הלכות תלמוד תורה פרק א
אין דעם שיעור ווערן געלערנט הלכות תלמוד תורה פרק א', וואס באהאנדלט די גרונטלעכע חיובים פון לימוד התורה. דער רמב"ם לייגט אויס ווער איז מחויב צו לערנען (און ווער איז פטור), די חיוב פון א טאטע אויסצולערנען זיין זון, דער אונטערשייד צווישן תורה שבכתב און תורה שבעל פה, און די סדר החינוך פון קינדער. עס ווערט אויך דיסקוטירט די פראגע פון פרויען לערנען תורה, די חלוקה פון לימוד אין דריי חלקים (מקרא, משנה, תלמוד), און די חיוב צו לערנען ביז דעם לעצטן טאג פון לעבן.
▶ לצפייה ללא יוטיוב / Watch without YouTube ✕ חזרה ליוטיוב / Back to YouTube
📖 טקסט הפרק / Chapter Text (Sefaria) ›
סיכום השיעור 📋
סיכום פון דער שיעור: הלכות תלמוד תורה, פרק א’
—
הקדמה: מקום פון הלכות תלמוד תורה אין ספר המדע
דער רמב”ם שטעלט הלכות תלמוד תורה אלס דריטע סעט הלכות אין ספר המדע, נאך הלכות יסודי התורה און הלכות דעות.
פשט: די סדר איז: ערשט יסודי התורה (אמונה), דאן דעות (מידות טובות), און דאן תלמוד תורה.
חידושים:
1. דער לאגישער סדר פון ספר המדע: מ’קען דאס פארשטיין אויף צוויי אופנים: (א) ערשט דארף א איד *וועלן* זיין א איד (יסודי התורה = אמונה), דאן דארף ער וויסן וויאזוי צו זיין א מענטש (דעות = דרך ארץ קדמה לתורה), און ערשט דאן קען ער ווערן א תלמיד חכם. (ב) אלטערנאטיוו: הלכות תלמוד תורה איז אויך פון די „דברים שהן תחילת הכל, יסוד הכל” — אן תורה-לערנען ווייסט מען נאך גארנישט פון תורה.
—
מנין המצוות: צוויי מצוות עשה
„יש בכללן שתי מצוות עשה: ראשונה — ללמוד תורה, והשנית — לכבד מלמדיה ויודעיה.”
פשט: אין הלכות תלמוד תורה זענען דא צוויי מצוות עשה: (1) לערנען תורה, (2) מכבד זיין די וואס לערנען אויס תורה און די וואס ווייסן תורה.
חידושים:
1. „ללמד” איז נישט אן עקסטערע מצוה: דער רמב”ם רעכנט נישט אויס „ללמד תורה” (אויסלערנען פאר אנדערע) אלס א באזונדערע דריטע מצוה, כאטש אין מנין המצוות אין דער הקדמה שטייט „ללמוד תורה וללמדה”. דאס ווייזט אז ללמד איז נישט א באזונדערע מצוה, נאר א חלק פון דער זעלבער מצוה פון ללמוד. ללמד איז אן השלמה (פארפולשטענדיגונג) פון ללמוד — א מענטש הייבט אן מיט אליין לערנען, און ווען ער קען שוין גוט, איז דער נאטירליכער המשך אז מען לערנט אויס מיט אנדערע. איין מצוה מיט צוויי שטופן. דאס ווערט באשטעטיגט שפעטער דורך דעם כלל „שכל החייב ללמוד חייב ללמד” — ווייל א פרוי איז פטור פון ללמוד, איז זי אויטאמאטיש פטור פון ללמד. ווען עס וואלט געווען א באזונדערע מצוה פון ללמד, וואלט מען אפשר געזאגט אז אויב ס’איז נישטא קיין טאטע, זאל די מאמע האבן דעם חיוב.
2. „מלמדיה ויודעיה” — צוויי קאטעגאריעס כבוד: „מלמדיה” מיינט דער וואס איז *דיין* רבי (א ספעציפישער דין כבוד הרב — פרק ד’), און „יודעיה” מיינט סתם א יודע התורה וואס יעדער איד דארף מכבד זיין (אן אלגעמיינער דין — פרקים ה’–ו’).
3. אונטערשייד צווישן כבוד תלמידי חכמים דא און אין הלכות דעות: אין הלכות דעות (פרק ו’) איז געשטאנען „הוי דבק ביודעיו” — דאס איז א דין פון זיך דרייען ארום גוטע מענטשן כדי זיך אפצולערנען פון זייערע הנהגות (אפילו אן ער רעדט גארנישט — פון זיינע מעשים לערנט מען). דארט איז דער כבוד ווייל ער איז אן אדם חכם/צדיק. אבער דא, אין הלכות תלמוד תורה, איז דער כבוד ספעציפיש פאר זיין חלק המלמד/היודע שבו — עס העלפט נישט אז ער איז א צדיק, ס’מוז זיין אז ער טוט די ארבעט פון אויסלערנען תורה אדער ער ווייסט תורה.
4. דריי מיני כיבודים אין ספר המדע: (א) „ולדבקה בו” — כבוד השם, מכבד זיין א צדיק/אדם גדול אפילו מ’פארשטייט נישט אין לערנען; (ב) זיך אפלערנען פון הנהגות — נישט דווקא גמרא, נאר פון וויאזוי ער פירט זיך; (ג) „לכבד מלמדיה ויודעיה” — כבוד באופן אז מען לערנט תורה פון אים, מען ברענגט ארויס זיין חשיבות אלס מלמד.
5. כבוד אלס תנאי אין לערנען: מכבד זיין תלמידי חכמים איז א *תנאי* אין לערנען — אז מען זאל נעמען גענוג ערנסט דעם לימוד. ווען מען איז מכבד דעם מלמד, נעמט מען אים ערנסט און לערנט מען פון אים. אין מורה נבוכים זאגט דער רמב”ם אז דער טעם פון כבוד תלמידי חכמים איז אז דורכדעם נעמט מען זיי ערנסט און מ’לערנט פון זיי.
6. [דיגרעסיע: פאראלעל צו יסודי התורה און דעות:] די צוויי מצוות פון תלמוד תורה שפיגלען אפ יסודי התורה און דעות: ללמוד תורה כולל מעשה בראשית/מרכבה (= ידיעה, פאראלעל צו יסודי התורה), און כבוד מלמדיה ויודעיה איז א חלק פון הנהגות (פאראלעל צו דעות).
—
פרק א’ הלכה א’: ווער איז פטור פון תלמוד תורה
„נשים ועבדים וקטנים פטורים מתלמוד תורה.”
פשט: פרויען, קנעכט, און קטנים זענען פטור פון דער מצוה פון תלמוד תורה.
חידושים:
1. קטנים — פטור מצד עצמו, אבער חיוב אויפ’ן טאטע: א קטן אליין האט נאך נישט קיין חיובים (ווי ביי אלע מצוות), אבער עס איז דא א חיוב אויפ’ן טאטע אים אויסצולערנען תורה אפילו ווען ער איז נאך קליין, פון „ולמדתם אותם את בניכם לדבר בם”. דאס איז מער ווי סתם חינוך — עס איז א ספעציפישער חיוב פון תלמוד תורה אויפ’ן טאטע.
2. אונטערשייד פון מצוות חינוך: מצוות חינוך איז נישט א מצוה פון *אויסלערנען* עפעס, נאר א מצוה פון *טון מיט אים* די מצוה (ז.ב. דער טאטע נעמט דעם קינד’ס האנט און שאקלט ד’ מינים — דורכדעם ווערט ער מורגל). אבער תלמוד תורה איז א ספעציפישער חיוב פון *אויסלערנען* — „ולמדתם אותם”.
3. [דיגרעסיע: צי חינוך שטאמט פון תלמוד תורה?] אפשר די גאנצע מקור פון חיוב חינוך קומט פון „ולמדתם אותם את בניכם” — ווען מען לערנט אויס א קינד וועגן ד’ מינים און מ’איז מחנך אים אין מצוות, איז דאס אויך א פארט פון וואס די תורה זאגט. דאס וואלט אויך ערקלערן פארוואס דער רמב”ם הייבט אן מיט ווער עס איז *פטור* — ווייל קטנים זענען נישט אינגאנצן פטור, דער טאטע האט א חיוב.
—
פרק א’ הלכה א’ (המשך): חיוב אויפ’ן טאטע — בנו ובן בנו
„כשם שאדם חייב ללמד את בנו, כך הוא חייב ללמד את בן בנו, שנאמר ‘והודעתם לבניך ולבני בניך’.”
פשט: נישט נאר דיינע קינדער, נאר אויך דיינע אייניקלעך ביסטו מחויב אויסצולערנען תורה.
חידושים:
1. דער פסוק „והודעתם” — מעמד הר סיני: דער פסוק רעדט פון „אשר היית עומד לפני ה’ אלוקיך בחורב” — מעמד הר סיני. דער חיוב איז מודיע צו זיין פאר די דורות אז די אבות האבן געלערנט תורה ביי מעמד הר סיני — א חזרה אויף מעמד הר סיני.
2. „בן בנו” — דווקא בן בנו, נישט בן בתו? עס איז אנגעדייט געווארן אז דער חיוב איז דווקא בן בנו (זון’ס זון), נישט בן בתו (טאכטער’ס זון).
—
פרק א’ הלכה א’ (המשך): חיוב אויף יעדן חכם — ללמד כל התלמידים
„ולא בנו ובן בנו בלבד, אלא מצוה על כל חכם וחכם מישראל ללמד את כל התלמידים, שנאמר ‘ושננתם לבניך’ — ‘לבניך’ אלו תלמידיך, שהתלמידים קרויים בנים, שנאמר ‘ויצאו בני הנביאים’.”
פשט: יעדער חכם אין ישראל איז מחויב אויסצולערנען אלע תלמידים. „ושננתם לבניך” — חז”ל האבן מקבל געווען אז „לבניך” מיינט „אלו תלמידיך”, ווייל תלמידים ווערן גערופן „בנים”.
חידושים:
1. „חכם” נאר ביי תלמידים, נישט ביי קינדער: דער רמב”ם זאגט אז די מצוה צו לערנען מיט תלמידים איז נאר אויף א „חכם” — „מצוה על כל חכם וחכם”. אבער ביי אייגענע קינדער שטייט נישט קיין תנאי פון חכם. יעדער טאטע איז „גענוג חכם” פאר זיין אייגענעם קינד — ער קען אים כאטש לערנען „תורה צוה לנו משה” אפילו ווען ער איז נישט קיין חכם. אבער פאר פרעמדע מענטשן’ס קינדער איז נישטא קיין חיוב אויף א נישט-חכם.
2. פארוואס שרייבט די תורה „לבניך” מערערע מאל? אויב „בניך” מיינט תלמידים, פארוואס שטייט „לבניך ולבני בניך”? דער תירוץ: די תורה וויל אונז לערנען א דין קדימה. „לבניך” שטייט מערערע מאל, „בני בניך” שטייט נאר איין מאל, און תלמידים איז נאר מרומז — דאס ווייזט דעם סדר פון וויכטיגקייט. עס איז נישט אז מ’איז פטור פון די אנדערע, נאר ס’איז א דין קדימה — אזוי ווי ביי צדקה, וואו מ’איז מחויב פאר יעדן, אבער ס’איז דא א סדר ווער קומט פריער.
—
הלכה ב’: דין קדימה, חיוב לשכור מלמד, און „בחינם”
„להקדים בנו לבן בנו, בן בנו לבן חבירו… חייב לשכור מלמד לבנו ללמדו, ואינו חייב ללמד בן חבירו אלא בחינם.”
פשט: ס’איז דא א סדר קדימה: ערשט דער אייגענער זון, דאן אן אייניקל, דאן בן חבירו. פאר אן אייגענעם קינד איז דער טאטע מחויב צו דינגען א מלמד; פאר בן חבירו איז מען נאר מחויב צו לערנען בחינם.
חידושים:
1. צוויי חילוקים צווישן בנו און בן חבירו: (א) דין קדימה — אויב א מענטש האט א ברירה, קודם דארף ער לערנען מיט זיין קינד. (ב) חיוב לשכור מלמד — פאר אן אייגענעם קינד, אויב דער טאטע קען נישט אליינס אויסלערנען, איז ער מחויב צו דינגען א מלמד (דער מלמד ווערט א שליח פון דעם טאטע). אבער פאר בן חבירו איז נישטא אזא חיוב — מ’איז נאר מחויב צו לערנען מיט אים בחינם אויב מ’קען.
2. וואס איז דער מקור אז מ’דארף דינגען א מלמד? עס איז שווער צו געפינען א קלארע מקור אין גמרא. פארקערט — די גמרא (בבא בתרא כ”א ע”א) ברענגט אז תקנת יהושע בן גמלא האט געמאכט אז מ’שטעלט אוועק מלמדים פאר די גאנצע שטאט — וואס משמע אז פריער איז עס נישט געווען קיין חיוב אויף דער ציבור. דער רמב”ם האט אוודאי געהאט א מקור (אפשר א מדרש רבה — „צו את בני ישראל על תלמוד תורה”), אבער ס’איז נישט קלאר. לכאורה איז עס פשוט: אויב דו האסט א חיוב און דו קענסט נישט אליינס, דארפסטו עס טאן דורך א שליח — שלוחו של אדם כמותו, יד פועל כבעל הבית.
3. [דיגרעסיע: מעשה מיט ר’ חיים קאניעווסקי און ר’ גדליה נאדל:] ר’ חיים קאניעווסקי האט געשריבן דעם ספר „קרית מלך” אויף מקורות פון רמב”ם. ר’ גדליה נאדל האט געבעטן דעם ספר, אריינגעקוקט, און געזאגט: „זאג אים אז וואו מ’דארף אים, העלפט ער נישט” — א הערה אז ביי שווערע מקורות (ווי דער חיוב לשכור מלמד) ברענגט דער ספר נישט קיין באפרידיגנדע מקורות.
4. צי דארף מען דינגען א מלמד פאר אנדערע אידן’ס קינדער? ניין. דער רמב”ם מאכט א קלארע חילוק — פאר דיין אייגענעם זון ביסטו מחויב צו דינגען, פאר יענעם’ס זון ביסטו נאר מחויב צו לערנען בחינם אויב דו קענסט אליינס. דאס איז דער חילוק צווישן א חיוב וואס ליגט אויף דיר (בנו) צו א חיוב וואס איז נאר „מזכה זיין אנדערע” (בן חבירו).
5. „אלא בחינם” — וואס מיינט דאס? דער חיוב צו לערנען מיט יענעם’ס קינד איז נאר אויב מ’טוט עס בחינם. ס’איז נישט אז מ’דארף ארויסגעבן געלט פאר יענעם.
6. צי איז מען יוצא נאר מיט דינגען א מלמד? קיינער איז נישט באמת יוצא נאר מיט שיקן דאס קינד אין חדר. די שעה וואס דער טאטע לערנט אליינס מיט זיין קינד טוט אסאך מאל מער אויף ווי פופצן שעה מיט’ן מלמד. דער חיוב לשכור מלמד איז א מינימום — אבער דער טאטע דארף זיך אומקוקן אויף זיינע קינדער’ס לערנען. אויב מ’זעט אז דאס קינד דארף מער, איז מען מחויב צו דינגען א פריוואטן מלמד אויך.
7. חיוב ארויסצוגעבן געלט פאר תלמוד תורה: תלמוד תורה איז א מצוה וואס איז מחייב ארויסצוגעבן געלט — דער מלמד ווערט א שליח (שלוחו של אדם כמותו, יד פועל כבעל הבית), און דאס מאכט עס צו א חיוב וואס פאדערט ממון. דאס איז נישט סתם א מצוה וואס מ’טוט אויב מ’קען — ס’איז א חיוב וואס פאדערט אקטיווע השתדלות.
—
הלכה ג’: „מי שלא לימדו אביו” — חיוב ללמוד את עצמו
„מי שלא לימדו אביו — חייב ללמד את עצמו כשיכיר, שנאמר ולמדתם אותם ושמרתם לעשותם.”
פשט: איינער וואס דער טאטע האט אים נישט אויסגעלערנט, איז ער נישט פטור — ער איז מחויב זיך אליינס אויסצולערנען ווען ער „דערקענט” — ווען ער ווערט גענוג קלוג צו פארשטיין אז ער דארף לערנען.
חידושים:
1. „כשיכיר” — ווען הייבט זיך אן דער חיוב? צוויי פשטים: (א) ווען ער האט *איינגעזען* אז ער קען נישט — ער רעקאגנייזט זיין אייגענעם חסרון אין תורה; (ב) ווען ער איז גענוג קלוג/פקח אז ער קען אליין לערנען. „כשיכיר” קען אפשר מיינען אפילו *פאר* ער איז א גדול — אז דער חיוב צו לערנען אליין קומט נישט דווקא ביי גדלות, נאר ביי א שטאפל פון פקחות/הכרה.
2. א חידוש — אפשר א חיוב נאך פאר בר מצוה: לויט דעם וואס א קטן ווערט אויסגעלערנט תורה דורך א נייעם דין אויפ’ן טאטע, קען „כשיכיר” מיינען אפילו אז ער איז עלף-צוועלף יאר אלט. אויב זיין טאטע האט אים נישט אויסגעלערנט, איז ער מחויב *אליינס* זיך צו טרעפן א מלמד. דער פסוק „ולמדתם אותם ושמרתם לעשותם” שטיצט דאס — ווייל *פאר* ער איז מחויב במעשה המצוות, איז ער שוין מחויב בתלמוד. דאס פאסט מיט דעם כלל „תלמוד קודם למעשה” — קודם *בזמן*, עס קומט פריער.
3. דער פסוק „ולמדתם אותם ושמרתם לעשותם” — דער הסבר: אזויווי די תכלית פון לערנען איז אנצוקומען צו קענען טון די מצוות („ושמרתם לעשותם”), קען מען נישט זאגן „איך בין אן אונס, מיין טאטע האט מיך נישט אויסגעלערנט.” דו *מוזט* לערנען אליין כדי צו קענען מקיים זיין מצוות.
4. דער חיוב איז נישט אפהענגיג פון טאטע’ס חיוב: מ’זאל נישט מיינען אז ווייל דער חיוב ליגט אויף דעם טאטע, איז דער זון פטור אויב דער טאטע האט נישט מקיים געווען. דער זון האט אן אייגענעם חיוב אויף זיך אליינס.
5. פארבינדונג צו אברהם אבינו: דער לשון „הכיר” שטייט ביי אברהם אבינו — „הכיר את בוראו”. אברהם „לא היה לו מלמד, אלא הכיר מעצמו” — זיין טאטע האט אים נישט אויסגעלערנט, און ער האט אליינס פארשטאנען אז ער איז מחויב. דאס איז א מקור פאר דעם דין אז „מי שלא למדו אביו” מוז אליין דערקענען זיין חיוב.
—
הלכה ג’ (המשך): „תלמוד קודם למעשה”
„וכן אתה מוצא בכל מקום — תלמוד קודם למעשה, שהתלמוד מביא לידי מעשה ואין המעשה מביא לידי תלמוד.”
פשט: לערנען תורה קומט פאר טון מצוות, ווייל דורך לערנען ווייסט מען וואס צו טון, אבער דורך טון אליין לערנט מען נישט.
חידושים:
1. „קודם” — קודם בזמן אדער קודם בחשיבות? (א) „קודם בזמן” — לערנען קומט כראנאלאגיש פריער, מ’מוז ערשט וויסן וואס צו טון פאר מ’טוט עס; (ב) „קודם בחשיבות” — לערנען איז חשוב’ער ווי מעשה. דער רמב”ם’ס לשון „שהתלמוד מביא לידי מעשה” משמע מער קודם בזמן. אבער די גמרא’ס חקירה איז „תלמוד גדול או מעשה גדול” — מיט דעם לשון „גדול” (חשיבות), נישט „קודם”. דער רמב”ם’ס שינוי לשון צו „קודם” קען זיין א באוואוסטע בחירה.
2. תלמוד איז אליינס א מעשה — וואס איז דער חידוש? תלמוד תורה איז דאך גופא א מצוה, א „מעשה”. דער חידוש: תלמוד איז חשוב’ער ווי *אלע אנדערע* מצוות צוזאמען. יעדע אנדערע מצוה איז א מצוה לעצמה, אבער תלמוד תורה איז א *יסוד* פאר אלע תרי”ג מצוות — אין תלמוד איז אנטהאלטן אלע מצוות. דערפאר קען מען נישט זאגן „איך ארבעט כדי צו קענען בארגן געלט פאר מענטשן (הלוואת חן), איך האב נישט קיין צייט צו לערנען” — ווייל תלמוד איז נישט נאר איין מצוה, עס איז דער יסוד פון אלעם.
3. פארבינדונג צו ספר המדע: דאס איז אויך דער טעם פארוואס דער רמב”ם האט הלכות תלמוד תורה אריינגעלייגט אין ספר המדע — ווייל תלמוד תורה איז א „יסוד התורה”, נישט בלויז איין מצוה צווישן אנדערע.
—
הלכה ג’ (סוף): חתונה האבן vs. לערנען — „יצרו מתגבר עליו”
דער רמב”ם’ס שיטה (אין הלכות אישות): אויב איינער’ס נפשו חשקה בתורה, און חתונה האבן וועט אים אוועקנעמען פון לערנען, מעג ער זיך פארשפעטיגן מיט חתונה האבן (כבן עזאי). אבער אויב זיין יצר איז מתגבר עליו — מוז ער חתונה האבן.
פשט: צו לערנען דארף מען האבן „דעת פנוי” אדער „לב פנוי” — א קלארע קאפ. אויב איינער קען נישט לערנען ווייל ער האט נישט קיין ווייב און זיין יצר איז מתגבר עליו, איז ער מבטל תורה.
חידושים:
1. „יצרו מתגבר עליו” איז נישט דוקא אז ער איז „אראפגעדראפט”: עס מיינט נישט נאר אז ער טוט ח”ו עבירות. עס מיינט אז רוב טאג איז ער טרוד ביצרו — ער האט מחשבות זרות, ער האט נישט קיין „לב פנוי”, ער לערנט נישט מיט א קלארע קאפ. אפילו אויב ער טוט נישט קיין עבירה ממש, אפילו אויב ער לערנט רוב צייט — אבער די *קוואליטי* פון לערנען איז נישט דא.
2. דער חשבון פון „רחיים על צוארו” vs. „יצרו מתגבר עליו”: א מענטש מיינט אמאל אז די פינאנציעלע לאסט פון חתונה האבן איז שווער. אבער ס’קען זיין אז די מחשבות וואס האלטן אין איין אריינקומען אין קאפ זענען שווערער ווי „רחיים על צוארו.” א מענטש דארף זיך אויסרעכענען אליין וואס איז אים שווערער — דאס איז א פערזענליכע חשבון.
—
הלכה ד’: דין קדימה — „הוא קודם לבנו”
„היה הוא צריך ללמוד תורה ויש לו בן ללמוד תורה — הוא קודם לבנו… ואם היה בנו נבון ומשכיל יותר ממנו — בנו קודם.”
פשט: אויב א מענטש דארף נאך אליין לערנען תורה, און ער האט אויך א זון וואס דארף לערנען, קומט ער אליין קודם. אבער אויב דער זון איז א נבון ומשכיל — קלוגער און מער מצליח אין לערנען ווי דער טאטע — קומט דער זון קודם.
חידושים:
1. די פראקטישע דילעמע: א איד ארבעט א גאנצע וואך, שבת האט ער צייט — זאל ער לערנען אליין אדער מיט זיינע קינדער? אדער: ער האט געלט נאר פאר איין מלמד — פאר זיך אדער פאר’ן זון? אדער: איינער מוז ארבעטן און דער אנדערער קען לערנען — ווער גייט אין ישיבה? דער רמב”ם פסק’נט: „הוא קודם לבנו.”
2. דער מקור — „חייך קודמים”: דער אייגענער חיוב צו לערנען איז א גרעסערע קדימה ווי דער חיוב אויסצולערנען דעם זון. די גמרא אין קידושין רעדט וועגן דעם — „ללמוד” (אליין לערנען) איז א גרעסערער חיוב ווי „ללמד” (אויסלערנען אנדערע).
3. דער טאטע קען נישט זיך „פטור’ן” דורך דעם זון: אפילו ווען דער זון איז א געלונגענער עילוי, מיינט נישט אז דער טאטע קען זאגן „ברוך השם, מיין זון לערנט, איך בין א איד, איך וועל טון מיין זאך.” א מענטש דארף זיך *אליין* מלמד זיין. דער זון קען נישט טון דעם טאטע’ס „דזשאב” אנשטאט אים.
4. „בנו נבון ומשכיל” — מ’קוקט אויף דעם „ביגער פיקטשער”: ווען דער זון איז טאקע א נבון ומשכיל — ער וועט *אסאך מער* מצליח זיין ווי דער טאטע — קומט דער זון קודם. מ’זוכט נישט נאר *דיין* אדער *דיין קינד’ס* תכלית, נאר מ’זוכט וואס איז בעסער פאר *כלל ישראל*, פאר *די תורה*. דאס פאסט מיט וואס דער רמב”ם האט געזאגט אין הלכות דעות — אז א מענטש זאל האבן קינדער ווייל אפשר וועט אויסוואקסן א גדול בישראל. מ’טאר נישט זיין „סעלפיש.”
5. פראקטישער ביישפיל: ער האט א יונגל פון פינף יאר וואס ער דארף לערנען מיט אים חומש — „שאר בעלי חיים לא יאכלו” — וואס דער טאטע קען שוין. פון דעם לערנען וועט דער טאטע נישט ווערן קיין תלמיד חכם. אבער אויב ער איז א דרייסיג-יעריגער בחור וואס קען זיך אוועקזעצן און לערנען זאכן וואס ער האט נאכנישט געלערנט — דאן איז ער קודם.
6. „וויפיל בעסער זאל דער זון זיין?” ווען זיי זענען „שוה בשוה” איז „הוא קודם” — אבער דער זון מוז זיין *אסאך* בעסער כדי ער זאל קודם זיין. דער רמב”ם’ס לשון „נבון ומשכיל יותר ממנו” משמע א סיגניפיקאנטע מעלה.
—
הלכה ד’ (המשך): סדר החינוך — ווען און וויאזוי לערנט מען מיט א קינד
„משיתחיל התינוק לדבר מלמדו ‘תורה צוה לנו משה’ ופסוק ראשון מפרשת שמע. ואחר כך מלמדו מעט מעט פסוקים פסוקים עד שיהיה בן שש או בן שבע — הכל לפי בריאו — מוליכו אצל מלמד התינוקות.”
פשט: דער סדר החינוך: (א) ווען ער הייבט אן רעדן — „תורה צוה לנו משה” און דעם ערשטן פסוק פון שמע ישראל. (ב) דערנאך צוביסלעך פסוקים. (ג) ביי זעקס אדער זיבן (לויט ענטוויקלונג) — צום מלמד תינוקות.
חידושים:
1. „תורה צוה” און „שמע ישראל” — צוויי עיקרי אמונה: דער רמ”ק (ר’ משה קורדובירו) אין פרדס רימונים זאגט אז די צוויי פסוקים קעגנען די צוויי עיקרי אמונה: (א) „שמע ישראל” — אז ס’איז דא א באשעפער (מציאות ה’), (ב) „תורה צוה לנו משה” — אז ער האט געגעבן די תורה (נבואה/תורה מן השמים). דאס שטימט מיט דעם רמב”ם’ס עיקרים אין הלכות יסודי התורה.
2. [דיגרעסיע: מעשה מיט דער נודע ביהודה:] דער נודע ביהודה איז אמאל ארומגעגאנגען אין מאנאסטעריס זוכן אידישע קינדער. ווען די אדמיניסטראציע האט געלייקנט, האט ער געבעטן צו רעדן א מינוט צו די קינדער. ער האט הויך געזאגט „שמע ישראל!” — און ער האט געזען ווער פון די קינדער ווערט נתרגש, און אזוי האט ער געוואוסט ווער ס’איז אידן. דאס ווייזט ווי טיף „שמע ישראל” זיצט אין א אידיש קינד.
3. „לפי בריאו” — אינדיווידועלע ענטוויקלונג: „בריאו” מיינט „בריאותו” — זיין פיזישע/מענטאלע ענטוויקלונג. עס איז נישט א פיקסירטע עלטער, נאר לויט דעם קינד’ס מעטשוריטי.
4. דער ערשטער שטאפל איז תורה שבכתב (פסוקים), נישט תפילות: דער רמב”ם שטעלט אוועק אז דער סדר איז ערשט פסוקים, נישט תפילות. [דיגרעסיע: „מודה אני” איז א שפעטערע נוסח:] „מודה אני” איז א חידוש פון אחרונים — עס שטייט נישט אין דעם ערשטן פלאץ אין „סדר היום” פון ר’ משה בן מכיר, און איז ממש א שפעטערע תקנה. די נוסח אליין איז שפעט, כאטש דער ענין פון דאנקען דעם אייבערשטן שטייט יא איבעראל.
5. „מלמד תינוקות” — א מוסד, נישט דער טאטע: פראקטיש איז עס נישט ריאליסטיש אז דער טאטע אליין זאל זיצן אויסלערנען דעם גאנצן חומש. ווען דאס קינד איז נאך קליין, איז „תורה צוה לנו משה” נישט עפעס וואס מ’טוט א גאנצן טאג — דער טאטע זאגט עס מיט אים פון צייט צו צייט. אבער איינמאל מ’דארף א סיסטעמאטישן לימוד, דארף מען א מלמד.
6. צי קען/דארף די מאמע זאגן „תורה צוה” מיט’ן קינד? בדרך כלל טוען עס מער די מאמעס — זיי זענען מער מיט די קליינע קינדער. אבער לויט דעם רמב”ם איז דער חיוב אויף דעם טאטע, נישט אויף דער מאמע (נשים זענען פטור). ווען דער טאטע זאגט „תורה צוה” מיט’ן קינד, איז ער מקיים א מצות עשה; ווען די מאמע טוט עס, איז עס א חשוב’ע זאך, אבער זי איז נישט מקיים די מצות עשה. דער טאטע זאל נישט מוותר זיין אויף זיין מצוה. מ’קען אויך זאגן אז די מאמע טוט עס אלס שליח פון דעם טאטע.
—
הלכה ד’ (המשך): שכר לימוד — תורה שבכתב vs. תורה שבעל פה
„הואיל ומנהג המדינה ליקח מלמד תינוקות בשכר — נותן לו שכרו. וחייב ללמדו בשכר עד שיקרא תורה שבכתב כולה. מקום שנהגו ללמוד תורה שבכתב בשכר — מותר ללמד בשכר. אבל אסור ללמד תורה שבעל פה בשכר, שנאמר ‘ראה למדתי אתכם חקים ומשפטים כאשר צוני ה’ אלקי’ — מה אני בחנם, אף אתם בחנם.”
פשט: דער טאטע איז מחויב צו באצאלן א מלמד ביז דאס קינד לערנט אויס גאנץ תורה שבכתב. תורה שבכתב — מ’מעג נעמען שכר. תורה שבעל פה — אסור צו נעמען שכר.
חידושים:
1. דער חילוק צווישן תורה שבכתב און תורה שבעל פה — דער טעם: דער פסוק זאגט „כאשר צוני” — און „מצוה” איז תורה שבעל פה. דעריבער איז דער איסור דוקא נוגע אויף תורה שבעל פה. תורה שבכתב האבן די אידן אראפגעשריבן די לשון און זיך אליין גע’חזר’ט, אבער תורה שבעל פה האט משה רבינו געדארפט מיט זיי איבערגיין און פעסט לערנען — דארטן איז ער געווען דער עיקר מלמד, און דארטן גילט דער כלל „מה אני בחנם אף אתם בחנם”.
2. וויאזוי מעג דער מלמד נעמען שכר פאר תורה שבכתב? די גמרא גיט כמה אופנים: (א) שכר בטלה — דער מלמד באקומט נישט שכר פאר’ן לערנען אליין, נאר פאר’ן בטל זיין פון אנדערע ארבעט. (ב) שכר פיסוק טעמים / טעמי המקרא — מ’מעג נעמען שכר פאר לערנען טראפן (ניקוד, טעמים), ווייל דאס איז נישט „תורה” אליין, נאר א טעכנישע זאך. דער רמב”ם אין פירוש המשניות ברענגט דעם יסוד.
3. משה רבינו אלס דער ארכיטייפ פון א מלמד: ווען א איד לערנט מיט סיי וועם, איז ער אזויווי משה רבינו, און משה רבינו איז דער „קאפי” פון דעם אייבערשטער כביכול. דער אייבערשטער לערנט מיט משה, משה לערנט מיט דיר, און דו לערנסט ווייטער — א שלשלת פון לימוד בחנם. ווען דו לערנסט, דארפסטו טראכטן אז דו גייסט בדרכי השם.
4. „אמת קנה” — אויב מ’טרעפט נישט בחינם, דארף מען באצאלן: דער רמב”ם זאגט: „לא מצא מי שילמדהו בחנם — ילמוד בשכר, שנאמר אמת קנה.” פאר תורה (וואס ווערט אנגערופן „אמת”) דארף מען באצאלן. עס איז אסאך וויכטיגער אז דיין זון זאל יא לערנען, ווי אויף מקיים צו זיין דאס שטיקל הלכה פון לערנען בחנם. דאס גילט סיי פאר זיין זון סיי פאר זיך אליין.
5. דער רמב”ם אלס בעל השמועה — ער האט עס אליין מקיים געווען: דער רמב”ם אליין האט קיינמאל נישט גענומען קיין געלט פאר לערנען. אין פירוש המשניות אבות האט ער א „רוח” (שטארקע מיינונג) אויף דעם. זיין ברודער ר’ דוד האט אים מפרנס געווען, אדער ער איז געווען א דאקטאר.
6. למאי נפקא מינה וויאזוי דער רמב”ם פסק’נט (שכר בטלה אדער שכר פיסוק טעמים)? דער חילוק איז רעלעוואנט פאר תורה שבעל פה: אויב דער היתר איז נאר „שכר פיסוק טעמים,” דאן ביי תורה שבעל פה (וואו ס’איז נישטא קיין טעמי המקרא) איז נישטא קיין היתר. אויב דער היתר איז „שכר בטלה,” קען מען אפשר מאכן א היתר אויך פאר תורה שבעל פה.
—
הלכה ה’: כל איש מישראל חייב בתלמוד תורה
„כל איש מישראל חייב בתלמוד תורה, בין עני בין עשיר, בין שלם בגופו בין בעל יסורים, בין בחור בין זקן גדול… אפילו עני המתפרנס מן הצדקה ומחזר על הפתחים, ואפילו בעל אשה ובנים — חייב לקבוע לו זמן לתלמוד תורה ביום ובלילה, שנאמר והגית בו יומם ולילה.”
פשט: יעדער אינדיווידועלער איד איז מחויב אין תלמוד תורה, אן קיין אויסנאמען. ער מוז קובע זיין א צייט צו לערנען ביום ובלילה.
חידושים:
1. דער רמב”ם ציילט אויס יעדע סארט מענטש — פארוואס? קיין לעבנס-אומשטאנד איז נישט א תירוץ:
– עני — הלל הזקן איז געשטאנען אין שניי אויפן דאך כדי צו הערן תורה.
– בעל יסורים — פאר אים איז שווערער צו לערנען, אבער נאך אלץ דארף ער לערנען וויפיל ער קען.
– בחור — יצרו מתגבר עליו.
– זקן — מ’זאל נישט זאגן „לאמיר קודם ארבעטן א פאר יאר, מאכן אסאך געלט, און נאכדעם ריטייערן און ווערן א תלמיד חכם.” אויך ווען תשש כוחו, איז ער אויך בחיוב.
– עני המתפרנס מן הצדקה — אפילו איינער וואס דארף ארומגיין קלאפן אויף טירן.
– בעל אשה ובנים — איינער וואס האט שוין א עול אויף זיך.
2. דער חילוק צווישן דעם חיוב „כל התורה כולה” און דעם חיוב „קביעות עתים”: אפילו אויב דו קענסט נישט מקיים זיין דעם חיוב צו קענען כל התורה כולה, האסטו נאך אלץ א באזונדערן חיוב צו לערנען יעדן טאג תורה — ביום ובלילה. דאס איז א חיוב בפני עצמו.
3. „והגית בו יומם ולילה” — דער מקור: דער פסוק שטייט אין ספר יהושע. „והגית” מיינט טראכטן, לערנען בעיון — נישט סתם זאגן ווערטער, און נישט תפילה.
4. וואס מיינט „תמיד” — אייביג אדער בקביעות? „יומם ולילה” וואלט לכאורה געמיינט א גאנצן טאג און א גאנצע נאכט. אבער „תמיד” מיינט אמאל אייביג, און אמאל בקביעות — יעדן טאג אביסל. איינער וואס האט אמצעים דארף לערנען יומם ולילה ממש, אבער איינער וואס איז נישט אין אזא מצב, זאל כאטש יעדן טאג אביסל בייטאג און אביסל ביינאכט.
5. מ’קען נישט יוצא זיין מיט קריאת שמע אליין: דער רמב”ם האלט אז מ’קען נישט יוצא זיין מיט קריאת שמע אליין (כאטש ס’איז דא א גמרא אין מנחות וואס רעדט דערפון). אבער מ’קען יא יוצא זיין דורך שטיקלעך תורה וואס מ’האט אריינגעשטעלט אין תפילה — ווי ביי „ובא לציון” וואו מ’זאגט פארשידענע פסוקים. דערפאר זאגט מען נאך ברכת התורה „אלו דברים” מיט שטיקלעך פסוקים — ווייל מ’האט אריינגעשטעלט אין דאווענען שטיקלעך וואס זענען נאר דא כדי צו זיין מקיים תלמוד תורה.
6. [דיגרעסיע: א מעשה מיט ר’ אברהם ראזענבלום, ראש ישיבה פון שער יושר:] עס איז געווען א סוגיא וואס האט געהאט צו טון מיט קדשים, און א תלמיד האט אריינגעפרעגט א קשיא. דער ראש ישיבה האט אים אויסגעלאכט: „וואס הייסט? מיר זאגן דאך עס יעדן טאג — ‘זבח שלמים’, ‘כל מיכל’…” — עפעס וואס מ’זאגט שוין פופצן/דרייסיג יאר אין דאווענען, און מ’לייגט נישט צו קיין קאפ. א מוסר השכל אז מ’דארף מיט כוונה זאגן די שטיקלעך תורה וואס זענען אריינגעשטעלט אין תפילה.
—
הלכה ה’ (המשך): גדולי חכמי ישראל וואס האבן שווער געארבעט
„גדולי חכמי ישראל מהם היו חוטבי עצים ומהם שואבי מים… ואף על פי כן היו עוסקין בתורה ביום ובלילה, והם מכלל מעתיקי השמועה איש מפי איש מפי משה רבינו.”
פשט: גרויסע חכמים האבן געהאט שווערע פיזישע ארבעט — האלץ האקערס, וואסער שעפערס, סאנדלערס — און פונדעסטוועגן געלערנט תורה ביום ובלילה. צווישן זיי זענען אויך געווען סומים (בלינדע), ווי רב יוסף.
חידושים:
1. דער רמב”ם’ס מעטאדע — סיפורי צדיקים: נאכ’ן פארציילן די הלכה, ברענגט דער רמב”ם ביישפילן ווי צדיקים האבן זיך טאקע אזוי געפירט — צו ווייזן אז ס’איז נישט קיין אומפראקטישע אידעאל.
2. ספעציפישע ביישפילן:
הלל הזקן — חוטב עצים. רבי יוחנן — נפקיר (סאנדלער). רבי יצחק נפחא — שמיד. רבי הונא — שואב מים. רב יוסף — סומא (בלינדער), דער ממלא מקום נאך רבה, דער רבי פון אביי און רבא.
3. דער עיקר חידוש — מקבלי השמועה: מ’זאל נישט מיינען אז ווען מ’ארבעט שווער קען מען נאר זיין א „בעל הבית’ישע שטיקל שיעור.” דאס זענען געווען מקבלי השמועה איש מפי איש מפי משה רבינו — דער גדול פון כלל ישראל. דער רמב”ם ווייזט אויף זיין אייגענע הקדמה צום ספר משנה תורה וואו ער רעכנט אויס די מקבלי השמועה — און צווישן זיי זענען מענטשן וואס מ’וואלט נישט געזאגט אז זיי זענען „בכלל תורה” (ווייל זיי האבן געדארפט שווער ארבעטן), און דאך זענען זיי די גרעסטע. נישט אלע פון זיי זענען געווען נשיאים וואס זיצן אויף א גאלדענע שטול.
—
הלכה ו’: עד אימתי חייב ללמוד תורה — עד יום המיתה
„עד אימתי חייב ללמוד תורה? עד יום מותו, שנאמר ‘פן יסורו מלבבך כל ימי חייך’ — וכל זמן שלא יעסוק בלימוד הוא שוכח.”
פשט: א איד איז מחויב צו לערנען תורה ביז דעם טאג וואס ער שטארבט. ס’איז קיינמאל נישט פארטיג.
חידושים:
1. „עד יום מותו” — ממש ביז’ן לעצטן טאג: ווען ווייסטו אז דו ביסט פטור? אויב דו פילסט אז דו שטארבסט, ביסטו שוין יעצט געשטארבן. דער ביישפיל איז משה רבינו, וואס אפילו דעם טאג וואס ער איז נפטר געווארן האט ער נאך אריינגעכאפט צו שרייבן דרייצן ספרי תורה.
2. דער יסוד פון שכחה — דער רמב”ן’ס ביאור: דער רמב”ן זאגט זייער וויכטיגע ווערטער: דער גרונט פארוואס מ’מוז לערנען כל ימי חייך איז ווייל דער אייבערשטער האט אריינגעלייגט אין דעם מענטש א טבע פון שכחה. ווען נישט די שכחה, וואלט א מענטש געקענט זאגן „איך קען שוין כל התורה כולה” און ער איז פארטיג. אבער ווייל מ’פארגעסט, מוז מען א גאנצע צייט לערנען — מ’דארף אייביג וויסן תורה. דער רמב”ן איז דער מקור פון דעם רמב”ם’ס סברא דא.
3. „פן תשכח” ווייזט אז מ’רעדט פון גאנצע תורה: אויב דער פסוק „פן תשכח את הדברים” וואלט נאר גערעדט פון עשרת הדיברות, קען א מענטש דאס געדענקען. דאס וואס דער פסוק זאגט „פן תשכח” מוז מיינען אז מ’רעדט פון לימוד התורה אין ברייט — די גאנצע תורה, וואס א מענטש קען נישט געדענקען אן שטענדיג חזר’ן.
4. פראקטישע מוסר — מ’ענדיגט קיינמאל נישט: מענטשן מיינען אז ווען מ’האט געלערנט אלס בחור און אלס יונגערמאן, איז מען פארטיג. דאס איז נישט אמת. מענטשן וואס האבן אביסל געלערנט אלס בחור — זיי זענען „מרתח גמור” (גאר ליידיג). מ’דארף אייביג לערנען. לויט די סטאנדארדס אין א ישיבה, אפילו ער האט געקענט דרייסיג בלאט בבא בתרא — קעגן ווי גרויס תורה איז, וואס איז דאס?
—
הלכה ז’-ח’: דער סדר פון לימוד — חלוקה לשלושה חלקים
„כיצד? היה בעל אומנות והיה עוסק במלאכתו שלוש שעות ביום ובתורה תשע — אותן התשע קורא בשלוש מהן בתורה שבכתב, ובשלוש בתורה שבעל פה, ובשלוש אחרות מתבונן בדעתו להבין דבר מדבר… יבין וישכיל אחרית דבר מראשיתו, ויוציא דבר מדבר, וידמה דבר לדבר, וידע באיזו מידה התורה נדרשת בה עד שידע היאך הוא עיקר המידות, והיאך יוציא האסור והמותר וכיוצא בהן מדברים שלמד מפי השמועה — ענין זה הוא הנקרא תלמוד.”
