד ווי קוגל-געבן

מגיד שיעור:

סאו מ׳דארף אויספיגורן א וועג צו דאס וואס ס׳שטייט, און דאס יעצט זאג איך א טיפע זאך. דאס וואס אין די תורה [Torah: the Jewish Bible/Law] שטייט אז אברהם אבינו [Abraham our forefather] האט געגעבן פאר געסט צו עסן, און די מדרש [Midrash: rabbinic homiletical interpretation] שטייט אז דער מובן הפנימי [inner meaning] פון דעם איז אז ער האט זיי אויסגעלערנט זאכן, יא. איז די טייטש, וואס איז דאס? ס׳נישט קיין שייכות די צוויי זאכן. מע דער מענטש האט געטון א מאניפולעישאן, הי דיד לאוו באמבינג [he did love bombing], רייט? ניין ס׳איז נישט קיין וועג, לאוו באמבינג איז בושות [shameful], ס׳איז נישט קיין ס׳איז נישט קיין ס׳איז נישט קיין שיינע זאך צו טון צו א מענטש.

וואס די מדרש מיינט צו זאגן איז אז אברהם אבינו האט אויסגעלערנט פאר מענטשן תורה מיט די זעלבע געפיל ווי ווען מ׳געבט פאר א מענטש א קוגל.

אז מ׳געבט א מענטש א קוגל איז פשט, איך געב דיך א קוגל פאר דיך, נישט פאר מיך. די זעלבע זאך, ער געגעבן תורה פאר אים נישט פאר זיך.

אזוי ווייל ער האט עס געגעבן ווייל ער האט עס געטון מיט קוגל.

ער האט עס געטון בבחינת קוגל [in the manner of kugel].

קען זיין, איך האב דיך געגעבן א דוגמא [example].

דער גרויסער פאראדאקס: מענטשן האבן פיינט אויסגעלערנט צו ווערן, אבער ליב האבן זייערע רבי׳ס

מגיד שיעור:

ס׳זאל זיך טענה׳ען [let’s argue], זייער גוט. סאו ס׳זעט מיך אויס אני ווייס נישט וויאזוי דאס צו טון, אקעי. ביי די ליסט וואס איך שוין אויך קאנווינסד אין א זאך. איך רעד דאך נאר וואס מ׳דארף טון. די זאך איז אזוי, טענה׳ן is just a very weird way of teaching. Not a weird way, ס׳איז א גוט וועי of teaching, אבער מ׳דארף פארשטיין פארוואס. רייט? דאס הייסט, דו ווייסט אז רוב תלמידים [students] האבן ליב זייער רבי [teacher/rebbe]? ס׳איז א דבר פלא [wondrous thing], רייט? מיר האבן יעצט געזאגט, אז רוב מענטשן האבן זייער פיינט ווען מ׳ווייזט זיי אז זיי זענען נארונים און מ׳לערנט זיי עפעס אויס. מענטשן האבן נישט ליב זיך אויסצולערנען עפעס. מענטשן האבן די מערסטע ליב, וועלכע שיעור קומען רוב מענטשן? די שיעור וואס זאגט זיי אלעס וואס מ׳זאגט האבן זיי שוין געוואוסט. אמת? דארט וואו מ׳זאגט נייע זאכן, אפילו ס׳איז נישט אזוי קעגן וואס זיי האבן געזאגט, רוב adults האבן עס זייער נישט ליב, רייט?

On the other hand, אמת? נישט די דא ספעשל מענטשן, איך רעד דאך פון די נארמאלע נארמאלע די וועלט. מ׳דארף דאך זיך אויך עפעס חנפ׳ענען [flatter]. סאו, רוב עמ this is true, it is true. מיר רעדן דא פון א פראבלעם. On the other hand, you look around, you’ll see. קענסט רעדן וואס? קענסט רעדן פאר קליינע קינדער. קענסט רעדן פאר די רבי׳ס וואס זאגן יא עפעס, פאר די חסידים [Hasidim: followers of a Hasidic rebbe] וואס האבן געקויפט פון זיי עפעס, they really love them. רייט? און ער בעט דער רבי, “לערן מיך אויס נאך”, אקעי, נישט צופיל נאך, וואך א שעה פלאצט מען, אבער אביסל נאך. ער האט אים זייער ליב, ער האט אים זייער ליב. אמת?

וויאזוי קען זיין אז איך טריי אויסצולערנען פאר adults, פאר מענטשן זאכן, איך בין אים מעקם אין שוהל, איך זאג זיי, “ר׳ לייב, איר האט נישט פארשטאנען די עברי פון די פרשה [weekly Torah portion]. איך קען ענק פאר׳ממזר׳ן וואס דער רמב״ם [Rambam: Maimonides] אבער זאגט דא”, whatever. און ער האט מיך פיינט. און אלע רבי׳ס, זיי האבן ליב זייער, זייערע תלמידים האבן זיי ליב. אבער וואס איז קיין אבער ס׳איז א קשיא [question] דאך, רייט? פארוואס? נו, ווען איך דינג זיך מיט אים, דאס ווייז איך אים אז עפעס פעלט דיר, דו פארשטייסט נישט. יעצט דארף ער זיין דארף ער זאגן, “וואו, לערן מיך אויס”. הא? פארוואס טוט ער נישט דאס? ווייל מענטשן קעירן נישט צו וויסן. קערן נישט צו וויסן? מענטשן קערן זייער אסאך צו וויסן! דער קליינער, אזוי צו זאגן, וואס הייסט, ווייסט ווי אסאך מענטשן קערן צו וויסן? דער רבי׳לע האט אים אויסגעלערנט א פערטל זאך, ער דינט אים ביזן קעניג. נאר פארן אים זאגן וועלכע נאמען צו געבן פאר זיין אינגל, א סטופיד, א סטופידע זאך וואס איז נישט אפילו אזוי שווער צו וויסן. פארדעם האט ער אים שוין ליב. דא האט ער עפעס געזאגט, יא. לאמיר נאך האבן באבובער רבי [the Bobover Rebbe], יא, פארוואס האבן אים זיינע חסידים ליב? ווייל ער האט עפעס געזאגט? וואס הייסט, ער האט אויסגעלערנט. איך ווייס נישט you talking about the wrong kind of רבי׳ס, זיי זענען נישט קיין רבי׳ס, אבער אוודאי טויזענטער פון מענטשן, וואס איז די זאך, פארשטיי נישט וואס דו זאגסט. Any רבי teaches something, איך ווייס נישט רביס איז א לוקח השם המושאל [borrowed term] פאר מענטשן וואס פירן מענטשן וואס אנדערע נושאים [topics]. ווען ס׳איז א טיטשער anyone וואס טיטשט anything, אקעי, די קלענסטע נארישסטע משפיע [spiritual mentor] אדער די קלוגסטע פאפולער רעדנער וואטעווער ס׳איז, יעדער איינער האט אים זייער ליב, פארוואס? לערנט זיי עפעס אויס. און ווי מער ס׳איז עפעס אויסגעלערנט, האבן זיי אים מער ליב.

באווייזן מיט ביישפילן: באבובער, ברסלב׳ער, און ליובאוויטשער חסידים

מגיד שיעור:

ס׳איז דאך אינו דומה [not comparable] וויפיל מסירת נפש [self-sacrifice] די באבובער חסידים האבן פאר זייער רבי ווי די ברסלב׳ער חסידים האבן פאר זייער רבי, ווייסט פארוואס? דער ברסלב׳ער רבי לערנט אויס איין מער זאך ווי די באבובער, נישט קיין סאך מער. אקעי, איין מער זאך. אמת? און ליובאוויטשער רבי [the Lubavitcher Rebbe] נאך מער, פארוואס? ער לערנט עפעס אויס! מענטשן זענען זייער העפי מ׳זאל זיי אויסלערנען. ער קומט צום רבי׳ן ער זאגט: רבי איך קען גארנישט, לערן מיך אויס! רייט?

תלמיד [Student]:

דו האלטסט אז וועגן די רבי׳ס לערנען אויס פאר יענעם נישט פאר זיך?

מגיד שיעור:

און בדוק ומנוסה [tested and tried] אז די רבי׳ס וואס לערנען אויס האבן מער שטארקע חסידים ווי די רבי׳ס וואס לערנען נישט אויס.

קוק ארום! נאר וואס איז די שאלה? פארוואס? איך ווייס נישט אבער איך פרעג א אנדערע קשיא, פארוואס די מענטשן וואס איך שלאג זיך מיט יעדער איינער לכאורה [seemingly] איך לערן אויס אסאך בעסער, רייט, איך זאג אפילו אז נישט נאר איין זאך וואס דו ווייסט נישט, צען זאכן, אסאך זאכן וואס דו ווייסט נישט, פארוואס איז ער נישט נאך מער א חסיד? הא?

אליס מיין פראפאזאל איז אז געווענליך ווען איך טו דאס איז סתם ווייל איך בין מער אין די מוד פון טראכטן פון זיך, ווען איך טראכט פון יענעם געווענליך הער איך זיך אויף צו דינגען ווייל איך פיל אז איך רודף אים סתם. אבער אברהם אבינו איז געווען אזא סארט מענטש ווען ער קען טראכטן פון יענעם און וועגן דעם וועט ער זיך דינגען מיט אים.

שאלות און דיסקוסיע: ווי ווייסט מען אז דאס עקזיסטירט?

תלמיד:

וויאזוי ווייסטו אז אזא זאך עקזיסטירט בכלל?

מגיד שיעור:

איך מיין אז ס׳עקזיסטירט.

Sounds simple, ס׳שטייט אין קוגל. יא, גיי. א מדרש מיט א קוגל. ניין, ניין, ס׳איז זיכער, זעהסט דאך אז ס׳איז דא מענטשן טוען דאס, ס׳דא מענטשן זענען מצליח דאס צו טון.

תלמיד:

איך מיין אז מ׳האבן אנדערע טריקס אויך, נישט פלעין לערנען.

מגיד שיעור:

נישט פלעין לערנען, אבער ס׳איז דא אנדערע טריקס אויך. ניין, ניין, מ׳האט שוין געקענט די אנדערע טריקס.

תלמיד:

אקעי, דאס איז מיין פוינט אבער. איך האב געטראכט even נאך בעיסיק ווי א ליובאוויטשער רבי אין לבוש א לאט [dressed in a lot]. מ׳פארגעסט וועגן זיין פערסאנעליטי אבער דאס איז אז ער האט געהאט א פלאם אז ער האט ליעב געהאט אידן, ווייל א איד איז א איד און אויף אים איז געווען א טיפע זאך. It makes sense אז ער האט געפאנגט מענטשן, אז ער האט ממש אנויד מענטשן וואס האבן זיך ממש נישט געצויגן צו אים. If you care about somebody…

“Being Nice” vs. “Caring”

מגיד שיעור:

I think that you don’t have to be nice. I think that you have to care about another איד. I think that’s a lot harder than being nice. A lot harder.

Being nice is usually, איך קען נישט דאס ברענגען, being nice is usually making sure that I don’t feel uncomfortable.

תלמיד:

אה, being good קען אמאל זיין שלעכט צו יענעם, קען ליגן שטרענג אדער כדומה [or the like]. אבער ס׳מוז קומען נישט פון דעם וואס איך, איך דארף געווינען דעם ויכוח [argument], אדער איך פיל זיך זייער שטארק. ס׳מוז קומען פון דעם וואס איך וויל, וואס איך גלייב אין יענעם, איך וויל יענעם, איך הער יענעם, I don’t have a good word to say it, איך הער יענעם. ס׳מוז קומען פון יענץ. אה, דעמאלטס וועט מען מצליח זיין. וואס איז די גאולה [redemption]? שוין, דאס איז גענוג שלש סעודות תורה [third Sabbath meal Torah teaching].

תלמיד:

ס׳איז א גוטע תירוץ [answer] צו זיין קשיא?

מגיד שיעור:

וועלכע קשיא?

תלמיד:

אז ס׳איז א גוטע עצה [advice] צו שליף, צו דעם שליף?

מגיד שיעור:

ניין, ניין, ניין.

תלמיד:

Not sure.

דער זעלבסט-באטרוג פון “לערנערס”

מגיד שיעור:

No, that thing is one of the funny things that people like me, that usually when they teach is because they feel themself, is… און דעמאלטס… ס׳איז א זייער פאני, ווייל די זעלבע מענטש, ס׳איז דא עפעס א נודניק [pest] וואס פרעגט אים איבער דריי מאל יעדע זאך און ער האט, הייבט אים אן פיינט צו האבן. פארשטיי נישט, יענער וויל טאקע לערנען פון דיר, אמת? פארוואס ביסטו נישט העפי?

תלמיד:

לערנסט נאר אליין, פארוואס?

מגיד שיעור:

שלוף צו מיר.

הייסט, מיין גאנצע זאך איז איך וויל לערנען, אויסלערנען מענטשן. עה, it turns out איך וויל נישט, איך וויל עפעס אנדערש. שוין גענוג מיט די קאמפליצירטע…

תלמיד:

וואס? איך מיין אז ס׳איז זייער וויכטיג, ווייל איך וויל זאגן, איך וויל זאגן נאך טיפער, איך וויל זאגן נאך איינמאל דאס וואס איך האב געזאגט אין אן אנדערע לענגוועדזש, איך האב א דוגמא פארשטיין, און איך וויל זאגן א שיעור אויף דער שמואל און טוט מען ווייטער. אבער וואס איך וויל זאגן איז אז אונז קוקן אזוי, לאמיר רעדן אזוי, איך וועל זאגן אן אנדערע דוגמא, אקעי?

זייט-דיגרעסיע: רבי׳ס וואס דאווענען פאר׳ן עמוד

תלמיד:

ס׳איז דא אזא זאך וואס הייסט אממ… וואס נאך טוען רבי׳ס חוץ פון לערנען? ס׳איז דא רבי׳ס וואס דאווענען פאר׳ן עמוד [lead prayers], האסט געוואוסט? ס׳איז א מנהג [custom] פון געוויסע רבי׳ס. און אדער whatever, לאו דוקא [not necessarily] רבי׳ס, יא? זינגערס, כ׳ווייס נישט, משפיעים [spiritual mentors]. און ס׳איז דא אין אמעריקע א זייער אינטערעסאנטע זאך אז ביי אונז ביי די חסיד׳ישע עובד׳ישע רבי׳ס, וואס טוט דער רבי ווען ער טאנצט פאר אדער זינגט פאר אדער דאווענט פאר? וואס טוט ער?

what it seems to me he is doing, כ׳בין נישט קיין מבין [expert] און קיינער מוז נישט טראכטן וואס איך ווייס, what it seems to me he is doing, איז that he is trying his hardest to feel – אויב די ווארט פיל איז מסתמא [probably] ריכטיג – צו פילן די זאכן וואס ער זאגט. ווען ער זינגט מנוחה ושמחה [rest and joy] פילט ער ממש מנוחה ושמחה. איי it doesn’t sound like, why is he crying? don’t ask me, אבער על כל פנים [in any case], מנוחה ושמחה דארף מען זיין happy און רואיג, שוין איך ווייס נישט. ער האט עפעס אן אנדערע פשט [interpretation] אין די ווארט מנוחה ושמחה, אבער על כל פנים… דאס איז מיין קשיא פון ליל סליחות [night of penitential prayers] אלע זינגט מען מיט די זעלבע פרצוף של עצבות [sad face], איך ווייס נישט פארוואס. מנוחה ושמחה קען מען זינגען מנוחה ושמחה, ניין? מנוחה ושמחה… וואס איז דא? ס׳איז זייער funny, ס׳שטימט נישט די ווערטער מיט די מיט די ניגון [melody]. but anyways,

לאמיר פליין… לאמיר נישט זאגן אז ער האט אן אנדערע פשט, ביי אים מנוחה ושמחה דארף מען טרויערן, כ׳ווייס נישט פארוואס. יא ער האט עפעס א טייטש, ער האט עפעס א טייטש אז דא דארף מען טרויערן, ס׳איז נישט קיין חילוק [difference], דאס איז אן אנדערע קריטיק וואס איך האב אויף אים. אבער דאס וואס ער טוט איז ער קאכט זיך, יא? ער גייט אריין אין די… ער פילט דאס זייער שטארק און ער זאגט… ער זאגט דעם פיל אזוי אז ווי מער, אויב ער וואלט געטראכט פון די עולם [congregation], וואלט דאס געווען

דער רבי׳ס דזשאָב: צו טראַכטן פֿון דער עולם, נישט פֿון זיך

קריטיק אויפֿן „אויטענטישן” רבי – המשך

לאמיר זאגן אז ער האט אן אנדערע פשט, אז ביי אים אין א כוס שמחה דארף מען טרויערן, איך ווייס נישט פארוואס. יא ער האט עפעס א טייטש, ער האט עפעס א טייטש אז דארט דארף מען טרויערן, וואס א חילוק? דאס איז אן אנדערע קאמפליין וואס איך האב אויף אים.

