סיכום השיעור 📋
סיכום פון דער פילאסאפישער שיעור: איכות פון תאוות, קדושה, און זעלבסט-פארשטאנד
—
א. פתיחה – א רוף צו תשובה
ווער עס איז מחולק מיט דער שיטה וואס ווערט דא פארגעשטעלט, זאל תשובה טון. א פאלשע השקפה (טעות בדעת) איז גלייך צו אן עבירה – ווייל אויב מען האט א פאלשע הבנה, דארף מען דאס קאריגירן פונקט ווי מען טוט תשובה אויף א חטא. דער רמב״ם איז דער מקור: יעדער וואס האט א טעות וויל נאטירלעך אויפהערן מיט דעם טעות.
—
ב. דער הויפט-טעות: אלע תאוות הגוף זענען “איין זאך”
דער טעות אויפגעשטעלט
דער עולם האט א באזיקע, אומבאגרינדעטע אמונה פשוטה (אן מקורות) וועגן תאוות:
> מענטשן גלויבן אז אלע גשמיות׳דיגע תענוגים (תענוגי הגוף) זענען פונדאמענטאל איין זאך – אז ס׳איז נאר דא כמות (מער אדער ווייניגער), אבער נישט קיין אמת׳ע איכות-חילוקים צווישן פארשידענע סארטן תאוות.
מיר רעדן נאר וועגן תענוגי הגוף (עסן, תשמיש), נישט תענוגי הנפש (כבוד, גייסטיגע פרייד).
—
ג. ערשטער באווייז קעגן דעם טעות – די ריאליטעט פון פארשידנקייט
אין דער ריאליטעט זענען דא טויזנטער חילוקים אין תאוות אכילה אליין:
– זיס / ביטער / שארף / נישט שארף
– קראנטשי / ווייך
– פארברענט / נישט פארברענט
– בשר בקר / בשר עוף / בשר כבש / חזרת
– יעדער מענטש האט אנדערע פּרעפערענצן, און אפילו דער זעלבער מענטש וויל טוישן פון טאג צו טאג.
דער גראסערי-סטאר משל: א גראסערי פארקויפט צען טויזנט פארשידענע מאכלים – דאס אליין באווייזט אז ס׳איז נישט אלץ די זעלבע זאך. ווען דער “משגיח/רבי” רעדט וועגן תאוות אכילה, באהאנדלט ער עס אלץ איין קאטעגאריע – אבער דאס שטימט נישט מיט דער ריאליטעט.
קעגן-טענה און ענטפער
קשיא: אפשר איז דער חילוק נאר אין כמות (מער/ווייניגער תאוה), נישט אין איכות? א קענדי איז בלויז א *שטערקערע* תאוה ווי ברויט, אבער פונדאמענטאל דאס זעלבע?
ענטפער: ס׳איז טאקע איכות, נישט בלויז כמות. דער תענוג פון פעטע פלייש איז אנדערש (נישט בלויז “מער”) ווי דער תענוג פון טשיקן. דער דראגס-ביישפּיל: אויב אלע תענוגים וואלטן געווען איין זאך, וואלט מען געקענט פארקויפן אן אינדזשעקשאן אנשטאט מאכלים – אבער דראגס געבן נישט דעם זעלבן פלעזשור ווי עסן, וואס באווייזט אז ס׳איז קוואליטאטיוו פארשידן.
—
ד. דער הויפט-באווייז – פון דער תורה אליין
די תורה מאכט איכות-חילוקים, נישט כמות-חילוקים
– דער רמב״ם רופט “ספר קדושה” דעם חלק וואס כולל הלכות מאכלות אסורות און הלכות איסורי ביאה – צוויי באזונדערע קאטעגאריעס פון גשמיות׳דיגע פרישות.
> [זייט-דיגרעסיע]: דער רמב״ם האט א באזונדערן טעם פארוואס ער רופט עס אזוי, אבער דאס איז א שמועס פאר אן אנדער מאל וועגן די נעמען פון די ספרים.
– דער רמב״ן און רוב ראשונים שטימען אז די תורה׳ס הלכות וועגן עסן און עריות זענען פונדאמענטאל הלכות וועגן תענוג הגוף.
דער קריטישער פּונקט
די תורה זאגט קיינמאל נישט וויפיל מען זאל עסן (כמות). אנשטאט דעם, מאכט זי דיסטינקשאנס צווישן סארטן – דאס מאכל איז מותר, יענץ איז אסור. חזיר איז נישט אסור ווייל ס׳איז א “גרעסערע תאוה” – ס׳איז אסור ווייל ס׳איז א באשטימטע סארט זאך. דער איינציגער אויסנאם פון כמות-באגרענצונג איז יום כיפור (גאר נישט עסן).
מסקנא: קדושה אין תורה איז נישט וועגן ווייניגער הנאה האבן, נאר וועגן וועלכע הנאות יא און וועלכע נישט. דאס באווייזט אז לויט דער תורה איז דער חילוק אין תאוות א חילוק פון איכות, נישט בלויז כמות.
> [זייט-דיגרעסיע: זולל וסובא]: “זולל וסובא” איז דאך א לאו וועגן כמות. ענטפער: דער רמב״ם רעכנט עס אלס א ספעציפישע מצוה (געלערנט פון בן סורר ומורה), אבער ס׳בלייבט אז רוב תורה-הלכות וועגן עסן רעדן נישט וועגן כמות.
—
ה. מחלוקת רש״י און רמב״ן אויף “קדושים תהיו”
רש״י׳ס שיטה
– “קדושים תהיו” = “פרושים תהיו” = אפגעזונדערט פון עריות און עבירות.
– “כל מקום שאתה מוצא גדר ערוה אתה מוצא קדושה.”
– קדושה מיינט: נישט טון די ספעציפישע עבירות (איסורי ביאה, מאכלות אסורות).
– מקור: ספרא.
רמב״ן׳ס שיטה
– “פרישות” מיינט נישט בלויז אפהיטן זיך פון עריות.
– ס׳מיינט א ברייטערע מדה פון פרישות – א כללית׳ע מדה וואס ווערט דערמאנט “בכל מקום בתלמוד.”
קריטיק אויפ׳ן רמב״ן׳ס פילאלאגישע טענה
דער רמב״ן׳ס באהויפטונג אז “בכל מקום בתלמוד” ווערט “פרוש” גענוצט אין זיין זין איז שוואך:
– א נזיר ווערט גערופן “פרוש עצמו מן היין” – אבער ער ווערט אויך גערופן א חוטא.
– די משנה האט א ליסטע פון זיבן סארטן פרושים וואס חז״ל האבן נישט ליב.
– “בכל מקום בתלמוד” איז suspicious – מען דארף אלעמאל נאכפרעגן ווער, וואו, ווי.
—
ו. הויפט-קריטיק אויפ׳ן רמב״ן׳ס יסוד: “התירה התורה”
דער רמב״ן׳ס גאנצע סברא באזירט זיך אויף דעם אז “די תורה האט מתיר געווען ביאת איש ואשתו” און “בשר ויין” – און דערפאר דארף מען א נאכדעם צוגעבן פרישות. אבער דאס איז פאקטיש נישט אמת:
וועגן ביאת איש ואשתו:
– צוויי וואכן א חודש נידה/ספירה
– נישט בייטאג (גמרא)
– נישט אויף וסת
– נישט תשעה באב
– שולחן ערוך׳ס פילע הגבלות
– מסקנא: “דאס איז נישט קיין התירה” – ס׳איז אן עקסטרעם רעסטריקטירטע זאך.
וועגן בשר ויין:
– נאר מיט שחיטה
– “כי ירחק” – בשר נאר ווען מען איז ווייט פון בית המקדש
– דרך ארץ: בשר נאר ביינאכט
– מסקנא: אויך דא איז “מותר” שטארק באגרענצט.
דער רמב״ן׳ס גאנצע פרעמיסע (“די תורה האט מתיר געווען, דערפאר דארף מען א נאכדעם צוגעבן פרישות”) איז “totally wrong,” ווייל די תורה אליין איז שוין עקסטרעם רעסטריקטיוו. דער רמב״ם האט דאס פארשטאנען – אז ס׳איז אלעס איין זאך, נישט צוויי באזונדערע שיכטן.
—
ז. דער רמב״ן׳ס “נבל ברשות התורה” – אנאליז און קריטיק
דער רמב״ן׳ס טענה
דער רמב״ן טענה׳ט אז על פי הלכה קען א מענטש זיין א בעל תאוה – ער קען זיין “שטוף בזמת אשתו”, נעמען אסאך ווייבער, זיין א “סובא יין וזולל בשר”, און רעדן “ניבל פה” – אלץ אינערהאלב דעם הלכה׳שן ראמען. דערפאר דארף מען “קדושים תהיו” אלס א כלל צו פארמאכן דעם loophole.
קריטיק אויף יעדן פונקט:
1) “זמת אשתו” – אינקאהערענט:
די ווערטער “שטוף בזמת אשתו” זענען אינקאהערענט – “זימה” און “אשתו” גייען נישט צוזאמען. אין דער תורה קומט “זמה” נאר ביי עריות (חותנת, בת, אא״וו), קיינמאל נישט ביי אן אייגענע פרוי. פארגלייך מיט׳ן קאצקער רבי׳ס ווארט אז “לא תנאף” מיינט “באשתו” – וואס מאכט אויך נישט קיין סענס.
2) “סובא יין וזולל בשר” – נישט אזוי א loophole:
דער רמב״ם זאגט אז ס׳איז דא א מפורש׳ע לאו דאורייתא צו זיין א “זולל וסובא”. אויב אזוי, איז עס בכלל נישט מותר על פי הלכה.
3) ניבל פה – קיין קלארע איסור דאורייתא:
אין דער תורה שטייט נישט עקספליציט אז מ׳טאר נישט רעדן ניבל פה. ס׳איז בלויז מדרשים און דרשות. דער רמב״ם אליין ווייזט אז די תורה׳ס לשון איז ריין, אבער ס׳איז נישט קיין פארמעלע איסור.
> [זייט-דיגרעסיע: ניבל פה מיט אשת איש]: א דיסקוסיע צי ניבל פה מיט אן אשת איש פאלט אונטער “לא תקרבו לגלות ערווה” – דער רמב״ם זאגט “קריבה” איז דאורייתא, אבער צי ניבל פה איז “קריבה” בלייבט אומקלאר. מיט דער אייגענער פרוי איז עס בכלל נישט קיין איסור, בלויז א “מידת טוב.”
דער פונדאמענטאלער חילוק צווישן דעם רמב״ן דא און אנדערע פלעצער
דער רמב״ן זאגט אין אנדערע פלעצער (חול המועד, שבת, יום טוב) אז די תורה קען נישט אויסשרייבן יעדן פרט, ממילא גיט זי כללים און די חכמים פירן אויס. דאס איז פארשטענדלעך – ס׳איז א לימיטעישאן פון געזעץ-שרייבונג.
אבער דא ביי “קדושים תהיו” איז עס אנדערש: דער רמב״ן זאגט נישט אז ס׳פעלן בלויז עטלעכע עדזש קעיסעס. ער זאגט אז ס׳פעלט א גאנצע קאטעגאריע – אז מ׳קען זיין א “נבל” (= בעל תאוה, שמוציגער מענטש) אינערהאלב דער הלכה. דאס איז א פיל ברייטערע טענה.
> [זייט-דיגרעסיע: דער רמב״ן׳ס שיטה אין עריות]: דער רמב״ן האלט אז עריות זענען נישט אינטרינזיש שלעכט – נאר פאר אידן אין ארץ ישראל. ער זעט די איסורי עריות אלס “גזירת הכתוב” צו מרחיק זיין, נישט ווייל זיי זענען מאראליש פארדארבן. (זע רמב״ן פרשת אחרי מות.)
—
ח. דער רמב״ן׳ס פראקטישע דעפיניציע פון “קדושים תהיו” – און קריטיק
“ימעט במשגל” – ממעט זיין אין תשמיש
דער רמב״ן גיט א פונקטליכע דעפיניציע: נאכדעם וואס ס׳איז דא קלארע איסורים (עריות), דארף מען אויך ממעט זיין אין דעם וואס מותר איז – ווייניגער בכמות.
ראיה פון חז״ל: תלמידי חכמים זאלן נישט זיין מצויים אצל נשותיהם ווי תרנגולים.
קריטיק: די ראיה רעדט נאר פון תלמידי חכמים, נישט פון יעדן מענטש – אלזא ס׳איז א ראיה להפך. אויב לויט׳ן רמב״ן איז “קדושים תהיו” א דאורייתא, זאל עס געלטן פאר אלעמען.
פראבלעם מיט “ימעט”: “ווייניגער” איז נישט קיין קלארע גדר – ווייניגער פון וואס? ס׳איז קיין שיעור נישט דא. תקנת עזרא (טבילה פאר תשמיש) איז געמאכט געווארן אלס א “טרחה” צו ממעט זיין – אבער דאס איז אן אינדירעקטע גדר, נישט א דירעקטע.
דער גדר: כמות אלס מאסשטאב
ביי תשמיש המיטה: מיט דער אייגענער פרוי איז עס לכתחילה א מצוה (פריה ורביה, עונה), אבער נאכדעם וואס מען האט מקיים געווען די חיובים, איז יעדע נאך א ביאה בלויז א רשות. דער רמב״ן׳ס כלל: “לא ישתמש אלא כפי הצורך לקיום המצוה ממנו” – מען זאל נישט נוצן תשמיש מער ווי וואס מען איז מחויב. דאס איז אויך אזוי פסק׳נט דער רמב״ם אין הלכות דעות און דער שלחן ערוך: “כל ביאה שאינה לקיום פריה ורביה או לקיום עונה – הרי זו עבירה”** – א עבירה דאורייתא פון “קדושים תהיו.”
> [באמערקונג]: הלכות עונה געלטן אויך פאר פרויען.
מיעוט שתיה – וויין
דער רמב״ן ברענגט א צווייטע קאטעגאריע: ממעט זיין אין וויין טרינקען.
– ראיה: א נזיר הייסט “קדוש” אין דער תורה – ווייל ער האלט זיך אפ פון וויין.
– (עס איז א מחלוקת תנאים צי א נזיר איז קדוש אדער חוטא, אבער דער רמב״ן פסק׳נט אז ער איז קדוש, ווי דער פשט אין פסוק.)
– נאך א ראיה: די מעשיות פון נח און לוט – וואס ווייזן וואס פאסירט ווען מען טרינקט צופיל וויין.
– אבער: דער רמב״ן זאגט נישט וויפיל ווייניגער מען זאל טרינקען – דער שיעור איז אומקלאר.
טומאה וטהרה – א דריטע קאטעגאריע
דער רמב״ן לייגט צו: מען זאל זיך היטן פון טומאה, אפילו מען איז נישט קיין כהן און עס איז קיין הלכתישער איסור.
– ראיה: דער נזיר הייסט קדוש אויך ווייל ער מיידט אויס טומאת מת.
– דאס איז וואס די גמרא רופט “פרושים” – מענטשן וואס פירן זיך חולין בטהרה.
שטארקע קשיא: דער רמב״ן׳ס גאנצע יסוד איז געווען אז “קדושים תהיו” קומט אויסצופילן א חסרון אין דער תורה – אז מען קען זיין א “נבל ברשות התורה” דורך תאוות. אבער טומאה וטהרה האט גארנישט צו טון מיט תאוות! עס איז נישט שלעכט צו זיין טמא – מען טאר בלויז נישט גיין אין בית המקדש אדער עסן קדשים. דאס איז א גאנץ נייע קאטעגאריע וואס פאסט נישט אין דעם אריגינעלן טענה.
> [זייט-דיגרעסיע: וואס מיינט “פרישות” ביים רמב״ם?] הרב יצחק שילת (חולק אויף הרב צבי יוסף קוק) זאגט: מען זאל נישט טייטשן “פרישות” ביים רמב״ם ווי ביים רמב״ן, ווייל דער רמב״ם פארשטייט פרישות אלס טומאה וטהרה, נישט אלס אפהאלטן פון תאוות. ר׳ שמואל אבן תיבון האט איבערגעזעצט “פרישות” אלס “זהירות” – א מאדנע איבערזעצונג, אבער דער רמב״ם מיינט טאקע עפעס אנדערש ווי דער רמב״ן. צו פארשטיין פארוואס דער רמב״ם האלט אז טהרה איז א ענין, דארף מען קוקן אין מורה נבוכים וועגן טעמי טומאה וטהרה.
שמירת הלשון – נאך א קאטעגאריע
דער רמב״ן לייגט צו: “וישמר פיו ולשונו” – מען זאל זיך היטן פון:
– ריבוי אכילה הגסה (צופיל עסן – ווידער א כמות-שיעור)
– מרוב דברי הבלים (צופיל ריידן בטלות)
– דער העכסטער מדרגה: ווי רבי חייא וואס האט געזאגט “שלא אשיח שיחה בטילה מימי” – נישט נאר נישט ניבול פה, נאר בכלל נישט ריידן בטלות.
צוזאמענפאסונג: פרישות ביים רמב״ן איז א “דבר שבכמות”
דער רמב״ן׳ס פרישות איז דורכאויס א ענין פון כמות (פראפארציע/מאס) – נישט א קוואליטאטיווע אנדערע מהות, נאר ווייניגער פון דעם וואס איז ערלויבט. עס קען זיין דרגות אין דעם.
—
ט. דער רמב״ן׳ס שיטה אז דרבנן׳ס קענען זיין דאורייתא
דער רמב״ן פירט אויס אז תקנות חז״ל (ווי מים ראשונים, מים אחרונים) זענען אויך בכלל “והתקדשתם” – א דאורייתא.
קשיא: דער רמב״ן האלט אז א זאך קען זיין סיי מדרבנן סיי מדאורייתא אין דער זעלבער צייט – וואס איז זייער שווער צו פארשטיין. דער רמב״ם וואלט קיינמאל נישט מסכים מיט אזא שיטה. דאס בלייבט אלס אן אפענע קשיא.
—
י. דער רמב״ן׳ס “פרט וכלל” מאדעל – און שטארקע קריטיק
דער רמב״ן׳ס יסוד
די תורה גיט פרטים (ספעציפישע איסורים) און דערנאך א כלל (אלגעמיינער פרינציפ), למשל:
– נאך “לא תגנוב” שטייט “לא תשאו איש בעמיתו”
– נאך מלאכות שבת שטייט “תשבות”
קריטיק
א) ביי עריות: אין וועלכע וועג איז “קדושים תהיו” א כלל פון אשתו, בתו, בת בתו, אשת אשתו, וכו׳? די פרטים זענען ספעציפישע יחוסים, נישט גראדואציעס פון א פרינציפ. עס איז א גרויסע אסאמפשאן אז זיי זענען פארבונדן.
ב) ביי שבת: דער רמב״ן׳ס “תשבות” מיינט אן איסור פון שווערע טירחא (שלעפן שווערע זאכן, אריינברענגען אן אוצר, א.א.וו.) – וואס איז א באזונדערער דאורייתא-איסור לויט׳ן רמב״ן. אבער מלאכות האבן גארנישט צו טון מיט “שווער” – מלאכות זענען ספעציפישע קאטעגאריעס פון ארבעט, נישט א מאס פון שוועריקייט. אזוי אז “תשבות” איז נישט קיין כלל פון מלאכות, נאר א באזונדערער איסור. קיינער פאר׳ן רמב״ן האט נישט געוואוסט אז דאס איז א דאורייתא.
—
יא. דער רמב״ן׳ס גרונט-הנחה: אלץ איז נאר כמות – א חידוש אן פרעצעדענט
דער רמב״ן האט נישט געקענט זיך פארשטעלן קיין אנדער מאסשטאב
דער רמב״ן האט נישט געקענט זיך פארשטעלן קיין אנדער מאסשטאב פאר גוט און שלעכט ביי תענוגי הגוף חוץ פון כמות (דער אמאונט). ער שטעלט אויף א סקאלע פון מדרגות:
– דער אידעאלער פרוש – טוט משגל נאר לשם מצוה, אן הנאה (ווי רבי אליעזר).
– א מענטש וואס האט אביסל מער הנאה.
– א מענטש וואס טוט ביאות אסורות.
אבער – דער רמב״ן האלט אז דער חילוק צווישן זיי איז נאר כמות׳דיג, נישט מהות׳דיג. שלאפן מיט א שוועסטער און שלאפן מיט א ווייב איז די זעלבע תאוה – נאר מיט אנדערע “אינטשעס” נענטער אדער ווייטער.
דער חידוש: פרישות איז א מצוה דאורייתא – אן פרעצעדענט
דער רמב״ן האט עפעס אינווענטעד וואס קיינער פאר אים האט נישט געזאגט: אז עס איז דא א חיוב דאורייתא צו זיין א פרוש.
– יא, עס זענען געווען פרושים אין דער גמרא.
– אבער קיינער האט נישט געזאגט אז פרישות איז א מצוה דאורייתא.
– קיינער האט נישט געזאגט אז עס איז דא א לאקונע (חור) אין דער הלכה – אז די תורה וואס עוסק׳ט זיך מיט וועלכע מ׳מעג יא און וועלכע נישט, האט פארגעסן דעם באזיק עניין פון “ווייניגער.”
“ווייניגער” און “נישט דיין שוועסטער” זענען צוויי אנדערע נושאים
“ווייניגער” און “נישט דיין שוועסטער” איז נישט די זעלבע זאך – עס זענען צוויי פארשידענע נושאים. די תורה זאגט בפירוש: מיט דער שוועסטער איז זימה, מיט דער ווייב איז גוט. דאס איז אן איכות׳דיגער חילוק, נישט נאר כמות.
—
יב. דער משל פון כשר׳ע פרענטש פרייס און חזיר
האסטו אמאל באמערקט אז מענטשן וואס עסן אסאך כשר׳ע פרענטש פרייס, סוף עסן זיי חזיר? – דאס איז דער רמב״ן׳ס לאגיק: עס איז די זעלבע תאוה, דערפאר פירט מער כמות צו עבירה. אבער די תורה האט קיינמאל נישט געזאגט מ׳זאל עסן ווייניגער כשר! – דאס איז א ראיה אז די תורה האלט נישט אז כשר-עסן און טריפה-עסן איז “די זעלבע תאוה.”
—
יג. דער רמב״ן׳ס ארגומענט: “צדיק תשעה שערי היתר”
דער רמב״ן׳ס פאזיציע:
– מ׳דארף פורש זיין פון 9 שערי היתר כדי נישט אנצוקומען צום איין שער איסור.
– ווייל אנדערש איז נישטא עפעס אנדערש וואס זאל מיך אפשטעלן – אויב נישט פרישות, וואס זאל א מענטש אפהאלטן פון עבירה?
ענטפער: יראת שמים קען א מענטש אפשטעלן ביים גרעניץ, אן פרישות.
—
יד. ראיה פון עריות – תאוה צו זכרים vs. נקבות
א שטארקע ראיה קעגן דעם רמב״ן: די גמרא זאגט “כל הנשנוף ביאה” – ס׳איז אלץ די זעלבע ביאה. אבער אין דער מציאות זעט מען נישט אז מענטשן וואס זענען מער בעלי-תאוה מיט ווייבער זענען אויך מער בעלי-תאוה מיט מענער אדער מיט קרובים. דאס באווייזט אז ס׳איז נישט איין כללית׳דיגע תאוה.
> [באמערקונג]: דער עקסטרעמער פאל (א “חולה” וואס טוט עס מיט יעדעם און אלעם) ווערט אוועקגעשטעלט – דאס איז א קראנקהייט, נישט א נארמאלער מענטש, און פון דעם רעדט מען נישט.
—
טו. דער הויפט-כלל: יעדע תאוה איז א באזונדערע תאוה
ס׳איז נישטא קיין “כלל-תאוה” – קיין איין-קאטעגאריע וואס כולל אלע תאוות:
– משל פון עסן: פאטעטא טשיפס פילט זיך אנדערש פון קארטאפל קוגל, אפילו ביידע זענען פון קארטאפל. מ׳האט זעלטן א תאוה פאר ביידע גלייכצייטיג.
– משל פון טרינקען: בראנפן איז נישט די זעלבע תאוה ווי ליקער, אפילו ביידע זענען אלקאהאל.
– נפש התאוה האט 25,000 חלקים – דער וואס האט ליב פאטעטא טשיפס איז נישט דער זעלבער חלק וואס האט ליב קוגל.
אנטקעגנשטעלונג מיט תלמידים – “כח הנפש” דעבאטע
תלמידים ארגומענטירן אז אלע תאוות שטאמען פון דעם זעלבן כח הנפש. ענטפער:
– “ווער האט אינווענטעד דעם כח הנפש?” – דאס איז א טעאריע, נישט א באוויזענע מציאות.
– די פילינגס זענען פאקטיש אנדערש – תענוגים רוחניים פילן זיך גארנישט ענליך צו תענוגים גשמיים.
– ברענג א ראיה! – ס׳ווערט געפאדערט א באווייז אז אלע תאוות זענען פונדאמענטאל איינס.
אנטקעגנשטעלונג מיט “אטרעקשאן = גרעוויטי”
א תלמיד פארגלייכט סעקשועל אטרעקשאן מיט גרעוויטי (ביידע זענען “אטרעקשאן”). דאס איז גוטע פאעטרי, אבער קיין שום שייכות – מ׳קען נישט צוויי זאכן צונויפבינדן נאר ווייל מ׳רופט זיי מיטן זעלבן ווארט.
דער ווערטער-ארגומענט – “שפראך איז ארים”
אויף דעם טענה אז “מ׳רופט ביידע תאוה, סאו ס׳מוז זיין די זעלבע”:
– די דיקשאנערי איז נישט גענוג גרויס – מ׳וואלט געדארפט מאכן נייע ווערטער.
– מיר האבן שוין באזונדערע ווערטער: “הונגעריג” vs. “דארשטיג” – אבער דאס איז די מחסור, נישט די תאוה.
– “ס׳גלוסט זיך מיר קוגל” vs. “ס׳גלוסט זיך מיר א סיגארעטל” – דאס זענען פארשידענע תאוות, נישט איין זאך.
> [זייט-באמערקונג]: צי א סיגארעטל אדער א טעלעפאן איז א “תאוה” אין דעם הלכה׳שן זין – דאס איז א באזונדערע שיעור.
—
טז. הפשטות (אבסטראקציעס) זענען נישט גשמיות
מיר רעדן זיך איין אז געוויסע הפשטות (ווי “תאוה”) זענען נאך אלץ גשמיות׳דיגע זאכן. אויף דעם נידריגסטן לעוועל – א פיל וואס מאכט שוואנגער, עסן וואס מאכט שטארק – יא, דאס איז גשמיות. אבער ווען מ׳רעדט פון תאוה אלס א רוחניות׳דיגע זאך, א זאך וואס מ׳קען פילן און רעדן וועגן דעם – פילט עס נישט די זעלבע.