פשט: מ’זאל צוטיילן דעם לימוד אין דריי גלייכע טיילן: (1) שליש — תורה שבכתב (תורה נביאים כתובים); (2) שליש — תורה שבעל פה (משניות, כללי ההלכה — ווי דער רמב”ם’ס משנה תורה אדער משנה); (3) שליש — תלמוד (פארשטיין, אנאליזירן, ארויסלערנען איין זאך פון דער אנדערער).
חידושים:
1. וואס מיינט „תורה שבעל פה” אין דעם קאנטעקסט: תורה שבעל פה מיינט דא נישט גמרא — ווייל די דריטע קאטעגאריע איז גמרא/תלמוד. תורה שבעל פה מיינט דא די כללי ההלכה, די משניות, די הלכות וואס מ’האט מקבל געווען. אזוי ווי דער רמב”ם וואלט געזאגט אז זיין ספר משנה תורה איז „תורה שבעל פה” — אדער משנה.
2. וואס מיינט „תלמוד” לויט דעם רמב”ם: „תלמוד” איז נישט סתם לערנען גמרא, נאר דער פראצעס פון פארשטיין: „יבין וישכיל אחרית דבר מראשיתו” — פארשטיין דעם סוף דבר (די הלכה) פון זיין אנהייב (דער מקור). צום ביישפיל: וויאזוי ווייסט מען אז אן אתרוג איז א „פרי עץ הדר”? מיט אלע וועגן וואס די גמרא לערנט עס ארויס.
3. „יוציא דבר מדבר” vs. „וידמה דבר לדבר”: צוויי סארטן לימוד: „יוציא דבר מדבר” מיינט ארויסציען — כלל ופרט, ארויסלערנען איין זאך פון דער אנדערער. „וידמה דבר לדבר” מיינט פארגלייכן — די י”ג מידות שהתורה נדרשת בהן.
4. „עיקר המידות” — דער שורש פון די כללים: „ידע היאך עיקר המידות” מיינט ער זאל פארשטיין דעם שורש, די עיקר — די כללים וואס מ’האט באקומען. „היאך יוצא איסור והיתר” — וויאזוי מאכט מען די מסקנה פון וואס איז אסור און מותר.
5. „מפי השמועה” — צוויי פירושים: (א) די עיקר תורה שבעל פה — די זאכן וואס מ’האט מקבל געווען. (ב) א טיפערע דייטונג: דער רמב”ם האט געזאגט אין די הקדמה פון פירוש המשניות אז אפילו זאכן וואס זענען הלכה למשה מסיני איז אויך דא א ריוח צו זיין סומך (צו געפונען א סמך אין תורה שבכתב). לויט דעם וואס מ’האט געלערנט, קען ער מחדש זיין נייע הלכות, ער קען פסק’ענען אין א נייע שאלה.
6. „בענין זה הוא נקרא תלמוד” — דער רמב”ם’ס דעפיניציע פון א „תלמיד”: ערשט ווען א מענטש קען ארויסלערנען, פארגלייכן, פסק’ענען — ווערט ער גערופן א „תלמיד.” דאס איז וואס די גמרא טוט, אבער דער רמב”ם זאגט אז דאס מעג מען קיינמאל נישט ענדיגן.
7. פארבינדונג צו ברעסקער/ליטווישער למדנות: דער רמב”ם’ס דעפיניציע פון „תלמוד” פארבינדט זיך מיט דער ברעסקער למדנות — אריינגיין און מאכן חילוקים. אבער מיט דער תכלית צו וויסן „אחרית דבר מראשיתו” — די למדנות איז נישט א זעלבסטצוועק, נאר א מיטל צו פארשטיין דעם סוף פון דער הלכה פון איר אנהייב.
8. „טוב אחרית דבר מראשיתו” — א לשון פון קהלת (ז:ח): דער רמב”ם נוצט דעם פסוק ווי א רמז אז דער סוף (די הלכה למעשה) איז בעסער ווען מ’פארשטייט עס פון זיין אנהייב (דער מקור).
9. דער רמב”ם פאדערט זייער אסאך: א מענטש דארף קענען „כל התורה כולה” — אלע הלכות — אבער נישט נאר דאס, נאר ער דארף אויך זיין א גרויסער למדן. דאס איז א שליש פון זיין לערנען.
10. דער פרינציפ פון „דריטלען” ביי דעם רמב”ם: דער רמב”ם האט א שיטה פון צוטיילן אין דריי: אין הלכות דעות — מ’שלאפט א דריטל פון דעם טאג; אין מדות המיצועות — אלעס איז צוגעטיילט אין דריי (איין עקסטרעם, דער אנדערער עקסטרעם, און דער מיטן-וועג); און דא — דער לימוד איז צוגעטיילט אין דריי. „אורייתא תליתאי” — די תורה איז משולש.
11. דריי שעה ארבעט, ניין שעה תורה — א קשיא: דער רמב”ם זאגט אז א בעל אומנות זאל ארבעטן דריי שעה א טאג און לערנען ניין שעה. וויאזוי זאל ער שפייזן זיין משפחה מיט נאר דריי שעה ארבעט? דער רמב”ם האט עס פשוט אוועקגעשטעלט אז אזוי דארף מען טון — ער האט גערעדט פון אלע צדיקים וואס האבן זיך אפגעגעבן פאר תורה.
12. דריי שעה „מתבונן בדעתו” — וויאזוי? ווען ער לערנט אנדערע זעקס שעה תורה שבכתב און תורה שבעל פה, האט ער גענוג מאטריאל וואס צו טראכטן. מ’פירט דעם מוח מיט אסאך מאטריאל, און דעמאלטס האט מען וואס צו טראכטן.
13. פנימיות התורה — וואו פאסט עס אריין? אויב א איד וויל לערנען פנימיות התורה, וואו פאסט דאס אריין אין דעם דריי-טייליגן סדר? דער ענטפער קומט שפעטער (זעה הלכה י”א).
14. פראקטישע עצה: מ’קען מאכן א סדר: א פרק תנ”ך יעדן טאג און א פרק רמב”ם, און אין דריי יאר בערך ענדיגט מען ביידע — מקרא און משנה — און דעמאלטס קען מען צוקומען צו תלמוד. מ’פארברענגט אזויפיל צייט אויף תלמוד אליין, אבער מ’פארנאכלעסיגט מקרא און משנה — דאס איז אן אלטע טענה פון מהר”ל און אנדערע.
—
הלכה י”א (המשך): „וישלש את שנותיו” — ווייטערדיגע ביאורים
חידושים:
1. די נאמבערס פון דריי און זעקס — צי איז עס דווקא? דער גר”א (גאון מווילנא) האלט אז עס איז עקזאקט. אבער א חילוק: אין אנהייב (בתחילת תלמודו) מיינט דער רמב”ם עקזאקט, אבער שפעטער (ווען ער ווערט גרעסער אין חכמה) איז עס נישט מער עקזאקט.
2. וואס איז כלול אין „תורה שבכתב”? דברי קבלה (נביאים וכתובים) איז בכלל תורה שבכתב — נישט נאר חומש.
3. פירושי המקרא איז בכלל תורה שבעל פה: ווען דער רמב”ם זאגט „תורה שבעל פה” מיינט ער נישט נאר הלכה למעשה, נאר אויך אלע פירושי המקרא — וויאזוי מ’לערנט אפ די פסוקים. דרשה איז בכלל תורה שבעל פה, נישט תורה שבכתב. אבער דאס איז ספעציפיש אין ענין לימוד התורה (דער סדר פון לערנען), נישט אין ענין די יסודות פון תורה שבעל פה. דער רמב”ם האלט נאך אלץ אז תורה שבעל פה מיינט בעיקר הלכה למעשה — ווי מ’זעט אין זיין הקדמה וואו ער ברענגט אז מדרשים (ווי בראשית רבה) זענען פירוש המקרא.
4. „תלמוד” כולל פרדס (סודות התורה) — קבלה אלס חלק פון תלמוד: פרדס (מעשה בראשית, מעשה מרכבה, סודות התורה) איז בכלל „תלמוד” — ווייל עס איז עפעס וואס מ’דארף זיך מתבונן זיין, עס שטייט נישט ארויסגעשריבן קלאר. אזוי אויך „חכמה ומדע” — דאס מוז זיין א חלק פון תלמוד. עס ווערט באמערקט אז דער רמב”ם אליין האט א חלק פון דעם אריינגעלייגט אין משנה תורה בבחינת „משנה” (נישט תלמוד), וואס איז א קשיא. אבער דער עיקר: פרדס/קבלה איז פון די דריי שעה תלמוד — אפשר דער עיקר פון יענע דריי שעה.
—
הלכה י”ב: נאכדעם וואס מ’ווערט גרעסער אין חכמה — טוישט זיך דער סדר
„אמתי? בתחילת תלמודו של אדם. אבל כשיגדל בחכמה ולא יצטרך לא ללמוד תורה שבכתב ולא לעסוק תמיד בתורה שבעל פה — יקרא בעתים מזומנים תורה שבכתב ודברי השמועה כדי שלא ישכח דבר מדברי דיני התורה, ויפנה כל ימיו לתלמוד בלבד לפי רוחב לבו וישוב דעתו.”
פשט: דער דריטל-דריטל-דריטל סדר איז נאר בתחילת תלמודו. ווען א מענטש ווערט גרעסער אין חכמה און ער געדענקט שוין תורה שבכתב און תורה שבעל פה, דארף ער נאר אמאל אין א צייט חזר’ן כדי נישט צו פארגעסן, און אלע איבריגע צייטן גיט ער אוועק פאר תלמוד.
חידושים:
1. דער לאגישער מהלך: קודם נעמט מען ממש כפשוטו דריטל-דריטל-דריטל. אבער נאכדעם וואס מ’האט שוין געענדיגט אלעס, טוישט זיך דער סדר. דאס איז דער רמב”ם’ס אייגענע לאגישע קאנסטרוקציע פון דער גמרא’ס דין פון „וישלש שנותיו.”
2. ביישפיל: תורה שבכתב — ווען מ’האט שוין געלערנט צוואנציג מאל, געדענקט מען עס שוין. תורה שבעל פה — מ’הייבט אן מיט איין פרק א טאג (לויט סדר הרמב”ם), נאכדעם דריי פרקים א טאג, ביז מ’קען עס בעל פה.
3. דער רמב”ם’ס לשון „דיני התורה”: דער עיקר פון וואס מ’דארף נישט פארגעסן איז הלכה למעשה. עס קען זיין אז דער רמב”ם האלט אז נישט אלע משניות דארף מען חזר’ן אייביג, נאר דאס וואס ס’פעלט אויס פאר א לימוד.
—
הלכה י”ג: אשה שלמדה תורה — יש לה שכר
„אשה שלמדה תורה יש לה שכר.”
פשט: א פרוי וואס לערנט תורה (כאטש זי איז נישט מחויב) באקומט שכר דערפאר.
חידושים:
1. שכר אבער נישט דער זעלבער לעוועל: דער שכר איז נישט דער זעלבער ווי דער שכר פון איינעם וואס איז מצווה ועושה. זי איז אן „אינה מצווה ועושה” — לויט דעם כלל „גדול המצווה ועושה ממי שאינו מצווה ועושה.” זי באקומט שכר, אבער פחות ממנו.
—
הלכה י”ד: צוו חכמים שלא ילמד אדם את בתו תורה
„אף על פי שיש לה שכר, צוו חכמים שלא ילמד אדם את בתו תורה, מפני שרוב הנשים אין דעתן מכוונת להתלמד, והן מוציאין דברי תורה לדברי הבאי לפי עניות דעתן.” „במה דברים אמורים? בתורה שבעל פה. אבל תורה שבכתב — לא ילמד אותה לכתחילה, ואם למדה — אינו כמלמדה תפלות.”
פשט: כאטש א פרוי באקומט שכר, האבן חכמים באפוילן אז א טאטע זאל נישט לערנען זיין טאכטער תורה, ווייל רוב פרויען זענען נישט מכוון צו לערנען גוט. דאס איז געזאגט אויף תורה שבעל פה. תורה שבכתב — לכתחילה אויך נישט, אבער אויב מ’האט יא געלערנט, איז עס נישט כמלמדה תפלות.
חידושים:
1. „תפלות” — וואס מיינט דאס ווארט? אין פירוש המשניות טייטשט דער רמב”ם „תפלות” אלס „דברי הבאי” — נישט גוטע, ליידיגע זאכן. דער לשון איז פון דער משנה אין סוטה.
2. דער איסור איז אויפ’ן טאטע — אבער א פרוי אליין מעג: „שלא ילמד אדם את בתו” — דער סדר פון חז”ל איז אז דער טאטע (אדער א מלמד וואס דער טאטע שיקט) לערנט אויס. אבער אז א פרוי לערנט אליין, איז דאס אן אנדערע זאך. דאס איז אליין דער „פילטערינג סיסטעם” — אז דער טאטע לערנט נישט, און דער וואס וויל אליין לערנען, זאל זי שוין אליין לערנען.
3. דער חילוק צווישן תורה שבעל פה און תורה שבכתב ביי פרויען: תורה שבעל פה — דער טאטע זאל בכלל נישט לערנען מיט איר (כמלמדה תפלות). תורה שבכתב — לכתחילה אויך נישט, אבער אויב ער האט יא געלערנט, איז עס נישט כמלמדה תפלות. דער טאטע קען האבן אן אייגענע שיטה: אויב ער לערנט יא, זאל ער לערנען תורה שבכתב, נישט תורה שבעל פה.
4. די אחרונים: וואס מיט הלכות וואס זענען נוגע פאר א פרוי? דער רמ”א זאגט אז א פרוי איז מחויב צו לערנען אלעס וואס זי דארף וויסן — הלכות שבת, הלכות נדה, הלכות מליחה, אד”ג. עס קען זיין דער רמ”א מיינט אז זי דארף נישט קענען דעם פלפול, נאר די הלכה למעשה.
5. א סברא: ווייל תלמוד מביא לידי מעשה — דארף א פרוי לערנען? ווייל „תלמוד מביא לידי מעשה,” דארף א פרוי לערנען כדי צו וויסן וואס צו טון. אבער לויט יענע שיטה איז זי נישט אזוי מחויב — זי באקומט שכר כשכר אינו מצווה ועושה. דער תירוץ: ביי א מאן, אויב ער לערנט נישט און מאכט א טעות, איז „שוגג תלמוד עולה זדון” — ער איז שולדיג ווייל ער האט נישט געלערנט. אבער א פרוי וואס מ’פאדערט איר נישט צו לערנען, ווען זי מאכט א טעות קען מען שוין קומען צו איר מיט א נחמה (עס איז נישט עולה זדון). דאס ווערט געברענגט פון מסכת סוטה.
6. רוב תורה קען א פרוי לערנען: פראקטיש, רוב תורה איז נישט מצוות שהזמן גרמא — שבת איז זי מחויב, יום טוב איז זי מחויב, כמעט אלעס איז זי מחויב חוץ פון מצוות עשה שהזמן גרמא. סאו רוב תורה קען זי לערנען.
7. דער חילוק צווישן „זאכן וואס זענען נוגע” און „איר דאמעין”: „זאכן וואס זענען נוגע פאר איר” (ווי הלכות נדה, מליחה) איז נישט דאס זעלבע ווי לערנען דינים פון תורה — דאס איז מער א „מעניועל” (הכנה) פון וויאזוי מ’מאכט פלייש כשר, וויאזוי מ’פירט זיך. דאס איז אפשר דער חילוק צווישן דעם רמ”א’ס שיטה (זי דארף וויסן וואס פראקטיש צו טון) און דעם רמב”ם’ס שיטה (דער דין פון תלמוד תורה אלס מצוה).
8. [דיגרעסיע: דער חתם סופר און דער סאטמארער רב — צי קען זיך טוישן די הלכה?] דער חתם סופר האט געשריבן אין זיין פתיחה צו הלכות גיטין אז די הלכה (וועגן פרויען לערנען) האט זיך געטוישט. דער סאטמארער רב (אין ויואל משה, מאמר לשון הקודש) איז געווען זייער ברוגז אויף דעם — וויאזוי קען זיך טוישן די תורה? דער תירוץ: עס איז נישט קיין קשיא אויף דעם חתם סופר, ווייל דער רמב”ם זאגט דאך „מפני שרוב הנשים אין דעתן מכוונת” — דאס איז א מציאות, נישט א דין. דער דין בלייבט דער דין (מצוות עשה שהזמן גרמא בלייבט). אבער די מציאות פון „רוב נשים” קען זיך טוישן. אויב איינער זאגט אז היינט זאל מען יא לערנען מיט פרויען, גייט ער נישט קעגן חז”ל — נאר די פרויען האבן זיך טאקע געטוישט: זיי זענען סאפיסטיקירטער, זיי קענען ליינען (אמאל זענען פרויען געווען אנאלפאבעט).
9. „רוב נשים” — א מציאות’דיגער באגריף וואס טוישט זיך: „רוב נשים” מיינט „רוב אין זיין צייט.” דאס קען זיך טוישן צווישן דורות — וואס אמאל איז געווען „רוב” איז היינט אפשר „מיעוט.” דער רמב”ם’ס הלכה איז נישט א מעטאפיזישע קביעה איבער פרויען’ס נאטור, נאר א פּראקטישע הלכה באזירט אויף דער מציאות, און ווען די מציאות טוישט זיך, טוישט זיך דער דין.
10. צוויי טעמים פארוואס פרויען זאלן לערנען:
– ערשטנס: דער פאקט אז פרויען זענען היינט בקיאות’דיגער אין לערנען — מענער דארפן זיך אפּלערנען פון זיי.
– צווייטנס (דער חפץ חיים’ס טעם): אויב די אלטערנאטיוו איז אז די פרוי וועט גיין לערנען „אלע מיני שטותים” (ווי טיקטאק), איז דאך זיכער נישט פּשוט אז דער פוסק האט געמיינט אז א פרוי זאל זיין פול מיט שטותים אבער נישט קענען קיין ווארט תורה. דער חפץ חיים’ס סברא ווערט נאך שטערקער אין אונזער צייט, ווען דער אלטערנאטיוו צו תורה-לערנען איז נישט סתם אומוויסנהייט נאר אקטיוו שעדלעכע אינהאלטן.
11. „נשים חשובות” — אנאלאגיע פון הלכות פסח: אין הלכות פסח געפינט מען דעם באגריף „נשים חשובות” — אז ס’איז דא א חילוק צווישן סתם נשים און נשים חשובות. פארוואס זאל מען נישט זאגן דעם זעלבן חילוק אויך אין ענין לימוד התורה — אז „נשים חשובות” (וואס זענען מסוגל צו לערנען ערנסט) זאלן יא לערנען?
12. [דיגרעסיע: פּערזענלעכע עדות:] דער שאץ-ראווא’ער רב האט געלערנט גמרא מיט זיין טאכטער — א פּראקטישער ביישפּיל פון א גדול בישראל וואס האט געהאלטן אז מ’קען און מ’דארף לערנען מיט פרויען אפילו גמרא.
—
עד כאן הלכות תלמוד תורה, פרק א’.
תמלול מלא 📝
הלכות תלמוד תורה: פרק א’ — חיוב תלמוד תורה
הקדמה: מקום פון הלכות תלמוד תורה אין ספר המדע
א גוטן, מיר גייען היינט לערנען ספר המדע, און ברוך השם מיר הייבן אן לערנען מצוות הלכות תלמוד תורה. מיר האבן שוין געענדיגט הלכות יסודי התורה, מיר האבן שוין געענדיגט הלכות דעות, און ברוך השם מיר האלטן שוין ביי די דריטע סעט פון הלכות וואס איז אין ספר המדע.
ס’איז זייער שיין, מ’קען טראכטן אז זאג מיר לערנען הלכות יסודי התורה איז וואס די אמת איז, וואס איז די עיקר מציאות וואס די תורה איז געבויט דערויף, הלכות דעות איז עיקר וויאזוי א איד דארף זיך פירן, דעות, מידות טובות, און יעצט גייען מיר לערנען וויאזוי מ’דארף לערנען די תורה. ס’איז דאך די תורה כולה איז דאך א מצוה צו לערנען די תורה.
קענסט זאגן אז אפשר אנדערש, קודם דארף א איד וועלן זיין א איד, דאס איז יסודי התורה, אז איך בין באשאפן אויף די וועלט ווייל איך וויל פאלגן די תורה. און מ’האט דא אן ענין וואס הייסט דרך ארץ קדמה לתורה, זיין א מענטש, און נאכדעם קען מען ווערן א תלמיד חכם. מ’האט אמונה און מ’וויל זיין א איד, און מ’ווייסט וויאזוי מ’פירט זיך אויף מענטשלעך און אידישלעך, יא.
אבער מ’פארשטייט אז הלכות תלמוד תורה איז פון ספר המדע, איז פון די, ווי דער רמב”ם זאגט, דברים שהן תחילת הכל, יסוד הכל, יסוד התורה. מ’לערנט נישט תורה, מ’ווייסט נאך נישט די תורה.
מנין המצוות: צוויי מצוות עשה
אזוי זאגט דער רמב”ם, “יש בכללן”, אין די כלל פון מצוות תלמוד תורה איז דא צוויי מצוות עשה. “ראשונה, ללמוד תורה”, די ערשטע מצות עשה איז צו לערנען תורה. “והשנית”, און די צווייטע, זייער אינטערעסאנט, ממש קאנעקטעד מיט דעם, איז “לכבד מלמדיה ויודעיה”, צו מכבד זיין די וואס לערנען אויס און די וואס ווייסן תורה.
אונטערשייד צווישן כבוד תלמידי חכמים אין הלכות דעות און אין הלכות תלמוד תורה
מיר האבן דאך געלערנט אין הלכות דעות האבן מיר דאס אויך געלערנט, ווי גוט ס’איז זיך צו דרייען ארום ערליכע אידן, ארום גוטע אידן. אבער יעצט איז נישט געווען קיין דין אין תלמוד תורה, יעצט איז געווען א דין אין כדי זיך אויפצופירן.
וועט זיין שוין די דריטע מאל, די דריטע מאל האלטן מיר שוין דא פון, קודם איז געווען אן ענין פון, אין הלכות, אה, צו וויסן די דרך השם, צו וויסן די דרך המצוה, דארף מען קוקן וויאזוי תלמידי חכמים, וויאזוי מענטשן וואס זענען מצוין אין דעם, יא, דער רמב”ם האט אין ענין פון איינער וואס גייט אין די דרך המצוה האט ער אויך געזאגט אז מענטשן גייען קוקן אויף תלמידי חכמים. ס’איז נישט מפורש, אבער דו זאגסט אין פרק ו’ איז דאס געשטאנען.
דבוק ביודעיו איז געשטאנען, “ולאדוני דבוק ביודעיו”, יא, “הוי דבק”, יא. ער איז געשטאנען אין קידוש השם, ווי דו מיינסט ערשטנס אז מען דארף זיך פירן אויף די אופנים וואס מען זאל זיך אפלערנען פון אים.
נאר מיר האבן דאך נעכטן געלערנט וויאזוי אז א מענטש ווערט נישט פאר פון מענטשן, אבער דארט איז נישט געווען די ווארט “מלמדי” אדער “יודעי תורה”. דארט איז עס ווייל ער איז אן אדם חכם, אן אדם צדיק, און מען לערנט אסאך פון אים, לאמיר זאגן אפילו ער רעדט נישט גארנישט, פלעין פון זיינע הנהגות לערנט מען זיך.
אבער דא, דער ענין פון הלכות תלמוד תורה, אויף דעם העלפט נישט אז ער איז א צדיק, ס’העלפט נאר אויב ער טוט די ארבעט פון אויסלערנען תורה, “מלמדי ויודעי”.
צוויי דינים: מלמדי און יודעי
ס’איז דא צוויי דינים, ווען מיר וועלן לערנען אינעווייניג וועלן מיר זען אז ס’איז דא א מחלוקת. ס’איז דא “מלמדי” וואס מיינט דער וואס איז מלמד תורה, דאס קען אפילו זיין אין דעם א ספעציפישע דין פון דער וואס איז דיין רבי, וואס האט א ספעציעלע דין כבוד. און נאכדעם איז דא “יודעיו” וואס מיינט סתם איינער וואס איז א יודע התורה דארף יעדער איינער מכבד זיין, נישט נאר זיינע תלמידים, נאר דו דארפסט דאך אויך מכבד זיין א צדיק וואס איז א מלמד.
אבער ס’איז מסתמא אויך אינטערעסאנט אז אפשר קען מען זאגן אז ס’איז דריי אנדערע מיני כיבודים. “ולדבקה בו” איז אן ענין פון כבוד השם, אפילו א יוד פארשטייט נישט גארנישט אין לערנען, כבוד פון אייבערשטן איז מכבד צו זיין א צדיק, מכבד צו זיין אן אדם גדול. און נאכדעם איז דא אן ענין פון זיך אפלערנען פון אים. זיך אפלערנען פון אים איז נישט דווקא מען דארף זיך אפלערנען פון אים גמרא תוספות, מען קען זיך אפלערנען פון זיינע הנהגות, פון פארשידענע זאכן.
אבער דא, “לכבד את מלמדי ויודעיו” מיינט לכאורה באופן אז מען לערנט פון אים. ס’קען אפילו זיין מכבד זיין אים אלס דער מלמד. וויאזוי איז מען מכבד א מענטש אלס מלמד? אז מען הערט אויס זיין שיעור. דו הערסט אים נישט אויס אלס א human being, דו ביסט מכבד פאר זיין חלק המלמד שבו, פאר זיין חלק היודע שבו. דו ביסט טאקע לערנען פון אים, דו ברענגסט ארויס זיין חשיבות. און ס’זעט אויס אז דאס איז אויך דער תנאי אלים אין די תורה, ווייל אז מ’איז מכבד א מענטש און מ’נעמט אים ערנסט, לערנט מען פון אים.
דיסקוסיע: די שטרוקטור פון פרקים ד’, ה’, ו’
Chavrusa A: ס’קען זיין, ס’קען זיין. דאס איז פרק ד’ מיינעך רעדט פון די כבוד וואס א תלמיד דארף פאר זיין רבי, און פרק ה’, פרק ו’ שטייט די כבוד וואס מ’דארף פאר יודעים וואס קענען לערנען, וואס איז אן אלגעמיינע זאך. ס’איז צוויי הלכות.
איך גלייב אז ווען מיר וועלן לערנען דא וועט אויסזען אביסל אן אינטערעסאנטע זאך, אבער איך מיין מסתמא וועט עס ווערן קלאר אינעווייניג ווען מיר וועלן לערנען.
דיסקוסיע: צי “ללמד” איז אן עקסטערע מצוה?
Chavrusa A: דער רמב”ם דערמאנט נישט אלס א מצוה צו אויסלערנען פאר אידן, לילמוד תורה. און וואס איז מיט אונז ווייסן מיר “ולמדתם אותם את בניכם”? מענטשן, איך מיין אז רוב מענטשן טראכטן אז דא איז דא אן עקסטערע מצוה פון אויסלערנען פאר מענטשן. דער רמב”ם רעכנט עס נישט אויס אלס אן עקסטערע מצוה.
Chavrusa B: און אינעווייניג קען זיין אז יא, דארף דארט זיין בעסער. דארף דארט זיין, יא.
Chavrusa A: יא, זעסט, ער ברענגט נישט דא די מקורות ציונים פון שערי ציון, אז אין די מנין המצוות פון די אקדמות וואס זיי האבן געזאגט שטייט יא, “ללמוד וללמד”. איך ווייס נישט וואס דאס האט מיט’ן מנין המצוות. יא, וואס מיר האבן געדענקט דא, איך געדענק נישט, איך האב געזען אין ספר המצוות. אה, זעסט, אין מנין המצוות שטייט “ללמוד תורה וללמדה”. סאו ס’קען זיין אז מ’קען נישט מדרג זיין, אבער ס’איז נישט געמאכט פאר אן עקסטערע מצוה, דאס זיכער נישט. ס’איז איין מצוה.
Chavrusa B: אה, אויב דאס איז וואס דו האסט געוואלט זאגן, יא.
חידוש: די צוויי מצוות פון תלמוד תורה אלס פאראלעל צו יסודי התורה און דעות
Chavrusa A: איך האב אויך געטראכט, איך מיין איך האב עס שוין געזאגט נעכטן, אז ס’קען זיין אז די צוויי הערות, די צוויי מצוות פון תלמוד תורה, זענען ממש בחינה פון גנאי ודאי, יסודי התורה און הלכות דעות. פון ללמוד תורה, וואס מ’זאל לערנען א חלק פון די תורה, איז אוודאי די מעשה בראשית און מעשה מרכבה, וואס איז איינע פון די חלקים פון תלמוד תורה, די ידיעה אליינס.
און נאכדעם די הנהגות וויאזוי מ’פירט זיך מיט די לימוד, כבוד תלמידי חכמים. קען זיין אז די תלמידי חכמים דארף מען אליינס רעספעקטירן, אז זיי האבן געלערנט פריער די הלכות דעות. ס’איז אויך א פארט פון די חובות פון די דעות וואס דו רעדסט, איז אויך דא א חיוב פון תלמידי חכמים.
חידוש: כבוד תלמידי חכמים אלס תנאי אין לערנען
Chavrusa A: איך האב אויך געטראכט אז ס’קען אויך זיין אז די מכבד זיין איז נאר אזוי ווי א תנאי אין לערנען, אז דו זאלסט נעמען גענוג ערנסט די לערנען מיט א גוטע שיעור וואס דו לערנסט פון אים. איך מיין אז אין מורה נבוכים זאגט דער רמב”ם אז די ריזן פארוואס דו דארפסט מכבד זיין תלמידי חכמים איז אזוי ווי דו זאגסט, אז כדי דורכדעם נעמט מען זיי ערנסט און מ’לערנט פון זיי.
Chavrusa B: אקעי. יא.
פרק א’ הלכה א’: ווער איז פטור פון תלמוד תורה
סאו מיר לערנען פרק א’. זאגט דער רמב”ם, וואס איז די חיוב פון ללמוד תורה? זאגט דער רמב”ם אין די ערשטע הלכה, “נשים ועבדים וקטנים פטורים מתלמוד תורה”. ווער איז פטור? נשים ועבדים, פטורים מתלמוד תורה.
דיסקוסיע: דער סטאטוס פון קטנים — פטור אבער חיוב אויפ’ן טאטע
Chavrusa A: איך מיין דער סוף פון דעם פרק רעדט דער רמב”ם נאכאמאל וועגן וואס איז דער פטור פון תלמוד תורה פון נשים? זענען ממש פטור פון אלעס? זענען פטור פון רוב זאכן? לכאורה, לכאורה דער ריזן פארוואס האסטו חנוך איז אזוי ווי אלע מצוות. אבער א קטן וואס גיט דרך כלל א היתר איז נאך נישט חייב במצוות, אבער עס איז שוין יא דא א חיוב אים צו לערנען מיט אים תורה. לכאורה, לכאורה א חיוב חינוך איז אזוי ווי אלע מצוות…
Chavrusa B: אה, א חיוב אויף די טאטע, אמשאזוי.
Chavrusa A: א קטן אבער חייב ללמוד תורה, דא א חיוב אויף די טאטע! עס טייטשט אפילו דער קטן אליין האט נאך נישט קיין חיובים, אבער עס איז דא א חובה אויף די טאטע, אז אפילו דאס קינד איז נאך קליין, שוין “ולמדתם אותם את בניכם לדבר בם”. פון ווי ווייסט מען מיט א קטן? לכאורה בפשטות, ווייל א גדול איז שוין א מענטש פאר זיך. דאס הייסט ווען דער טאטע זאגט “קום לערנען” און דאס קינד קומט, דעמאלטס איז ער ווערן א קטן. איך ווערן דא גיין דערמאנט אין “ולמדתם אותם את בניכם”.
חידוש: חיוב חינוך שטאמט אפשר פון “ולמדתם אותם את בניכם”
Chavrusa A: איך טראכט אפשר מען קען טראכטן אז די גאנצע מקור פון חיוב חינוך איז אפשר קומען פון דא. דאס הייסט ווען מען נעמט אים “ולמדתם אותם את בניכם” און מחנך במצוות, עס איז אויך א פארט פון דאס וואס די תורה זאגט, און פאר דעם עס פארשטייט פארוואס ער האט אנגעהויבן מיט ווער עס איז פטור. א גאמ”א נשים, עבדים, און געווענליך די דריטע אין די גרופעס: קטנים זענען פטור… קטנים זענען נישט אינגאנצען פטור, דאס הייסט אליין מצד עצמו אפשר זיין פטור, אבער דער טאטע האט א חיוב אויסצולערנען פאר זיי אפילו ווען ער איז קליין, אזוי ווי עס שטייט “ולמדתם אותם את בניכם”.
דיסקוסיע: אונטערשייד צווישן חינוך און תלמוד תורה
Chavrusa B: נאר וויסן, ווייל חינוך איז נישט א מצוה פון אויסלערנען עפעס, נאר איז א מצוה פון טון מיט אים די מצוה. או, איך מיין אז דאס טוט אים אריין גרויס וואס זיין א מורגל אין טון, ס’איז א סאך לימיט. ס’איז מסתם די זעלבע, אז עס איז די זעלבע סיבה, פארוואס… אז עס דריקט צייט “ולמדתם אותם את בניכם” דאס קען מיינען חינוך, הרגל… קען זיין אזוי…
נאר אבער, מצוות חינוך, איז אז דער טאטע זאל אים אויסלערנען וועגן די ד’ מינים. און דער טאטע זאל נעמען זיין האנט, ער אליין ד’ מינים זיין האנט. און מיט דעם לערנט ער אים אויס. מיט דעם ווערט ער אביסל מורגל, יא.
חידוש: “שכל החייב ללמוד חייב ללמד” — ללמד אלס השלמה פון ללמוד
Chavrusa A: איך געדענק ס’איז דא א מחלוקת ראשונים, ווייל די מאן דאמר זאגט דער טאטע איז מחויב מחנך זיין די זון, איך ווייס פאר די זשאב צו זיין מיט דעם ספר. זאגט דער רבי המעטר, “ואינו אישה חייבת ללמד את בנה”, אויף די טאטע האט א חיוב, אבער מען זאגט דאס ממש אזוי, אז ווען עס וואלט געווען א חיוב פון דאס קינד, וואלט ער אפשר אויב ס’איז נישטא קיין טאטע, וואלט די מאמע געהאט דעם חיוב.
אבער די מאמע האט נישט די חיוב ללמוד, זי דארף נישט אויסלערנען איר זון. די חיוב איז דוקא אויף די טאטע, שכל החייב ללמוד חייב ללמד. דאס הייסט, מיר נעמען אן אז אשה איז פטור.
Chavrusa B: דאס איז אינטערעסאנט, אז דאס האט צוטון מיט דעם וואס מיר האבן גערעדט. ללמוד און ללמד איז צוויי באזונדערע ענינים. דאס איז זייער גוט, דאס איז א געוואלדיגע זאך.
Chavrusa A: דער רמב”ם קוקט אן ווי ללמד איז אזוי ווי אן השלמה פון ללמוד. א מענטש הייבט אן צו לערנען ווען ער קען נאך נישט גוט, דארף ער אליין לערנען. אבער איינמאל ער קען גוט, דאס איז די נאטירליכע המשך פון לערנען, אז מען לערנט אויס מיט אנדערע מענטשן. איז דער טאטע וואס האט א מצוה ללמוד, האט ער א מצוה ללמד. אבער די פרוי איז מופקע פון דעם, ווייל זי האט נישט קיין חיוב ללמוד.
Chavrusa B: אין די גמרא איז דא מער ווי איין לימוד, אבער דו זאגסט זייער גוט אז דאס איז אפשר די מינינג פון די לימוד. יא, איך מיין אזוי זעט עס שפעטער אויך.
פרק א’ הלכה ב’: חיוב ללמד בנו ובן בנו
זאגט דער רמב”ם ווייטער, כשם שאדם חייב ללמד את בנו… אבער ער האט פארדעם געזאגט אז דאס איז א דין אין דיינע קינדער. ס’איז נישט דווקא א דין אין דיינע קינדער. נאר, כשם שאדם חייב ללמד את בנו, אזויווי מען איז מחויב “ולמדתם אותם את בניכם”, דיינע קינדער. דיינע קינדער מיינט נישט נאר דיינע קינדער, ס’מיינט אויך דיינע אייניקלעך. כך הוא חייב ללמד את בן בנו, ער איז אויך מחויב צו לערנען מיט זיין אייניקל, שנאמר “והודעתם לבניך ולבני בניך”.
דארט שטייט וועגן מודיע זיין די סיפור יציאת מצרים, אבער מען זעט אז דער רמב”ם לערנט… אדער אפשר רעדט מען דארט פון אויסלערנען די עיקרי אמונה, אדער וואס? מעמד הר סיני. איך מיין אזוי, “ויהיו נכון לשלושת הימים”, “אשר היית עומד לפני ה’ אלוקיך בחורב”. סאו אין חורב, יום מתן תורה, האבן זיי געלערנט תורה. סאו קומט אויס אז דאס איז א מצוה צו לערנען תורה. מען דארף מודיע זיין פאר די דורות אז די אבות האבן געלערנט תורה. סאו קומט אויס אז די חזרה איז אויף מעמד הר סיני. סאו זעט אויס אז בן בנו דווקא, בן בתו איז נישטא קיין חיוב.
אבער א מינוט, איך זע נישט אז ס’איז דווקא בן בנו, ס’איז נאך פארווערדיג. ניין, אבער ער גייט יא אויסרעכענען וואס ער דארף, דא איז א חלק.
חיוב אויף כל חכם וחכם — ללמד את כל התלמידים
זאגט ער ווייטער, ולא בנו ובן בנו בלבד. זאגט ער ווייטער, דער ענין פון לערנען מיט דיינע קינדער מיינט נישט נאר אז מען דארף לערנען מיט די קינדער, אלא מצוה על כל חכם וחכם מישראל ללמד את כל התלמידים. ס’איז א מצוה אז ווער ס’קען לערנען זאל אויסלערנען מיט אנדערע מענטשן.
ווייל ס’איז דאך איינעם בונה, שנאמר “ושננתם לבניך”, און “לבניך” בפשטות מיינט טאקע דיינע קינדער, אבער אין פאה שמינית האבן די חז”ל האבן געלערנט הלכה למשה מסיני, אז זיי האבן מקבל געווען אז “לבניך” מיינט “אלו תלמידיך”, שהתלמידים קרויים בנים, שנאמר, און דער רמב”ם ברענגט דארט א קלארע פסוק “ויצאו בני הנביאים”, און “בני הנביאים” מיינט דאך די וואס זענען זיך מרגיל אין נבואה, די וואס גרייטן זיך אן.
הלכות תלמוד תורה פרק א’ — הלכה ב’ און הלכה ג’: “ושננתם לבניך”, דין קדימה, און חיוב לשכור מלמד
הלכה ב’: “ושננתם לבניך” — תלמידים, קינדער, און דין קדימה
“ושננתם לבניך” מיינט תלמידים
זעט מען אז בעצם איז “ושננתם לבניך” מיינט נישט דוקא מ’זאל לערנען מיט די קינדער, נאר וואס מיינט עס? מ’זאל לערנען מיט די תלמידים. ס’איז א מצוה פון תורה אז עפעס וואס מ’דארף מלמד זיין. יעדער איד דארף לערנען, יעדער חכם, זאגט ער. אפשר נישט יעדער איד, ס’קען נישט זיין. ס’איז זיכער נישט אז דו זאלסט איבערגעבן דיינע עמי הארצות פאר אנדערע מענטשן, ס’איז נישט קיין גוטע הנהגה. איינער וואס איז א חכם…
ס’איז אינטערעסאנט, ווייל ביי די קינד זאגט מען נישט אויב ער איז א חכם. זעט אויס אז יעדער טאטע איז גענוג חכם פאר זיין קינד. אפשר גייט מען באלד זען אז ער דארף יא איינער א חכם צו דינגען פאר זיין אייגענעם קינד. איינער וואס איז נישט קיין חכם, טאקע זאל ער נישט לערנען, ער זאל… אבער פאר קינדער דאך, אפילו ער איז נישט קיין חכם, קען ער דאך זאגן “תורה צוה לנו משה”. אבער זעט אויס אז ס’איז נישטא קיין חיוב אויף א איד צו זאגן “תורה צוה לנו משה” פאר אנדערע מענטשן.
די שאלה פון “בני בניך”
אבער לאמיר יעצט גיין אין הלכה ג’, איך וויל איין מאל געפונען דא אז דער רמב”ם זאגט, לאמיר ענדיגן מיט הלכה ג’ און נאכדעם וועלן מיר זען מיט די רבי’ן ווייטער. אקעי, אויב זאג איך יעצט אז ס’איז לאו דוקא אז מ’דארף לערנען מיט די קינדער, מ’דארף לערנען מיט תלמידים, אבער לאמיר נאר זען וואס איז מיט “בני בניך”? ס’שטייט דאך יא “לבניך ולבני בניך”. און עס שטייט דאך יא אפאר מאל “לבניך”. האסט טאקע געזאגט אז “בניך” האט עס א סארט ריבוי אז ס’מיינט אויך תלמידים, אבער דאך זעען מיר אז די תורה מיינט בעיקר די קינדער. וואס איז פשט?
דער רמב”ם’ס תירוץ: דין קדימה
זאגט דער רמב”ם אז ס’איז נישט פשט אז מ’איז נאר מחוייב פאר די קינדער, נאר עס איז א דין אין קדימה: “להקדים בנו לבן בנו, בן בנו לבן חבירו”. ס’איז א דין פון קדימה. די תורה שרייבט מער מאל “לבניך”, “בני בניך” שטייט נאר איינמאל, און תלמידים איז נאר א לימוד וואס דארט איז עס ממש נאר מרומז אין די פסוק, ווייל די תורה וויל אונז לערנען די דין קדימה. אבער ס’איז נישט אז מ’איז פטור פון די אנדערע, נאר ס’איז א דין קדימה.
אזויווי למשל איז דא א דין וועמען מ’דארף קודם געבן צדקה, די חיוב איז פאר יעדן איינעם, נאר מ’לערנט אונז ווער איז חשוב’ער, ווער איז וויכטיגער. אזוי אויך, אויב א מענטש האט א ברירה צו ער זאל לערנען מיט א פרעמדן צו ער זאל לערנען מיט זיין קינד, קודם דארף ער לערנען מיט זיין קינד. דאס איז איין ענטפער.
דער צווייטער חילוק: חיוב לשכור מלמד
די נעקסטע זאך איז נאך א פשוט’ערע ענטפער אויף די זעלבע שאלה. אזוי זעט מען אויס, דאס איז צוויי חילוקים. ווייל די חיוב פון די קינד איז חשוב’ער, ער איז אזויווי א דין קדימה, איז עס מביא גורר נאך א וועג. אז וואס? אז פאר די קינד איז מען נישט נאר מחוייב אליינס צו לערנען, נאר “חייב לשכור מלמד לבנו ללמדו”. אויב א טאטע קען נישט אליינס גוט אויסלערנען די קינד, אדער ער קען נישט, דארף ער דינגען א מלמד פאר זיין זון אים אויסצולערנען. אבער א בן חבירו איז נישטא אזא חיוב, ס’איז נישטא קיין חיוב צו דינגען פאר אנדערע מענטשן מלמדים. “ואינו חייב ללמד בן חבירו אלא בחנם”.