אבער דאס וואס ער טוט איז, ווי ער קאכט זיך, יא? ער גייט אריין אין די… ער פילט זיך זייער שטארק, און מען זאגט… ער זאגט אויך אפילו אזוי, אז ווי מער, אויב ער וואלט געטראכט פון דער עולם, וואלט עס געווען נישט אויטענטיש, רייט? וואלט עס געווען כאילו ער שפילט פאר דער עולם, רייט?

דער רבי וואס ער קוקט אין שפיגל, אדער וואס ער… יא ער פראקטיסט אין פראנט פון די שפיגל, אדער ער פרעגט פאר די גבאי דא, דער עולם האט געכאפט ווען איך האב געמאכט די קרעכץ ביי די דאס? ער איז א לאו לייף, רייט?

אבער דער רבי וואס טראכט נישט פון קיינעם, ער איז א צדיק. איך כאפ ס׳איז איפכא מסתברא [ipkha mistabra: פֿאַרקערט]! דו טראכסט נישט פון קיינעם ביסט א חיה רעה! דו ביסט די גרעסטע עגאאיסט! ס׳קומען דאך מענטשן צו דיין טיש און דו טראכסט נישט פון זיי, דו טראכסט נאר פון זיך, און דאס איז דיין גאנצע זאך, א טראכט פון זיך. זייער פאני! טראכט אביסל פון יענעם. ער וויל אויסלערנען ווי אזוי מען טראכט… מיט די אייגענע טיש.

דער משל פֿון בעל-תּפֿילה קעגן חזן

אקעי, יעצט on the other hand וועסטו זעהן, ס׳איז דא למשל אממ it seems to me אז if you look learn איינער וואס איז למשל, אממ די בעלי תפלה למשל זענען מחולק מיט די חזנים וועגן דעם. איך בין נישט זיכער ווער ס׳איז גערעכט.

בעלי תפלה זאגן, יא, איר ווייסט אז ס׳איז דא א בעל תפלה און א חזן? בעלי תפלה זאגן אז ווען ער דאווענט, ער פילט די ווערטער, ער זאגט “ברוך” – געלויבט, אתה – דו, ה׳ – דער אייבערשטער, אקעי, ער זאגט אביסל רש״י [Rashi: רבי שלמה יצחקי, קלאַסישער תּורה-קאָמענטאַטאָר] אויך, no problem.

און דער חזן, ער טראכט נישט פון דעם, ער טראכט פון ווי דאס גייט ארויסקומען פון זיין מויל, פון זיין נאז, פון זיין בויך, פון זיין קאפ, איך ווייס נישט פון וואו, די… whatever. יא?

דער מעזריטשער מגיד׳ס טייטש: „ויהי כנגן המנגן”

און ס׳קען זיין, סאו איך דזשאמפ אביסל דא, ס׳קען זיין אז ביידע זענען נישט גערעכט, יא? דאס איז וואס איך דארף אנגיין צו זאגן. ס׳קען זיין אז דער רבי איז אסאך א גרעסערע יש ווי דער… אז דער בעל תפלה איז אסאך מער א יש ווי דער חזן.

קאז ענק ווייסן, דער מעזריטשער מגיד [דער מגיד פֿון מעזריטש, צווייטער פֿירער פֿון חסידות] האט געזאגט, “ויהי כנגן” [vayehi k’nagen: „און עס איז געווען ווען דער מוזיקאַנט האָט געשפּילט”], איינע פון די ווערטער, יא? “ויהי כנגן המנגן ותהי עליו רוח ה׳” [„און עס איז געווען ווען דער מוזיקאַנט האָט געשפּילט, און עס איז געקומען אויף אים דער גייסט פֿון גאָט”], יא?

האט דער מעזריטשער מגיד געזאגט, וואס איז טייטש ויהי כנגן המנגן? אז ווען א איד זינגט אדער whatever ער טוט, און ער איז אזוי ווי דער כלי [kli: אינסטרומענט] וואס ווערט געשפילט. איז כנגן המנגן. דער מנגן איז אזוי ווי דער נגן, עפעס אזוי האט ער געטייטשט. יא? Something like that? יא, יא, אבער דאס שטייט דאס אין די אנדערע ספרים אויך.

אז ווען דער זינגער זינגט כאילו ער איז נאר א שופר [shofar: דער ראַם׳ס האָרן וואָס מען בלאָזט אויף ראש השנה], דאס הייסט, ער איז בטל [batel: אָפּגעזאָגט, אָפּגעגעבן] פאר דער אור ה׳ [or Hashem: דאָס ליכט פֿון גאָט] וואס קומט אין אים, דאס איז דעמאלטס ותהי עליו רוח ה׳, אזא טייטש פונעם מעזריטשער מגיד. יא?

פרעג איך דיר, ווער איז מער אזוי ווי א שופר, דער חזן אדער דער בעל תפלה?

דער חזן איז ליטעראַלי אַ שופֿר

ווייל דער חזן is literally א שופר, that’s what he’s doing. ער זאגט, איך נישט דא צו ארויס צו געבן מיינע הרגשים, נאר דא גוט צו ארויסגעבן דער ניגון אדער דער whatever he is trying to do, right?

Now of course it could be אז, I’ll explain you what the problem is. The problem איז, עס קען זיין אז דער חזן זיין דער ניגון איז גארנישט, ס׳איז דאך סתם א סתם צו ווייזן אז ער איז א גרויסער חזן, און ס׳איז נישט צו זאגן גארנישט, no problem.

טאמער ס׳וואלט געווען איינער וואס ער קען מקיים זיין שניהם [mekayem zayn shneyhem: מקיים זיין ביידע], דאס הייסט, ער פארשטייט נישט מקיים זיין שניהם, how the art of the ניגון works, that’s like a different side question. איך מיין נישט דאס, מיין איך נאר די איידיע.

דער רבי׳ס דזשאָב: צו טראַכטן פֿון דער עולם

ער טראכט אז ער איז נישט דא צו פארזאגן דער, וויאזוי זאגט מען דארט ביי ראש השנה [Rosh Hashanah: דער אידישער ניי-יאָר], כ׳ווייס נישט וואס, ער איז נישט דא צו פארזאגן די המלך [hamelekh: דער מלך], און שפירן זייער שטארק אז דער אייבערשטער איז דער מלך.

וואס גייט אן וואס ער שפירט? דער אייבערשטער איז א מלך, מען ווייסט אז דער אייבערשטער איז א מלך ווען מען וויינט נישט ראש השנה אויכעט, it doesn’t make any difference.

ווער ס׳מיינט אז מ׳דארף שפירן, ער איז דאך אפיקורס [apikores: כּופֿר, הערעטיקער].

דער אייבערשטער איז פונקט אזא מלך ווען דו מאכסט שמע ישראל [Shema Yisrael: „הער, ישׂראל”], דער אייבערשטער איז ה׳ אחד [Hashem ekhad: גאָט איז איינס] אפילו ווען דו מאכסט נישט צו דיינע אויגן אויכעט נישט. יא, יא, that’s a good excuse.

דער אייבערשטער האט א עם [am: פֿאָלק], by the way, ער האט א עם אפילו ווען ער פרעגט דיך נישט. דער עם האט ער אויכעט. האב דיך אין דריי… כאילו, that doesn’t make any difference, נישט מעלה און נישט מוריד [nisht ma’aleh ve’nisht morid: נישט אַרויף און נישט אַראָפּ]. Right?

Student: Stop, stop, וואס גייט דא פאר? I tried to put something… I tried to record.

Instructor: און, so וואס האב איך געוואלט זאגן?

דער רבי דאַרף זיך „אַוועקלייגן”

So דו כאפסט וואס איך זאג, אז ס׳קען זיין אז דאס איז זייער א פאני זאך, אז ער קאפט זיך אין וואס ער איז, און דאס הייסט אטענטיש. ס׳קען זיין אז אטענטיש הייסט, אויב דער רבי׳נס דזשאב איז צו מעורר זיין [me’orer zayn: צו דערוועקן] דעם עולם, וואלט געווען פונקט פארקערט.

אז זיין כוונה [kavonah: כּוונה, אינטענציע] איז, ער פארשטייט, ער קעירט וועגן דעם צווייטן מענטש, און ער לייגט, ער איז, ער לייגט זיך אוועק כביכול [kivyakhol: אַזוי צו זאָגן]. דאס וואס ער לייגט זיך אוועק, זיין דזשאב איז צו מאכן אים, צו מאכן דעם צווייטן מענטש וויינען.

יעצט, וואס טוט ער? ס׳קען זיין אז ער דארף טון גרויסע זאכן, ס׳קען זיין ער דארף ווייזן זיין אייגענע עמאושאנס אויך וועגן דעם. איך זאג נישט אז ער מוז זיין א קאלטע, א קאלטע חזן וועגן דעם, אבער דו שטעלסט זיך צוזאם? דו כאפסט די נקודה?

נישט אז מ׳דארף זיין, נישט אז איך זאג אז די… אברהם אבינו [Avraham Avinu: אונדזער פֿאָטער אַבֿרהם], די מענטש וואס ער רעדט צו יענעם, איז נישט איינער וואס ער איז דברים היוצאים מן הלב [devarim hayotz’im min halev: ווערטער וואָס קומען אַרויס פֿון האַרצן], וואס איך, דברים היוצאים מן הלב דארף אייגנטליך ארויסגיין פון דיין לב! ס׳בלייבט דאך, ס׳גייט דאך נישט ארויס פון דיין לב בכלל, ס׳איז געבליבן אין דיין לב!

„דברים היוצאים מן הלב” – אַ נייער פֿאַרשטאַנד

דברים וואס א מענטש זאגט סתם אזוי, מ׳זאגט, ער קאכט זיך, who cares? פארוואס זאל א צווייטער קעירן וועגן דעם? דאס איז דיין זאך. People are very impressed, okay, very nice, but they’re just impressed by you.

If you want to teach them something, you have to talk to the other guy, דארפסטו רעדן צו אים. קענסט רעדן צו אים בדרך געבן קוגל [kugel: אַ טראַדיציאָנעלער אידישער קוכן], קענסט רעדן צו אים בדרך זאגן א דרשה [drashah: אַ דרשה, לעקציע], קענסט רעדן צו אים בדרך זינגען א ניגון, וואטעווער דו דארפסט רעדן צו אים.

וועסט אויפהערן צו פילן זיך אזויפיל. און מתוך דיר פילן אים וועסטו זינגען די ניגון וואס ער וויל הערן אדער די וועג וואס ער דארף עס הערן. דאס איז, דאס איז מיין אנדערע וועג פון זאגן די זעלבע זאך שוין.

בסדר, אפשר איז דאס דמיונות [dimyonos: פֿאַנטאַזיעס]. דאס טראכט איך אלץ.

דער משל פֿון דעם מגיד און דעם רבי

Student: ס׳איז זייער א גוטע פוינט. איך מיין אבער אז ס׳איז דא עפעס א, עפעס א פוינט וואס, איך ווייס נישט צי מ׳לאזט עס אויס אדער נישט, איך מיין ס׳איז דא די חסידישע… איינע פון די חסידישע מעשיות אז עפעס א מגיד האט געטראפן עפעס א רבי, איך געדענק נישט ווער, דער מגיד האט געפרעגט: פארוואס ווען איך גיי ארום געבט מיר יעדער איינער פעניס, און ווען דו רעדסט, רעדסט, געבט דיר יעדער איינער אסאך געלט?

האט דער רבי אים געזאגט: זיי ביידע האבן גערעדט אזוי קעגן געלט, ביידע האבן גערעדט… זאגט ער, דו האסט גערעדט אזוי, האט יעדער געזעהן ווי דו ווילסט זייער… האסט גערעדט, האסט גערעדט אזוי וועגן אלעס אז יעדער האט געזעהן דו ווילסט זייער שטארק געלט. סאו זעהסט ווי חשוב געלט איז פאר דיר, ווילן זיי עס האלטן. זיי כאפן אז געלט איז א חשוב׳ע זאך, זיי האלטן.

איך רעד, זיי כאפן ביי מיר איז געלט גארנישט ווערט, זיי עקלען זיך אויך פון געלט. זאגט ער, זיי ווייסן נישט וואס זיי דארפן עס שוין, געבן זיי עס מיר.

און דאס זעלבע ביי די בעל תפילה… אלטימעטלי דער רבי, אפשר דארף דער רבי׳ס גוטע דזשאב, ווען ער איז א געלונגענער רבי, דארף ער טראכטן פון די עולם.

דער רבי דאַרף טראַכטן ווייניגער פֿון זיך

איין זאך איז זיכער, ער דארף טראכטן ווייניגער פון זיך, ביקאז if you listen to somebody און דאס וואס דו זאגסט… ס׳קען זיין דער רבי׳ס דזשאב איז צו טראכטן פון די עולם, אבער כדי, טאמער ער טראכט פון די עולם, דארף ער טראכטן אז די עולם גייט נישט, גייט נישט הערן וואס ער וויל זאגן. אז ער וויל זאגן עפעס אז he wants to sound smart, it’s just not going to work.

ס׳מיינט ער קען נישט זיין, ער קען… די נגע בנגע [nega b’nega: די נאָענטקייט] פון דער רבי ר׳ בער [רבי דוב בער, דער מעזריטשער מגיד] איז אז ער זאל נישט, נישט אז ער זאל נישט האבן קיין התעוררות [his’oreros: דערוועקונג], אז ער… it’s not him. טאמער ער האט א התעוררות דארף דער עולם האבן די התעוררות.

Instructor: יא. איך זאג it’s not, it’s אודאי אז ער that he shouldn’t think that he is thinking of himself, אבער אודאי אז ווען א מענטש גייט און ער טראכט אבדיקא מ׳ספר [m’sefer: פֿון אַ בוך], whatever it is, דארף ער וויסן אז ס׳איז נישט קיין עץ [etz: בוים], איך פיל אז, יא, איך מיין אז די דאגה, די זעלבע זאך וואס איר זאגט, אבער מ׳כאפט זיך אראפ צו א נידריגע שטאפל. אז די דאגה איז שוין נישט אז, די דאגה איז שוין נישט צו זיין צו טראכטן אזוי, how can I make the people happy.

Student: Right, it’s how to make them good.

Instructor: How can I make the truth come out גילוי [giluy: אָפֿנבאַרונג], and it’s not about myself.

Student: Of course, cause in other words there could be a.

Instructor: די מענטשן קומען דא, דער רבי זאל נישט טראכטן פון זיי? ער קומט צו א מענטש וואס טראכט פון אים.

פֿילאָזאָפֿישער יסוד: „גוט פֿאַר דיר” vs. „וואָס דו ווילסט”

Student: Right, of course, ער טראכט נישט פון זיי the answer is always נישט פון זיי וואס זיי וויינען אז זיי ווילן, נאר פון זיי וואס זיי דארפן אמת׳דיג, right? ער טראכט פון דיך נישט פון וואס דו ווילסט, נאר פון וואס דו דארפסט, וואס דאס איז די אמת׳דיג דיך.

If you think, where everything really boils down to is really this, וואס פון דעם וועט מען געדענקען אסאך אנדערע שיעורים וואס מ׳האט שוין געזאגט, אז

Instructor: יא, אייביג מוז ער האבן עפעס א גע׳הרג׳טער.

Student: אז what it all boils down to is, to this thing that ביי אונז זענען אלע איינגערעדט אז וואס דו ווילסט און וואס איז גוט פאר דיך איז די זעלבע זאך, און therefore צו טראכטן וועגן דיך, מיינט צו טראכטן וואס דו ווילסט, וואס ס׳קען דאך זיין אלעס תאות [ta’avos: תּאוות, באַגערן], און דו ווילסט נישט דאס עכט, און ס׳איז נישט גוט פאר דיך, נישט אבדזשעקטיוו און נישט סאבדזשעקטיוו.