קונקרעטער ביישפיל: אפילו תאוות זיווג, וואס מ׳קען ממש פילן אין גוף – פילט זיך אנדערש דעפענדינג אויף וועמען עס גייט. עס איז נישט “אלץ דאס זעלבע.” מ׳קען געבן א פיל פאר א גשמיות׳דיגע רעאקציע, מ׳קען מאכן ארטיפישל אינסעמינעישאן – אבער דאס איז נישט די תאוה. די תאוה איז עפעס אנדערש, עפעס טיפערס, און יעדע תאוה איז באזונדער.
יעדע הפשטה איז “פאלש” – אבער דאס איז נישט ספעציעל
יעדע הפשטה איז פאלש – אזוי ווי יעדע אנדערע הפשטה. די קוגל פון זונטאג און די קוגל פון מאנטאג – אפילו ס׳איז “די זעלבע קוגל” – איז עס אנדערש ווייל די מענטשן זענען אנדערש, די צייט איז אנדערש. אייז פארן עסן און אייז נאכן עסן זענען צוויי אנדערע תאוות – נישט סעמאנטיק, אין ריאליטעט.
—
יז. דער רמב״ן׳ס קשיא איז געבויט אויף א “פאני אסאמפשן”
דער רמב״ן׳ס קשיא (אז מ׳קען מקיים זיין כל תרי״ג מצוות און נאך זיין א “נבל ברשות התורה”) איז געבויט אויף דער פאלשער הנחה אז אלע תאוות זענען פונדאמענטאל איין זאך. און די תורה שטייט דאס נישט.
> [זייט-דיגרעסיע – דער וויץ פון “פעמילי, לאוו, און פילאזאפיע”]: א בחור גייט אויף א בשורות (שידוך-טרעף) און מ׳זאגט אים ער זאל רעדן וועגן דריי זאכן – משפחה, ליבע, און פילאזאפיע. ער פרעגט: “האסטו א ברודער?” – ניין. “האסט ליב לאקשן?” – ניין. “ווען דו וואלסט געהאט א ברודער, וואלט ער ליב געהאט לאקשן?” – דאס איז פילאזאפיע. דער נמשל: מ׳מישט צוזאמען “ליבע פון לאקשן” מיט “ליבע פון א מענטש” אלס איין כלל – אבער דאס איז א נארישע הפשטה וואס פארלירט דעם אמת׳ן חילוק.
—
יח. כללים זענען נישט מעטאפיזיק – נאר עטיק (נוצלעכקייט)
ווען מ׳לייקנט כללים, רעדט מען נישט מעטאפיזיק – נאר עטיק. דער פרינציפ: *”All models are false, some models are useful.”* כללים וועגן כוחות הנפש זענען נוצלעך אויב זיי העלפן מ׳זאל ווערן א בעסערער מענטש – ווי א מעכאניקער דארף וויסן אז א קאר האט אן ענדזשין, טראנסמישן, עלעקטריק סיסטעם – נישט ווייל דאס איז “דער אמת” אבער ווייל עס איז נוצלעך פאר דיאגנאסטיקס.
דער רמב״ן׳ס פריימינג איז “עקסטרימלי מעסד אפ” – צוויי טענות
ערשטע טענה: אויב מ׳זאגט אז מ׳קען מקיים זיין אלע מצוות און נאך זיין א שייגעץ – איז עפעס פונדאמענטאל פאלש. די תורה האט דאך א גאנצע ספר הקדושה, יורה דעה, הלכות וועגן קיך און שלאפצימער – דאס איז דאך עקזאקט וועגן דעם! ווי קען מען זאגן אז אלע הלכות זענען “waste of time”?
צווייטע טענה: דער רמב״ן׳ס כלל (“האב ווייניגער תאוות”) איז פיל ווייניגער נוצלעך ווי מענטשן טון זיך אן. עס גיט נישט קיין פראקטישע אנווייזונג – “עס נישט דאס לעצטע שטיקל קוגל” – אבער עס פעלט דער טיפערער אינהאלט.
—
יט. די הויפט-טעאריע: תיקון הנפש דורך מחשבה
דער צענטראלער פרינציפ
וואס עס מיינט צו זיין א מענטש איז א “דבר הנתפס במחשבה” – מ׳קען עס כאפן נאר דורך פארשטיין, נישט נאר דורך טון. מ׳דארף א תיאוריע, א השגה, אין דיין “אקטיווע מעמארי” (RAM), כדי צו קענען ארבעטן אויף תיקון הנפש. דערפאר איז דער לימוד-חלק וויכטיג – נישט נאר למעשה. אויב דיין פארשטאנד פון תאוות איז צו פשוט (אלץ איז “איין זאך”), קענסטו נישט עפעקטיוו ארבעטן אויף דיר אליין.
קריטיק פון דעם סימפליסטישן / בינערן מאדעל פון תאוות
אויב מען מיינט אז תאוות זענען בלויז א סימפלע, בינערע, כמות׳דיגע זאך (מער/ווייניגער, יא/ניין), דאן:
– ערשטנס – דער מאדעל איז פאלש (wrong)
– צווייטנס, און ערגער – דער מאדעל איז נישט נוצלעך: ער גיט נישט קיין זאך וואס מען קען ארבעטן אויף, ער לייגט נישט אריין אין דיין תפיסה אזא סארט זאך וואס קען ווערן בעסער
קאנסעקווענצן פון דעם פאלשן מאדעל – “מלחמה אנשטאט שלום”
רוב מענטשן מיט דעם סימפליסטישן מאדעל גלייבן נישט אין תיקון המידות – זיי גלייבן נאר אין מלחמה קעגן דעם יצר הרע “עד ביאת המשיח.” דאס איז דער שטייגער פון רוב חסידישע ספרים, מיט א גוטן טעם: ווייל דער סטרוקטור פון דער נשמה ווי זיי זעען עס ערלויבט נישט מער. מען קען נישט געווינען – מען קען נאר מאכן “דזשענאסייד” קעגן דער נפש הבהמית (ווי אין תניא). מען קען דעם נפש הבהמית נישט אויסלערנען.
> [זייט-דיגרעסיע: “אתכפיא” / “אתהפכא” אין תניא]: דער תניא׳ס באגריף פון “אתהפכא” – מען נעמט די זעלבע תאוה און לייגט אריין א גוטע מחשבה – אבער אין וועלכע וועג איז דאס נאך “די זעלבע תאוה”? דאס איז אומקלאר.
> [זייט-דיגרעסיע: פראקטישע רעזולטאטן]: א תלמיד פרעגט: ווען א מענטש האט א פראבלעם מיט חילול שבת, מאכט עס נישט ערגער צו זאגן אים “הנאה יצא”? ענטפער: מיר פרובירן דא נישט צו באקומען פראקטישע רעזולטאטן – דאס איז חינוך, נישט דער נושא. פראקטישע רעזולטאטן ווערן סתם נישט באקומען דורך די געוויינטלעכע מעטאדן, ווייל מיר ארבעטן אויף “ציפורים של עבודת עולם” – און אויף א “דור של עבודת עולם” קען מען נאר אויפטון מיט תשובה און טייערע תרופות (לויט דער גמרא). עס איז יא דא א פארשלאג וואס ארבעט – אבער ערשט מוז מען אויפרוימען דעם טעות פון דער וועלט.
—
כ. דער פרויד׳יאנישער מאטעריאליזם – דער טיפערער טעות
דער טעות ווערט אידענטיפיצירט אלס א מאטעריאליסטישע פאנטאזיע אין דעם גייסט פון זיגמונד פרויד:
– אלעס וואס א מענטש וויל ווערט רעדוצירט צו איין זאך: פלעזשור = חוש המישוש = “באטנס וואס מען דרוקט”
– קיין חילוק צווישן קאפ און קערפער, העכער און נידעריגער
– אלע חילוקים צווישן סארטן הנאה זענען “פעיק” לויט דעם מאדעל
– דער רמב״ן האט אויך אזוי געהאלטן (נישט נאר פרויד)
אבסורדע קאנסעקווענצן פון דעם רעדוקטיוויזם
אין חסידות האט מען געזאגט אז זיך קראצן דעם פינגער = פגם הברית = אשת איש – אלעס “די זעלבע תאוה.” אבער:
– אין תורה איז דא א קלארער חילוק (בתולה = איסור עשה, אשת איש = חיוב מיתה, זיך קראצן = נישט אפילו אן עבירה)
– אין רעאליטעט איז עס קעגן פסיכאלאגיע, קעגן פילינגס
– עס איז א “ווירדלי מאטעריאליסטישע רעדוקציע” וואס מאכט אלע דייווערסע געפילן גלייך
> [זייט-דיגרעסיע: חובת הלבבות]: דער חובת הלבבות טראכט ווי דער רמב״ן: “מנהג ההיתר” (דער מנהג פון היתר) איז אן עבירה – ד.ה. אפילו ערלויבטע הנאה קען זיין א פראבלעם אויב מ׳טוט צופיל.
—
כא. דער פאזיטיווער פארשלאג – טעיסט קען זיך טוישן
אויב מען פארשטייט אז רעאליטעט איז נישט אזוי רעדוצירט, קען מען אויסלערנען דעם גוף/נשמה צו האבן ליב די ריכטיגע זאכן. מענטשן טוישן זייער טעיסט א גאנצע צייט דורך עדיוקעישן און לעבנס-דערפארונג.
דער הויפט-ביישפיל: חתונה אלס תיקון התאוות
– חתונה איז דער תירוץ פון דער גמרא פאר תאוות-פראבלעמען.
– ווען א מאן האט ליב זיין ווייב (אויך בבחינת גופניות, ווי די גמרא אין קידושין פאדערט), דאן טריינט דאס זיין כח התאוה.
– עס איז נישט אמת אז דער תענוג מיט זיין ווייב איז “די זעלבע זאך” ווי מיט אן אנדערע – עס איז א ספעציפישע משיכה.
– לויט דער גמרא: יעדע מאל וואס א באהעפטער מאן ווערט נתעורר פון אן אנדערע פרוי, וויל ער אמת׳דיג זיין אייגענע ווייב – דאס איז זיין אמת׳ע רצון.
פארוואס דער מאטעריאליסטישער מאדעל פארשטערט דעם תיקון פון חתונה
אויב מען מיינט אז אלעס איז “באטנס וואס מען דרוקט”, דאן:
– חתונה קען נישט העלפן – ווייל ליב האבן דיין ווייב איז “די זעלבע זאך” ווי יעדע אנדערע הנאה, בלויז מותר
– מען ווייסט נישט אז עס עקזיסטירט אזא זאך ווי א ספעציפישע ליבשאפט צו דער אייגענער ווייב וואס איז קוואליטאטיוו אנדערש
– דערפאר מאכט דער פאלשער מאדעל אלעס ערגער
—
כב. שליסל-פרינציפ: “וויאזוי מען פארשטייט זיך, אזוי ווערט מען”
דער צוזאמענפאל פון זעלבסט-פארשטאנד און זעלבסט-רעאליטעט
דער וועג ווי מען פארשטייט דעם אייגענעם נפש איז וואס מען ווערט טאקע, ווייל אויף דעם בויט מען זיך. ווער עס טראכט אז א מענטש איז א “דבר גופני מאוד” מיט סימפלע באטנס – ער ווערט טאקע אזא מענטש. דאס וואס מען טראכט באשטימט וואס מען איז.
דאס איז נישט רעלאטיוויזם
מ׳קען נישט זאגן: “אין תפיסה דו תפיסה” – פאר דיר איז עס אמת, פאר אנדערע נישט. עס איז נישט אמת אפילו פאר יענעם מענטש וואס האלט אז דער מענ
טש איז בלויז א גופניות׳דיגע באשעפעניש. א נידעריגע זעלבסט-תפיסה איז נישט בלויז א לעגיטימע אלטערנאטיווע מיינונג, נאר א טעות וואס פאדערט תיקון.
דער ארגומענט-פלוס:
1. פרעמיסע א: וויאזוי א מענטש פארשטייט זיך אליין = וואס ער איז טאקע (זעלבסט-פארשטאנד איז קאָנסטיטוטיוו, נישט בלויז דעסקריפטיוו)
2. פרעמיסע ב: דעריבער איז א “מחלוקת” צווישן שיטות נישט בלויז א טעאָרעטישער חילוק – עס איז א חילוק אין מציאות פון דעם מענטש אליין
3. אבער – קריטישער דרייונג: דאס מיינט נישט אז יעדע תפיסה איז גלייך לעגיטים (“אין תפיסה דו תפיסה”)
4. מסקנא: א נידעריגע זעלבסט-תפיסה איז אן אמת׳ע טעות – נישט בלויז א סובייעקטיווע מיינונג – און דער מענטש דארף תשובה טון, דאס הייסט זיך אויפהייבן צו א ריכטיגערע תפיסה פון וואס א מענטש איז.
—
כג. סוף-מסקנא פון דער גאנצער שיעור
דער שיעור האט אויפגעשטעלט א פולשטענדיגע טענה:
דער פאפולערער “מוסר-רעדע” אפּראוטש – וואס באהאנדלט אלע תאוות הגוף אלס איין אונדיפערענציאטע קאטעגאריע, מיט דעם איינציגן מאסשטאב פון כמות (מער/ווייניגער) – איז א טעות אויף דריי לעוועלס:
1. לויט דער ריאליטעט (גראסערי-סטאר, פארשידענע תאוות, עריות vs. אשתו) – ס׳איז פאקטיש נישט אמת אז אלע תאוות זענען איינס.
2. לויט דער תורה (איכות-דיסטינקשאנס אין הלכה, ספר קדושה, חילוקים צווישן סארטן נישט כמות׳ן) – די תורה אליין מאכט קוואליטאטיווע חילוקים, נישט קוואנטיטאטיווע.
3. לויט נוצלעכקייט (דער מאדעל איז נישט נוצלעך פאר תיקון הנפש, ער פארשטערט דעם תיקון פון חתונה, ער פירט צו מלחמה אנשטאט שלום) – דער סימפליסטישער מאדעל גיט נישט קיין כלים צו ארבעטן אויף זיך.
דער ריכטיגער צוגאנג: יעדע תאוה איז א באזונדערע תאוה מיט אן אייגענער איכות. דער וועג צו תיקון איז דורך פארשטיין (מחשבה, “RAM”), דורך אויסלערנען דעם טעיסט צו האבן ליב די ריכטיגע זאכן (ווי חתונה טריינט דעם כח התאוה), און דורך אנערקענען אז וויאזוי מען פארשטייט זיך אליין, אזוי ווערט מען טאקע – און דערפאר דארף מען תשובה טון פון א פאלשע, רעדוקטיוויסטישע זעלבסט-תפיסה.
תמלול מלא 📝
תאוות הגוף: איכות אדער כמות? – די גרונט-טעות אין פארשטיין תענוגים
פתיחה: א רוף צו תשובה
מגיד שיעור:
אה, אקעי, רבותי, מ׳זאלט אונז ביטן אזא נושא, ווער ס׳איז דא מחולק מיט מיר זאל תשובה טון.
וואס איז די חילוק פון האבן א ראנג אפיניען, א ראנג הבנה פון עפעס, און האבן אן עבירה? ס׳איז די זעלבע זאך, ס׳איז אן עבירה פון דעת. ווער ס׳האט א טעות דארף תשובה טון. זייער סימפל. ווען דער רמב״ם [Rambam: Maimonides] זאגט אז מ׳איז נישט צוריק מיט תשובה [teshuvah: repentance/return], ווייל יעדער איינער וואס האט א טעות וויל אויפהערן זיין מיט טעותים און תשובה טון, לערנען בעסער.
סאו, די טעות איז אזוי, די טעות… ניין, לאמיר נישט שפרעכן אזוי דירעקט. אבער די טעות איז אז יא, ס׳איז דא א טעות, א זייער בעיסיק טעות וואס דער עולם האט. ס׳קען אפילו זיין אז די טעות איז גערעכט, אבער מ׳דארף תשובה טון וועגן דעם. וועגן דעם זאג איך אז מ׳דארף תשובה טון.
די גרונט-טעות: תאוות ווערן באהאנדלט אלס איין זאך
וואס איז די טעות? די טעות איז, און איך מיין אז די טעות האט נישט קיין שום מקורות, ס׳איז סתם א פסע רעדן וואס מענטשן האבן, קיינער ווייסט נישט פארוואס, ס׳איז פסע אמונה פשוטה. די טעות איז אז ווען מ׳רעדט וועגן תאוות [ta’avot: desires/lusts], אדער וועגן די תענוג [ta’anug: pleasure], די פלעזשור פון תאוות, הייסט, ס׳איז ריעלי ווירד, תענוג איז די זאך וואס די תאוה איז פאר, רייט? ס׳איז די זעלבע זאך. ווען מיר זאגן די ווארט תאוות און תענוגים, רייט? תאוה מיינט אז איך וויל האבן א געוויסע תענוג. סאו, ווען איך זאג תאוות און תענוגים איז די זעלבע זאך.
און אונז האבן געזאגט אז אונז רעדן וועגן פיזישע תענוגים, תענוגי הגוף [ta’anugei haguf: physical pleasures], נישט תענוגי הנפש [ta’anugei hanefesh: spiritual/soul pleasures], וואס אינקלודט כבוד [kavod: honor] און אנדערע זאכן, העכערע זאכן ווי כבוד. על כל פנים, אונז רעדן וועגן תענוגי הגוף.
און דער עולם האט זיך עפעס איינגערעדט פאר סאם ריזען אז ס׳איז נאר דא איין סארט תענוג הגוף, ס׳איז אלץ די זעלבע זאך. לאמיר זאגן ס׳איז דא צוויי סארטס, ס׳איז דא עסן און ס׳איז דא תשמיש [tashmish: marital relations], שוין, צוויי זאכן, צוויי סארט שטיקלעך גוף וואס מ׳קען טאטשן און ס׳מאכט עפעס א תענוג, און דעטס אלל. אבער באופן יסודי, אלע סארט זאכן וואס מ׳טוט מיט דעם איז די זעלבע זאך. די זעלבע סארט פלעזשור, אמת? נישט קיין חילוק אויב א מענטש עסט זיסע זאכן אדער ביטערע זאכן, ביידע זענען תאוות אכילה [ta’avat achilah: desire for eating] פונקט אזוי, אמת?
תלמיד:
איינס איז זיס און איינס איז ביטער.
מגיד שיעור:
אנדערע סארט, אבער ס׳איז נישטא קיין שום חילוק לגבי די נושא פון וועלכע סארט תאוה ס׳איז, אמת? פון עפעס איז א תאוה.
די ריאליטעט פון טויזנטער חילוקים אין תאוות אכילה
וואס מאכט עס? איך וויל טרייען צו פארשטיין מיין משל אויך, טראכט פון דעם משל. און לאמיך מסביר זיין פארוואס ס׳איז א פאני אמונה דאס. טראכט אריין, ס׳איז זייער א פאני אמונה, אמת?
ס׳איז דא מענטשן וואס האבן ליב זיסע מאכלים, ס׳איז דא מענטשן וואס האבן ליב דווקא ביטערע מאכלים, ס׳איז דא מענטשן וואס האבן ליב שארפע מאכלים, ס׳איז דא מענטשן וואס האבן ליב נישט שארפע מאכלים, און אזוי כהאי גוונא [kaha’i gavna: in this manner] און נאך טויזנטער, ס׳איז דא מענטשן וואס האבן ליב קראנטשי, ס׳איז דא מענטשן וואס האבן נישט ליב קראנטשי, ס׳איז דא מענטשן וואס האבן ליב פארברענט און נישט פארברענט, און אזוי נאך טויזנטער חילוקים וואס מ׳קען מונה זיין פון דעם רעש למעלה אין די ענין פון תאוות אכילה, קען מען דאך מסביר זיין, אמת?
ס׳איז דא די תענוג פון חזרת [chazeret: horseradish/lettuce], און ס׳איז דא די תאוה פון בשר בקר [basar bakar: beef], און ס׳איז דא בשר עוף [basar of: poultry] און בשר כבש [basar keves: lamb], ס׳איז נישט אלע די זעלבע זאך. ס׳איז דא טויזנטער חילוקים וואס גייען אין די גראסערי און זיי קויפן צען טויזנט אנדערע מאכלים.
דער גראסערי-סטאר משל
און ענק זאגן מיר אז ס׳איז אן אינטערעסאנטע זאך אז דער רב, יא, דער משגיח, דער רבי וואס ער רעדט וועגן תאוות אכילה, ער מיינט זיי אלע אייניג. אין די ריעליטי איז דא טויזנטער סארט תענוגים, נישט אלע טעיסטן די זעלבע, נישט זיי האבן די זעלבע סארט פלעזשור, ס׳איז אן אנדערע סארט. ס׳איז דא מענטשן וואס האבן ליב דווקא דאס, און ס׳איז דא מענטשן וואס האבן ליב נישט יענץ.
אבער ווען אונז רעדן פון די פראבלעם, לאמיר זאגן, ס׳איז דא א געוויסע פראבלעם פון תאוות אכילה, אדער צופיל דערפון, לויט ווי דער רמב״ם וואלט געזאגט, אדער בכלל ווי אזוי אנדערע מענטשן וואלטן געזאגט, רעדט מען נישט, ס׳איז נישט נוגע די גאנצע זאך. די סטאר, די גראסערי וואס ער פארקויפט איין צען טויזנט אנדערע זאכן, ער ווייסט איין זאך לגבי דאס וואס אונז זאגן. נישט נאר די גראסערי ווייסט די זאך, נאר די הייליגע תורה ווייסט די זאך, אמת?
תלמיד:
פארוואס?
מגיד שיעור:
פארוואס זי ווייסט די זאך? כ׳פארשטיי נישט.
תלמיד:
ס׳איז דא א חילוק אין מאכלים, א קענדי איז מער א תאוה ווי…
מגיד שיעור:
א גרעסערע תאוה ווי אן חלב ודם. איך מיין צו זאגן אז ארבעטן אויף די תאוה, אויף וויפיל ס׳איז רעלעווענט צו ענינים פון אידישקייט, פון מענטשליכקייט, צו זיין א ווייניגער בעל תאוה [ba’al ta’avah: one who is controlled by desires], איז בכלל נישט נוגע די אלע חילוקים.
כמות אדער איכות? – די קריטישע קשיא
און דו ווייסט זייער גוט, ס׳איז נישט קיין חילוק וואס, אזוי זאגסטו, ס׳איז נאר א כמה [kamah: quantity], ס׳איז נאר דא מער און ווייניגער, אפשר. ס׳איז נאר דא מער און ווייניגער, ס׳איז דא אזא קאטעגאריע, אבער ס׳איז נישט נוגע, דאס איז די ריאליטי, אין ריאליטי, יעדער איינער וואס איז א בעל תאוה איז א בעל תאוה, און ביי אים איז דא זייער אסאך חילוקים. ס׳איז דא א טאג האט ער ליב דאס, א טאג האט ער ליב יענץ, אדער וועלכע מענטשן האבן ליב דאס און וועלכע מענטשן האבן ליב יענץ, אדער בכלל דער זעלבער מענטש קען נישט עסן נאר איין מאכל, ער דארף טוישן, ער דארף אביסל דאס, אביסל יענץ.
די אלע חילוקים מאכן גארנישט אויס לענין פילאסאפיע, לענין די סייענס, די הבנה פון וואס מיינט די תאוה׳ס א גוף פון א מענטש, און ממילא אויך נישט לענין מוסר, לענין וואס איז גוט, נישט קיין שום חילוק.
איינער וואס האט ליב ביטערע זאכן איז א ווייניגער בעל תאוה? אזוי מיינען מענטשן? ניין. פארוואס שטעלסטו עס פאר אזוי אלס א דייעט? ווייל דו ביסט צוגעוואוינט צו די מאדערנע וועלט.
איך וויל דיר פרעגן א זאך. מטעמים [mete’amim: one who tastes/savors], מטעמים שטייט שוין. ס׳איז דאך אן עבירה צו… איך וויל דיר פרעגן, נישט נאר… זיי מיינען צו זאגן אזויווי דעזערטס, אזויווי א מענטש פארשטייט אז א מענטש עסט א מאכל, און דערנאך איז אנדערש ווי איינער וואס זיצט און עסט טשאקאלאד. וואס איז די חילוק? וואס איז די חילוק? וואס איז יא דא א חילוק? איין מינוט. אזויווי ער האט געזאגט, אבער… לאמיר זאגן, לאמיר זאגן, ס׳איז נאר דא כמה, ס׳איז נישט דא איכות [eichut: quality]. קען זיין, קען זיין.
אבער דער יסוד איז נאר דא, ס׳איז אלעס די זעלבע זאך, ס׳איז נאר דא וויפיל, ס׳איז נישט דא קיין שום איכות, ס׳איז נישט נוגע. דער פאקט אז די וועלט איז מלא איכות, אנדערע סארט איכות פון תענוגים, איז all irrelevant.
וואס הייסט? א מענטש האט א שטערקערע תאוה און מער תענוג ווען ער עסט א שטיקל געפעטע פלייש ווי ער עסט א שטיקל טשיקן? סאו וואס מיינט? ס׳איז נאר מער? ס׳איז אנדערש אדער ס׳איז מער? ס׳איז איכות. ס׳איז אנדערש. ס׳איז אנדערש, נישט אז ס׳איז בעסער. אויב דו זאגסט אז ס׳איז מער, וואס טוט עס קיין מער? ס׳איז מער תאוה, ס׳איז מער ענדזשוימענט.
תלמיד:
ער האט ליב פארקערט, דאס איז א צווייטע מחלוקת.
מגיד שיעור:
וואטעווער, איך וועל דיר געבן אן עקזעמפל. איינער האט ליב טשאקאלעד. ביי אים איז א גרעסערע תאוה טשאקאלעד ווי קוגל.
דער דראגס-ביישפיל: באווייז אז ס׳איז איכות, נישט כמות
איך וויל דיר פרעגן, איז די הייליגע תורה… קודם כל, ביסטו מסכים אז למעשה, דער גראסערי מאכט זיך נאריש? פארוואס? ווייל תאוות זענען אלעס אייניג. איינער האט ליב דאס, איינער האט פונקט ליב יענץ. וואטעווער. דאס איז פארקערט, אזוי איז נישט. יעדער איז דא מער איכות און דא ווייניגער. מער כמות. אבער אין ריעליטי, מ׳קען זיין פונקט אזוי גרויס, מ׳איז פונקט אזוי…
סאו די וואס מ׳חילוק׳ט איז די וואס איך האב געזאגט. איך זאג דיר וואס דער טעות איז. דו ביסט מסכים מיט מיר? איך בין רעדן מיט די וואס זענען מסכים מיט מיר. אקעי, איך ווייס שוין וואס צו זאגן. ס׳איז דא א טעות. אויב איינער… לאמיר… דאס איז א שאלה וואס דו פרעגסט… דאס איז די שאלה וואס דו רעדסט וועגן.
טאמער איינער האט גאר ליב וואסער מיט שווארצע ברויט, איז ער פונקט אזא בעל תאוה ווי דער וואס עסט גראבע סטעיק. ווייל תאוה, שם תאוה [shem ta’avah: the category/name of desire], אחת היא [achat hi: it is one]. ס׳איז נאר דא איין שם תאוה. נאר ביי יעדער איינער, פונקט במקרה [bemikreh: by chance], פאלט עס ביי דעם אז ער האט ליב דאס, קיינער ווייסט פארוואס. דער האט ליב דאס, יענער האט ליב יענץ. איינער וואס האט ליב שווארצע ברויט און וואסער, ער האט אין דעם א גרויסע תאוה. איך האב דאס געזען ביי פארשידענע מענטשן וואס קענען נישט שטיין נישט צו האבן דעם גרענאולע.