פאר בן חבירו איז נאר א דין, אז ווייל דו קענסט לערנען, זאלסטו מזכה זיין אנדערע מענטשן, זאלסט לערנען מיט אנדערע מענטשן. אבער ס’איז נישטא קיין דין אז ס’ליגט אויף דיר די חיוב, ממילא אויב דו קענסט נישט אליינס זאלסטו דארפן דינגען א שליח. דאס איז צוויי חילוקים, יא, אין די חילוק צווישן אנדערע און בנו.
די שאלה פון מקור
ס’איז אינטערעסאנט, ווייל דאס איז נישט קיין מקור. איך מיין אז דאס איז יא פשוט אין די זאך, נאר איך האב נישט געזען אז ער ברענגט א מקור אין די גמרא פאר דעם אז מ’איז מחוייב צו דינגען א מלמד. פארקערט, ס’שטייט דאך די תקנת יהושע בן גמלא געווען אז מ’ברענגט א מלמד פאר די גאנצע שטאט, פאר ווער זיין טאטע קען נישט אויסלערנען. דער רמב”ם האט אוודאי געהאט א מקור, סתם אזוי שרייבט ער נישט אזא זאך. אבער לכאורה איז עס דאך זייער פשוט, אז אויב האסטו א חיוב און דו קענסט נישט… מ’זאגט נישט אז דו האסט אן אתרוג און דו האסט נישט קיין לולב, דארט אין ארץ ישראל. האסט א חיוב אז דו זאלסט לערנען מיט דיין קינד. דו קענסט נישט? טו עס באופן פון א שליח. ווען דו דינגסט א מלמד, דאס איז פשט, ער ווערט נאר א שליח, ער טוט דא א מצוה.
דיסקוסיע: צי איז דא א חיוב צו דינגען פאר אנדערע אידן?
Speaker 1: יא, אבער דאס איז די שאלה. רבי יהושע בן גמלא האט געמאכט א תקנה אז ער האט געמאכט גרינגער פאר אידן, ער האט אראפגענומען די עול פרנסה פון מענטשן. אויב אזוי, איך פרעג דיר א שאלה. דער רמב”ם זאגט, ער זאגט א חילוק פון די חיוב. יעדער איד איז דאך מחויב צו לערנען אויב ער קען. ער זאגט א חילוק אין די חיוב, וואס דארפן דינגען פאר אלע קינדער פון אלע אידן. אויב אזוי, דארפן דינגען א מלמד פאר אנדערע אידן? לויט די ווערטער וואס דו זאגסט, אז יעדער איינער וואס קען דארף דינגען א מלמד אויך, אזוי ווי מצוות צדקה למשל, אז מ’דארף זיין א חיוב אויף יעדן איד צו דינגען א מלמד פאר יעדן אנדערן איד וואס קען נישט, ער זאל לערנען. אבער מ’זעט נישט אזוי.
Speaker 2: דו ווייסט וואס איך האב געזאגט אויף די רמב”ם? די רמב”ם זאגט, דיין זון ביסטו מחויב. אויב דו קענסט נישט, דארפסטו דינגען איינער וואס קען. פאר יענעם’ס זון ביסטו נישט מחויב. דו ביסט גערעכט, ס’איז דא א תקנה אפשר, אבער ביסט נישט מחויב. דאס איז נישט… מ’פארשטייט אז דאס איז א נייע חידוש. דו פארשטייסט וואס איך זאג? איך מיין אז דאס איז נישט קיין חכם.
Speaker 1: אה, איך מיין אז דאס איז אויך עפעס וואס איז מרומז, דער רמב”ם זאגט עס נישט קלאר, אז ס’איז דא א חילוק צווישן א חכם און נישט א חכם. א חכם דארף לערנען מיט יעדן איינעם, און איינער וואס איז נישט קיין חכם דארף לערנען מיט די קינדער דורך דינגען א מלמד. מיט זיין אייגענע קינדער, אבער נישט מיט אלע אנדערע מענטשן’ס קינדער.
Speaker 2: אקעי.
מעשה מיט ר’ חיים קאניעווסקי און ר’ גדליה נאדל
ס’שטייט נישט, מ’זעט נישט קיין קלארע מקור אין די גמרא אז מ’דארף צאלן געלט פאר א מלמד. אלע מוטשען זיך מיט די מקור פון די הלכה. ס’איז דא א מדרש רבה אפשר, שטייט “צו את בני ישראל על תלמוד תורה”, מסכת בבא בתרא, איך זע די מקורות ציונים זאגן צו. אבער ער פארענטפערט גוט די מקורות ציונים, אלע זאכן וואס זיי זאגן א מקור.
האסטו געהערט אמאל פון וועם ער פארציילט א מעשה? נאר אזוי, ר’ שאול יאצילס האט פארציילט די מעשה אז ער איז געווען א שכן איינמאל, א קרוב צו ר’ חיים קאניעווסקי, נישט קיין קרוב, א נעפיו. און מ’זאגט אז ער, ר’ חיים קאניעווסקי האט געשריבן א ספר “קרית מלך” אויף מקורות פון די רמב”ם, ווי די רמב”ם האט געשריבן די פראזן ברענגט ער א מקור. זאגט ער, אז איין טאג איז ער געשטאנען דארט, און ר’ גדליה נאדל איז געווען א שכן דארט, און ער פרעגט, גיי צו ר’ חיים, בעט אים אז ער זאל מיר שיקן די ספר “קרית מלך”. און איך וויל פארציילן, איך בין געווען א יונגל צו א בחור’ל פון פערצן, און איך בין געגאנגען צו ר’ חיים, און איך זאג אים, ר’ גדלי’ איז דאך דא א ספר. האט ר’ חיים סתם אים געשיקט דעם ספר. איינמאל, דער תלמיד האט ער שוין ארויסגעווארפן, ער האלט נישט פון מיין ספר. האט ער אים געשיקט נאכאמאל. האט ער געשיקט, ער ברענגט ער פאר ר’ גדלי’ איבער דעם ספר, און ר’ גדלי’ קוקט אריין, זאגט ער אים, גיי צוריק און זאג אים אז ווי מען דארף אים העלפט ער נישט.
“אלא בחנם” — וואס מיינט דאס?
אדער קען מען זאגן אזוי, די זעלבע זאך דא, די טרעף נישט קיין חילוק. דער רמב”ם האט עפעס פארשטאנען אז פאר אן אייגענעם קינד איז מען מחויב אפילו צו צאלן געלט פאר א צווייטן, און פאר יענעמ’ס קינד איז מען מחויב צו לערנען בחינם. אויך די “אלא בחינם” וואס דער רמב”ם זאגט, דארף מען זען, אז מען טאר נישט נעמען געלט. אנדערע זאגן אז מען מעג נעמען געלט פאר אן אנדערע reason אפשר, ווייל ער איז א פועל, יא? אבער אזוי מעג מען נעמען געלט וועט דער רמב”ם שפעטער רעדן. דאס איז אז “אלא בחינם” מיינט אז מען איז מחויב צו אויסלערנען בחינם, נישט נאר אז מען זאל נישט צאלן געלט פאר יענעם, נאר אפילו ווען ער לערנט אליין זאל ער אויסלערנען בחינם. דאס איז פשט “אלא בחינם”.
חיוב לשכור מלמד אויף אייניקלעך
לכאורה, דער בית יוסף ברענגט אז דער שולחן ערוך אין רפ”ו ברענגט דאס צו וועגן אייניקלעך, אז אויף אן אייניקל, בן בנו, איז אויך דא א חיוב לשכור מלמד. מען קען הערן אז דער רמב”ם האט זיך אויסגעדריקט אז אויף די קינדער שטייט קלארער, מער מאל, און אויף אייניקלעך שטייט נאר איין מאל. ס’איז דא א קדימה. דער רמב”ם זאגט אז מען דארף נישט צאלן.
דיסקוסיע: אויב א טאטע לערנט טיילווייז מיט זיין קינד
Speaker 1: אויך טראכט איך וואס טייטש א איד וואס איז א חכם און ער לערנט מיט זיינע קינדער, אבער ער לערנט נישט גענוג, ער לערנט נישט פיר און צוואנציג שעה. ער האט נאך א חיוב צו די זייט. ער האט געלערנט צוויי שעה מיט זיין קינד, דארף ער נאך אלץ דינגען א מלמד פאר די איבעריגע צייט?
Speaker 2: מיר דארפן וויסן, אונז האבן דאך נישט געהאט קיין שיעור אין די לימוד, ווייל מען קען זאגן אז דו דארפסט לערנען מיט אים גענוג ביז ווען ער ווערט א גרויסער תלמיד חכם. אבער אונז האבן נישט געגעבן די שיעור. אבער ענטפערן די פראגע, אויב מען קען פארשטיין דעם רמב”ם, דארף מען נישט נאך פרעגן נישט אין די שיעור.
Speaker 1: אקעי, לאמיר אונז לערנען קודם דאס, דער גדר הלכה, וואס מען פראקטיצירט אביסל דא הלכה למעשה.
דיסקוסיע: חיוב צו צאלן שכר לימוד
Speaker 1: אן אנדערע זאך וואס מען קען דא גלייך טראכטן איז, די זאך וואס מען דארף דן זיין אין די פשט, אויב אויף אן אנדערע וועג האט ער נישט לערנען. וואס איך מיין צו זאגן איז, אויב א איד האט א היתר נישט צו צאלן זיין שכר לימוד, אבער מען קען אים זאגן, אז דו ביסט מיר מחויב צו צאלן שכר לימוד? ווייל דו האסט א חיוב צו דינגען א מלמד פאר דיינע קינדער. ווייל ער קען זאגן, אז אויב איך האב נישט קיין צייט, מיין זון איז אן עם הארץ, איז האב איך א חיוב צו דינגען. אבער היינט אז עס איז דא תלמודי תורה’ס, צאלן איז א חשוב’ע זאך, חס ושלום איך מיין נישט דא צו פראמאטן נישט צאלן, ס’איז נישט קיין מענטשליכע זאך, פארוואס זאל א צווייטער מענטש פאנדרעיזן ווייל איך האב נישט ווער. אבער ס’קען זיין אז דער דין פון דינגען, ס’איז דא א חילוק צווישן צאלן…
Speaker 2: אקעי, גיי מיר נישט אריינגיין אין די חיוב. אקעי, וואס איז די חיוב? די חיוב איז אז דו זאלסט איינעם געבן צו צאלן. אקעי. די חיוב ווערט אז אויב דו לערנסט נישט, זאל א צווייטער לערנען מיט אים. אבער אז א צווייטער לערנט שוין מיט אים, איז נישט קיין דין אים צו באצאלן. ס’איז א דין אז דו זאלסט נישט לאזן דיין זון זיין אן עם הארץ. אויב איז נישט דא קיין מלמד, זאל איינער זיין דער מלמד.
ס’איז דא מפרשים וואס לערנען אז ס’איז יא א מצוה, אז ס’ווערט ווי א חיוב. ער ווערט ווי א שליח, שליח של אדם כמותו, ער ווערט א יד פועל כבעל הבית, ער ווערט גע’פועל’ט פון אים. ס’ווערט ווי א חיוב. ס’איז דא אזא גדר מצוה וואס איז מחייב ארויסצוגעבן געלט, און ס’איז דא וואס איז נישט מחייב ארויסצוגעבן געלט. תלמוד תורה איז א גדולה, איך ווייס נישט וואס די כלל איז דא, אבער ס’איז דא אזא דעה אז ס’איז דא א חיוב ארויסצוגעבן געלט פאר דעם. ס’איז נישט סתם א מצוה וואס איינער קען, איינער קען נישט, ער דארף באצאלן.
Speaker 1: איך וואלט דיר געזאגט אז לכאורה, דער אמת איז אז קיינער איז נישט יוצא מיט’ן דינגען א מלמד, ווייל איינער וואס דינגט א מלמד, סתם ער שיקט אים אין חדר און ער קוקט זיך נישט אליין אום אויף די קינדער, ער לערנט נישט מיט אים, איז כמעט נישט שייך א קינד זאל וואקסן. און די שעה וואס דער טאטע לערנט מיט די קינדער, אסאך מאל טוט מען מער אויף ווי די פופצן שעה וואס ער לערנט מיט’ן מלמד. אז דו דינגסט אים א פריוואטע מלמד, איז עס ממש א חיוב. אויב דער חדר שטעלט צו די בוידעם בוידל, אבער דו זעסט אז ער דארף לכתחילה, איז עס מחויב. דו ביסט נישט יוצא מיט צאלן די מינימום צו זיין אן עם הארץ.
הלכה ג’: “מי שלא לימדו אביו” — חיוב ללמוד את עצמו
דער רמב”ם האט אבער דא א שטיקל השערה. ער זאגט, אויב איז דא א חיוב אז דער טאטע זאל מיך אויסלערנען, אפשר איז א מענטש זאל זאגן, “אויב מיין טאטע האט מיך אויסגעלערנט, און ווען איך קום אן און איך ווער א בר חיובא, און דא זאגט דער רמב”ם “מי שלא לימדו אביו” — איינער וואס דער טאטע האט אים נישט אויסגעלערנט, איז ער נישט פטור, נאר “חייב ללמד את עצמו כשיכיר”. “כשיכיר” מיינט ווען ער האט איינגעזען אז ער קען נאך נישט. אבער ווען ער איז גענוג קלוג, ווען ער קען אליין לערנען. אפשר אפילו בפרט, אפשר מיינט ער צו זאגן אפילו ווען ער איז נאך נישט קיין גאר…
הלכות תלמוד תורה, פרק א׳ — הלכה ג׳ (המשך) און הלכה ד׳: חיוב ללמד את עצמו, תלמוד קודם למעשה, און דין קדימה
הלכה ג׳ (המשך): “מי שלא למדו אביו — חייב ללמד את עצמו כשיכיר”
ממילא איז דאך אזא זאך, אויב דער טאטע האט זיך נישט געמאלדן און דער בית דין האט זיך נישט געמאלדן, דארף א מענטש זיך מאלדן ווען ער קומט אן און ער ווערט א בר חיובא.
אזוי זאגט דער רמב״ם, “מי שלא למדו אביו” — איינער וואס דער טאטע האט אים נישט אויסגעלערנט, איז ער נישט פטור, נאר “חייב ללמד את עצמו כשיכיר”. “כשיכיר” מיינט ווען ער האט איינגעזען אז ער קען אויך נישט, אדער ווען ער איז גענוג קלוג, ווען ער קען אליין לערנען. אפשר אפילו ביי פקחות, אפשר מיינט ער דאס צו זאגן, אפשר אפילו ווען ער איז נאך נישט קיין גדול.
דער רמב״ם גייט שפעטער רעדן וועגן די עצם מצוה פון לימוד התורה
דער רמב״ם גייט שפעטער רעדן וועגן די עצם מצוה פון לימוד התורה. דא זאגט ער נאר אז דער חלק פון מלמד זיין, יעדער איד דארף ווערן אויסגעלערנט תורה. סאו ער זאגט אזוי ווי א פאטער איז מחויב ללמד את בנו תורה, אזוי ווי מיט די כללים פון וויפיל שעה א טאג, ער גייט שפעטער זאגן, האסטו א חיוב צו זיין דיין אייגענע טאטע אזוי ווי. אויב דו האסט נישט געהאט א טאטע, האסטו א חיוב צו זיין דיין אייגענע טאטע. דו דארפסט דיך אליין אויסלערנען “כשיכיר”, שנאמר, “ולמדתם אותם ושמרתם לעשותם”.
וויאזוי לערנט מען ארויס פון דעם פסוק?
וויאזוי לערנט מען ארויס פון דעם פסוק? אפשר אז די… יא, “ולמדתם” און “ושמרתם לעשותם”. אפשר מיינט ער אזוי צו זאגן, אז אזויווי די תכלית פון לערנען איז אנצוקומען צו קענען טון די מצוות, איז קענסטו נישט זאגן, אפילו אויב מ׳וועט זאגן אז דו טרעפסט א וועג ארויס, שוין, דו ביסט נעבעך אן אונס, דו האסט נישט געלערנט מיט יארן, אבער דו דארפסט דאך וויסן וואס צו טון מצוות, מוזטו לערנען אליין כדי צו קענען די מצוות.
“תלמוד קודם למעשה” — וואס מיינט “קודם”?
איך מיין אז דאס קומט ארויס פון די המשך. אזוי זאגט ער ווייטער, “וכן אתה מוצא בכל מקום”, וועגן דעם טרעפסטו אין כלל אז “תלמוד קודם למעשה”. אז תלמוד איז חשוב׳ער. “קודם” מיינט ער קודם בזמן, עס קומט פריער, אדער עס איז חשוב׳ער? ער זאגט דאך “קודם בזמן”, דאכט זיך. אז תלמוד… ער איז שוין מחויב צו לייגן תפילין אפילו פאר ער האט געלערנט הלכות תפילין? ניין, ער האט געלערנט, ער ווייסט אז ער דארף לייגן תפילין. עס קען זיין אז “קודם” מיינט חשוב׳ער ווי מעשה. “שהתלמוד מביא לידי מעשה”, ווייל תלמוד ברענגט לידי מעשה. אז מ׳לערנט ווייסט מען וואס צו טון, ווייסט מען צו טון מצוות. “ואין המעשה מביא לידי תלמוד” — מעשה ברענגט נישט לידי תלמוד. טון מצוות ברענגט נישט אז מ׳זאל קענען לערנען. דו קענסט דאווענען זייער ערליך, אבער עס גייט דיך נישט מאכן פארשטיין לערנען.
דיסקוסיע: די גמרא׳ס לשון “גדול” קעגן דעם רמב״ם׳ס לשון “קודם”
Speaker 1: אבער לכאורה די קנייטש פון די רמב״ם וואס דו האסט געזאגט, אז דער רמב״ם רעדט נישט דאס. די גמרא ברענגט א חקירה אז תלמוד איז גדול אדער מעשה איז גדול. אבער דא שטייט נישט גדול, דא שטייט קודם. קודם קען איינער מיינען ביז מ׳איז מחויב צו לערנען, דארף איך דאך וויסן וואס צו טון.
תלמוד איז א יסוד פאר אלע אנדערע מצוות
איך מיין אז ס׳איז דא אן אינטערעסאנטע זאך, ווייל תלמוד איז דאך אליינס א מעשה אויך. תלמוד איז דאך א מצוה, ס׳איז דאך א מצוה פון לערנען תורה. אבער ס׳קען זיין אז די ווארט דא איז, ער זאגט אז תלמוד איז חשוב ווי אלע אנדערע מצוות. תלמוד איז דאך, אן עולם הזה אוכלים פירותיהם, איז איינע פון די מצוות. ס׳איז דאך דא א מצוה פון הלוואת חן, און איך ארבעט כדי צו קענען בארגן געלט פאר מענטשן, איך האב נישט קיין צייט צו לערנען. ניין, זאגט ער אבער ניין, ווייל תלמוד איז א יסוד פאר אלע אנדערע מצוות, אזוי ווי אין תלמוד איז דא אלע תרי״ג מצוות. אויסער וואס ס׳איז איין מצוה, איז עס א יסוד התורה. דערפאר האט דער רמב״ם עס אריינגעלייגט אין די ספר המדע, וואס איז די יסודי התורה.
חידוש: “כשיכיר” קען מיינען אפילו פאר בר מצוה
אה, אפשר איך טראכט א נייע פשט, איך טראכט א נייע חידוש. ווייל ס׳איז דאך דא א צווייטע לשון פון “משיהכיר”, וואס איז דאס משיהכיר בן חייב ללמדו? איך טראכט אז אפשר איז דא א גרויסער חידוש. מיר האבן געלערנט אנהייב אז א קטן עובד פאר׳ן לערנען תורה, איז עס א נייע דין, “ומלמדין אותם”, סתם אזוי איז עס א חיוב פאר די טאטע אויף די קטן. קען זיין משיהכיר מיינט אפילו אז ער איז עלטער פון עלף צוועלף, און ס׳שטייט אז זיין טאטע האט אים נישט אויסגעלערנט, איז ער מחויב אליינס זיך צו טרעפן א מלמד וואס זאל אים אויסלערנען. און פארוואס איז תלמוד קודם למעשה? פאר ער איז מחויב במעשה איז ער שוין מחויב בתלמוד.
Speaker 2: בני טוב, ס׳איז אן אמת, ס׳איז א שיינע תלמוד. אבער איך מיין אז די זאך איז… בקיצור, אבער ער זאגט אז די תלמוד איז א יסוד פאר אלע אנדערע מצוות, אבער אנדערע מצוות זענען נישט קיין יסוד פאר אנדערע מצוות. ס׳טייטש, א יעדע מצוה איז א מצוה לעצמה, אבער די תלמוד איז אסאך גרעסער ווייל עס איז א יסוד פאר אלע אנדערע מצוות. אבער דער וואס דו זאגסט, חבר׳ל, אז משיהכיר זאגסטו אז נאך פאר פילע פארם איז ער בר חיובא. ס׳קען זיין. אבער אנדערע רעדן יא וועגן די חיוב געשעעניש ווען מ׳ווערט א גדול. אבער פארט, אפשר קען מען אויך זאגן פארקערט, אז א גדול וואס איז נאך משיהכיר איז אויך פטור, און מ׳קען עס מאכן לכאורה מיט דעם. ס׳איז דאך נישט תלוי אין די דין פון גדול, ס׳איז תלוי אין עפעס א נייע זאך — משיהכיר.
דער לשון “כשיכיר” ביי אברהם אבינו
ער ציילט צו די לשון, פון משיהכיר שטייט ביי אברהם אבינו, “הכיר את בוראו”. אה, און ס׳שטייט די לשון, ס׳איז דא אן אינטערעסאנטע זאך וואס איך שטעל צו ר׳ ראבינאוויטש, אז ס׳שטייט אברהם אבינו לא היה לו מלמד, אלא הכיר מעצמו. און אז הכיר, האט ער אליינס פארשטאנען אז ער איז מחויב. ס׳איז נישט אז איינער האט אים אויסגעלערנט. זיין טאטע האט אים דאך נישט אויסגעלערנט.
הלכה ד׳: דין קדימה — “הוא קודם לבנו”
דער רמב״ם האט שוין געזאגט אז ס׳איז דא א גרויסע דין קדימה אז לערנען מיט די אייגענע קינד אדער מיט די אייגענע אייניקל קומט פאר לערנען מיט אנדערע תלמידים, וואס ס׳איז אויך א חיוב. יא, דער רמב״ם רעדט מיט די דין קדימה.
ווען א מענטש דארף אליין לערנען און ער האט א זון צו לערנען
זאגט דער רמב״ם, “היה הוא ללמוד תורה”, א מענטש דארף נאך אליין לערנען תורה, ער האט זיך נאך נישט משלים געווען אין תורה — שפעטער גייט דער רמב״ם זאגן ווען ווייסט מען מ׳קען שוין תורה, ווען האט מען געענדיגט — אויב א מענטש דארף אליין לערנען תורה, “ויש לו בן ללמוד תורה”, ס׳איז דא א נארמאלע שאלה, א איד ארבעט א גאנצע וואך, שבת האט ער, אלע קענען לערנען און אליין האבן עפעס א סדר הלימוד אז במשך שבת זאל ער ווערן א שטיקל תלמיד חכם. אבער ער האט קינדער.
זאגט דער רמב״ם, “הוא קודם לבנו”, דער חיוב זיך אליין, אז ער אליין זאל קענען לערנען, איז א גרעסערע דין קדימה. “חייך קודמים” און אזוי ווייטער. די גרעסטע קדימה איז די אייגענע. מ׳פארשטייט, די גמרא זאגט אז די עיקר פון די מצוה איז געווען צו אויסלערנען, אבער מ׳האט געזאגט אז “אין לו ללמוד”, אז ער איז חייב אליין, זעהט מען אז “אין לו ללמוד” איז א גרעסערע חיוב ווי “ללמדו”, ס׳איז קודם.
דיסקוסיע: וועגן וועלכע פאל רעדט מען?
Speaker 1: מ׳רעדט דאך אבער באופן אז דאס צו לערנען מיט זיין קינד גייט אים נישט מאכן א תלמיד חכם. למשל, אויב האט ער א זון וואס איז א בר שכל, לערן מיט דעם זון. אבער מ׳רעדט דאך נישט פון מיין פאל, מ׳רעדט מער אז מ׳מוז לייגן געלט אז איינער זאל קענען גיין אין ישיבה און דער אנדערער מוז ארבעטן.
Speaker 2: ניין, ניין, ס׳קען יא זיין. למשל, ער האט א יונגל וואס איז פינף יאר אלט, און ער דארף לערנען מיט אים חומש. מיט׳ן לערנען מיט דעם יונגל “שאר בעלי חיים לא יאכלו” וואס ער קען שוין, גייט ער נישט ווערן קיין תלמיד חכם. אבער ער האט א דרייסיג יעריגער בחור, זעצט ער זיך אראפ און ער לערנט, ער לערנט, אז ער אליין זאל אויך עפעס לערנען זאכן וואס ער האט נאכנישט געלערנט, זאלן זיי ביידע ווערן תלמידי חכמים.
ס׳איז א פאקטישע דילעמע וואס מענטשן האבן היינט. איך מיין אז איך האב פארשטאנען די גמרא אין קידושין וואס רעדט וועגן דעם. רעדט נישט פון דווקא, ס׳רעדט פון פשוט׳ע מענטשן. פון דינגען א מלמד פאר מיך אדער פאר אים? אדער אמאל, וויאזוי ס׳איז געווען א סיטואציע, מ׳איז געווען ארימער, מ׳האט נישט געקענט יעדן איינעם פארגינען ישיבה. איינער האט געדארפט פארדינען די שבועה, און דער צווייטער האט געדארפט לערנען. ס׳איז נישט דווקא די צייט, ס׳איז געווען אין די זין פון דינגען א מלמד.
Speaker 1: אדער פון דינגען, אדער בכלל, דינגען אדער צייט און געלט. מ׳איז נישט געווען ערלויבט, מ׳האט נישט געארבעט אין יענע צייטן, מ׳האט געהאט דורות.
“אם היה בנו נבון ומשכיל יותר ממנו — בנו קודם”
זאגט דער רמב״ם, דא שטייט אן אינטערעסאנטע חידוש: “אם היה בנו נבון ומשכיל יותר ממנו”. אויב דער זון איז א נבון, ער איז א קלוג קינד, און ער גייט משכיל זיין וואס ער לערנט יותר ממנו, וואס ער גייט לערנען גייט ער אסאך מער מצליח זיין ווי דער טאטע, דעמאלטס “בנו קודם”.
ס׳איז זייער אינטערעסאנט. ס׳איז טאקע דא א דין קדימה, אבער ס׳איז אויך דא א דין אז מ׳זוכט די תכלית פון די תורה. מ׳זוכט נישט נאר דיין אדער דיין קינד׳ס תכלית, נאר מ׳זוכט וואס איז בעסער פאר כלל ישראל, פאר די תורה, די “ביגער פיקטשער” אזוי צו זאגן. אויב קען דיין זון ווערן א תלמיד חכם, קומט ער קודם. איך מיין, זיי האבן שוין געהאט אויך די הלכה אין הלכות דעות, דער רמב״ם האט געזאגט אז א מענטש זאל האבן קינדער ווייל אפשר וועט אויסוואקסן א גדול בישראל. יעדער איד האט א חיוב, אויסער וואס ער האט א חיוב, אונז טאר מיר נישט זיין “סעלפיש”. אונז זענען מיר נישט דא נאר אלס “איך מיין”, איך זאל וויסן אז איך האב געטשעקט אלע “באקסעס”. מ׳דארף קוקן אויף די גרויסע תכלית פון כלל ישראל, אויף די תכלית פון די תורה.
דיסקוסיע: וויפיל בעסער מוז דער זון זיין?
Speaker 1: קען זיין אז ער וועט זאגן “הוא קודם” נאר, קען יא זיין אזוי ווי דו האסט געזאגט, אפשר ווייל דער עלטערער ביי דיר וועט ער בעסער פארשטיין. אפשר איז ער מער חכם קודם. וויאזוי?
Speaker 2: ניין, “הוא קודם” איז פשוט “הוא קודם”. יא, אבער פון ווען רעדט עס? אז זיי זענען ביידע שוה בשוה פשוט. וואס איז אביסל בעסער? וויפיל בעסער זאל דער זון זיין? אסאך בעסער.
“הוא קודם” — אפילו ווען דער זון איז אן עילוי
זאגט דער רמב״ם, אבער דער רמב״ם מאכט אז “הוא קודם”. אן ענוה פשוט. אפילו ווען ער האט אזא זון, אזא געלונגענע זון, אן עילוי. מיינט נישט אז אקעי, ברוך השם, איך בין א איד, נו, איך וועל זיין אז וואס וועלן מיינע זון׳ס לערנען, און איך וועל טון א מענטש ווייטער, נישט קענען תרצים מבטל זיין תורה. ס׳איז נישט פשט אז דער זון קען טון די “דזשאב” אנשטאט דיר. ניין. “שכשם שמצוה ללמד את בנו, כך היא מצוה ללמד את עצמו”. א מענטש דארף זיך אליין מלמד זיין, א מענטש דארף זיך אליין מחנך זיין.
דער חידוש פון “בנו קודם” — מ׳קוקט אויף די גרויסע תכלית
און דא דאכט זיך קומט יא אריין דיין קשיא. איך ווייס אז די פשטות וואס איך האב שבת געזאגט פאר מיינע קינדער, אז ס׳איז א גרעסערע חיוב, ווייל מ׳זאגט אז מיינע קינדער זענען מער אונטער מיר ווי איך בין. אבער וואס איז נישט מיין עושה. מיינער האט נישט א די וואס פוטער. דארפסטו רעכנען א וועג צו מאכן אן אייגענע רחיות, נישט דאסעלבע.
Speaker 1: ניין, דו קענסט נישט. דאס איז נאר אנדערע דייס, אנדערע דייס. אזוי, לאמיר זאגן ממש אז ער קען גארנישט לערנען, און עס איז די שאלה צו זאל דינגען א מלמד פאר זיך אדער א יענעם. אבער די פליערדיגע קעיס רעדט זיך לכאורה צו איינער קען בכלל גיין מיט א מראות, אדער די טשיקים קען דעם קינדער אין ישיבה, וועט נישט איינקיין אין ישיבה.
Speaker 2: אקעי, יעצט, רעד מען. אבער דו קענסט שוין יא, דו קענסט זיך מאכן. עס איז א שיעור, דו קענסט זיך עפעס טוהן.
Speaker 1: יא. אז דאס מיינט, אז לערנען טוהג זאלט מען נאך פאר אלעם. ס׳דארט שוין דארף אנהייבן לערנען ממש יונג. און נאכדעם קען מען עפשטע אנהייבן טרעפן ארבעט און א קערעם נאכדעם ווייטער. און געפאלט מען עס וועט נישט א שיעור טוהג, אפשר מיט א געוויסע שיעור קען מען טראכטן צו פריער.
דיגרעסיע: לערנען פאר חתונה — דער רמב״ם׳ס שיטה
דער רמב״ם איז נישט אימנעס רשת החילה, אויב האט ער אין ווייטער נעמט ער חתונה פאר דעם, דארף וועט איך אימערפארנער זיין. דער גמרא זאגט פאר דעם ברוך חיים וועלט סבורה, אויב האט איך שוין א שווערע אלעף זיין קאפ. איין דארטער פון אייבה ללמוד האט ער נישט די עווייליבילעיטי, ער האט נישט די קלארקייט אין זיין קאפ צו לערנען מיט די זעלבע קלארקייט. אבער… זאגט דער רמב״ם, אבער… דער כלל אביגע דארף קודם לערנען נאך פאר דעם חתונה, און מען זאל חתונה נעמען שפעטער, איז דווקא ווען מ׳קען, אבער דער רמב״ם איז מיט סקבי׳ער עלב האט שוין אימצש איין ריב ופני, אויב־אבער, גייט ער זיך אזוי שטארק פלאגן מיט זיין יצר הרע?
Speaker 1: אויף אינטערעסאנט. ער זאלט נישט וואס בעפלים מיט די יצר הרע?
Speaker 2: ער זאגט, הסי״א נוח ווייטער איילי ופני. איז ער האט שוין נישט איילי ופני, ווייל ער קען נישט קענען ער לערנען. ביז מיט זיין מיט א יצר הרע? עניוועיס, ביז ער טונען איבועיס. ער זאגט אבער אויבער דער ווערט אקעי.
Speaker 1: יא, אבער אויב ער קען נישט, איז פשט אז ער גייט נישט קענען לערנען.
Speaker 2: אפיציעלערהייט דארף מען האבן דעת פני או לב פני. אויך ביי נביא האט מען געזען אזוי, דארט איז געקומען דארף מען האבן א התחברות הדעת. דער מלוה וועט נישט קענען לערנען, ווייל מען האט אים נישט א פארשטאנד, און על אחת כמה וכמה ווען ער האט א יצר הרע וואס שטערט אים, דארף מען צוויי מאל קיום התורה.
און מיר האבן געזען אז איך שטארק מיט די אנדערע וויכוח. עס איז גארנישט אינטערעסאנט אז דער זאלטער איד זאל פארשטיין און דערשאפן.
הלכות תלמוד תורה, פרק א׳ — הלכה ג׳ (סוף) און הלכה ד׳: חתונה האבן vs. לערנען; סדר החינוך; שכר לימוד
—
הלכה ג׳ (סוף): חתונה האבן vs. לערנען — “יצרו מתגבר עליו”
Speaker 1: יא, אבער אויב ער קען נישט, איז פשט אז ער גייט נישט קענען לערנען. אויף צו לערנען דארף מען האבן דעת פנוי אדער לב פנוי. אויך ביי נביא האט מען געזען אזוי, דארף מען האבן הרחבת הדעת. ממילא, אויב ער וועט נישט קענען לערנען ווייל ער האט נישט קיין ווייב און יצרו מתגבר עליו, דעמאלטס איז ער מבטל תורה.
Speaker 2: זייער גוט. און דאס איז נישט נאר אין הלכות אישות, נאר אין הלכות תלמוד תורה. אין הלכות אישות איז דא די מצוות פריה ורביה, און דארט שטייט אז מ׳דארף האבן אנדערע דינים. אבער דא איז זייער אינטערעסאנט אז דער רמב״ם האט פארשטאנען אז דאס איז לכאורה אויך דאס וואס מ׳האט געלערנט דעמאלטס, אז מ׳דארף נישט דוקא מוציא זיין די אישה און וואטעווער.
און ס׳איז נישט פשט א יצר הרע, די פראבלעם איז אז ער האט א יצר הרע, ער האט א מחשבות זרות, און ס׳איז נישט נאר אין חתונה האבן.
Speaker 1: יא, אבער דער רמב״ם ברענגט דאך אז דער רמב״ם זאגט אז מ׳דארף חתונה האבן. אין הלכות אישות זאגט ער אזוי, ווען ס׳קומט צו א געוויסע עידזש, אין ענגליש, מוז מען חתונה האבן. זאגט ער, אויב ער האט א מורא אז זיין ווייב גייט אים אוועקנעמען פון לערנען, מעג ער זיך פארשפעטיגן, ווייל ער איז עוסק במצוה פטור מן המצוה. זאגט דער רמב״ם, אבער נישט אויף אייביג, ווייל דו ווייסט, ערגעץ וואו דארף מען חתונה האבן. אבער אויב ס׳איז דא אזא איינער וואס נפשו חשקה בתורה, און פארקערט, חתונה האבן גייט אים אוועקנעמען פון זיין עבודת השם, פון זיין אינגאנצן טרוד אין לערנען, קען ער זיין אזויווי בן עזאי און נישט חתונה האבן. אבער ער זאגט די תנאי דערצו איז נאר אויב זיין יצר איז נישט מתגבר עליו. אבער אויב זיין יצר איז מתגבר עליו, ער קען נישט שפילן א געים, ער האט א גרויסע שאיפה פון לערנען זייער פלייסיג, ממילא ער טוט זיך א גאנצן טאג פייטן. איינמאל דו זעסט אז ס׳איז דא א יצר מתגבר עליו, דארפסטו יא חתונה האבן.
דיון: וואס מיינט “יצרו מתגבר עליו”?
Speaker 2: זייער גוט. אבער איך האב געוואלט מסביר זיין אז די יצר מתגבר עליו איז נישט דוקא אז ער איז אראפגעדראפט. ס׳מיינט אז אויף אזא אופן, אזויווי איינער וואס איז רוב טאג איז ער טרוד ביצרו, אפילו ער טוט נישט קיין עבירה, אפילו א ליפשיבאווער וואס דער מנהג איז צו חתונה האבן שפעטער, נארמאל, ווען ער איז א ביסל מער געוואקסן, ער האט שוין א יצר, ס׳איז נישט פשט אז ער האט נישט קיין הרהורים, אבער ער קען רוב צייט לערנען עניוועיס.
Speaker 1: ס׳קען זיין אז רוב צייט לערנט ער, אבער נישט אזוי שטארק, אפשר די קוואליטי. ער האט נישט, ווי דער רמב״ם זאגט, “אין לבו פנוי”. ער איז נישט רואיג, ער לערנט נישט ווי א מענטש מיט א קלארע קאפ.
Speaker 2: ס׳קען אויך זיין, ס׳איז אינטערעסאנט, דער מענטש מיינט אז די זאך אז ער דארף אויפקומען דארט אין די פיר טויזנט דאלער א חודש איז שווער. אבער ס׳קען זיין אז ניין, די מחשבות וואס האלטן אין איין אריינקומען אין דיין קאפ איז שווערער ווי די רחיים על צוארו. א מענטש דארף זיך אויסרעכענען וואס איז אים שווערער, די רחיים על צוארו אדער די יצר וואס איז מתגבר עליו. ס׳איז א מענטש אליין.
—
הלכה ד׳: סדר החינוך — מאימתי מתחיל אביו ללמדו תורה?
Speaker 1: ווייל די שיעור איז די זמן אויף די מענטש, און יעצט איז די זמן אויף די קינד, קענסטו זאגן? מאימתי הבן מסתכל ללמוד תורה? מ׳האט געלערנט אז די טאטע האט א… אדער די רבי… אה, יעצט רעדט מען פון די טאטע. אה, די רבי, מ׳דארף מיט די רבי, מיט די תלמידים אויך. אבער ס׳איז אינטערעסאנט, יא, יענץ איז נישט קיין פאר קינדער. תלמידים איז נאך א קעפיטל אויף די… פארוואס נישט?
Speaker 2: איך וועל דיר זאגן, פון ווען איז די חיוב אז מ׳זאל לערנען מיט א קינד? פון ווען… ס׳איז דאך די לייגט גאר די טאטע, ער זאגט נישט מאימתי הבן מסתכל ללמוד תורה. אבער די זאך, דאס איז די סדר החינוך, די ברייתא וואס איז געבויט אויף מסכת סוכה. ס׳קען זיין די חינוך איז נישט א ברייתא וואס זעצט אוועק די שיעורים פון אלע מצוות.
Speaker 1: יא.
Speaker 2: ניין, איך האב נישט געשוואוירן אז איך זאג אז א מלמד, אז א חכם דארף זיין ביז ער זאגט תורה צוה לנו משה. דאס איז דאך עפעס וואס א טאטע, יעדער קען. ס׳איז דאך א חיוב אויף די טאטע. משיחל לדבר, די ערשטע ווערטער וואס די קינד זאגט, זאל זיין תורה צוה לנו משה. און? און פסוק ראשון פון פרשת שמע. שמע ישראל און תורה צוה.
תורה צוה לנו משה און שמע ישראל — צוויי עיקרי אמונה
Speaker 2: ס׳איז דאך דא א שיינע ווארט פון די רמ״ק אין די פרדס רימונים, ער זאגט אז די צוויי פסוקים זענען קעגן די צוויי עיקרי אמונה וואס א מענטש דארף וויסן, וואס בעצם זענען געברענגט שוין אין יסודי התורה, די צוויי עיקרי אמונה: אז ס׳איז דא א באשעפער, דאס איז שמע ישראל, און אז ער האט געגעבן די תורה, די נבואה, די תורה. דאס שטימט אז מ׳לערנט אים אויס די צוויי פסוקים וואס האבן אין זיך די עיקרי אמונה.
מעשה מיט דער נודע ביהודה
Speaker 2: ס׳איז דא די מעשה אז די נודע ביהודה איז אמאל ארומגעגאנגען אין די מאנאסטעריס זוכן אידישע קינדער וואס זענען געווען ביי די גלחים, ביי די קריסטן. און ער איז אנגעקומען אין א פלאץ, און די אדמיניסטראציע האט געזאגט, “ניין, ס׳איז נישטא קיין אידישע קינדער.” האט ער געזאגט, “לאז מיר רעדן א מינוט צו די קינדער.” ער איז אריינגעגאנגען און געזאגט הויך, “שמע ישראל…” שמע ישראל איז מורא׳דיג, אז דאס ווייסט א קליין קינד, אפילו פון א יונגע עידזש. ער האט געזען די קינדער וואס ווערן נתרגש פון די שמע ישראל, האט ער געוואוסט ווער ס׳איז אידן.
דער סדר החינוך: פסוקים פסוקים
Speaker 2: שוין, רודער, ואחר כך מלמדו, נאכדעם וואס ער לערנט אים אויס תורה צוה און קריאת שמע… וואס הייבט ער אן קודם? ביז דערווייל?
Speaker 1: יא.
Speaker 2: ווען ער איז א בן שש או בן שבע, א קינד געווענליך הייבט אן קודם זאגט דער טאטע מאמע, ער קען נאך נישט זאגן קיין סענטענס, יא, אבער ער זאגט אים צו, ווייל מען טוט זיך נישט צו שמועסן מיט די קליינע, מיט קלענערע קינדער זעט מען זייער וויכטיג, יא, קריאת שמע, א פסוק, א ברכה.
אחר כך מלמדו מעט מעט. נאכדעם לערנט מען אויס דעם קינד מעט מעט, מען לערנט אים אויס צוביסלעך פסוקים פסוקים. דאס איז דער סדר וואס ער שטעלט זיך ארויס, אז די ערשטע זאך וואס א קינד לערנט איז פסוקים, תורה שבכתב. מען לערנט אים א פסוק, א פסוק פון חומש פון די פרשה, אדער, יא, עד שיהיה בן שש או בן שבע.
דיון: תפילות אדער פסוקים?
Speaker 2: דאס הייסט, דער רמב״ם זאגט נישט אזוי ווי שטיקלעך פון תפילות, ווי מען זאגט היינט אזוי ווי מען זאגט מיט אים מודה אני, מען זאגט מיט אים ברכות. איך קען זיין דער רמב״ם האט געהאלטן אז תפילה איז עפעס אן ענין וואס איז כוונה, וואס איז נישט, איך ווייס נישט. איך קען זיין אין סדר החינוך איז דאך תפילה וואס ער שרייבט דארט. אבער למעשה תפילה איז אויך מורכב מפסוקים.
Speaker 1: יא, אמת. מודה אני איז גראדע נישט קיין פסוק, און סידור שטייט ווייל מען זאל עס קענען זאגן אפילו פאר נטילת ידים.
Speaker 2: יא, ער זאגט א סך, די מודה אני איז גראדע א חידוש. דאס איז דאך אגב, עס קומט נישט דא אריין, אבער מודה אני איז א ברכה. ניין, עס איז שוין דאך שפעט. א זאך וואס ליגט אויף יעדן אינגל, איז דאך א חידוש. ערשטע פלאץ שטייט נישט אין סדר היום פון רבי משה בן מכיר, און ממש פון אחרונים, א חידוש פון אחרונים איז די מודה אני. אבער עס איז א שיינע זאך, דאנקען דעם אייבערשטן.