דער קערן: „גוט” איז נישט „וואָס דו ווילסט”

און צו קעירן וועגן דיך מיינט צו קעירן וועגן וואס דו ווילסט אמת׳דיג, נישט וועגן דו וואס מאכסט תאות אז דו ווילסט, right? That’s the real like philosophical underpinning behind what makes this possible. Right? You have to think that.

This is why, אונז היינט, if you’re like a pluralist, נישט א פלוראליסט, if you’re like a subjectivist, טייטש איז ווי מ׳רופט דאס היינט, emotivist, then there is no way for you to teach on another person with being good. This is really where it goes back to, right?

דער סובדזשעקטיוויסט קען נישט לערנען יענעם

פארשטייסטו וואס איך זאג? אויב צו א טובה טון פאר א צווייטן איד מיינט by definition וואס יענער איד מיינט איז א טובה, אזוי טראכטן אסאך מענטשן היינט, ווייל זיי קען, קענען נישט טראכטן אז ס׳איז דא אזא זאך וואס הייסט א טובה פאר יענעם, אבער ער ווייסט נאכנישט אז ס׳איז א טובה אדער ער וועט קיינמאל נישט וויסן, זאלסט נישט טון וואס דו מיינסט, זאלסט טון וואס איז אמת׳דיג.

דעמאלטס, by definition וואס איז גוט? גוט איז איך זאל דיך לאזן טון וואס דו פארשטייסט, אדער דיך העלפן טון וואס דו מיינסט אז דו ווילסט.

אויב ס׳איז דא אזא זאך ווי גוט פאר דיך, נישט גוט על פי האמת [al pi ha’emes: לויט דער אמת], גוט פאר דיך, אבער דו ביסט בתאות [b’ta’avos: אין תּאוות], דו מיינסט אז דאס איז גוט, אבער אמת׳דיג איך ווייס וואס איז גוט פאר דיך.

ווער האט מיך געזאגט? ווייל איך בין אזא בעל גאוה [ba’al ga’avah: שטאָלצער]? ניין, ווייל נישט ווייל איך בין א בעל גאוה, you see? Then it’s again א מחלוקת [makhlokes: מחלוקת, דיספּוט] צווישן מיך און דיך. ווייל, ווייל ס׳איז טאקע אזוי.

Then I could be good to you in a real way. Without, פארשטייסט? It could be I could help you, I could argue with you because I’m good to you, because I’m cared about your good. That’s the real only way it could work philosophically. ווייל ס׳איז שוין תורה [Torah: די תּורה], דארף מער עס דאך טון.

צוריק צום כּללדיגן קאָנפֿיוזשאָן

שטימט? ס׳איז געווען פשוטים מיין איך. אקעי, לעניננו [le’inyaneinu: צו אונדזער ענין]. ס׳שטימט? ס׳שטימט נישט? פשוט, אמת? איך קען זאגן נאך דריי מאל, וועט עס קענען ווערן פשוט. זייער פשוט.

ס׳איז דא אזא גאר א טיפע כפירה [kefirah: כּפֿירה, הערעסי] וואס דער עולם אזוי ווייסט, יעדער איינער מיינט אז יענעם, יעדער איינער פארשטייט, you realize that everything, all the confusion that I started to talk about, is all based on this same confusion.

וואס איז די confusion? אז ס׳איז דא א confusion, איך האב געזאגט אז ווען איינער וואס עס קאכט זיך ביי אים די אמת, איז ווייל ס׳קאכט זיך ביי אים די אים, און וועגן דעם ווען ער שלאגט זיך מיט יענעם, און ער זאגט, “איך בין גערעכט און דו ביסט נישט גערעכט,” אבער די “איך בין גערעכט און דו ביסט נישט גערעכט,” right?

יעצט, די גאנצע confusion איז געבויט אויף די idea אז איינער פרעגט אזא קשיא, מענטשן פרעגן די קשיא, יא? לאמיר צוריקגיין צו דעם. מענטשן פרעגן די קשיא, לאמיר זאגן, איך וועל זאגן, אז איך וועל זאגן, איך האלט אז פאר דיך וועט זיין גוט צו, נו, וואס האלט איך אז עס וועט זיין גוט פאר דיך?

קען מען וויסן וואס איז גוט פאר א מענטש? — די שאלה פון אביעקטיווע ענטפערס אין לעבנס-פראגעס

דער משל פון א מענטש וואס וויל זיך גט׳ן

Instructor: וואס, יעצט, די גאנצע קאנפיוזשן איז געבויט אויף די איידיע, ווייל איינער פרעגט אזא קשיא. מענטשן פרעגן די קשיא, יא? לאמיר צוריקגיין צו דעם. מענטשן פרעגן די קשיא. לאמיר זאגן איך וועל זאגן, אז איך וועל זאגן איך האלט, אז פאר דיר וועט זיין גוט צו… נו, וואס האלט איך אז ס׳וועט זיין גוט פאר דיר? גיין אויף א דייעט. וואס האסטו צו גיין אויף א דייעט? אויפהערן צו רייכערן.

ס׳קומט צו מיר א יונגערמאן. איך וועל דיר פארציילן א מעשה וואס איז סתם פון א איד. ס׳קומט א איד, און ער זאגט, אז ער איז זייער נישט העפי מיט זיין ווייב, ער שלאגט זיך יעדן טאג, ער פילט ממש אז ס׳איז די ראנג שידוך. ער האלט ער זאל זיך גט׳ן.

אקעי? אזוי האלט ער. נאר וואס ער האט מורא ווייסט מען נישט.

דיסקוסיע: וואס דארף איך אים זאגן?

Instructor: וואס דארף איך אים זאגן? ניין, לאמיר זאגן. גראדע מענטשן קומען, אבער לאמיר זאגן, ס׳איז שוין געשען די מעשה, אבער יעצט רעדט היינט איינער אנדערש האט פארציילט אז איינער איז געקומען צו אים און איך האב געהאט מיט אים דעם ויכוח. וואס איז דא א חילוק?

וואס האלטסטו? וואס איז דער חילוק וואס די reason איז? וואס האלטסטו? וואס דארף איך קענען די מעשה? יא, מיר זענען ביידע דא. אויב ס׳איז למעשה, וואלט עס קיינער פארציילט, נו, וואס איז דער חילוק?

Student: אקעי, עגען, א סייד נאוט, רייט, דו רעדסט טרעטשעריש, דו רעדסט אביסל טרעטש.

Instructor: איך וויל דיר נאר אויסזאגן א פוינט.

קומט צו מיר איינער, ער פונקטליך די מעשה… ער זאגט פונקטליך די מעשה, ס׳איז די און די זאך שטערט אים זייער שטארק. איך האלט אז א זאך וואס די פרוי איז נישט קיין בריה בין הבריות, קען נישט לעבן מיט איר. ס׳הייסט נישט חתונה געהאט, ער איז נישט חתונה געהאט. וואטעווער, די גאנצע זאך איז שטותים, ס׳איז דמיונות, ער קען נישט לעבן. וואס וועל איך אים זאגן?

נישט וואס איך וועל אים זאגן. ס׳קען זיין אז איך דארף אים זאגן אז איך קען אים גארנישט זאגן, ס׳קען זיין ריכטיג אזוי. איך פרעג דיר וויאזוי קען איך אים עפעס זאגן, הע? וואס וועל איך אים זאגן? וואס וועל איך אים זאגן?

ס׳הייסט, די קשיא מאכט קיין סענס. וואספארא סארט זאכן קען איך אים זאגן, נישט וואס וועל איך אים זאגן. אויב ס׳איז ממש אזוי, ס׳איז גאר שרעקליך, אפשר דארף ער טון, איך רעד נישט אין די דיטעילס אלזא פון דעם עקזעקט סיטואציע. אבער ס׳איז דא א מענטש וואס קען זאגן א תירוץ פאר אזא שאלה? ס׳איז דא א וועג וויאזוי צו זאגן די תירוץ פאר די שאלה?

עני לעוועל, אזוי אראפ, איך קען פושן די צו טון מער זיבעציג פראצענט צו די וועג. again, יא, every time there is details. פארשטייסט וואס איך פרעג? ס׳איז דא א וועג צו ענטפערן די שאלה, אן פארשטיין זיין אים און פילן וואס ער פילט אמת׳דיג און אים און זאל יענץ טון?

ס׳איז דא א וועג וויאזוי איך קען אים זאגן, דו האלטסט טאקע, דו פילסט הונדערט פראצענט אז דו האסט פיינט דיין פרוי, דו ווילסט דיך גט׳ן, אבער דו ביסט ראנג, דו האסט איר ליב, און דו ווילסט דיך נישט גט׳ן, ס׳זאל זיין שלעכט פאר דיר. ס׳איז דא א וועג צו זאגן אזא זאך?

אדער פארקערט, איינער וויל זיך יא גט׳ן, און די פרוי, איך קען זאגן דעי מאס דע אדער וועי אראונד, doesn’t make a difference. ס׳איז דא אזא זאך? ס׳איז עולה על הדעת אז איך זאל זאגן אזא זאך?

ער קומט און ער זאגט, איך קען נישט בשום אופן. וואס וואס איך פיל, זיי מיך נישט מסביר גארנישט. אזוי פיל איך. זאג איך אים, זייער גוט, זייער קיוט אז דו פילסט אזוי. דו ביסט ראנג, זאלסט אויפהערן צו פילן אזוי.

פרעגט ער ווי אזוי? איך ווייס נישט, קען זיין ס׳גייט נעמען צוואנציק יאר פון היינט ביז דו וועסט אויפהערן פילן אזוי, דאס איז א צווייטע סעקענדערי דאגה. איך האלט אז דו ביסט ראנג, איך האלט דו מאכסט א טעות, ס׳איז נישט גוט פאר דיר זיך צו גט׳ן. איך קען זאגן ס׳איז דא אזא, is it possible I should have such an answer?

Student: וואס הייסט? יא.

Instructor: why not?

Student: ווייל איך האב דאס געזאגט, האט יענער מיר געזאגט, וואס הייסט, דו זאגסט אז ער, אז ער שטערט אים נישט? עס שטערט אים אבער יא, ער זאגט דאך אז ער שטייט דאך און ער וויינט, ער וויינט יעדע נאכט.

Instructor: נישט נאר, ער זאגט אקעי, קען, האסט אין זעקס חדשים א פלאן אז ער זאל אויפהערן צו וויינען? ניין, איך האב נישט. קען זיין צוואנציק יאר גייט ער וויינען, אבער איך גיי בלייבן נאך אלץ גערעכט. ס׳איז מעגליך?

don’t put it into the question, we can fix it. נעמען אפאר יאר ביז ס׳ווערט געפיקסט. מ׳קען עס נישט פיקסן. ער איז א נאר, ער גייט אלעמאל מיינען אז ער ליידט. But it’s still good for him. Is it possible that I tell him such a thing? ס׳איז מעגליך מן המציאות אז ס׳זאל זיין אזא תשובה? נישט אז איך בין גערעכט אין די קעיס, ס׳איז נישטא קיין קעיס. איך שטעל דיך צו א משל.

Student: ניין, נישט ווייל ס׳גייט זיין ערגער א צווייטע וועג, ווייל דאס איז גוט.

Instructor: ער מאכט א טעות. ער זאגט אז ער ליידט, ער ליידט נישט. ער דמיונ׳ט אז ער ליידט. איך קען אים אויפקלערן פון זיין דמיון? איך ווייס נישט. אפשר יא, אפשר נישט. ס׳איז מעגליך אז אזא תשובה זאל זיין, זאל נתקיים זיין בעולם?

די רעאקציע: “obnoxious”

Instructor: I need someone that’s a little more… אהא, קוק, ער וויל זיך שוין צושלאגן מיט מיר.

פארדעם וואס מ׳גייט דאס ארויס צו ברענגן, וואס איך מיין ארויס צו ברענגען איז, רוב מענטשן וואס זענען internalized די היינטיגע רעליגיע, זאגן אז ס׳איז נישט מעגליך במציאות אז ס׳זאל זיין א תשובה, אלע בדוחק תירוצים קענען זיי זאגן: זאגסט אז ס׳איז א שאד זיך גט׳ן יעצט, ארבעט פאר צוויי יאר. אקעי, whatever, די אלע סארט זאכן הערן זיי. אבער דו זאלסט קומען זאגן: ס׳איז זייער קיוט אז דו ליידסט, אז דו זאגסט אז דו ליידסט, איך זאג דיר אז דו ליידסט נישט אמת׳דיג.

Student: obnoxious, א גוטע שידוך.

Instructor: עקזעקטלי, ס׳איז obnoxious, right? יא, נו. נישט קיין געווינער. ס׳איז obnoxious, right? יא. און וואס נאך איז עס? און וואס מיינט דאס צו זאגן בעצם, פארוואס איז עס obnoxious? ווייל איך ווייס. לאמיר זאגן איך ווייס, איך ווייס נישט. איך ווייס יא.

Student: דו מאכסט אים פילן און דו וועלידעיטסט אים נישט.

Instructor: איך וועלידעיט אים נישט, נישט נאר איך וועלידעיט אים נישט, איך שפיגעל זיך אפ אין אים, אין זיין פנים אריין. איך זאג אים: דו ביסט א נאר און דו ביסט ראנג. ווי קומט אריין וועלידעיטן? זייט ווען איז וועלידעיטן א מענטשן געווארן א מצוה? וועלכע מצוה איז עס? מענטשן זענען ראנג אל דע טיים, איך בין ראנג אל דע טיים, וועלידעיט מיך א גאנצן טאג?

וואס קומט אריין וועלידעיטן, וועלידעיטן מיט א חיזוק. מיט קליינע קינדערלעך קען מען מאכן א מענטש פילן גוט איז א שיינע זאך, אבער יעצט רעדט מען פון א ערנסטע שאלה, א שאלה איבער his whole life, זאל זיך גט׳ן פון זיין פרוי אדער נישט. וואס קומט אריין וועלידעיטן?

ער איז ראנג, ער רעדט זיך נעבעך איין אז ער ליידט. ס׳קען זיין אז איך קען אים אויפקלערן פון דעם, ס׳קען זיין איך קען נישט, באט אפילו אז נישט, איך האלט אז אפילו ווען ער גייט זיך איינרעדן א גאנץ לעבן אז ער ליידט איז דאך אלץ, ער גייט האבן א בעסערע לעבן אזוי ווי ווען ער גט זיך, אזוי האלט איך. לאמיר זאגן, let’s again take the case out of the question, ביי יעדע קעיס איז דא זאכן וואס מ׳דארף וויסן, באט איך מיין אז ס׳איז מעגליך אזא זאך.

דער רעליגיעזער טעסט-קעיס

Instructor: ס׳איז מעגליך אזא זאך?

Student: דו זאגסט אזא זאך, ווען א מענטש קומט דיר זאגן, לאמיר זאגן רופט אריין ביי דיר און זאגט מ׳דארף זיין א איד. א מענטש וועט דיר קומען זאגן: הער מיך צו, איך וויל נישט, איך קען נישט לעבן ווי א פרום איד, איך וויל ווערן א גוי, איך וויל עסן חזיר, עסן פיצא, whatever, און איך ווייס כ׳האב יעצט א מענטש וואס גייט מיך אויסהאלטן, ער גייט מיך אדאפטירן, איך ווייס כ׳גיי ווערן יעצט א גוי אין דזשארדזשיע, and you believe this is the ultimate truth אז מ׳דארף זיין א איד, דו קענסט נישט לעבן אז מ׳איז ביי די שיעורים פאר קראק, זאגסטו אים: הער מיך צו, ניין, בלייב דא, ווייל דאס איז בעסער פאר דיר. וואס הייסט ס׳איז בעסער, ער קען זיין ער ווערט קראנק, ניין דאס איז בעסער. You could believe that something is better, even if the person doesn’t feel that it’s better.

Instructor: אלרייט, when you say religion, religion is a joker card, און וועגן דעם טאר מען נישט רעדן דערוועגן, ווייל מענטשן האבן נישט אן—

Student: אבער עס מיינט נישט גוט באמת, עס מיינט נישט גוט באמת.

Instructor: איך ווייס נישט וואס מענטשן מיינען נישט און מיינען יא, אמת׳דיג גוט. איך רעד אויף דער וועלט, אקעי? נישט נאר עולם הבא, עולם הבא איז גיי ווייס. רעדסט אויף דעות.