תלמיד:
ניין, אבער דאס איז נישט אייניג. ניין, איך האב עס אויסגעארבעט אז דאס האט ער ליב? דאס איז אויסגעארבעט.
מגיד שיעור:
איינער האט געפרעגט, נאך מיין שיעור אדער פאר מיין שיעור? איך האב יעצט געזאגט די טעות. אויב איינער האט שוין געהערט צוויי שיעורים פון מיר, איך האלט נישט אז ער טראכט אזוי. איך רעד דא צו די וואס האבן נאך נישט געהערט דריי שיעורים פון מיר. איך קען סתם הערן א מענטש, א חסיד׳ישער איד זאל זאגן אזא דרשה. אמת? יא. זייער גוט.
און לויט די דרשה, איך וויל אפפרעגן די דרשה, ס׳איז א זייער פיינע דרשה. קודם כל וואס ס׳קומט אויס אז די געשעפט מאכט זיך נאריש. ס׳איז א ממש פאנטאזיע, נישט אפילו א פאנטאזיע, ער האט פארקויפט אזויפיל אנדערע סארט מאכלים, און אלע זענען בעיסיקלי די זעלבע זאך. אויב וואלט ער געקענט קויפן עפעס אן אינדזשעקשאן וואס געבט פאר א מענטש די תענוג פון עסן, וואלט ער געדארפט יענץ פארקויפן אנשטאט די אלע מאכלים. אמת? אזוי קומט אויס.
תלמיד:
א מענטש וואס טוט דאס אויך, זיי נעמען דראגס.
מגיד שיעור:
און די דראגס געבט די זעלבע סארט פלעזשור ווי עסן? ס׳איז די זעלבע זאך? זייער גוט, ס׳איז נישט די זעלבע. אקעי, ס׳איז נישט די זעלבע. וועיט, ס׳איז נישט די זעלבע. אבער ס׳איז נישט די זעלבע. ס׳איז נישט די זעלבע.
די תורה׳ס באווייז: איכות-חילוקים אין הלכות קדושה
סאו יעצט, און איך וויל נאר מסביר זיין בעסער, אביסל טיפער, רייט? אבער קודם כל, איך זאג אז די געשעפט מאכט זיך נאריש, אדער די תורה מאכט אויך די פנים ווי ס׳איז צייט, רייט? און אין געשעפט נעמט מען אן אז ס׳איז דא א חילוק פון וועלכע סארט תאוות, און די מגיד שיעור זאגט אז ס׳איז נישט דא קיין חילוק, אלעס איז שם תאוה אחת. נישט נאר די געשעפט איז מחולק מיט די מגיד שיעור, נאר אויך די הייליגע תורה איז מחולק מיט אים, אמת?
ווייל אין די תורה איז דא א גאנצע חלק וואס הייסט, איך ווייס נישט, דער רמב״ם הייסט עס ספר קדושה [Sefer Kedushah: the Book of Holiness in Maimonides’ Mishneh Torah], דארט איז אינקלודעד הלכות איסורי מאכלות [hilchot isurei maachalot: laws of forbidden foods], מאכלות אסורות, און איסורי ביאה [isurei bi’ah: forbidden sexual relations], צוויי זאכן וואס דער רמב״ם רופט קדושה [kedushah: holiness], יא? די זאך פון פרישות [perishut: abstinence/separation]. נישט נאר דער רמב״ם, ס׳איז דא אנדערע טייטשן וואס רופט זיך קדושה, אבער ס׳איז א דיפערענט שמועס, מיר וועלן גיין לערנען אן אנדערע מאל וועגן די נעמען.
אבער על כל פנים, איז דא א גאנצע הלכות, און ס׳רעדט זיך וועגן די נושא פון פרישות, וואס דער רמב״ם אויך, און דער רמב״ן [Ramban: Nachmanides], אלע זענען מודה, איך מיין נישט אלע, אבער רוב אידן זענען מודה, אז וואס די תורה זאגט הלכות פון וואס צו עסן און וואס צו וועם חתונה צו האבן, און וואס איז אלס הלכות תענוג הגוף, דאס איז בעיסיקלי וואט איטס אבאוט, און די תורה איז פול אויף דיסטינקשאנס, רייט?
ס׳זאגט נישט, די תורה וואלט געקענט, אויב די תורה וואלט געזוכט אין די קוד, וואלט די תורה געזאגט, יעדער איד זאל עסן ביז צוויי פונט א טאג, איך ווייס נישט, מאכן עפעס א לימיט, מאכן עפעס, רעדן פון די amount, whatever, רעדן פון די amount, עיקר דאך די כמות, אמת? נישט ליב האבן אביסל ווייניגער עסן, אדער עסן אביסל ווייניגער עסן. אינסטעד קומט די תורה, און קיין איינער פון די תורה זאגט נישט קיין שום עסן די כמות וויפיל.
קדושה בתורה: מחלוקת רש״י ורמב״ן אויף “קדושים תהיו”
ספר קדושה ברמב״ם: הלכות תענוגי הגוף
מגיד שיעור:
איך ווייס אז דער רמב״ם האט א ספר קדושה. דארט איז אינקלודעד הלכות איסורי מאכלות – יא, מאכלות אסורות – און איסורי ביאה. צוויי זאכן וואס דער רמב״ם רופט קדושה, יא? עקזעקטלי, פרישות.
נישט נאר, דער רמב״ם האט אן אנדערע טייטש פארוואס ער רופט עס קדושה, אבער דאס איז א דיפרענט שמועס וואס מ׳גייט לערנען אן אנדערע מאל וועגן די נעמען. אבער על כל פנים, איז דא א גאנצע הלכות און ס׳רעדט זיך וועגן די נושא פון פרישות.
וואס זאגט דער רמב״ם אויך, און דער רמב״ן – אלע זענען מודה. איך מיין נישט אלע, אבער רוב אידן זענען מודה אז וואס די תורה זאגט הלכות פון וואס צו עסן און וואס צו… מיט וועמען חתונה צו האבן – דאס איז אלעס הלכות תענוג. איך גיב, דאס איז בעסיקלי וואט איטס אבאוט.
די תורה רעדט וועגן איכות, נישט כמות
און די תורה איז פול אוו דיסטינקשאנס, רייט? זי זאגט נישט – די תורה וואלט געקענט, אויב די תורה וואלט געזוכט דינער קדושה, וואלט די תורה געזאגט: יעדער איד זאל עסן ביז צוויי פונט א טאג, איך ווייס נישט, מאכן עפעס א לימיט, מאכן עפעס, רעדן פון די אמאונט, וואטעווער, רעדן פון די אמאונט. די עיקר איז דאך די כמות, אמת? נישט ליב האבן אביסל ווייניגער עסן, אדער עסן אביסל ווייניגער עסן.
אינסטעד, קומט די תורה, און ס׳איז דא – קיין איין מצוה פון די תורה זאגט נישט אז מ׳זאל עסן בכמות מער וויפיל מ׳דארף, קיין איינס נישט. חוץ פון די וואס זאגן אז יום כיפור טאר מען נישט עסן – איז דא א מצוה אז מ׳טאר נישט עסן א גאנצן טאג פון די יאר. חוץ פון דעם, וואס זאגט די תורה? אין דיטעילס, וועלכע יא און וועלכע נישט.
קיינער זאגט נישט אז חזיר איז א גרעסערע תאוה ווי בוקא. די תורה איז א הייליגע תורה, זאגט זי אז ס׳איז א גרעסערע תאוה חזיר? אן ערגערע תאוה, נישט א גרעסערע, אן ערגערע.
תלמיד:
ווייט, ווייט, אן ערגערע.
מגיד שיעור:
זייער גוט. די הייליגע תורה… וואס הייסט אן ערגערע תאוה? “ואנשי קודש תהיון לי ובשר בשדה טרפה לא תאכלו” [ואנשי קודש תהיון לי ובשר בשדה טרפה לא תאכלו – “And you shall be holy people to Me, and you shall not eat meat torn in the field” (Exodus 22:30)]. די הייליגע תורה שטייט אז מ׳איז הייליג דורך נישט עסן חזיר, און דער הייליגער רש״י האט געזאגט אז מ׳איז הייליג דורך נישט שלאפן מיט די שוועסטער. אזוי זאגט דער הייליגער רש״י אנהייב פרשת קדושים, און אזוי זאגט די הייליגע תורה אין פרשת קדושים אויך דארט מאכלות אסורות און אויך דארט איסורי ביאה.
אין קדושה האט עפעס צו טון מיט די זעלבע נושא פון פרישות. און די שאלה איז, ווי אזוי ווערט פרישות תענוג גערופן? די תורה האט א גוט און שלעכט וועגן די נושא, און די גוט און שלעכט האט גארנישט מיט כמות איינגעלייגט. זי זאגט, א שלעכטע תאוה איז חזיר, א גוטע תאוה איז פלייש וואס איז געשאכטן מיט אלע הלכות שחיטה. די תורה איז נישט קיין ענין פון די כמות, ס׳איז א ענין פון די איכות.
שאלה וועגן תאוה
תלמיד:
פארוואס רעדט די תורה וועגן תאוה? אפשר אלע ריזנס פארוואס ער איז נישט אזוי שייך צו טון מיט תאוה.
מגיד שיעור:
איך האב דיר געזאגט, ווייל דו פארגעסט אונזער הגדרה פון תאוה און שיעור זערא וועגן דעם, אז תאוה איז די הלכות, די טוב ורע, שנוגע לתענוגי הגוף [שנוגע לתענוגי הגוף – relating to bodily pleasures], פון הלכות אכילה, הלכות ביאה. דאס איז וואס ווען איך רעד תאוה, רעד איך – מיין ערשטע דעפיניציע איז געווען וואס זאל זיין די הלכות, וואס זאל זיין די טוב ורע אין די נושא פון תענוגי הגוף. שטימט?
און די תורה רעדט אביעסלי א קאטעגאריע פון די נושא פון תענוגי הגוף. ס׳איז זייער קלאר אז ס׳איז דא א קאטעגאריע פון די נושא פון תענוגי הגוף אין די הייליגע תורה, און די תורה זאגט נישט מער און ווייניגער. ס׳זאגט דאס יא און דאס נישט, און היינט יא און היינט נישט. אלעס קען זיין, אבער ס׳רעדט זיך וועגן די זעלבע זאך.
איך האלט אז די רמב״ם האט נישט געהאלטן אז ס׳איז אן אנדערע זאך, די רמב״ם האט יא געהאלטן אז ס׳איז די זעלבע זאך. אבער אין די זעלבע שיעור האלט איך אז ס׳איז זייער א שווערע שיעור.
די תורה רעדט נישט וועגן כמות
איך וועל דיר זאגן אן אינטערעסאנטע פאקט, אז די הייליגע תורה זאגט קיינמאל נישט אז מ׳זאל ליב האבן מער אדער ווייניגער, עסן מער אדער ווייניגער, אדער וואס דו ווילסט מער אדער ווייניגער, אין א געוויסן טאג. ס׳רעדט יא וועגן דעם, און ס׳זאגט נישט אזוי. דאס איז די רעאליטעט.
תלמיד:
יעצט, זולל וסובא איז וואס? איין ספעציפישע מאל.
מגיד שיעור:
זולל וסובא [זולל וסובא – glutton and drunkard], ער זאגט אז מ׳זאל נישט עסן אזא זאך, ניין?
תלמיד:
אמת, אמת, אמת, אמת. יא, ס׳שטייט אין רמב״ם, אמת.
מגיד שיעור:
אבער זולל וסובא איז נישט אן ענין פון לאו, זולל וסובא איז א קאונט. די רמב״ם רעכנט עס אלס א מצוה. יא? ס׳איז א מצוה צו פרעסן, לויט די רמב״ם. יא. דו לערנסט פון בן סורר ומורה [בן סורר ומורה – the rebellious son]. און וואס די גמרא זאגט אז “דרוש וקבל שכר” [דרוש וקבל שכר – expound and receive reward], איך האב דאך דאך א מצוה. ניין, די אזהרה שבו, נישט די בן סורר אליין. די אזהרה. ס׳איז דא אן אזהרה, פון דעם אזהרה, אויף דעם לאו זאגט מען דאס.
תלמיד:
ניין, ניין, ניין. אקעי, דאס רעדט פון זיינישע הצלחות און זיינישע פרשיות, וואטעווער דו ווילסט זאגן.
מגיד שיעור:
אבער די רמב״ם… דאס איז גערעכט. אבער ס׳איז נאך אלץ דא רוב זאכן זענען וועגן וויפיל, אקעי? און פארוואס זאג איך דיר דאס? איך וויל דיר נאר ווייזן, איך דזשאמפ אביסל, ווייל איך האב נאך שמועסן געוואלט וואס איך וויל אמת׳דיג. אבער איך וויל דיר פארציילן אז דער הייליגער רמב״ן איז שווער געווען די קשיא, אקעי? זייער פאני.
תלמיד:
העלא? וואס איז דיין באן?
מחלוקת רש״י ורמב״ן אויף “קדושים תהיו”
מגיד שיעור:
איך וויל דער הייליגער רמב״ן, ר׳ משה בן נחמן, איז שווער געווען א קשיא נפלאה און ממש א פלא אויף די תורה. איך ווייס נישט וואס ער האט געטראכט א תירוץ אויף זיין קשיא. איך מיין, איך ווייס וואס ער האט געטראכט א תירוץ, אבער ס׳איז זייער א שוואכע תירוץ. איך מיין אז ס׳איז דא מער בייסיק איז ראנג.
דער הייליגער רמב״ן האט געשריבן א ספר וואס הייסט “פירוש הרמב״ן על התורה”, און דארט זאגט ער אין פרשת קדושים, איך ווייס נישט צו דו ווייסט וואס איז די לשון פון די רמב״ן? מ׳זאל זאגן זיין לשון, אדער איך קען דיר זאגן די זאך.
תלמיד:
אקעי, דער הייליגער רמב״ן זאגט אזוי.
רש״י׳ס פירוש: פרישות פון עריות
מגיד שיעור:
אין די הייליגע חומש שטייט, איך האב דיר וועל איך דיר יעצט זאגן די מחלוקת רש״י און רמב״ן, יא? וואו בין איך דא? פרשת ויקרא, אה, פרשת קדושים, יא?
תלמיד:
אפשר רעדסטו דיבורים?
מגיד שיעור:
ניין מינוט, ניין, דו קומסט אהער. זאגט די תורה אין פסוק, “קדושים תהיו” [קדושים תהיו – “You shall be holy” (Leviticus 19:2)]. וואס זאגט רש״י? “הוו פרושים מן העריות ומן העבירה” [הוו פרושים מן העריות ומן העבירה – be separated from forbidden sexual relations and from sin]. דאס הייסט, רש״י האט געלערנט אז די פרוש שטייט “קדושים תהיו”, “פרושים תהיו”, איר זאלט זיין אפגעזונדערט.
פרישות האט צו טון געווענליך פון אפגעזונדערט פון תענוגי הגוף, ממילא פון עריות, וואס זיי זענען די חטאים פון תענוגי הגוף, און “שכל מקום שאתה מוצא גדר ערוה אתה מוצא קדושה” [שכל מקום שאתה מוצא גדר ערוה אתה מוצא קדושה – wherever you find a fence around sexual prohibitions, you find holiness]. קדושה האט ספעציעל צו טון מיט גדר ערוה, נישט טון קיין עבירות פון עריות. אזוי זאגט דער הייליגער רש״י.
תלמיד:
עבירות פון עריות?
מגיד שיעור:
ניין, גדר ערוה, עריות. יא, וועלכע עבירות? די סארט תענוגי הגוף, די סארט ביאות, איסורי ביאה, די ביאות וואס זענען ראנג. יא, גוט, אזוי זאגט רש״י. איסורי ביאה, וואטס עווער ביאות אר בעד, נאט טו דו דעם איז קאלד ביאינג האולי. אזוי זאגט דער הייליגער רש״י, און אזוי ברענגט ער, ס׳איז נאכגעברענגט פון די ספרא [ספרא – the halakhic midrash on Leviticus].
רמב״ן׳ס פירוש: פרישות אלס א מדה
דער הייליגער רמב״ן זאגט, ער איז נישט מסכים. “אין הפרישות הזו לפרוש מן העריות כדברי הרב” [אין הפרישות הזו לפרוש מן העריות כדברי הרב – this separation is not to separate from forbidden relations as the Rav (Rashi) says]. פרישות איז נישט דאס, “אלא שהפרישות היא המוזכרת בכל מקום בתלמוד, שבעליה נקראים פרושים” [אלא שהפרישות היא המוזכרת בכל מקום בתלמוד, שבעליה נקראים פרושים – rather, separation is that which is mentioned everywhere in the Talmud, whose practitioners are called perushim (separated ones)].
קריטיק אויף דעם רמב״ן׳ס פילאלאגישע טענה
דער רמב״ם טענה׳ט, ביי די וועי, ס׳איז נישט אמת וואס ער זאגט. דער רמב״ם טענה׳ט, נישט אמת, חס ושלום, איך זאג אויפ׳ן הייליגן רמב״ם אז ס׳איז נישט אמת. A lot of times, whenever you read someone saying, “ס׳שטייט אין חז״ל” [חז״ל – our Sages of blessed memory], you have to start to become suspicious. תיכף ווי, חז״ל, מקום, ווער האט געזאגט, ווי האט ער עס געזאגט. “בכל מקום בתלמוד” איז suspicious. “בכל מקום בתלמוד”, יעדע מאל אין די תלמוד, מ׳קען מאכן א search, “יש שם מידה שבעליה נקראים פרושים”, אז די וואס האבן די מדה הייסט א פרוש. אזוי זאגט דער הייליגער רמב״ם.
It’s not correct, and at least not obvious, that there’s such a person called פרוש אין די גמרא וואס ער איז פרוש אין די וועג. דו קענסט נאכקוקן, מאכן א search אויף פרוש אין די גמרא, וועסטו זען אז ס׳איז בכלל נישט קיין דבר פשוט.
תלמיד:
אין די גמרא הייסט א נזיר [נזיר – Nazirite] א פרוש?
מגיד שיעור:
יא, וואו שטייט? די גמרא זאגט, “פרוש עצמו מן היין” [פרוש עצמו מן היין – separated himself from wine], און ס׳הייסט א חוטא [חוטא – sinner]. איז ער פרוש עצמו אדער שהזיר עצמו [שהזיר עצמו – that he made himself a Nazirite]? מ׳דארף קוקן.
ס׳איז דא א זאך וואס הייסט פרושים אין די משנה, און די משנה האט אויך א ליסט פון זיבן פרושים וואס זיי האבן נישט ליב. קודם כל, ס׳איז בכלל נישט אזוי סימפל. איך זאג נאר אז ס׳איז נישט סימפל. דער רמב״ם האט געקוקט מיט געוויסע גלעזער און ס׳איז געווען סימפל. אלעס שיינע מעשיות. Maybe yes און maybe no. אלעס קען זיין.
אבער דער רמב״ם זאגט אז ס׳שטייט. דער רמב״ם האט דא א פילאלאגישע טענה, אז ווען דער מדרש זאגט, “קדושים תהיו – פרושים תהיו”, דער מדרש טייטשט איבער “קדושים” – “פרושים”, מיינט דאס נישט וואס רש״י האט געמיינט, “פרושים מן העבירות, מן העריות”, נאר ס׳מיינט עפעס א סארט מדה וואס הייסט פרישות. אקעי? אזוי זאגט ער דאך.
און אזוי זאגט דער רמב״ם אז ער קען תלמוד, און אין תלמוד שטייט דאך אז ס׳איז דא אזא ענין פון פרישות, פון א מדה וואס הייסט פרישות. And he brings some proofs from the Rambam which are bad proofs, just to be very clear. און דו וועסט עס שוין זען. פארוואס? דער רמב״ם טענה׳ט, נישט פון די… פון די תלמוד. דער רמב״ם זאגט, “בכל מקום בתלמוד”, און ער ברענגט ראיות. די, at least די שטיקלעך תלמוד וואס ער ברענגט זענען נישט קיין ראיות לדבריו, לפי עניות דעתי. מ׳שטיינס געזאגט, איך האב געקוקט אין מפרשים, האב איך שוין געזען איינער האט שוין געפרעגט די קשיא.
דער רמב״ן׳ס יסוד: “התירה התורה”
נו, דער רמב״ם איז מסביר. אקעי, איך וויל זיך אפשטעלן אויף דעם רמב״ם, ווייל ס׳איז זייער וויכטיג. ס׳איז פון די יסודות׳דיגע שטיקלעך רמב״ם אין די אידישקייט, און איך בין מחולק דערמיט. איך מיין אז ס׳איז totally wrong. נישט חס ושלום איך מיט׳ן הייליגן רמב״ם.
זאגט דער רמב״ן אזוי: וואס איז די פרישות? ענין, יא? וואס איז די זאך וואס אונז רופן פרישות? זאגט דער רמב״ן אזוי: כי התורה הזהירה בעריות ובמאכלים האסורים [כי התורה הזהירה בעריות ובמאכלים האסורים – for the Torah warned about forbidden relations and forbidden foods]. די תורה האט מתיר געווען, גע׳אסר׳ט, יא? ווייטער, הרי העריות והמאכלים האסורים, געוויסע זאכן האט די תורה גע׳אסר׳ט.
אבער, זאגט ער, דער אייבערשטער, די תורה האט מתיר געווען הביאה איש ואשתו [הביאה איש ואשתו – relations between a man and his wife]. ביאה מיט איש ואשתו, כל דבר שירצה לעשות באשתו יעשה [כל דבר שירצה לעשות באשתו יעשה – whatever he wants to do with his wife, he may do]. בקיצור, ביאת איש ואשתו איז אינגאנצן מותר.
קריטיק: ביאת איש ואשתו איז נישט “אינגאנצן מותר”
איך מיין, אינגאנצן? צוויי וואכן א חודש? איך ווייס נישט וויאזוי דער רמב״ן האט פארגעסן וועגן דעם. צרות עין. אינגאנצן, יא? התירה ביאת איש ואשתו? און די שולחן ערוך שטייט נישט ביינאכט, נישט פאכטס, נישט נאכטס, איך ווייס נישט ווען. בקיצור, נאכאמאל, ער זאגט אז די תורה האט מתיר געווען. און די גמרא שטייט אז מען טאר נישט משמש זיין ביום [משמש ביום – have relations during the day]. ס׳איז דא א גמרא.
האלאו, איך זאג דיר, איך פרעג דיר נישט יעצט הלכה למעשה וואס א מענטש טוט. איך זאג דיר אז ווען דער רמב״ן זאגט אז די תורה התירה, ס׳איז נישט אזוי ווייט מעשיות. צוויי וואכן א חודש איז נישט קיין גרויסע התירה, אקעי? בקיצור, איך ווייס נישט פון וואו ער האט גענומען די איידיע אז די תורה התירה. איך זע נישט וואס איז דא מותר. איך זאג דיר וואס דער רמב״ן זאגט. דער רמב״ן האט דאס געזאגט, אקעי? די לשונות וואס איך זאג איז עקזעקטלי לשון הרמב״ן.
מען מעג נישט מאכן קיין ביאה נישט היינט ווייל ס׳איז א נידה [נידה – menstruant woman], נישט נעכטן ווייל ס׳איז א ספק נידה, נישט איבערמארגן ווייל ס׳איז א וסת [וסת – expected time of menstruation], נישט היינט ווייל ס׳איז בייטאג, און נישט מארגן ווייל ס׳איז תשעה באב [תשעה באב – the Ninth of Av, a fast day], און נישט שבועות ווייל ער איז ליידיג צו עסן. אקעי, דאס איז נישט אמת. בקיצור, דאס איז נישט קיין התירה. דאס איז נישט קיין מותר, ס׳איז נישט קיין התר הדציבור אשתו.
ס׳איז זייער ווייט דערפון. דאס איז for real. דער רמב״ם זאגט דאס. דער רמב״ם זאגט, מיר האבן געלערנט אין רמב״ם פרק ד׳, אז מ׳זעט דא אז די תורה איז עקסטרעם וועגן די ענין. אפילו די הלכות שוין. איך האב נישט גערעדט וועגן דעם. דער רמב״ן seems to not realize that, און איך האב א theory דערויף פארוואס. אקעי? אז ס׳איז בכלל נישט אמת אז די תורה איז מתיר ביאת איש ואשתו מיט א גרויסע הגבלה. יא.
קריטיק: בשר ויין איז אויך נישט “אינגאנצן מותר”
ועוד באכילת הבשר והיין [ועוד באכילת הבשר והיין – and also regarding eating meat and wine]. די תורה האט אויך מתיר געווען בשר ויין צו עסן. By the way, דאס איז אויך not entirely accurate, right? נישט ראש השנה. ראש השנה האט מען נישט געלאזט עסן. אפילו ראש השנה האט מען נישט געלאזט עסן פלייש און וויין, מפני ולמה זה. כי ירחק כי ירחק [כי ירחק – “when it is far from you” (Deuteronomy 12:21)]. לערן דיך די תורה. כי לא תוכל לאכול בשר אלא בשחיטה [כי לא תוכל לאכול בשר אלא בשחיטה – for you may not eat meat except through ritual slaughter]. נאר עסן נאר מיט ווייל די עיקר זאל זיין די לחם, און נישט עסן בשר.
דאס איז וואס רש״י זאגט אויף “לא תתאוה” [לא תתאוה – “you shall not desire”]. ער זאגט צוויי זאכן: דרך ארץ אז ביינאכט זאל מען עסן בשר, נישט בייטאג. אקעי, דאס איז דרך ארץ. אבער סתם אזוי, פרעסן פלייש איז געווען נארמאל. על פי פשוטו של מקרא, על פי הלכה, מעג מען פרעסן פלייש. ס׳שטייט נישט עקזעקטלי די הלכה, אקעי?
דער רמב״ן׳ס קשיא: בעל תאוה קען בלייבן אינערהאלב הלכה
אקעי. יא. זאגט דער רמב״ן אזוי: “ואם כן, ימצא בעל תאוה מקום להתגדר בו [ואם כן, ימצא בעל תאוה מקום להתגדר בו – and if so, a lustful person will find room to wallow]…
דער רמב״ן׳ס קאנצעפט פון “נבל ברשות התורה” – אנאליז און קריטיק
דער רמב״ן׳ס טענה: א בעל תאוה האט פלאץ אין הלכה
מגיד שיעור:
ווייל די עיקר זאל זיין די לחם [lechem: bread], און נישט עסן בשר [basar: meat], אזוי שטייט אין פרשת ואתחנן [Parshas Va’eschanan], שטייט צוויי זאכן: דרך ארץ [derech eretz: proper conduct], און ביינאכט זאל מען עסן בשר, נישט בייטאג. אקעי, דאס איז דרך ארץ. וואס איך וויל זאגן, פרעסן פלייש איז געווען נארמאל, על פי פשטות המקרא [al pi peshutos hamikra: according to the simple reading of Scripture], על פי הלכה [al pi halacha: according to Jewish law] מעג מען פרעסן פלייש. ס׳שטייט נישט עקזעקטלי די הלכה, אקעי?