Speaker 1: אבער דאנקען דעם אייבערשטן שטייט יא איבעראל. די נוסח איז א שפעטערע נוסח.
Speaker 2: יא.
בן שש או בן שבע — לפי בריאו
Speaker 2: עד שיהיה בן שש. סאו מען לערנט אים אויס פסוקים פסוקים, עד שיהיה בן שש או בן שבע, ווען ער ווערט א קינד פון זעקס זיבן. בן שבע מיין איך בכללי איז געווענליך די מצוות חינוך. אגב, דער רמב״ם ביי יעדע מצוה האט ער חינוך לויט ביי יענע מצוה. עס שטייט ווען ער קען שוין מנהיג זיין די אברים, און ער קען שוין פאסטן.
ווען ער איז שוין זעקס אדער זיבן, ער איז שוין א שטיקל בעל דעת, זאגט דער רמב״ם לפי בריאו. דאס הייסט, עס איז דא אמאל א קינד וואס איז שוין גוט ביי זעקס, און עס איז דא אמאל א קינד וואס איז דארף זיין זיבן אדער אכט. ווען לפי בריאו, בריאו דא מיינט בריאותו, יא, לויט זיין בריאות, זיין פיזישע געזונטקייט פון זיין, יא, לויט די מעטשורעטי.
מוליכו אצל מלמד התינוקות
Speaker 2: מוליכו אצל מלמד התינוקות. סאו דא רעדט שוין דער רמב״ם אזוי פון א ריאליטי, האסטו אזא מוסד וואס הייסט א מלמד תינוקות. זייער גוט, זייער אינטערעסאנט. ער זאגט ס׳איז דא א מצוה מיט דינגען, און דא רעדט ער שוין פון די ריעליטי אז אין יעדע אידישע שטאט איז דא, נאך די תקנות יהושע בן גמלא.
דיון: דער טאטע אדער דער מלמד?
Speaker 2: און לכאורה וואלט אויך נישט עכט געגאנגען דער טאטע זאל זיצן אויסלערנען די גאנצע חומש מיט די יונגל. ער האט דאך עפעס צו טון. ווער איז געווען דער וואס האט געזאגט אז… איך ווייס נישט צו ס׳איז אמת געווען, דער טאטע פון די גאון ר׳ חיים פארשטיין האט געזאגט “וויאזוי האב איך זוכה געווען צו אזא תורה?” אבער מ׳מוז זאגן אז ס׳איז א זייער קליינע מינאריטעט וואס איז געלונגען, ווייל א טאטע איז געווענליך… ס׳איז נישטא קיין טאטע וואס איז נישט א תלמיד חכם, און אויך א תלמיד חכם האט די חובות פון זיין אייגענע לערנען. ווי איז דא א טאטע וואס קען זיך נישט עכט פרייעלן?
און ס׳איז נישט אזוי. ווען ער איז נאך פיצי, די “תורה צוה לנו משה” איז נישט עפעס וואס מ׳טוט א גאנצן טאג. פון צייט צו צייט, ווען דער טאטע שפילט זיך נארמאל מיט די קינד, לערנט ער אנשטאט סתם זינגען פאר אים, זאגט ער אים “תורה צוה”. אבער איינמאל דו דארפסט עקשעלי א וועג בשעת אריכות, ער האט זיך נישט צושטעלן, ווייל ער וויל זיך אליין לערנען, וכו׳. איך גלייב נישט אז ס׳איז אמאל געווען א מציאות וואס ממש דער טאטע איז געווען מיט אים. אפשר האט ער זיך געמאכט יוצא מיט א קנאל, אבער די נארמאלע זאך איז געווען א סתם מלמד וואס דאס איז זיין דזשאב, און נישט דער טאטע וואס האט אויך א דזשאב.
דיון: די מאמע אדער דער טאטע?
Speaker 1: ס׳איז אינטערעסאנט, ער האט פריער געזאגט אז די מאמע האט נישט די חיוב. למשל, פארוואס זאל נישט די מאמע זיין די וואס זאגט “תורה צוה”? איך מיין, און די מאמע איז נישט יוצא די מצוה דא בן הרמב״ם? בדרך כלל טוען עס מער די מאמעס. נאר ער האט געזאגט אז די חיוב, ווען מ׳זאגט “תורה צוה” און מ׳איז מקיים די מצוה פון “ולמדתם אותם את בניכם”, אזוי זעט דא אויס, און די מצוה איז אויף די טאטע. ניין, ס׳איז אן ענין. ס׳קומט אויס אז ווען איינער טראכט, זאל די טאטע אדער די מאמע זאגן מיט די קינד “תורה צוה”? קענסטו זאגן אז דער רמב״ם זאגט, דו האסט א חיוב, זי האט נישט קיין חיוב. טו דו די מצוה, פארוואס זאלסטו לאזן דיין ווייב? ס׳איז אויך א חשוב׳ע זאך, אבער זי טוט עס נישט מקיים צו זיין א מצות עשה, דו ביסט מקיים די מצות עשה.
Speaker 2: איך מיין בעיקר אז דער טאטע דארף ארבעטן צו מאכן געלט אז מ׳זאל קענען לופטערן דעם מלמד. איך געדענק איך בין געווען אין כולל, איז געווען אזא צייט פונעם יאר, א מאן האט זיך געעצהט מיט איינעם פון די ראשי כולל, און ער האט אים געגעבן דעם בן הרמב״ם פון היינט, און ער האט אים געזאגט “זאג מיט אים ‘תורה צוה’, דו וועסט מקיים זיין א מצוה”. זייער גוט.
Speaker 1: איך מיין אז דו האסט פריער געזאגט, איך מיין אז ס׳איז א ביסל דזשענדער טעיק, ווייל דו זאגסט אז די מאמע טוט עס מיט אים שוין אלס שליח.
Speaker 2: אקעי.
—
הלכה ד׳ (המשך): שכר לימוד — תורה שבכתב vs. תורה שבעל פה
חיוב הטאטע צו באצאלן א מלמד
Speaker 2: יא, זאגט דער רמב״ם ווייטער: “הואיל ומנהג המדינה ליקח מלמד תינוקות בשכר”. וואס איז דער מלמד תינוקות? אויב איז… עס איז דא א מנהג המדינה, ווי דער מלמד באקומט בכלל קיין געלט, אינטרעסאנט?
Speaker 1: איז דא א מצוה צו טראכטן.
Speaker 2: און וויאזוי לעבט ער?
Speaker 1: ער זעט ווער?
Speaker 2: האט ער אן אנדערע פרנסה?
Speaker 1: אדער ער מיינט מיט׳ן מלמד.
Speaker 2: זייער גוט.
Speaker 1: איז דא א פראבלעם, אז בעצם איז דא א סיבה פארוואס מען טאר נישט באקומען קיין געלט, וואס דער רמב״ם גייט שוין זאגן.
Speaker 2: און אזוי זאגט דער רמב״ם, הוי, מנהג המדינה לוקח מלמד התינוקות שכר, אז דער מלמד זאל באקומען באצאלט שכר לימוד, נותן לו שכרו, ווייל דער טאטע דארף באצאלן, ווייל דאס איז דער מנהג המדינה.
וחייב ללמדו בשכר. דער טאטע דארף דינגען א מלמד. ביז ווען דארף דער טאטע ספענדן געלט פאר א מלמד? עד שיקרא תורה שבכתב כולה. ביז ער לערנט גאנץ תורה שבכתב. אבער תורה שבעל פה דארף שוין נישט דער טאטע דינגען פאר געלט. ווייל עס איז נישט לכאורה וועגן הלכה ד׳, אז מען טאר נישט נעמען פאר דעם געלט.
דער היתר פון שכר לימוד תורה שבכתב
Speaker 2: אבער דא דארף מען וויסן, הלכה למעשה א פאקט פאר דער רמב״ם, איך ווייס נישט דער שולחן ערוך וואס ער זאגט די טעמים פאר דעם מנהג. איך ווייס נישט אזוי, אבער לכאורה די הלכה בלייבט נאך אלץ אמת, אז אויב איינער שיקט א קינד אין א חדר וואו מען לערנט נישט קיין תורה שבכתב, אדער טעמי המקרא נישט ממש א חלק פונעם לימוד, און אויף טעמי המקרא מעג מען נעמען שכר.
סאו אויף טעמי המקרא האסטו נישט קיין פראבלעם, ווייל ווי לאנג מיר לערנען תורה שבכתב, קענסטו זאגן אז די געלט וואס מען גיט פאר דעם מלמד איז שכר בטלה, אויב ער באקומט מער ווי שכר בטלה, די איבעריגע איז פאר לערנען טראפן, פאר לערנען טעמי המקרא. און אזוי קומט אויס אין פירש המשניות, מען האט געזאגט עס איז בעסער צו לערנען צו וויסן די שורש, אבער אזוי זאגט דער רמב״ם די הלכה למעשה.
מקום שנהגו ללמוד תורה שבכתב בשכר
Speaker 2: יעצט זאגט ער די הלכה, דאס הייסט, יעצט האט ער געזאגט וויאזוי עס גייט דער סדר אין די הלכה. אבער עס זעט אויס, ווי דאס מאכט אויך די חיוב, ווייל דער טאטע קען נישט זאגן, איך וויל מחמיר זיין דעם פון נישט לערנען בשכר, ווייל ביז דעמאלטס האסטו נישט קיין היתר, און ביז דעמאלטס איז דא א היתר פאר דעם מלמד צו נעמען געלט.
נאכדעם, מקום שנהגו ללמוד. יעצט גייט ער זאגן די הלכה, ווי ער האט געזאגט די מסקנה פון די הלכה פאר דעם טאטע? ער גייט נעמען די עיקר הלכה. מקום שנהגו ללמוד תורה שבכתב בשכר, ללמוד וללמד בשכר, מעג מען לערנען בשכר ווייל ס׳איז דא עפעס היתרים. ס׳איז דא עפעס היתרים. די גמרא זאגט א מהלך אז מ׳קען נעמען שכר בטלה, אדער שכר בטלה אדער שכר פיסוק טעמים, ס׳איז דאך דא כמה אופנים אין די גמרא. מיר ווייסן נישט ווי אזוי די רמב״ם פסק׳נט, אבער למאי נפקא מינה הלכה למעשה ווי אזוי די רמב״ם פסק׳נט? ס׳איז א חילוק תורה שבעל פה. יא?
אבער תורה שבעל פה — אסור ללמדה בשכר
Speaker 1: יא, אבער תורה שבעל פה, חוץ ללמד בשכר, איז דא א איסור צו לערנען בשכר.
הלכות תלמוד תורה, פרק א’ — הלכה ד’ (המשך) און הלכה ה’
הלכה ד’ (המשך): לערנען תורה בשכר — תורה שבכתב vs. תורה שבעל פה
Speaker 1: פארוואס מען לערנט בשכר? ווייל ס’איז דא עפעס א היתר. ס’איז דא עפעס א היתר. די גמרא זאגט א מהלך אז מ’קען נעמען שכר בטלה, אדער שכר פיסוק טעמים, ס’איז דא א מחלוקת אמוראים אין די גמרא, מיר ווייסן נישט וויאזוי דער רמב”ם פסק’נט, אבער למעשה איז די הלכה ווי די רמב”ם פסק’נט, אז ס’איז א חילוק צווישן תורה שבכתב און תורה שבעל פה. יא?
אבער תורה שבעל פה אסור ללמדה בשכר, ס’איז דא אן איסור צו לערנען בשכר, שנאמר “ראה למדתי אתכם חקים ומשפטים כאשר צוני ה’ אלקי”. משה רבינו זאגט צו די אידן, “קוק, איך לערן מיט אייך חוקים ומשפטים די זעלבע וועג ווי דער אייבערשטער האט געלערנט מיט מיר”. ללמדך, אז משה רבינו איז דא אזויווי דער ארכיטייפ פון א מלמד, ער איז דער עקזעמפל פון א מלמד. “מה אני בחנם למדתי, אף אתם בחנם תלמדו לדורות”. פונקט ווי איך האב געלערנט בחנם, אזוי זאלט איר לערנען בחנם. “אף אתם כשתלמדו לדורות, בחנם כמו שלמדתם ממני”. ווען איר וועט לערנען ווייטער, זאלט איר לערנען פון מיר.
משה רבינו אלס דער ארכיטייפ פון א מלמד
ס’איז זייער שיין, ס’זעט אויס אזויווי אז ווען א איד לערנט מיט סיי וועם, איז ער אזויווי דער משה רבינו, און דער משה רבינו איז דער קאפי פון דער אייבערשטער, כביכול. ווען דו לערנסט, דארפסטו טראכטן דו גייסט יעצט בדרכי השם, דער אייבערשטער לערנט מיט משה, משה לערנט מיט דיר, און דו לערנסט ווייטער.
דאס שטימט אויך מיט דער לשון “כאשר צוני”, וואס מיר האבן געלערנט אין הקדמה אז “מצוה” איז תורה שבעל פה. וועגן דעם זאגט ער, פארדעם איז דאס דוקא נוגע אויף תורה שבעל פה, ווייל “כאשר צוני ה’ אלקי”. משא”כ די אנדערע תורה שבכתב זאכן האבן די אידן אראפגעשריבן די לשון, און זיי האבן זיך עס אליין גע’חזר’ט, אבער תורה שבעל פה האט משה רבינו געדארפט זיי איבערגיין מיט זיי און עס פעסט לערנען, און דארטן איז ער געווען דער עיקר מלמד, און דאס איז אויף תורה שבעל פה.
Digression: פראקטישע אנווענדונג — שטיצן שיעורים
פון דא קומט אן עדות פאר אונזער שיעור, וואס מיר לערנען דא בחנם, ווייל מיר דרייען דא די תורה שבעל פה, און דארט איז דאך די רמב”ם, די עיקר תורה שבעל פה. אבער איך זאג דיר אלעמאל פאר די וואס זאלן שטיצן די שיעורים, דאס מיינט נישט אז מען טאר נישט צאלן געלט מיט לכתחילה צו קומען אויף די ווידעא אדער אויף די אודיא צו אויסהערן, אבער יעדער איינער האט זיך מחייב אויסצולערנען די מצוה פון “ללמד”, דאס איז מחייב יעדער איינער. און “ללמד” מיינט אפילו עס קאסט דיר געלט. אמת, עס קאסט דיר נישט, דער מגיד שיעור קאסט דיר נישט, אבער עס קאסט געלט צו קויפן אלע זאכן וואס מען דארף צו קענען לעבן. אזוי אויב איינער שטיצט אויף די שיעור, איז ער מקיים “ללמד” בחנם. נישט ער צאלט פאר די תורה, קיינער צאלט נישט חס ושלום פאר די תורה. נאר דער וואס שטיצט די שיעור, איז ער מקיים די מצוה פון ללמד תורה פאר אנדערע בחנם.
איך מיין אז עס קען זיין אזויווי דער מלמד באקומט באצאלט פאר די טעמי המקרא, קודם כל, עס איז דא דא צייט, רעקארדן, דאונלאודן די שיעורים, אויף יענץ מעג מען דאך באקומען געלט. און אויך, אונז ווארפן דאך אריין אמאל א מעשה’לע, א תורה’לע ווארט, און אויף יענץ מעג מען דאך באקומען באצאלט. אונז באקומען באצאלט נאר אויף די מעשה’לעך. אויב נישט, זאל מען אונז זאגן. אויב איר האט הנאה פון די שיעור, קענט איר אונז שיקן א לינק, ווייל עס איז דא א וועג צו מאכן אן אפיציעלע סיסטעם פון מאכן אן אדרעס פאר יעדער שיעור, וואס וועט שוין זיין, בעזרת השם, אין די נייע יאר וועט עס ארויסקומען בסדר שוין.
פריאריטיס — לערנען בשכר איז בעסער ווי גארנישט לערנען
זאגט דער רמב”ם ווייטער, אויף תורה שבעל פה טאר מען נישט באקומען באצאלט. זאגט דער רמב”ם, אבער אין ריאליטי, “לא מצא מי שילמדהו בחנם” – ער טרעפט נישט ווער ס’זאל אים לערנען בחנם, און די טשענסעס זענען גאנץ הויך אז דאס גייט געשען, ער גייט נישט טרעפן ווער ס’זאל אים לערנען בחנם – “ילמוד בשכרו”, זאל ער יא באצאלן, “שנאמר אמת קנה”. פאר אמת, תורה ווערט אנגערופן אמת, פאר אמת דארף מען באצאלן געלט.
איך מיין אז דער רמב”ם זאגט דא א מורא’דיגע זאך, אז דו דארפסט וויסן פריאריטיס. ס’איז דא אן ענין אז מ’זאל לערנען בחנם, זייער גוט, אבער דו גייסט זיך שטעלן אויף דעם און פארלירן לכבוד דעם אז דיין זון זאל וואקסן אן עם הארץ? ס’איז אסאך וויכטיגער אז דיין זון זאל יא לערנען ווי אויף מקיים צו זיין די שטיקל הלכה. ס’איז אמת, אבער אז דו טרעפסט נישט, איז נישט קיין תירוץ, דו גייסט נישט ארויסגיין פון די ענין פון נישט לערנען מיט שכר. דאס איז פריאריטיס.
דאס איז נישט נאר אז ער רעדט זיך פאר זיין זון, ער רעדט אויך פאר זיך אליין. אויב ער וויל אליין לערנען, יא, פאר זיך אדער פאר זיין זון, יא. “ילמדהו” מיינט אים, אדער מ’איז מלמד די זון. פון וועם האלט ער אינמיטן רעדן? ער זאגט, יא, יא, אז ווייל עס שטייט “אמת קנה” איז שוין א תירוץ. יעדער איינער וואלט געוואלט האבן זיין חיים משכורת, און ער וואלט געווען מלמד בשכר, און ער וואלט געקענט אלץ ווייטער מלמד זיין בחינם.
דער רמב”ם אלס בעל השמועה — ער האט עס אליין מקיים געווען
איז עד כאן האבן מיר געלערנט די עיקר חיוב תלמוד תורה, ווער איז מחויב, און וויפיל מ’איז מחויב צו צאלן דערפאר, און אזוי ווייטער. דרך אגב, ס’איז זייער שיין, ווייל דער רמב”ם איז דער בעל השמועה, און דער רמב”ם אליין האט טאקע קיינמאל נישט גענומען קיין געלט פאר לערנען, און ער זאגט עס אליין אפאר מאל, און אין אבות האט ער א רוח אויף דעם אז דער רמב”ם האט נישט גענומען קיין געלט פאר לערנען, און זיין ברודער ר’ דוד האט אים געהאלפן, מפרנס געווען, אדער ער איז געווען א דאקטאר, דער רמב”ם איז געווען זייער שארף אויף דעם. און אויך אין די גמרא זעט מען פארשידענע, יא, אמוראים וואס האבן געארבעט שווער, און די לערנען איז נישט געווען פאר געלט.
אונזער שיעור, אדער די שיעורים וואס זענען פון ר’ בתים, זענען אסאך מער מקיים די הלכה ווי די תלמוד תורה’ס און די כוללים. יעדער איינער וואס נעמט כמעט די שיעור, קיינער באקומט נישט קיין געלט, און אונז צאלן מיר די כולל פון יסודות השם, דער איז דאך אפילו מ’איז מקיים די מצוה פון ללמוד בחינם.
יא, ס’איז זייער אינטערעסאנט. ביז יעצט איז געווען די חיוב. יעצט גייט דער רמב”ם לכאורה לערנען פון די חיוב פון די מענטש אליין, נישט פון די “ללמד” וואס פון דעם קומט ארויס אויך תלמידים און אזוי ווייטער. ביז די ענדע פון די פרק איז די עיקר די עצם חיוב תלמוד תורה. אה, ער האט פריער אנגעהויבן מיט די ווער איז פטור, און נאכדעם האט ער געזאגט אביסל פון ווען מ’איז מחויב, אבער יעצט גייט ער אריין מער אין די זאך, וועלכע סארט מענטש.
—
הלכה ה’: כל איש מישראל חייב בתלמוד תורה
יעדער איד איז מחויב — אן קיין אויסנאמען
כל איש מישראל חייב בתלמוד תורה, בין עני בין עשיר. ברענגט ער דאס פון א גמרא אז א עני האט געזאגט אז ער האט נישט געקענט לערנען, האט מען אים געזאגט, ביסטו געווען א גרעסערע עני ווי…
אדער עני, איז ער געווען א גרויסער עני? אדער הלל? אה, וואס די גמרא זאגט אויף הלל? אז ער איז געשטאנען דארטן אין שניי אויפן דאך?
בין עשיר, סיי א מענטש וואס איז שלם בגופו, בין בעל יסורים, וואס דער רמב”ם האט פריער געזאגט אין הלכות דעות, אז ווען א מענטש איז א בעל יסורים איז שווערער פאר אים צו לערנען, אבער נאך אלס דארף ער לערנען, וויפיל ער קען.
בין בחור, סיי איינער וואס האט נאכנישט חתונה געהאט, וואס דעמאלטס איז יצרו מתגבר עליו, אדער… אדער סתם אזוי, סיי יונג, סיי אלט, סיי אלט, נישט זאגן לאמיר קודם ארבעטן א פאר יאר און מאכן אסאך געלט און נאכדעם ריטייערן און ווערן א תלמיד חכם. א שאלה יעצט בחיוב, א שאלה זאגן גארנישט, תשש כוחו, איז ער אויך בחיוב.
דער רמב”ם גייט ווייטער, אפילו עני המתפרנס מן הצדקה, אפילו איינער נעבעך וואס איז אן עני, און ער דארף ארומגיין קלאפן אויף טירן פאר געלט. און די גרעסטע חידוש דאגן, איך האב נישט קיין צייט. אפילו בעל אשה ובנים, אפילו איינער וואס האט א אשה ובנים… א פאר מיט קינדער וואס האט שוין א עול אויף זיך, וואס דער רמב”ם האט פריער געזאגט, פאר אים איז שווערער צו לערנען. חייב לקבוע לו זמן לתלמוד תורה ביום ובלילה.
דער חילוק צווישן “כל התורה כולה” און “קביעות עתים”
דאס זעט אויס ווי אפילו אויב דו האסט נישט פריער געווען דער חיוב אז דו דארפסט קענען כל התורה כולה, תורה שבכתב, תורה שבעל פה. סאו דאס קענסטו נישט, אבער האסטו נאך אלץ א חיוב צו לערנען יעדן טאג תורה, ביום ובלילה, שנאמר והגית בו יומם ולילה.
דארף יעדער איד איז מחויב, דאס איז דער רמב”ם זאגט א דין פון דאורייתא, א דין פון די הלכה, אז יעדער אינדערפרי און יעדער פארנאכט, איז והגית בו שטייט נישט אין די תורה, שטייט אין ספר יהושע. אבער לערנען א שיעור, אינדערפרי און פארנאכט. והגית, וואס טייטש והגית, טראכטן לערנען. ס’טייטש לערנען בעיון, ס’מיינט נישט זאגן ווערטער, און נישט תפילה.
Discussion: מ’קען נישט יוצא זיין מיט קריאת שמע אליין
ס’איז דא א מחלוקת מפרשים אויף והגית בו יומם ולילה. איז א גרויסע מחלוקת, א גרויסע מחלוקת. דער רמב”ם האלט נישט אז מ’קען יוצא זיין מיט קריאת שמע, ערגעץ רעדט דער רמב”ם יא דערפון. ס’איז דא א גמרא דארט אין גמרא מנחות, אבער דער רמב”ם האלט נישט אז מ’קען יוצא זיין מיט קריאת שמע. מיין דעמאלטס איז דאס קריאת שמע, ס’קען יא זיין מיט תפילה, גייען עס זאגן, אז למשל ווען מ’זאגט ובא לציון, זאגט מען דארט פארשידענע פסוקים, וואס שטייט אין רמב”ם, דאס איז בעצם א חיוב, כדי צו זיין מקיים דעם חיוב תלמוד תורה.
פארדעם זאגט מען, נאך ברכת התורה זאגט מען אלו דברים מיט שטיקלעך פסוקים. ווייל מיט דאווענען, ווייל מיט דאווענען האט מען אריינגעשטעלט שוין שטיקלעך, וואס זענען נאר דא כדי צו זיין מקיים תלמוד תורה. יא, נאר אזוי קען מען יוצא זיין דעם חיוב.
און אביסל אין זינען. ס’איז טאקע, מ’קען זאגן אז דער חלק התפילה וואס מ’דארף דאס מערסטע אין זינען האבן איז דארט אין “והיו הדברים האלה”, ווייל אזוי ווי דו זאגסט, דאס האט צו טון מיט לימוד התורה.
Digression: א מעשה מיט ר’ אברהם ראזענבלום
איך געדענק ביי מיין ראש ישיבה זכרונו לברכה, ר’ אברהם ראזענבלום, דער ראש ישיבה אין שער יושר, ס’איז געווען אמאל עפעס א סוגיא וואס האט געהאט צו טון מיט קדשים, און איך האב אריינגעפרעגט ביים שיעור, איך האב עפעס געפרעגט א קשיא, און ער האט מיר אזוי אויסגעלאכט, אנגעהויבן לאכן. ער זאגט מיר, “וואס הייסט? מיר זאגן דאך עס יעדן טאג, ‘זבח שלמים’, ‘זבח שלמים’, ס’זאל זיין א זיכערע קיום, ‘כל מיכל’, וואס דו זאגסט שוין…” אז ער האט מיר געמאכט פילן ווי אזא עילוי, ווי אזא שוטה. עפעס וואס דו זאגסט פאר דרייסיק יאר אין א צו, איך זאג נאך נישט קיין דרייסיק, איך בין געווען פופצן דעמאלטס, פופצן יאר לאנג זאג איך, זאג איך, זאג איך, און מ’לייגט נישט צו קיין קאפ אז די נכרים האבן נישט געמעגט עסן. אבער דאס האט ער געזאגט.
וואס מיינט “תמיד” — אייביג אדער בקביעות?
“ולמדתם אותם ושמרתם לעשותם” – “ביומם ובלילה”. לכאורה וואלט געמיינט א גאנצן טאג און א גאנצע נאכט. אבער ס’איז דא “תמיד”, ס’איז דא “תמיד” וואס מיינט… איך מיין ווען האבן מיר געהאט אן ענליכע זאך שוין אין רמב”ם? ס’איז דא “תמיד” מיינט…
איך האב געזאגט אז מ’האט גערעדט פאריגע וואך, די זאכן, “והעלית נר תמיד”.
ניין, אבער ווי האבן מיר געהאט אין רמב”ם אזא ענין? אה, איך האב אים געזאגט אז ס’איז דא… אה, ער רעדט דארט פון די גלגלים אז זיי גייען תמיד, און אונז זאגן מיר אז די תורה זאגט אז מ’דארף לערנען תורה תמיד.
אקעי, אבער רבותי, ס’איז דא ווען… אפשר קען זיין נישט אין אונזער שיעור, קען זיין עפעס אנדערש וואס איך האב געלערנט, אז ס’איז דא ווען “תמיד” מיינט אייביג, און ס’איז דא בקביעות, יעדן טאג אביסל. ס’איז דא וואס דער רמב”ם לערנט דא אז “בגסותא ביומם ובלילה”, איינער וואס האט אמצעים דארף לערנען יומם ולילה. אבער איינער וואס איז נישט, זאל כאטש יעדן טאג אביסל בייטאג און אביסל ביינאכט.
דער רמב”ם זאגט אין פרק ג’ אז מ’דארף לערנען דריט פון טאג תורה, אבער דא רעדט ער אז ס’איז א חיוב יעדן טאג און יעדע נאכט צו לערנען אביסל תורה, דאס איז יעדער איד מחויב. איך מיין אז מ’קען צולייגן אז אפילו כולל יונגעלייט זענען מחויב.
איך מיין ער ערלויבט זיך צו טשעפען מיט די כולל יונגעלייט, ווייל זיי הערן ווייניגער אויס די שיעורים, ווייל ס’איז א שיעור פאר בעלי בתים.
זאגט דער רמב”ם ווייטער, “גדולי חכמי ישראל…”
דער רמב”ם האט געזאגט אז מ’דארף זיך צעטיילן, ער האט דאך דערמאנט איידעלע אידן.
איך בין אבער א גרויסער חסיד פון די הייליגע כולל יונגעלייט וואס לערנען תורה בייטאג און ביינאכט, אשרי חלקם.
—
הלכה ה’ (המשך): גדולי חכמי ישראל — סיפורי צדיקים
פארוואס ברענגט דער רמב”ם סיפורי צדיקים?
דער רמב”ם גייט ווייטער אריין, דאס איז זייער אינטערעסאנט, ס’איז קאנעקטעד מיט וואס מיר האבן גערעדט.
און נאכדעם מ’הייבט אן צו ציילן די מצוה, הייבט ער אן מיט סיפורי צדיקים. מ’זאגט אז אזוי האבן טאקע ערליכע אידן געטון, אז ס’איז נישט קיין הולכה לטמיון קיינמאל, אזוי פירט מען זיך טאקע.
גדולי חכמי ישראל, הויעכע מענטשן זענען געווען צווישן זיי וואס זענען געווען, זיי האבן געהאט אלע סארט שווערע ארבעט, זענען געווען חוטבי עצים, מהם שואבי מים, ומהם… ווער נאך איז געווען פון די חז”ל? הלל הזקן, הלל הזקן איז געווען א חוטב עצים.
הלכות תלמוד תורה, פרק א’, הלכה ה’ (המשך) — גדולי חכמי ישראל וואס האבן שווער געארבעט
דער רמב”ם’ס פירוט צדיקים: ביישפילן פון גדולי ישראל
דער רמב”ם גייט ווייטער אריין, דאס איז ווייטער צו די זעלבע זאך, connected צו וואס מיר האבן גערעדט. דער רמב”ם האט א פלאן וואס ער האט שוין געהאט, אז נאכ’ן פארציילן די מצוה הייבט ער אן בסדר פירוט צדיקים. מ’זאגט אז אזוי האבן טאקע ערליכע אידן געטון, אז ס’איז דא אזא הלכה ואין מורין כן, אזוי פירט מען זיך טאקע.
גדולי חכמי ישראל, אויב מ’וועט קוקן צווישן זיי זענען געווען, זיי האבן געדארפט ארבעטן שווער, זיי זענען געווען חוטבי עצים, ומהם שואבי מים. ומהם, ווער איז געווען פון די חז”ל, אה, ס’איז געווען א האלץ האקער? הלל הזקן איז געווען א האלץ האקער. און רבי יוחנן איז געווען, איך ווייס נישט וואס, רבי הונא איז געווען א שואב מים. אה, יא, ס’איז געווען רבי יוחנן איז געווען א נפקיר, און א סנדלר, און רבי יצחק נפחא, און אזוי ווייטער.
ומהם איז געווען צווישן זיי סומין, רבא איז געווען א סומא, יא, רב יוסף, נישט רבא, רב יוסף, דער רבי פון רבא, אדער דער חבר פון רבא, א שטיקל רבי. יא, רב יוסף איז געווען דער ממלא מקום נאך רבה, ער איז געווען דער רבי פון אביי און רבא. און ער איז געווען א סומא, יא? ואף על פי כן היה עוסק בתורה ביום ובלילה. און נישט סתם ער האט זיך אפגעגעבן לערנען תורה, והוא בכלל מקבלי השמועה איש מפי איש מפי משה רבינו.
אין די הקדמה צו דעם ספר האט דער רמב”ם אויסגערעכנט די מקבלי השמועה, זאגט דער רמב”ם, דו זאלסט וויסן אז צווישן די מקבלי השמועה וואס ער האט אויסגערעכנט איז געווען רבא, רב יוסף, און אסאך ווייטער, און א חלק פון זיי וואס דו וואלסט נישט געזאגט אז זיי זענען בכלל תורה, זיי זענען די גרעסטע פון כלל ישראל. און נישט אלע פון זיי זענען געווען נשיאים וואס זענען געזיצן אויף א גאלדענע שטול, נאר זיי האבן געדארפט שווער ארבעטן.
זאלסטו נישט מיינען אז דאס איז א שטארקע זאך צו לערנען אפילו ווען מ’ארבעט, ס’איז אקעי, מ’קען זיין א בעל הבית’ישע שטיקל שיעור. ניין, מ’קען זיין דער גדול מקבלי השמועה.
—
הלכה ו’: עד אימתי חייב ללמוד תורה — עד יום המיתה
די חיוב צו לערנען ביז דעם לעצטן טאג
יעצט, נאך א זאך, עד אימתי חייב ללמוד תורה? ביז ווען איז מען מחויב צו לערנען תורה? זאגט דער רמב”ם, עד יום מותו. דו פארשטייסט? פון ווען ווייסטו אז דו ביסט פטור? אויב דו פילסט אז דו שטארבסט, זאלסטו וויסן אז דו ביסט שוין יעצט געשטארבן. עד יום מותו, יענע טאג… ער מיינט אז ער וועט דאן פטור זיין? דאס איז משה רבינו, אפילו די טאג וואס ער איז געשטארבן האט ער נאך אריינגעכאפט צו שרייבן די דרייצן ספרי תורה.
ווי דריי? וואס פארשטייט ער? ס’איז נישט נאר א פן יסורון ויבאו כל ימי חייך. ס’טייטש אז מעמד הר סיני, ס’טייטש די חזרה פון תורה, זאלסטו אייביג חזר’ן כל ימי חייך.
דער רמב”ן’ס ביאור: די טבע פון שכחה
כל זמן, זאגט דער רמב”ן, זייער שיין די ווערטער, “ולמדתם אותם את בניכם ואת בני בניכם”, וואס איז די אקוסטיק? יא, יא, ער רעדט דא פון חזר’ן לימוד התורה פון קינדער. זאגט דער רמב”ן, דא זאגט ער זייער וויכטיגע ווערטער, פארוואס טאקע? ווייל כל זמן שלא ישכח מליבו, די שכחה. ווען ס’איז נישט די טבע וואס דער אייבערשטער האט אריינגעלייגט אין אונז שכחה, אז א מענטש קען פארגעסן, וואלט יא, א מענטש זאגט, “איך קען שוין כל התורה כולה”, און ער איז געענדיגט. אבער יא, מ’פארגעסט, מוז מען א גאנצע צייט לערנען, מ’דארף אייביג וויסן תורה.
דא איז אויך, ווי אזוי מ’נעמט אים ארויס פון דעם פסוק, “פן תשכח את הדברים”, ווי אזוי קען זיין כל ימי חייך איז וועגן פן תשכח את הדברים? די סיבה פארוואס כל ימי חייך איז ווייל פן תשכח את הדברים, ווייל דו קענסט פארגעסן. ס’איז דאך מוכרח אז ס’זאל נישט נשתכח מליבו כל ימי חייך, איז די איינציגסטע וועג איז דו וועסט לערנען כל ימי חייך, ס’איז נישטא קיין אנדערע וועג.
און פון דעם איז אויך דא א ראיה לכאורה, אז מ’רעדט נישט דא נאר פון עשרת הדיברות, ווייל עשרת הדיברות קען א מענטש געדענקען. ווען ס’איז דא פן תשכח את הדברים, מוז זיין אז מ’רעדט פון לימוד התורה אין ברייט און אין פארנעם.
דער מחבר פון תורת מנחם האט ער געלערנט אז אפשר האט ער געהאט א מקור פון חז”ל, אבער ווי ס’זעט אויס אין תלמוד תורה, מיינען זיי אז ער האט נישט געהאט א מקור, ס’שטייט שוין פריער דארט, אז דער רמב”ן איז דער מקור פון דער איינער קראכטער. אז מ’זעט אויף די גרויסקייט פון די מצוות תלמוד תורה.
פראקטישע מוסר: מ’ענדיגט קיינמאל נישט
נו גוט, דאס איז אויך א וויכטיגע כלל, מענטשן ווייסן נישט דאס. מענטשן מיינען אז ער האט געלערנט אלס בחור, אלס יונגערמאן, און ער איז געענדיגט מיט זיין פרשה. כל זמן שלא ישכח, דו וועסט נישט פארגעסן, איז נישט די אמת. יא, איך קען די מענטשן וואס האבן אביסל געלערנט אלס בחור און אביסל אלס יונגערמאן, זיי זענען מרתח גמור. מ’דארף אייביג לערנען, און פארקערט, אז מ’לערנט אביסל כאפט מען אז דאס וואס מ’האט געלערנט אלס בחור איז ממש גארנישט. מ’פארגעסט, אפשר ס’איז גוט אז מ’פארגעסט עס שוין. לויט די סטאנדארדס אין א ישיבה, שוין, ער האט נישט נאר געקענט די זיבן בלאט בבא בתרא, ער האט געקענט דרייסיג בלאט בבא בתרא. קעגן ווי גרויס תורה איז, וואס איז דאס? פון דעם קען מען זען ווי מ’דארף לערנען די גאנצע תורה. זייער גוט.
—
הלכה ז’-ח’: דער סדר פון לימוד — חלוקה לשלושה חלקים
די דריי טיילן פון לימוד
זאגט דער רמב”ם, ווי אזוי לערנט מען תורה? ס’טייטש, דו האסט דעי פאר שעה ביום ובלילה, וואס טוסטו מיט דעם? זאגט דער רמב”ם, דער סדר איז אזוי, בחלקה שליש, יעלה ויבאו, ער זאל עס צוטיילן אין דריי. שליש בתורה שבכתב, א דריטל תורה שבכתב, א דריטל תורה שבעל פה. תורה שבעל פה מיינט דער רמב”ם, רייט? די כללי ההלכה, די משניות? עס מיינט נישט גמרא, ווייל די דריטע איז גמרא. אפשר מיינט דער רמב”ם, ער מיינט משניות, רייט? אדער דער רמב”ם, די כללי ההלכה וואס מ’האט מקבל געווען פון משה רבינו. און די דריטע, און נאך א דריטל, און שליש, די לעצטע דריטל…
אה, נאכאמאל, איך זאג אין תורה שבכתב מיינט תורה שבכתב, יא, מקרא, תורה נביאים כתובים. תורה שבעל פה איז נישט אלעס וואס מ’דארף וויסן ביז הלכה. אזוי ווי דער רמב”ם וואלט געזאגט אז מיין ספר משנה תורה איז תורה שבעל פה, אדער משנה. יא, יא.
וואס מיינט “תלמוד” לויט דעם רמב”ם
און שליש איז פארשטיין די סוגיא. ער זאגט אזוי: “יבין וישכיל אחרית דבר מראשיתו”. פארשטיין אחרית דבר, דער סוף דבר מיינט די הלכה, דער סוף פון די לימוד מראשיתו. וויאזוי ווייסט מען למשל אז אן אתרוג איז א פרי עץ הדר? מיט אלע מיני וועגן וואס די גמרא לערנט עס ארויס. “ויוציא דבר מדבר וידמה דבר לדבר”. ארויסלערנען איין זאך פון די אנדערע, און מדמה זיין איין זאך פון די אנדערע. “יוציא דבר מדבר” מיינט ארויסציען, איינס פון כלל ופרט. “וידמה דבר לדבר” מיינט די י”ג מידות שהתורה נדרשת בהן. אפשר “ידע היאך עיקר המידות”, ביז ער פארשטייט וואס איז די עיקר המידות. דאס איז אינטערעסאנט. איך מיין די שורש, אזוי ווי דו זאגסט, אזוי ווי שטייט די עיקר אין די הלכה, די כללים וואס מ’האט באקומען, “היאך יוצא איסור והיתר”, וויאזוי מאכט מען די מסקנה פון וואס איז אסור והיתר, “וכיוצא באלו הדברים שלומד מפי השמועה”. זאכן וואס מ’האט ארויסגעלערנט מפי השמועה.
מפי השמועה מיינט געווען די עיקר תורה שבעל פה. אה, ס’קען זיין אז ער מיינט צו זאגן אז ער מאכט א נייע שאלה, דארף ער וויסן וויאזוי מ’פסק’נט. אויך דאס וואס מ’האט מקבל געווען, די זאכן וואס זענען הלכה למשה מסיני, איך האב געמיינט אז ער מיינט צו זאגן אז דער רמב”ם האט געזאגט אין די הקדמה פון פירוש המשניות, ער האט געלערנט אין די הקדמה פון רמב”ם, אז אפילו די זאכן וואס זענען הלכה למשה מסיני איז אויך דא א ריוח צו זיין סומך. איך האב געמיינט אז ער מיינט צו זאגן אז דער רמב”ם איז דא מפשט אז ס’איז בעסער. ס’מיינט, לויט דעם וואס מ’האט געלערנט, אז יאשמיענו, ער קען מחדש זיין נייע הלכות, ער קען פסק’ענען אין א נייע שאלה.
זייער גוט. “בענין זה הוא נקרא תלמיד”, ער ווערט גערופן א תלמיד. זייער אינטערעסאנט. דאס איז וואס די גמרא טוט, אבער דער רמב”ם זאגט אז דאס מעג מען קיינמאל נישט געענדיגט טון. בעצם, וואס איז ר’ חיים אדער וואס איז ר’ נחום? די ווייטערע רמב”ם’ס, פון בערך די זעלבע סארט לימודים, פון אריינגיין און מאכן חילוקים און מאכן למדנות. פארשטיין למדנות, אבער מיט די תכלית צו וויסן “אחרית דבר מראשיתו”. “טוב אחרית דבר מראשיתו”.
איך וויל נישט אריינגיין צו סאך אין די “אחרית דבר מראשיתו”. די דאזיגע פשט איז אז מ’זאל וויסן די פשוט’ע פשט, אבער איך וויל זען וואס דער רמב”ם זאגט אויף “טוב אחרית דבר”. “יגבה וישכיל”, דאס איז א לשון הפסוק, “יגבה וישכיל אחרית דבר מראשיתו”. ניין, “אחרית דבר מראשיתו” איז די פסוק, דאס שטייט אין קהלת, דו זאגסט נאך פון מיר. ס’איז דאך א פסוק, “טוב אחרית דבר מראשיתו”. איך האב געמיינט אז דו זאגסט א פסוק אויף דעם. אזוי ווי אין הלכות מלכים ומלחמות ווייסט מען אויך פון הלכות סודי התורה. זייער אינטערעסאנט.
דער רמב”ם פאדערט זייער אסאך
און דער רמב”ם געבט א דוגמא. אבער ער פאדערט זייער אסאך פון א מענטש. א מענטש דארף קענען “כל התורה כולה”, ער דארף קענען אלע הלכות, אבער נישט נאר דאס, נאר ער דארף אויך זיין א גרויסער למדן. זייער גוט, אבער דאס איז א שליש. דאס איז זייער בעיסיק וואס ער זאגט דא. א קלייניגקייט, מיר האבן געלערנט פריער אין הלכות דעות אז מ’שלאפט א דריטל פון די טאג. סאו ס’איז זייער אינטערעסאנט אז מיר לערנען זיך אויס צו דריטלען זאכן. בכלל, לויט די מדות המיצועות איז אויך אלעס צוטיילט אין דריי. ס’איז דא איין עקסטרעם, די אנדערע עקסטרעם, און די מיטן-וועג. מער א משל, יא.
דער רמב”ם זאגט ווייטער, “וכן תיקנו חכמים שתהיה התורה משולשת”. די תורה איז געווען… “אורייתא תליתאי”. דא איז שוין א יסוד אין קבלה, אז מ’זאגט אז די תורה איז משולש. יא, דאס איז די ספירה פון תפארת. אבער יעצט לערנען מיר דעם רמב”ם, נישט קבלה.
דריי שעה ארבעט, ניין שעה תורה
אה, וואס טוט זיך טאקע אויב א איד וויל לערנען… ס’איז דא נאך א גאנצע וועלט מיט פנימיות התורה לערנען. מיר גייען באלד זען וואס דער רמב”ם זאגט דערוועגן. מיר גייען באלד ארויסגעפונען דעם ענטפער.