קוק, איך קען מענטשן, איך האב גענוג גע׳סטאדי׳ט מענטשן, איך ווייס אז איך פארשטיי אין דיינע סיטואציע, ס׳איז גוט פאר דיר צו בלייבן חתונה געהאט. אז דו ווייסט נישט דערפון, איז נישט, לערן דיך אויס, לערן דיך נישט אויס, האסט די עצה for a new. דו פרעגסט מיר נאך מיין עצה, רייט? אויב דו קומסט צו מיר, אויב דו קומסט נישט צו מיר, דו ווייסט אליינס, פרעגסטו דיך נישט, רייט? וואס קומסטו צו מיר? נו, איך זאג דיר מיין אפיניאן. דו מוזט נישט פאלגן, איך קען דיך נישט צווינגען, איך האב נישט קיין, איך פיר נישט די די קארט סיסטעם און גארנישט, איך קען דיך נישט צווינגען. איך קען דיר זאגן אזוי האלט איך. האלט איך מן האחרונים, אבער בכלל טראכטן מ׳זאל זאגן אזא זאך, אמת? It’s crazy, right?

Student: Yes, it is crazy.

Instructor: It’s crazy, obviously the only thing that follows from the belief that there’s such a thing as something that’s good for a person.

Student: The fact that you know it, this is the חוצפה דערפון.

Instructor: ס׳א חוצפה אז איך ווייס? וואס זאל איך טון אז איך ווייס עס? אזוי ווי איך האב אמאל געזאגט פאר יענעם, “יצחק, דו געווינסט אלע ויכוחים.” נו וואס זאל איך טון אז איך בין גערעכט? איך זאל אויפהערן צו זיין גערעכט? וואס איך בין, איך בין נישט שולדיג. ס׳איז גארנישט, איך וואלט… I would be more happy to be wrong. אה ליידער בין איך גערעכט, ס׳האט נישט מיט מיר. וואס קומט אריין מיר דא אין די פיקטשער?

דער משל פון די אינפרארויט-גלעזער

Instructor: איך זע דאך די ריעליטי, יא? שטעל דיר פאר אז איך קען דיך I’ll be shy for a second. שטעל דיר פאר אז איך האב א ספעשל גלעזער, איך האב AI, איך ווייס נישט וואס הייסט עס, דא רעדן… א אינפרערעד גלעזער, און איך זע פון… ארום די בענד אז ס׳קומט א טרעין, ס׳איז אראפגעפארן א טרעין פון די טרעקס, ס׳גייט אריינפארן גלייך וואו דו שטייסט. און דו ביסט אינמיטן א גאר א געשמאקע שמועס. און איך נעם דיך, איך גיב דיך אזא זעץ, דו גייסט אין האספיטל פון די זעץ, ווייל איך האב נישט געהאט קיין אנדערע וועג. איך גיב דיך אזא זעץ, איך ווארף דיך ארויס. און די טרעין איז נישט געקומען אין די ענד, אבער ס׳האט געקענט קומען. אבער איך בין געווען גערעכט, אויף אזא ריסק האט מען טאקע געדארפט דאס טון.

אבער ס׳איז… איך בין די איינציגסטע וואס איך האב עס געזען, איך האב די גלעזער, קיינער האט עס נישט. איך בין געווען גערעכט עס צו טון, אדער נישט?

Student: יא, אבער דו האסט נישט גלעזער.

Instructor: איין מינוט, סאו דו ביסט מסכים אז ס׳איז דא אזא זאך?

Student: יא, בגשמיות, יא, ס׳קען זיין.

Instructor: איין מינוט, ס׳איז דא אזא זאך ווען א מענטש זעט א זאך, קיינער קען אנדערש זעט עס נישט, יענער קען עס זיכער נישט זען, און איך האב א רעכט צו שלאגן יענעם וועגן דעם, לטובתו, נישט לטובתו, נישט ווייל איך בין קלוגער. שטימט?

ס׳איז נישט אבנאקשעס, אויב איך וועל נישט טון דאס, ביי די וועי, אזא זאך רוב… אזא סאך מענטשן גייען עס נישט טון, ווייל זיי גייען זיך נישט קענען דזשאסטיפייען, די גלעזער איז נאכדעם פארברענט געווארן, ס׳איז מער נישט דא צו באקומען די גלעזער, איך האב נישט קיין וועג צו ברענגען א ראיה, לאזט מען יענעם שטיין. That’s called כובש נבואתו [kovesh nevuato: suppressing one’s prophecy], ס׳איז חייב מיתה [chayav mitah: punishable by death].

דער נביא-פאראלעל

Instructor: וואס איז דען א נביא [navi: prophet]? א נביא איז איינער וואס זעהט קלאר ווי די train קומט. By the way ס׳מוז נישט קומען, מ׳קען תשובה [teshuvah: repentance] טון און ס׳גייט נישט קומען. But ער זעהט קלאר ווי ס׳קומט. קיינער אנדערש זעהט דאס נישט, ער איז א נביא, ער זעהט בעסער, און וואס טראכט ער? משוגע דארף איך זיין? ואמרתי לא אזכרנו ולא אדבר עוד [va’amarti lo azkireinu v’lo adaber od: “And I said, I will not mention Him, nor speak any more in His name” — Jeremiah 20:9], יא, אבער ירמיה הנביא [Yirmiyahu HaNavi: the prophet Jeremiah] האט געזאגט, דו גייסט האבן א נסיון איבערצוגיין אויף דעם לאו. ואמרתי לא אזכרנו ולא אדבר עוד בשמו. וואס דארף איך האבן נאך אלץ די צרה? און דער אייבערשטער האט אים געפארסט, ויהי בלבי כאש בוערת עצור בעצמותי [v’hayah b’libi k’esh bo’eret atzur b’atzmotai: “But it was in my heart as a burning fire shut up in my bones” — Jeremiah 20:9], כ׳קען נישט סטאפן, כ׳האב נישט קיין ברירה.

אבער ירמיה איז געווען זיכער אז מצדו סטאפט ער, משוגע. אז פארוואס דארף ער דאס זאגן? נישט פאר זיך, נישט ווייל ער קאכט זיך, ווייל יענער דארף דאס הערן, right?

דער פילאסאפישער עיקר: סובייעקטיוויזם קעגן אביעקטיווע אמת

Instructor: So why are we so sure that that guy is crazy? Because we basically decided that everything in life has only subjective answers. וואס איז די שאלה? וואס דו פרעגסט, פסח זאגט ווען the real פילאסאפישע reason פארוואס דו זאגסט דאס איז נישט ווייל דו האלטסט אז איך ווייס נישט. אויב עני זאך וואס מ׳קען וויסן, גראדע איך קענסט by the way זיכער זיין אז איך בין obnoxious. ס׳קען זיכען אז כ׳בין טאקע מסכים אינעם ספרא. אבער דאס איז גראדע א מדת רע וואס איך האב, no problem. ס׳איז שוין א זייטיגע זאך.

לאמיר זאגן ס׳איז א זאך וואס ס׳איז מוסכם אפילו, אלע חכמים וואס האבן אויסגעלערנט דיר ווייסן דאס, נישט דווקא איך האב עס מחדש געווען, אדער אויסגעטראפן. כ׳דארף דאך נישט זאגן אז איך בין obnoxious, איך קען דאך סומך זיין אז די חכמים זאגן אזוי אפי׳ כ׳בין קלוגער.

But we’re very used to, basically, and we don’t say it, we always find other excuses to not admit to this, but אונז זענען זייער צוגעוואוינט צו די idea אז ס׳איז נישט דא קיין אמת׳דיגע תירוץ צו די שאלה צו א מענטש זאל זיך גט׳ן.

Again, in specific cases, of course, there’s true answers, and sometimes ס׳איז טאקע תלוי אין זייער קליינע זאכן, דארט in some—

דער פּאַראַדאָקס פון העלפן אַנדערע און די נויטווענדיקייט פון אָביעקטיוו גוט

דער גרונט-פּראָבלעם: מיר גלייבן נישט אין אָביעקטיוו גוט

אַזוי מ׳דאַרף נישט זאָגן אַז איך בין obnoxious. איך קען דאָך סומך זיין אַז אַ חכמים זאָגן אַזוי וועט מען גלייבן. But we’re very used to, basically – מיר זאָגן עס נישט, מיר געפינען אַלעמאָל אַנדערע תירוצים צו נישט מודה זיין אין דעם – אָבער אונז זענען זייער צוגעוואוינט צו דער איידעע אַז ס׳איז נישט דאָ קיין אמת׳דיגער תירוץ אויף די שאלה צי אַ מענטש זאָל זיך גט׳ן.

Again, in specific cases, of course, there is a true answer, און אַמאָל איז עס טאַקע תלוי אין זייער קליינע זאַכן, וואָס in something like the general case, אונז זענען זייער – אונז זענען אַלע איינגערעדט, ס׳איז נישט דאָ אַזאַ זאַך אַ תירוץ. אויב יענער זאָגט אַז ער ליידט, טייטש ער ליידט. אויב ער זאָגט אַז ער איז העפּי, איז ער העפּי. וואָס קען איך אים זאָגן? ווער האָט אַ רעכט אים צו זאָגן?

וואָס הייסט ווער האָט אַ רעכט? מענטשן האָבן obviously אַ רעכט צו זאָגן אַז אַנדערע מענטשן זענען wrong, רייט? ווען דער – ווען ער נעמט נישט קיינע זיינע פּילס, לייגט מען אים אַריין זיינע פּילס און מ׳פרעגט אים נישט, רייט? געווענליך. אָבער ווען ער – ווען ער טוט אַ זאַך וואָס ruin זיין גאַנצע לעבן, מי אנכי! וואָס הייסט מי אנכי?

די תירוץ איז אַזוי מיין איך, ווייל אונז האָבן זיך איינגערעדט אַן אמונה טפלה – ס׳איז נישט קיין אמונה טפלה, ס׳האָט גוטע ריזענס פאַר די אמונה, ס׳איז געבויט אויף אַסאַך קשיות – אַן אמונה אַז ס׳איז נישט דאָ אַזאַ זאַך ווי objective good, נישט דאָ אַזאַ זאַך אַז וואָס איז אמת׳דיג גוט פאַר אַ מענטש.

דערפאַר די איינציגסטע זאַך וואָס קען זיין גוט איז, איך קען אים איינרעדן, איך קען אים manipulate, איך קען אים זאָגן ער זאָל פילן אַז ס׳איז גוט, איך קען זאָגן אַז ס׳לוינט זיך אַז מאָרגן וועט ער פילן – די אַלע זאַכן קען איך זאָגן, אָבער ער איז דער the last judge, the last שופט אויף וואָס איז גוט פאַר אים, מוז זיין דעם מענטש׳ס אייגענע פילינג. קען נישט זיין עפּעס אַנדערש.

דאָס איז וואָס – יאָ, דו גלייבסט אַזוי? חמי, הער אויף צו גלייבן אַזוי. Just stop it, וועט אַלעס אַנדערש מאַכן סענס. אַז דאָס וואָס אונז גלייבן – אונז מיין איך די האַלבע מנין פון אונז – and that’s really why we’re so uncomfortable with helping other people, and that’s why the only people that help other people are שלעכטע people.

ווייל ער קעירט מער ווען ער הערט זיך, אָדער הערט ער אַז ער דאַרף זיין אַ צדיק וואָס העלפט יענעם, אָדער הערט ער אַז ער קאָכט זיך אין אים אמת ער דאַרף עס אַרויסגעבן, whatever it is. And that’s why we never – we not manage to help any other people. פאַרשטייסט וואָס איך זאָג?

דאָס איז די פּאַראַדאָקס וואָס איך האָב אָנגעהויבן דערמיט – איך רעד עפּעס אויף אידן, דאָס איז דער ענין – איך זאָג אַז די פּאַראַדאָקס וואָס איך האָב אָנגעהויבן מיט, אַז ווען איך טראַכט פון זיך דעמאָלטס שטער איך יענעם, ווען איך טראַכט פון יענעם העלף איך אים נישט. דאָס איז געבויט – דער פּאַראַדאָקס עקזיסט – ווייל מ׳האָט אויפגעהערט צו גלייבן אין דער איידעע אַז ס׳קען זיין עפּעס וואָס איז גוט פאַר יענעם, אָבער נישט אַז ער איז דער וואָס איז מחליט וואָס איז גוט פאַר אים, אַז ס׳איז דאָ אַזאַ זאַך וואָס איז אמת׳דיג גוט פאַר אים.

דער תירוץ דורך “Divine Command Theory” – און פאַרוואָס עס העלפט נישט

און נישט ווייל דער אייבערשטער האָט געהייסן – that’s another way of stopping to think this. ווייל ס׳איז גוט פאַר אים.

תלמיד: ניין, אַז דער אייבערשטער האָט געהייסן, איז אַפשר דער אייבערשטער האָט עפּעס אַ דיעל, ער וויל סתם רודפ׳ן געוויסע מענטשן, ווער ווייסט?

מגיד שיעור: העלפט מיך נישט, רייט? ס׳מוז דאָ זיין אַז יענער מענטש איז אמת׳דיג גוט. סאָ די איינציגסטע וועג צו זיין אַ גוטע מענטש, צו העלפן אַ צווייטע איד, איז צו גלייבן אַז ס׳איז דאָ אַ זאַך אמת׳דיג גוט.

Otherwise, being a good person collapses into אַ חנפ׳ענען other people. There’s no other, literally can’t be. People that say: איך דאַרף נישט גלייבן אין objective good, at least איך בין אַ גוטער מענטש. ביסט נישט קיין גוטער מענטש, ביסט אַ שלעכטע מענטש, אָדער ביסטו אַן עגאָאיסט, אָדער ביסטו אַ סתם אַ חנפ׳ענער קאָך, און דאָס מיינט ביי דיר חיה, העלפסט נישט יענעם, ער מאַכט אַז ס׳זאָל נישט זיין קיין קאָנפליקט צווישן זיי, יאָ?

תלמיד: אָבער וואָס זאָגסטו מיט די religious example? עניבאַדי וואָס זאָגט ווייל דער אייבערשטער – ער מיינט אַן objective good.

מגיד שיעור: Not sure.

תלמיד: וואָס?

מגיד שיעור: I’m not sure, like I think, cause I think that divine command theory is another way of saying that there’s no real good, it’s just whatever God decides. Now there is an objective truth. So it’s objective good, objective truth, ס׳איז אַ קלאַדזש, פרענקלי. ווייל ס׳איז truth, אָבער נאָר ווענדט זיך פאַר וועם. יענער קען זאָגן, סאָ דער אייבערשטער האָט עפּעס אַ דיעל אַז דאָס איז גוט פאַר אים, זאָל ער זיך אַליינס הייצן גיהנם, וואָס וויל ער פון מיר? און עס וואָלט געווען גערעכט לפי דעתי.

און אונז פאָלגן נישט דער אייבערשטער ווייל דער אייבערשטער זאָגט דער אמת, אונז פאָלגן דער אייבערשטער ווייל ס׳איז גוט פאַר אונז.

תלמיד: דאָס איז נישט די זעלבע זאַך?

מגיד שיעור: ניין. וועל אין סאַם וועיס ס׳איז די זעלבע זאַך, ס׳איז דיפערענט אין די סענס אַז מ׳קען זאָגן איך דאַרף פאָלגן דער אייבערשטער ווייל ער איז שטאַרקער, אָבער איידער אויס, איך גיי עס מאַכן אַז אַזוי איז נאָך צו טוען, און דאָס איז די only way out. יעצט נאָר וואָס איז גוט ביי מיר.

אברהם אבינו – חסד און חכמה זענען איין זאַך

יעצט, לאָמיך צוריקקומען צו ווי מ׳איז אָנגעקומען, שטימט? עד כאן, יעצט שטימט אַלעס? דאָס איז די סיבה פאַרוואָס דער זעלבער אברהם אבינו [Abraham our forefather] וואָס איז געווען אַ גוטער – ער איז אויך געווען דער וואָס האָט דיסקאַווערט רעליגיע. וואָס רעליגיע מיינט נישט אַז דער אייבערשטער זאָל גיין, ס׳מיינט אַז ס׳איז דאָ אַן אייבערשטער. כאַפּסט?