יא, זאגט דער רמב״ן [Ramban: Nachmanides] אזוי, “ואם כן ימצא בעל תאוה מקום להיות שטוף בזמת אשתו” [ve’im ken yimatzei ba’al ta’avah makom lihiyos shatuv bezimas ishto: and if so, a lustful person will find room to be immersed in lewdness with his wife]. זאגט דער רמב״ן, אויב אזוי, א בעל תאוה [ba’al ta’avah: a person of desire/lust] האט פלאץ. אזוי זאגט דער רמב״ן, איך מיין אז ס׳איז טאטאלי ראנג.
תלמיד [Student]:
הער אויס, דו דזשאמפסט א ליין, לאז מיך ליינען.
קריטיק אויף “זמת אשתו” – אינקאהערענטע ווערטער
מגיד שיעור:
א בעל תאוה האט פלאץ, על פי הלכה האט א בעל תאוה פלאץ, “להיות שטוף בזמת אשתו” [lihiyos shatuv bezimas ishto: to be immersed in lewdness with his wife]. קודם כל, די ווערטער זענען אינקאהירענט. ס׳איז נישטא אזא זאך ווי זיין שטוף בזמת אשתו. זימה [zimah: lewdness] מיט אשתו [ishto: his wife] זענען נישט ווערטער וואס גייען צוזאמען. איך ווייס נישט וואס דער רמב״ן רעדט דא. איך ווייס פונקטליך וואס ער מיינט צו זאגן, ס׳מאכט אזויפיל סענס ווי דער קאצקער רבי [Kotzker Rebbe] וואס האט געזאגט אז “לא תנאף” [lo tin’af: do not commit adultery] איז מיינט באשתו אמרי [be’ishto amri: with his wife, I say]. העלאו, וואס איז א נארמאלער מענטש? “לא תנאף” מיינט נישט באשתו. איך ווייס אז ס׳איז די זעלבע קאנצעפט, און ס׳מאכט נישט קיין סענס.
איך גיי דיר עס עקספלעינען. איך קען דיר עקספלעינען, איך קען דיר זאגן א פונקטליכע דעפינישן היינט פון דעות. אבער איך געב דיר נאר ארויס אז ס׳מאכט נישט עכט קיין סענס. אין די תורה [Torah] שטייט נישט “זמת אשתו”. “זמה היא” [zimah hi: it is lewdness] שטייט אויף איינער וואס נעמט א חותנת [choseneto: his mother-in-law], איך געדענק. “זמה היא” שטייט נישט אויף… “זמה היא” אויף א בת [bas: daughter], איך געדענק נישט איינע פון די עריות [arayos: forbidden relations], וועלכע איז זימה, וועלכע איז חסד [chesed: kindness], און וועלכע איז חרפה [cherpah: disgrace], איך געדענק נישט וועלכע פון די דריי. די גמרא [Gemara: Talmud]… ס׳שטייט נישט אין די תורה קיינמאל אזא זאך ווי “זמת אשתו”. דער רמב״ן איז אסיומט אז ס׳איז דא א סארט תענוג [ta’anug: pleasure] וואס הייסט זימה. מיר וועלן באלד רעדן וועגן דעם. איך וויל נאר פארליינען די רמב״ן.
די רמב״ן׳ס ביישפילן: אסאך ווייבער, סובא יין, זולל בשר
מגיד שיעור:
“או נושא נשים הרבה” [o nosei nashim harbeh: or marrying many women], ס׳מעג דאך האבן אסאך ווייבער על פי תורה, אמת? נישט נאר דעם, מ׳קען האבן מער ווי איין ווייב. אקעי, אזוי קען מען סאלוון די פראבלעם פון נידה [niddah: menstrual impurity], אויב מ׳וויל שטארק. אקעי.
אקעי, “ולהיות בסובאי יין ובזוללי בשר” [velihiyos besov’ei yayin uvezolalei basar: and to be among wine drinkers and meat gluttons]. מיר האבן גערעדט אז דער רמב״ם [Rambam: Maimonides]… דאס איז פאלס, אזוי ווי דו האסט געזאגט. דער רמב״ם זאגט אז ס׳איז דא א מפורש׳ע לאו דאורייתא [mefuresheh lav de’oraisa: explicit biblical prohibition] צו זיין א סובא בשר וזולל יין [soveh basar vezoleil yayin: meat glutton and wine drinker]. וואטעווער עקזעקטלי זולל בשר וסובא יין מיינט, איז עס א איסור דאורייתא [issur de’oraisa: biblical prohibition] צו טון. דער רמב״ן האט נישט געוואוסט דערפון, איך ווייס נישט. איך דארף קוקן וואס ער זאגט אין כי תצא [Ki Seitzei: Deuteronomy 21:10-25:19].
תלמיד:
אה גוט, אבער… פשוט געהייסן?
מגיד שיעור:
איך זאג אז דא ווען דער רמב״ם זאגט אז על פי הלכה מעג מען, איז א lot of assumptions דא, ס׳איז בכלל נישט קלאר אז על פי הלכה מעג מען.
ניבל פה – קיין קלארע איסור דאורייתא
מגיד שיעור:
און נישט נאר דעם, “ידבר כרצונו בכל הנבלות” [yedaber kirtzono bechol hanivalos: he will speak as he wishes all obscenities], ס׳מעג רעדן ניבל פה [nivul peh: obscene speech]? ס׳שטייט נישט אין דער תורה. אין תורה שטייט נישט אז מען טאר נישט רעדן ניבל פה. ווי שטייט עס בכלל?
תלמיד:
אין ערגעץ נישט.
מגיד שיעור:
ס׳איז א מדרש [midrash], יא. אבער וועלכע איסור איז צו רעדן ניבל פה? “כרצונו בכל הנבלות”?
תלמיד:
דער שפראך האט נישט קיין נבלות… אה, דער רמב״ם זאגט, די תורה אליין רעדט נישט קיין ניבל פה, אקעי, נמרו.
מגיד שיעור:
מען קען עס לערנען פון די תורה, ס׳שטייט נישט אין די תורה אלס “אל תדברי נבלות” [al tedabri nivalos: do not speak obscenities]. “דבעלת, דפיחול, האכתיות, בסוריך” [unclear reference to biblical verses].
תלמיד:
יא יא, דאס איז שיינע דרשות [drashos: homiletical interpretations]. ס׳קען זיין ס׳מיינט דעס, ס׳קען זיין ס׳מיינט נישט דעס, פשטות [peshutos: simple meaning] מיינט עס צו זאגן זאכן וואס מען גייט נישט מקיים זיין, אזעלכע זאכן. אבער אקעי…
מגיד שיעור:
מען קען נעמען. איך זאג ס׳איז דרשות, אבער ס׳איז דאך נישט קיין איסור, אמת? ניבל פה ס׳איז א גאר שלעכטע זאך וואס – ס׳איז נישט קיין איסור דאורייתא, ס׳איז א מידת טוב [midas tov: good character trait]. און אזוי איז דער רמב״ם. דא זענען מיר מסכים [maskim: agree] מיט׳ן רמב״ם, מיר האבן נישט געטראפן קיין איסור צו רעדן… ס׳שטייט “כדבר אחת הנבלות תדבר” [kedaber achas hanivalos tedaber: you will speak like one of the disgraceful women], ס׳מיינט נישט דעס.
עניוועיס, דער קיצור, מען מעג רעדן ניבל פה.
תלמיד:
אקעי.
דיסקוסיע: ניבל פה מיט אן אשת איש – “לא תקרבו”?
מגיד שיעור:
ביי די וועי, ווייטער, מיט יענעמ׳ס ווייב איז אסור, “לא תקרבו” [lo sikrevu: do not come close] אין די תורה. די אייגענע ווייב איז א מצוה [mitzvah: commandment]. סא ווען איז דער איסור? מיט די חברים, סתם שטותים [stam shtuyos: just nonsense].
פרעג איך דיך א שאלה: רעדן ניבל פה מיט א צווייטנ׳ס ווייב איז א איסור פון “לא תקרבו” פון די תורה? זאגט דער רמב״ם “לא תקרבו לגלות ערווה” [lo sikrevu legalos ervah: do not come close to uncover nakedness], זאגט דער רמב״ם אז דאס איז דאורייתא, ס׳איז די קריבה [kerivah: closeness]. קריבה אינקלודס ניבל פה? קריבה איז נישט קיין סמך, ס׳איז דאורייתא, דער רמב״ם זאגט ס׳איז דאורייתא. ס׳איז דאורייתא, ס׳איז דאורייתא, ס׳איז דאורייתא.
תלמיד:
Sounds reasonable to me.
מגיד שיעור:
פארשטייסט נישט דעס? יא, נו…
תלמיד:
ניין, ניין, קריבה, קריבה, דער רמב״ם זאגט אז קריבה, קריבה דאורייתא, ס׳איז דאורייתא. שרייבט “לא תקרבו”, לערנט מען… לערנט מען עס אויך קריבה אסור.
מגיד שיעור:
Whatever, מען איז אזוי אויסן אן אנדערע העלפט.
תלמיד:
נישט אויף א ש״ס מנחה [Shas Mincha: afternoon Talmud study session], מען דארף דאך דעס…
מגיד שיעור:
ניין, ס׳איז נישט קיין שיינע זאך, נישט חסידיש, אבער ס׳איז נישט קיין איסור. דאס איז דער איסור? מיט אן אשת איש [eishes ish: married woman] ניבל פה? איין מינוט. שלא בשעת [shelo bish’as: not at the time of]… ניין, ניין, ניין, דער רמב״ם רעדט נישט… איך ווייס. אקעי, על כל פנים [al kol panim: in any case], מ׳זאל ענג צוטון אז מ׳זאל פארשטיין אז ס׳איז נישט קיין איסור נבל ברשות התורה [naval birshus haTorah: a scoundrel within the permission of the Torah], אקעי, no problem. אפשר איז עס א פסוק [pasuk: verse], אפשר איז עס א מדרש, אפשר איז עס בכלל מותר [mutar: permitted], אפשר איז עס בכלל… דאס זאג איך, אויב ס׳איז מיט א צווייטן איז עס איסור, אויב ס׳איז… דאס איז א גדר פרטי [geder perati: particular boundary], ס׳איז נישט אזוי שווער צו פארשטיין, ס׳איז נישט קיין חידוש [chiddush: novelty], ס׳איז א גדר, ס׳איז נישט אזוי שווער צו פארשטיין דעם גדר. אפשר איז עס אין די ראיות, אפשר רבנים, אקעי, לאמיר זיך דינגען, ס׳איז נישט קיין גרויסע נפקה מינה [nafka minah: practical difference]. אויב ס׳איז מיט זיינע אייגענע ווייב, אבער ס׳איז אפשר א מותר, ער זאגט אז שלא לצורך תשמיש [shelo letzoreich tashmish: not for the purpose of marital relations]…
תלמיד:
זייער גוט, א גדר דארף נישט זיין קיין איסור, ס׳איז שוין מוסר [musar: ethics], ס׳איז שוין פרישות [perishus: abstinence]. אבער דאס שטייט נישט.
דער רמב״ן׳ס loophole-טענה – פונדאמענטאלע קריטיק
מגיד שיעור:
איך זאג, דער רמב״ן זוכט… דער רמב״ן האט אפשר אן ענין… איך בין מסופק [mesupack: uncertain], by the way. דער רמב״ן סאונדט… איך וויל נאר דיסקרייבן אזוי זאגט אפשר א ראש, איך ווייס נישט. הער אויס, דער רמב״ן… די משנה [Mishnah] מיינט צו זאגן א… אקעי, נישט קיין גליק. דער רמב״ן זאגט אז ס׳איז דא א loophole אין די תורה, that’s what he’s describing you, and I’m telling you that it’s not clear that it’s such a loophole. דער רמב״ן סאונדט אז די תורה שטייט געוויסע זאכן, אבער ס׳שטייט נישט די אלע זאכן, והנה יהיה נבל ברשות התורה [vehinei yihiyeh naval birshus haTorah: and behold he will be a scoundrel within the permission of the Torah], רבותינו דורשים מקרא [rabboseinu dorshin mikra: our rabbis expound from Scripture]. וואס מיינט א נבל פאר א גוטן יאר? פון וואו האט דער רמב״ן גענומען די איידיע פון א נבל? וואס מיינט א נבל בכלל? געדענקסט איך האב געגעבן אן אנדערע שיעור קעגן די קאנצעפט פון נבל ברשות התורה, אז ס׳ברענגט אלע נבלות?
דער רמב״ן איז אויס אויף א justification. ער זאגט, “רבונו של עולם [Ribbono shel Olam: Master of the Universe], קום הער, ער איז דאך א איד וואס גלייבט אין די תורה, און די תורה שטייט דאס מעג מען און דאס מעג מען נישט, זאגסטו, אבער מיר טוען אלעס וואס די תורה מעג און מיר זענען א שייגעץ [shaygetz: scoundrel]. וואט? ביי וועם, דו ביסט קלוגער פון משה רבינו [Moshe Rabbeinu: Moses our teacher]? וואס גייט דא פאר?” זייער פאני. דאס זאגט נישט דער רמב״ן, דאס זאגסטו זייער גוט, דו שטעלסט צו זייער גוט דעם רמב״ן׳ס שיטה [shitah: approach]. דער רמב״ן, at least אין נאך צוויי פלעצער, זאגט אזא איידיע. דער רמב״ן in general האט אזא איידיע, and I’m very מסופק about that idea. I think that it’s also… ס׳איז א בירור מן, איך ווייס, מענטשן האבן עס זייער ליב, און איך מיט׳ן רמב״ם האבן עס נישט ליב.
תלמיד:
און ס׳איז שוין דער רמב״ם מורה נבוכים [Moreh Nevuchim: Guide for the Perplexed]? יא.
דער רמב״ן׳ס מקור – פון דעם רמב״ם מיסאינטערפרעטעד
מגיד שיעור:
ניין, דער רמב״ן האט גענומען די איידיע פון די רמב״ם און מ׳האט misinterpret’ט דעם רמב״ם. ס׳קומט נאך א שיעור הלכות שבת פרק כ״ד [Hilchos Shabbos perek chof daled: Laws of Sabbath chapter 24] אדער ערגעץ, אויף וואס דער רמב״ם איז געווען. יא, מיר האבן שוין געהערט די שיעור, זאל מען מאכן זיכער צו רעדן דערצו. ס׳איז דא א שיעור אויף דעם וואס דער רמב״ם רעדט פון מנוחה [menuchah: rest], דער רמב״ן׳ס איידיע קומט דירעקט פון די רמב״ם, ער האט געזאגט פארקערט פון רמב״ם, סאו ס׳איז מיר געווען קלאר אז דער רמב״ן וואלט נישט אזוי געטראכט, אבער דאס איז, איך געדענק נישט אויב איך האב עס געזאגט דא אין יענע שיעור. על כל פנים, ס׳איז אמת, איך וויל נאר מברר זיין [mevarrer zein: clarify], איך בין נישט זיכער אז דאס איז די זעלבע.
חילוק צווישן דעם רמב״ן דא און אין אנדערע פלעצער (שבת/יום טוב)
מגיד שיעור:
דער רמב״ן טאקע סיי וואס דו זאגסט פון יום טוב [Yom Tov: Jewish holiday], סיי אין שביתת שבת [shevisas Shabbos: Sabbath rest], סיי אין איך ווייס נישט וואו נאך, איך געדענק נאך א דוגמא [dugma: example], זאגט ער אזא ענליכע זאך, אז די תורה, די הלכה איז חסרה [chaseirah: lacking], ווייל די הלכה שטייט געוויסע פרטים [peratim: details], און ס׳בלייבט אסאך קעיסעס וואס מ׳קען זיין א שוגג, ווייל ス’שטייט נישט פונקט די קעיס. אזוי זאגט דער רמב״ן, אזוי זאגט דער רמב״ן אין וואו שטייט דאס וואס דו זאגסט פון יום טוב? איך געדענק נישט. דארט וואו ס׳שטייט יענע פסוק? אבער ס׳שטייט נישט דא דאס, איך וויל נאר זאגן, ס׳שטייט נישט דא דאס. דער רמב״ן זאגט נישט דא, לאמיר נאר ארויסברענגען עפעס, דער רמב״ן זאגט נישט דא אז די קדושים תהיו [kedoshim tihiyu: you shall be holy] איז ענליך צו דעם, ס׳סאונדט מיר אביסל אנדערש. ס׳איז א גזירה שוה [gezeirah shavah: textual analogy], ס׳סאונדט זייער ענליך, אבער ס׳איז נישט ענליך. ווייל ער זאגט נישט אז די פראבלעם איז אז די תורה קען נישט זאגן די שיעור [shi’ur: measure] פון קדושים תהיו. ער זאגט א גאנץ אנדערע זאך, דאס פארפעלט אסאך מער.
ווען איינער זאגט, ווען דער רמב״ן זאגט אז די תורה שטייט נישט, איך ווייס וויאזוי מ׳זאל שובת זיין [shoves zein: rest] אין חול המועד [Chol HaMoed: intermediate days of festivals], און די חכמים [chachamim: sages] האבן עס מפרש געווען [mefareish geven: interpreted], ווייל מ׳קען נישט זאגן גענוג כללים [klalim: rules], ס׳איז תלוי [talui: dependent] אין אלע מיני מצבים, און די תורה וויל נישט זיין ברכה לבטלה קטנה [berachah levatala ketanah: a minor blessing in vain], הלכות שביתה בחול המועד [hilchos shevisa beChol HaMoed: laws of resting on Chol HaMoed]. אזוי זאגט דער רמב״ן, יא, ער ברענגט עס אויף יום טוב, אבער ער זאגט עס אויך אויף שבת אין א געוויסע וועג, און אזוי ווייטער, אויף יום טוב. איז דאס פארשטיי איך, אז ס׳איז דא א לימיטעישאן, אז דאס האט צו טון מיט א זייער בעסיק זאך, אז די געזעץ קען נישט רעדן אין יעדע פאל, ממילא [memeilah: consequently] דארף מען זיך געבן כלליות׳דיגע זאכן.
ביי די וועי, ס׳ווערט א קשיא [kushya: question], פארוואס איז דא די אלע פרטים? דער רמב״ן האט בכלל נישט געענטפערט יענע קשיא, רייט? ס׳איז דא א גאנצע שמועס, ווייל אזוי ווי חול המועד, די תורה האט נישט געשטאנען גארנישט, און מ׳דארף פארשטיין אליינס זייער גוט וואס צו טון און וואס נישט צו טון. איז ביי די וועי, שבת זאגט ער אויך אז די תורה האט גארנישט געזאגט, נאר לאמיר זאגן אז ס׳איז דא אזא מסורה [mesorah: tradition] וואס זאגט לאו מלאכות [lav melachos: the thirty-nine prohibited labors], פארוואס פעלט דאס אויס? אמת, ס׳ווערט שווערער פארקערט אויב מ׳טראכט יענע פראבלעם. אקעי.
אבער דא זאגט ער נישט דאס, ער זאגט נישט אז די תורה קען נישט זאגן פונקטליך וויפיל פרישות יעדע מענטש זאל האבן, ממילא האט ער עס געלאזט אפן כללי [kelali: general]. ווייל וואס, ווייל דער רמב״ן זאגט אז ס׳פעלט דא א גאנצע קאט, און ביי די וועי, ביי שבת שבות איז אויך אמת דאס וואס דער רמב״ן זאגט נוגע דעם, לויט׳ן רמב״ן איז אמת אז ס׳איז דא א דאורייתא פון יענץ, נישט אזוי? דאס הייסט, חוץ פון, לעטס סקיפ די נושא [nosa: topic] פון שבת, ווייל ס׳וועט נאר אריינגיין אין טו מאטש קאמפליקעישאנס.
וואס מיין איך צו זאגן איז, ער זאגט נישט אז ס׳איז פשוט א פראבלעם ווייל מ׳קען נישט זאגן קיין שיעור פון קדושים תהיו, ס׳איז דברים שאין להם שיעור [devarim she’ein lahem shi’ur: things that have no measure]. אזויווי וואס דו האסט געזאגט אן עקזעמפל, מ׳קען נישט זאגן יעדע קאמערשעל זאך וואס ס׳וועט אמאל זיין, זאגט די תורה בכלליות, זיי א מענטש. אויף דעם קען די תורה אויך זאגן, די תורה האט געקענט בכלליות זאגן. לויט׳ן רמב״ן האט די תורה געזאגט. וואס וואלט געווען אן די מצוה פון קדושים תהיו? רייט? ס׳וואלט געפעלט עפעס זייער בעיסיק.
וואס פעלט? דער רמב״ן׳ס דעפיניציע פון “נבל”
מגיד שיעור:
וואס פעלט? אז מ׳קען זיין א נבל, און די סענס פון נבל ביי אים מיינט א בעל תאוה. רייט? נבל דא מיינט בעל תאוה. מ׳קען זיך דן זיין [dan zein: debate] די ווארט נבל פון וואו ס׳קומט, אבער ווען ער זאגט דא נבל מיינט ער אזויווי א נבל פער [naval per: literally a scoundrel], רייט? א שמוציגער מענטש, וואס דאס מיינט פונקטליך איינער וואס עסט צו פיל און טוט צו פיל ניאוף, נישט ניאוף, צו פיל זיווג [zivug: marital relations]. דאס איז די טייטש א נבל. אמת? סאו ס׳פעלט א גאנצע זאך. ס׳איז נישט אז ס׳פעלט עפעס א סוירטען פאזי קעיסעס וואס שטייט נישט אין די תורה. ס׳פעלט א גאנצע זאך. אלע הלכות עריות קען מען טון אזוי. קען מען…
דער רמב״ן׳ס שיטה אין עריות
תלמיד:
וואס?
מגיד שיעור:
זאגט דער רמב״ן, הער אויס, זאגט דער רמב״ן, ולפיכך בא הכתוב בזה [ulefichach ba hakasuv bazeh: therefore the verse comes regarding this], קוק וואס ער טוט, לפיכך בא הכתוב בזה, אחר שפירט האיסורים שאסר אותם לגמרי [achar shefeirat ha’issurim she’asar osam legamrei: after detailing the prohibitions that He forbade completely], קוק, נאכדעם וואס ער האט גע׳אסר׳ט זאכן וואס זענען אינגאנצן גע׳אסר׳ט. פארוואס זענען זיי אינגאנצן גע׳אסר׳ט? איך ווייס נישט, ס׳איז נישט שייך מיט פרישות לויט׳ן רמב״ן. סתם גזירת הכתוב [stam gezeiras hakasuv: simply a decree of Scripture], להרחיק אותך מן העריות [leharchik oscha min ha’arayos: to distance you from forbidden relations]. ס׳שטימט מיט׳ן רמב״ן׳ס פשט אין עריות, אז ס׳איז נישט עכט שלעכט די אלע עריות, נאר אין ארץ ישראל [Eretz Yisrael: the Land of Israel] איז עס שלעכט, נאר פאר אידן איז עס שלעכט. דער רמב״ן האלט נישט אז עריות זענען שלעכט. רייט? ס׳איז מעדזשיק. יא? קוק אין טעם עריות [ta’am arayos: reason for forbidden relations] אין פרשת אחרי מות [Parshas Acharei Mos: Leviticus 16-18], ס׳איז א פאר רמב״ן׳ס פאר דעם.
דער רמב״ן׳ס פראקטישע דעפיניציע: “ימעט במשגל”
מגיד שיעור:
איז, אבער נאכדעם וואס מ׳האט גע׳אסר׳ט זאכן וואס זענען אסור, וציוה בדבר כללי שנהיה פרושים מן המותרות [vetzivah bedavar kelali shenihiyeh perushim min hamutaros: and He commanded in a general matter that we should be abstinent from permitted things]. וואס מיינט דאס אבער? זאגט ער, ימעט במשגל [yema’et bemishgal: he should minimize in intercourse]. ס׳איז דא א פונקטליכע דעפינישן. האבן ווייניגער משגל, ממעט זיין. שטימט? דאס איז א מצוה כללית צו האבן ווייניגער בכמות [bechamus: in quantity]. נאכדעם וואס ס׳איז דא זאכן וואס מ׳טאר יא און זאכן וואס מ׳טאר נישט, דארף מען האבן ווייניגער בכמות. און ער ברענגט א ראיה [ra’ayah: proof], כענין שאמרו שלא יתענו תלמידי חכמים [ke’inyan she’amru shelo yis’anu talmidei chachamim: like the matter they said that Torah scholars should not fast], בצומות ובתעניות גורמים [betzumos uv’ta’aniyos gormim: in fasts and afflictions they cause]. דאס איז א ראיה להפך [lehefech: to the contrary], ווייל ס׳שטייט תלמידי חכמים [talmidei chachamim: Torah scholars], ס׳שטייט נישט יעדער איינער. נאר דער רמב״ן׳ס ראיה איז אז די ראיה איז נישט פון תלמידי חכמים. אמת?
תלמיד:
אבער וואס?
מגיד שיעור:
ימעט איז א קאטעגאריע. יא, ווייניגער. ווייניגער וואס? די תלמידי חכמים מען האט נישט קיין גדר, שטייט נאר מען דארף גיין אין מקוה [mikveh: ritual bath]. ער האט נישט קיין גדר, ווייניגער. דאס איז געמאכט געווארן עס זאל זיין א טרחה [tircha: burden], ממילא. עס זאגט נישט אז עס איז א גדר, אבער מאי דהו [mai dehu: at least] איז דאך יא א גדר.
דער רמב״ן׳ס שיטה אין “קדושים תהיו” – כמות אלס דער מאסשטאב פון קדושה
די ראיה פון “תלמידי חכמים מצויים” – א קשיא אויף דעם רמב״ן
Instructor:
און ער ברענגט א ראיה: “כענין שאמרו שלא תלמידי חכמים מצויים אצל נשותיהם כתרנגולים” [like the matter that they said that Torah scholars should not be found with their wives like roosters]. דאס איז א ראיה להפך, ווייל עס שטייט תלמידי חכמים, עס שטייט נישט יעדער איינער. לויט׳ן רמב״ן איז א דאורייתא [according to the Ramban it is a Torah-level commandment], איז א דאורייתא איז נישט פאר תלמידי חכמים, אמת?
אבער וואס? א גוטע שאלה, ער זאגט אז עס האט א גדר [boundary/definition]? יא, ווייניגער. די תלמידי חכמים מצויים האט אויך נישט קיין גדר, עס שטייט נישט אז ער דארף גיין אין מקוה [mikveh: ritual bath], עס שטייט נישט קיין גדר. ווייניגער. עס איז געמאכט געווארן אז עס זאל זיין א דרך ממוצע [a middle path]. עס זאגט נישט אז עס האט א גדר.