עס איז נישט אזוי שווער. מען קען אין די צייט וואס יעדער איינער פון אונז דרייט זיך ארום, מען קען לערנען גאנצע מקרא און גאנצע משנה, אדער גאנצע חומש און גאנצע תנ”ך, און גאנצע רמב”ם, גאנצע תנ”ך. דאס איז וואס דו רעדסט דאך, אבער ס’איז מעגליך. מ’פארברענגט אזויפיל צייט אויף תלמוד, אבער… על כל פנים, ס’איז אן אלטע טענה פון מהר”ל און אנדערע, אבער ס’איז נישט… יעדער איינער קען נישט לערנען. מען קען מאכן א סדר, ווילסטו מיטהאלטן מיט אונזער שיעור? איך האב צוויי שיעורים, איינס איז אין תנ”ך, יעדן טאג א פרק, און איינס איז א פרק רמב”ם, און אין דריי יאר בערך ענדיגט מען ביידע, מקרא און משנה, און דעמאלטס קען מען צוקומען צו תלמוד.
אשריכם וואס וועלן זיך מכניע זיין אין תלמוד מורות.
ניין, אבער ס’איז אמת, ס’איז אמת, ס’איז נישט אזוי שווער. ס’איז אמת, ס’איז נישט אזוי שווער. א מענטש מאכט זיך א גול, ער וויל ענדיגן תנ”ך, לערנען אביסל לערנען, פרק, ענדיגן, נישט יעדן טאג לערנען מיט אלע מפרשים, פשוט טרייען צו פארשטיין די דזשיסט אוו איט, ווי מ’זאגט, די עיקר, פארשטיין אויבן אויף. יא.
דער רמב”ם’ס פראקטישע ביישפיל
דער רמב”ם קומט אריין, כדאי צו זאגן דעם רמב”ם. וויאזוי זאגט דער רמב”ם אזוי: “הוי בעל אומנות”, אויב דער מענטש איז איינער וואס ארבעט, אזוי ווי דו האסט פריער געזאגט אז געווענליכע מענטשן דארפן ארבעטן, דארפן חרוץ פאר עצים לשאוב מים. און וואס זאגט דער רמב”ם? “הוא עוסק במלאכתו שלוש שעות ביום”, ער זאל ארבעטן דריי שעה א טאג, “ובתורה תשע שעות”. וואס איז דאס? מ’רעדט דאך דא פון א בעל הבית. ער לערנט ניין און ער ארבעט דריי? וויאזוי זאל ער שפייזן די ניין? ער דארף דאך מאכן תורתו קבע ומלאכתו עראי, ער דארף מאכן פון די ניין א דריי, און פון די דריי א ניין.
דער רמב”ם האט דאך נישט געזאגט דאס ווארט “מלאכתו עראי” און “תורתו קבע”. ער האט געזאגט “בעל הבית”. ער האט גערעדט פון אלע צדיקים, און ער האט געזאגט אז מען דארף זיך אפגעבן פאר תורה. דער רמב”ם האט געזאגט אז מען דארף דריי שעה. איז דריי פון די ניין איז ער יוצא מקרא ומשנה, אבער נישט תלמוד.
“בשלוש שעות הראשונות קורא בתורה שבכתב, ובשלוש שניות קורא בתורה שבעל פה, ובשלוש אחרונות מתבונן בדעתו להבין דבר מדבר”. דאס הייסט, דו זעסט מען אז ווען ער זאגט תלמוד מיינט ער נישט נאר לערנען די גמרא, נאר נאר נאר טון די ענין.
דיסקוסיע: וויאזוי קען מען דריי שעה “מתבונן בדעתו”?
ס’איז דא מפרשים וואס זאגן אז ס’איז אן אנדערע מחלוקת, דער רמב”ם האט אן אנדערע סברא. ס’זעט אויס פאר א מענטש, וויאזוי קען ער דריי שעה טראכטן פון דבר מדבר? אבער אז ער לערנט אנדערע זעקס שעה תורה שבכתב און תורה שבעל פה, האסטו אנדערע דריי שעה וואס צו טראכטן.
ניין, איך מיין אז די דראמאס צו טראכטן.
ניין, איך האב געזאגט, אז מען פירט דעם מוח גענוג מיט אסאך מאטריאל, האסטו וואס צו טראכטן.
ניין, איך האב זיך מתבונן געווען אין דעם עושר, און אין דעם נאך וואס ער וועט לערנען, און ער פרובירט זיך צו פארנעמען מיט זיינע אנדערע משניות, נישט אזוי טראכטן די וועלט אריין.
הלכות תלמוד תורה, פרק א’, הלכה י”א (המשך) — הלכה ט”ו: “וישלש את שנותיו” — ווייטערדיגע ביאורים און די סדר נאכדעם וואס מ’ווערט גרעסער אין חכמה; הלכות ט”ז-י”ז: פרויען לערנען תורה
הלכה י”א (המשך): “וישלש את שנותיו” — ווייטערדיגע ביאורים
תלמוד אלס התבוננות — ווי קען מען דריי שעה “טראכטן”?
Speaker 1: ער איז יוצא מקרא ישנה, אבער נישט יוצא תלמוד. ס’קען זיין אז ער לערנט גמרא, איז ער דאך מקיים תורה שבעל פה. ס’איז דא מפרשים וואס זאגן אז דאס איז אן אנדערע מחלוקת, דער רמב”ם מיט אנדערע.
ס’זעט אויס אויף א מענטש, וויאזוי קען ער דריי שעה טראכטן פון דא און דא און דא? אבער אז ער לערנט אנדערע זעקס שעה תורה שבכתב און תורה שבעל פה, האט ער אנדערע דריי שעה וואס צו טראכטן. נו, איך מיין אז ביי די רמב”ם… נו, באמת, אז מ’פירט די מוח גענוג מיט אסאך מאטעריאל, האסטו וואס צו טראכטן. ער איז זיך מתבונן אין די נושא, און דערנאך איז ער פרובירט צו פארשטיין די משנה, נישט אז ער טראכט אין די וועלט אריין.
די נאמבערס פון דריי און זעקס — צי איז עס דווקא?
איך מיין אז די נאמבערס פון דריי און זעקס, דער רמב”ם האט עס אויך געזאגט, ס’איז נישט דווקא אז דער רמב”ם איז רעאליסטיש. ער וויל ארויסברענגען זיין נקודה, אבער… איך ווייס נישט צו דער רמב”ם האט געמיינט עקזעקט דריי שעה… אה, ער גייט זאגן, ער גייט זאגן, ער מיינט יא דא עקזעקט, אבער נאכדעם איז נישט… שפעטער איז נישט עקזעקט. איך זאל אייך זאגן, ער ברענגט פון די גאון מווילנא אז ס’איז עקזעקט. איך זאג נאר אז די משל פון ניין שעה איז נישט רעאליטי, ווייל א נארמאלער מענטש וועט נישט ניין שעה צו לערנען, העלאו?
וואס איז כלול אין “תורה שבכתב”?
Speaker 2: ניין, דברי קבלה איז דאך נביאים כתובים, איז דאך בכלל תורה שבכתב.
Speaker 1: ווען ער זאגט תורה שבכתב, מיינט ער נישט נאר חומש, נאר ער מיינט אויך נביאים כתובים, און די פירושים פון תורה שבכתב, וויאזוי מ’לערנט אפ די פסוקים, איז דאך בכלל תורה שבעל פה.
אן אינטערעסאנטער חידוש: פירושי המקרא איז בכלל תורה שבעל פה
דאס הייסט, ווען ער זאגט תורה שבעל פה, מיינט ער נישט נאר להלכה, נאר אלע פירושי המקרא. אזוי קומט אויס. דאס איז אן אינטערעסאנטע חידוש. אז דרשה איז תנ”ך.
דאס הייסט, אין ענין לימוד התורה, אין ענין די תנאי פון לימוד התורה, נישט אין ענין די יסודות. יא, ניין, דער רמב”ם האלט נאך אלץ אז תורה שבעל פה מיינט הלכה למעשה. מיר האבן געלערנט אין די הקדמה, מיר האבן געזען אז ער מאכט א צושטעל, ער ברענגט דאך אז ס’איז דא מדרשים וואס זענען פירוש המקרא, און דער רמב”ם האט עס אויך אריינגעלייגט אין די ליסט פון חיבורי החכמים, ווי בראשית רבה אדער חלקים פון די אנדערע מדרשים. ס’קען זיין אז יא, ער האט געהאלטן אזוי. פארט איז תורה שבעל פה פשט אין פסוקים. איך ווייס נישט.
“תלמוד” כולל פרדס (סודות התורה) — קבלה אלס חלק פון תלמוד
Speaker 2: אה, יעצט פרעגט ער די דעת קדושים, פארוואס זאגן זיי אז מ’זאל לערנען קבלה? אזוי ווי דער רמב”ם. יא? יא. ווער וויל דאס טענה’ן? יא, יא.
Speaker 1: די ענינים פון עיקרון פרדס, דאס האט דער רמב”ם פריער געזאגט אין הלכות יסודי התורה, האט ער געזאגט אז דאס הייסט פרדס, וואס דאס זענען די סודות התורה. אבער וואס וועט ער דארט מאכן? ער וועט דארט מקדיש זיין פאר פרדס.
יא, דער רמב”ם פרעגט, וואס איז דא? ער איז דאך פון די פינף מצוות. די ערשטע פיר פרקים איז דאך תורה. מעשה בראשית און מעשה מרכבה האט דער רמב”ם געזאגט, ער ווערט אנגערופן פרדס, צו וויסן די אייבערשטענס בריאה און וואס טוט זיך אין די עולמות העליונים.
וואס איז לחלקו דעות? בכלל התלמוד איז א חלק פון תלמוד. וואס איז בכלל תלמוד? ווייל עס איז עפעס וואס מ’דארף זיך מתבונן זיין. ס’איז נישט עפעס וואס שטייט ארויסגעשריבן קלאר. איז חכמה ומדע, דאס מוז זיין. אגב, דער רמב”ם אליין האט אריינגעלייגט א חלק פון יענעם זאך בבחינת משנה, אין משנה תורה. דאס איז א קשיא וואס מ’זאל שוין פרעגן דעמאלטס. אבער דער עיקר, ער מיינט צו זאגן אז דאס איז פארט פון תלמוד. סאו, פארט פון די דריי שעה, אדער אפשר דער עיקר פון די דריי שעה דארף מען לערנען קבלה. דער דריטער דריטל, יא.
הלכה ט”ו: נאכדעם וואס מ’ווערט גרעסער אין חכמה — טוישט זיך דער סדר
דער רמב”ם’ס ווערטער
יעצט זאגט דער רמב”ם, “אמתי? בתחילת תלמודו של אדם.” ווען א מענטש הייבט אן לערנען. “אבל כשיגדל בחכמה ולא יצטרך לא ללמוד תורה שבכתב ולא לעסוק תמיד בתורה שבעל פה,” ווייל ער גייט שוין געדענקען. אז איינער, אז ער זאגט אז ס’דויערט דריי יאר צו לערנען תורה שבכתב, איז אז ער האט שוין געלערנט פאר צוואנציק מאל, געדענקט ער עס שוין. וואס דארף ער זיך מטריח זיין? תורה שבעל פה, ער גייט געדענקען תורה שבעל פה. ער האט אנגעהויבן לערנען מיט די סדר הרמב”ם. קודם גייט ער לערנען איין פרק א טאג, און נאכדעם גייט ער אנהייבן לערנען דריי פרקים א טאג, ווייל ער האט שוין געלערנט אפאר מאל איין פרק א טאג, און ער וועט שוין גיין צו דאס גוט קענען בעל פה.
“יקרא בעתים מזומנים תורה שבכתב ודברי השמועה כדי שלא ישכח דבר מדברי דיני התורה.” ער לייגט דא אריין די ווארט “דיני התורה”. די עיקר התורה מיינט ער, ווי יסודות התורה, אבער ער זאגט אויך תורה שבכתב. אבער דברי השמועה, און דברי השמועה וואס ס’פעלט אויס. ס’קען זיין ער האלט אז נישט אלע משניות דארף מען חזר’ן אייביג, נאר דער וואס ס’פעלט אויס פאר א לימוד, דער רמב”ם האט יא גענומען אלע משניות, יא? עס איז שוין א שכר פאר אלע. דארף נישט גיין אין די חילוקים פון מעשיות פון מעשיות נישט נישט. ויפנה כל ימיו לתלמוד בלבד לפי רוחב לבו וישוב דעתו, דעמאלטס האט מען קענען אין אלע איבריגע צייטן מער און מער אוועקגעבן פאר תלמוד, פאר דאס וואס מען לערנט מיט דעם קאפ.
דער לאגישער מהלך פון דעם רמב”ם’ס סדר
רייט, גוט. דאס איז אן אינטערעסאנטע סדר וואס דער רמב”ם האט געמאכט, אין די גמרא איז דא א גאנצע דין וויאזוי מען מאכט דעם “וישלש שנותיו”. דער רמב”ם האט געמאכט אזוי א לאדזשיקל מהלך, אז קודם נעמט מען ממש כפשוטו דריי שעה דריי שעה, אבער מען דארף זיך ענדיגן אלעס. נאכדעם וואס מ’האט שוין געענדיגט, דעמאלטס טוישט זיך עס די סדר לויט דעם.
הלכה ט”ז: אשה שלמדה תורה — יש לה שכר
אה, יעצט גייען מיר לערנען צוריק, אז דאס איז אויך צוריק אביסל מפרש צו זיין וואס מיר האבן געלערנט אז אשה איז פטור פון תורה, און אפשר דא רעדט מען פון די מצוה פון די אשה אליינס, ווייל די פרייטאג’דיגע פרק רעדט נישט פון די לאמדות’ן נאר אליינס צו לערנען.
שכר אבער נישט דער זעלבער לעוועל
רייט, גוט. זאגט דער רמב”ם, “אשה שלמדה תורה יש לה שכר”. אויב א פרוי לערנט יא תורה, מיר האבן פריער געלערנט אז זי איז נישט מחויב, אבער אויב זי לערנט יא תורה, באקומט זי שכר. יא. דאס וואס דער רמב”ם רעדט דא וועגן שכר, א מענטש וואס טוט א גוטע זאך, טוט ער א דבר חשוב. אבער אייגנטליך איז שכר דא, ס’איז נישט די זעלבע לעוועל ווי שכר ווי איינער וואס איז מצווה ועושה, ווייל זי איז דאך אן אינה מצווה ועושה. איינע סברא איז שכר המצוה בשעת עשייתה, אזויווי די באקאנטע “גדול המצווה ועושה ממי שאינו מצווה ועושה”. איינער וואס דער רבונו של עולם האט אים די מצוה באפוילן, באקומט ער א גרעסערע שכר, אילא פחות ממנו. נו, אז זיי ווילן אונז עפעס זאגן וועגן די שכר, איז נישט אינטערעסאנט. סתם איין נקודה פון דא.
הלכה י”ז: צוו חכמים שלא ילמד אדם את בתו תורה
דער רמב”ם’ס ווערטער
אין הלכה ו’ איז אפשר פאר די היינטיגע צייטן איז דאס היינטיגע פון די שווערסטע, איך רעדט דאך פון די שווערסטע. זאגט דער רמב”ם, “אף על פי שיש לה שכר”, אפילו מיר האבן דא געזאגט אז ס’איז א חשוב’ע זאך אז זי לערנט, און זי באקומט אויף דעם שכר, אבער “צוו חכמים שלא ילמד אדם את בתו תורה”. די טאטע זאל נישט לערנען. פארוואס? מפני שרוב הנשים אין דעתן מכוונת להתלמד”, רוב פרויען איז זייער דעת נישט מכוון, נישט איינגעשטעלט צו זיך גוט אויסלערנען, און די חשש איז, “והן מוציאין דברי תורה לדברי הבאי, לפי עניות דעתן”, אבא זאגט אז זיי זענען עניות דעתן, אז זיי האבן נישט קיין ברייטע דעת, און זיי זאלן נישט לערנען די גוטע וועג, און זיי זאלן נוצן די תורה פאר נישט גוטע זאכן, טייטש זאלן עס נישט שלעכט אפלערנען און אזוי ווייטער.
דער רמב”ם מיינט דער טאטע זאל נישט לערנען — אבער א פרוי אליין מעג
אבער זעט אויס אז נישט אלע פרויען, דער רמב”ם מיינט א פרוי אליין זאל לערנען, זאל זי אליין טראכטן, אבער ווען א טאטע לערנט נישט אויס, ווייל דער סדר איז אז דער טאטע מיינט חז”ל דער סדר צום לערנען, אבער דא שיקט מען צו א מלמד, און דער סדר גייט נישט אפילו השם, ווייל אביי פערזענליך, ער לערנט עס נישט אזוי גוט, אבער נישט אז מען לערנט די תורה מצד עצמה, אבער בכלל גייט נישט דעם וועג. דאס איז לכאורה אליין די פיטלטערינג סיסטעם, אז דער טאטע לערנט נישט, און דער וואס איז נישט פון די רב, זאל זי שוין אליין לערנען.
Speaker 2: יא, פונקטליך. אפשר טאטי דארף דעמאלטס אויסלערנען, דער בעט דעם טאטע, ווייס איך נישט, זי זאל אליין לערנען פון א ספר אדער פון א רב וואס… יא.
“תפלות” — וואס מיינט דאס ווארט?
Speaker 1: אמרו חכמים, כל המלמד את בתו תורה כאילו לומדה תפלות, אזוי ווי איר האט ארויסגענומען. וואס טייטש פונקטליך דאס ווארט תפלות? נישט אזוי גוטע זאכן. מיינטליך, תפלות מיינט… אין פירוש המשניות טייטש דברי הבאי. אה, עס איז אנשיינט. אבער דער לשון איז תפלות.
דער חילוק צווישן תורה שבעל פה און תורה שבכתב ביי פרויען
מדברי אמירה בתורה שבעל פה, אבער תורה שבכתב, לא ילמדה אותה לכתחילה, זאל ער אויך נישט לערנען לכתחילה, אבער אם למדה, איז נישט קיין שלעכטע זאך, עס איז נישט כאילו מלמדה תפלות. אויב זי האט יא געלערנט, איז… דאס הייסט אפילו דער טאטע קען האבן אן אייגענע שיטה, לכתחילה זאל דער טאטע נישט לערנען. אויב לערנט ער יא, זאל ער לערנען תורה שבכתב, נישט תורה שבעל פה.
אבער אויב זי לערנט אליין תורה שבעל פה, יש לה שכר, אבער נישט קיין שכר ווי איינעם וואס איז מצווה ועושה. שטימט? יא.
דיסקוסיע: די אחרונים — וואס מיט הלכות וואס זענען נוגע פאר א פרוי?
און די אחרונים רעדן שוין וועגן דעם, וואס טוט זיך מיט די חלק התורה וואס יא נוגע פאר א פרוי, וואס זי האט די מצוות וואס א פרוי איז מחויב, הלכות שבת און אזוי ווייטער.
זיי זאגן א חידוש, אז אויב ווייל רוב הלכות זענען… ווייל דער רמ”א זאגט אז זי איז מחויב, אז די פרוי איז יא מחויב אלעס וואס זי דארף. עס קען זיין דער רמ”א מיינט אויך אז זי דארף נישט קענען די פלפול, זי דארף וויסן די הלכה למעשה.
א סברא: ווייל תלמוד מביא לידי מעשה — דארף א פרוי לערנען?
לכאורה איז זי אויך נישט אזוי מחויב, לויט יענע שיטה נישט אזוי מחויב, נאר זי באקומט שכר כשכר אינו מצווה ועושה, ווייל תלמוד מביא לידי מעשה. יא, אבער די סברא איז אייגנטליך אזוי ווי די שיטה, ווייל אונז האבן דאך געלערנט אז אויב מען לערנט נישט… ווייסט מען נישט. נאך וואס דארפסטו א תירוץ אויף יענע קשיא? ווייל מ’זעט אין מסכת סוטה, ס’שטייט דארט מיט די פיר שאלות, און ס’פעלט נישט אויס אז זי זאל וויסן, און נשים זענען פטור. אויב א מענטש איז מחויב צו לערנען, אדער איז א שוגג תלמוד עולה זדון, איז ער מחויב צו לערנען, און אויב ער מאכט א טעות ווייל ער האט נישט געלערנט, איז ער אן עבירה. אבער א פרוי וואס מ’פאדערט איר נישט צו לערנען, און ווען זי מאכט א טעות קען מען שוין קומען צו איר מיט א נחמה. אבער מ’זעט אז די אחרונים האבן יא געטרייט אביסל ממתק זיין און יא האבן געלאזט לערנען מיט פרויען.
רוב תורה קען א פרוי לערנען
סאו למשל, דער רמ”א זאגט אז זאכן וואס איז נוגע פאר איר מעג זי לערנען, סאו האסטו שוין רוב תורה קען זי לערנען, און רוב תורה איז נישט מצוות שהזמן גרמא. און די מצוות שהזמן גרמא איז אויך, יא, שבת איז זי מחויב, און יום טוב בשעת’ן ביהמ”ק איז זי מחויב, אלע מצוות… איך מיין, בעיסיקלי אלעס איז זי מחויב, כמעט אין אלעס, חוץ פון… חוץ פון די מצוות שהזמן גרמא.
דער חילוק צווישן “זאכן וואס זענען נוגע” און “איר דאמעין”
Speaker 2: סאו דו מיינסט צו זאגן אז זי איז מער ווי ער נישט קיין חילוק?
Speaker 1: ניין, ניין, הלכות נדה, מליחה, די זאכן… די זאכן וואס זי דארף וויסן פראקטיש, וואס דער מאן ווייסט ווייניגער. די פרוי איז דאך די וואס נעמט קער פון אירע הלכות נדה, אדער זי נעמט קער…
Speaker 2: אבער דו מיינסט נישט צו זאגן זאכן וואס זענען נוגע, דאס איז די פראגע. די זאכן וואס איז איר דאמעין, וואס זי דארף נעמען קער.
Speaker 1: דער רמב”ם וואס דו האסט פריער געזאגט, אז די פרוי איז די וואס זאלצט די פלייש אין דער היים, און מ’דארף איר אויסלערנען וויאזוי צו זאלצן פלייש. דאס איז נישט די דינים פון די תורה, דאס איז א הכנה, דאס איז א מעניועל פון וויאזוי מ’מאכט פלייש. אפשר דאס איז דער חילוק. אפשר יענע טייטלען וואס דו האסט געזאגט, אפשר דאס איז דער חילוק. און ס’איז פשוט אז זי דארף וויסן, זי קען דאך נישט פייגערן זייענדיג כשר.
דיגרעסיע: דער חתם סופר און דער סאטמארער רב — צי קען זיך טוישן די הלכה?
אבער עניוועי, דאך, דער חתם סופר האט געשריבן אין זיין פתיחה צו גיטין הלכות, אז די הלכה האט זיך געטוישט, און דער סאטמארער רב איז געווען זייער ברוגז אויף דעם, ער זאגט אין זיין ספר ויואל משה, מאמר לשון הקודש, איך געדענק, ער זאגט דארט א מאמר, אז וויאזוי קען זיך טוישן די תורה? אבער ס’איז נישט קיין קשיא אויף די חתם סופר, ווייל דער רמב”ם זאגט דאך “צריך אדם ללמוד מציאות”, אז די רב נשים איז אזוי. ס’איז נישט קיין דין, דאס איז נישט קיין דין, דאס איז נישט קיין בית… דער דין איז, דער דין בלייבט דער דין, אז ס’איז איינע מצות עשה שהזמן גרמא, טוישט זיך נישט. אויב איינער זאגט אז היינט זאל מען יא לערנען מיט פרויען, איז נישט פשט אז ער גייט קעגן חז”ל, נאר די פרויען האבן זיך טאקע געטוישט, און אז פרויען זענען סאפיסטיקירטער. אמאל האבן פרויען נישט געקענט קיין ליינען, זיי זענען געווען אנאלפאבעט. אבער למעשה, אז פרויען ליינען, ס’מאכט אסאך סענס אז א פרוי לערנט אלעס, און זי… אפשר לערנען זיי נאך אפילו מער שטערקער ווי די מענער אין א געוויסן זין. נו, אז דער מאן זאגט איר, “דו ווייסט, מיר קענען נישט קיין תוספות’ניק זיין, וואס זי קען יעדע כלי יקר האבן מיט יעדע…
פרויען לערנען תורה — המשך און סיום
הלכה ט”ז: דער טענה אז פרויען האבן זיך געטוישט — קיין סתירה צו חז”ל
אויב איינער זאגט אז היינט זאל מען יא לערנען מיט פרויען, איז נישט שטייט אז ער גייט קעגן חז”ל, ווייל די פרויען האבן זיך טאקע געטוישט, און א פרוי איז היינט סאפיסטיקירטער.
אמאליגע פרויען האבן נישט געקענט קיין ליינען, זיי זענען געווען אנאלפאבעט, אבער היינט קענען פרויען ליינען. ס’מאכט אסאך סענס אז א פרוי לערנט אלעס, און זייערע לערנען איז נאך אפילו מער שטערקער ווי די מענער אין געוויסע זאכן.
יא, דער מאן וואס קומט אהיים און קען נישט קיין תוספות יום טוב, און זי קען יעדע כלי יקר מיט יעדע מפרש — ס’איז א גרויסע בושה. ס’איז א בושה פאר צוויי מאל.
צוויי טעמים פארוואס פרויען זאלן לערנען
קודם כל, אז די מענער זאלן זיך אפלערנען פון די פרויען און אנהייבן לערנען אביסל חומש מיט מפרשים. יא.
אבער אויך איז דא די צוויי ריזענס. איינס וואס דו זאגסט, און די וואס דער חפץ חיים האט געזאגט, איז אז מ’דארף קיינמאל נישט שוקל זיין קעגן די רצון ה’. אבער אויב די אנדערע זייט איז אז זי וועט גיין לערנען אלע מיני שטותים, איז דאך זיכער נישט פשוט אז דער פוסק האט געמיינט אז די פרוי זאל זיין פול די קאפ מיט שטותים פון גאנץ טיקטאק, אבער קיין ווארט תורה וואס איז נישט קיין…
“נשים חשובות” אין לימוד התורה — אנאלאגיע פון הלכות פסח
אבער ס’איז אינטערעסאנט, למשל, לגבי, לאמיר זאגן, אין הלכות פסח, “נשים חשובות” — ס’איז דא אנדערע מיני נשים. פארוואס זאל מען נישט זאגן “נשים חשובות” אויך אין ענין לימוד התורה?
“רוב נשים” — א מציאות’דיגער באגריף וואס טוישט זיך
איי, ס’איז דא א מדרש. איינער האט מיר געזאגט, “רוב נשים”, איינער האט מיר געזאגט, אויב טאר מען וואס איז דעת יחידאה האבן מיר געזאגט. “רוב” מיינט רוב אין זיין צייט. ס’קען ארויפגיין צווישן אלע דורות, און היינט איז עס פון די מיעוט. ס’קען מיט דעם זיין.
איך האב געזאגט דארט, אויב איינער זאגט אז למחר למחרתא וועט זיין אביסל אנדערש, איז דאך נישט קיין סתירה, ווייל ס’איז דא קלאר די הלכה וואס די עת טובה האט ער אונז געזאגט, און די עת טובה קען זיך יא טוישן מיט די מצב, מיט די מציאות אויפן וועלט.
פערזענלעכע עדות: דער שאץ-ראווא’ער רב האט געלערנט גמרא מיט זיין טאכטער
מיין הייליגער זיידע, דער שאץ-ראווא’ער, האט געלערנט מיט זיין טאכטער גמרא. אה, ס’איז שוין.
—
עד כאן הלכות תלמוד תורה פאר היינט.
✨ Transcription automatically generated by YiddishLabs, Editing by Claude Sonnet 4.5, Summary by Claude Opus 4.6
⚠️ Automated Transcript usually contains some errors. To be used for reference only.
YI אידיש ›
סיכום השיעור 📋
סיכום השיעור: הלכות תלמוד תורה, פרק א’
—
הקדמה: מקומן של הלכות תלמוד תורה בספר המדע
הרמב”ם מציב את הלכות תלמוד תורה כסט השלישי של הלכות בספר המדע, אחרי הלכות יסודי התורה והלכות דעות.
פשט: הסדר הוא: תחילה יסודי התורה (אמונה), אחר כך דעות (מידות טובות), ואחר כך תלמוד תורה.
חידושים:
1. הסדר ההגיוני של ספר המדע: אפשר להבין זאת בשני אופנים: (א) תחילה צריך יהודי *לרצות* להיות יהודי (יסודי התורה = אמונה), אחר כך צריך לדעת כיצד להיות אדם (דעות = דרך ארץ קדמה לתורה), ורק אז יכול להיות תלמיד חכם. (ב) לחלופין: הלכות תלמוד תורה הן גם מן “הדברים שהן תחילת הכל, יסוד הכל” — בלי לימוד תורה אינך יודע עדיין דבר מהתורה.
—
מניין המצוות: שתי מצוות עשה
“יש בכללן שתי מצוות עשה: ראשונה — ללמוד תורה, והשנית — לכבד מלמדיה ויודעיה.”
פשט: בהלכות תלמוד תורה ישנן שתי מצוות עשה: (1) ללמוד תורה, (2) לכבד את המלמדים תורה ואת היודעים תורה.
חידושים:
1. “ללמד” אינה מצווה נפרדת: הרמב”ם אינו מונה את “ללמד תורה” (ללמד לאחרים) כמצווה שלישית נפרדת, אף על פי שבמניין המצוות בהקדמה כתוב “ללמוד תורה וללמדה”. זה מראה שללמד אינה מצווה נפרדת, אלא חלק מאותה מצווה של ללמוד. ללמד הוא השלמה של ללמוד — אדם מתחיל בלימוד עצמי, וכאשר כבר יודע היטב, ההמשך הטבעי הוא שמלמד לאחרים. מצווה אחת עם שני שלבים. זה מתאשר מאוחר יותר על ידי הכלל “שכל החייב ללמוד חייב ללמד” — מכיוון שאישה פטורה מללמוד, היא אוטומטית פטורה מללמד. אילו היה זה מצווה נפרדת של ללמד, אולי היינו אומרים שאם אין אב, האם תהיה חייבת.
2. “מלמדיה ויודעיה” — שתי קטגוריות של כבוד: “מלמדיה” מתייחס למי שהוא *רבך* (דין ספציפי של כבוד הרב — פרק ד’), ו”יודעיה” מתייחס לכל יודע תורה שכל יהודי חייב לכבד (דין כללי — פרקים ה’–ו’).
3. ההבדל בין כבוד תלמידי חכמים כאן ובהלכות דעות: בהלכות דעות (פרק ו’) נאמר “הוי דבק ביודעיו” — זהו דין של להיות בסביבתם של אנשים טובים כדי ללמוד מהנהגותיהם (אפילו אם אינו מדבר כלל — ממעשיו לומדים). שם הכבוד הוא משום שהוא אדם חכם/צדיק. אבל כאן, בהלכות תלמוד תורה, הכבוד הוא ספציפית לחלק המלמד/היודע שבו — לא מועיל שהוא צדיק, צריך שיעסוק בהוראת תורה או שיודע תורה.
4. שלושה סוגי כיבודים בספר המדע: (א) “ולדבקה בו” — כבוד השם, לכבד צדיק/אדם גדול אפילו אינך מבין בלימוד; (ב) ללמוד מהנהגות — לא דווקא גמרא, אלא מאופן התנהלותו; (ג) “לכבד מלמדיה ויודעיה” — כבוד באופן שלומדים ממנו תורה, מבליטים את חשיבותו כמלמד.
5. כבוד כתנאי בלימוד: לכבד תלמידי חכמים הוא *תנאי* בלימוד — כדי שיקחו את הלימוד ברצינות מספקת. כאשר מכבדים את המלמד, לוקחים אותו ברצינות ולומדים ממנו. במורה נבוכים אומר הרמב”ם שהטעם לכבוד תלמידי חכמים הוא שבכך לוקחים אותם ברצינות ולומדים מהם.
6. [דיגרסיה: מקבילה ליסודי התורה ודעות:] שתי המצוות של תלמוד תורה משקפות את יסודי התורה ודעות: ללמוד תורה כולל מעשה בראשית/מרכבה (= ידיעה, מקביל ליסודי התורה), וכבוד מלמדיה ויודעיה הוא חלק מהנהגות (מקביל לדעות).
—
פרק א’ הלכה א’: מי פטור מתלמוד תורה
“נשים ועבדים וקטנים פטורים מתלמוד תורה.”
פשט: נשים, עבדים וקטנים פטורים ממצוות תלמוד תורה.
חידושים:
1. קטנים — פטור מצד עצמו, אבל חיוב על האב: קטן עצמו אין לו עדיין חיובים (כמו בכל המצוות), אבל יש חיוב על האב ללמדו תורה אפילו כשהוא עדיין קטן, מ”ולמדתם אותם את בניכם לדבר בם”. זה יותר מסתם חינוך — זהו חיוב ספציפי של תלמוד תורה על האב.
2. ההבדל ממצוות חינוך: מצוות חינוך אינה מצווה של *ללמד* משהו, אלא מצווה של *לעשות עמו* את המצווה (למשל האב לוקח את יד הילד ומנענע ארבעת המינים — בכך הוא מתרגל). אבל תלמוד תורה הוא חיוב ספציפי של *ללמד* — “ולמדתם אותם”.
3. [דיגרסיה: האם חינוך נובע מתלמוד תורה?] אולי כל מקור חיוב החינוך בא מ”ולמדתם אותם את בניכם” — כאשר מלמדים ילד על ארבעת המינים ומחנכים אותו במצוות, זה גם חלק ממה שהתורה אומרת. זה גם יסביר מדוע הרמב”ם מתחיל במי *פטור* — כי קטנים אינם פטורים לגמרי, האב חייב.
—
פרק א’ הלכה א’ (המשך): חיוב על האב — בנו ובן בנו
“כשם שאדם חייב ללמד את בנו, כך הוא חייב ללמד את בן בנו, שנאמר ‘והודעתם לבניך ולבני בניך’.”
פשט: לא רק את בניך, אלא גם את נכדיך אתה חייב ללמד תורה.
חידושים:
1. הפסוק “והודעתם” — מעמד הר סיני: הפסוק מדבר על “אשר היית עומד לפני ה’ אלוקיך בחורב” — מעמד הר סיני. החיוב הוא להודיע לדורות שהאבות למדו תורה במעמד הר סיני — חזרה על מעמד הר סיני.
2. “בן בנו” — דווקא בן בנו, לא בן בתו? נרמז שהחיוב הוא דווקא בן בנו (בן הבן), לא בן בתו (בן הבת).
—
פרק א’ הלכה א’ (המשך): חיוב על כל חכם — ללמד את כל התלמידים
“ולא בנו ובן בנו בלבד, אלא מצוה על כל חכם וחכם מישראל ללמד את כל התלמידים, שנאמר ‘ושננתם לבניך’ — ‘לבניך’ אלו תלמידיך, שהתלמידים קרויים בנים, שנאמר ‘ויצאו בני הנביאים’.”
פשט: כל חכם בישראל חייב ללמד את כל התלמידים. “ושננתם לבניך” — חז”ל קיבלו ש”לבניך” פירושו “אלו תלמידיך”, כי תלמידים נקראים “בנים”.
חידושים:
1. “חכם” רק אצל תלמידים, לא אצל בנים: הרמב”ם אומר שהמצווה ללמד תלמידים היא רק על “חכם” — “מצוה על כל חכם וחכם”. אבל אצל בניו אין תנאי של חכם. כל אב הוא “מספיק חכם” לבנו — יכול ללמדו לפחות “תורה צוה לנו משה” אפילו אינו חכם. אבל לבני אחרים אין חיוב על מי שאינו חכם.
2. מדוע התורה כותבת “לבניך” מספר פעמים? אם “בניך” פירושו תלמידים, מדוע נאמר “לבניך ולבני בניך”? התירוץ: התורה רוצה ללמדנו דין קדימה. “לבניך” נאמר מספר פעמים, “בני בניך” נאמר רק פעם אחת, ותלמידים רק נרמז — זה מראה את סדר החשיבות. זה לא שפטור מהאחרים, אלא יש דין קדימה — כמו בצדקה, שחייבים לכולם, אבל יש סדר מי קודם.
—
הלכה ב’: דין קדימה, חיוב לשכור מלמד, ו”בחינם”
“להקדים בנו לבן בנו, בן בנו לבן חבירו… חייב לשכור מלמד לבנו ללמדו, ואינו חייב ללמד בן חבירו אלא בחינם.”
פשט: יש סדר קדימה: תחילה הבן, אחר כך הנכד, אחר כך בן חבירו. לבן עצמו האב חייב לשכור מלמד; לבן חבירו חייב ללמד רק בחינם.
חידושים:
1. שני הבדלים בין בנו ובן חבירו: (א) דין קדימה — אם יש בחירה, קודם צריך ללמד את בנו. (ב) חיוב לשכור מלמד — לבן עצמו, אם האב אינו יכול ללמד בעצמו, חייב לשכור מלמד (המלמד נעשה שליח של האב). אבל לבן חבירו אין חיוב כזה — חייב ללמד אותו רק בחינם אם יכול.
2. מהו המקור שצריך לשכור מלמד? קשה למצוא מקור ברור בגמרא. להיפך — הגמרא (בבא בתרא כ”א ע”א) מביאה שתקנת יהושע בן גמלא עשתה שמעמידים מלמדים לכל העיר — משמע שקודם לא היה חיוב על הציבור. לרמב”ם בוודאי היה מקור (אולי מדרש רבה — “צו את בני ישראל על תלמוד תורה”), אבל לא ברור. לכאורה פשוט: אם יש לך חיוב ואינך יכול בעצמך, צריך לעשות זאת דרך שליח — שלוחו של אדם כמותו, יד פועל כבעל הבית.
3. [דיגרסיה: מעשה עם ר’ חיים קניבסקי ור’ גדליה נדל:] ר’ חיים קניבסקי כתב את הספר “קרית מלך” על מקורות הרמב”ם. ר’ גדליה נדל ביקש את הספר, הסתכל, ואמר: “אמור לו שבמקום שצריך אותו, הוא לא עוזר” — הערה שבמקורות קשים (כמו החיוב לשכור מלמד) הספר אינו מביא מקורות מספקים.
4. האם צריך לשכור מלמד לבני אחרים? לא. הרמב”ם עושה הבחנה ברורה — לבנך חייב לשכור, לבן אחר חייב ללמד רק בחינם אם אתה יכול בעצמך. זה ההבדל בין חיוב המוטל עליך (בנו) לחיוב שהוא רק “לזכות אחרים” (בן חבירו).
5. “אלא בחינם” — מה פירוש הדבר? החיוב ללמד את בן אחר הוא רק אם עושה זאת בחינם. לא שצריך להוציא כסף עבור אחר.
6. האם יוצאים רק בשכירת מלמד? אף אחד לא באמת יוצא רק בשליחת הילד לחדר. השעה שהאב לומד בעצמו עם בנו עושה לעתים הרבה יותר מחמישים שעה עם המלמד. החיוב לשכור מלמד הוא מינימום — אבל האב צריך להתעניין בלימוד בניו. אם רואים שהילד צריך יותר, חייבים לשכור מלמד פרטי גם כן.
7. חיוב להוציא כסף לתלמוד תורה: תלמוד תורה היא מצווה המחייבת הוצאת כסף — המלמד נעשה שליח (שלוחו של אדם כמותו, יד פועל כבעל הבית), וזה הופך את זה לחיוב הדורש ממון. זו לא סתם מצווה שעושים אם יכולים — זה חיוב הדורש השתדלות אקטיבית.
—
הלכה ג’: “מי שלא לימדו אביו” — חיוב ללמוד את עצמו
“מי שלא לימדו אביו — חייב ללמד את עצמו כשיכיר, שנאמר ולמדתם אותם ושמרתם לעשותם.”
פשט: מי שאביו לא לימדו, אינו פטור — הוא חייב ללמד את עצמו כש”יכיר” — כשיהיה מספיק חכם להבין שצריך ללמוד.
חידושים:
1. “כשיכיר” — מתי מתחיל החיוב? שני פירושים: (א) כשהוא *הכיר* שאינו יודע — הוא מזהה את החסרון שלו בתורה; (ב) כשהוא מספיק חכם/פיקח שיכול ללמוד בעצמו. “כשיכיר” יכול אולי להתכוון אפילו *לפני* שהוא גדול — שהחיוב ללמוד בעצמו לא בא דווקא בגדלות, אלא בשלב של פקחות/הכרה.
2. חידוש — אולי חיוב עוד לפני בר מצווה: לפי מה שקטן מלמדים תורה דרך דין חדש על האב, יכול “כשיכיר” להתכוון אפילו שהוא בן אחת עשרה-שתים עשרה. אם אביו לא לימדו, הוא חייב *בעצמו* למצוא מלמד. הפסוק “ולמדתם אותם ושמרתם לעשותם” תומך בזה — כי *לפני* שחייב במעשה המצוות, כבר חייב בתלמוד. זה מתאים לכלל “תלמוד קודם למעשה” — קודם *בזמן*, זה בא קודם.
3. הפסוק “ולמדתם אותם ושמרתם לעשותם” — ההסבר: כשם שתכלית הלימוד היא להגיע לידי קיום המצוות (“ושמרתם לעשותם”), אי אפשר לומר “אני אנוס, אבי לא לימדני.” אתה *חייב* ללמוד בעצמך כדי לקיים מצוות.
4. החיוב אינו תלוי בחיוב האב: לא לחשוב שמכיוון שהחיוב מוטל על האב, הבן פטור אם האב לא קיים. לבן יש חיוב עצמאי על עצמו.
5. קשר לאברהם אבינו: הלשון “הכיר” מופיע אצל אברהם אבינו — “הכיר את בוראו”. אברהם “לא היה לו מלמד, אלא הכיר מעצמו” — אביו לא לימדו, והוא הבין בעצמו שהוא חייב. זה מקור לדין ש”מי שלא למדו אביו” חייב להכיר בעצמו את חיובו.
—
הלכה ג’ (המשך): “תלמוד קודם למעשה”
“וכן אתה מוצא בכל מקום — תלמוד קודם למעשה, שהתלמוד מביא לידי מעשה ואין המעשה מביא לידי תלמוד.”
פשט: לימוד תורה קודם לעשיית מצוות, כי דרך הלימוד יודעים מה לעשות, אבל דרך עשייה בלבד אין לומדים.
חידושים:
1. “קודם” — קודם בזמן או קודם בחשיבות? (א) “קודם בזמן” — הלימוד בא כרונולוגית קודם, צריך תחילה לדעת מה לעשות לפני שעושים; (ב) “קודם בחשיבות” — הלימוד חשוב יותר ממעשה. לשון הרמב”ם “שהתלמוד מביא לידי מעשה” משמע יותר קודם בזמן. אבל חקירת הגמרא היא “תלמוד גדול או מעשה גדול” — בלשון “גדול” (חשיבות), לא “קודם”. שינוי הלשון של הרמב”ם ל”קודם” יכול להיות בחירה מודעת.
2. תלמוד הוא עצמו מעשה — מה החידוש? תלמוד תורה הוא גופא מצווה, “מעשה”. החידוש: תלמוד חשוב יותר מ*כל* המצוות האחרות ביחד. כל מצווה אחרת היא מצווה לעצמה, אבל תלמוד תורה הוא *יסוד* לכל תרי”ג המצוות — בתלמוד כלולות כל המצוות. לכן אי אפשר לומר “אני עובד כדי להלוות כסף לאנשים (הלוואת חן), אין לי זמן ללמוד” — כי תלמוד אינו רק מצווה אחת, זה היסוד של הכל.