וואָס איז געווען אברהם אבינו? ער איז געווען אַ גוטער, ער איז אַרומגעגאַנגען זאָגן חסד [chesed: kindness, lovingkindness], ער האָט דיסקאַווערט אַז ס׳איז דאָ אַ זאַך וואָס הייסט “טוב” [tov: good]. ס׳איז די זעלבע זאַך, פאַרשטייסט? מ׳קען נישט טון אַ טובה [tovah: a good deed, a favor] פאַר אַ צווייטן מענטש, אויב מ׳גלייבט נישט אַז ס׳איז דאָ אַ זאַך וואָס הייסט טובה. And you end up just doing whatever he asks you to do. ס׳איז נישט קיין גוט. שטימט?

To discover that there’s something good, that’s really, the real way to be good to other people is to discover that there’s something that’s called real good. And then once it’s good for me, it’s also good for him. ס׳איז די זעלבע, מיר זענען ביידע מענטשן, in some broad sense at least, right?

דער אַרגומענט קעגן סוביעקטיוויזם: “וואָס דו האָסט ליב” איז נישט קיין אַרגומענט

דו קענסט נישט פרעגן “ווער האָט דיר געזאָגט?”, “אַפשר…”, דו ווייסט וואָס מענטשן זאָגן? יצחק, דו גייסט אַרום זאָגן פאַר אַ מענטשן דאָס וואָס דו האָסט ליב? פאַלט דיר איין, פאַרוואָס וועסטו טון וואָס איך האָב ליב? Since when is that a thing? I like to do what I like, but I don’t think that’s a good thing. I don’t think good about that. I like a lot of שטותים [shtusim: nonsense, foolishness] also, I’m pretty sure.

דאָס איז די איינציגסטע זאַך וואָס קען קאַנעקטן צוויי פּיפּל. דו ווייסט וואָס איך זאָג? אַ מענטש זאָגט, אברהם אבינו האָט דיסקאַווערט אַז ס׳איז גוט צו – איך ווייס נישט, צו לערנען גמרא [Gemara: Talmud], אָקעי? ער האָט געמאַכט עירוב תבשילין [eruv tavshilin: a rabbinic procedure allowing cooking on a festival for Shabbos]. זאָגט ער, זאָגן מענטשן, מענטשן זאָגן דאָס, ליטעראַלי, דאָס איז וואָס ס׳האָט פּאַסירט צו אים. איך גיי איינעם זאָגן, איך האָב אַז די בעסטע זאַך איז צו טראַכטן, צו פאַרשטיין. אָקעי, דאָס האָסטו ליב. דאָס מאַכט קיינעם דיר נישט שולדיג גאַרנישט. Why is this an argument?

ס׳קען זיין אַז איך האָב עס גראַדע ליב, ס׳קען זיין אַז איך האָב עס נישט ליב. איך רעד נישט פון דעם. איך טענה אַז דאָס איז גוט פאַר מענטשן, באשר הם מענטשן [insofar as they are human beings]. איך בין אַ מענטש פּונקט אַזוי ווי דו ביסט אַ מענטש. אוודאי, איך האָב עס ליב ווייל איך בין אַ מענטש, און דו דאַרפסט עס אויך ליב האָבן ווייל דו ביסט אַ מענטש. אויב דו ווייסט נאָך נישט, figure out the same process that I figured out, I could try to make you figure it out. If you see it, you’ll figure it out.

ווייל טאָמער די גאַנצע אמונה איז, ס׳איז אַ basic אמונה, אַז די איינציגסטע זאַך וואָס איז גוט פאַר אַ מענטש איז וואָס זיי האָבן ליב, כאילו דאָרט הייבט זיך עס אָן און דאָרט ענדיגט זיך עס. דעמאָלטס you don’t have any way to talk to another person. אין די ענד, דו זאָגסט מיר וואָס דו האָסט ליב. אָקעי, איך זאָג דיר. שטימט?

חכמה מיט חסד איז נישט קיין סתירה, נישט נאָר ס׳איז נישט קיין סתירה, ס׳איז די זעלבע זאַך.

נישט חכמה [chochmah: wisdom] זאָגט אַ מענטש דאַרף שטיין אַליינס, און ער ווייסט די אמת און ער גייט זיך ווייטער. און חסד זאָגט מ׳דאַרף הערן וואָס יענער טראַכט.

ס׳איז נישט דאָ וואָס יענער טראַכט, חסד מיינט נישט אַז יענער זאָל האָבן וואָס יענער טראַכט. חסד מיינט אַז ער זאָל האָבן וואָס איז גוט פאַר אים. וואָס איז גוט? חכמה איז גוט. It’s the same thing.

אָדער די חכמה זאָגט וואָס איז גוט. Whichever way you want to say it.

דער איינוואַנד פון “arrogance” – און דער חילוק צווישן כללות און פּרטות

תלמיד: אַסאַך מענטשן, איז עס quite arrogant, אַז ער זאָגט אייך וואָס איז גוט פאַר דיר, ווי עסט יעצט אַזוי, גיי יעצט טו דאָס, וואָס ווייסט ער? האָסט געטראַכט? דו ווייסט נישט וואָס ער רעדט. ס׳איז דאָ מענטשן וואָס זאָגן פאַר אַנדערע מענטשן זאַכן, וואָס עס איז אַ מחלוקת [machlokes: dispute, disagreement], און געווענליך איז עס אָבער נישט קיין נאָכגעטראַכטע מענטש, איז עס quite arrogant, to think they know what somebody else, no? ווייס איך?

מגיד שיעור: Okay. I think that in detail, in detail is a big question. און איך ווייס נישט צו וועלכע extent אברהם אבינו teaches detail, איך ווייס נישט צו וועלכע extent you could, I mean you could teach detail to that, אָבער דאָס דאַרף מער.

וואָס הייסט איך זאָג? In detail, דאָס הייסט אַז איינער זאָגט דו דאַרפסט זיך גט׳ן, ס׳איז זיכער דאָ מענטשן וואָס דאַרפן זיך גט׳ן, at least as long if you’re not a, even if you’re a Catholic, זיי האַלטן מענטשן וואָס דאַרפן זיך נישט גט׳ן, זיי דאַרפן מבטל זיין די נישואין למפרע [annul the marriage retroactively], it’s the same thing למעשה [in practice].

און, און, און וויאַזוי הייסט עס? So דעמאָלטס it’s very presumptuous because it’s very hard to know all the – דאָס איז טייטש הוו מתונים בדין [havu mesunim badin: be deliberate in judgment – Pirkei Avos 1:1], דאָס איז די ערשטע משנה פרקי אבות [Pirkei Avos: Ethics of the Fathers], דאַרף מען זיין מתון בדין [deliberate in judgment]. ס׳איז זייער שווער אַ מענטש, אפילו דער אייבערשטער דאַרף מאַכן וירד ה׳ לראות [vayered Hashem lir’os: and God descended to see – Genesis 11:5, 18:21], יאָ? It’s very hard to know the specifics, דאָס איז טייטש אַ ירידה [yeridah: descent], אַראָפּצוגיין, אַראָפּצוגיין פון די generality צו די specifics, זאָגן: “דו דאַרפסט יעצט לערנען מסכת בבא בתרא [Masechta Bava Basra: Talmudic tractate]”, for that you have to know a lot of detail, און ס׳איז אפילו פאַר גאָד איז האַרט צו וויסן so many details, ווייל גאָד לייקסט קענען די generalities כידוע [as is known]. יאָ.

תלמיד: הא?

מגיד שיעור: כביכול [kivyachol: so to speak, as it were].

די טעאָלאָגישע זייט-באַמערקונג: “וירד ה׳” און דער רמב״ם׳ס טייטש

וואָס איז די אייבערשטע׳ס דזשאָב? די אייבערשטע׳ס דזשאָב איז טראַכטן פון די גאַנצע וועלט, טראַכטן פון די איין זאַך איז אים זייער שווער. ער קען, אָבער ס׳איז אים זייער שווער. ס׳איז אַ משל [mashal: parable, metaphor] אַז ס׳איז שווער. ס׳איז אין אים לפי כבודו [not befitting His honor], דאָס הייסט ס׳איז אַריינצוקריכן און דאַרפן רעכענען אַ ביליאָן details. אויף דעם שטייט וירד ה׳, דאָס דער רמב״ם׳ס [Rambam: Maimonides] טייטש. וירד ה׳ אין, אין סדום [Sodom], און פריער אין, אַ, what is it called, ביי דור הפלגה [dor hapalagah: the generation of the dispersion – Tower of Babel], וכו׳ [etc.].

תלמיד: ניין.

מגיד שיעור: ניין. ס׳אַ גרויסע חידוש [chiddush: novel insight]. ס׳קען זיין אַזוי, ס׳ביי דעמאָלטס אַלעמאָל אַ ירידה, ס׳נישט קיין חילוק [no difference]. אָבער איך וויל ברענגען אַרויס, אַפּאַרט aside for the theology, יאָ? That’s something that is very hard, even God, even for God it’s hard, און פּשט ליגט אַז קל וחומר [kal vachomer: a fortiori argument] פאַר אַ מענטש איז דאָס שווער. יאָ? ווייל דו דאַרפסט וויסן אַלעס וואָס איז געגאַנגען אין דעם מענטש׳ס לעבן ביז יעצט, קענען האָבן אַ פּסק הלכה למעשה [psak halachah lema’aseh: practical halachic ruling] אויף דעם, אין דעם לעוועל פון דיטעיל.

באַט באופן כללי [in a general way], אויב איינער זאָגט כללות׳דיגע דרשות [general sermons/teachings], אברהם אבינו האָט נישט געזאָגט קיין פּרטות׳דיגע דרשות [detailed sermons], maybe in some he did some, איך ווייס נישט. באַט באופן כללי, אויב דו זאָגסט פאַר אַ מענטש אַז דאָס איז באופן כללי טוב, that’s something that’s, that’s very different.

אָנהייב פון נייער נקודה: חסד vs. רחמים

איך קען רעדן צו דעם, to this תוספתא [Tosefta: early rabbinic work] question, איז דאָ אַזאַ זאַך, איז דאָ עפּעס אַ גוטס וואָס איז, וואָס איז נוגע צו דער מענטש האָט דאָס ליב, צי נישט? איז דאָ, איך פרעג עקשלי, עקשלי פּשוט וואָס איר זאָגט, איך פרעג: איז דאָ עפּעס אַ גוטס אַז יענער האָט דאָס ליב?

תלמיד: איך וויל פאַר אַ קיד האָט עס ליב.

מגיד שיעור: יאָ, איך קען נישט גיין. איז דאָ עפּעס אַ גוטס וואָס איז, וואָס עס האָט עפּעס אַ שייכות מיט, אויב די מענטשן האָבן עס ליב, מיינט דאָס אַ גוטס? איך מיין עפּעס אַ שייכות צו גוטס.

I think, no, I don’t think there’s, אַלע, I don’t think there’s anything that becomes good because of that. I think, and this has, we have to talk about this, דאָס וועט אַלעס וואָס איך זאָג איז, ווי אַזוי איך קום אָן צו מיין שיעור, כ׳זאָג עס נאָר, כ׳זאָג עס פון אַן אַנדערע זייט. איך מיין אַז ס׳איז דאָ אַ זאַך וואָס הייסט רחמים [rachamim: mercy, compassion]. אָקעי? אים, חסד און רחמים are not the same thing. רחמים מיינט אַז כ׳האָב רחמים כ׳האָב רחמנות [rachmanus: pity, compassion] אויף אים. נאָו, רחמנות is a not nice way of helping people. און רחמנות איז sympathetic. Whatever you, I don’t know the English.

תלמיד: יאָ.

מגיד שיעור: רחמנות איז טייטש אַז דו ביסט אַזאַ רחמנות, איך גיי דיר העלפן, יאָ?

נאָו, רחמנות איז, what comes out of רחמנות is that you have to, and this is true, in other words, the there’s still a certain, I don’t know if we want to call it presumptuousness, I don’t, I’m thinking in this, in this category, that I still, there’s

חסד און רחמנות: דער חילוק צווישן אמת׳דיגע העלף און מאניפולאציע

רחמנות אלס א באגרענעצטע וועג פון העלפן

Instructor:

נאר רחמנות איז א נישט שיינע וועג פון העלפן מענטשן. וואס אויב דו, איך ווייס נישט אויב עס איז דא, יא, רחמנות איז טייטש אז דו ביסט אזא רחמנות איך גיי דיר העלפן, יא?

איצט, רחמנות איז, וואס קומט ארויס פון רחמנות איז אז דו מוזט, און דאס איז אמת. אין אנדערע ווערטער, ס׳איז דא נאך אלץ א געוויסע, איך ווייס נישט אויב דו ווילסט עס רופן פרעזומפטשועסנעס, איך טראכט נישט אין דעם אין דעם קאטעגאריע. ס׳איז דא נאך אלץ אן אמת וואס מ׳זאגט “וירד ה׳” [vayered Hashem: and God descended], ס׳איז דאך אלץ דא א זאך “וירד ה׳ בוניו” [vayered Hashem b’vanav: God descended to His children] וואס מ׳זאגט “מדת רחמים” [midas rachamim: the attribute of mercy], יא?

ס׳איז דאך אלץ דא אזא זאך אז, וואס זאגט אז כדי צו רעדן מיט דיר דארף איך רעדן לויט וואס דו טראכסט אז דו ווילסט. איך קען נישט אנהייבן פון וואו איך בין, אדער רוב מאל, אדער רוב פון די צייט.

דו קענסט עס רופן א טאקטיק. איך טראכט עס איז מער ווי א טאקטיק. טאקטיק הערט זיך שלעכט, טאקטיק הערט זיך אויס ווי עס איז א טאקטיק, “רחמנא ליבא בעי” [rachmana liba ba’i: the Merciful One desires the heart], וואס זאגט עס?

ריכטיג. נאר, אבער עס מוז זיין אין אנדערע ווערטער, דאס מאכט עס אמת אין א געוויסן זין. אין אנדערע ווערטער, דאס מאכט עס עפעס וואס מוז ווערן גענומען אין חשבון אין אן אקטועלן אופן.

ס׳הייסט איך קען נישט אלעמאל גיין זאגן דו ווייסט דער אייבערשטער קומט צו צו צו אברהם, צו אדם הראשון צו שמועסן “איכה” [ayeka: where are you?] יא? אבער איך ווייס דאך עניוועי, דארף שמועסן לויט די מיינסט אז איך ווייס נישט, איך קען רעדן מיט דיר לויט ווי דו ווייסט, פארשטייסט?

נו, ער פרעגט דיך טאקע א קשיא. ער ליגט נישט. ער רעדט טאקע כאילו [k’ilu: as if] אין א פערספעקטיוו וואו ער ווייס נישט, ריכטיג? און לויט וואס עס גייט א מענטש אן גייט ער אים זאגן ער גייט קענען זאגן אין אלע פאל דאס. יא?

דאס פראבלעם מיט שפרינגען מדרגות

Instructor:

אזוי, און די זעלבע זאך איז אין ווען זיי רעדן וועגן ווי “אפערענט גוד” [apparent good]. זאכן וואס זענען נאר לויט פאר די מענטש צו זיין גוט און ס׳איז נישט אמת׳דיג גוט. ווען דער אייבערשטער אליינס, ווען ער זאגט מצוות פאר מענטשן זאגט ער דערצו שכר ועונש [s’char v’onesh: reward and punishment], יא?

דער אייבערשטער זאגט אז זיי א גוטער מענטש איך גיי דיר געבן א קענדי. איצט, קענדיס זענען נישט עקטשולי גוט. זיין א גוטער מענטש איז עקטשולי גוט. אזוי עס איז טאקע אפסייד דאון, בעקווארדס, מאכט נישט קיין סענס.

אבער דו קענסט עס רופן א טאקטיק, דאס וואס ס׳רופט זיך “מתוך שלא לשמה” [mitoch she’lo lishma: from [doing] not for its own sake] און די גאנצע שמועס. אבער ס׳איז דא א טייטש, ווען דו זאגסט טאקטיק דו שיינסט נישט צו נעמען אין חשבון אז איך רעד טאקע צו דיר אזוי ווי, אזוי ווי וואס דו טראכסט איז גוט איז גוט. פארשטייסט עפעס דא?

און די רחמנות, נאר צו זיין קלאר, רחמנות די נעמען פון דיין פערספעקטיוו ס׳איז דא, איך ווייס נישט אויב דו וואלסט עס רופן בייז, איך טראכט עס איז עפעס וואס ארבעט נישט, אפשר. אפשר ס׳איז דא עפעס, אפשר דאס איז בייז אין א געוויסן זין.