דער גדר פון כמות
אבער איך וואלט געזאגט אז עס האט יא א גדר, די גדר איז כמות [quantity]. איך זאג דיר אז עס איז א זייער וויכטיגע גדר דא, עס איז א געוויסע כמות, ווייל אפילו דיין ווייב, דיין ווייב איז מתחילה לכתחילה א מצוה [initially, ideally, a mitzvah], קען זיין, איך ווייס נישט צו עס איז א מצוה, אבער רשות [permitted] at least, לויט׳ן רמב״ן איז עס נאר א מצוה אויב מען איז נישט מקיים פריה ורביה [fulfilling the commandment to be fruitful and multiply] אדער מצוות עונה [the commandment of conjugal rights], איז עס נישט קיין מצוה. איז עס מותר ולא רעב [permitted and not hungry], איז עס נישט קיין מצוה. עס איז נאר א רשות וואס ער רעדט דארט.
אבער, יא, ווייל די תלמידי חכמים מצויים רעדט נאך עונה [speaks about after fulfilling conjugal obligations], אמת? די אלע זאכן וואס דער רמב״ן ברענגט מיינט ער אז ער רעדט זיך כשכבר קיים מצוות עונה [when one has already fulfilled the commandment of conjugal rights], איז נישט דא קיין מצוה, איז עס א רשות, יא? דעמאלטס איז ער ממעט [reduces], וויפיל?
דער רמב״ן׳ס קלארע שיעור
דער רמב״ן זאגט, by the way, ער זאגט, דו ווילסט וויסן וויפיל? “ולא ישתמש בו” [and he should not use it], ער זאל נישט נוצן די, I guess ער מיינט צו זאגן נישט משמש זיין [not engage in relations], איך ווייס נישט פונקט זיין לשון [language], אבער דאס איז וואס שטייט, “לא ישתמש אלא כפי הצורך לקיום המצוה ממנו” [he should not use it except according to the need for fulfilling the commandment from it]. און דאס איז אזוי פסק׳נט דער רמב״ם אין די הלכות דעות [Rambam’s Laws of Character Traits] און דער שלחן ערוך [Shulchan Aruch: Code of Jewish Law].
Anything וואס איז מער, ער זאל נישט נוצן די משגל [marital relations], דאס מיינט ער, ער זאל נישט טון משגל נאר וויפיל ער איז מחויב [obligated]. Anything, דאס איז א זייער קלארע גדר, “כל ביאה שאינה לא לקיום פריה ורביה” [every act of relations that is not for fulfilling procreation] – וואס איינער וואס האט נאך נישט מקיים געווען פריה ורביה דארף ער בועל זיין בכל עונה [must have relations at every conjugal time], אזוי שטייט אין רמב״ם – “או לקיום עונה שחייב בה” [or for fulfilling the conjugal obligation he is obligated in], אדער מער ווי די עונה, יעדער איינער לפי גדולתו וחכמתו [each person according to his greatness and wisdom], “הרי זו עבירה” [this is a transgression]. ער איז עובר אויף קדושים תהיו [he transgresses “You shall be holy”], איז אן עבירה דאורייתא [a Torah-level transgression].
ער זאגט נישט “עם קיום המצוה” [with fulfilling the commandment], דער רמב״ן זאגט נישט “נאר אויב ער וויל מער” [only if he wants more], “נאר אויב ער האט א שטארקע תאוה” [only if he has a strong desire]. יא, יא, אקעי, דאס איז הלכות עונה. Whatever הלכות עונה, by the way, איז דאך א מצוה פון קדושים תהיו. וואס קלערסטו, נאר פאר מענער?
הלכות עונה געלטן אויך פאר פרויען
אקעי, the whole thing what you just said, אז מען ברענגט נאר ביי נשים די מצוה, אזוי זאגט דער רמב״ן אז די מצוה איז אז מ׳טאר נישט טון מער וויפיל מ׳איז מחויב צו טון, כפי הצורך לקיום המצוה [according to the need for fulfilling the commandment]. איז די שיעור [measure] איז יתר מן הצורך [more than necessary]. און איר זענט גערעכט אז עונה איז א פאסי צורך [a passive need]. אקעי, עס פרעגן די רבנים, וואס איז נישט אזוי אנדערש ווי דריי זאכן, אנדערע הלכות וואס איז דא פאסי הגדרה [passive definition]. זאל זיין, נישט איך נאר שטייט גראדע קלארע הגדרות, איך ווייס נישט, ס׳איז נישט אזוי שווער אויסצופיגערן. אקעי.
די צווייטע קאטעגאריע: מיעוט שתיית יין
נישט איך נאר, אין די משנה שטייט, מיר רעדן די ברייתא [Baraita: Tannaitic teaching], “ויקדש עצמו מן היין במיעוט” [and he should sanctify himself from wine by reducing], ער זאל זיך מקדש זיין פון וויין, מיט ווייניגער טרינקען וויין. אזוי ווי די תורה, כמו שקרא הכתוב לנזיר קדוש [as the verse calls the Nazirite holy]. יא, אפקורס, מחלוקת תנאים [dispute among the Tannaim], נאר דער רמב״ן האט גע׳פסק׳נט, פשטות פון מקרא [simple reading of the verse] שטייט קדוש, ער איז גערעכט. עס שטייט נישט חוטא [sinner] אויף איינער וואס טרינקט וויין, יא, חוטא שטייט נאר אויב ער איז נטמא געווארן און ער איז נטמא טומאת מת געווען [became impure with corpse impurity].
ראיות פון נח און לוט
“ויזכור הרעות הנזכרות ממנו בתורה בנח ובלוט” [and remember the evils mentioned about it in the Torah regarding Noah and Lot], זאגט דער רמב״ן, אין די תורה שטייט דאך קלאר אז מ׳טאר נישט טרינקען צופיל וויין. די יענע מעשה [those incidents], נישט אין א הלכה, אבער אין א מעשה, אזוי ווי נח און לוט, זעסט דאך וואס ס׳איז געשען. וואס איז געשען? ביי די וועי, וואס איז געשען ווען מ׳טרינקט צופיל וויין? אזוי ווי ס׳איז געשען פאר נח און לוט. אמת, דאס איז א וואלטיגע סניף [branch/topic] פאר א סוטה [Sotah: suspected adulteress], אמת. “ויזיר עצמו מן היין” [and he should separate himself from wine]. זייער גוט.
די דריטע קאטעגאריע: טומאה וטהרה
וכן, נאכדעם זאגט ער נישט נאר די אכילה, “יפרוש” [he should separate], ס׳איז דא נאך א צווייטע זאך, טרינקען ווייניגער וויין, ער האט א ראיה פון די פסוק. ער זאגט נישט וויפיל ווייניגער, א נזיר [Nazirite] טרינקט בכלל נישט קיין וויין ביי די וועי, סאו דעט סיעמס טו בי די שיעור. איך ווייס נישט.
“וכן יפריש עצמו מן הטומאה אף על פי שאינו זרעו של אהרן” [and likewise he should separate himself from impurity even though he is not a descendant of Aaron], זאגט דער רמב״ן, נישט נאר דעם, ער זאל זיך נזהר זיין פון טומאה ווערן [be careful from becoming impure], אפילו ער איז נישט קיין איסור אין די תורה צו ווערן טמא [impure]. אויף דעם שטייט אין די גמרא, “די גזרו רבנן טומאה על עם הארץ” [the Rabbis decreed impurity upon the am ha’aretz], פרושים [Perushim: Pharisees/those who separate themselves] זענען אזעלכע מענטשן וואס זיי פירן זיך חולין בטהרה [non-sacred food in ritual purity], יא, זיי עסן, זיי פירן זיך טומאה וטהרה [impurity and purity] אפילו שלא במקום וואס ס׳פעלט אויס [even when not required].
און אויף דעם האט ער אויך א ראיה פון די תורה, ווייל א נזיר הייסט דאך קדוש, פארוואס? ער לייגט זיך פון טומאת מת [corpse impurity]. נו, ווי דער רמב״ן איז תולה [attributes], ווען אוועי פראם תאוות [away from desires], רייט? ס׳איז א גאנצע נייע זאך. ביי די וועי, דאס איז די איינציגסטע זאך וואס הייסט אין די גמרא בפירוש פרושים. נו, דאס זאגט דער רמב״ן, דער רמב״ן אין די משנה אין נדרים [tractate Nedarim] “סייג לפרישות” [a fence for separation], זאגט דער רמב״ן, ס׳מיינט צו זאגן, דער וואס איז זיך נזהר שטארק פון טומאה וטהרה.
דיגרעסיע: פרישות ביים רמב״ם קעגן דעם רמב״ן
און וועגן דעם זאגט אונז אונזער פריינט, הרב יצחק שילת, אז זיי זענען נישט מסכים מיט הרב צבי יוסף קוק, האט געזאגט אז מען זאל טייטשן דאס ווארט “אליבא” פרישות [according to the understanding of separation], ווייל דער רמב״ם האלט נישט אזוי. דער רמב״ם האט געטייטשט “זהירות” [carefulness] האבן זיי געלערנט, זיי האבן נישט קיין ראיה פון רמב״ם, ווייל ר׳ שמואל אבן תיבון [Rabbi Shmuel ibn Tibbon: medieval translator] האט געטייטשט “זהירות”. אבער ס׳מיינט “זהירות” איז א פאני טרענסלעישאן [funny translation], האט ער געוואלט איבערשרייבן פרישות. שטימט? טאקע ווייל “זהירות” איז א מיסטישע טרענסלעישאן, אבער פרישות קען מען נישט, ווייל דער רמב״ם זאגט אז פרישות מיינט טומאה וטהרה, און לויט׳ן רמב״ם האט דאס גארנישט צו טון מיט תאוות [desires]. דאס איז זיכער.
פארוואס בכלל איז דא אן ענין פון פרישות אין טהרה [purity]? דארף מען קוקן אין מורה נבוכים [Guide for the Perplexed] וואו ער רעדט פון די טעמים פון טומאה וטהרה [reasons for impurity and purity], און מ׳קען אויספיגערן עפעס. אקעי?
קריטיק: טומאה וטהרה פאסט נישט אין דעם רמב״ן׳ס אייגענעם פריימווארק
ובכן, סאו דאס איז אויך קדושה. קדושים תהיו מיינט אז מ׳זאל זיך פירן אין טומאה וטהרה. העלאו? רבנו רמב״ן, וואט אר יו טעלינג מי? קדושים תהיו זאגט אז מ׳זאל זיך פארמיידן פון מעשה ישראל, במצוות עשה [with a positive commandment]? וואס וויל ער גיין פאר דא? מ׳גייט צו ווייניג לוויות [funerals]? צו ווייניג בתי חיים [cemeteries]? דער ווילנער גאון [Vilna Gaon] האט אזוי געזאגט. דער ווילנער גאון האט געזאגט… שטייטסעך, ס׳איז זיכער, די מאמענט ער זאגט דאס, ווייס איך אז דער רמב״ן רעדט נישט יעצט פון תאוות.
זיין פראבלעם איז געווען אז ס׳איז א חסרון אין די תורה אז מ׳קען זיין שטוף וזימה [steeped in licentiousness], מ׳קען זיין טמא. דער רמב״ן זאגט אז ס׳איז א חסרון אין די תורה אז מ׳מעג זיין טמא. מ׳מעג זיין טמא, מ׳טאר נישט גיין אין בית המקדש [Temple], נישט עסן קיין קדשים [holy foods], מ׳קומט גארנישט אן פון זיין טמא. דאס איז נישט שלעכט, ס׳איז נישט גארנישט ראנג. א מענטש וואס איז דאס איז אלע פון די מינים וואס אונז רופן היינט פרישות. פרישות מיינט צו זאגן, בי קערפול וואט יו דו, יו דאונט סטעפ אריין אין קאמארד [be careful what you do, you don’t step into a cemetery].
“סור מרע ועשה טוב” – דער רמב״ן׳ס אייגענע צושטעל
ביי די וועי, דער רמב״ן אליין שטעלט צו “סור מרע ועשה טוב” [turn from evil and do good]. סאו וואס איך האב דיר געזאגט פריער אז ס׳איז נישט די זעלבע איז שקר [false]. ער זאגט די פירוש, און ער זאגט אז דער רמב״ן אליין שטעלט צו סיי “סור מרע ועשה טוב” און סיי “שביתה פון שבת” [cessation from Shabbat work]. הגם אז מיר זעען אז די זאכן זענען אנדערש. סאו וואס טו איך? עניוועיס, דו כאפסט אז דא קומט אויס סייעתא [support] פאר אים. סאו אז וואס? ווייט, ווייט, איך גיי אנקומען, איך גיי צוריקקומען צו מזל [fortune/destiny]. איך גיי טרייען צו מאכן, מיר לערנען יעצט דעם רמב״ן אינעווייניג, אקעי?
די פירטע קאטעגאריע: שמירת הלשון
נאכדעם זאגט ער, היינו, נאך א זאך וואס איז עסק קדושה [matter of holiness], “וישמר פיו ולשונו” [and he should guard his mouth and tongue], ער זאל זיך גובר זיין [overcome himself]. צוויי זאכן פארמיטן דעם אלעם, “בריבוי אכילה הגסה” [through excessive coarse eating], צופיל עסן, אגעין, דאס איז אן אמאונט דא, ריבוי [excess], “ומרוב דברי הבלים” [and from excessive idle talk], נישט עסן, נישט שמועסן דברים [words], אזוי ווי ס׳שטייט “כלפי דוב ונבלה” [regarding bear and carcass]. אקעי?
“ויקדש עצמו בזה עד שיגיע לפרישות” [and he should sanctify himself in this until he reaches separation], וואס הייסט פרישות? “כמו שאמר רבי חייא” [as Rabbi Chiya said], איך געדענק אויב איך געדענק אז ער ברענגט עס אויף רב, “שלא אשיח שיחה בטילה מימי” [I have not engaged in idle conversation in my days], נישט שמועסן קיין איינמאל קיין שיחה בטילה [idle conversation], דאס איז די פרישות פון נישט נאר נישט רעדן ניבול פה [obscene speech], נאר בכלל נישט רעדן. אקעי?
מסקנא: פרישות איז א דבר שבכמות
סאו אין קורצן, דער רמב״ן׳ס פרישות איז א דבר שבכמות [a matter of quantity], דאס איז very clear. ס׳איז א דבר שבכמות, ס׳קען זיין אין דעם א דרגות [levels], און אפשר איז דאס…
סאו אין אנדערע ווערטער, די תורה, איך מיין די תורה, דאס איז דאך ביידע, אבער די תורה, די הלכה, וואס דער רמב״ן איז אויך מודה אז ס׳איז זייער שווער צו זאגן די שיעורים [measures], און די רבנן האבן געגעבן שיעורים אויף געוויסע זאכן, אויך אויף דאס האבן זיי געגעבן שיעורים, למשל מים אחרונים [final washing of hands] וואס ער ברענגט, און אנדערע אזעלכע זאכן. אבער די… ניין, אבער דער רמב״ן זאגט אז דאס איז נישט קיין כלל [general principle], לאמיר זאגן אז ס׳איז בעסער, right? און נאכדעם ס׳שטומט בעסער, ס׳איז אן ענין, ס׳איז א בעסערע טעם [reason] נאכדעם וואס מיר זעען.
תקנות חז״ל אלס דאורייתא
און דער רמב״ן פירט אויס אז אין דעם איז אלעס תקנות [rabbinic enactments] וואס ער זאגט, אזוי זאגט דער רמב״ן, שטייט “והתקדשתם” [and you shall sanctify yourselves], מים ראשונים [initial washing of hands], מים אחרונים, דאס איז אלעס אויך בכלל אויף די גאנצע מצוות פון דבריהם [rabbinic commandments]. דער רמב״ן האט נישט די פראבלעם אז א זאך זאל זיין מדברי רבנן און מדאורייתא [both rabbinic and Torah-level] אין די זעלבע צייט, don’t ask me how this is supposed to work. דער רמב״ם וואלט definitely never agree מיט אזא זאך, almost never. און… עיקר הקושיא והקושיא עומדת במקומה [the main difficulty and the difficulty remains in place]. דער רמב״ן האלט אז א סייג דרבנן [rabbinic fence] איז אמת׳ע גזירה דאורייתא [a true Torah-level decree]. איי, וואס הייסט דרבנן? פרעג מיך נישט. שוין, א גוטע קשיא.
דער רמב״ן׳ס “פרט וכלל” מאדעל – און שטארקע קריטיק דערויף
על כל פנים, און ער זאגט, ער פירט אויס… יא, קיצור, let’s… there’s too many סוגיות [topics] getting stuck in the same פלאן [plane]. די פוינט איז, דער רמב״ן פירט אויס טאקע אז דאס איז די דרך התורה [the way of the Torah] צו מאכן פרט וכלל [particular and general], אזוי ווי נאך “לא תגנוב” [you shall not steal] שטייט “לא תשאו איש בעמיתו” [you shall not deceive one another], און נאך “מלאכה” [work] שטייט “תשבות” [you shall rest], וואס דאס איז איסור דאורייתא [Torah-level prohibition].
קריטיק: די צושטעלן פאסן נישט
נאר to be clear, די צושטעל פון די הייליגע רמב״ן אליינס don’t make sense, אזוי ווי איך האב פריער געזאגט, ווייל ווען מ׳רעדט פון “לא תשאו איש בעמיתו” איז נישטא נישט קיין כלל, לאמיר פארשטיין, אויב מ׳וועט זיין גערעכט אז די תורה שטייט אין געוויסע איסורים און די תורה לייגט צו קנס [fines], איז דאס נישט קיין פרט און כלל. ס׳האט גארנישט צו טון די צוויי זאכן. ווייל ס׳איז נישט דא קיין שום קאנעקשאן.
איך פארשטיי וואס דו זאגסט, איך פארשטיי זייער גוט אז “קדושים תהיו” איז א כלל פון “לא תגנוב”. ווייל ס׳איז “לא תגנוב”, ס׳איז סאמטינג ראנג. “לא תגנוב” איז נישט קיין טובה כי הוא זה [good because it is so], און ס׳איז דא אסאך וועגן ווי אזוי מ׳איז עובר אויף “לא תגנוב”. “לא תגנוב”, “לא תעשוק” [you shall not oppress], “לא תונן” [you shall not deceive], אלע מיני זאכן. אקעי, אויב דו ביסט עובר אויף אן אנדערע וועג, איז עס אויך גוט בכלל.
די ספעציפישע קשיא אויף עריות
אבער אין וועלכע וועג איז “קדושים תהיו” א כלל פון אשת… פון אשתו, פון בתו, און בת בתו, און בת בנו, און אשת אשתו, און וואטעווער, בת אשתו, און וכו׳ וכו׳. האו אר די טו טינגס קאנעקטעד בכלל? ס׳איז עפעס אן אסאמפשאן דא, רייט? ס׳איז בכלל נישט דאס זעלבע.
יא, אויב מ׳קוקט נאר אויף קנס, דעמאלטס איז ער גערעכט, רייט?
די קשיא אויף “תשבות”
און ביי די וועי, אויב דו ווילסט זאגן לגבי מלאכות [regarding the prohibited labors], ס׳איז טאטאלי דאזנט מעיק סענס. ווייל ווען דער רמב״ן זאגט “תשבות”, מיינט ער צו טון טורח [exertion], שלעפן, טון זאכן וואס זענען זייער שווער. איז אסור ווייל ס׳איז… ס׳שטייט “תשבות”. וואס זאגט דער רמב״ן? ס׳איז א דאורייתא, לויט׳ן רמב״ן. נישט שבותים [rabbinic Shabbat prohibitions]. שבותים וואס די גמרא… דאס איז די “תשבות” וואס קומט טאקע פון די לשון שבותים. לויט׳ן רמב״ן איז נישט דאס. יענץ איז גדרים [boundaries], הרחקות [distancings] פון די מלאכות. אבער “תשבות” איז אן עקסטערע איסור.
ס׳שטייט אין די גמרא אז ס׳איז אן איסור. די גמרא שטייט אן איסור פון טלטל׳ן [carrying] זייער שווערע זאכן שבת, מכניס זיין אן אוצר [bringing in a storehouse], איך ווייס נישט וואס פארשידענע זאכן. לויפן קען זיין אז ס׳איז דא אן אביזרייהו [related prohibition]. ס׳איז דא א פסוק, “מצוא חפצך” [finding your needs]. וואטעווער. אבער על כל פנים, ס׳איז דא אן איסור אין די גמרא, ס׳איז דא אן איסור פון טון שווערע זאכן. לויט׳ן רמב״ן איז עס א דאורייתא. איי, קיינער האט נישט געוואוסט פאר׳ן רמב״ן אז ס׳איז א דאורייתא, אבער לויט׳ן רמב״ן איז עס א געהעריגער איסור דאורייתא, ווייל ס׳שטייט “תשבות”.
מלאכות האבן גארנישט צו טון מיט שווער
און דאס איז נישט קיין פרט פון מלאכות, דזשאסט טו בי קליר. מלאכות זענען נישט אביסל שווער. מלאכות האבן גארנישט צו טון מיט שווער. מלאכות איז צו טון מלאכות. דער רמב״ן האט אוודאי נישט אזוי פארשטאנען. באט בעק טו… יא אר מעיקינג סא מעני אסאמפשאנס טו פיט עווערטינג אינטו דיס פיקטשער, און ס׳איז נישט אזא שיינע פיקטשער.
סיכום: דער רמב״ן׳ס גאנצע שיטה איז געבויט אויף כמות
נחזור לעניינינו [let us return to our matter], וואס איך מיין איז, אקעי, מ׳קען לערנען נאך אפאר מאל די רמב״ן און זען. קען מען נאך געהעריג היינט. ער זאגט אסאך זאכן וואס נישט אלע שטימען איינער מיט די צווייטע. וואס לאמיר זען איז, אז לאמיר רעדן אוועק דעם נושא פון פרישות פון תענוגי הגוף [bodily pleasures]. ס׳זעט אויס אז דער רמב״ן האט געהאט נישט געקענט זיך פארשטעלן פון א שום זאך וואס זאגט וואס איז גוט און וואס איז שלעכט, חוץ פון די amount.
דער רמב״ן׳ס חידוש פון “כמות” אין עריות און תאוה – אַן אַנאַליז און קריטיק
דער רמב״ן׳ס גרונט-הנחה: אַלץ איז נאָר אַ פראַגע פון כמות
Instructor:
ס׳איז דא אן קיין שום רמז אין דער גאנצער רמב״ן, חוץ פון א זאך וואס הייסט כמות [quantity]. וועגן דעם טראכט דער רמב״ן, אז דא, לאמיר זאגן, אז ס׳איז דא מדרגות [levels]. ס׳איז דא א מענטש וואס איז אינגאנצן פרוש [abstinent], זיין אידיאל פרוש איז איינער וואס טוט נישט קיין משגל [marital relations] נאר לשם קיום מצוה [for the sake of fulfilling the commandment], און אפילו דעמאלטס ענדזשויעט ער זיך נישט, אזוי ווי רבי אליעזר און אזוי ווייטער. דאס איז די שלמות הפרישות [the perfection of abstinence]. ס׳איז דא איינער וואס ענדזשויעט זיך אביסל מער, ס׳איז דא איינער וואס טוט אזא ענדזשוימענט וואס איז אינגאנצן אסור [forbidden], אזוי ווי ביאות אסורות [forbidden sexual relations].
אבער ס׳איז נישט אמת׳דיג אנדערש מצד הרשעות [from the perspective of wickedness], מצד הכלל [from the perspective of the general principle], רייט? וואס ער רופט דא די כלל, אמת? ס׳איז א כלל ופרט [general principle and specific detail], דאס איז די רשעות [wickedness], די שלעכטקייט. וואס איז ראנג פון שלאפן מיט זיין שוועסטער? ס׳איז ראנג צו בכלל צו שלאפן, ס׳איז ראנג בכלל צו משגל.
איך בין נישט געווען דא די ערשטע דריי מינוט, און מ׳צעקייט די גאנצע צייט צווישן כמות. אפשר א שוועסטער גייסטו אויך זאגן אז ס׳איז כמות? ס׳איז כמות. ס׳איז צוויי אינטשעס קלאוסער צו דיר. א קאזין…
ניין, אין דער רמב״ן, ווייט, ווייט, ס׳איז נישט כמות, די תורה [Torah] שטייט נישט כמות.
דער רמב״ן׳ס חידוש: פרישות אַלס אַ חיוב דאורייתא
וועגן דעם איז דער רמב״ן שטארק, דער רמב״ן האט עפעס אינווענטעד וואס nobody before him knew, אז ס׳איז דא א חיוב [obligation] וואס הייסט צו זיין א פרוש. לאמיר זיין ערליך, נו, איך מיין אז דער רמב״ן זאגט something very מחדש [novel] און very weird, רייט?
מענטשן זענען געווען פרושים, מענטשן זענען געווען… ס׳איז נישט קיין כפירה [heresy]. מענטשן זענען געווען פרושים, לאמיר שוין זאגן אז ס׳איז געווען פרושים אין די גמרא [Talmud]. קיינער פון די פרושים האט נישט געזאגט אז ס׳איז א מצוה דאורייתא [Biblical commandment] צו זיין א פרוש, אמת? און זיכער נישט געזאגט, און זיכער, דו קענסט זיכער נישט טרעפן קיין שום רמז אין די גמרא, מ׳קען, זיי האבן זיכער נישט געזאגט, לאמיר זאגן, נניח [let’s assume] אז זיי האבן זיכער נישט געזאגט, זיי האבן זיכער נישט געזאגט אז ס׳איז דא א לקונה [lacuna, gap], ס׳איז דא א חור [hole] אין די הלכה [Jewish law], הלכה וואס איז אזוי עוסק [occupied] אין זאגן וועלכע מען מעג יא און וועלכע מען מעג נישט, אז ס׳איז פארגעסן די בעיסיק זאך פון ווייניגער.
Of course, טעכניקלי יעדע זאך וואס מען מעג נישט איז אביסל ווייניגער, איך בין מסכים. אבער דאס איז like אן אונס, right? ס׳איז נישט קיין שייכות [connection], ס׳איז ממש לא קרוב זה לזה [not at all related]. ס׳איז צוויי אנדערע נושאים [topics], ווייניגער און נישט דיין שוועסטער איז נישט די זעלבע זאך.
דער רמב״ם׳ס שיטה ווס. דער רמב״ן
א גאנץ אביסל ווייניגער, איך בין מסכים. That seems to be how the Rambam [Maimonides] is imagining it here, although there’s other reasons.
Student:
דו ביסט גערעכט אז דא איז דא אן היתר מוחלט [absolute permission], what you want. ס׳איז נישט הארט, ס׳איז זייער גרינג. רבוי עריות [multiple forbidden relations] טאר מען נישט צופיל, און ביי די אשת איש [married woman] טאר מען נישט בכלל. אבער די עבד [slave] טאר מען נישט בכלל, מ׳מעג תורה׳דיג קענסטו אריינברענגען, ס׳איז גארנישט שווער. דער רמב״ם זאל קענען שרייבן, קענסטו תורה׳דיג שרייבן. וואס איז די פראבלעם? ס׳איז זייער קלאר. ס׳איז דא א חיוב איסור [obligatory prohibition], דער רמב״ם איז זייער קלאר.