3. קשר לספר המדע: זה גם הטעם מדוע הרמב”ם הכניס הלכות תלמוד תורה בספר המדע — כי תלמוד תורה הוא “יסוד התורה”, לא רק מצווה אחת בין אחרות.
—
הלכה ג’ (סוף): להתחתן לעומת ללמוד — “יצרו מתגבר עליו”
שיטת הרמב”ם (בהלכות אישות): אם נפשו של אדם חשקה בתורה, והתחתנות תיקח אותו מהלימוד, רשאי להתאחר בנישואין (כבן עזאי). אבל אם יצרו מתגבר עליו — חייב להתחתן.
פשט: כדי ללמוד צריך “דעת פנוי” או “לב פנוי” — ראש צלול. אם אדם אינו יכול ללמוד כי אין לו אישה ויצרו מתגבר עליו, הוא מבטל תורה.
חידושים:
1. “יצרו מתגבר עליו” אינו דווקא שהוא “נפל”: זה לא אומר רק שהוא עושה ח”ו עבירות. זה אומר שרוב היום הוא טרוד ביצרו — יש לו מחשבות זרות, אין לו “לב פנוי”, הוא לא לומד בראש צלול. אפילו אם אינו עושה עבירה ממש, אפילו אם הוא לומד רוב הזמן — אבל *האיכות* של הלימוד אינה קיימת.
2. החשבון של “רחיים על צוארו” לעומת “יצרו מתגבר עליו”: אדם חושב לפעמים שהנטל הכלכלי של נישואין כבד. אבל יכול להיות שהמחשבות שממשיכות להיכנס לראש כבדות יותר מ”רחיים על צוארו.” אדם צריך לחשב בעצמו מה כבד יותר עליו — זה חשבון אישי.
—
הלכה ד’: דין קדימה — “הוא קודם לבנו”
“היה הוא צריך ללמוד תורה ויש לו בן ללמוד תורה — הוא קודם לבנו… ואם היה בנו נבון ומשכיל יותר ממנו — בנו קודם.”
פשט: אם אדם צריך עדיין ללמוד תורה בעצמו, ויש לו גם בן שצריך ללמוד, הוא קודם. אבל אם הבן הוא נבון ומשכיל — חכם ומצליח יותר בלימוד מהאב — הבן קודם.
חידושים:
1. הדילמה המעשית: יהודי עובד כל השבוע, בשבת יש לו זמן — האם ילמד בעצמו או עם בניו? או: יש לו כסף רק למלמד אחד — לעצמו או לבן? או: אחד צריך לעבוד והשני יכול ללמוד — מי הולך לישיבה? הרמב”ם פוסק: “הוא קודם לבנו.”
2. המקור — “חייך קודמים”: החיוב העצמי ללמוד הוא קדימה גדולה יותר מהחיוב ללמד את הבן. הגמרא בקידושין מדברת על כך — “ללמוד” (ללמוד בעצמו) הוא חיוב גדול יותר מ”ללמד” (ללמד אחרים).
3. האב אינו יכול “להיפטר” דרך הבן: אפילו כשהבן הוא עילוי מצליח, לא אומר שהאב יכול לומר “ברוך השם, בני לומד, אני יהודי, אעשה את שלי.” אדם צריך *בעצמו* להיות מלומד. הבן לא יכול לעשות את “העבודה” של האב במקומו.
4. “בנו נבון ומשכיל” — מסתכלים על “התמונה הגדולה”: כאשר הבן הוא באמת נבון ומשכיל — הוא יצליח *הרבה יותר* מ
האב — הבן קודם. לא מחפשים רק את התכלית *שלך* או *של בנך*, אלא מחפשים מה טוב יותר ל*כלל ישראל*, ל*תורה*. זה מתאים למה שהרמב”ם אמר בהלכות דעות — שאדם צריך להביא ילדים לעולם כי אולי יצמח גדול בישראל. אסור להיות “אנוכי.”
5. דוגמה מעשית: יש לו ילד בן חמש שצריך ללמד אותו חומש — “שאר בעלי חיים לא יאכלו” — שהאב כבר יודע. מלימוד זה האב לא יהפוך לתלמיד חכם. אבל אם הוא בחור בן שלושים שיכול לשבת וללמוד דברים שעדיין לא למד — אז הוא קודם.
6. “כמה טוב יותר צריך הבן להיות?” כאשר הם “שווים בשווה” הוא קודם — אבל הבן צריך להיות *הרבה* טוב יותר כדי שיהיה קודם. לשון הרמב”ם “נבון ומשכיל יותר ממנו” משמע מעלה משמעותית.
—
הלכה ד’ (המשך): סדר החינוך — מתי וכיצד לומדים עם ילד
“משיתחיל התינוק לדבר מלמדו ‘תורה צוה לנו משה’ ופסוק ראשון מפרשת שמע. ואחר כך מלמדו מעט מעט פסוקים פסוקים עד שיהיה בן שש או בן שבע — הכל לפי בריאו — מוליכו אצל מלמד התינוקות.”
פשט: סדר החינוך: (א) כשמתחיל לדבר — “תורה צוה לנו משה” והפסוק הראשון של שמע ישראל. (ב) אחר כך בהדרגה פסוקים. (ג) בגיל שש או שבע (לפי התפתחות) — אצל מלמד תינוקות.
חידושים:
1. “תורה צוה” ו”שמע ישראל” — שני עיקרי אמונה: הרמ”ק (ר’ משה קורדובירו) בפרדס רימונים אומר ששני הפסוקים נגד שני עיקרי האמונה: (א) “שמע ישראל” — שיש בורא (מציאות ה’), (ב) “תורה צוה לנו משה” — שהוא נתן את התורה (נבואה/תורה מן השמים). זה מתאים לעיקרים של הרמב”ם בהלכות יסודי התורה.
2. [דיגרסיה: מעשה עם הנודע ביהודה:] הנודע ביהודה הסתובב פעם במנזרים לחפש ילדים יהודיים. כאשר המינהל הכחיש, ביקש לדבר רגע עם הילדים. הוא אמר בקול רם “שמע ישראל!” — וראה מי מהילדים מתרגש, וכך ידע מי יהודים. זה מראה כמה עמוק “שמע ישראל” יושב בילד יהודי.
3. “לפי בריאו” — התפתחות אינדיבידואלית: “בריאו” פירושו “בריאותו” — התפתחותו הפיזית/מנטלית. זה לא גיל קבוע, אלא לפי בשלות הילד.
4. השלב הראשון הוא תורה שבכתב (פסוקים), לא תפילות: הרמב”ם קובע שהסדר הוא תחילה פסוקים, לא תפילות. [דיגרסיה: “מודה אני” הוא נוסח מאוחר:] “מודה אני” הוא חידוש של אחרונים — אינו במקום הראשון ב”סדר היום” של ר’ משה בן מכיר, והוא ממש תקנה מאוחרת. הנוסח עצמו מאוחר, אף על פי שהעניין של להודות לקב”ה כן מופיע בכל מקום.
5. “מלמד תינוקות” — מוסד, לא האב: מעשית זה לא ריאליסטי שהאב בעצמו ישב וילמד את כל החומש. כשהילד עדיין קטן, “תורה צוה לנו משה” אינו משהו שעושים כל היום — האב אומר זאת עמו מזמן לזמן. אבל ברגע שצריך לימוד שיטתי, צריך מלמד.
6. האם האם יכולה/צריכה לומר “תורה צוה” עם הילד? בדרך כלל האמהות עושות זאת יותר — הן יותר עם הילדים הקטנים. אבל לפי הרמב”ם החיוב על האב, לא על האם (נשים פטורות). כאשר האב אומר “תורה צוה” עם הילד, הוא מקיים מצוות עשה; כאשר האם עושה זאת, זה דבר חשוב, אבל היא אינה מקיימת את מצוות העשה. האב לא יוותר על מצוותו. אפשר גם לומר שהאם עושה זאת כשליח של האב.
—
הלכה ד’ (המשך): שכר לימוד — תורה שבכתב לעומת תורה שבעל פה
“הואיל ומנהג המדינה ליקח מלמד תינוקות בשכר — נותן לו שכרו. וחייב ללמדו בשכר עד שיקרא תורה שבכתב כולה. מקום שנהגו ללמוד תורה שבכתב בשכר — מותר ללמד בשכר. אבל אסור ללמד תורה שבעל פה בשכר, שנאמר ‘ראה למדתי אתכם חקים ומשפטים כאשר צוני ה’ אלקי’ — מה אני בחנם, אף אתם בחנם.”
פשט: האב חייב לשלם למלמד עד שהילד לומד את כל תורה שבכתב. תורה שבכתב — מותר לקחת שכר. תורה שבעל פה — אסור לקחת שכר.
חידושים:
1. ההבדל בין תורה שבכתב ותורה שבעל פה — הטעם: הפסוק אומר “כאשר צוני” — ו”מצווה” היא תורה שבעל פה. לכן האיסור נוגע דווקא לתורה שבעל פה. תורה שבכתב היהודים כתבו את הלשון וחזרו על זה בעצמם, אבל תורה שבעל פה משה רבינו היה צריך לעבור עמהם וללמד ביסודיות — שם הוא היה המלמד העיקרי, ושם חל הכלל “מה אני בחנם אף אתם בחנם”.
2. כיצד המלמד רשאי לקחת שכר על תורה שבכתב? הגמרא נותנת כמה אופנים: (א) שכר בטלה — המלמד אינו מקבל שכר על הלימוד עצמו, אלא על הביטול מעבודה אחרת. (ב) שכר פיסוק טעמים / טעמי המקרא — מותר לקחת שכר על לימוד הטרופים (ניקוד, טעמים), כי זה אינו “תורה” עצמה, אלא דבר טכני. הרמב”ם בפירוש המשניות מביא יסוד זה.
3. משה רבינו כארכיטיפ של מלמד: כאשר יהודי לומד עם מישהו, הוא כמו משה רבינו, ומשה רבינו הוא ה”עותק” של הקב”ה כביכול. הקב”ה לומד עם משה, משה לומד איתך, ואתה לומד הלאה — שרשרת של לימוד בחינם. כאשר אתה לומד, צריך לחשוב שאתה הולך בדרכי ה’.
4. “אמת קנה” — אם לא מוצאים בחינם, צריך לשלם: הרמב”ם אומר: “לא מצא מי שילמדהו בחנם — ילמוד בשכר, שנאמר אמת קנה.” על תורה (שנקראת “אמת”) צריך לשלם. הרבה יותר חשוב שבנך ילמד, מאשר לקיים את הפרט ההלכתי של ללמוד בחינם. זה נכון הן לבנו והן לעצמו.
5. הרמב”ם כבעל השמועה — הוא עצמו קיים זאת: הרמב”ם עצמו מעולם לא לקח כסף על לימוד. בפירוש המשניות אבות יש לו “רוח” (דעה חזקה) על כך. אחיו ר’ דוד פירנס אותו, או שהיה רופא.
6. למה נפקא מינה איך הרמב”ם פוסק (שכר בטלה או שכר פיסוק טעמים)? ההבדל רלוונטי לתורה שבעל פה: אם ההיתר הוא רק “שכר פיסוק טעמים,” אז בתורה שבעל פה (שאין בה טעמי המקרא) אין היתר. אם ההיתר הוא “שכר בטלה,” אולי אפשר לעשות היתר גם לתורה שבעל פה.
—
הלכה ה’: כל איש מישראל חייב בתלמוד תורה
“כל איש מישראל חייב בתלמוד תורה, בין עני בין עשיר, בין שלם בגופו בין בעל יסורים, בין בחור בין זקן גדול… אפילו עני המתפרנס מן הצדקה ומחזר על הפתחים, ואפילו בעל אשה ובנים — חייב לקבוע לו זמן לתלמוד תורה ביום ובלילה, שנאמר והגית בו יומם ולילה.”
פשט: כל יהודי בודד חייב בתלמוד תורה, ללא יוצא מן הכלל. הוא חייב לקבוע זמן ללמוד ביום ובלילה.
חידושים:
1. הרמב”ם מונה כל סוג אדם — מדוע? אף נסיבות חיים אינן תירוץ:
– עני — הלל הזקן עמד בשלג על הגג כדי לשמוע תורה.
– בעל יסורים — לו קשה יותר ללמוד, אבל עדיין צריך ללמוד כמה שיכול.
– בחור — יצרו מתגבר עליו.
– זקן — לא לומר “נלמד תחילה כמה שנים, נרויח הרבה כסף, ואחר כך נפרוש ונהיה תלמיד חכם.” גם כשתשש כוחו, הוא גם בחיוב.
– עני המתפרנס מן הצדקה — אפילו מי שצריך להסתובב ולדפוק על דלתות.
– בעל אשה ובנים — מי שכבר יש לו עול עליו.
2. ההבדל בין החיוב “כל התורה כולה” והחיוב “קביעות עתים”: אפילו אם אינך יכול לקיים את החיוב לדעת כל התורה כולה, יש לך עדיין חיוב נפרד ללמוד כל יום תורה — ביום ובלילה. זהו חיוב בפני עצמו.
3. “והגית בו יומם ולילה” — המקור: הפסוק בספר יהושע. “והגית” פירושו לחשוב, ללמוד בעיון — לא סתם לומר מילים, ולא תפילה.
4. מה פירוש “תמיד” — תמיד או בקביעות? “יומם ולילה” לכאורה היה אומר כל היום וכל הלילה. אבל “תמיד” פירושו לפעמים תמיד, ולפעמים בקביעות — כל יום קצת. מי שיש לו אמצעים צריך ללמוד יומם ולילה ממש, אבל מי שאינו במצב כזה, לפחות כל יום קצת ביום וקצת בלילה.
5. אי אפשר לצאת בקריאת שמע בלבד: הרמב”ם סובר שאי אפשר לצאת בקריאת שמע בלבד (אף על פי שיש גמרא במנחות שמדברת על כך). אבל אפשר לצאת דרך קטעי תורה שהוכנסו בתפילה — כמו ב”ובא לציון” שאומרים פסוקים שונים. לכן אומרים אחרי ברכת התורה “אלו דברים” עם קטעי פסוקים — כי הכנסנו בתפילה קטעים שנמצאים שם רק כדי לקיים תלמוד תורה.
6. [דיגרסיה: מעשה עם ר’ אברהם רוזנבלום, ראש ישיבת שער יושר:] היה סוגיה שהיה לה קשר לקדשים, ותלמיד שאל קושיה. ראש הישיבה צחק עליו: “מה זאת אומרת? הרי אנו אומרים זאת כל יום — ‘זבח שלמים’, ‘כל מיכל’…” — משהו שאומרים כבר חמישים/שלושים שנה בתפילה, ולא שמים לב. מוסר השכל שצריך לומר בכוונה את קטעי התורה המוכנסים בתפילה.
—
הלכה ה’ (המשך): גדולי חכמי ישראל שעבדו קשה
“גדולי חכמי ישראל מהם היו חוטבי עצים ומהם שואבי מים… ואף על פי כן היו עוסקין בתורה ביום ובלילה, והם מכלל מעתיקי השמועה איש מפי איש מפי משה רבינו.”
פשט: חכמים גדולים היו בעלי עבודה פיזית קשה — חוטבי עצים, שואבי מים, סנדלרים — ובכל זאת למדו תורה ביום ובלילה. ביניהם היו גם סומים (עיוורים), כמו רב יוסף.
חידושים:
1. שיטת הרמב”ם — סיפורי צדיקים: אחרי שמספר את ההלכה, הרמב”ם מביא דוגמאות איך צדיקים התנהגו כך באמת — להראות שזה לא אידיאל לא מעשי.
2. דוגמאות ספציפיות:
הלל הזקן — חוטב עצים. רבי יוחנן — סנדלר. רבי יצחק נפחא — נפח. רבי הונא — שואב מים. רב יוסף — סומא (עיוור), הממלא מקום אחרי רבה, רבם של אביי ורבא.
3. החידוש העיקרי — מקבלי השמועה: לא לחשוב שכאשר עובדים קשה אפשר רק להיות “בעל בית עם שיעור קטן.” אלה היו מקבלי השמועה איש מפי איש מפי משה רבינו — הגדול של כלל ישראל. הרמב”ם מצביע על הקדמתו שלו לספר משנה תורה שבה הוא מונה את מקבלי השמועה — וביניהם אנשים שלא היינו אומרים שהם “בכלל תורה” (כי היו צריכים לעבוד קשה), ובכל זאת הם הגדולים ביותר. לא כולם היו נשיאים שיושבים על כיסא זהב.
—
הלכה ו’: עד אימתי חייב ללמוד תורה — עד יום המיתה
“עד אימתי חייב ללמוד תורה? עד יום מותו, שנאמר ‘פן יסורו מלבבך כל ימי חייך’ — וכל זמן שלא יעסוק בלימוד הוא שוכח.”
פשט: יהודי חייב ללמוד תורה עד היום שבו הוא מת. זה אף פעם לא נגמר.
חידושים:
1. “עד יום מותו” — ממש עד היום האחרון: מתי יודע אתה שאתה פטור? אם אתה מרגיש שאתה מת, אתה כבר מת עכשיו. הדוגמה היא משה רבינו, שאפילו ביום שנפטר עדיין הספיק לכתוב שלושה עשר ספרי תורה.
2. יסוד השכחה — ביאור הרמב”ן: הרמב”ן אומר דברים חשובים מאוד: הסיבה שצריך ללמוד כל ימי חייך היא כי הקב”ה הכניס באדם טבע של שכחה. אלמלא השכחה, אדם היה יכול לומר “אני כבר יודע כל התורה כולה” והוא גמור. אבל מכיוון ששוכחים, צריך ללמוד כל הזמן — צריך תמיד לדעת תורה. הרמב”ן הוא המקור לסברא זו של הרמב”ם כאן.
3. “פן תשכח” מראה שמדברים על כל התורה: אם הפסוק “פן תשכח את הדברים” היה מדבר רק על עשרת הדיברות, אדם יכול לזכור זאת. מה שהפסוק אומר “פן תשכח” חייב להתכוון ללימוד התורה ברחבה — כל התורה, שאדם לא יכול לזכור בלי לחזור תמיד.
4. מוסר מעשי — אף פעם לא נגמר: אנשים חושבים שכאשר למדו כבחור וכאברך, הם גמורים. זה לא נכון. אנשים שלמדו קצת כבחור — הם “ריקנים לגמרי”. צריך ללמוד תמיד. לפי הסטנדרטים בישיבה, אפילו הוא ידע שלושים דף בבא בתרא — לעומת גודל התורה, מה זה?
—
הלכה ז’-ח’: סדר הלימוד — חלוקה לשלושה חלקים
“כיצד? היה בעל אומנות והיה עוסק במלאכתו שלוש שעות ביום ובתורה תשע — אותן התשע קורא בשלוש מהן בתורה שבכתב, ובשלוש בתורה שבעל פה, ובשלוש אחרות מתבונן בדעתו להבין דבר מדבר… יבין וישכיל אחרית דבר מראשיתו, ויוציא דבר מדבר, וידמה דבר לדבר, וידע באיזו מידה התורה נדרשת בה עד שידע היאך הוא עיקר המידות, והיאך יוציא האסור והמותר וכיוצא בהן מדברים שלמד מפי השמועה — ענין זה הוא הנקרא תלמוד.”
פשט: יש לחלק את הלימוד לשלושה חלקים שווים: (1) שליש — תורה שבכתב (תורה נביאים כתובים); (2) שליש — תורה שבעל פה (משניות, כללי ההלכה — כמו משנה תורה של הרמב”ם או משנה); (3) שליש — תלמוד (להבין, לנתח, להוציא דבר אחד מהאחר).
חידושים:
1. מה פירוש “תורה שבעל פה” בהקשר זה: תורה שבעל פה לא פירושה כאן גמרא — כי הקטגוריה השלישית היא גמרא/תלמוד. תורה שבעל פה פירושה כאן כללי ההלכה, המשניות, ההלכות שקיבלנו. כמו שהרמב”ם היה אומר שספרו משנה תורה הוא “תורה שבעל פה” — או משנה.
2. מה פירוש “תלמוד” לפי הרמב”ם: “תלמוד” אינו סתם ללמוד גמרא, אלא תהליך ההבנה: “יבין וישכיל אחרית דבר מראשיתו” — להבין את סוף הדבר (ההלכה) מתחילתו (המקור). לדוגמה: כיצד יודעים שאתרוג הוא “פרי עץ הדר”? עם כל הדרכים שהגמרא מוציאה זאת.
3. “יוציא דבר מדבר” לעומת “וידמה דבר לדבר”: שני סוגי לימוד: “יוציא דבר מדבר” פירושו להוציא — כלל ופרט, להוציא דבר אחד מהאחר. “וידמה דבר לדבר” פירושו להשוות — שלוש עשרה מידות שהתורה נדרשת בהן.
4. “עיקר המידות” — שורש הכללים: “ידע היאך עיקר המידות” פירושו שיבין את השורש, העיקר — הכללים שקיבלנו. “היאך יוצא איסור והיתר” — כיצד מגיעים למסקנה של מה אסור ומה מותר.
5. “מפי השמועה” — שני פירושים: (א) עיקר תורה שבעל פה — הדברים שקיבלנו. (ב) פירוש עמוק יותר: הרמב”ם אמר בהקדמה לפירוש המשניות שאפילו דברים שהם הלכה למשה מסיני יש גם מקום להיות סומך (למצוא סמך בתורה שבכתב). לפי מה שלמד, יכול לחדש הלכות חדשות, יכול לפסוק בשאלה חדשה.
6. “בענין זה הוא נקרא תלמוד” — הגדרת הרמב”ם ל”תלמיד”: רק כאשר אדם יכול להוציא, להשוות, לפסוק — הוא נקרא “תלמיד.” זה מה שהגמרא עושה, אבל הרמב”ם אומר שזה אף פעם לא נגמר.
7. קשר ללמדנות בריסקר/ליטאית: הגדרת הרמב”ם ל”תלמוד” מתקשרת ללמדנות בריסקר — להיכנס ולעשות חילוקים. אבל עם התכלית לדעת “אחרית דבר מראשיתו” — הלמדנות אינה מטרה בפני עצמה, אלא אמצעי להבין את סוף ההלכה מתחילתה.
8. “טוב אחרית דבר מראשיתו” — לשון מקהלת (ז:ח): הרמב”ם משתמש בפסוק כרמז שהסוף (ההלכה למעשה) טוב יותר כאשר מבינים אותו מתחילתו (המקור).
9. הרמב”ם דורש מאוד הרבה: אדם צריך לדעת “כל התורה כולה” — כל ההלכות — אבל לא רק זה, אלא צריך גם להיות למדן גדול. זה שליש מהלימוד שלו.
10. עקרון ה”שלישים” אצל הרמב”ם: לרמב”ם יש שיטה של חלוקה לשלושה
: בהלכות דעות — ישנים שליש מהיום; במידות המיצועיות — הכל מחולק לשלושה (קצה אחד, הקצה השני, ודרך האמצע); וכאן — הלימוד מחולק לשלושה. “אורייתא תליתאי” — התורה משולשת.
11. שלוש שעות עבודה, תשע שעות תורה — קושיה: הרמב”ם אומר שבעל אומנות צריך לעבוד שלוש שעות ביום וללמוד תשע שעות. כיצד יפרנס את משפחתו רק משלוש שעות עבודה? הרמב”ם פשוט קבע שכך צריך לעשות — הוא דיבר על כל הצדיקים שהתמסרו לתורה.
12. שלוש שעות “מתבונן בדעתו” — כיצד? כאשר לומד שש שעות אחרות תורה שבכתב ותורה שבעל פה, יש לו מספיק חומר למחשבה. ממלאים את המוח בהרבה חומר, ואז יש על מה לחשוב.
13. פנימיות התורה — היכן זה נכנס? אם יהודי רוצה ללמוד פנימיות התורה, היכן זה נכנס בסדר התלת-חלקי? התשובה באה מאוחר יותר (ראה הלכה י”א).
14. עצה מעשית: אפשר לעשות סדר: פרק תנ”ך כל יום ופרק רמב”ם, ובשלוש שנים בערך מסיימים את שניהם — מקרא ומשנה — ואז אפשר להגיע לתלמוד. מבלים כל כך הרבה זמן על תלמוד עצמו, אבל מזניחים מקרא ומשנה — זו טענה ישנה של מהר”ל ואחרים.
—
הלכה י”א (המשך): “וישלש את שנותיו” — ביאורים נוספים
חידושים:
1. המספרים שלוש ושש — האם זה דווקא? הגר”א (גאון מווילנה) סובר שזה מדויק. אבל הבדל: בתחילה (בתחילת תלמודו) הרמב”ם מתכוון בדיוק, אבל מאוחר יותר (כשהוא גדל בחכמה) זה כבר לא מדויק.
2. מה כלול ב”תורה שבכתב”? דברי קבלה (נביאים וכתובים) בכלל תורה שבכתב — לא רק חומש.
3. פירושי המקרא בכלל תורה שבעל פה: כאשר הרמב”ם אומר “תורה שבעל פה” הוא לא מתכוון רק להלכה למעשה, אלא גם לכל פירושי המקרא — כיצד מפרשים את הפסוקים. דרשה בכלל תורה שבעל פה, לא תורה שבכתב. אבל זה ספציפית בעניין לימוד התורה (סדר הלימוד), לא בעניין יסודות תורה שבעל פה. הרמב”ם עדיין סובר שתורה שבעל פה פירושה בעיקר הלכה למעשה — כפי שרואים בהקדמתו שבה הוא מביא שמדרשים (כמו בראשית רבה) הם פירוש המקרא.
4. “תלמוד” כולל פרדס (סודות התורה) — קבלה כחלק מתלמוד: פרדס (מעשה בראשית, מעשה מרכבה, סודות התורה) בכלל “תלמוד” — כי זה משהו שצריך להתבונן בו, זה לא כתוב בפירוש. כך גם “חכמה ומדע” — זה חייב להיות חלק מתלמוד. מעירים שהרמב”ם עצמו הכניס חלק מזה במשנה תורה בבחינת “משנה” (לא תלמוד), וזו קושיה. אבל העיקר: פרדס/קבלה הם משלוש השעות תלמוד — אולי העיקר מאותן שלוש שעות.
—
הלכה י”ב: אחרי שגדל בחכמה — הסדר משתנה
“אמתי? בתחילת תלמודו של אדם. אבל כשיגדל בחכמה ולא יצטרך לא ללמוד תורה שבכתב ולא לעסוק תמיד בתורה שבעל פה — יקרא בעתים מזומנים תורה שבכתב ודברי השמועה כדי שלא ישכח דבר מדברי דיני התורה, ויפנה כל ימיו לתלמוד בלבד לפי רוחב לבו וישוב דעתו.”
פשט: סדר השליש-שליש-שליש הוא רק בתחילת תלמודו. כאשר אדם גדל בחכמה והוא כבר זוכר תורה שבכתב ותורה שבעל פה, צריך רק מדי פעם לחזור כדי לא לשכוח, וכל שאר הזמנים מקדיש לתלמוד.
חידושים:
1. המהלך ההגיוני: תחילה לוקחים ממש כפשוטו שליש-שליש-שליש. אבל אחרי שכבר סיימו הכל, הסדר משתנה. זו הקונסטרוקציה ההגיונית של הרמב”ם עצמו מדין הגמרא של “וישלש שנותיו.”
2. דוגמה: תורה שבכתב — כאשר כבר למדו עשרים פעם, כבר זוכרים. תורה שבעל פה — מתחילים עם פרק אחד ביום (לפי סדר הרמב”ם), אחר כך שלושה פרקים ביום, עד שיודעים בעל פה.
3. לשון הרמב”ם “דיני התורה”: העיקר של מה שצריך לא לשכוח הוא הלכה למעשה. יכול להיות שהרמב”ם סובר שלא כל המשניות צריך לחזור תמיד, אלא מה שנחוץ ללימוד.
—
הלכה י”ג: אישה שלמדה תורה — יש לה שכר
“אשה שלמדה תורה יש לה שכר.”
פשט: אישה שלומדת תורה (אף על פי שאינה חייבת) מקבלת שכר על כך.
חידושים:
1. שכר אבל לא באותה רמה: השכר אינו כמו שכר של מי שמצווה ועושה. היא “אינה מצווה ועושה” — לפי הכלל “גדול המצווה ועושה ממי שאינו מצווה ועושה.” היא מקבלת שכר, אבל פחות ממנו.
—
הלכה י”ד: ציוו חכמים שלא ילמד אדם את בתו תורה
“אף על פי שיש לה שכר, צוו חכמים שלא ילמד אדם את בתו תורה, מפני שרוב הנשים אין דעתן מכוונת להתלמד, והן מוציאין דברי תורה לדברי הבאי לפי עניות דעתן.” “במה דברים אמורים? בתורה שבעל פה. אבל תורה שבכתב — לא ילמד אותה לכתחילה, ואם למדה — אינו כמלמדה תפלות.”
פשט: אף על פי שאישה מקבלת שכר, ציוו חכמים שאב לא ילמד את בתו תורה, כי רוב הנשים אינן מכוונות ללמוד היטב. זה נאמר על תורה שבעל פה. תורה שבכתב — לכתחילה גם לא, אבל אם למד, אינו כמלמדה תפלות.
חידושים:
1. “תפלות” — מה פירוש המילה? בפירוש המשניות מתרגם הרמב”ם “תפלות” כ”דברי הבאי” — דברים לא טובים, ריקים. הלשון מהמשנה בסוטה.
2. האיסור על האב — אבל אישה עצמה רשאית: “שלא ילמד אדם את בתו” — סדר חז”ל הוא שהאב (או מלמד שהאב שולח) מלמד. אבל שאישה לומדת בעצמה, זה דבר אחר. זהו עצמו “מערכת הסינון” — שהאב לא מלמד, ומי שרוצה ללמוד בעצמה, תלמד בעצמה.
3. ההבדל בין תורה שבעל פה ותורה שבכתב אצל נשים: תורה שבעל פה — האב בכלל לא ילמד אותה (כמלמדה תפלות). תורה שבכתב — לכתחילה גם לא, אבל אם למד, אינו כמלמדה תפלות. לאב יכולה להיות שיטה משלו: אם הוא מלמד, שילמד תורה שבכתב, לא תורה שבעל פה.
4. האחרונים: מה עם הלכות שנוגעות לאישה? הרמ”א אומר שאישה חייבת ללמוד כל מה שהיא צריכה לדעת — הלכות שבת, הלכות נדה, הלכות מליחה, וכו’. יכול להיות שהרמ”א מתכוון שהיא לא צריכה לדעת את הפלפול, אלא את ההלכה למעשה.
5. סברא: מכיוון שתלמוד מביא לידי מעשה — אישה צריכה ללמוד? מכיוון ש”תלמוד מביא לידי מעשה,” אישה צריכה ללמוד כדי לדעת מה לעשות. אבל לפי אותה שיטה היא לא כל כך חייבת — היא מקבלת שכר כשכר אינו מצווה ועושה. התירוץ: אצל איש, אם הוא לא לומד ועושה טעות, “שוגג תלמוד עולה זדון” — הוא אשם כי לא למד. אבל אישה שלא דורשים ממנה ללמוד, כשהיא עושה טעות אפשר כבר לבוא אליה בנחמה (זה לא עולה זדון). זה מובא ממסכת סוטה.
6. רוב תורה אישה יכולה ללמוד: מעשית, רוב תורה אינה מצוות עשה שהזמן גרמא — שבת היא חייבת, יום טוב היא חייבת, כמעט הכל היא חייבת חוץ ממצוות עשה שהזמן גרמא. אז רוב תורה היא יכולה ללמוד.
7. ההבדל בין “דברים שנוגעים” ל”התחום שלה”: “דברים שנוגעים לה” (כמו הלכות נדה, מליחה) אינו אותו דבר כמו ללמוד דיני תורה — זה יותר “מדריך” (הכנה) של איך עושים בשר כשר, איך מתנהגים. זה אולי ההבדל בין שיטת הרמ”א (היא צריכה לדעת מה לעשות מעשית) ושיטת הרמב”ם (דין תלמוד תורה כמצווה).
8. [דיגרסיה: החתם סופר והסאטמרער רב — האם ההלכה יכולה להשתנות?] החתם סופר כתב בפתיחה שלו להלכות גיטין שההלכה (לגבי נשים לומדות) השתנתה. הסאטמרער רב (בויואל משה, מאמר לשון הקודש) היה מאוד כועס על כך — כיצד יכולה התורה להשתנות? התירוץ: אין קושיה על החתם סופר, כי הרמב”ם אומר הרי “מפני שרוב הנשים אין דעתן מכוונת” — זו מציאות, לא דין. הדין נשאר הדין (מצוות עשה שהזמן גרמא נשאר). אבל המציאות של “רוב נשים” יכולה להשתנות. אם מישהו אומר שהיום צריך ללמד נשים, הוא לא הולך נגד חז”ל — אלא הנשים באמת השתנו: הן יותר מתוחכמות, הן יודעות לקרוא (פעם נשים היו אנאלפביתיות).
9. “רוב נשים” — מושג מציאותי שמשתנה: “רוב נשים” פירושו “רוב בזמנו.” זה יכול להשתנות בין דורות — מה שפעם היה “רוב” היום אולי “מיעוט.” הלכת הרמב”ם אינה קביעה מטפיזית על טבע הנשים, אלא הלכה מעשית המבוססת על המציאות, וכאשר המציאות משתנה, הדין משתנה.
10. שני טעמים מדוע נשים צריכות ללמוד:
– ראשית: העובדה שנשים היום בקיאות יותר בלימוד — גברים צריכים ללמוד מהן.
– שנית (טעם החפץ חיים): אם האלטרנטיבה היא שהאישה תלך ללמוד “כל מיני שטויות” (כמו טיקטוק), בוודאי לא פשוט שהפוסק התכוון שאישה תהיה מלאה שטויות אבל לא תדע מילה של תורה. סברת החפץ חיים נעשית חזקה עוד יותר בזמננו, כאשר האלטרנטיבה ללימוד תורה אינה סתם בורות אלא תכנים מזיקים באופן אקטיבי.
11. “נשים חשובות” — אנלוגיה מהלכות פסח: בהלכות פסח מוצאים את המושג “נשים חשובות” — שיש הבדל בין נשים סתם לנשים חשובות. מדוע לא לומר את אותו הבדל גם בעניין לימוד התורה — ש”נשים חשובות” (שמסוגלות ללמוד ברצינות) אכן ילמדו?
12. [דיגרסיה: עדות אישית:] הרב משאץ-ראווא למד גמרא עם בתו — דוגמה מעשית של גדול בישראל שסבר שאפשר וצריך ללמד נשים אפילו גמרא.
—
עד כאן הלכות תלמוד תורה, פרק א’.
תמלול מלא 📝
הלכות תלמוד תורה: פרק א’ — חיוב תלמוד תורה
הקדמה: מקומן של הלכות תלמוד תורה בספר המדע
טוב, אנחנו הולכים היום ללמוד ספר המדע, וברוך השם אנחנו מתחילים ללמוד מצוות הלכות תלמוד תורה. כבר סיימנו הלכות יסודי התורה, כבר סיימנו הלכות דעות, וברוך השם אנחנו מחזיקים כבר בסט השלישי של הלכות שנמצא בספר המדע.
זה מאוד יפה, אפשר לחשוב שהרי למדנו הלכות יסודי התורה שזה מה שהאמת היא, מה העיקר מציאות שהתורה בנויה עליה, הלכות דעות זה עיקר איך יהודי צריך להתנהג, דעות, מידות טובות, ועכשיו הולכים ללמוד איך צריך ללמוד את התורה. הרי התורה כולה היא מצווה ללמוד את התורה.
אפשר לומר אחרת, קודם צריך יהודי לרצות להיות יהודי, זה יסודי התורה, שאני נברא על העולם כי אני רוצה לקיים את התורה. ויש כאן ענין שנקרא דרך ארץ קדמה לתורה, להיות אדם, ואחר כך אפשר להיות תלמיד חכם. יש אמונה ורוצים להיות יהודי, ויודעים איך מתנהגים באופן אנושי ויהודי, כן.
אבל מבינים שהלכות תלמוד תורה הן מספר המדע, הן מה שהרמב”ם אומר, דברים שהן תחילת הכל, יסוד הכל, יסוד התורה. לא לומדים תורה, עדיין לא יודעים את התורה.
מנין המצוות: שתי מצוות עשה
כך אומר הרמב”ם, “יש בכללן”, בכלל מצוות תלמוד תורה יש שתי מצוות עשה. “ראשונה, ללמוד תורה”, מצוות עשה הראשונה היא ללמוד תורה. “והשנית”, והשנייה, מאוד מעניין, ממש קשור לזה, היא “לכבד מלמדיה ויודעיה”, לכבד את אלה שמלמדים ואת אלה שיודעים תורה.
הבדל בין כבוד תלמידי חכמים בהלכות דעות ובהלכות תלמוד תורה
הרי למדנו בהלכות דעות גם למדנו את זה, כמה טוב להסתובב סביב יהודים ישרים, סביב יהודים טובים. אבל אז לא היה דין בתלמוד תורה, אז היה דין כדי להתנהג.
זו תהיה כבר הפעם השלישית, הפעם השלישית שאנחנו מחזיקים כאן, קודם היה ענין של, בהלכות, אה, לדעת את דרך ה’, לדעת את דרך המצווה, צריך להסתכל איך תלמידי חכמים, איך אנשים שמצוינים בזה, כן, הרמב”ם היה לו ענין של מי שהולך בדרך המצווה גם אמר שאנשים הולכים להסתכל על תלמידי חכמים. זה לא מפורש, אבל אתה אומר בפרק ו’ זה עמד.
דבוק ביודעיו עמד, “ולה’ דבוק ביודעיו”, כן, “הוי דבק”, כן. זה עמד בקידוש השם, איך אתה מתכוון ראשית שצריך להתנהג באופנים שילמדו ממנו.
אבל הרי אתמול למדנו איך שאדם לא נעשה מפני אנשים, אבל שם לא הייתה המילה “מלמדי” או “יודעי תורה”. שם זה בגלל שהוא אדם חכם, אדם צדיק, ולומדים הרבה ממנו, נניח אפילו הוא לא מדבר כלום, פשוט מהנהגותיו לומדים.
אבל כאן, הענין של הלכות תלמוד תורה, על זה לא עוזר שהוא צדיק, עוזר רק אם הוא עושה את העבודה של ללמד תורה, “מלמדי ויודעי”.
שני דינים: מלמדי ויודעי
יש שני דינים, כשנלמד בפנים נראה שיש מחלוקת. יש “מלמדי” שמשמעו מי שמלמד תורה, זה יכול אפילו להיות בזה דין ספציפי של מי שהוא רבך, שיש לו דין כבוד מיוחד. ואחר כך יש “יודעיו” שמשמעו סתם מי שהוא יודע התורה צריך כל אחד לכבד, לא רק תלמידיו, אלא אתה צריך גם לכבד צדיק שהוא מלמד.
אבל זה כנראה גם מעניין שאפשר לומר שיש שלושה סוגים שונים של כיבודים. “ולדבקה בו” זה ענין של כבוד השם, אפילו יהודי לא מבין כלום בלימוד, כבוד של הקב”ה זה לכבד צדיק, לכבד אדם גדול. ואחר כך יש ענין של ללמוד ממנו. ללמוד ממנו זה לא דווקא צריך ללמוד ממנו גמרא תוספות, אפשר ללמוד מהנהגותיו, מדברים שונים.
אבל כאן, “לכבד את מלמדי ויודעיו” משמעו לכאורה באופן שלומדים ממנו. איך מכבדים אדם כמלמד? בכך ששומעים את שיעורו. אתה לא שומע אותו כאדם, אתה מכבד את חלק המלמד שבו, את חלק היודע שבו. אתה באמת לומד ממנו, אתה מוציא את חשיבותו. ונראה שזה גם התנאי בתורה, כי כשמכבדים אדם ולוקחים אותו ברצינות, לומדים ממנו.
דיון: המבנה של פרקים ד’, ה’, ו’
חברותא א’: יכול להיות, יכול להיות. זה פרק ד’ שלך מדבר על הכבוד שתלמיד צריך לרבו, ופרק ה’, פרק ו’ עומד הכבוד שצריך ליודעים שיכולים ללמוד, שזה דבר כללי. אלה שתי הלכות.
אני חושב שכשנלמד כאן ייראה קצת דבר מעניין, אבל אני מניח שכנראה זה יהיה ברור בפנים כשנלמד.
דיון: האם “ללמד” היא מצווה נוספת?
חברותא א’: הרמב”ם לא מזכיר כמצווה ללמד ליהודים, ללמוד תורה. ומה איתנו יודעים אנחנו “ולמדתם אותם את בניכם”? אנשים, אני מתכוון שרוב אנשים חושבים שיש כאן מצווה נוספת של ללמד לאנשים. הרמב”ם לא מונה את זה כמצווה נוספת.
חברותא ב’: ובפנים יכול להיות שכן, צריך שם להיות יותר טוב. צריך שם להיות, כן.
חברותא א’: כן, רואה, הוא לא מביא כאן את המקורות ציונים משערי ציון, שבמנין המצוות מההקדמה שהם אמרו עומד כן, “ללמוד וללמד”. אני לא יודע מה זה קשור למנין המצוות. כן, מה שזכרנו כאן, אני לא זוכר, אני ראיתי בספר המצוות. אה, רואה, במנין המצוות עומד “ללמוד תורה וללמדה”. אז יכול להיות שאי אפשר לדרג, אבל זה לא נעשה למצווה נוספת, זה בוודאי לא. זו מצווה אחת.
חברותא ב’: אה, אם זה מה שרצית לומר, כן.
חידוש: שתי המצוות של תלמוד תורה כמקבילות ליסודי התורה ודעות
חברותא א’: חשבתי גם, אני מתכוון שכבר אמרתי את זה אתמול, שיכול להיות ששתי ההערות, שתי המצוות של תלמוד תורה, הן ממש בחינה של גנאי ודאי, יסודי התורה והלכות דעות. מללמוד תורה, שצריך ללמוד חלק מהתורה, זה בוודאי מעשה בראשית ומעשה מרכבה, שזה אחד מהחלקים של תלמוד תורה, הידיעה עצמה.
ואחר כך ההנהגות איך מתנהגים עם הלימוד, כבוד תלמידי חכמים. יכול להיות שאת תלמידי החכמים צריך עצמם לכבד, שהם למדו קודם את הלכות דעות. זה גם חלק מהחובות של הדעות שאתה מדבר, יש גם חיוב של תלמידי חכמים.
חידוש: כבוד תלמידי חכמים כתנאי בלימוד
חברותא א’: חשבתי גם שיכול להיות שהכיבוד הוא רק כמו תנאי בלימוד, שתיקח ברצינות מספיק את הלימוד עם שיעור טוב שאתה לומד ממנו. אני מתכוון שבמורה נבוכים אומר הרמב”ם שהסיבה העיקרית למה צריך לכבד תלמידי חכמים היא כמו שאתה אומר, שבכך לוקחים אותם ברצינות ולומדים מהם.
חברותא ב’: בסדר. כן.
פרק א’ הלכה א’: מי פטור מתלמוד תורה
אז אנחנו לומדים פרק א’. אומר הרמב”ם, מה החיוב של ללמוד תורה? אומר הרמב”ם בהלכה הראשונה, “נשים ועבדים וקטנים פטורים מתלמוד תורה”. מי פטור? נשים ועבדים, פטורים מתלמוד תורה.