ס׳איז דא עפעס ראנג מיט דזשאמפן מדרגות [jumping levels]? ס׳איז דא עפעס ראנג מיט דעם? ס׳איז דאך זייער א שווערע זאך. ס׳איז דא עפעס ראנג מיט רעדן צו א מענטש, אים שלעכטס טון לויט וואס ער מיינט אז ס׳איז שלעכט? פארשטייסטו וואס איך זאג?

ס׳איז דא עפעס ראנג אין דעם.

נישט ווייל עס איז טאקע שלעכט, נאר ווייל אויב ער טראכט אז עס איז שלעכט, און ווייל ער קען נישט רעדן צו עמעצן פון 20 לעוועלס ווייט פון וואו ער איז.

פון איינס אדער צוויי קען מען פרובירן, אבער נישט פון 20.

שכר ועונש: ביידע זענען כפיה

Instructor:

נאטירלעך, מיר טוען נישט יוזשועלי דאס. מיר פרובירן טאקע צו איבערצייגן דיך. מיר פרובירן צו בריבן דיך ערשט, ריכטיג? פאר די כפיה [k’fiya: coercion] בריבט מען אים, יא?

הייבט נישט אן מיט שלאגן. ס׳איז אויך א געוויסע כפיה, פון דעם פערספעקטיוו פון וואס עס איז טאקע, ס׳איז כפיה, ווייל ער טוט נישט, ער טוט עס נישט פאר וואס עס איז טאקע, ריכטיג?

ענידעם וואס איך, נאר צו זיין קלאר, יא? כ׳וויל נאר מ׳זאל פארשטיין עפעס. מ׳רעדט וועגן, זיי רעדן איצט וועגן שכר ועונש, יא?

שכר [s’char: reward], ריכטיג? זייער וויכטיג. איך האב גערעדט וועגן דעם פרייטאג אין מיין שיעור אין בתי גורן, דו ביסט נישט דא צו די שיעור פרייטאג. דער, דאס איז א וועג פון מיר טון עונש [onesh: punishment], עס העלפט נישט.

מענטשן מיינען אז אין די היינטיגע וועלט זאגט מען אזוי: ס׳איז דא מיט גוטנס, און ס׳איז דא מיט בייזנס, יא? אמאליגע צייטן איז מען געגאנגען און מ׳האט גע׳דרש׳נט און מ׳האט געסטראשעט גיהנום [gehinnom: hell], דאס איז נישט קיין גוטע וועג. היינטיגע צייטן זאגט מען צו קענדיס, און מ׳זאגט צו לאוו, מ׳קען האבן, וואטעווער, עקסעפטענס, וואלידעישאן, און דאס איז די שיינע וועג.

כ׳האב נייעס פאר דיך, ביידע זענען כפיה.

ביידע פון די זאכן זענען קאוערשאן [coercion], ריכטיג? פארשטייסט וואס איך זאג?

ווען מ׳זאגט שכר ועונש, און דער זוהר [Zohar] זאגט, און דער רמב״ם [Rambam: Maimonides] זאגט אז שכר ועונש איז פאר קליינע קינדער, און פאר ווייבער, און פאר אונז, יא? זאגט ער נישט נאר די עונש איז פאר די קליינע קינדער, נאר אויך די שכר.

ס׳איז נישטא קיין חילוק [there is no difference].

ווייל שכר ועונש ביידע מיינען ווען איך דארף דיך פאנישן, יא? מ׳דארף פאנישן א בעיבי פאר נישט טאטשן די סטאוו, פאר נישט גיין אין די גאס, ריכטיג?

אדער מ׳דארף אים צוזאגן א קענדי פאר נישט גיין אין די גאס, אדער געבן א קענדי. ריכטיג?

עס מיינט אלעמאל אז איך זאג דיר נישט דעם אמת׳ן טעם. ריכטיג? דו פארשטייסט נישט די דו טוסט עס נישט פאר וואס עס איז. דו ווילסט נישט טאקע. ווילסט נישט טון. דער אינגל וויל יא אראפ אין די גאס. ער וויל אבער נאך מער א קענדי אדער א, עפעס אזוי עפעס, ממילא גייט ער נישט אין די גאס ווייל ער באקומט די קענדי. ריכטיג?

אבער ער ווערט נאך אלץ געפארסט, ריכטיג? דו פארסט אים צו טון עפעס וואס ער וויל נישט. דו מאניפולירסט אים. אדער פארסט אים, מאניפולירסט אים, די זעלבע זאך.

אין פארס טייטש ער טוט נישט עפעס וואס ער וויל. ער טוט ער וועט זיך מתגבר זיין אויף זיך צו טון עפעס וואס ער וויל נישט, ווייל ער וויל עפעס אנדערש. ריכטיג?

קיין חילוק צווישן שכר און עונש אין רעספעקט פאר דעם מענטש

Instructor:

אזוי ענידעם אויב אויב דו צוזאגסט א פרייז אין זיין לעוועל, אין זיין אין וואס ער טראכט איז גוט, דו פארסט אים נאך אלץ. ס׳איז נישטא קיין חילוק אין פרייזעס און פאנישמענטס אין דעם זין פון נישט רעספעקטן דעם מענטש, ווי מיר רופן דאס אן אין אונזערע שמועסן: צו רעדן צו א מענטש, צו א פריי מענטש, און דעת איז א איז א אדם אחר [adam acher: another/independent person]. ריכטיג?

א מענטש וואס איז אינדיפענדענט מיינט רעדן צו אים, רעספעקטן אים, ס׳איז נישטא קיין חילוק אין דעם זין צווישן פאנישמענטס און פרייזעס.

ביידע רעדן נישט צו דעם מענטש באשר הוא בעל דעת [ba’asher hu ba’al da’as: insofar as he is a possessor of knowledge/reason]. ביידע ביידע זאגן: דו פארשטייסט נישט וואס איז גוט און וואס איז שלעכט? לאמיר דיך איינרעדן לויט דיין לעוועל וואס אז ס׳איז גוט.

נא פראבלעם. מענטשן זאגן: מ׳וועט זיי ווייזן די ביוטי פון אידישקייט. די ביוטי פון אידישקייט אז מ׳גיבט גוטע קוגל. וואס איז דער פוינט פון דעם? דאס איז נישט אידישקייט. איך מיין, עס איז א טייל פון אידישקייט. זאג נישט. ס׳איז די ס׳איז די שקר פון אידישקייט, ריכטיג?

די ביוטי מוז זיין אז עס איז סאמכאו אין זיך אליין גוט, און זיי קענען דאס פארשטיין דורך די קאפאציטעט דורכדעם וואס א מענטש האט עפעס א יכולת צו פארשטיין אליינס וואס איז וואס איז גוט פאר אים.

און כל זמן וואס ער פארשטייט נישט, גיי איך אים געבן שכר ועונש. איצט, ס׳קען זיין אז פארט פון די שכר איז, אז מ׳זאגט אים: איך פיל מיט מיט דיר זייער שטארק. וואס קעירסטו, וואס האט… ס׳איז גוט פאר אים אז איך וויל מיטפילן מיט אים? איך ווייס נישט. עס איז אזוי גוט ווי עס איז גוט פאר א קינד צו באקומען קענדיס. איך מוז עס טון. אבער איך ווייס נישט אויב עס איז עס איז טאקע…

עס איז גוט אין דעם זין… אה, וואס מיר דארפן צוקומען צו עפעס אנדערש? עס איז גוט אין דעם זין אז עס פירט דיך צום גוטן. אזוי טאקע א טייל פון עס איז גוט. אבער נישט גוט מצד עצמו. פארשטייט זיך אזוי?

שטימט דאס?

צוריק צום יסוד: מ׳קען נאר העלפן ווען מ׳ווייסט וואס איז אמת׳דיג גוט

Instructor:

אויב עס שטימט.

קומט עס צוריק צו אונזער שמועס.

צו וועלכע שמועס?

שטימט? אז כ׳האב געווען כלי רבי אז ווען איבערצוגעבן סאו דאס איז איין זייער וויכטיג ווי האו דו יו קאל איט ס׳יא דא… ס׳איז יא דא זאך, רייט אזוי.

פריער האב איך געזאגט די אמת׳דיגע פשט פון די געבן א קוגל. פריער האב איך געזאגט די אמת׳דיגע פשט על פי קבלה [al pi kabala: according to Kabbalah], על פי דרך האמת [al pi derech ha’emes: according to the way of truth] פון געבן קוגל. אז די קוגל מיינט אז ער האט אויסגעלערנט די שכל און די זעלבע פילינג פון געבן קוגל.

אבער איצט זאג איך אז אמאל געבט מען יא קוגל, און ס׳איז יא א מעניפולעישאן, כאילו ס׳איז נישט די אמת, אבער דאס איז מיט די רחמנות, נישט מיט די חסד. שטימט?

און איך קען איך קען נעמען עס ווייטער פון דעם אויב דו ווילסט טאקע, אבער איך ווייס נישט אויב ס׳פעלט אויס. מיין אז ס׳פעלט אויס, אבער עס איז שוין צו ווייט. פארשטייסט זיך אזוי?

אז איך זאג אז איך וויל אז די ריזן ווייזן די אמת׳דיגע… לאמיר זאגן זייער קלאר. די וועג וויאזוי מ׳קען העלפן א צווייטע מענטש איז נאר אויב מ׳ווייסט וואס איז אמת׳דיג גוט. אויב נישט קען מען נישט זיין גוט מיט א צווייטע מענטש.

דער וואס זאגט אז ס׳איז נאר דא רחמנות, נאר דא רעדן צו דיר לויט וואס דו טראכסט, ער טוט נישט קיינמאל קיין טובה פאר א צווייטע מענטש, ער טוט נאר א טובה פאר זיך אליינס, אדער… כ׳ווייס נישט צו די קריטיסיזם נישט פאר זיך אליינס, ער טוט נישט קיין טובה! ער מאכט יענעם פילן גוט.

איך קען נישט דא איך ווייס נישט צו נוצן די ווארט טעקטיק. סאו וואס מ׳הערט דא איז אזוי: טון וואס איז זאגן מאכן א מענטש טון עפעס וואס איז גוט פאר יענעם, וואס איז ווייל ס׳איז גוט, דאס איז נישט חסד, דאס איז נישט גריד, דאס איז דאס איז די אמת, דאס איז זאגן דאס איז זיכער, און דארט קען זיין נישט עס.

ס׳קען זיין אז ס׳דא צוויי טעקטיקס וויאזוי ס׳צו טון. איין טעקטיק איז מיט זיין זייער גוט צו יענעם, און א צווייטע איז אזוי ווי חסד, אזוי ווי ס׳איז דא שכר ועונש. אין שכר ועונש איז דא די טעקטיק, אבער נישט אין יסוד אז דער מענטש זאל זיין.

סאו דאס וואס מ׳האט אנגעהויבן אלע זאכן פון אנהייב. אויב מיר וואלטן מ׳האט אנגעהויבן וואס דו שפירסט צו מענטשן וואס זאגן פאר א צווייטן וואס זיי טוען, אויב אלעס וואס זיי טוען איז טעקטיקעל, ס׳קען זיין טעקטיקעל טעקטיקלי איינער שרייט מער פאר אנדערע מענטשן, איי איינער דינט זיך מער פאר אנדערע מענטשן, איינער טרייט צו זיין שענער און זיין וואוילער וואויל מיט אלע מענטשן, דאס איז א טעקטיק.

די שאלה צו דער מענטש וואס ער וויל יענעם טשעינדזשען, ער וויל יענעם טשעינדזשען, ס׳גייט ער באמת נישט ער וויל יענעם מאכן גוט. צו יענעם ער וויל יענעם מאכן גוט, און איצט, ער וויל יענער מאכן גוט, אמאל גייט ער גיין מיט, טאקטיקלי גייט ער זיין זייער שיין דערוועגן, אמאל גייט ער זיך דעבעיטן דעם גאנצן טאג מיט יענעם, ס׳איז אנדערע חכמות, טאקטיקס.

אבער יסודו של דבר [yesodo shel davar: the fundamental principle of the matter], דער מענטש וואס טוט דאס נישט, איז נישט ווייל ער טוט א צווייטע טאקטיק, דער מענטש וואס טוט עס נישט איז ער דאזנט ווייערן ווייטער.

קריטיק פון “קירוב” אן אמת׳ן יסוד

Instructor:

נאר צו זיין קלאר עס איז די זעלבע זאך. ס׳איז דא עפעס זייער מאדנע, די מענטשן וואס מ׳קען אן רופן מיט די שיינע טעקטיק, וואס דו רופסט די שיינע טעקטיק, יא? ער איז אלעמאל מקרב יעדעם איינעם, און ער האט אלעמאל עפעס אן ענין, עפעס א מטרה אין דעם, ריכטיג?

ער איז נישט מקרב נאר וועגן די מצוה פון אהבת חברים, ער איז מקרב פאר עפעס א ריזן. און דאס איז אויך אין די סוף אפילו ווען ער טוט עס מיט א טעקטיק, אסאך מאל אין די סוף פארוואס טוט ער דאס? ווייל ער טראכט אזוי: נישטא אזא זאך ווי גוט. גוט מיינט ווען א מענטש ענדזשויעט זיך, ווען ער מיינט אז ס׳איז גוט, ווי אזוי ער פילט גוט.

איצט, איך מיין אז דער מענטש פילט זיך נישט איצט גוט, אקעי, מאך אים פילן גוט. און אפשר דאס איז נאך אלץ נישט גענוג, די קומעץ די פארברענג איז נישט גענוג, ער דארף אנהייבן מיטן שבת אויך, דעמאלטס וועט ער פילן נאך בעסער.

אזוי ער איז גאוינג צו זעהן אז ער לייקס עס אויך. פארשטייסט? מ׳קען זיין לייק, אימעדזשין אז דער מענטש וואס דו ביסט מקרב וואלט קיינמאל נישט אנגעהויבן לייקן קיפן שבת, אפשר וואלט ער עס נישט געטון. איך ווייס טאקע נישט. איך וואונדער.

ס׳זעט מיר אויס אז די מענטשן איך רעד צו זיין די, איז דעמאלט געווען גוט וואס דו זאגסט איצט, וואו? א מענטש אז אויב ער טראכט אז די טאקטיק וועט נישט ארבעטן, וואלט ער עס נישט געטון.

דער אוממעגלעכקייט פון העלפן אָן אָביעקטיוו גוטס

דער צירקולאַרער פּראָבלעם פון “מאַכן מענטשנס לעבנס בעסער”

Instructor: אויב ער איז נישט, אויב ער איז נישט ניצנדיג עס נאָר אַלס אַ טאַקטיק, ווייל ער טאַקע… ער טאַקע טראַכט אַז דאָס איז וואָס גוט? דעמאָלט איז ער נישט, דעמאָלט איז ער נישט אַ גוטער מענטש בכלל, ער איז נאָר טריי— ער איז נאָר טריינג צו לייק, צו לייק, איך ווייס נישט פאַרוואָס ער טוט עס. ער טוט עס פאַר זיך, איך ווייס נישט צי פאַר זיך. און עס איז פאַר עפּעס אַ סאָרט פון לייק, אַלץ ווערט צירקולאַר. דו כאַפּסט וואָס איך זאָג? איך בין נאָר וועגן מאַכן מענטשנס לעבנס בעסער. וואָס מיינט דאָס? מאַכן זיי טראַכטן אַז זייער לעבן איז בעסער, ריכטיג? גראַדע, איך מיין אַז דער מענטש וואָס היטן שבת טראַכט מער אַז זייער לעבן איז בעסער. אָוקיי, קען זיין. אָבער אין די סוף, עס איז נאָך אַלץ צירקולאַר, ריכטיג? עס איז נאָך אַלץ וועגן וואָס מענטשן טראַכטן. נאָך אַלץ, ס׳איז נאָך אַלץ גאָרנישט, גאָרנישט הינטער דעם גאַנצן זאַך. שטימט וואָס איך זאָג? פאַרשטייסט מיין פּראָבלעם?

איך דאַרף רעדן וועגן עפּעס אַ געוויסע מענטש, איינער זאָל גוט פאַרשטיין וואָס מען קריטיקירט. איך ווייס נאָכנישט פּונקטלעך וועמען, איך פיל עפּעס אַזוי.