Instructor:
איך פארשטיי נישט וואס דו ווילסט, איך פארשטיי נישט וואס דו ווילסט. איך בין נישט מסכים מיט דיר, און דו קענסט זאגן אז דו ביסט נישט מסכים מיט מיר. דו ביסט נישט מתיר [permitting] צו אסר׳ן [to forbid], דו ביסט מתיר צו מתיר זיין. ס׳איז נישט קיין איסור, ס׳איז נישט קיין איסור, ס׳איז נישט קיין איסור.
אקעי, once you say ס׳איז אסור, then you’re not saying it’s fully אסור. דו זאגסט אזויפיל, דו זאגסט א שיעור [measure]. וואס איז די פראבלעם? שיעורים [measures] איז דאך א זאך וואס איז פרעמד פון די תורה? ס׳איז נישט דא קיין שיעורים, ס׳איז נישט דא קיין שיעורים. איך פארשטיי נישט.
Student:
עונת תלמידי חכמים [the conjugal frequency of Torah scholars] איז דאך א שיעור, פון שבת לשבת [from Sabbath to Sabbath].
Instructor:
יא, אבער דאס איז א שיעור וואס די תורה האט געמאכט. די שבועה, אביסל תענוג עולם הבא [a bit of pleasure of the World to Come]. איך האב דיר געזאגט פאר די שיעור. Exactly. דא דער שולחן ערוך [Shulchan Aruch: Code of Jewish Law] פסק׳נט [rules] literally דאס. און דער שולחן ערוך פסק׳נט אויך אזויווי דער רמב״ם, אז מער פון דעם איז די איסור פון איסור קדושים תהיו [the prohibition of “You shall be holy”], איסור עשה [positive prohibition], whatever you want to call it, מצות עשה [positive commandment].
אה, וועל, דער שולחן ערוך ברענגט דאס נישט, אז מער ימעט מיינט יותר מן הראוי [more than appropriate]. דאס איז די טייטש [meaning], ס׳איז דא א שיעור, ס׳איז נישט קיין קאמפליצירטע זאך. דער רמב״ם זאגט נישט דאס, ער זאגט יא, אבער דו ווילסט נישט שטימען.
די תורה׳ס איכות׳דיגע חילוקים
ס׳איז דאך שטייט אין די תורה, קדושים תהיו [You shall be holy]. נו, פרעג איך דיר, פארוואס דארף מען די אלע אנדערע זאכן?
Again, again, again, לאמיר פארשטיין, לאמיר פארשטיין, ס׳איז נישט אין די זעלבע קאטעגאריע. לאמיר פארשטיין וואס זיי זאגן, אקעי? וואס איך זאג איז זייער א קלארע זאך. וואס איך זאג איז, אז דער רמב״ם זעט נישט אויס אז ער אסומט אז ס׳איז דא בכלל אזא זאך צו רעדן. אויב דו רעדסט פון די רוב פון תאוה [desire], אויב ס׳איז דא אנדערע טעמים [reasons] פאר עריות [forbidden relations], על פי קבלה [according to Kabbalah], על פי סוד [according to esoteric teaching], רעדן מיר נישט יעצט.
אויב דו רעדסט פון די נושא וואס ער רופט אן, די אפאזיט פון דעם הייסט א נבל [scoundrel] לויט׳ן רמב״ן, אדער אין די תוספות שבועות [Tosafot on Tractate Shevuot] הייסט ער א פרוש באמת [a true abstinent person], איז נישט דא קיין שום וועג פון רעדן וועגן דעם, נאר מער און ווייניגער. אזוי זאגט דער הייליגער רמב״ם.
ס׳איז נישט דא קיין שיקול [consideration], ס׳איז נישט דא קיין שיקול הדעת [discretionary judgment] וואס זאגט אז די סארט איז מותר [permitted], דעי סארט אסור. ס׳איז נאר דא מער און ווייניגער, און די גאנצע סקעיל [scale] וואס ער האט איז ביי אלע נושאים, סיי ביי דיבור [speech], סיי ביי וויין [wine], סיי ביי אלעס, דער סך הכל [the sum total] פון שלימות [perfection] זאל געווען אינגאנצן זערא [zero], אבער לאמיר זאגן אז מ׳דארף זיך מחנך זיין [educate oneself] צו דעם, ער זאגט נישט עגזעקטלי די גאנצע זאך וואס דו לייגסט אריין, מ׳דארף גיין…
איך האב א מינוט, וואס די תורה זאגט, מיט די שוועסטער איז זימה [sexual immorality] און מיט די ווייב איז גוט. דאס שטייט אין חומש [the Five Books of Moses]. פארוואס? I don’t know, we’ll talk about that. But this is what די תורה זאגט actually. ס׳איז נישט מער און ווייניגער, ס׳איז אנדערש. ס׳איז אנדערש.
דער משל פון כשר׳ע פרענטש פרייס און חזיר
אזוי ווי דער גראסערי האלט. דער גראסערי האלט אויכעט, going back to my example, דער גראסערי האלט אויכעט אז פיקלס מיט פלייש זענען נישט די זעלבע תאוה.
דער רמב״ן קומט מיט א חידוש, ביידע פון די זאכן זענען אלע תאוה, און דערפאר דארף מען עסן ווייניגער. ס׳איז דא איינער וויל מער ליב פיקלס, איינער וויל מער ליב פלייש, דאס איז שוין אלס פרטים [details] אין די כמות, וועלכע זאך איז חל [applies to] די כמות. אבער basically איז נאר דא כמות.
און דערפאר, he thinks אז ס׳איז דא א big לאך [hole] אין די תורה בלי מצות “לא תתורו” [without the commandment “You shall not stray”], און נישט נאר אין די, ווייל לויט׳ן רמב״ן איז דאך דא א מצוה פון “לא תתורו”, לויט רש״י [Rashi], רייט? לויט רש״י איז נישט דא די מצוה פון “לא תתורו”, דער רמב״ן זאגט אויך אז רש״י איז נישט גערעכט אין דעם. איז דא א גרויסע לאך אין די חומש, ווייל די חומש לאזט דיך זיין א נבל. רייט?
If you would imagine even the concept of איכות [quality], this argument would make no sense. די תורה לאזט נישט זיין א נבל. דו ווילסט זאגן אז מ׳דארף נאך נעמען שמירת הדין [guarding the law], ס׳איז דא נאך זאכן וואס מ׳קען, דאס איז אן אנדערע problem. ווייל דער רמב״ן לייגט עס קלאר אראפ אז ס׳איז דא א problem.
דער רמב״ן׳ס ביאָלאָגישע טענה וועגן תאוה
דו קענסט טון באשתך [with your wife] די זעלבע, אין אנדערע ווערטער, דער רמב״ן זאגט אזא טענה, אקעי? There’s like, there’s a philosophical or a psychological, איך ווייס נישט וואס צו זאגן, biological טענה. די biological טענה איז אז די הנאה [pleasure] וואס א מענטש האט פון שלאפן מיט זיין ווייב איז די זעלבע עגזעקט הנאה וואס ער האט פון שלאפן מיט זיין שוועסטער, אדער מיט א צווייטע אשת איש [married woman]. אזוי זאגט דער רמב״ן.
און א מענטש דארף האבן א געוויסע מידה [character trait] וואס הייסט פרישות, די זעלבע מידה. יעצט, דו וועסט זאגן, לאמיר נישט רעדן פון מידות [character traits], דער רמב״ן רעדט קיינמאל נישט פון מידות, ער רעדט נישט פון דעם, איך האב נישט קיין ראיה [proof]. איך האב אמאל געלערנט אז דער רמב״ן, ס׳האט אים גענומען אפאר חדשים צו כאפן וואס מיינט א מידה. סאו אפשר האט דער רמב״ן נישט געוואוסט וואס דאס מיינט. אקעי? ער זאגט עס אונז נישט, ער זאגט עס ערגעץ? ער זאגט עס נישט אין די הקדמה צו שמונה פרקים [Introduction to Eight Chapters], זיכער נישט. ער איז אים געבוירן צו פרידן אים.
אבער לאמיר זאגן ס׳איז אמת, אקעי, לאמיר זאגן מיר פארשטייען אז דאס איז א זאך ווי א מידה, איז די זעלבע מידה וואס מאכט דעם מענטש, די זעלבע עקזעקט מידה וואס מאכט א מענטש נישט שלאפן מיט זיין צווייטע׳ס ווייב, מאכט אים שלאפן ווייניגער מיט זיין ווייב. די זעלבע עקזעקט מידה. און אין הלכה איז דא א חילוק [distinction], דאס הייסט כלל [general principle], דאס הייסט פרט [specific detail], דאס איז א איסור בפירוש [explicit prohibition], דאס איז א איסור נאר אזוי, וועט ער זיך מדייק זיין [be precise] אין דעם. אבער ס׳איז די זעלבע עקזעקט מידה. אין אנדערע ווערטער, די זעלבע עקזעקט זאך.
דער חובת הלבבות און “מנהג ההיתר”
און נישט, וועגן דעם זאגט דער חובת הלבבות [Duties of the Heart], יא, “מנהג ההיתר” [the practice of permissibility] איז אן עבירה [sin]. האסט אמאל געהערט? דו קענסט מאכן סענס פון דעם? איך זאג נישט אז דו קענסט נישט מאכן סענס. דער חובת הלבבות טראכט אזוי ווי דער רמב״ם.
אויב א מענטש עסט אסאך צופיל, האסטו אמאל געזען א מענטש, האסטו באמערקט אז די מענטשן וואס עסן אסאך פרענטש פרייס, כשר׳ע פרענטש פרייס, האבן סוף עסן זיי חזיר [pork]? אמת? ס׳איז דאך די זעלבע תאוה, אמת? פארוואס דארף מען זיך מתגבר זיין [overcome oneself] אויף צו עסן טריפות [non-kosher food]? עפעס א מידה וואס הייסט כובש את יצרו [subduing one’s inclination]. איך ווייס נישט וואספארא מידה מ׳דארף זיך מתגבר זיין צו זיין א פרוש. אמת?
איינער וואס עסט נאר נישט קיין טריפות איז א זייער קליינע פרוש. איינער וואס איז פארקערט, איז די זעלבע עקזעקט זאך, ס׳איז נישט דא קיין שום חילוק.
Student:
איך האב נישט געזאגט, איך האב געזאגט אז איינער וואס וויל זאגן אז פרישות איז א גדר [fence] פאר עריות, אזוי ווי דו זאגסט, אז איינער וואס עסט אסאך, ער וועט סוף עסן חזיר. דאס איז נישט אמת, דאס איז נישט הונדערט פראצענט אמת.
Instructor:
איך האב נאך נישט געזאגט וואס איז אמת, איך האב נאר געזאגט אז דאס איז א געוויסע הנחה [assumption] וועגן די גלייכקייט [equality] פון די ביידע הנאות, די הנאה פון א רעסטוראנט און די הנאה פון די תורה הקדושה [the holy Torah]. איך וויל נאר קלאר מאכן, ס׳איז די הנאה פון די צוויי זאכן. אקעי? אין די תורה זעט מען אז ס׳איז דא א ריזיגע חילוק.
די תורה האט אונז געזאגט מ׳זאל עסן ווייניגער כשר [kosher food]? קיינמאל נישט. פארוואס? ווייל מ׳גייט נאכדעם עסן טריפה? אבער איך האב מורא אז דו טראכסט אז ס׳מאכט נישט קיין סענס.
די פראַגע פון יראת שמים און מידות
Student:
וואס הייסט? איך קען זיין א פרעסער [glutton], און איך קען זיך אפשטעלן פונקט ביי דעם גרעניץ. וואס גייט מיך אפשטעלן פאר די גרעניץ?
Instructor:
אקעי, יראת שמים [fear of Heaven].
Student:
יראת שמים, דאס איז אן עבודה אויף מידות טובות [good character traits], מען דארף האבן די ריכטיגע מידה. אבער ווען די מידה מוז זיין די מידה פון נישט עסן, סאו דערפאר דארפן מיר פורש זיין מיט צדיק תשעה שערי היתר [righteous with nine gates of permissibility], מ׳זאל נישט אנקומען צו איין שער איסור [one gate of prohibition], ווייל אנדערש איז נישטא עפעס אנדערש וואס זאל מיך אפשטעלן.
Instructor:
דאס זאגט דער רמב״ן, דאס זאגט דער רמב״ן בעיסיקלי, רייט? שטימט? עד כאן דברי מקדשי, ואני אומר [thus far the words of the holy one, and I say], איך ווייס נישט. דער רמב״ן זאגט, און דאס מאכט נישט קיין טראפ סענס, אקעי? סאו פארוואס מאכט עס נישט קיין טראפ סענס? ווייל איך קען מענטשן, און דו ביסט גערעכט אז ס׳איז דא א פשט [simple explanation], איך זאג נישט אז ס׳איז קיינמאל מאכט עס נישט קיין סענס. איך וועל דיר זאגן נאך א בלמדות [in learning].
קריטיק אויף דער רמב״ן׳ס הנחה וועגן די גלייכקייט פון תאוות
וואס אונז זאגן בלמדות איז, אז ס׳איז נישט אמת, ס׳איז נישטא קיין שום ריזן [reason] צו טראכטן, ווייסטו וואס? לאמיר זאגן אזוי, ענק האבן מחליט געווען [you have decided] אז ס׳איז דא א קעטעגארי פון תאוה. איך בין א מכחיש [denier], ביי מיר איז נישטא אזא זאך. דו האסט מיר געזאגט אז ס׳איז דא אזא קעטעגארי. ענק האבן מחליט געווען אז ס׳איז דא אזא זאך וואס הייסט, ענק האבן א ראיה. וואס איז ענקער ראיה? וואס איז די ראיה אז אלעס האט עכט נאר די זעלבע תאוה, און אלעס האט נשים [women] די זעלבע תאוה? וואס איז די ראיה? ראיה לדבר [proof for the matter]… יא?
Student:
אזוי האלטן ענק? ענק האבן א ראיה פאר דעם?
Instructor:
דער רמב״ן זאגט, ביי די וועי, דער רמב״ן זאגט דאס בפירוש [explicitly], אקעי? למען צפותו הרבה את התאוה [in order to greatly increase the desire], זאגט דער רמב״ן, אקעי, איך בין חולק [I disagree] אויף דעם. איך בין נישט פשוט חולק, אגעין, there’s some cases in which it’s true, but it’s more not true than true, אקעי?
ס׳איז דא מענטשן וואס האבן אזוי ליב ווייבער, און ס׳איז דא מענטשן וואס האבן אזוי ליב מענער אויך, דו האסט געוואוסט אזא ריעליטי? אזוי זאגט דער רמב״ן. ס׳איז די זעלבע זאך, ס׳איז א חילוק מיט וועם מ׳מאכט עס. ס׳איז דא מענטשן וואס האבן בטבע [by nature] מער אזוי, בטבע מער אזוי, אבער למעשה [in practice] איז אלעס איין שם תאוה אחת היא [one name, it is one desire].
Student:
זיי זאגן נישט, זיי אגריען נישט? זיי אגריען נישט? זיי אגריען נישט? זיי זאגן אז ס׳איז זייער אנדערש?
Instructor:
טעסטן, עס קען זיין אז ס׳איז זייער אנדערש, אבער ס׳איז דא אזא זאך וואס הייסט, ס׳איז דא מענטשן וואס האבן ליב מענטשן. איך האב נישט קיין ליב צו רעדן דברי תורה [words of Torah], חס ושלום [God forbid]. איך פרעג דיך א שאלה, דער רמב״ן ליטערעלי זאגט די ארגומענט, אז אויב א מענטש וועט זיין א גרויסער מתמיד [diligent student], ערגעץ איז דא א סאבלימאציע [sublimation], ער איז א מאדנער מענטש.
Student:
ניין, מ׳זעט נישט דאס נאכדעם.
Instructor:
ניין, נישט. That’s a very funny way of looking at it, right? און דו זאגסט, of course, אויב איינער האלט אז עניו נענט זאכן פאר מענטש וואס ער האט ליב וועט טון, איז נישט קיין שום זאך פון טוב ורע [good and evil] בכלל, איז דאן איז דאס אויך מותר. אבער דאס איז א פילאסאפיע וואס דו זאגסט. איך… דער רמב״ן… דאס איז א פילאסאפיע. אונז רעדן נישט א פילאסאפיע. אונז רעדן יעצט פון pleasure.
תאוות: צי זענען זיי אלע די זעלבע זאך? – א פילאסאפישע אונטערזוכונג
דער רמב״ן׳ס ארגומענט און די מציאות
מגיד שיעור:
איך פרעג דיך א שאלה. דער רמב״ן ליטעראלי זאגט די ארגומענט, אז אויב א מענטש וועט זיין א גרויסער בעל תאוה [master of desire/lustful person], איך – אגען, ערגעץ איז דא אזא מציאות [reality] – אין א מאדנע מענטש, אין א געוויסע… ניין, מ׳זעט נישט דאס. ניין, נישט. דאס איז א ווערי פאני וועי אוו לוקינג עט איט, רייט?
און איך רעד, אוודאי, אויב איינער האלט אז עני זאך וואס א מענטש האט ליב, זאל ער טון, ס׳איז נישטא קיין שום זאך ווי טוב ורע [good and evil] בכלל, איז דאס אויך מותר [permitted]. אבער דאס איז א פילאסאפיע וואס דו זאגסט. דער רמב״ן, דאס איז א פילאסאפיע. אונז רעדן נישט פון פילאסאפיע, אונז רעדן יעצט פון פלעזשור.
איך קען מענטשן, ברוך השם, זיי זענען בעלי תאוה, ווייס איך נישט, לאמיר זאגן, איך קען זיי נישט, חס ושלום [God forbid], אלע אידן זענען קדושים וטהורים [holy and pure]. אבער איך קען גאנץ פיין מענטשן וואס זענען ווייניגער פרוש [abstemious/restrained] און מער פרוש. נישט, איך האב נישט געזען נאך קיינמאל נישט, אז דער וואס איז ווייניגער פרוש זאל בטעות [by mistake] אדער במזיד [deliberately], זיכער נישט, עסן חזיר [pork]. איך האב נאר געזען, איך קען זאגן, אז איינער וואס דרייט זיך אין זייער אסאך רעסטוראנטן און איז נישט מקפיד [careful] אויף הכשר [kosher certification], טוסטו מיר א טובה, אבער נישט פון דעם רעדט מען, אמת? דאס איז קודם [first of all].
אבער דאס איז נאך ווען ס׳איז יא דאס זעלבע, ווייל די טריפה׳נע [non-kosher] פלייש טעיסט נישט אזוי אנדערש ווי די כשר׳ע פלייש. ווי אנדערש קען שוין זיין חזיר פון א קו [cow]? איך מיין די בהמות [animals], איך מיין, ס׳איז נישט אזוי אנדערש, לאמיר זאגן, ס׳איז נישט אונטערשידן זיך אנדערש. און מ׳קען אלעס טעיסטן היינט אויף כשר, מ׳קען קויפן פאלשע ענדערש.
די ראיה פון עריות [sexual prohibitions]: תאוה צו זכרים [males] קעגן נקבות [females]
מגיד שיעור:
אבער אויב דו טרעפסט, אויב ס׳זאל טרעפן ביי אן אנדערע תאוה [desire], וואס רוב מענטשן טראכטן אפילו מער ביי תאוות אז ס׳איז אלץ די זעלבע זאך, רייט? ס׳איז נישטא קיין שום חילוק [difference] מיט וועם מ׳מאכט עס, מיט וויאזוי מ׳מאכט עס, ס׳איז אלץ די זעלבע זאך. אזוי ווי די גמרא [Talmud] זאגט, “כל הנשנוף ביאה” [any breathing/panting is intercourse], רייט? ס׳איז די זעלבע תאוה, עקזעקטלי, רייט?
פארוואס זעט מען טאקע נישט אז די מענטשן וואס טוען מער תאוות מיט ווייבער, טוען עס אויך מיט מענער מער? מ׳זעט עס נישט, איך בין גרייט צו זאגן. ס׳שטימט נישט דאס מיט לאקשן [logic], מ׳זעט עס נישט. מיט קרובים [relatives]? אויך נישט. די גמרא שטייט דאך אז ס׳איז נישטא קיין תאוה. דאס שטייט שוין אין די גמרא אזוי ווי מיר. כמעט נישט. יא, ס׳איז נישטא קיין תאוה.
אגען, אלעמאל קענסטו טרעפן א גאר אן עקסטרעמע – אגען, די חולה [sick person] וואס אונז רעדן נישט פון אים, אונז רעדן נישט אויף די טיש פון קיין חולים [sick people]. איינער וואס איז א חולה, ער האט אזא שטארקע תאוה, ער טוט עס מיט יעדעם, מיט א טיש, מיט א בענקל, מיט זיין ווייב, מיט זיין שוועסטער, מיט זיין מאמע, מיט א בוים, מיט א מענטש – מיר רעדן נישט פון יענעם מענטש. יא?
תלמיד:
וואס? אין די גמרא שטייט אז א גוי [non-Jew] ציט אזוי.
מגיד שיעור:
יא, זייער גוט. א גוי פון די צייטן פון די גמרא. רעדסטו נישט פון יענעם צודרייטן [twisted person]? לגבי אונז איז ער א צודרייטער. אפשר אין יענעם אין געוויסע תקופות [time periods] איז דאס געווען נארמאל. איך ווייס נישט.
א נארמאלער מענטש איז נישטא קיין שום וועג וויאזוי ס׳איז אנגעקומען איינס צו די צווייטע. און נישט אז ס׳איז נישטא קיין וועג ווייל ער האט זייער מורא [fear] ווייל ס׳איז זייער וויי. ווייל יעדער איינער פון אונז פארשטייט אז ס׳איז אן… ניין, נישט עטיקלי, נישט ווייל ער איז אן עטישער פילאסאף. ווייל ס׳איז אן אנדערע תאוה.
דער הויפט-כלל: יעדע תאוה איז באזונדער
מגיד שיעור:
איך בין מכחיש [deny] בכלל די זאך. א גאנצע אמת אז איך האב געפונען אין די זעלבע אייבר [limb/organ], איך ווייס נישט. איך גלייב נישט אין די גוף, איך ווייס נישט שוין. איך האלט אז די גוף איז צריך עיון [requires investigation] אויב ער איז קיימא [exists]. די נשמה [soul] איז זיכער קיימא, ווייל זיי רעדן דאך א גאנצע צייט.
סאו, מ׳דארף א ראיה [proof]. איך האלט אז מ׳דארף א ראיה צו זאגן אז אלע תאוות זענען די זעלבע. איך האב נישט קיין שום ראיה אויף דעם. נישט קיין ראיה פון מיין פילינג.
משל פון עסן: פאטעטא טשיפס קעגן קארטאפל קוגל
מגיד שיעור:
מיר פילט פאטעטא טשיפס זייער אנדערש פון קארטאפל קוגל. אפילו אז ביידע זענען געמאכט פון קארטאפל, ס׳איז א פלא [wonder]. אבער ס׳איז בכלל אן אנדערע תאוה. אז רוב טעג האב איך נישט קיין תאוה פאר פאטעטא טשיפס. אדער פארקערט, איך ווייס נישט שוין, וואטעווער. אפילו איך האב נאר א תאוה פאר איינע פון זיי, נישט פאר ביידע.
ס׳מאכט זיך זייער זעלטן אז מ׳עסט זייער קארטאפל קוגל און זייער פאטעטא טשיפס מיט די זעלבע תאוה. ס׳איז בכלל אן אנדערע זאך. דא דריי איך, איך האלט אז ס׳איז דא פארשידענע, א מענטש׳ס נפש [soul] איז דא זייער אסאך פון זיי.
מ׳האט מיר געזאגט נפש התאוה [the soul of desire], די נפש התאוה איז דא 25,000. דער וואס האט ליב פאטעטא טשיפס איז נישט די זעלבע וואס האט ליב פאטעטא קוגל. ברענג מיר א ראיה אז ס׳איז די זעלבע. דו האסט א ראיה? און דער וואס האט ליב זכרים איז נישט די זעלבע וואס האט ליב נקבות. בכלל נישט די זעלבע.
דיסקוסיע: די “כח הנפש” [power of the soul] טעאריע
תלמיד:
איך האב געזאגט. פרעגסטו מיר אריין וואס איך האב געזאגט. ברענג מיר א ראיה.
מגיד שיעור:
איך האב געזאגט נישט קיין ראיה. איך האב געזאגט אז איך האב נישט קיין ראיה. ברענג מיר א ראיה פון די מציאות. ברענג מיר א ראיה אז ס׳איז דא א כלל תאוה, דאס איז א קאטעגאריע. וויאזוי גייט עס אין די קאטעגאריע? דו האסט עס געזען? איך ווייס נישט. איך מיין אז ערנסט.
און זיי זענען אלע זייער זיכער אז זיי האבן עס געפילט, זיי האבן עס נישט געפילט. אונז פילן עקזעקטלי די אפאזיט. ס׳פילט זייער אנדערש איין תאוה פון די צווייטע תאוה. אפילו אין די זעלבע נושא [subject]. אפילו ווען ביידע גייען אריין אין די זעלבע מויל.
משל פון טרינקען: בראנפן קעגן ליקער
מגיד שיעור:
ס׳פילט אינגאנצן אנדערש. בראנפן איז נישט די זעלבע תאוה פון ליקער. איך פארשטיי נישט. אפילו אז ביידע זענען אלקאהאל. איך האב אן אנדערע תאוה. איך רעד פון די ריאליטי. איך ווייס נישט קיין לעוועל. תאוה, די לעוועל פון תאוה, די לעוועל פון האבן א חשק [desire]. פארוואס? פון וואו האסטו גענומען דעם כלל? ס׳איז דא א הידאניזם [hedonism], איך זיץ און איך עס, איך פרעס, איך טאנץ, איך שלאף מיט מענטשן.
But then remember, remember that’s also ווער ס׳איז זייער ליב צו דאווענען [pray] איז א הידאניסט אין יענע סענס. קען זיין. אונז האבן שוין מחליט געווען [decided] אין א פריערדיגע שיעור, there’s no reason to think that. You’re again making a כלל that you never saw.
ס׳איז דא א שיעור וויפיל כללים מען קען מאכן מיט חמשת החושים [the five senses] און נאך זאגן אז דאס איז די פירוש [explanation] אין א מקרא [Biblical verse], און ווער ס׳זאגט אנדערש זאגט א חידוש [novel interpretation]. ס׳איז פארקערט, דו מאכסט א כלל.
דער “אטרעקשאן = גרעוויטי” פארגלייך
מגיד שיעור:
איך האלט אויך, ווייסט וואס? ווייסט וואס נאך? דו ווייסט אז די אטרעקשאן פון מענטשן צווישן זכרים און נקבות איז די זעלבע ווי גרעוויטי. ס׳איז די זעלבע זאך, זאכן וואס שלעפן זיך איינער צום צווייטן. אמת? זעט זיך אז ס׳איז די זעלבע זאך. דו פארשטייסט אז… יא, ס׳איז א גוטע פאעטרי, אבער קיין שום שייכות [connection] האט עס נישט.