דיון: מעמד הקטנים — פטור אבל חיוב על האב
חברותא א’: אני מתכוון שסוף הפרק מדבר הרמב”ם שוב על מה הפטור מתלמוד תורה של נשים? הן ממש פטורות מהכל? הן פטורות מרוב דברים? לכאורה, לכאורה הסיבה למה יש חינוך היא כמו כל המצוות. אבל קטן שנותן בדרך כלל היתר הוא עדיין לא חייב במצוות, אבל כבר כן יש חיוב ללמד איתו תורה. לכאורה, לכאורה חיוב חינוך הוא כמו כל המצוות…
חברותא ב’: אה, חיוב על האב, כמובן.
חברותא א’: קטן אבל חייב ללמוד תורה, יש חיוב על האב! זה אומר שאפילו הקטן עצמו אין לו עדיין חיובים, אבל יש חובה על האב, שאפילו הילד עדיין קטן, כבר “ולמדתם אותם את בניכם לדבר בם”. מאיזה גיל עם קטן? לכאורה בפשטות, כי גדול הוא כבר אדם לעצמו. זה אומר שכשהאב אומר “בוא נלמד” והילד בא, אז הוא נעשה קטן. אני נעשה כאן הולך להזכיר ב”ולמדתם אותם את בניכם”.
חידוש: חיוב חינוך נובע אולי מ”ולמדתם אותם את בניכם”
חברותא א’: אני חושב שאולי אפשר לחשוב שכל המקור של חיוב חינוך אולי בא מכאן. זה אומר שכשלוקחים אותו “ולמדתם אותם את בניכם” ומחנך במצוות, זה גם חלק ממה שהתורה אומרת, ובגלל זה מובן למה הוא התחיל עם מי פטור. גמ”א נשים, עבדים, ובדרך כלל השלישי בקבוצות: קטנים פטורים… קטנים לא לגמרי פטורים, זה אומר עצמו מצד עצמו אולי להיות פטור, אבל לאב יש חיוב ללמד להם אפילו כשהוא קטן, כמו שכתוב “ולמדתם אותם את בניכם”.
דיון: הבדל בין חינוך ותלמוד תורה
חברותא ב’: אבל תדע, כי חינוך זה לא מצווה של ללמד משהו, אלא זו מצווה של לעשות איתו את המצווה. או, אני מתכוון שזה מכניס אותו גדול להיות מורגל בעשייה, זה הרבה לימיט. זה כנראה אותו הדבר, שזו אותה סיבה, למה… שזה לוחץ זמן “ולמדתם אותם את בניכם” זה יכול להתכוון חינוך, הרגל… יכול להיות כך…
אבל, מצוות חינוך, היא שהאב ילמד אותו על ארבעת המינים. והאב ייקח את ידו, הוא עצמו ארבעת המינים בידו. ובזה הוא מלמד אותו. בזה הוא נעשה קצת מורגל, כן.
חידוש: “שכל החייב ללמוד חייב ללמד” — ללמד כהשלמה של ללמוד
חברותא א’: אני זוכר שיש מחלוקת ראשונים, כי המאן דאמר אומר שהאב מחויב לחנך את הבן, אני יודע בשביל העבודה להיות עם הספר. אומר הרב המאירי, “ואינו אישה חייבת ללמד את בנה”, על האב יש חיוב, אבל אומרים את זה ממש כך, שאם היה חיוב מהילד, היה אולי אם אין אב, הייתה לאם החיוב.
אבל לאם אין החיוב ללמוד, היא לא צריכה ללמד את בנה. החיוב הוא דווקא על האב, שכל החייב ללמוד חייב ללמד. זה אומר, אנחנו מניחים שאישה פטורה.
חברותא ב’: זה מעניין, שזה קשור למה שדיברנו. ללמוד וללמד הם שני ענינים נפרדים. זה מאוד טוב, זה דבר נפלא.
חברותא א’: הרמב”ם מסתכל על ללמד כמו השלמה של ללמוד. אדם מתחיל ללמוד כשהוא עדיין לא יכול טוב, הוא צריך עצמו ללמוד. אבל ברגע שהוא יכול טוב, זה ההמשך הטבעי של הלימוד, שלומדים עם אנשים אחרים. אז האב שיש לו מצווה ללמוד, יש לו מצווה ללמד. אבל האישה מופקעת מזה, כי אין לה חיוב ללמוד.
חברותא ב’: בגמרא יש יותר מלימוד אחד, אבל אתה אומר מאוד טוב שזה אולי המשמעות של הלימוד. כן, אני מתכוון שכך נראה גם מאוחר יותר.
פרק א’ הלכה ב’: חיוב ללמד בנו ובן בנו
אומר הרמב”ם הלאה, כשם שאדם חייב ללמד את בנו… אבל הוא אמר לפני כן שזה דין בילדיך. זה לא דווקא דין בילדיך. אלא, כשם שאדם חייב ללמד את בנו, כשם שמחויבים “ולמדתם אותם את בניכם”, ילדיך. ילדיך לא רק ילדיך, זה גם נכדיך. כך הוא חייב ללמד את בן בנו, הוא גם מחויב ללמוד עם נכדו, שנאמר “והודעתם לבניך ולבני בניך”.
שם כתוב על להודיע את סיפור יציאת מצרים, אבל רואים שהרמב”ם לומד… או אולי מדברים שם על ללמד עיקרי האמונה, או מה? מעמד הר סיני. אני מתכוון כך, “ויהיו נכון לשלושת הימים”, “אשר היית עומד לפני ה’ אלוקיך בחורב”. אז בחורב, יום מתן תורה, הם למדו תורה. אז יוצא שזו מצווה ללמוד תורה. צריך להודיע לדורות שהאבות למדו תורה. אז יוצא שהחזרה היא על מעמד הר סיני. אז נראה שבן בנו דווקא, בן בתו אין חיוב.
אבל רגע, אני לא רואה שזה דווקא בן בנו, זה עדיין מבלבל. לא, אבל הוא הולך כן לפרט מה הוא צריך, כאן יש חלק.
חיוב על כל חכם וחכם — ללמד את כל התלמידים
אומר הוא הלאה, ולא בנו ובן בנו בלבד. אומר הוא הלאה, הענין של ללמוד עם ילדיך לא רק שצריך ללמוד עם הילדים, אלא מצוה על כל חכם וחכם מישראל ללמד את כל התלמידים. זו מצווה שמי שיכול ללמוד ילמד עם אנשים אחרים.
כי זה בונה אחד, שנאמר “ושננתם לבניך”, ו”לבניך” בפשטות משמעו באמת ילדיך, אבל בפאה שמינית חז”ל למדו הלכה למשה מסיני, שהם קיבלו ש“לבניך” משמעו “אלו תלמידיך”, שהתלמידים קרויים בנים, שנאמר, והרמב”ם מביא שם פסוק ברור “ויצאו בני הנביאים”, ו”בני הנביאים” משמעו אלה שמתרגלים בנבואה, אלה שמתכוננים.
הלכות תלמוד תורה פרק א’ — הלכה ב’ והלכה ג’: “ושננתם לבניך”, דין קדימה, וחיוב לשכור מלמד
הלכה ב’: “ושננתם לבניך” — תלמידים, ילדים, ודין קדימה
“ושננתם לבניך” משמעו תלמידים
רואים שבעצם “ושננתם לבניך” לא דווקא צריך ללמוד עם הילדים, אלא מה משמעו? צריך ללמוד עם התלמידים. זו מצווה מהתורה שמשהו שצריך להיות מלמד. כל יהודי צריך ללמוד, כל חכם, הוא אומר. אולי לא כל יהודי, זה לא יכול להיות. זה בוודאי לא שתעביר את עמי הארצות שלך לאנשים אחרים, זו לא הנהגה טובה. מי שהוא חכם…
זה מעניין, כי אצל הילד לא אומרים אם הוא חכם. נראה שכל אב מספיק חכם לילדו. אולי הולכים מיד לראות שהוא צריך כן מישהו חכם לשכור לילדו שלו. מי שאינו חכם, באמת שלא ילמד, הוא… אבל לילדים הרי, אפילו הוא לא חכם, הוא יכול הרי לומר “תורה צוה לנו משה”. אבל נראה שאין חיוב על יהודי לומר “תורה צוה לנו משה” לאנשים אחרים.
השאלה של “בני בניך”
אבל בואו נלך עכשיו להלכה ג’, אני רוצה פעם אחת למצוא כאן שהרמב”ם אומר, בואו נסיים עם הלכה ג’ ואחר כך נראה עם הרבנים הלאה. בסדר, אם אני אומר עכשיו שזה לאו דווקא שצריך ללמוד עם הילדים, צריך ללמוד עם תלמידים, אבל בואו רק נראה מה עם “בני בניך”? הרי כתוב “לבניך ולבני בניך”. וכתוב הרי כמה פעמים “לבניך”. אמרת באמת ש“בניך” יש לו סוג של ריבוי שזה גם תלמידים, אבל הרי רואים שהתורה מתכוונת בעיקר לילדים. מה הפשט?
תירוץ הרמב”ם: דין קדימה
אומר הרמב”ם שזה לא פשט שמחויבים רק לילדים, אלא יש דין בקדימה: “להקדים בנו לבן בנו, בן בנו לבן חבירו”. יש דין של קדימה. התורה כותבת יותר פעמים “לבניך”, “בני בניך” עומד רק פעם אחת, ותלמידים זה רק לימוד ששם זה ממש רק רמוז בפסוק, כי התורה רוצה ללמד אותנו דין קדימה. אבל זה לא שפטורים מהאחרים, אלא יש דין קדימה.
כמו למשל יש דין למי צריך קודם לתת צדקה, החיוב הוא לכל אחד, אבל לומדים אותנו מי חשוב יותר, מי חשוב יותר. כך גם, אם לאדם יש ברירה שילמד עם זר או שילמד עם ילדו, קודם צריך ללמוד עם ילדו. זו תשובה אחת.
החילוק השני: חיוב לשכור מלמד
הדבר הבא הוא עוד תשובה פשוטה יותר לאותה שאלה. כך נראה, אלה שני חילוקים. כי החיוב של הילד חשוב יותר, הוא כמו דין קדימה, זה מביא גורר עוד דרך. מה? ש“חייב לשכור מלמד לבנו ללמדו”. אם אב לא יכול עצמו ללמד טוב את הילד, או שהוא לא יכול, הוא צריך לשכור מלמד לבנו ללמד אותו. אבל בן חבירו אין חיוב כזה, אין חיוב לשכור לאנשים אחרים מלמדים. “ואינו חייב ללמד בן חבירו אלא בחנם”.
תרגום לעברית
עבור בן חברו זה רק דין, שמכיוון שאתה יכול ללמוד, אתה צריך לזכות אנשים אחרים, אתה צריך ללמוד עם אנשים אחרים. אבל אין דין שמוטל עליך החיוב, ממילא אם אתה לא יכול בעצמך אתה לא צריך לשכור שליח. אלה שני חילוקים, כן, בחילוק בין אחרים לבין בנו.
השאלה של מקור
זה מעניין, כי זה לא מקור. אני מתכוון שזה כן פשוט בדבר, אבל לא ראיתי שהוא מביא מקור בגמרא לכך שחייבים לשכור מלמד. להיפך, הרי כתוב שתקנת יהושע בן גמלא הייתה שמביאים מלמד לכל העיר, למי שאביו לא יכול ללמד אותו. הרמב”ם בוודאי היה לו מקור, סתם כך הוא לא כותב דבר כזה. אבל לכאורה זה מאוד פשוט, שאם יש לך חיוב ואתה לא יכול… לא אומרים שיש לך אתרוג ואין לך לולב, שם בארץ ישראל. יש לך חיוב שאתה צריך ללמוד עם הילד שלך. אתה לא יכול? עשה זאת באופן של שליח. כשאתה שוכר מלמד, זה פשט, הוא נעשה רק שליח, הוא עושה כאן מצוה.
דיון: האם יש חיוב לשכור עבור יהודים אחרים?
דובר 1: כן, אבל זו השאלה. רבי יהושע בן גמלא עשה תקנה שהוא הקל על יהודים, הוא הסיר את עול הפרנסה מאנשים. אם כך, אני שואל אותך שאלה. הרמב”ם אומר, הוא אומר חילוק בחיוב. כל יהודי חייב ללמוד אם הוא יכול. הוא אומר חילוק בחיוב, שצריכים לשכור לכל הילדים של כל היהודים. אם כך, צריכים לשכור מלמד ליהודים אחרים? לפי הדברים שאתה אומר, שכל אחד שיכול צריך לשכור מלמד גם, כמו מצוות צדקה למשל, שצריך להיות חיוב על כל יהודי לשכור מלמד לכל יהודי אחר שלא יכול, שהוא ילמד. אבל לא רואים כך.
דובר 2: אתה יודע מה אמרתי על הרמב”ם? הרמב”ם אומר, בנך אתה חייב. אם אתה לא יכול, אתה צריך לשכור מישהו שיכול. עבור בנו של אחר אתה לא חייב. אתה צודק, יש תקנה אולי, אבל אתה לא חייב. זה לא… מבינים שזה חידוש חדש. אתה מבין מה אני אומר? אני מתכוון שזה לא חכם.
דובר 1: אה, אני מתכוון שזה גם משהו שמרומז, הרמב”ם לא אומר זאת בפירוש, שיש חילוק בין חכם ללא חכם. חכם צריך ללמד עם כל אחד, ומי שאינו חכם צריך ללמד עם הילדים על ידי שכירת מלמד. עם הילדים שלו עצמו, אבל לא עם כל הילדים של אנשים אחרים.
דובר 2: אוקיי.
מעשה עם ר’ חיים קנייבסקי ור’ גדליה נדל
לא כתוב, לא רואים מקור ברור בגמרא שצריכים לשלם כסף למלמד. כולם מתקשים עם המקור של ההלכה. יש מדרש רבה אולי, כתוב “צו את בני ישראל על תלמוד תורה”, מסכת בבא בתרא, אני רואה שהציונים אומרים כך. אבל הוא עונה טוב על הציונים, כל הדברים שהם אומרים כמקור.
שמעת פעם ממי הוא מספר מעשה? סתם כך, ר’ שאול יאצילס סיפר את המעשה שהוא היה שכן פעם, קרוב לר’ חיים קנייבסקי, לא קרוב, אחיין. ואומרים שהוא, ר’ חיים קנייבסקי כתב ספר “קרית מלך” על מקורות של הרמב”ם, איך הרמב”ם כתב את הפסוקים הוא מביא מקור. אומר הוא, שיום אחד הוא עמד שם, ור’ גדליה נדל היה שכן שם, והוא שואל, לך לר’ חיים, בקש ממנו שישלח לי את הספר “קרית מלך”. ואני רוצה לספר, הייתי ילד צעיר בחור של ארבע עשרה, והלכתי לר’ חיים, ואני אומר לו, ר’ גדליה רוצה את הספר. ר’ חיים סתם שלח לו את הספר. פעם אחת, התלמיד כבר זרק אותו, הוא לא מחזיק מהספר שלי. שלח לו שוב. שלח, הוא מביא לר’ גדליה את הספר, ור’ גדליה מסתכל פנימה, אומר לו, חזור ואמור לו שכשצריכים אותו הוא לא עוזר.
“אלא בחנם” — מה זה אומר?
או אפשר לומר כך, אותו דבר כאן, לא מוצאים חילוק. הרמב”ם הבין משהו שעל ילד עצמו חייבים אפילו לשלם כסף לשני, ועל ילדו של אחר חייבים ללמד בחינם. גם את “אלא בחינם” שהרמב”ם אומר, צריך לראות, שאסור לקחת כסף. אחרים אומרים שמותר לקחת כסף מסיבה אחרת אולי, כי הוא פועל, כן? אבל כך שמותר לקחת כסף הרמב”ם ידבר על כך מאוחר יותר. זה ש“אלא בחינם” אומר שחייבים ללמד בחינם, לא רק שלא צריכים לשלם כסף לאחר, אלא אפילו כשהוא לומד בעצמו צריך ללמד בחינם. זה פשט “אלא בחינם”.
חיוב לשכור מלמד על נכדים
לכאורה, בית יוסף מביא שהשולחן ערוך ברפ”ו מביא זאת לגבי נכדים, שעל נכד, בן בנו, יש גם חיוב לשכור מלמד. אפשר לשמוע שהרמב”ם התבטא שעל הילדים כתוב יותר ברור, יותר פעמים, ועל נכדים כתוב רק פעם אחת. יש קדימה. הרמב”ם אומר שלא צריכים לשלם.
דיון: אם אב לומד חלקית עם ילדו
דובר 1: גם אני חושב מה זה אומר יהודי שהוא חכם והוא לומד עם ילדיו, אבל הוא לא לומד מספיק, הוא לא לומד עשרים וארבע שעות. יש לו עוד חיוב מהצד. הוא למד שעתיים עם ילדו, האם הוא עדיין צריך לשכור מלמד לשאר הזמן?
דובר 2: אנחנו צריכים לדעת, הרי לא היה לנו שיעור בלימוד, כי אפשר לומר שאתה צריך ללמוד איתו מספיק עד שהוא נעשה תלמיד חכם גדול. אבל לא נתנו לנו את השיעור. אבל לענות על השאלה, אם אפשר להבין את הרמב”ם, לא צריכים עוד לשאול על השיעור.
דובר 1: אוקיי, בוא נלמד קודם את זה, את גדר ההלכה, מה שמתרגלים קצת כאן הלכה למעשה.
דיון: חיוב לשלם שכר לימוד
דובר 1: דבר אחר שאפשר לחשוב כאן מיד הוא, הדבר שצריכים לדון בפשט, אם בדרך אחרת אין לו ללמוד. מה שאני מתכוון לומר הוא, אם ליהודי יש היתר לא לשלם את שכר הלימוד שלו, אבל אפשר לומר לו, שאתה חייב לי לשלם שכר לימוד? כי יש לך חיוב לשכור מלמד לילדיך. כי הוא יכול לומר, שאם אין לי זמן, הבן שלי עם הארץ, האם יש לי חיוב לשכור. אבל היום שיש תלמודי תורה, לשלם זה דבר חשוב, חס ושלום אני לא מתכוון כאן לקדם את אי התשלום, זה לא דבר אנושי, למה אדם אחר יסבול כי אין לי מי. אבל יכול להיות שהדין של שכירה, יש חילוק בין לשלם…
דובר 2: אוקיי, אל תיכנס לי לחיוב. אוקיי, מה החיוב? החיוב הוא שאתה צריך לתת למישהו לשלם. אוקיי. החיוב נעשה שאם אתה לא לומד, שאחר ילמד איתו. אבל אם אחר כבר לומד איתו, אין דין לשלם לו. יש דין שאתה לא צריך להשאיר את בנך עם הארץ. אם אין מלמד, שמישהו יהיה המלמד.
יש מפרשים שלומדים שזו כן מצוה, שזה נעשה כמו חיוב. הוא נעשה כמו שליח, שליח של אדם כמותו, הוא נעשה יד פועל כבעל הבית, הוא נעשה פועל ממנו. זה נעשה כמו חיוב. יש כזה גדר מצוה שמחייבת להוציא כסף, ויש שלא מחייבת להוציא כסף. תלמוד תורה הוא גדולה, אני לא יודע מה הכלל כאן, אבל יש דעה כזו שיש חיוב להוציא כסף על זה. זו לא סתם מצוה שמישהו יכול, מישהו לא יכול, הוא צריך לשלם.
דובר 1: הייתי אומר לך שלכאורה, האמת היא שאף אחד לא יוצא בשכירת מלמד, כי מי ששוכר מלמד, סתם הוא שולח אותו לחדר והוא לא מסתכל בעצמו על הילדים, הוא לא לומד איתו, כמעט לא שייך שילד יגדל. והשעה שהאב לומד עם הילדים, הרבה פעמים עושים יותר מחמישים השעות שהוא לומד עם המלמד. אם אתה שוכר לו מלמד פרטי, זה ממש חיוב. אם החדר מספק את המינימום, אבל אתה רואה שהוא צריך לכתחילה, זה מחויב. אתה לא יוצא בתשלום המינימום להיות עם הארץ.
הלכה ג’: “מי שלא לימדו אביו” — חיוב ללמוד את עצמו
אבל הרמב”ם יש כאן קצת השערה. הוא אומר, אם יש חיוב שהאב צריך ללמד אותי, אולי אדם יאמר, “אם אבי לימד אותי, וכשאני בא ואני נעשה בר חיובא, וכאן אומר הרמב”ם “מי שלא לימדו אביו” — מי שהאב לא לימד אותו, הוא לא פטור, אלא “חייב ללמד את עצמו כשיכיר”. “כשיכיר” אומר כשהוא הבין שהוא עדיין לא יכול. אבל כשהוא מספיק חכם, כשהוא יכול ללמוד בעצמו. אולי אפילו בפרט, אולי הוא מתכוון לומר אפילו כשהוא עדיין לא גדול לגמרי…
הלכות תלמוד תורה, פרק א’ — הלכה ג’ (המשך) והלכה ד’: חיוב ללמד את עצמו, תלמוד קודם למעשה, ודין קדימה
הלכה ג’ (המשך): “מי שלא למדו אביו — חייב ללמד את עצמו כשיכיר”
ממילא יש דבר כזה, אם האב לא התעורר ובית הדין לא התעורר, אדם צריך להתעורר כשהוא בא והוא נעשה בר חיובא.
כך אומר הרמב”ם, “מי שלא למדו אביו” — מי שהאב לא לימד אותו, הוא לא פטור, אלא “חייב ללמד את עצמו כשיכיר”. “כשיכיר” אומר כשהוא הבין שהוא גם לא יכול, או כשהוא מספיק חכם, כשהוא יכול ללמוד בעצמו. אולי אפילו בפיקחות, אולי הוא מתכוון לומר זאת, אולי אפילו כשהוא עדיין לא גדול.
הרמב”ם ידבר מאוחר יותר על עצם מצוות לימוד התורה
הרמב”ם ידבר מאוחר יותר על עצם מצוות לימוד התורה. כאן הוא אומר רק שהחלק של להיות מלמד, כל יהודי צריך להיות מלומד תורה. או שהוא אומר כמו שאב חייב ללמד את בנו תורה, כמו עם הכללים של כמה שעות ביום, הוא ידבר מאוחר יותר, יש לך חיוב להיות האב שלך עצמך כך. אם לא היה לך אב, יש לך חיוב להיות האב שלך עצמך. אתה צריך ללמד את עצמך “כשיכיר”, שנאמר, “ולמדתם אותם ושמרתם לעשותם”.
איך לומדים מהפסוק הזה?
איך לומדים מהפסוק הזה? אולי ש… כן, “ולמדתם” ו”ושמרתם לעשותם”. אולי הוא מתכוון לומר כך, שכמו שהתכלית של הלימוד היא להגיע ליכולת לעשות את המצוות, אי אפשר לומר, אפילו אם נאמר שאתה מוצא דרך החוצה, כבר, אתה אומלל אונס, לא למדת במשך שנים, אבל אתה צריך לדעת מה לעשות מצוות, אתה חייב ללמוד בעצמך כדי לדעת את המצוות.
“תלמוד קודם למעשה” — מה אומר “קודם”?
אני מתכוון שזה יוצא מההמשך. כך הוא אומר הלאה, “וכן אתה מוצא בכל מקום”, על זה מוצאים בכלל ש“תלמוד קודם למעשה”. שתלמוד חשוב יותר. “קודם” אומר הוא קודם בזמן, זה בא קודם, או שזה חשוב יותר? הוא אומר “קודם בזמן”, נראה. שתלמוד… הוא כבר חייב להניח תפילין אפילו לפני שלמד הלכות תפילין? לא, הוא למד, הוא יודע שהוא צריך להניח תפילין. יכול להיות ש”קודם” אומר חשוב יותר ממעשה. “שהתלמוד מביא לידי מעשה”, כי תלמוד מביא לידי מעשה. כשלומדים יודעים מה לעשות, יודעים לעשות מצוות. “ואין המעשה מביא לידי תלמוד” — מעשה לא מביא לידי תלמוד. עשיית מצוות לא מביאה שיוכלו ללמוד. אתה יכול להתפלל בכנות רבה, אבל זה לא יגרום לך להבין לימוד.
דיון: לשון הגמרא “גדול” מול לשון הרמב”ם “קודם”
דובר 1: אבל לכאורה הקושי של הרמב”ם שאמרת, שהרמב”ם לא מדבר על זה. הגמרא מביאה חקירה אם תלמוד גדול או מעשה גדול. אבל כאן לא כתוב גדול, כאן כתוב קודם. קודם יכול אחד לומר עד שחייבים ללמוד, אני צריך לדעת מה לעשות.
תלמוד הוא יסוד לכל המצוות האחרות
אני מתכוון שיש דבר מעניין, כי תלמוד הוא גם בעצמו מעשה. תלמוד הוא מצוה, זו מצוה של לימוד תורה. אבל יכול להיות שהמילה כאן היא, הוא אומר שתלמוד חשוב כמו כל המצוות האחרות. תלמוד הוא, עולם הזה אוכלים פירותיהם, הוא אחת המצוות. יש מצוה של הלוואת חן, ואני עובד כדי שאוכל להלוות כסף לאנשים, אין לי זמן ללמוד. לא, אומר הוא אבל לא, כי תלמוד הוא יסוד לכל המצוות האחרות, כמו שבתלמוד יש את כל תרי”ג המצוות. מלבד שזו מצוה אחת, זה יסוד התורה. לכן הרמב”ם הכניס את זה בספר המדע, שהוא יסודי התורה.
חידוש: “כשיכיר” יכול לומר אפילו לפני בר מצווה
אה, אולי אני חושב פשט חדש, אני חושב חידוש חדש. כי יש לשון שני של “משיהכיר”, מה זה משיהכיר בן חייב ללמדו? אני חושב שאולי יש חידוש גדול. למדנו בהתחלה שקטן עובד ללימוד תורה, זה דין חדש, “ומלמדין אותם”, סתם כך זה חיוב לאב על הקטן. יכול להיות משיהכיר אומר אפילו שהוא מבוגר מאחת עשרה שתים עשרה, וכתוב שאביו לא לימד אותו, הוא חייב בעצמו למצוא מלמד שילמד אותו. ולמה תלמוד קודם למעשה? לפני שהוא חייב במעשה הוא כבר חייב בתלמוד.
דובר 2: בני טוב, זה אמת, זה תלמוד יפה. אבל אני מתכוון שהדבר הוא… בקיצור, אבל הוא אומר שהתלמוד הוא יסוד לכל המצוות האחרות, אבל מצוות אחרות אינן יסוד למצוות אחרות. זה אומר, כל מצוה היא מצוה לעצמה, אבל התלמוד הרבה יותר גדול כי זה יסוד לכל המצוות האחרות. אבל מה שאתה אומר, חברים, שמשיהכיר אתה אומר שעוד לפני הרבה פעמים הוא בר חיובא. יכול להיות. אבל אחרים כן מדברים על חיוב המאורע כשנעשים גדולים. אבל בכל זאת, אולי אפשר גם לומר להיפך, שגדול שעדיין משיהכיר הוא גם פטור, ואפשר לעשות את זה לכאורה עם זה. זה לא תלוי בדין של גדול, זה תלוי במשהו חדש — משיהכיר.
הלשון “כשיכיר” אצל אברהם אבינו
הוא מצטט את הלשון, ממשיהכיר כתוב אצל אברהם אבינו, “הכיר את בוראו”. אה, וכתוב הלשון, יש דבר מעניין שאני מציין לר’ רבינוביץ, שכתוב אברהם אבינו לא היה לו מלמד, אלא הכיר מעצמו. וכשהכיר, הוא בעצמו הבין שהוא חייב. זה לא שמישהו לימד אותו. אביו לא לימד אותו.
הלכה ד’: דין קדימה — “הוא קודם לבנו”
הרמב”ם כבר אמר שיש דין קדימה גדול שלימוד עם הילד העצמי או עם הנכד העצמי בא לפני לימוד עם תלמידים אחרים, שזה גם חיוב. כן, הרמב”ם מדבר על דין הקדימה.
כשאדם צריך ללמוד בעצמו ויש לו בן ללמד
אומר הרמב”ם, “היה הוא ללמוד תורה”, אדם צריך עוד ללמוד תורה בעצמו, הוא עדיין לא השלים בתורה — מאוחר יותר הרמב”ם יאמר מתי יודעים שיכולים כבר תורה, מתי סיימו — אם אדם צריך ללמוד תורה בעצמו, “ויש לו בן ללמוד תורה”, יש שאלה רגילה, יהודי עובד כל השבוע, בשבת יש לו, כולם יכולים ללמוד ובעצמו יש איזה סדר לימוד שבמהלך שבת הוא יהיה קצת תלמיד חכם. אבל יש לו ילדים.
אומר הרמב”ם, “הוא קודם לבנו”, החיוב לעצמו, שהוא עצמו יוכל ללמוד, הוא דין קדימה גדול יותר. “חייך קודמים” וכן הלאה. הקדימה הגדולה ביותר היא העצמית. מבינים, הגמרא אומרת שעיקר המצוה היה ללמד, אבל אמרו ש”אין לו ללמוד”, שהוא חייב בעצמו, רואים ש”אין לו ללמוד” הוא חיוב גדול יותר מ”ללמדו”, זה קודם.
דיון: על איזה מקרה מדברים?
הלכות תלמוד תורה, פרק א׳ — הלכה ג׳ (סוף) והלכה ד׳: נישואין מול לימוד; סדר החינוך; שכר לימוד
—
דובר 1: אבל מדברים באופן שללמוד עם בנו לא יהפוך אותו לתלמיד חכם. למשל, אם יש לו בן שהוא בעל שכל, ללמוד עם הבן. אבל לא מדברים על המקרה שלי, מדברים יותר שצריך להשקיע כסף שאחד יוכל ללכת לישיבה והשני צריך לעבוד.
דובר 2: לא, לא, זה יכול להיות. למשל, יש לו ילד בן חמש, והוא צריך ללמוד איתו חומש. בלימוד עם הילד “שאר בעלי חיים לא יאכלו” שהוא כבר יודע, הוא לא יהפוך לתלמיד חכם. אבל יש לו בחור בן שלושים, הוא יושב ולומד, לומד, שגם הוא עצמו ילמד דברים שעדיין לא למד, ששניהם יהפכו לתלמידי חכמים.
זו דילמה מעשית שיש לאנשים היום. אני חושב שהבנתי את הגמרא בקידושין שמדברת על זה. לא מדברת דווקא, מדברת על אנשים פשוטים. לשכור מלמד עבורי או עבורו? או לפעמים, איך היה המצב, היו עניים יותר, לא יכלו להרשות לכל אחד ישיבה. אחד היה צריך להרויח את הפרנסה, והשני היה צריך ללמוד. זה לא דווקא הזמן, זה היה במובן של לשכור מלמד.
דובר 1: או לשכור, או בכלל, לשכור או זמן וכסף. לא היה מותר, לא עבדו באותם זמנים, היו דורות.
“אם היה בנו נבון ומשכיל יותר ממנו — בנו קודם”
אומר הרמב”ם, כאן עומד חידוש מעניין: “אם היה בנו נבון ומשכיל יותר ממנו”. אם הבן הוא נבון, הוא ילד חכם, והוא הולך להשכיל במה שהוא לומד יותר ממנו, שמה שהוא ילמד הוא יצליח הרבה יותר מהאב, אז “בנו קודם”.
זה מאוד מעניין. אמנם יש דין קדימה, אבל יש גם דין שמחפשים את התכלית של התורה. לא מחפשים רק את התכלית שלך או של ילדך, אלא מחפשים מה טוב יותר לכלל ישראל, לתורה, ה”תמונה הגדולה” כביכול. אם בנך יכול להפוך לתלמיד חכם, הוא קודם. כלומר, כבר היה להם גם ההלכה בהלכות דעות, הרמב”ם אמר שאדם צריך להוליד ילדים כי אולי יצמח גדול בישראל. לכל יהודי יש חיוב, מלבד שיש לו חיוב, אנחנו לא יכולים להיות אנוכיים. אנחנו לא כאן רק בתור “אני”, שאני אדע שסימנתי את כל ה”תיבות”. צריך להסתכל על התכלית הגדולה של כלל ישראל, על התכלית של התורה.
דיון: כמה יותר טוב צריך הבן להיות?
דובר 1: יכול להיות שהוא יאמר “הוא קודם” רק, יכול להיות כמו שאמרת, אולי כי המבוגר אצלך הוא יבין יותר טוב. אולי הוא יותר חכם קודם. איך?
דובר 2: לא, “הוא קודם” זה פשוט “הוא קודם”. כן, אבל ממתי מדברים? כששניהם שווים בשווה פשוט. מה זה קצת יותר טוב? כמה יותר טוב צריך הבן להיות? הרבה יותר טוב.
“הוא קודם” — אפילו כשהבן הוא עילוי
אומר הרמב”ם, אבל הרמב”ם עושה ש”הוא קודם”. ענווה פשוטה. אפילו כשיש לו בן כזה, בן מוצלח כזה, עילוי. לא אומר שאוקיי, ברוך השם, אני יהודי, נו, אני אהיה שמה שילדי ילמדו, ואני אעשה אדם נוסף, לא יוכל לבטל תורה. זה לא פשט שהבן יכול לעשות את ה”עבודה” במקומך. לא. “שכשם שמצווה ללמד את בנו, כך היא מצווה ללמד את עצמו”. אדם צריך ללמד את עצמו, אדם צריך לחנך את עצמו.
החידוש של “בנו קודם” — מסתכלים על התכלית הגדולה
וכאן נראה שבאה הקושיה שלך. אני יודע שהפשט שאמרתי בשבת לילדי, שזו חובה גדולה יותר, כי אומרים שילדי הם יותר תחתי ממני. אבל מה שאינו עושה. שלי אין את מה שמשחרר. צריך למצוא דרך לעשות רחיות משלו, לא אותו הדבר.
דובר 1: לא, אתה לא יכול. זה רק דברים אחרים, דברים אחרים. אז, נניח ממש שהוא לא יכול ללמוד כלום, וזו השאלה האם לשכור מלמד לעצמו או לאחר. אבל המקרה הרגיל מדבר לכאורה שאחד יכול בכלל ללכת עם מראות, או שהצ’קים יכולים לשלוח את הילדים לישיבה, לא יכנס לישיבה.
דובר 2: אוקיי, עכשיו, מדברים. אבל אתה כן יכול, אתה יכול לעשות. זה שיעור, אתה יכול לעשות משהו.
דובר 1: כן. אם זה אומר, שללמוד צריך עדיין לפני הכל. צריך כבר להתחיל ללמוד ממש צעיר. ואחר כך אפשר להתחיל למצוא עבודה וקריירה אחר כך הלאה. ואם לא יהיה שיעור, אולי עם שיעור מסוים אפשר לחשוב יותר מוקדם.
סטייה: לימוד לפני חתונה — שיטת הרמב”ם
הרמב”ם לא מסכים בהתחלה, אם הוא בהמשך נושא אישה לפני זה, צריך שיהיה מוכן יותר. הגמרא אומרת לפני ברוך חיים העולם סבורה, אם יש לו כבר ראש כבד. אחד מהדברים של ללמוד אין לו את הזמינות, אין לו את הבהירות בראשו ללמוד באותה בהירות. אבל… אומר הרמב”ם, אבל… הכלל צריך קודם ללמוד עוד לפני החתונה, ולהתחתן מאוחר יותר, זה דווקא כשאפשר, אבל הרמב”ם מסכים אם יש לו כבר יצר חזק, אם אבל, הוא יתייסר כל כך עם יצרו הרע?
דובר 1: מעניין. הוא לא צריך להיות מוטרד עם היצר הרע?
דובר 2: הוא אומר, הסיבה היא עוד יותר. אם אין לו יותר, כי הוא לא יכול ללמוד. למה להיות עם יצר הרע? בכל מקרה, הוא עושה בכל מקרה. הוא אומר אבל אם זה בסדר.
דובר 1: כן, אבל אם הוא לא יכול, פשט שהוא לא יוכל ללמוד.
דובר 2: באופן רשמי צריך להיות דעת פנוי או לב פנוי. גם אצל נביא ראינו כך, שם צריך להיות התרחבות הדעת. המלמד לא יוכל ללמוד, כי אין לו שכל, ועל אחת כמה וכמה כשיש לו יצר הרע שמפריע לו, צריך פי שניים קיום התורה.
וראינו שאני חזק עם הוויכוח האחר. זה לא מעניין בכלל שהיהודי הזה יבין וישיג.
הלכות תלמוד תורה, פרק א׳ — הלכה ג׳ (סוף) והלכה ד׳: נישואין מול לימוד; סדר החינוך; שכר לימוד
—
הלכה ג׳ (סוף): נישואין מול לימוד — “יצרו מתגבר עליו”
דובר 1: כן, אבל אם הוא לא יכול, פשט שהוא לא יוכל ללמוד. כדי ללמוד צריך להיות דעת פנוי או לב פנוי. גם אצל נביא ראינו כך, צריך להיות הרחבת הדעת. ממילא, אם הוא לא יוכל ללמוד כי אין לו אישה ויצרו מתגבר עליו, אז הוא מבטל תורה.
דובר 2: טוב מאוד. וזה לא רק בהלכות אישות, אלא בהלכות תלמוד תורה. בהלכות אישות יש את מצוות פריה ורביה, ושם כתוב שצריך להיות דינים אחרים. אבל כאן מאוד מעניין שהרמב”ם הבין שזה לכאורה גם מה שלמדו אז, שלא צריך דווקא להוציא את האישה ומה שלא יהיה.
וזה לא פשט יצר הרע, הבעיה היא שיש לו יצר הרע, יש לו מחשבות זרות, וזה לא רק בנישואין.
דובר 1: כן, אבל הרמב”ם מביא שהרמב”ם אומר שצריך להתחתן. בהלכות אישות הוא אומר כך, כשמגיעים לגיל מסוים, באנגלית, חייבים להתחתן. אומר הוא, אם הוא חושש שאשתו תיקח אותו מהלימוד, מותר לו להתעכב, כי עוסק במצווה פטור מן המצווה. אומר הרמב”ם, אבל לא לנצח, כי אתה יודע, איפשהו צריך להתחתן. אבל אם יש כזה שנפשו חשקה בתורה, ולהיפך, נישואין יקחו אותו מעבודת השם שלו, מכל העמל שלו בלימוד, הוא יכול להיות כמו בן עזאי ולא להתחתן. אבל הוא אומר התנאי לכך הוא רק אם יצרו לא מתגבר עליו. אבל אם יצרו מתגבר עליו, הוא לא יכול לשחק משחק, יש לו שאיפה גדולה ללמוד בשקידה רבה, ממילא הוא נלחם כל היום. ברגע שאתה רואה שיש יצר מתגבר עליו, צריך כן להתחתן.
דיון: מה משמעות “יצרו מתגבר עליו”?
דובר 2: טוב מאוד. אבל רציתי להסביר שהיצר מתגבר עליו לא דווקא שהוא נפל. זה אומר שבאופן כזה, כמו מי שרוב היום הוא עסוק ביצרו, אפילו הוא לא עושה עבירה, אפילו ליובאוויטשר שהמנהג הוא להתחתן מאוחר יותר, רגיל, כשהוא קצת יותר בוגר, יש לו כבר יצר, זה לא פשט שאין לו הרהורים, אבל הוא יכול רוב הזמן ללמוד בכל מקרה.
דובר 1: יכול להיות שרוב הזמן הוא לומד, אבל לא כל כך חזק, אולי האיכות. אין לו, כמו שהרמב”ם אומר, “אין לבו פנוי”. הוא לא רגוע, הוא לא לומד כמו אדם עם ראש צלול.
דובר 2: יכול גם להיות, זה מעניין, האדם חושב שהדבר שהוא צריך להרוויח שם את ארבעת אלפים הדולר בחודש זה קשה. אבל יכול להיות שלא, המחשבות שממשיכות להיכנס לראש שלך זה יותר קשה מהרחיים על צווארו. אדם צריך לחשב מה יותר קשה לו, הרחיים על צווארו או היצר שמתגבר עליו. זה האדם עצמו.
—
הלכה ד׳: סדר החינוך — מאימתי מתחיל אביו ללמדו תורה?
דובר 1: כי השיעור הוא הזמן על האדם, ועכשיו הזמן על הילד, אתה יכול לומר? מאימתי הבן מתחיל ללמוד תורה? למדנו שהאב יש לו… או הרבי… אה, עכשיו מדברים על האב. אה, הרבי, צריך עם הרבי, עם התלמידים גם. אבל זה מעניין, כן, זה לא לילדים. תלמידים זה עוד פרק על ה… למה לא?
דובר 2: אני אגיד לך, מאימתי החיוב שצריך ללמוד עם ילד? מאימתי… זה הרי מטיל על האב, הוא לא אומר מאימתי הבן מתחיל ללמוד תורה. אבל הדבר, זה סדר החינוך, הברייתא שבנויה על מסכת סוכה. יכול להיות החינוך הוא לא ברייתא שקובעת את השיעורים של כל המצוות.
דובר 1: כן.
דובר 2: לא, לא נשבעתי שאני אומר שמלמד, שחכם צריך להיות עד שהוא אומר תורה צווה לנו משה. זה הרי משהו שאב, כל אחד יכול. זה הרי חיוב על האב. משיחל לדבר, המילים הראשונות שהילד אומר, צריך להיות תורה צווה לנו משה. ומה? ופסוק ראשון מפרשת שמע. שמע ישראל ותורה צווה.
תורה צווה לנו משה ושמע ישראל — שני עיקרי אמונה
דובר 2: יש הרי דבר יפה מהרמ”ק בפרדס רימונים, הוא אומר ששני הפסוקים הם כנגד שני עיקרי האמונה שאדם צריך לדעת, שבעצם מובאים כבר ביסודי התורה, שני עיקרי האמונה: שיש בורא, זה שמע ישראל, ושהוא נתן את התורה, הנבואה, התורה. זה מתאים שמלמדים אותו את שני הפסוקים שיש בהם את עיקרי האמונה.
מעשה עם הנודע ביהודה
דובר 2: יש את המעשה שהנודע ביהודה פעם הסתובב במנזרים לחפש ילדים יהודיים שהיו אצל הכמרים, אצל הנוצרים. והוא הגיע למקום, והמנהל אמר, “לא, אין ילדים יהודיים.” אמר הוא, “תן לי לדבר רגע עם הילדים.” הוא נכנס ואמר בקול רם, “שמע ישראל…” שמע ישראל זה נורא, שילד קטן יודע את זה, אפילו מגיל צעיר. הוא ראה את הילדים שמתרגשים משמע ישראל, ידע מי יהודים.
סדר החינוך: פסוקים פסוקים
דובר 2: אז, ואחר כך מלמדו, אחרי שהוא מלמד אותו תורה צווה וקריאת שמע… במה הוא מתחיל קודם? עד אז?
דובר 1: כן.
דובר 2: כשהוא בן שש או בן שבע, ילד בדרך כלל מתחיל קודם אומר אבא אמא, הוא עדיין לא יכול לומר משפט, כן, אבל אומרים לו, כי לא מדברים עם הקטנים, עם ילדים קטנים יותר רואים מאוד חשוב, כן, קריאת שמע, פסוק, ברכה.
אחר כך מלמדו מעט מעט. אחר כך מלמדים את הילד מעט מעט, מלמדים אותו קצת קצת פסוקים פסוקים. זה הסדר שהוא מציג, שהדבר הראשון שילד לומד זה פסוקים, תורה שבכתב. מלמדים אותו פסוק, פסוק מחומש מהפרשה, או, כן, עד שיהיה בן שש או בן שבע.
דיון: תפילות או פסוקים?