דער בעל-תשובה-מאַכער: אַ געדאַנקען-עקספּערימענט

Instructor: און איך טראַכט אַז דער סיבה, דאָס איז וואָס אַזוי סאָרט פון, האָסט אמת, אימאַדזשין, איך ווייס נישט, דו קיינמאָל, מענטשן פרעגן זיך קיינמאָל נישט די פראַגע, אָבער אימאַדזשין אַז נאָכדעם וואָס ער גייט, ער גייט יעדע וואָך קומען צו די פאַרברענג, איך ווייס נישט וואָס, און נאָכדעם גייט ער כאַפּן אַז אידישקייט איז איך ווייס נישט, ער וועט געווינקן ווערן עפּעסווי, און דעם רעסט פון זיין לעבן, ער וועט נישט האָבן אַ גוטן טאָג פון זיין לעבן. ער וואָלט געווען בעסער אָפּ זיינדיג אַ גוי. טוט ער עס נאָך אַלץ? דער בעל תשובה מאַכער?

עפּעסווי איך טראַכט נישט, עפּעסווי איך פיל ווי רוב פון די מענטשן וואָס זענען מקרב לייק אַלע מיני צובראָכענע מענטשן און זיי פילן, אין די סוף פון טאָג זענען זיי מאָטיווירט דורך זיין גוט, אָבער דער סיבה וואָס זיי זענען מאָטיווירט דורך זיין גוט איז זיי געפילן אַז למעשה צו זיין OTD איז גאַנץ סעד, וואָטעווער, איך ווייס נישט וואָס מ׳רופט עס היינט, און די פרומע אידן זעהן אויס העפּי, איך ווייס נישט צי זיי זענען טאַקע העפּי, זיי זעהן אויס, זיי פילן זיי רעדן זיך איין.

אַזוי איך וועל מאַכן דעם ווי יעצט, מ׳קען נישט זאָגן פאַר אַ מענטש, איך וואָלט אים געקענט דאָס זאָגן ביי דעם וועג, דאָס וואָלט געווען נישט נייס, זאָגן דיר: קום איר, דיין לעבן איז אַ אַסאַך קאָפּ אַריין, טו זיך אָן אַ שטריימל וועט זיין העפּי. אָבער דאָס איז שוין צו שטרענג, אַזוי מ׳זאָגט דאָס אַליינס אין אַזאַ צו צוקערדיגע וועג: דו דאַרפסט נישט קיין קרעפּס, קענסט קומען קיין קאַפּל אַפילו, קענסט קומען אָן אַ קאַפּל. אין די סוף וועט ער כאַפּן אַז ס׳איז מער געשמאַק צו גיין מיט אַ קאַפּל ווי אָן אַ קאַפּל. נאָ פּראָבלעם, אָבער די גאַנצע זאַך איז געבויעט אויף אויף אויף תאוות עולם הזה [ta’avos olam hazeh: וועלטלעכע באַגערן]. וואָטעווער, איר כאַפּטס דאָך וואָס מ׳מיינט צו זאָגן, יאָ? איך ווייס נישט.

דער “נייסקייט”-טעסט: אויב מען גלויבט אין אָביעקטיוו גוטס, וואָלט מען מאַנכמאָל גערעדט שטרענג

Instructor: ווייל איך סאָרט פון טראַכט, דאָס איז וואָס איך טראַכט, איך סאָרט פון טראַכט אַז אויב דו וואָלסט טאַקע געגלויבט אַז עס איז גוט, כאָטש אַמאָל וואָלסטו עס געזאָגט אין אַ נישט נייסן אופן. אפשר איז דאָס נאָר מיין בייזן בייאַס [bias: פאָראויסגענומענקייט] רעדנדיג. פאַרשטייסט דאָך אַזוי? פאַרוואָס דער צדיקל וואָס ער איז אַלעס אין קירוב עוסק אין קירוב, פאַרוואָס, ער האַלט דאָך אַז דער ענד גאָול [goal: ציל] פון דעם איז דאָך צו זיין גוט אמת׳דיג, ריכטיג? ס׳איז נישטאָ קיין מענטש וואָס מ׳קען צו אים רעדן אַ, וויאַזוי מ׳זאָגט אַ דברים קשים כגידים [devorim kashim kegidim: שטרענגע ווערטער ווי זעהנען]? נאָך קיינמאָל נישט געשען?

Student: אָה, דו ווייסט דער ס׳איז אַלע עווריוואַן, דו האָסט אַמאָל געהערט די תורה [Torah: לערנונג]: ס׳איז דאָ אַלע סאָרטן פון מענטשן, יעדער איינער איז אַן אינדיווידזשועל, דו קענסט נישט פאַרגלייכן.

Instructor: אָוקיי, ס׳איז נאָך קיינמאָל נישט געווען איין מאָדנע אינדיווידזשועל וואָס האָט ליב מ׳שלאָגט אים? וואָס ער אַרבעט בעסער? נאָך קיינמאָל נישט געשען? נישט אַזעלכע אינדיווידזשועלס זענען מיר, ס׳איז דאָ עפּעס איין זאַך וואָס יעדער איינער איז זעלבע. אפשר יאָ, איך ווייס נישט, איך ווייס נישט וועמען איך בין רעדנדיג וועגן, פיין. איך מיין גראַדע אַז ס׳איז דאָ אַסאַך אינדיווידזשועלס וואָס האָבן ליב אַז מ׳שלאָגט זיי. נישט מ׳שלאָגט זיי, איך מיין נישט דאָס. מ׳מירט זיי.

Student: ס׳איז אַ מאָדנע זאַך אַז בדרך כלל, בדרך כלל אויף אַ זייער סימפּל לעוועל, רוב מענטשן וואָס זאָגן פאַר אַנדערע מענטשן אין אַ שטרענגע וועג, אין די שטרענגע וועג זאַכן, זענען געווענלעך שלעכט פאַר זיך, און רוב מענטשן וואָס זאָגן אין אַ גוטע וועג פאַר מענטשן זאַכן פאַר אַ צווייטן, זענען זיי שלעכט אויכעט ווען זיי קומען צו זיך. דאָס איז רוב מענטשן. ס׳איז דאָ יחידים [yechidim: אויסנאַמען] וואָס בחיים שלווה [bechaim shalvah: אין אַ רויִקן לעבן] איז דאָ אָבער דאָ זענען זיי שרייען אויף מענטשן עפּעס, אָבער בדרך כלל איז עס אַזוי, בדרך כלל איז אַזוי, דאָס איז אַ פּליינע פאַקט, איך ווייס נישט פאַרוואָס.

אַז רוב מענטשן וואָס זענען די גוטע, נישט גוטע מענטשן, מענטשן וואָס זענען זייער נייס, עפּעסווי ס׳איז אַ פאַני זאַך, אַ מענטש ספּענדט זיין גאַנצן לעבן צו זיין נייס און איך מיין אמת׳דיג, איך מיין די גרעסטע בעלי חסד [ba’alei chesed: געמילות-חסד טוער], מענטשן וואָס טוען די גאַנצע טאָג אין הצלה [Hatzalah: יידישע עמערדזשענסי סערוויס]. ווען ס׳קומט אָבער עפּעס אַ זאַך וואָס איז זיי נוגע אָדער עפּעס זיי זענען משוגע, זיי קענען הרג׳ענען אַ מענטשן ביי זיך. עס ווייזט ס׳איז דאָ עפּעס, עפּעס איז נישט ריכטיק.

Instructor: און די שלעכטע מענטשן זענען נישט? די וואָס זענען, וואָס זענען… און די שלעכטע… שלעכטע מענטשן זענען אויך שלעכט. ס׳איז נאָך ניי. דאָס מיינט צו זאָגן… אָבי כל החיים [avi kol hachaim: אָבער די גאַנצע לעבן]. מ׳זעהט אַז די מענטשן וואָס זאָגן אַריין זענען שעהן? ניין, מ׳זעהט נישט דאָס. ניין, דאָס איז… ס׳איז אַ גוזמא [guzma: איבערטרייבונג]. ס׳זעהט אויס אַז עפּעס דאָס איז אייביג נאָר אַזוי אַ קליינע פּערסענטעדזש וואָס ער קען נאָר טון פאַרקערט. איך ווייס נישט, ווייס איך.

ניין, מיינינג צו זאָגן איך גיי עפּעס זאָגן פאַרקערט. דער גוטער מענטש, ווען ס׳געשעהט אַ געוויסע עוולה [avlah: אומרעכט], און היות זיין ביזנעס איז אַ ביזנעס אָדער ער טוט אייביג גוט, קען ער טאַקע נישט שרייען אויף אַ מענטש.

Student: יאָ, דאָס איז אמת. אָבער איך ווייס נישט אויב דאָס איז… דאָס איז וואָס איך האָב געהאַט אין מיין דרשה [drashah: לערנונג], טאַקע.

Instructor: ער קען נישט ווייל ער איז אַ גוטער… דאָס איז אַ פּראָבלעם. דאָס איז אַ אַנדער פּראָבלעם. איך פאַרשטיי נישט די מענטשן. ער קען נישט ווייל ער וויל נישט, איך ווייס נישט, איך וויל נישט, איך פיל נישט מיט…

Student: יאָ, אָבער איך רעד נישט פון דיר. דאָס איז האַלט מיין דרשה קעגן נייסקייט. ס׳איז אַ גאַנצע אַנדערע דרשה. אָבער דאָס איז נישט וואָס מיר טריינג צו געטן אַט נאַו. אַ מענטש קען טריינען זיך אַז ער זאָל, ער וויל נאָר מאַכן מענטשן העפּי.

Instructor: יאָ, יאָ. איך טראַכט, איך טראַכט עס איז אַ פּערזענלעכקייט, און ס׳איז דאָ כמה… איך האָב דיר געזאָגט וואָס כמה צדיקים איז ממש אַזוי מעשה שהיה [ma’aseh shehayah: אַן עפּיזאָד וואָס איז געווען].

משה רבינו אַלס קעגנביישפּיל: אַ צדיק וואָס איז נישט “נייס” געווען

Instructor: אָבער פאַרוואָס? איז דאָס טאַקע ווייל ער גלויבט נישט אין אַזאַ זאַך ווי אָביעקטיוו גוט, אפשר? איך האָב מורא אַזוי. איך ווייס נישט. אפשר זאָג איך צופיל אַזוי יעדער איינער זאָל באַהאַלטן אַן אפיקורס [apikoros: כופר]. אפשר איז עס סתם אַ שוואַכע געה. איך ווייס… איך מיין אַז יעדע בחור׳ל ווען מ׳לערנט די מעשה פון קרח [Korach: קרח׳ס מרידה קעגן משה], און מ׳ווייסט אַז יעדער ווייסט קרח איז אַ רשע און משה איז אַ צדיק, פאַר אַ מינוט קען מען דאָך אַ טראַכט אַריינגעבן, משה דו ביסט דאָך אַזאַ צדיק, האָסט דאָך געזאָגט, איך האָב נישט געוואָלט קיין שפּיל. וואָס קענסטו נישט זאָגן: “נאָ פּראָבלעם, קרח, קומסט? שור, נעם עס, טו עס”?

יאָ, ער האָט טאַקע אַזוי געזאָגט. ער האָט נישט געזאָגט… ער איז פאַרברענט געוואָרן ביים פּלאַץ. וואָס? ער האָט געדינט און פאַרברענט געוואָרן. ער האָט אמת׳דיג געזאָגט: לעטס סי ווער איז ריכטיק. האָט אים פּשוט, ער האָט פּשוט געהרג׳עט.

משה רבינו דידנ׳ט פּריטענד צו זיין נייס, ביי דעם וועג. ס׳איז די ראָנג… יו׳ר אַטאַקינג דעם ראָנג גייַ. משה רבינו איז נישט געווען אַ נייסער גייַ. נאָר ער איז געווען אַזאַ אָדם, אַזאַ צדיק. עניו מכל האדם [anav mikol ha’adam: דעמיטיגער ווי אַלע מענטשן], אַלעס ווייטער. ער איז נישט געווען נייס. איך זעה נישט קיין טייל פון משה איז געווען נייס. איך בין זייער, זייער… און ביי יתרו׳ס טעכטער, משה האָט יתרו׳ס טעכטער דאָרט ביי קרח, ביי… משה איז אַלעמאָל געווען שטרענג, נאָר געשלאָגן. אַזוי ווי דער מדרש [Midrash: מדרש] זאָגט “הוכיחן משה שבעה” [hochichan Moshe shiv’ah: משה האָט זיי מוסר געזאָגט זיבן מאָל], יאָ? דאָס איז דאָך דער נושא [nusah: טעמע] וואָס איך רעד יעדע וואָך.

Student: ער האָט געסעיווד דאָרט זיין ווייב.

Instructor: אהרן איז געווען… אהרן איז געווען דער נייסער גייַ. ריכטיק. ער האָט געהאָלפן די אידן. ער האָט געזאָגט, “איך ווייס אַז דו מיינסט גוט, לאָמיר מאַכן אַן עגל [eigel: גאָלדענעם קאַלב].” וואָטעווער.

אָבער בקיצור, איר כאַפּט וואָס איך בין זאָגנדיג? נאָ, דאָס איז אַ גאַנצע אַנדערע, אָבער איך ווייס נישט אויב דאָס איז וואָס איך בין געטינג אַט אָן, ריכטיק? איך ווייס נישט, לייק, דאָס איז אַ אַנדער פּראָבלעם, עס האָט צו טון מיט דער מעלה פון קוראַדזש [courage: מוט] נישט זיינדיג אַ רעאַל, נישט זיינדיג געלערנט ענימאָר, און אַלע די זאַכן וואָס מיר זאָגן אַנדערע מאָל.

הויפּט-טעזע: אָן אָביעקטיוו גוטס איז העלפן מעטאַפיזיש אוממעגלעך

Instructor: איך טראַכט יעצט פון די… בקיצור, איך טענה אַז ס׳איז זייער שווער צו העלפן אַ צווייטן מענטש, אמת׳דיג, אויב גלייבט מען נישט אַז ס׳איז דאָ אַזאַ זאַך ווי אמת׳דיג גוט. אפשר איז עס ליטעראַלי אוממעגלעך, ווייל עס איז לייק מעטאַפיזיקאַלי אוממעגלעך. ווייל ס׳איז נישט דאָ קיין זאַך וואָס איז דזשאַדזשד. און איך טראַכט אַז אַ סאַך מענטשן וואָס אַפילו זיי זענען גאָר גוט, און איך קען נישט זאָגן אַז זיי טוען עס ווייל פון עגאָיזם. איך טראַכט אַז דאָס וואָלט געווען אַ ראָנג קריטיסיזם, לייק, ער מיינט זיך. איך ווייס נישט וואָס ער מיינט, ער מיינט טאַקע צו העלפן יענעם.

אָבער דער וועג, אויב ס׳איז נישטאָ קיין יענעם, אויב ס׳איז נישטאָ וואָס איז טאַקע גוט פאַר יענעם, דעמאָלט קען מען נישט העלפן יענעם. מען קען נאָר מאַכן יענעם איינרעדן זיך אַז ס׳גייט אים גוט.

אַזוי דעריפאָר, לייק, עס איז קיינמאָל נישט מעגלעך פאַר אים צו זאָגן, לאָמיר, לעטס עקספּליין דאָס, ריכטיק?

דער ביישפּיל פון שטראָף: ווי אונזער שפּראַך פאַרנאַכלעסיגט דעם אָביעקטיוון גוטס

Instructor: אויב דו ווילסט נעמען דעם ביישפּיל פון לייק, לאָמיר לאָזן קידוש, לאָמיר זאָגן ס׳איז דאָ אַזאַ זאַך ווי מען דאַרף שלאָגן יענעם פאַר אַ עוולה, כאָטש אַפילו דעמאָלט איז עס אַ גוטע פראַגע ווי טאַקטיקס טאַקע אַרבעט, ריכטיק? אָבער לאָמיר זאָגן יאָ. נעם די אידעע פון פּאַנישמענט, ריכטיק? איז עס אַלעמאָל גוט פאַר אַ מענטש צו זיין פּאַנישט? יאָ, אונז גלייבן נישט אין עונש [onesh: שטראָף] אַזוי שטאַרק, ריכטיק? איך וועל נאָר מסביר זיין, יאָ, דער זעלבער, דער צדיק, יאָ, ס׳האָט זיך אַמאָל געמאַכט אַז ער האָט געהאַלטן אַז מען דאַרף אַריינזעצן איינעם אין תפיסה [tefisah: תפיסה] ווייל ער איז אַ צו אַ גרויסער שייגעץ? נישט ווייל מען דאַרף פּראָטעקטן אַ צווייטן.