תלמיד:
פארוואס נישט? ס׳מאכט סענס.
מגיד שיעור:
פארוואס איך מיין אז ס׳איז אמת? ס׳האט נישט… ס׳האט נישט… ס׳האט less things in common. ס׳האט נישט… ס׳האט less things in common.
תלמיד:
באופן פרטי [in a particular way], איך גיי דיר צוריקקומען צו דעם. באופן פרטי איז עס אנדערש, ווייל דאס רעדט פון מענטשן און יענץ רעדט פון אלעס. אבער באופן כללי [in a general way] איז עס די זעלבע. ס׳איז א כח פון אטרעקשאן אין די וועלט, און גרעוויטי מיט סעקשועל אטרעקשאן איז די זעלבע זאך.
מגיד שיעור:
די ערשטע זאך, צו ציילן צוויי זאכן… אקעי, און עסן קוגל און עסן פאטעטא טשיפס איז אויף two different planes. וואס איז די שייכות צווישן די צוויי זאכן? פון וואו האסטו געטראפן די שייכות פון זיי? זיי גייען אריין אין די זעלבע מויל? ווייל זיי זענען צוויי זאכן וואס מען רעדט פון, סאו רעדן איז די זעלבע זאך? ס׳מאכט נישט קיין סענס.
תלמיד:
They both come from the same כח הנפש [power of the soul].
מגיד שיעור:
ווער האט אינווענטעד די כח הנפש? ס׳איז נישטא קיין שום כח הנפש. כח הנפש איז א טעאריע וואס אונז זאגן based אויף וואס אונז זעען. אמת? ווי איז די עדות [testimony/evidence] אויף די כח הנפש? ווי האסטו עס געזען?
תלמיד:
זייער גוט, ס׳איז א סברא [logical reasoning], אמת, און מ׳קען עס נאר זען בשכל [with intellect]. ס׳איז נישט קיין פילינג.
מגיד שיעור:
די פילינג איז אנדערש. די פילינג איז אויך אנדערש. איך ווייס נישט אז די פילינג איז די זעלבע.
תלמיד:
די יסוד [foundation] פון די פילינג איז די זעלבע?
מגיד שיעור:
בכלל נישט. די פילינג, איך וועל דיר זאגן זייער קלאר, ווייל אויב איינער פרעגט די קשיא [question] פון תענוגים רוחניים [spiritual pleasures], איך האב אויך הנאה [pleasure] פון תענוגים גשמיים [physical pleasures] און תענוגים רוחניים, זיי פילן נישט אנדערש אין קיין שום וועג? בכלל נישט בפרט. סתם שטותים [utter nonsense] מיט די לאקשן. זיי פילן נישט די זעלבע. ס׳איז גארנישט ענליך אין זייער פילינג.
און נישט נאר דאס, ווען די זעלבע… ניין, ניין, איך זאג אז ס׳איז נישט. געענדיגט. איך זאג אזוי פארקערט, אז זיי זענען נישט די זעלבע. איך בין מסכים [agree] אז מ׳קען ביידע רופן תאוה, אזוי ווי מ׳קען רופן אטרעקשאן ביידע אטרעקשאן. ס׳איז ענליך אפילו, איך זאג נישט אז ס׳איז ענליך.
דיסקוסיע: דער רמב״ם [Maimonides] און די שייכות פון תאוות
תלמיד:
איז וואס? וואס האט דער רמב״ם געגלייכט?
מגיד שיעור:
לאמיר… נישט עקזעקטלי, איך וויל נישט גיין אין א חילוק יעצט. זייער גוט. איך בין נישט מסכים מיט דיר אין דעם. איך זאג נאר אז דו פארשטייסט אז אפילו לויט דעם רמב״ם איז דאס נישט כפשוטו [literally] און נישט די זעלבע וועג. אמת?
תלמיד:
ניין, ניין. נישט כפשוטו מיינט נישט אז…
מגיד שיעור:
קיצור [in short], דו דארפסט א ראיה, אקעי? איך דארף אויך א ראיה אז ליב האבן פרענטש פרייס איז די זעלבע ווי ליב האבן קוגל. איך דארף א ראיה, איך האב נאכנישט געטראפן קיין ראיה. א ליסט, איך בין נישט גרייט צו טראכטן אז דאס איז די פשט [simple meaning]. דו זאגסט אז דאס איז די כלל. איך זע נישט וואס איז די כלל וואס איז ענליך צו ביידע.
די גשמיות׳דיגע לעוועל: נוטריענטס און פאנקציע
מגיד שיעור:
אויב דו וועסט זאגן בגשמיות [in physicality], אין די סענס אז ביידע געבן נוטריענטס פאר׳ן גוף, וועל איך מסכים זיין. אבער איך רעד נישט פון דעם, אמת? ביידע קענען ברענגען קינדער, אדער אזוי קען מען נישט האבן קינדער, אבער עניוועי קען מען ברענגען קינדער. מסכים, אויף דעם בין איך מסכים, אבער ס׳איז נישט נוגע [relevant].
ווייל מ׳רעדט דאך פריער אז אזוי ווי מ׳רעדט פון די נפש הזן [the nutritive soul], די וואס דארפן דאס, דאס ארבעט מיט אן אינדזשעקשאן אויך. דאס האט גארנישט מיט תאוות, אמת? מ׳קען מאכן ארטיפישל אינסעמינעישאן, וויאזוי הייסט דאס, און ס׳ארבעט פונקט אזוי גוט. אזוי ארום לעשות [to do] ארבעט פונקט אזוי גוט. סאו די דעפינישאן פון האבן קינדער, אדער פון אז עסן זאל מאכן חיות [vitality] פאר׳ן מענטש, דאס איז נישט די תאוה. די תאוה איז עפעס אנדערש, אמת? סאו נו פראבלעם, ס׳איז די זעלבע אין יענע סענס.
אבער מיר רעדן נישט פון די תאוה, מיר רעדן פון די חלק התאוה שבו [the part of desire within it]. דו קענסט עס רופן נפש, איך האב נישט קיין אנדער ווארט פאר דעם. די חלק הנפש שבו. ווער האט דיר איינגערעדט אז די זעלבע חלק הנפש האט ליב קוגל און האט ליב רבי עקיבא אייגער [Rabbi Akiva Eiger]? בעיסד אן וואס? נישט רבי עקיבא אייגער, קוגל מיט פיקלס.
תאוה און מחסור [lack/deficiency]
תלמיד:
אויב איז דא א סיבה [reason] פארוואס א מענטש האט א תאוה…
מגיד שיעור:
דאס איז טעאריעס, און למעשה [in practice] איז דאס נישט אמת, רייט? מענטשן האבן תאוות אפילו ווען זיי דארפן נישט עסן. און מיר רעדן דאך פון יענעם.
איך וויל קודם באמת ארויסברענגען וואס דער רמב״ם זאגט. און אנדערע ראיות. אבער איך בין נישט מחולק [disagree] אז דאס איז די פוינט פון די סטענדפוינט פון נעטשור, פון די סטענדפוינט פון גאט וואס האט עס געמאכט. ס׳רעדט זיך דאך אבער וואס ס׳איז, רייט? וואס איז עס? איך זע נישט פארוואס דו זאלסט טראכטן אז ס׳איז די זעלבע זאך ווי אז די תאוה איז די זעלבע ווי יענע תאוה. וואס איז די ראיה? וואס איז די מקור [source] צו טראכטן אז ס׳איז די זעלבע?
תלמיד:
אבער ס׳באווייזט נאך אז…
מגיד שיעור:
עגעין, פרימא פאציע [prima facie], על הפנים [on the face of it], אן די פעיס אוו איט, יו העוו טו פירסט שאו אז איט פילס די סעים עט ליסט. איי דאונט נאו, דעטס נאט טרו.
די ווערטער-ארגומענט: שפראך און קאטעגאריעס
תלמיד:
יא, יא, און דאס… ניין, די זעלבע ווערטער איז כמעט קיינמאל נישט קיין באווייז, נישט אויף די לעוועל.
מגיד שיעור:
פארוואס וואלטן מיר געהאט צו ווייניג ווערטער? בכלל, די דיקשאנערי איז נישט גענוג גרויס. איך האלט אז מ׳דארף פשוט מאכן נייע ווערטער א גאנצע צייט. יעדן טאג וואס דו זאגסט א שיעור זאגסטו צוויי דינים [laws/things] און דו זאגסט אז ס׳איז די זעלבע ווארט. יא, ווייל מ׳וואלט געדארפט… די שפראך איז ארים.
הונגער, דארשט, און אנדערע תאוות
תלמיד:
ביי די וועי, אונז האבן אנדערע נעמען פאר אנדערע פארטס, ביי די וועי. ס׳איז בכלל נישט אמת וואס דו זאגסט אז מיר האבן נישט אנדערע נעמען. דא זאגסטו אז דו ביסט דארשטיג, דא זאגסטו אז דו ביסט הונגעריג. א מורא׳דיגע [tremendous] חילוק.
מגיד שיעור:
דאס איז נישט די תאוה שבו. דאס איז די מחסור! דאס איז די מחסור! דאס איז די מחסור! דאס איז נישט די תאוה. הונגער מיינט… ביי די וועי, דו ביסט גערעכט, לאמיר נישט רעדן פון די גשמיות׳דיגע לעוועל פון הונגער, נאר ס׳גלוסט זיך מיר א שטיקל קוגל, ס׳גלוסט זיך מיר הונגעריגקייט, ס׳גלוסט זיך מיר דארשטיגקייט, און א דריטער מענטש גלוסט זיך אלקאהאל, און א פערטער מענטש גלוסט זיך א סיגארעטל, און מ׳דארף מדייק זיין [be precise] צו ס׳איז טאקע די תאוה לויט די כללים וואס מ׳לערנט.
על כל פנים [in any case], דאס זענען אנדערע תאוות, און ס׳רופט זיך… ס׳איז נישט די זעלבע זאך. דער׳ס נאו ריזן צו געס אז ס׳איז די זעלבע זאך.
צי א סיגארעטל איז א תאוה?
תלמיד:
א סיגארעטל איז א תאוה?
מגיד שיעור:
ניין, זיי האבן געלערנט אז ס׳איז נישט קלאר, מ׳דארף מדייק זיין. באט, דאונט געט מי אוועי אן דעט. ניין, ניין, איך האב וועגן דעם אן אנדערע שיעור צו רעדן אינגאנצן. און איך וועל דיר געבן אן אנדערע שיעור. ניין, אויך א טעלעפאן איז א תאוה. נישט יעצט, נו.
מסקנא: די הפשטות [assumptions] וואס מיר רעדן זיך איין
מגיד שיעור:
און מיר כאפן וואס איך טריי צו פארדרייען א קאפ. וואס איך טריי צו פארדרייען א קאפ איז אז אונז זענען זייער זיכער אין געוויסע הפשטות, און אונז רעדן זיך איין אז די הפשטות זענען נאך בגשמיות, און זיי זענען דעפיניטלי נאט בגשמיות, אין די סענס אין וואס אז מ׳קען געבן א מענטש א פיל [pill] און ער זאל האבן א, ער זאל נתקשה ווערן [become aroused], אדער אין די סענס אז מ׳קען אים אריינלייגן א שטיקל זרע [seed/sperm] און ער זאל האבן א בעיבי, אדער א שטיקל אפענדיקס.
תאוות, כללים, און די נוצלעכקייט פון הפשטות אין עבודת המידות
הפשטות זענען נישט גשמיות – און זיי זענען נישט אלע די זעלבע
Instructor: ער איז שוין מסכים צו אן אנדערע שיטה. ניין, אויך צו קויפן טעלעפאנען איז עס א תאוה. נישט יעדע נויז.
וואס איך כאפ מיר אז איך טריי צו פארדרייען א קאפ, וואס איך טריי צו פארדרייען א קאפ איז, אז אונז זענען זייער זיכער וועגן געוויסע הפשטות [abstractions], און אונז רעדן זיך איין אז די הפשטות זענען נאך בגשמיות. און זיי זענען דעפינעטלי נישט בגשמיות, unless you’re talking about at the very low level, אין די סענס אין וועלכע אז מ׳קען געבן פאר א מענטש א פיל און ער זאל נתעבר ווערן [become pregnant], אדער, יא, אדער אין די סענס אז מ׳קען אים אריינלייגן א שטיקל זרע [seed/sperm] און ער וועט האבן א בעיבי, אדער א שטיקל עסן און ער וועט ווערן שטארק. איך רעד נישט פון דעם. אויב דו רעדסט פון די תאוה [desire/craving] וואס איז א רוח [spirit], מיינט רוחניות [spirituality], ס׳איז עפעס א זאך וואס איך קען רעדן וועגן דעם, איך קען עס פילן אדער רעדן וועגן דעם, ס׳פילט נישט די זעלבע.
אפילו די תאוה, לאמיר עס זאגן נאך טיפער, אקעי? לאמיר זאגן אז תאוה, תאוות זיווג [sexual desire], קען מען עס ממש ליטעראלי פילן אין די בלוט, ס׳הייבט אויף עפעס אן אבר [organ/limb] אין די גוף, ס׳הייבט זיך אויף. ס׳פילט אבער אנדערש דעפענדינג אויף וועמען ס׳הייבט זיך אויף. בודקי מנסי [presumably a reference to different contexts], ס׳פילט נישט די זעלבע. איך ווייס נישט, where do you get the idea that it’s all the same? מענטשן רעדן א גאנצע צייט פון די חילוקים [distinctions]. דו קענסט גיין צו יעדע בוך אין די סטאר וואס רעדט וועגן דעם, וועט ער דיר זאגן אז ס׳איז דא אלע מיני סארטן און אלע מיני, ס׳ווענדט זיך פון וועמען ס׳איז, ס׳ווענדט זיך אין אזויפיל זאכן.
קען לאמיר אננעמען, ס׳איז א הפשטה אזויווי יעדע הפשטה וואס איז דא, און און ס׳איז פאלס. פאלס. ס׳איז נישט אנדערש ווי יעדע הפשטה וואס איז דא. די קוגל פון זונטאג און די קוגל פון זונטאג און די קוגל פון זונטאג נאכדעם, די חילוק איז נאר די צייט. די קוגל פון זונטאג איז נאך א מאל די זעלבע זאך. אויב ס׳איז די זעלבע זאך, קודם כל, ניין. ס׳איז זיכער אז שבת און זונטאג איז נישט די זעלבע. ס׳איז זיכער אז שבת און זונטאג איז נישט די זעלבע. פון זונטאג ביז מאנטאג איז אויך דא א חילוק פון זונטאג און מאנטאג.
ניין, ס׳איז ביידע די זעלבע קוגל. די מענטשן זענען אנדערש. אויב די מענטשן זענען אנדערש, איז עס טאקע אנדערש. די קוגל וואס מ׳עסט, די אייז וואס מ׳עסט פארן עסן און די אייז וואס מ׳עסט נאכן עסן זענען צוויי אנדערע תאוות, הגם ס׳איז ביידע אייז. נישט סעמענטיקס, אין די ריעליטי. וואס פילסטו? דו פילסטו די זעלבע? איך האב נישט גערעדט פון פילינגס, אבער מען דארף ערגעץ אנהייבן. א טייל וואס איז א פילינג, איך האב נישט קיין פילינגס, איך האב נישט קיין אראוזעל, איך האב נישט קיין אטרעקשן. ס׳איז אנדערש. אונז האבן זיך איינגערעדט, מען לייגט אונז אריין אין קאפ פון סאמווער, איך ווייס נישט פון וואו, עפעס א פאני הנחה [false assumption] איז דא, אז ס׳איז די זעלבע, און נאכדעם הייבט זיך אן צו פרעגן קשיות [questions/difficulties]. ס׳איז נישט די זעלבע, ס׳איז אנדערש.
דער רמב״ן׳ס קשיא און די פאלשע הנחה פון “עין לשון מקור”
Instructor: איך ווייס נישט פון וואו ס׳איז געקומען. איר האט מיר געזאגט אז דער רמב״ן [Ramban/Nachmanides] פרעגט א גוטע קשיא. וועלכע קשיא? איר האט מיר געזאגט אז דער אמת׳ער רמב״ן פרעגט וואס איז א קשיא. זייער גוט. דער רמב״ן׳ס קשיא איז בעסד אויף די פאני אסאמפשן [false assumption] אז עין לשון מקור [there is one source/root for all uses of a term], אקעי? און די תורה שטייט דאס נישט.
משל: דער וויץ פון “פעמילי, לאוו, און פילאזאפיע”
Instructor: איך קען פרעגן א זאך וואס איך וויל אייך זאגן. מיין טאטע פלעגט זאגן די דזשאוק, ער פלעגט פארציילן אן אלטע דזשאוק. יעדע מאל ווען איינער פון מיינע קינדער איז געגאנגען אויף א בשורות [meeting a potential marriage match], פלעגט ער אונז אימער געפרעגט, דער בחור [young man], וואס דארף ער רעדן מיט די מיידל? האט ער געזאגט, מ׳רעדט דריי זאכן: מ׳רעדט וועגן משפחה [family], ליבע [love], און פילאזאפיע [philosophy]. לאוו, מ׳רעדט וועגן פעמילי, לאוו, און פילאזאפיה.
איז דער בחור גייט צו די משפחה… ניין, מ׳רעדט וועגן פעמילי. דער בחור האט נישט געוואוסט וואס ער זאל רעדן. ער זאגט, מ׳רעדט וועגן די דריי זאכן: פעמילי, לאוו – מ׳רעדט וועגן ליבשאפט, ווייסט דער רבי – און פילאזאפיע. ווייסט ער, אזאך וואס האט א השקפה [worldview/philosophy]. איז דער בחור גייט אריין אין בשורות, ער קומט ארויס א מינוט שפעטער. וואס איז געווען? וואס האסטו געפרעגט? וואס האסטו גערעדט? האט ער געזאגט, איך האב גערעדט אלע דריי. איך האב געפרעגט, “האסטו א ברודער?” האט זי געזאגט, “ניין.” בין איך געגאנגען צו ליבע. “האסט ליב לאקשן?” האט זי געזאגט, “ניין.” האב איך געפרעגט, “ווען דו וואלסט געהאט א ברודער, וואלט ער ליב געהאט לאקשן?” דאס איז פילאזאפיע.
ניין, איך פרעג, וואס לערנט מען פון די משל? וואס? יא, וואס לערנט מען פון די דזשאוק? איך וויל וויסן צו די משל… איך פארשטיי אז… ניין, איך וויל וויסן… איך וויל אייך עפעס זאגן. אקעי, ווייל אין די זאך זאגט מען אז די ליבע פון לאקשן און די ליבע פון לאוו איז בעסיקלי… אונז אלע זאגן, אונז זאגן אז בעסיקלי האט מען געמאכט עפעס א זאך אזוי אז יעדע מאל ווען מ׳נוצט ליבע אויף א זאך וואס איז נישט אונז, איז עס איין זאך. איך פארשטיי אז ס׳איז נאריש, יא? אז ס׳איז א געוויסע נארישע טראכטן פון… ס׳איז, דו האסט א ברודער, און מ׳רעדט וועגן משפחה, מיינט מען מ׳איז קיין משפחה, און מ׳וויל רעדן אזוי ווי מיין ברודער איז עלטער, ארבעט מען יונגער ווי דער וואס האט מער חכמה [wisdom], און מ׳קען זאגן, ס׳איז א גוטע פילאזאפיע, נאר נישט וואס מ׳האט געמיינט.
נו, איך וויל נאר זאגן, אז דו זאגסט די כללים [general rules/principles] פון די זאכן…
כללים זענען נישט מעטאפיזיק – נאר עטיק (נוצלעכקייט)
Instructor: Of course, whenever I deny כללים, just to be very clear, when I deny כללים, I’m not talking metaphysics, נישט אויף דעם שיעור, נישט פאר metaphysics.
Student: ביידע.
Instructor: ס׳איז נאר פאר ethics. וואס איך מיין צו זאגן איז, אז איך האלט אז ס׳איז ווייניגער נוצלעך. Ethics מיינט, just to be clear, און according to most modern scientists, at least pragmatism און אזוי ווייטער, די concepts, אדער you can even say די levels of categories, די levels of כללים that we choose to speak about, that we choose to model, איז what is useful for us to achieve certain purposes. אמת? יעדע זאך אין די וועלט קען מען מאדעלן אויף זייער אסאך לעוועלס. לאמיר זאגן…
Student: וואס?
Instructor: ניין, נישט exactly. איך זאג אז א מאדעל, all models are false, some models are useful, right? Remember דעם slogan? א מאדעל, און איך זאג א כלל, ווען אונז רעדן פון כוחות הנפש [faculties of the soul], אזוי ווי אונז האבן געלערנט די הקדמה [introduction] פון אריסטו [Aristotle], אונז האבן געלערנט א הקדמה פון דעם, אז ווען אונז רעדן כוחות הנפש לגבי [regarding] ethics, רעדן אונז נישט הלכות קבלה [laws of Kabbalah/mysticism]. צו ס׳איז יא דא די כוחות, צו ס׳איז נישט דא, דאס פרעגן אין אן אנדערע שאלה אין אן אנדערע שיעור. אוודאי האלט איך אז ס׳האט עפעס א connection, אבער וואס אונז ווילן וויסן איז, צו ס׳איז נוצלעך צו רעדן, צו ס׳איז כדאי צו ווערן א בעסערער מענטש, right, צו רעדן פון דעם, right?
משל: די מעכאניקער און די קאר
Instructor: למשל, אזוי ווי אלע מיינע משלים [parables], ס׳איז א זייער basic זאך, אויב איך וויל פיקסן מיין קאר, דארף איך וויסן געוויסע השגות [concepts/understandings] וועגן די קאר. איך מוז כאטש וויסן אז א קאר האט אן engine מיט א transmission מיט אן, איך ווייס נישט וואס, electric system. און די כלל איז וויכטיג, ווייל איך דארף טשעקן צו ס׳איז א פראבלעם פון די transmission אדער פון די electric system אדער פון די fuel line, איך ווייס נישט וואס דריי סיסטעמס ס׳איז דא. קען זיין אז די השגות זענען די wrong השגות צו פארשטיין וויאזוי א קאר ארבעט אדער עפעס אזוי, איך ווייס נישט. פאר diagnostics איז עס א גוטע השגה, אקעי?
די זעלבע זאך, ווען אונז רעדן אז ס׳איז דא כללים לעניני מוסר [regarding ethics/character development], לעניני הנפש [regarding the soul], אין די קאנטעקסט, דער עיקר מיינען אונז אז ס׳איז יוספול [useful] צו רעדן וועגן דעם, און ס׳איז יוספול צו ווערן צו מען ווערט א בעסערע מענטש פון טראכטן דעם כלל. אז מען טראכט פון דעם כלל בדרך משל [by way of example], איז עס יא אינטערעסאנט.
טענות קעגן דער רמב״ן׳ס פריימינג
Instructor: ווען דער רמב״ן האט גערעדט, איך מיין אז דער רמב״ן׳ס פרעימינג איז עקסטרימלי מעסד אפ, און מעסעס פיפל אפ, און מען אלעס וויינט דא ימים אזא. ס׳איז מיך העלפט גארנישט, לאמיר זאגן אז עס ווילסט וויסן אז ס׳איז אמת, אז דאס איז א כוחי אטשאקציאנער [force of attraction]… איך האלט אויך אז ס׳איז אמת אז דאס איז א כוחי אטשאקציאנער וואס איז דאס זעלבע ווען די לבנה [moon] קידרייט ארום די וועלט און ווען מענטשן האבן ליב אן אנדערע מענטשן. איך האלט אויך אז ס׳איז אמת. אבער אויב מען רעדט עס סטעיס מסביר זיין [tries to explain] אויף חתונה [wedding] צו האבן, אדער אויף צו טרעפן א שידוך [match], אדער אויף צו ליב אויף ווי ער זאגט, יער פלעיינג וויז די ראנג לעוועל [you’re playing with the wrong level] אויף צו טשעכנל לתו [channel it], ער נעפט קיין פנות הרי [it doesn’t address the issue], א מלחמה זיין אז די זעמאל אין די לבנה איז די זעלבע מענע פון זייער גוט.
למשל ווען דער רבי׳ם זאגט די גאנצע צייט אזוי אין געוואלסן רפיות הנבר [in matters of character refinement], אזוי ווי ווער א מענטש מיט אים צו עסן זאל, צו יא גייט ארייף קיין זאכן, אדער רפיות זאגט פארשטרייט עס עפעס איז ראנג, און ניצט די דערס ווען א מענטש דאסנט ענדעסטענד וואס איז רעלי רייט און וואס איז רעלי ראנג. נא, אקעי. עס איז דא א כולל צוויי אינטערעסטענע זענען. און דער רבונג איז ניצט שוין טייט די בייבער, you don’t understand anything! וואס פארשטיי איך בעסער? וואס פארשטייען דא מיינט, אז איך קען עפעס טון, איך קען נאר עפעס א חוזה [vision/understanding] אויף די זויסטע. וואס טו איך אויף מיטן מאכן אריינעמענגען די אלע זאכן אין איין קוגל אין איין טאפ? אקעי. וואס טו איך אויף מיט דעם?
ערשטע טענה: עס מאכט די תורה׳ס הלכות צו א “waste of time”
Instructor: Actually, I make everything worse. I’ll tell you why. because you end up not understanding. קודם כל, אויב דו וואסט א איד, און דו זאגסט אז די היבערסט, הערסט אויף צו פארשטיין די גאנצע תורה אמת, און די גאנצע תורה זאגסט אז דעיס איז דעי חפות [this is the desire] יא און דענער חפות נישט, און ביי דיך איז אלעס כמות [quantitative]. So, the whole תורה seems to be some sort of waste of time. לגבי די נושא פון… זיי זאגן דיר אז די אלע בעלי מוסר [ethical teachers] זייער בפירוש [explicitly], איך ווייס נישט וואס איז דער רבינו יונה [Rabbeinu Yonah] און דער רמב״ן, זיי ברענגען די אלע זאכן, זיי זאגן אז מ׳קען מקיים זיין [fulfill] גאנץ תרי״ג מצוות [613 commandments], אקעי, חוץ לויט דער רמב״ן׳ס פירוש אויף די מצוה פון קדושים תהיו [you shall be holy], און זיין א שייגעץ גמור [complete scoundrel].
It’s something very weird about saying this. Not only in like I have to believe that the תורה makes you a better person or something, in the sense that the תורה actually does have what to say about הנהגה [conduct/behavior]. ס׳איז נישט אמת, ס׳איז נישטא קיין ספר הקדושה [Book of Holiness] אין דער רמב״ם [Rambam/Maimonides]? ס׳איז נישטא קיין יורה דעה [Yoreh De’ah – section of Jewish law]? די גאנצע אידישע קיטשן און די אידישע בעדרום איז פול מיט הלכות [Jewish laws], און דו זאגסט waste of time, you could do all these הלכות און בי ירושה [be a scoundrel]. עפעס איז דא wrong, די הלכות זענען דאך עקזעקטלי וועגן דעם, אמת? דאס איז איין טענה וואס איך האב.