סי, אונזער שפּראַך איז אַלעמאָל, איר כאַפּט? מען דאַרף אים לייגן אין תפיסה ווייל מען דאַרף פּראָטעקטן אַנדערע מענטשן. ניין, פאַר אים דאַרף מען אים לייגן אין תפיסה! ס׳איז בעסער אַז ער זאָל נישט פוגע זיין אין אַנדערע מענטשן. פאַרוואָס איז עס נאָר פאַר דעם צווייטן מענטשן גוט? יו כאַפּט דאַט אונזער שפּראַך איז אַזוי ווירד, ריכטיק?

פאַרוואָס לייגט מען אַ גנב, איך ווייס נישט וואָס, לייגט מען אין תפיסה? פאַרוואָס? ווייל ער זאָל נישט שטערן אַנדערע מענטשן. ניין, אַז ער זאָל נישט שטערן אַנדערע מענטשן. האַו אַבאַוט דאַט? ס׳דאָ ריהאַב. וואָס? ריהאַב אַרבעט נישט, תפיסה אַרבעט אַסאַך בעסער. עס דאַרף זיין סכנה צו גיין אין תפיסה. אָדער נישט פאַר די מענטש אינדרויסן, נאָר איך ווייס נישט וואָס איז דאָ. ס׳איז ביידע מענטשן, אָבער מ׳וויל נישט ער זאָל זיין אַ גנב.

ניין, איך זאָג לאָמיר… ניין, אַסאַך מאָל זאָגט מען, אָבער מיר זענען דאָך רחמנות׳דיג קען מען אים נישט שלאָגן. פאַרוואָס לייגט מען אין תפיסה, מ׳וועט אים… וואָס איז שלעכט מיט זאָגן פּשוט אַז פּאַנישמענט איז פאַר די מענטש אַליינס? אפשר איז עס פאַר איך ווייס נישט, איך זאָג נאָר אַז אונז זענען זיכער אַז ס׳קען נישט זיין אַז ס׳איז פאַר דעם מענטש אַליינס.

איך בין נישט רעדנדיג וועגן פּאַנישמענט, אַפילו מניעה [meni’ah: פאַרהיטונג]. מ׳ווייזט אים יאָ עקזעקטלי, מ׳רעדט נישט פון לערנינג לעסאַנס, ער זאָל לערנען אַ צווייטע לערנען, לאָמיר נישט רעדן פון לערנען לעסאַנס. סתם, ס׳איז דאָ אַ מענטש וואָס ווען ער איז אין די גאַס האַלט ער אין איין באַגנב׳ענען אַנדערע מענטשן אָדער אַנדערע זאַכן, און ווען ער איז אין תפיסה קען ער עס נישט טון. ער איז סטאַק, ער קען נישט. ער איז אַן אונס ריכטיק, ער קען נישט. איז עס בעסער פאַר אים? האַו אַבאַוט עס איז בעסער פאַר אים? מיר אַלעמאָל קוקן וועגן די אַנדערע מענטשן.

פאַרוואָס רעדן זיי וועגן די אַנדערע מענטשן? ווייל די אַנדערע מענטשן טוט עס זיי ווייַ. אַזוי ס׳איז גרינג צו זאָגן ס׳טוט זיי ווייַ, ס׳שטערט זיי. אָבער פאַר אים איז אויך נישט שלעכט צו זיין אַ שלעכטע מענטש, אמת? וואָס איז ערגער צו זיין דער גנב אָדער צו זיין דער נגנב? ס׳איז ערגער צו זיין אַ גנב, ריכטיק? אַט ליסט דאָס איז וואָס סאַפּאָוזדלי וואָס אַלע די רעלידזשעס מענטשן זאָגן, אַט ליסט, אָבער זיי גלייבן דאָס נישט טאַקע.

אַז ער טראַכט קיינמאָל נישט ס׳איז אַ טובה צו טון פאַר די גנב. מ׳זאָגט אַלעמאָל מ׳קען אים נישט, ער איז טאַקע אַ גנב, מ׳קען אים נישט גאָרנישט טון ווייל זיין ווייב, אָבער פאַרן ווייב איז אויך גוט אַז ער זאָל נישט זיין אַ כעס׳דיגע גנב. האַו אַבאַוט? נישט, ס׳פילט נישט גוט, אָבער ס׳איז גוט. איך זאָג נישט אַז איך בין נישט זאָגנדיג הלכה למעשה [halachah lema’aseh: פּראַקטיש], איך בין נאָר זאָגנדיג דאַט, איך בין ווייזנדיג דיר אַז אונזער שפּראַך איז אַזוי

דער עכטער תירוץ צום פאראדאקס: ליבעראליזם און די נויטווענדיגקייט פון אן אבדזשעקטיוו גוט

דער עיקר תירוץ: מיר ווייסן נישט וואס “גוט” מיינט באמת

מגיד שיעור:

דער אמת איז מ׳ווייסט נישט וואס מ׳זאגט, וואס אמת איז. לשון פשוט איז מ׳ווייסט נישט וואס גוט איז. אבער אונז ווייסט, אונז ווייסט אז יעדע מאל ס׳איז שווער, אפילו צו זאגן א מענטש אז איך דארף אים אפהאלטן פון טון א זאך יעצט ווייל שפעטער גייט עס נישט גוט זיין, למשל, ווייל צום סוף גייט דאס גוט זיין, איז אויך זייער שווער פאר אונז.

Telling somebody the hard truth, איך ווייס וואס. מענטשן ווילן זיין זייער שיין, ווייסט. אודאי איז שווער אז אפילו זאגסט עפעס objectively truth. Objectively truth is just further away down the line, הא.

אפשווייפונג: מענטשן האבן מורא פון ריסקס

Yeah yeah, it could be, because we don’t have guts also. מענטשן האבן מורא פון נעמען ריסקס. ביי זיי איז דער גרעסטער פחד: וואס אויב איך בין נישט גערעכט?

אקעי, איך בין נישט גערעכט, וואס איז מיט רעדן אין גמרא [Gemara: the Talmud] אין לימודים און פסוקים [pesukim: biblical verses]? ביי זיי איז נעמט די ריסקס, אמאל דארף מען טון זאכן, א מענטש קען נישט, א מענטש אנטלויפט ריסקס א גאנץ לעבן.

That’s a whole different דרשה [drasha: sermon/discourse] that I have, כאילו I take risks in everything, whatever.

צוריק צום עיקר: די שפראך פון “גוט פאר דיר” פעלט אונז

אבער איך זאג יעצט די זאך, איך זאג אז דער תירוץ [teiretz: answer/resolution], דער עכטער תירוץ צו מיין פאראדאקס וואס איך האב אנגעהויבן דעם שיעור מיט, אז מ׳קען נישט העלפן יענעם אין א וועג וואס טוט אים וויי, טוט אים וויי פאר דערווייליג אדער וואטעווער, is based in this thing that we don’t really have a good idea of what it would mean to really something that is good for the person.

Just to be clear, good for the person, נישט גוט פארן אייבערשטן. גוט פארן אייבערשטן זאל דער אייבערשטער נעמען קעיר. גוט פאר אים, אבער ער ווייסט נישט דערפון.

We don’t even have the language to say “good for you” that doesn’t translate into “good that I feel it’s good”, דו כאפסט? מענטשן מיינען אויב דו זאגסט ס׳איז גוט פאר דיר מיינט ס׳פילט גוט.

ס׳פילט נישט גוט, אבער ס׳איז גוט עניוועי, ס׳איז אפילו בעסער ווי פילן גוט. פילן גוט איז נאר איינע פון די סימנים אז עפעס איז כאילו גוט, אסאך מאל איז נישט דא דער סימן, ארבעט נישט.

ביישפיל: דער רויכער – און די גרענעצן פון דעם ביישפיל

You tell a smoker, “don’t smoke”. מיינע זאמביס. That’s like an example, and by the way, even that like it’s not sure it’s not clear to us that we have this clearly, כלומר, מ׳איז דן פארוואס מ׳מעג דאס מ׳קען דאס זאגן.

מאדערנע מענטשן זאגן עס נישט, by the way. די פראבלעם פארוואס מ׳שרייבט עס ארויף אויף די אויף די פעקלעך מיט סיגארעטס, די גאווערמענט, I don’t know what their חשבון [cheshbon: calculation/reasoning] is.

ער האט דאס ליב, וואס וויל איך טון? “וועסט אבער גלייך שטארבן. סאו ווילסטו נישט עכט שטארבן, or they’re like to die?”

“Oh, you don’t actually like to die? אקעי, סאו ס׳טאקע א סתירה [stirah: contradiction].”

אבער לאמיר זאגן ער וויל יא? קענסט אים גארנישט זאגן, רייט?

קיצור, דאס איז די נקודה [nekudah: point] וואס מ׳דארף טראכטן.

די הויפט-מסקנא: ליבעראליזם מאכט דיך א שלעכטערער מענטש

So it turns out, very interesting, people often say that liberalism, in other words, pluralism, believing believing there’s no objective truth, helps to at least be a good person.

איך זאג פארקערט: It makes you a worse person.

The only way to actually be a good person, in the sense of ניהול החיים [nihul hachaim: managing/conducting one’s life] איז צו העלפן, איז צו האבן אן objective, objective good.

Objective truth is nothing, I don’t like that word. Like true good, what is really good, as opposed to what seems to be good.

און דעמאלטס קען מען עקטשולי העלפן א סאסייעטי פארהייען און נישט, יא? נישט ווייל איך וויל האבן א פאנדעישן, נישט פאר קינדס, פלעין פארהייען.

—

עד כאן דבריו הקדושים [until here his holy words].

✨ Transcription automatically generated by YiddishLabs, Editing by Claude Sonnet 4.5, Summary by Claude Opus 4.6

⚠️ Automated Transcript usually contains some errors. To be used for reference only.

סיכום השיעור 📋

דער גאנצער אַרגומענט-פלוס פון דעם שיעור: חסד, אמת, און אָביעקטיוו גוטס

א. אריינפיר: צוויי סאָרטן מענטשן — דער „תרח-מענטש” און דער „אברהם-מענטש”

ב. דער חידוש: א סתירה אין דער געוויינטלעכער באַטראַכטונג

ג. דער תירוץ-אַנזאַץ: „פילט זיך” vs. „פילט זיך נישט” — ישות אַלס דער אמת׳ער פאַקטאָר

ד. אברהם אבינו — א **דריטע סאָרט** מענטש

די שוועריקייט:

דער חידוש נפלא:

ה. ראיה פון מדרש: חסד + ויכוחים = איין זאַך

ו. פאַרוואָס האָט אברהם׳ס פּראָיעקט געאַרבעט? — דער loser-פּראָבלעם

דער פּראָבלעם:

אברהם׳ס חידוש:

ז. קוגל קעגן ויכוח — פאַרוואָס „העלפט” קוגל בעסער?

דער פּשוט׳ער תירוץ (ווערט אָפּגעוויזן):

דער בעסערער פּשט:

דער אמת׳ער פּראָבלעם מיט קוגל:

דער מסקנא-פּרינציפּ:

ח. דער פּאַראַדאָקס פון רעדן צום שכל vs. רעדן צום בויך

ט. אברהם אבינו׳ס מאָדעל: תורה-לערנען ווי קוגל-געבן

י. דער גרויסער פּאַראַדאָקס: מענטשן האָבן פיינט אויסגעלערנט צו ווערן, אָבער ליב האָבן זייערע רבי׳ס

צד א׳:

צד ב׳:

באַווייזן מיט ביישפּילן:

דער שליסל-קשיא:

דער תירוץ:

יא. „Being nice” vs. „Caring”

יב. זייט-דיגרעסיע: רבי׳ס וואָס דאַווענען/זינגען פאַר׳ן עמוד

יג. דער „אויטענטישער” רבי איז אייגנטלעך דער גרעסטער עגאָאיסט

יד. דער משל פון בעל-תפילה קעגן חזן

דער מעזריטשער מגיד׳ס טייטש: „ויהי כנגן המנגן”

טו. דער עיקר-אַרגומענט: דער רבי דאַרף טראַכטן פון דער עולם, נישט פון זיך

טז. דער פילאָזאָפישער יסוד: „גוט פאַר דיר” vs. „וואָס דו ווילסט”

דער קערן פון דעם גאַנצן שיעור:

יז. דער פּראַקטישער משל — א מענטש וויל זיך גט׳ן

דער ווידערשטאַנד פון דער מאָדערנער מענטאַליטעט:

דער קעגנ-אַרגומענט: וועלידעיטן איז נישט קיין מצוה

יח. דער משל פון די אינפראַרויט-גלעזער (Train-משל)

יט. דער נביא-פּאַראַלעל

דער פילאָזאָפישער עיקר-פּונקט:

כ. דער גרונט-פּראָבלעם: מיר גלייבן נישט אין אָביעקטיוו גוט — און די קאָנסעקווענצן

די קאָנסעקווענצן — גוטסקייט קאָלאַפּסט אין חנופה:

כא. Divine Command Theory — און פאַרוואָס עס העלפט נישט

כב. אברהם אבינו — חסד און חכמה זענען איין זאַך

כג. חסד vs. רחמנות — א נייע חילוק

רחמנות ווי א וועג פון העלפן — אָבער א באַגרענעצטע:

דאָס פּראָבלעם מיט רחמנות — שפּרינגען מדרגות:

כד. שכר ועונש — ביידע זענען כפיה

[א הויפּט-חידוש]

קיין חילוק צווישן שכר און עונש אין רעספּעקט פאַר דעם מענטש:

שכר/עונש איז גוט נאָר אַלס מיטל, נישט מצד עצמו:

כה. צוריק צום יסוד: חסד קעגן רחמנות אין העלפן א צווייטן

דער הויפּט-נקודה:

כו. קריטיק פון „קירוב” אָן אמת׳ן יסוד

כז. דער צירקולאַרער פּראָבלעם פון „מאַכן מענטשנס לעבנס בעסער”

כח. דער „בעל-תשובה-מאַכער” — א פּראָוואָקאַטיווע פראַגע

כט. דער אינדיקאַטאָר-טעסט: אויב מען גלויבט טאַקע אין אָביעקטיוו גוטס

ל. זייט-דיגרעסיע: באַאָבאַכטונג וועגן „גוטע” און „שלעכטע” מענטשן

לא. משה רבינו אַלס קעגנביישפּיל צום „נעטן צדיק”

קאָנטראַסט מיט אהרן:

לב. דער הויפּט-טעזע אויסגעשפּראָכן קלאָר: אָן אָביעקטיוו גוטס איז העלפן מעטאַפיזיש אוממעגלעך

לג. דער ביישפּיל פון שטראָף (Punishment) — ווייזט אונזער פאַרדרייטע שפּראַך

לד. דער עכטער תירוץ צום פּאַראַדאָקס — מיר ווייסן נישט וואָס „גוט” מיינט באמת

לה. דער ביישפּיל פון רויכערן — און זיינע גרענעצן

לו. דער הויפּט-מסקנא: ליבעראַליזם מאַכט דיך א שלעכטערער מענטש, נישט א בעסערער

דער גאַנצער אַרגומענט-פלוס אין איין בליק:

תמלול מלא 📝

צוויי סארט מענטשן: דער חילוק צווישן חסד און גבורה

אריינפיר: דער גרונט-חילוק צווישן צוויי טיפן מענטשן

דער ערשטער טיפ: דער תרח-מענטש

דער צווייטער טיפ: דער אברהם-אבינו-מענטש

דער געוויינטלעכער שבח: דער אמת-מענטש

דער חידוש: א סתירה אין דער געוויינטלעכער באטראכטונג

חסד און גבורה: א נייע פארשטאנד

די ריעליטי: דער אמת-זאגער אלס אוממענטש

די סתירה: דער אמת-זאגער אלס שלעכטער

צוויי סארט אמת-זאגער

דער תירוץ: א נייער חילוק — “פילט זיך” קעגן “פילט זיך נישט”

דער גרונט-חילוק: עגאאיזם אדער ישות

נאך א חילוק: מענטשן וואס קענען זיך און מענטשן וואס קענען זיך נישט

דער עיקר חידוש: ישות, נישט עגאאיזם

ד. אברהם אבינו — א דריטע סאָרט מענטש