צווייטע טענה: עס איז ווייניגער נוצלעך ווי מענטשן טענה׳ן
Instructor: די צווייטע טענה וואס איך האב… נישט ארי איך האב עס, איך מיין, יא, לאמיר זאגן איך האב עס. די צווייטע טענה איז that it seems to be a lot less useful than people pretend that it is. אין אנדערע ווערטער, האב ווייניגער תאוות. אקעי, so, קודם כל, what does that even mean? איך זאג נישט אז ס׳זאגט מיר נישט קיין פראקטישע זאך וואס צו טון. פראקטיש, עס די לעצטע שטיקל קוגל, עס נישט. איך ווייס נישט, קען זיין ס׳מיינט עפעס.
די הויפט-טעאריע: תיקון הנפש דורך מחשבה
Instructor: What I’m saying is that it doesn’t give you what to do, is because, remember, אז א basic theory וואס איך האב דא אין די אלע שיעורים איז אז ס׳איז דא עפעס א תועלת [benefit] פון פארשטיין כללים אין די נושא פון ethics, right? ס׳איז נישט נאר למעשה [for practical action]. אויב ס׳וואלט געווען נאר למעשה, וואלט נישט געווען קיין איין שיעור, ווייל די שיעור קען גארנישט אויפטון, אמת? פארוואס טענה׳ן מיר אז ס׳איז יא דא א חלק הלימוד [part of study]? ס׳איז דא technical theories און הסברים [explanations] און פארשידענע שיטות [different approaches] איבער דעם.
אבער וואס מיר טענה׳ן איז אזא אינטערעסאנטע זאך, אז די נפש [soul], לאמיר זאגן די… וואס ס׳מיינט צו זיין א מענטש, איז א דבר הנתפס במחשבה [something grasped through thought], אמת? א דבר הנתפס, מ׳קען עס כאפן, אבער מ׳קען עס נישט כאפן מיט טון. מיט טון האלט מען דערויף, אבער ס׳איז א דבר הנתפס במחשבה. מיט פארשטיין א געוויסע תיאוריה [theory] דערפון, א געוויסע הבנה [understanding] דערפון, און נישט נאר די תיאוריה, מ׳דארף עס אויסארבעטן אין life און אזוי ווייטער, כאפט מען עס אן.
Like, א מחשבה [thought], א תפיסה [grasp/conception], א השגה [intellectual attainment], מ׳כאפט עס אן אין א געוויסע וועג. דערפאר, אויב דו ווילסט מתקן זיין [repair/fix] דיין נפש, אויב דו ווילסט ווערן א בעסערער מענטש, דארף די זאך וואס דו ארבעטסט אויף זיין אין דיין קאפ, אין דיין RAM, אין דיין active memory, כדי דו זאלסט קענען ארבעטן דערויף. דערפאר, עס איז מיין טעאריע. גוט? די טעאריע איז געבויט אויף אסאך זאכן, אבער דאס איז מיין טעאריע. און געדענקט די טעאריע, ס׳איז א טעאריע. שטימט? און דערפאר, if you think, דאס איז צו פארשטיין, נאר דערפאר, if you think אז all there is to the תאוות of a person,
[Text continues beyond this chunk]
דער מאדעל פון דער נפש באשטימט וואס מען קען פארריכטן
דער פראקטישער עיקר – “אקטיוו מעמארי” טעאריע
און דערפאר, אויב דו ווילסט מתקן זיין דיין נפש, אויב דו ווילסט ווערן א בעסערע מענטש, דארף די זאך וואס דו ארבעטסט אויף זיין אין דיין קאפ, אין דיין RAM, אין דיין active memory, כדי דו זאלסט קענען ארבעטן דערויף. דאס איז מיין טעאריע. די טעאריע איז געבויט אויף אסאך זאכן, אבער דאס איז מיין טעאריע. און דו קענסט דינגען די טעאריע, ס׳איז א טעאריע. שטימט?
קריטיק פון דעם סימפליסטישן / בינערן מאדעל פון תאוות
און דערפאר, if you think, נאר, if you think that all there is to the תאוות [ta’avos: desires] of a person איז דאס, like, זייער simple, binary thing, number thing, אביסל מער, אביסל ווייניגער, אדער בכלל אינגאנצן נישט, און געוואלט געגעבן, נישט געוואלט געגעבן, איך ווייס נישט וועלכע סארט זאכן, then, you have, ערשטנס, you have a wrong model, but the worst thing איז נישט אז דו האסט א wrong model, you have a less useful model, ווייל איך קען גארנישט טון מיט דעם כמעט.
And not only that, then איז נישטא גארנישט וואס דו קענסט טון, די מאדעל געבט דיר נישט, קודם כל ווייל ס׳איז wrong, אבער אויך די מאדעל געבט דיר נישט קיין זאך וואס צו ארבעטן אויף. ס׳געבט דיר נישט, ס׳לייגט דיר נישט אריין אין דיין קאפ, אין דיין תפיסה [tafisah: conception] וואס דו האסט יעצט וועגן וואס א מענטש איז, אזא סארט זאך וואס קען ווערן actually בעסער.
ס׳קען נישט ווערן בעסער, וועגן דעם רוב מענטשן וואס האבן די מאדעל don’t actually believe אין תיקון המידות [tikkun hamiddos: character refinement], right? They only believe אין war, right? They don’t believe אין peace, right? They believe אין “לנצח נצחים חרבך” [lenetzach netzachim charbecha: your sword forever and ever], right? מ׳גייט זיך שלאגן מיט די יצר הרע [yetzer hara: evil inclination] עד ביאת המשיח [ad bi’as hamashiach: until the coming of the Messiah], אזוי גלייבן רוב חסידישע ספרים וואס רעדן וועגן די נושא, for a good reason, because די structure וואס זיי זעען פון די soul doesn’t allow for anything else.
מ׳קען נישט געווינען, מ׳קען נאר מאכן genocide, מ׳קען נאר אויסהארגענען די נפש הבהמית [nefesh habehemis: animal soul], אזויווי ס׳שטייט אין תניא [Tanya]. מ׳קען אים אויסלערנען גארנישט, אמת? מ׳קען אים, זיי גייען, מ׳קען אים הרג׳ענען. מ׳קען אים אויסלערנען עפעס? ניין, מ׳קען אים נישט אויסלערנען, אמת?
קריטיק פון “אתכפיא” / “אתהפכא” אין תניא
“אתכפיא” [iskafya: subjugation], “אתהפכא” [is’hap’cha: transformation], יא, אבער וואס מיינט דאס? וואס מיינט דאס? “אתכפיא” איז “אתהפכא”. וואס מיינט דאס? “אתהפכא” פשוט, דו נעמסט די זעלבע תאוה [ta’avah: desire] און דו לייגסט אריין א גוטע מחשבה [machshavah: thought]. ריבונו של עולם [Ribbono shel Olam: Master of the Universe], אין וועלכע וועג איז דאס די זעלבע תאוה? I’m so confused. You forgot to mention the whole thing. I don’t know what the תניא means. איי דאונט נאו, ער איז מסביר וואס ער מיינט. אקעי, פארוואס זאגט ער ווערטער און מקומות [mekomos: sources]? ער קען רעדן וועגן די רעאליטעט, און ער רעדט פון די טענות.
אינטעראקציע מיט א תלמיד – פראקטישע רעזולטאטן
תלמיד: זייער גוט. ווען איך זאג נעהי, מיין איך נאר א משל [mashal: parable] מען זאל עס פארשטיין. איך מיין אז ס׳מאכט ערגער.
מגיד שיעור: וואס מאכט ערגער?
תלמיד: ווען א מענטש האט א פראבלעם מיט חילול שבת [chillul Shabbos: desecration of the Sabbath], און איך גיי אים זאגן הנאה יצא [hana’ah yatza: the pleasure has left].
מגיד שיעור: ניין, ניין. דאס איז חינוך [chinuch: education], איך רעד נישט פון דעם. דו רימעמבער אז מיר פרובירן נישט צו באקומען א פראקטישע רעזולטאט. פראקטישע רעזולטאטן, ביי די וועי, פראקטישע רעזולטאטן ווערן נישט באקומען. דאס מוז זיין קלאר, פראקטישע רעזולטאטן ווערן נישט באקומען אין דעם וועג, פאר די מערסטע חלק. מען באקומט נישט קיין פראקטישע רעזולטאטן. מיר קענען אריינגיין מיט מענטשן און טשעקן. ווייל דאס איז אן אנדערע חקירה [chakirah: investigation], אן אנדערע טענה.
און איך האלט אז א גרויסע סיבה פארוואס מען באקומט נישט קיין פראקטישע רעזולטאטן איז ווייל מיר ארבעטן אויף ציפורים של עבודת עולם [tzipporim shel avodas olam: birds of idol worship]. און דור של עבודת עולם [dor shel avodas olam: generation of idol worship] איז איין כלל [klal: principle], ווי ס׳שטייט אין די גמרא [Gemara: Talmud], מ׳קען נישט אויפטון אויף א דור של עבודת עולם נאר מיט תשובה [teshuvah: repentance] און מיט אלע מיני טייערע תרופות [teruos: remedies]. ס׳איז נישט אזוי פשוט. מ׳מאכט א דקל ליפ ארויס אויף. ס׳איז נישט אזוי פשוט. מ׳קען נישט מאכן א דור של עבודת עולם. איז קודם כל, דאס ארבעט נישט.
צווייטנס, יו פארגעט אז איך האב א פארשלאג וואס ארבעט יא, לדעתי [le-da’ati: in my opinion]. אלע די רעש׳עס [reshoyos: objections] זענען טאקע נאר גוט צו מאכן פלאץ פאר א פארשלאג וואס ארבעט יא. אבער קודם האק איך אויף דאס וואס ארבעט נישט, ווייל איך האב געזאגט אז די וועלט האט א טעות, און א מינונג צו זאגן אז יעדע שיטה [shittah: approach] וואס די וועלט האט איז א טעות. איך דארף זאגן וואס די טעות איז. און די טעות איז דאס.
דער פרויד׳יאנישער מאטעריאליזם – דער טיפערער טעות
נאך א זאך איז, איך קען דיר זאגן נאך איין וועג פון מסביר זיין, אז דאס איז, אוודאי איז עס א פאנטאזיע, סאו ס׳איז נישט טאקע דאס, אבער די פאנטאזיע איז זייער מאטעריאליסטיש, ריכטיג? ס׳איז אנגענומען אזוי ווי ר׳ זיגמונד פרויד [R’ Sigmund Freud] האט געזאגט, אז וואס האלט אים ביים מענטש? וואס ער וויל האבן. דאס איז די גאנצע. אמת?
וואס איז דער מענטש? איין פשוט׳ע זאך מוז מען אים אויסרייבן. ס׳איז נישט קיין חילוק [chiluk: distinction] אין זיין קאפ און זיין קערפער, און זיין העכערע חלק פון זיין גוף און זיין נידעריגע חלק פון זיין גוף – אלעס איז די זעלבע זאך. דאס איז וואס א מענטש וויל. ס׳איז נאר דא איין זאך וואס הייסט פלעזשור, און פלעזשור מיינט ביי אים חוש המישוש [chush hamisush: sense of touch], יא? עפעס א באטן אויף די מענטש׳ס גוף וואס האט ליב וואס טאטשט זיי. און דאס האבן מענטשן ליב.
און דאס איז אלעס אנדערש וואס מ׳טוט, דאס וואס דו זאגסט דו האסט ליב ביי זיינס, דו האסט יענץ ליב ביי זיינס, דו טוסט בהיתר [be-heter: permissibly], דו טוסט באיסור [be-issur: prohibitedly], אלע די חילוקים אר פעיק, רייט? אין די סענס אוו סייקאלאדזשי זיי זענען פעיק, רייט? דאס וואס ר׳ פרויד האט מסביר געווען פאר די אידן. נישט נאר ר׳ פרויד האט אזוי געזאגט, נאר די רמב״ן [Ramban: Nachmanides] האט אזוי געהאלטן, אמת? אלע די חילוקים אר קיינד אוו פעיק.
דעריבער, אוו קארס יא קען טריק יא. איך קען מיין אייגענעם מוח [moach: mind] קען מיר טריקן, איך קען אפילו פארענטפערן מיין כוונות [kavanos: intentions], איך האב חוזק [chozek: strength] געמאכט. וואס העלפט אז מ׳זאגט אז מ׳זאל נישט טראכטן פון א פרוי און נישט גיין אין א פרוי? ווייל ס׳איז א וועג פון, ווי איך האב געזאגט אין אן אנדערע שיעור וועגן צדקה [tzedakah: charity], ס׳איז א וועג פון גיין אינדירעקט, און ס׳העלפט פאר א מענטש. מ׳זאגט אים, אזוי, אזוי האבן ווייניגער. אזוי ווי דער רמב״ם [Rambam: Maimonides] זאגט אויף עריות [arayos: forbidden relations], אזוי סאמהאו איז דאס א טריק צו מאכן ווייניגער, זאל זיין אזוי.
באט פאנדאמענטעלי, יאר סטילי סעיאינג אז ס׳איז דא נאר איין זייער סימפל און מאטיריאליסטיק זאך אין יומען דיזייערס, און דיזייערס האבן צו טון מיט רירן א גוף, איך רעד נאך נישט בכלל פון עפעס מער מאראליש אין דעם, וואס איז אלעס באטענס וואס מ׳פרעסט.
אבסורדע קאנסעקווענצן פון דעם רעדוקטיוויזם
אין אנדערע ווערטער, טעארעטיקלי איז די זעלבע תאוה צו… וויאזוי הייסט עס… עד כדי כך [ad kedei kach: to such an extent], אין חסידות האט מען געזאגט אז זיך קראצן די פינגער איז די זעלבע תאוה ווי פגם הברית [pegam habris: sexual sin]. און פגם הברית איז די זעלבע תאוה ווי אשת איש [eishes ish: married woman]. ס׳איז דאך נארמאל, אמת?
אין די תורה שטייט אז ס׳איז דא א חילוק, אמת? דאס וואס א בתולה [besulah: virgin] איז איסור עשה [issur aseh: positive prohibition], און אשת איש איז א חיוב מיתה [chiyuv misah: capital punishment], און זיך קראצן די פינגער איז נישט אפילו א מצוה [mitzvah: commandment], ס׳איז נישט אפילו אן עבירה [aveirah: sin], אמת?
באט אין דיין קאפ, ווייל דו ביסט אזא מאטיריאליסט, ווייל דו טראכטסט אז אלעס איז באטענס וואס מ׳דרוקט, איז אלעס די זעלבע זאך. איך קען גיין צוריק צו קעגן די תורה, באט ס׳איז אויך קעגן ריעליטי. און נישט נאר ס׳איז קעגן ריעליטי, נאר ס׳איז אין די סענס אוו אסומינג א זייער ווירדלי… יא, ס׳איז קעגן סייקאלאדזשי, ס׳איז קעגן פילינגס. ס׳איז א זייער ווירדלי מאטיריאליסטיק טעאריע וואס מאכט א רעדוקציע. ס׳איז מעמיד אלע זאכן וואס מענטשן פילן אז ס׳איז אזוי דייווערס, יעדער איינער האט ליב עפעס אנדערש, און האט ליב דווקא דעם און איז פארעקלט פון יענעם, זאגט אים פרויד, “ע, דו ביסט נישט פארעקלט, דו מיינסט צו זאגן אז ביי דיין באטן דרוקט מען אזוי.”
דו כאפסט? פארוואס וויל איך מיין צו זאגן? אפשר מיין איך נישט צו זאגן? פארוואס דארף איך גלייבן אז איך מיין צו זאגן? מענטשן גלייבן עס ווייל אונז האבן אן אסאמפשן וואס זאגט אז אלעס מוז זיין באטענס וואס מ׳דרוקט. אלעס איז אלעס אונטער א גוט.
דער פאזיטיווער פארשלאג – טעיסט קען זיך טוישן
די רעאליטעט איז נישט אזוי, און נישט נאר אויב מיר האלטן אז די רעאליטעט איז נישט אזוי, we’ll be able to actually teach our body to like, our body or our soul, to like things, to like the correct things. איז עס נישט אזוי קאמפליצירט, אזוי ווי מענטשן טוישן זייער טעיסט א גאנצע צייט, און אזוי ווי מענטשן דורך עדזשוקעישן באקומען טעיסט אין געוויסע זאכן, וואס דארף נישט זיין די ריכטיגע קשיא, און די אנדערע זאכן דארף מען רעדן וועגן דעם.
על כל פנים [al kol panim: in any case], אזוי ווי מיר קענען זען, without getting into the complication of taste and sense און וואס איך האב געפרעגט היינט, in any sense, it’s pretty obvious that life experience and certain trainings actually do teach your taste.
דער הויפט-ביישפיל: חתונה אלס תיקון התאוות
אזוי ווי, למשל [le-mashal: for example], א איד וואס האט חתונה [chasunah: wedding], הערט ער אויף, at least אין א major way, אויב ער האט גוט חתונה, אויב ער האט ליב זיין ווייב, אויב ער האט נישט ליב זיין ווייב, נישט נאר ליב זיין ווייב, אויב ער האט צוליב בבחינת גופניות [be-vchinas gufniyus: in a physical sense], right? ווייל “הרחק מן הכיעור” [harchek min haki’ur: distance yourself from ugliness] שטייט אין די גמרא איז ער מקיים [mekayem: fulfilling], ער דארף זיין נמשך [nimshach: attracted] צו די ווייב, נישט נאר ליב האבן אזויווי א חבר [chaver: friend]. אמת? מפורש׳ע [mefuresheh: explicit] גמרא אין קידושין [Kiddushin].
יא, אויב ער האט ליב זיין ווייב, ער איז נמשך צו איר, איז דעמאלט איז דאס trained, דאס האט אויסגעלערנט זיין כח התאוה [koach hata’avah: power of desire]. לאמיר זאגן ס׳איז דא פשוט א בית הכח התאוה [beis hakoach hata’avah: seat of the power of desire], נישט קיין חילוק. די תאוה, די אהבה [ahavah: love], איז בכלל המצוה [bichlal hamitzvah: included in the commandment]. און לאמיר זאגן אז אפילו ס׳איז נישט קיין מצוה, it doesn’t make a difference, ס׳איז א גוטע זאך, right?
און יעצט, דער מענטש, ער האט actually מתקן געווען [metaken: repaired] זיין גאנצן כח המשיכה [koach hameshichah: power of attraction]. פארשטייט זיך, ס׳בלייבט איבער, ס׳איז דא גענוג פאר אסאך מאל. אבער at least דער פארט וואס איז אריינגעגאנגען אין זיין ווייב, יעצט, ס׳איז נישט אמת אז ווען ער גייט צו זיין ווייב האט ער די זעלבע תענוג [ta’anug: pleasure] וואס ער וואלט געהאט מיט א צווייטן אדער מיט זיך אליינס. ס׳איז בכלל נישט אמת. דו קענסט עס טרייען צו זען אז ס׳איז נישט די זעלבע זאך.
און דאס איז די תירוץ [teirutz: answer]. פארדעם זאגט די גמרא אז חתונה האבן איז די תיקון [tikkun: repair] פאר די אלע זאכן. די main תירוץ, right? ווען אלע בחורים [bachurim: young men] וואס פרעגן די קשיא [kushya: question] וואס זאל מען טון וועגן תאוות, די תירוץ איז חתונה האבן. אזוי זאגט יואל דיר אלט, אבער אזוי שטייט אין די הייליגע תורה. אמת? מ׳קען חתונה האבן פריער, דאס איז שוין פרטים [peratim: details], but די תירוץ ultimately איז דאס, right?
קשיא: פארוואס העלפט חתונה?
און וואס מיינט דאס? פרעגן מענטשן א קשיא, right? איך האב שוין אמאל נאכגעזאגט די קשיא, אז ס׳איז דאך אים וואס העלפט נישט. מאכט נאך ערגער לויט די חירות [cheshbonos: calculations], אמת? אויב ער איז א בחור איז ער א פרוש [parush: abstinent], האט ער גארנישט צו טון מיט די גאנצע נושא. אויב ער איז אן אינגערמאן און ער איז נישט קיין פרוש, ער נעמט עס די תאוה, ווערט ער מער, אה, פארוואס דארף ער זיין א פרוש?
תירוץ: ספעציפישע משיכה, נישט גענעריק פלעזשור
איז אזוי, יעצט זאג איך אז ניין. אויב דו טראכטסט פון די לעוועל נאר פון די גוף, נאר פון די מאטעריאליסטיק לעוועל, אזוי ווי א פרוי דארף טראכטן, וואס דו ביסט גערעכט, הייסט עס מאכט נאר ערגער. אבער אויב דו פארשטייסט אז ס׳איז דא דא א טעיסט, ס׳איז דא דא א משיכה [meshichah: attraction], דו קענסט עס רופן רוחניות [ruchniyus: spirituality], אבער א ספעציפישע משיכה וואס מיר האבן גערעדט לעצטע וואך, אז ער וויל די פרוי.
יעצט, נישט נאר דעם, נאר ווי חז״ל [Chazal: our Sages], אזוי שטייט אין די גמרא בפירוש [be-feirush: explicitly], אז נישט נאר דעם, נאר יעדע פרוי וואס ער זעט אין די גאס, יעדע מאל וואס ער ווערט נתעורר [nis’orer: aroused], וויל ער אמת׳דיג זיין ווייב. אזוי טראכט ער אמת׳דיג. אמת? שטייט אזוי אין די גמרא? און וואס וועט ער טון? וואס? ווי האסטו געטראפן די גמרא? ס׳שטייט אין די גמרא, דו זיכסט עס אויף, דו קענסט עס טרעפן אין די גמרא. ס׳שטייט בפירוש אין די גמרא.
ווייל דאס איז דאך פשוט בסברא [be-sevara: logically], אמת? דאס איז דאך פשוט. לאמיר דרייען די קושיא [kushya: question]. א בחור טאר זיך נישט דרייען מיט פרויען, אזוי ווי אן אינגערמאן, פארוואס? ווייל אן אנדערע פרוי, די אנדערע פרוי האט ער נישט ליב יענע אנדערע פרוי, ס׳איז א פרעמדע פרוי, ער האט נישט ליב. דעמאלט טאר ער נישט, ס׳איז נישט מותר [mutar: permitted]. אויב ער קען זיך, איז עס א קיין שאלה, דארף ער נישט זיין נאנט.
אבער סתם א פרוי וואס ער קען נישט, האט ער א חלק׳ל, דעמאלט איז זיין גוף איז די כח [koach: power], אבער זיין גוף איז די כח באלאנגט פאר זיין ווייב. ער דערמאנט זיך אז ער האט ליב זיין ווייב, נישט ער דערמאנט זיך אז ער האט ליב צו דזשוינען די באטנס וואס מ׳פרעסט. אזוי שטייט אין די הייליגע גמרא, און אזוי איז אויך די מציאות [metzi’us: reality].
און דעריבער, חוץ אויב ער האט נישט ליב די ווייב, דעמאלט הייבט זיך שוין אן די גאנצע מעשה [ma’aseh: story], און אויב… וואטעווער, ער האלט אז ס׳איז אן איסור [issur: prohibition] ליב צו האבן, זיכער.
פארוואס דער מאטעריאליסטישער מאדעל פארשטערט דעם תיקון פון חתונה
סאו, דו כאפסט… נו, ווייט, ווייט, דו כאפסט וויאזוי מאכן אלעס די זעלבע מאכט זאכן ערגער? ווייל יעצט, די בעסיק תקנות חכמים [takanos chachamim: rabbinic enactments] און תקנות התורה [takanos haTorah: Torah enactments] פון חתונה קען נישט העלפן פאר דעם מענטש. ווייל ער ווייסט נישט אז ס׳איז דא אזא זאך ווי ליב האבן זיין אייגענע ווייב, וואס איז נישט די זעלבע זאך ווי ליב האבן צו האבן א געוויסע תענוג פון חושי המישוש, וואס איז גראדע חל [chal: applicable] אויף די אייגענע ווייב, ווייל דעמאלט איז עס מותר, און נאך א מזל [mazal: luck] אז ער האט א ווייב, אדער וואס דו ווילסט טון בהיתר [be-heter: permissibly]. שטימט?
דאס איז מיין בעסיק טענה [ta’anah: argument], און שוין. און אויב ענק זענען נישט מסכים [maskim: agreeing], זאלן ענק טענה׳ן מיט מיר.
שליסל-פרינציפ: “וויאזוי מען פארשטייט זיך, אזוי ווערט מען”
דו כאפסט פארוואס איך זאג אז איך בין נישט מסכים? ווייל די וועג וואס מ׳פארשטייט זיך אליינס איז וואס מ׳איז טאקע, לויט וויאזוי מען פארשטייט די אייגענע נפש [nefesh: soul], אזוי ווערט מען טאקע, ווייל אויף דעם בויט מען זיך. שטימט?
סאו אויב איינער איז נישט מסכים, איז ער טאקע נישט. רייט? דער וואס טראכט אז א מענטש איז א דבר גופני מאוד [davar gufni me’od: very physical thing] און זייער סימפל און באטום וואס מען פרעסט, ער איז טאקע אזא מענטש. ס׳האט צו טון וואס מען טראכט, און מען ווערט טאקע אזא.
זעלבסט-פארשטאנד און מציאות: די אמת׳ע נאטור פון דעם מענטש
די אידענטיטעט צווישן זעלבסט-פארשטאנד און זעלבסט-רעאליטעט
אינסטרוקטאָר:
איך כאפ אפילו נישט פארוואס דו ווילסט זאגן אז זיי זענען נישט מסכים [agreeing], ווייל די וועג וויאזוי מ׳פארשטייט זיך אליין איז וואס מ׳איז טאקע. און לויט וויאזוי מ׳פארשטייט די אייגענע נפש [soul], אזוי ווערט מען טאקע, ווייל אויף דעם בויט מען זיך. שטימט?
סאו אויב איינער איז נישט מסכים, איז ער טאקע נישט, right? דער וואס באטראכט אז א מענטש איז א דבר גופני מאוד [a very physical/bodily thing], און זייער סימפל און באטן וואס מ׳פרעסט, ער איז טאקע אזא מענטש. ס׳האט צו טון וואס מ׳טראכט, און ער ווערט טאקע אזא מענטש, און ער איז טאקע.
די אפווייזונג פון רעלאטיוויזם: פארוואס עס איז נישט “אין תפיסה דו תפיסה”
אינסטרוקטאָר:
סאו אויב איינער קומט און טענה׳ט אז ס׳איז אזוי, איז דאך מיר נישט שייך צו זאגן, איך ווייס, אין תפיסה דו תפיסה [to each his own perception], פאר דיר איז עס טאקע אמת, דו פארשטייסט? אבער פאר אנדערע מענטשן איז עס נישט אמת.
און מיין טענה איז, ס׳איז נישט אמת אפילו פאר יענעם מענטש, און ער דארף תשובה טון [repentance/return].