דובר 2: כלומר, הרמב”ם לא אומר כמו חלקים מתפילות, כמו שאומרים היום כמו שאומרים איתו מודה אני, אומרים איתו ברכות. יכול להיות הרמב”ם סבר שתפילה היא משהו שהוא כוונה, שהוא לא, אני לא יודע. יכול להיות בסדר החינוך יש הרי תפילה שהוא כותב שם. אבל למעשה תפילה גם מורכבת מפסוקים.
דובר 1: כן, אמת. מודה אני דווקא לא פסוק, והסידור כתוב כי צריך לוכל לומר אותו אפילו לפני נטילת ידיים.
דובר 2: כן, הוא אומר הרבה, המודה אני זה דווקא חידוש. זה הרי אגב, זה לא בא כאן, אבל מודה אני זה ברכה. לא, זה כבר מאוחר. דבר שמוטל על כל ילד, זה הרי חידוש. מלכתחילה לא כתוב בסדר היום של רבי משה בן מכיר, וממש מאחרונים, חידוש של אחרונים זה המודה אני. אבל זה דבר יפה, להודות להקב”ה.
דובר 1: אבל להודות להקב”ה כתוב כן בכל מקום. הנוסח הוא נוסח מאוחר יותר.
דובר 2: כן.
בן שש או בן שבע — לפי בריאו
דובר 2: עד שיהיה בן שש. אז מלמדים אותו פסוקים פסוקים, עד שיהיה בן שש או בן שבע, כשהוא נעשה ילד של שש שבע. בן שבע כלומר בכללי זה בדרך כלל מצוות חינוך. אגב, הרמב”ם בכל מצווה יש לו חינוך לפי אותה מצווה. כתוב כשהוא כבר יכול לנהל את האיברים, והוא כבר יכול לצום.
כשהוא כבר שש או שבע, הוא כבר קצת בעל דעת, אומר הרמב”ם לפי בריאו. כלומר, יש לפעמים ילד שכבר טוב בשש, ויש לפעמים ילד שצריך להיות שבע או שמונה. כשלפי בריאו, בריאו כאן מכוון בריאותו, כן, לפי בריאותו, בריאותו הפיזית שלו, כן, לפי המדידה.
מוליכו אצל מלמד התינוקות
דובר 2: מוליכו אצל מלמד התינוקות. אז כאן מדבר כבר הרמב”ם על מציאות, יש מוסד כזה שנקרא מלמד תינוקות. טוב מאוד, מאוד מעניין. הוא אומר יש מצווה לשכור, וכאן הוא מדבר כבר על המציאות שבכל עיר יהודית יש, אחרי תקנות יהושע בן גמלא.
דיון: האב או המלמד?
דובר 2: ולכאורה גם לא היה באמת הולך האב לשבת וללמד את כל החומש עם הילד. יש לו הרי משהו לעשות. מי היה זה שאמר ש… אני לא יודע אם זה היה אמת, אביו של הגאון ר’ חיים אמר “איך זכיתי לתורה כזו?” אבל צריך לומר שזה מיעוט קטן מאוד שהצליח, כי אב בדרך כלל… אין אב שהוא לא תלמיד חכם, וגם תלמיד חכם יש לו את החובות של הלימוד שלו. איך יש אב שלא יכול באמת להתפנות?
וזה לא כך. כשהוא עדיין קטן, ה”תורה צווה לנו משה” זה לא משהו שעושים כל היום. מפעם לפעם, כשהאב משחק רגיל עם הילד, במקום סתם לשיר לו, אומר לו “תורה צווה”. אבל ברגע שאתה צריך באמת דרך בזמן ארוך, הוא לא יכול להתארגן, כי הוא רוצה ללמוד בעצמו, וכו’. אני לא מאמין שפעם הייתה מציאות שממש האב היה איתו. אולי הוא יצא ידי חובה בקושי, אבל הדבר הרגיל היה מלמד סתם שזו עבודתו, ולא האב שיש לו גם עבודה.
דיון: האם או האב?
תרגום לעברית
דובר 1: זה מעניין, הוא אמר קודם שהאם אין עליה חיוב. למשל, למה לא האם תהיה זו שאומרת “תורה צוה”? אני מתכוון, והאם לא יוצאת ידי חובת המצווה הזו לפי הרמב”ם? בדרך כלל עושות זאת יותר האמהות. אבל הוא אמר שהחיוב, כשאומרים “תורה צוה” ומקיימים את המצווה של “ולמדתם אותם את בניכם”, כך זה נראה כאן, והמצווה היא על האב. לא, זה עניין. יוצא שכשאחד חושב, האם האב או האם יאמרו עם הילד “תורה צוה”? אפשר לומר שהרמב”ם אומר, יש לך חיוב, לה אין חיוב. אתה תעשה את המצווה, למה שתניח לאשתך? זה גם דבר חשוב, אבל היא לא עושה זאת כדי לקיים מצוות עשה, אתה מקיים את מצוות העשה.
דובר 2: אני מתכוון בעיקר שהאב צריך לעבוד כדי להרוויח כסף שיוכלו לשלם למלמד. אני זוכר הייתי בכולל, היה זמן כזה בשנה, אדם התייעץ עם אחד מראשי הכולל, והוא נתן לו את הבן הרמב”ם של היום, והוא אמר לו “אמור איתו ‘תורה צוה’, אתה תקיים מצווה”. יפה מאוד.
דובר 1: אני מתכוון שאמרת קודם, אני מתכוון שזה קצת ג’נדר טייק, כי אתה אומר שהאם עושה זאת איתו כבר כשליח.
דובר 2: אוקיי.
—
הלכה ד’ (המשך): שכר לימוד — תורה שבכתב לעומת תורה שבעל פה
חיוב האב לשלם למלמד
דובר 2: כן, אומר הרמב”ם הלאה: “הואיל ומנהג המדינה ליקח מלמד תינוקות בשכר”. מהו מלמד תינוקות? אם יש… יש מנהג המדינה, איך המלמד מקבל בכלל כסף, מעניין?
דובר 1: יש מצווה לחשוב.
דובר 2: ואיך הוא חי?
דובר 1: הוא רואה מי?
דובר 2: יש לו פרנסה אחרת?
דובר 1: או שהוא מתכוון למלמד.
דובר 2: יפה מאוד.
דובר 1: יש בעיה, שבעצם יש סיבה למה אסור לקבל כסף, שהרמב”ם כבר הולך לומר.
דובר 2: וכך אומר הרמב”ם, הואיל ומנהג המדינה ליקח מלמד התינוקות שכר, שהמלמד יקבל תשלום שכר לימוד, נותן לו שכרו, כי האב צריך לשלם, כי זה מנהג המדינה.
וחייב ללמדו בשכר. האב צריך לשכור מלמד. עד מתי צריך האב להוציא כסף למלמד? עד שיקרא תורה שבכתב כולה. עד שילמד כל תורה שבכתב. אבל תורה שבעל פה כבר לא צריך האב לשכור בכסף. כי זה לא לכאורה בגלל הלכה ד’, שאסור לקחת על זה כסף.
ההיתר של שכר לימוד תורה שבכתב
דובר 2: אבל כאן צריך לדעת, הלכה למעשה עובדה לפי הרמב”ם, אני לא יודע השולחן ערוך מה הוא אומר את הטעמים למנהג. אני לא יודע כך, אבל לכאורה ההלכה נשארת עדיין אמת, שאם אחד שולח ילד לחדר שבו לא לומדים תורה שבכתב, או טעמי המקרא לא ממש חלק מהלימוד, ועל טעמי המקרא מותר לקחת שכר.
אז על טעמי המקרא אין לך בעיה, כי כל עוד אנחנו לומדים תורה שבכתב, אפשר לומר שהכסף שנותנים למלמד הוא שכר בטלה, אם הוא מקבל יותר משכר בטלה, השאר הוא ללמד טרופות, ללמד טעמי המקרא. וכך יוצא בפירוש המשניות, אמרו שעדיף ללמוד לדעת את השורש, אבל כך אומר הרמב”ם את ההלכה למעשה.
מקום שנהגו ללמוד תורה שבכתב בשכר
דובר 2: עכשיו אומר הוא את ההלכה, כלומר, עכשיו הוא אמר איך הולך הסדר בהלכה. אבל נראה, איך זה עושה גם את החיוב, כי האב לא יכול לומר, אני רוצה להחמיר על זה של לא ללמוד בשכר, כי עד אז אין לך היתר, ועד אז יש היתר למלמד לקחת כסף.
אחר כך, מקום שנהגו ללמוד. עכשיו הוא הולך לומר את ההלכה, איך הוא אמר את המסקנה של ההלכה לאב? הוא הולך לקחת את עיקר ההלכה. מקום שנהגו ללמוד תורה שבכתב בשכר, ללמוד וללמד בשכר, מותר ללמוד בשכר כי יש איזה היתרים. יש איזה היתרים. הגמרא אומרת מהלך שאפשר לקחת שכר בטלה, או שכר בטלה או שכר פיסוק טעמים, יש כמה אופנים בגמרא. אנחנו לא יודעים איך הרמב”ם פוסק, אבל למאי נפקא מינה הלכה למעשה איך הרמב”ם פוסק? יש חילוק תורה שבעל פה. כן?
אבל תורה שבעל פה — אסור ללמדה בשכר
דובר 1: כן, אבל תורה שבעל פה, אסור ללמדה בשכר, יש איסור ללמוד בשכר.
הלכות תלמוד תורה, פרק א’ — הלכה ד’ (המשך) והלכה ה’
הלכה ד’ (המשך): ללמוד תורה בשכר — תורה שבכתב לעומת תורה שבעל פה
דובר 1: למה לומדים בשכר? כי יש איזה היתר. יש איזה היתר. הגמרא אומרת מהלך שאפשר לקחת שכר בטלה, או שכר פיסוק טעמים, יש מחלוקת אמוראים בגמרא, אנחנו לא יודעים איך הרמב”ם פוסק, אבל למעשה ההלכה היא כמו שהרמב”ם פוסק, שיש חילוק בין תורה שבכתב לתורה שבעל פה. כן?
אבל תורה שבעל פה אסור ללמדה בשכר, יש איסור ללמוד בשכר, שנאמר “ראה למדתי אתכם חקים ומשפטים כאשר צוני ה’ אלקי”. משה רבינו אומר ליהודים, “ראו, אני מלמד אתכם חוקים ומשפטים באותו אופן שהקב”ה לימד אותי”. ללמדך, שמשה רבינו הוא כמו הארכיטיפ של מלמד, הוא הדוגמה של מלמד. “מה אני בחנם למדתי, אף אתם בחנם תלמדו לדורות”. בדיוק כמו שאני למדתי בחינם, כך אתם תלמדו בחינם. “אף אתם כשתלמדו לדורות, בחנם כמו שלמדתם ממני”. כשתלמדו הלאה, תלמדו ממני.
משה רבינו כארכיטיפ של מלמד
זה יפה מאוד, נראה כאילו כשיהודי מלמד את מישהו, הוא כמו משה רבינו, ומשה רבינו הוא העתק של הקב”ה, כביכול. כשאתה מלמד, אתה צריך לחשוב שאתה הולך עכשיו בדרכי ה’, הקב”ה מלמד את משה, משה מלמד אותך, ואתה מלמד הלאה.
זה מתאים גם ללשון “כאשר צוני”, שלמדנו בהקדמה ש”מצוה” היא תורה שבעל פה. על זה הוא אומר, לכן זה דווקא נוגע לתורה שבעל פה, כי “כאשר צוני ה’ אלקי”. משא”כ את התורה שבכתב היהודים כתבו את הלשון, והם חזרו על זה בעצמם, אבל תורה שבעל פה משה רבינו היה צריך לעבור איתם על זה וללמוד זאת היטב, ושם הוא היה המלמד העיקרי, וזה על תורה שבעל פה.
Digression: יישום מעשי — תמיכה בשיעורים
מכאן באה עדות לשיעור שלנו, שאנחנו לומדים כאן בחינם, כי אנחנו מסובבים כאן את תורה שבעל פה, ושם הרי הרמב”ם, עיקר תורה שבעל פה. אבל אני אומר לך תמיד למי שצריכים לתמוך בשיעורים, זה לא אומר שאסור לשלם כסף לכתחילה כדי לבוא על הווידאו או על האודיו להאזין, אבל כל אחד מחויב ללמוד את המצווה של “ללמד”, זה מחייב כל אחד. ו”ללמד” פירושו אפילו זה עולה לך כסף. אמת, זה לא עולה לך, המגיד שיעור לא עולה לך, אבל זה עולה כסף לקנות את כל הדברים שצריך כדי לחיות. אז אם אחד תומך בשיעור, הוא מקיים “ללמד” בחינם. לא הוא משלם על התורה, אף אחד לא משלם חס ושלום על התורה. אלא מי שתומך בשיעור, הוא מקיים את המצווה של ללמד תורה לאחרים בחינם.
אני מתכוון שזה יכול להיות כמו שהמלמד מקבל תשלום על טעמי המקרא, קודם כל, יש כאן זמן, הקלטה, הורדת השיעורים, על זה מותר לקבל כסף. וגם, אנחנו זורקים פעם מעשה, דבר תורה, ועל זה מותר לקבל תשלום. אנחנו מקבלים תשלום רק על המעשיות. אם לא, שיגידו לנו. אם יש לכם הנאה מהשיעור, תוכלו לשלוח לנו קישור, כי יש דרך לעשות מערכת רשמית של כתובת לכל שיעור, שכבר יהיה, בעזרת ה’, בשנה החדשה זה יצא בסדר כבר.
סדרי עדיפויות — ללמוד בשכר עדיף מלא ללמוד כלל
אומר הרמב”ם הלאה, על תורה שבעל פה אסור לקבל תשלום. אומר הרמב”ם, אבל במציאות, “לא מצא מי שילמדהו בחנם” – הוא לא מוצא מי שילמד אותו בחינם, והסיכויים גבוהים מאוד שזה יקרה, הוא לא ימצא מי שילמד אותו בחינם – “ילמוד בשכרו”, שילמד כן בתשלום, “שנאמר אמת קנה”. על אמת, תורה נקראת אמת, על אמת צריך לשלם כסף.
אני מתכוון שהרמב”ם אומר כאן דבר נורא, שאתה צריך לדעת סדרי עדיפויות. יש עניין שצריך ללמוד בחינם, יפה מאוד, אבל אתה הולך לעמוד על זה ולהפסיד לכבוד זה שבנך יגדל עם הארץ? הרבה יותר חשוב שבנך ילמד מאשר לקיים את פיסת ההלכה הזו. זה אמת, אבל אם אתה לא מוצא, זה לא תירוץ, אתה לא יוצא מהעניין של לא ללמוד בשכר. זה סדרי עדיפויות.
זה לא רק שהוא מדבר על בנו, הוא מדבר גם על עצמו. אם הוא רוצה ללמוד בעצמו, כן, לעצמו או לבנו, כן. “ילמדהו” פירושו אותו, או מלמדים את הבן. על מי הוא מדבר באמצע? הוא אומר, כן, כן, כי כתוב “אמת קנה” זה כבר תירוץ. כל אחד היה רוצה שיהיה לו חיים משכורת, והוא היה מלמד בשכר, והוא היה יכול להמשיך ללמד בחינם.
הרמב”ם כבעל השמועה — הוא קיים זאת בעצמו
עד כאן למדנו את עיקר חיוב תלמוד תורה, מי מחויב, וכמה מחויבים לשלם על זה, וכן הלאה. דרך אגב, זה יפה מאוד, כי הרמב”ם הוא בעל השמועה, והרמב”ם עצמו אף פעם לא לקח כסף על לימוד, והוא אומר זאת בעצמו כמה פעמים, ובאבות יש לו רוח על זה שהרמב”ם לא לקח כסף על לימוד, ואחיו ר’ דוד עזר לו, פירנס אותו, או שהוא היה רופא, הרמב”ם היה מאוד חריף על זה. וגם בגמרא רואים שונים, כן, אמוראים שעבדו קשה, והלימוד לא היה בשביל כסף.
השיעור שלנו, או השיעורים שהם מבעלי בתים, מקיימים הרבה יותר את ההלכה מהתלמודי תורה והכוללים. כל אחד שנותן כמעט את השיעור, אף אחד לא מקבל כסף, ואנחנו משלמים את הכולל של יסודות השם, זה אפילו מקיימים את המצווה של ללמוד בחינם.
כן, זה מאוד מעניין. עד עכשיו היה החיוב. עכשיו הרמב”ם הולך לכאורה ללמוד על החיוב של האדם עצמו, לא מה”ללמד” שממנו יוצאים גם תלמידים וכן הלאה. עד סוף הפרק זה העיקר עצם חיוב תלמוד תורה. אה, הוא התחיל קודם עם מי פטור, ואחר כך הוא אמר קצת על מתי מחויבים, אבל עכשיו הוא נכנס יותר לעניין, איזה סוג אדם.
—
הלכה ה’: כל איש מישראל חייב בתלמוד תורה
כל יהודי מחויב — בלי שום חריגים
כל איש מישראל חייב בתלמוד תורה, בין עני בין עשיר. הוא מביא זאת מגמרא שעני אמר שהוא לא יכול היה ללמוד, אמרו לו, האם היית עני גדול יותר מ…
או עני, האם הוא היה עני גדול? או הלל? אה, מה הגמרא אומרת על הלל? שהוא עמד שם בשלג על הגג?
בין עשיר, בין אדם שהוא שלם בגופו, בין בעל יסורים, שהרמב”ם אמר קודם בהלכות דעות, שכשאדם הוא בעל יסורים קשה לו יותר ללמוד, אבל בכל זאת הוא צריך ללמוד, כמה שהוא יכול.
בין בחור, בין מי שעדיין לא נישא, שאז יצרו מתגבר עליו, או… או סתם כך, בין צעיר, בין זקן, בין זקן, לא לומר בואו נעבוד קודם כמה שנים ונרוויח הרבה כסף ואחר כך נפרוש ונהיה תלמיד חכם. שאלה עכשיו בחיוב, שאלה לא לומר כלום, תשש כוחו, גם הוא בחיוב.
הרמב”ם הולך הלאה, אפילו עני המתפרנס מן הצדקה, אפילו מי שנבוך הוא עני, והוא צריך להסתובב ולדפוק על דלתות בשביל כסף. והחידוש הגדול ביותר כאן, אין לי זמן. אפילו בעל אשה ובנים, אפילו מי שיש לו אשה ובנים… זוג עם ילדים שיש כבר עול עליו, שהרמב”ם אמר קודם, לו קשה יותר ללמוד. חייב לקבוע לו זמן לתלמוד תורה ביום ובלילה.
החילוק בין “כל התורה כולה” ל”קביעות עתים”
זה נראה כאילו אפילו אם לא היה לך קודם החיוב שאתה צריך לדעת כל התורה כולה, תורה שבכתב, תורה שבעל פה. אז זה אתה לא יכול, אבל יש לך עדיין חיוב ללמוד כל יום תורה, ביום ובלילה, שנאמר והגית בו יומם ולילה.
כל יהודי מחויב, זה הרמב”ם אומר דין מהתורה, דין מההלכה, שכל בוקר וכל ערב, והגית בו לא כתוב בתורה, כתוב בספר יהושע. אבל ללמוד שיעור, בוקר וערב. והגית, מה פירוש והגית, לחשוב ללמוד. זה פירושו ללמוד בעיון, זה לא אומר לומר מילים, ולא תפילה.
דיון: לא יוצאים ידי חובה בקריאת שמע בלבד
יש מחלוקת מפרשים על והגית בו יומם ולילה. יש מחלוקת גדולה, מחלוקת גדולה. הרמב”ם לא סובר שיוצאים ידי חובה בקריאת שמע, איפשהו הרמב”ם כן מדבר על זה. יש גמרא שם בגמרא מנחות, אבל הרמב”ם לא סובר שיוצאים ידי חובה בקריאת שמע. אז אז זה קריאת שמע, זה יכול להיות עם תפילה, הולכים לומר, שלמשל כשאומרים ובא לציון, אומרים שם פסוקים שונים, שכתוב ברמב”ם, זה בעצם חיוב, כדי להיות מקיים את חיוב תלמוד תורה.
לכן אומרים, אחרי ברכת התורה אומרים אלו דברים עם פיסות פסוקים. כי בתפילה, כי בתפילה הכניסו כבר פיסות, שהן רק כאן כדי להיות מקיים תלמוד תורה. כן, אבל כך יוצאים ידי החיוב.
וקצת בכוונה. זה באמת, אפשר לומר שהחלק בתפילה שצריך הכי הרבה כוונה הוא שם ב”והיו הדברים האלה”, כי כמו שאתה אומר, זה קשור ללימוד התורה.
Digression: מעשה עם ר’ אברהם רוזנבלום
אני זוכר אצל ראש הישיבה שלי זכרונו לברכה, ר’ אברהם רוזנבלום, ראש הישיבה בשער יושר, היה פעם איזו סוגיא שהייתה קשורה לקדשים, ואני שאלתי בשיעור, שאלתי איזו קושיא, והוא צחק עלי כך, התחיל לצחוק. הוא אומר לי, “מה זה אומר? אנחנו אומרים את זה כל יום, ‘זבח שלמים’, ‘זבח שלמים’, שיהיה קיום בטוח, ‘כל מיכל’, מה שאתה אומר כבר…” שהוא גרם לי להרגיש כמו איזה עילוי, כמו איזה שוטה. משהו שאתה אומר שלושים שנה ברציפות, אני עדיין לא אומר שלושים, הייתי חמש עשרה אז, חמש עשרה שנה אני אומר, אומר, אומר, ולא שמים לב שהגויים לא יכלו לאכול. אבל הוא אמר זאת.
מה פירוש “תמיד” — תמיד או בקביעות?
“ולמדתם אותם ושמרתם לעשותם” – “ביומם ובלילה”. לכאורה היה אמור להיות כל היום וכל הלילה. אבל יש “תמיד”, יש “תמיד” שפירושו… אני מתכוון מתי היה לנו עניין דומה כבר ברמב”ם? יש “תמיד” פירושו…
אמרתי שדיברנו בשבוע שעבר, הדברים, “והעלית נר תמיד”.
לא, אבל איך היה לנו ברמב”ם עניין כזה? אה, אמרתי לו שיש… אה, הוא מדבר שם על הגלגלים שהם הולכים תמיד, ואנחנו אומרים שהתורה אומרת שצריך ללמוד תורה תמיד.
אוקיי, אבל רבותי, יש כש… אולי יכול להיות לא בשיעור שלנו, יכול להיות משהו אחר שלמדתי, שיש כש”תמיד” פירושו תמיד, ויש בקביעות, כל יום קצת. יש מה שהרמב”ם לומד כאן ש”בגסותא ביומם ובלילה”, מי שיש לו אמצעים צריך ללמוד יומם ולילה. אבל מי שאין לו, לפחות כל יום קצת ביום וקצת בלילה.
הרמב”ם אומר בפרק ג’ שצריך ללמוד שליש מהיום תורה, אבל כאן הוא מדבר שיש חיוב כל יום וכל לילה ללמוד קצת תורה, זה כל יהודי מחויב. אני מתכוון שאפשר להוסיף שאפילו אברכי כולל מחויבים.
אני מתכוון שהוא מרשה לעצמו להתגרות באברכי הכולל, כי הם שומעים פחות את השיעורים, כי זה שיעור לבעלי בתים.
אומר הרמב”ם הלאה, “גדולי חכמי ישראל…”
הרמב”ם אמר שצריך להתחלק, הוא הזכיר יהודים יקרים.
אני אבל חסיד גדול של אברכי הכולל הקדושים שלומדים תורה ביום ובלילה, אשרי חלקם.
—
הלכה ה’ (המשך): גדולי חכמי ישראל — סיפורי צדיקים
למה הרמב”ם מביא סיפורי צדיקים?
הרמב”ם הולך הלאה פנימה, זה מאוד מעניין, זה קשור למה שדיברנו.
ואחר כך כשמתחילים לספר את המצווה, מתחיל בסיפורי צדיקים. אומרים שכך אכן עשו יהודים ישרים, שזה לא הולכה לטמיון לעולם, כך אכן מתנהגים.
גדולי חכמי ישראל, אנשים גבוהים היו ביניהם שהיו, היו להם כל מיני עבודות קשות, היו חוטבי עצים, מהם שואבי מים, ומהם… מי עוד היה מחז”ל? הלל הזקן, הלל הזקן היה חוטב עצים.
הלכות תלמוד תורה, פרק א’, הלכה ה’ (המשך) — גדולי חכמי ישראל שעבדו קשה
פירוט הצדיקים של הרמב”ם: דוגמאות מגדולי ישראל
הרמב”ם ממשיך הלאה, זה ממשיך לאותו דבר, מחובר למה שדיברנו. לרמב”ם יש תכנית שכבר הייתה לו, שאחרי שמספרים את המצווה מתחיל בסדר פירוט צדיקים. אומרים שכך אכן עשו יהודים ישרים, שיש כזו הלכה ואין מורין כן, כך אכן מתנהגים.
גדולי חכמי ישראל, אם נסתכל ביניהם היו, הם היו צריכים לעבוד קשה, הם היו חוטבי עצים, ומהם שואבי מים. ומהם, מי היה מחז”ל, אה, היה חוטב עצים? הלל הזקן היה חוטב עצים. ורבי יוחנן היה, אני לא יודע מה, רבי הונא היה שואב מים. אה, כן, היה רבי יוחנן היה נפקיר, וסנדלר, ורבי יצחק נפחא, וכן הלאה.
ומהם היו ביניהם סומים, רבא היה סומא, כן, רב יוסף, לא רבא, רב יוסף, הרבי של רבא, או החבר של רבא, קצת רבי. כן, רב יוסף היה הממלא מקום אחרי רבה, הוא היה הרבי של אביי ורבא. והוא היה סומא, כן? ואף על פי כן היה עוסק בתורה ביום ובלילה. ולא סתם הוא התמסר ללמוד תורה, והוא בכלל מקבלי השמועה איש מפי איש מפי משה רבינו.
בהקדמה לספר הרמב”ם מנה את מקבלי השמועה, אומר הרמב”ם, אתה צריך לדעת שבין מקבלי השמועה שהוא מנה היו רבא, רב יוסף, והרבה נוספים, וחלק מהם שלא היית אומר שהם בכלל תורה, הם הגדולים ביותר מכלל ישראל. ולא כולם היו נשיאים שישבו על כיסא זהב, אלא הם היו צריכים לעבוד קשה.
אל תחשוב שזה דבר חזק ללמוד אפילו כשעובדים, זה בסדר, אפשר להיות בעל בית עם קצת שיעור. לא, אפשר להיות הגדול שבמקבלי השמועה.
—
הלכה ו’: עד אימתי חייב ללמוד תורה — עד יום המיתה
החיוב ללמוד עד היום האחרון
עכשיו, דבר נוסף, עד אימתי חייב ללמוד תורה? עד מתי חייבים ללמוד תורה? אומר הרמב”ם, עד יום מותו. אתה מבין? ממתי אתה יודע שאתה פטור? אם אתה מרגיש שאתה מת, תדע שאתה כבר עכשיו מת. עד יום מותו, אותו יום… הוא חושב שהוא יהיה פטור אז? זה משה רבינו, אפילו ביום שמת הוא עוד הספיק לכתוב את שלושה עשר ספרי התורה.
איך שלושה עשר? מה הוא מבין? זה לא רק פן יסורון ויבאו כל ימי חייך. זה אומר מעמד הר סיני, זה אומר חזרה על התורה, תמיד תחזור כל ימי חייך.
ביאור הרמב”ן: הטבע של שכחה
כל זמן, אומר הרמב”ן, יפים מאוד הדברים, “ולמדתם אותם את בניכם ואת בני בניכם”, מה הקשר? כן, כן, הוא מדבר כאן על חזרה על לימוד התורה מילדים. אומר הרמב”ן, כאן הוא אומר דברים חשובים מאוד, למה בעצם? כי כל זמן שלא ישכח מליבו, השכחה. אם לא היה הטבע שהקב”ה הכניס בנו שכחה, שאדם יכול לשכוח, אז כן, אדם אומר, “אני יודע כבר כל התורה כולה”, והוא גמור. אבל כן, שוכחים, צריך כל הזמן ללמוד, צריך תמיד לדעת תורה.
כאן גם, איך לומדים את זה מהפסוק, “פן תשכח את הדברים”, איך יכול להיות כל ימי חייך זה בגלל פן תשכח את הדברים? הסיבה למה כל ימי חייך היא כי פן תשכח את הדברים, כי אתה יכול לשכוח. זה בהכרח שלא יישכח מליבו כל ימי חייך, הדרך היחידה היא שתלמד כל ימי חייך, אין דרך אחרת.
ומזה יש גם ראיה לכאורה, שלא מדברים כאן רק על עשרת הדיברות, כי עשרת הדיברות אדם יכול לזכור. כשיש פן תשכח את הדברים, חייב להיות שמדברים על לימוד התורה ברוחב ובעומק.
מחבר תורת מנחם למד שאולי היה לו מקור מחז”ל, אבל כפי שנראה בתלמוד תורה, סבורים שלא היה לו מקור, כבר כתוב קודם שם, שהרמב”ן הוא המקור לדבר הזה. שרואים את גדולת מצוות תלמוד תורה.
מוסר מעשי: אף פעם לא גומרים
טוב, זה גם כלל חשוב, אנשים לא יודעים את זה. אנשים חושבים שהוא למד כבחור, כאברך, והוא גמר את הפרק שלו. כל זמן שלא ישכח, לא תשכח, זה לא האמת. כן, אני מכיר אנשים שלמדו קצת כבחור וקצת כאברך, הם כועסים לגמרי. צריך תמיד ללמוד, ולהיפך, כשלומדים קצת תופסים שמה שלמדנו כבחור זה ממש כלום. שוכחים, אולי טוב ששוכחים את זה כבר. לפי הסטנדרטים בישיבה, שוין, הוא לא רק ידע את שבעת הדפים בבבא בתרא, הוא ידע שלושים דף בבבא בתרא. לעומת כמה גדולה התורה, מה זה? מזה אפשר לראות איך צריך ללמוד את כל התורה. טוב מאוד.
—
הלכה ז’-ח’: הסדר של לימוד — חלוקה לשלושה חלקים
שלושת החלקים של לימוד
אומר הרמב”ם, איך לומדים תורה? כלומר, יש לך זמן ביום ובלילה, מה עושים עם זה? אומר הרמב”ם, הסדר הוא כך, בחלקה שליש, יעלה ויבוא, הוא יחלק לשלושה. שליש בתורה שבכתב, שליש תורה שבכתב, שליש תורה שבעל פה. תורה שבעל פה הרמב”ם מתכוון, נכון? כללי ההלכה, המשניות? זה לא אומר גמרא, כי השלישי הוא גמרא. אולי הרמב”ם מתכוון, הוא מתכוון משניות, נכון? או הרמב”ם, כללי ההלכה שקיבלנו ממשה רבינו. והשלישי, ועוד שליש, השליש האחרון…
אה, שוב, אני אומר בתורה שבכתב מתכוון תורה שבכתב, כן, מקרא, תורה נביאים כתובים. תורה שבעל פה זה לא כל מה שצריך לדעת עד הלכה. כמו שהרמב”ם היה אומר שספרי משנה תורה הוא תורה שבעל פה, או משנה. כן, כן.
מה זה “תלמוד” לפי הרמב”ם
ושליש זה להבין את הסוגיה. הוא אומר כך: “יבין וישכיל אחרית דבר מראשיתו”. להבין אחרית דבר, סוף דבר זה ההלכה, סוף הלימוד מראשיתו. איך יודעים למשל שאתרוג הוא פרי עץ הדר? עם כל מיני דרכים שהגמרא לומדת את זה. “ויוציא דבר מדבר וידמה דבר לדבר”. ללמוד דבר אחד מהשני, ולדמות דבר אחד לשני. “יוציא דבר מדבר” זה אומר להוציא, אחד מכלל ופרט. “וידמה דבר לדבר” זה אומר שלוש עשרה מידות שהתורה נדרשת בהן. אולי “ידע היאך עיקר המידות”, עד שהוא מבין מה הם עיקר המידות. זה מעניין. אני מתכוון לשורש, כמו שאתה אומר, כמו שכתוב העיקר בהלכה, הכללים שקיבלנו, “היאך יוצא איסור והיתר”, איך מגיעים למסקנה של מה אסור והיתר, “וכיוצא באלו הדברים שלומד מפי השמועה”. דברים שלמדנו מפי השמועה.
מפי השמועה זה היה עיקר תורה שבעל פה. אה, יכול להיות שהוא מתכוון לומר שהוא עושה שאלה חדשה, הוא צריך לדעת איך פוסקים. גם את מה שקיבלנו, הדברים שהם הלכה למשה מסיני, חשבתי שהוא מתכוון לומר שהרמב”ם אמר בהקדמה לפירוש המשניות, הוא למד בהקדמה לרמב”ם, שאפילו הדברים שהם הלכה למשה מסיני יש גם מקום להיות סומך. חשבתי שהוא מתכוון לומר שהרמב”ם מפרש כאן שזה עדיף. זה אומר, לפי מה שלמדנו, שיאשמיענו, הוא יכול לחדש הלכות חדשות, הוא יכול לפסוק בשאלה חדשה.
טוב מאוד. “בענין זה הוא נקרא תלמיד”, הוא נקרא תלמיד. מאוד מעניין. זה מה שהגמרא עושה, אבל הרמב”ם אומר שאסור לגמור את זה לעולם. בעצם, מה זה ר’ חיים או מה זה ר’ נחום? הרמב”מים הבאים, בערך אותו סוג לימודים, להיכנס ולעשות חילוקים ולעשות למדנות. להבין למדנות, אבל עם התכלית לדעת “אחרית דבר מראשיתו”. “טוב אחרית דבר מראשיתו”.
אני לא רוצה להיכנס יותר מדי ל”אחרית דבר מראשיתו”. הפשט הזה הוא שצריך לדעת את הפשט הפשוט, אבל אני רוצה לראות מה הרמב”ם אומר על “טוב אחרית דבר”. “יבין וישכיל”, זו לשון הפסוק, “יבין וישכיל אחרית דבר מראשיתו”. לא, “אחרית דבר מראשיתו” זה הפסוק, זה כתוב בקהלת, אתה אומר עוד ממני. זה בכלל פסוק, “טוב אחרית דבר מראשיתו”. חשבתי שאתה אומר פסוק על זה. כמו בהלכות מלכים ומלחמות יודעים גם מהלכות סודי התורה. מאוד מעניין.
הרמב”ם דורש מאוד הרבה
והרמב”ם נותן דוגמה. אבל הוא דורש מאוד הרבה מאדם. אדם צריך לדעת “כל התורה כולה”, הוא צריך לדעת את כל ההלכות, אבל לא רק את זה, אלא הוא צריך להיות גם למדן גדול. טוב מאוד, אבל זה שליש. זה מאוד בסיסי מה שהוא אומר כאן. קטנות, למדנו קודם בהלכות דעות שישנים שליש מהיום. אז מאוד מעניין שאנחנו לומדים לחלק דברים לשלישיות. בכלל, לפי מידות המיצוע גם הכל מחולק לשלושה. יש קיצוניות אחת, הקיצוניות השנייה, והדרך האמצעית. יותר משל, כן.
הרמב”ם אומר הלאה, “וכן תיקנו חכמים שתהיה התורה משולשת”. התורה הייתה… “אורייתא תליתאי”. כאן כבר יסוד בקבלה, שאומרים שהתורה משולשת. כן, זו הספירה של תפארת. אבל עכשיו אנחנו לומדים את הרמב”ם, לא קבלה.
שלוש שעות עבודה, תשע שעות תורה
אה, מה קורה בעצם אם יהודי רוצה ללמוד… יש עוד עולם שלם של פנימיות התורה ללמוד. נראה בקרוב מה הרמב”ם אומר על זה. נגלה בקרוב את התשובה.
זה לא כל כך קשה. אפשר בזמן שכל אחד מאיתנו מסתובב, אפשר ללמוד כל המקרא וכל המשנה, או כל החומש וכל התנ”ך, וכל הרמב”ם, כל התנ”ך. זה על מה שאתה מדבר, אבל זה אפשרי. מבזבזים כל כך הרבה זמן על תלמוד, אבל… על כל פנים, זו טענה ישנה של מהר”ל ואחרים, אבל זה לא… לא כל אחד יכול ללמוד. אפשר לעשות סדר, רוצה להצטרף לשיעור שלנו? יש לי שני שיעורים, אחד בתנ”ך, כל יום פרק, ואחד פרק רמב”ם, ובשלוש שנים בערך מסיימים את שניהם, מקרא ומשנה, ואז אפשר להגיע לתלמוד.
אשריכם שתכנעו בתלמוד מורות.
לא, אבל זה אמת, זה אמת, זה לא כל כך קשה. זה אמת, זה לא כל כך קשה. אדם עושה לעצמו מטרה, הוא רוצה לסיים תנ”ך, ללמוד קצת ללמוד, פרק, לסיים, לא כל יום ללמוד עם כל המפרשים, פשוט לנסות להבין את העיקר, כמו שאומרים, העיקר, להבין על פני השטח. כן.
הדוגמה המעשית של הרמב”ם
הרמב”ם נכנס, כדאי לומר את הרמב”ם. איך אומר הרמב”ם כך: “הוי בעל אומנות”, אם האדם הוא מי שעובד, כמו שאמרת קודם שאנשים רגילים צריכים לעבוד, צריכים לחטוב עצים לשאוב מים. ומה אומר הרמב”ם? “הוא עוסק במלאכתו שלוש שעות ביום”, הוא יעבוד שלוש שעות ביום, “ובתורה תשע שעות”. מה זה? מדברים כאן על בעל בית. הוא לומד תשע והוא עובד שלוש? איך הוא יפרנס את התשע? הוא צריך לעשות תורתו קבע ומלאכתו עראי, הוא צריך לעשות מהתשע שלוש, ומהשלוש תשע.
הרמב”ם לא אמר את המילים “מלאכתו עראי” ו”תורתו קבע”. הוא אמר “בעל הבית”. הוא דיבר על כל הצדיקים, והוא אמר שצריך להתמסר לתורה. הרמב”ם אמר שצריך שלוש שעות. אז שלוש מהתשע הוא יוצא מקרא ומשנה, אבל לא תלמוד.
“בשלוש שעות הראשונות קורא בתורה שבכתב, ובשלוש שניות קורא בתורה שבעל פה, ובשלוש אחרונות מתבונן בדעתו להבין דבר מדבר”. כלומר, אתה רואה שכשהוא אומר תלמוד הוא לא מתכוון רק ללמוד את הגמרא, אלא רק רק רק לעשות את הענין.
דיון: איך אפשר שלוש שעות “מתבונן בדעתו”?
יש מפרשים שאומרים שיש מחלוקת אחרת, לרמב”ם יש סברא אחרת. נראה לאדם, איך הוא יכול שלוש שעות לחשוב מדבר לדבר? אבל אם הוא לומד שש שעות אחרות תורה שבכתב ותורה שבעל פה, יש לו שלוש שעות אחרות על מה לחשוב.
לא, אני מתכוון שהדרמה לחשוב.
לא, אמרתי, אם מזינים את המוח מספיק עם הרבה חומר, יש על מה לחשוב.
לא, הייתי מתבונן בעושר, ובמה שהוא ילמד אחר כך, והוא מנסה להתעסק במשניות האחרות שלו, לא לחשוב כך על העולם.
הלכות תלמוד תורה, פרק א’, הלכה י”א (המשך) — הלכה ט”ו: “וישלש את שנותיו” — ביאורים נוספים והסדר אחרי שגדלים בחכמה; הלכות ט”ז-י”ז: נשים לומדות תורה
הלכה י”א (המשך): “וישלש את שנותיו” — ביאורים נוספים
תלמוד כהתבוננות — איך אפשר שלוש שעות “לחשוב”?
דובר 1: הוא יוצא מקרא משנה, אבל לא יוצא תלמוד. יכול להיות שהוא לומד גמרא, אז הוא מקיים תורה שבעל פה. יש מפרשים שאומרים שזו מחלוקת אחרת, הרמב”ם עם אחרים.
נראה לאדם, איך הוא יכול שלוש שעות לחשוב מכאן ומכאן ומכאן? אבל אם הוא לומד שש שעות אחרות תורה שבכתב ותורה שבעל פה, יש לו שלוש שעות אחרות על מה לחשוב. נו, אני מתכוון שאצל הרמב”ם… נו, באמת, אם מזינים את המוח מספיק עם הרבה חומר, יש על מה לחשוב. הוא מתבונן בנושא, ואחר כך הוא מנסה להבין את המשנה, לא שהוא חושב על העולם.
המספרים של שלוש ושש — האם זה דווקא?
אני מתכוון שהמספרים של שלוש ושש, הרמב”ם גם אמר את זה, זה לא דווקא שהרמב”ם ריאליסטי. הוא רוצה להוציא את הנקודה שלו, אבל… אני לא יודע אם הרמב”ם התכוון בדיוק שלוש שעות… אה, הוא הולך לומר, הוא הולך לומר, הוא מתכוון כן כאן בדיוק, אבל אחר כך זה לא… אחר כך זה לא בדיוק. אני אומר לכם, הוא מביא מהגאון מווילנא שזה בדיוק. אני רק אומר שהמשל של תשע שעות זה לא מציאות, כי אדם רגיל לא יוכל תשע שעות ללמוד, הלא?
מה כלול ב”תורה שבכתב”?
דובר 2: לא, דברי קבלה זה נביאים כתובים, זה בכלל תורה שבכתב.
דובר 1: כשהוא אומר תורה שבכתב, הוא לא מתכוון רק חומש, אלא הוא מתכוון גם נביאים כתובים, והפירושים של תורה שבכתב, איך לומדים את הפסוקים, זה בכלל תורה שבעל פה.
חידוש מעניין: פירושי המקרא הוא בכלל תורה שבעל פה
כלומר, כשהוא אומר תורה שבעל פה, הוא לא מתכוון רק להלכה, אלא כל פירושי המקרא. כך יוצא. זה חידוש מעניין. שדרשה היא תנ”ך.
כלומר, בענין לימוד התורה, בענין התנאי של לימוד התורה, לא בענין היסודות. כן, לא, הרמב”ם עדיין סובר שתורה שבעל פה זה הלכה למעשה. למדנו בהקדמה, ראינו שהוא עושה הבחנה, הוא מביא שיש מדרשים שהם פירוש המקרא, והרמב”ם גם הכניס את זה לרשימה של חיבורי החכמים, כמו בראשית רבה או חלקים מהמדרשים האחרים. יכול להיות שכן, הוא סבר כך. בכל זאת תורה שבעל פה היא פשט בפסוקים. אני לא יודע.
“תלמוד” כולל פרדס (סודות התורה) — קבלה כחלק מתלמוד
דובר 2: אה, עכשיו הוא שואל את דעת קדושים, למה הם אומרים שצריך ללמוד קבלה? כמו הרמב”ם. כן? כן. מי רוצה לטעון את זה? כן, כן.
דובר 1: הענינים של עיקרון פרדס, את זה הרמב”ם אמר קודם בהלכות יסודי התורה, הוא אמר שזה נקרא פרדס, שאלו הם סודות התורה. אבל מה הוא יעשה שם? הוא יקדיש שם לפרדס.
כן, הרמב”ם שואל, מה יש? זה מחמש המצוות. ארבעת הפרקים הראשונים זה תורה. מעשה בראשית ומעשה מרכבה הרמב”ם אמר, זה נקרא פרדס, לדעת את בריאת הקב”ה ומה קורה בעולמות העליונים.
נשים לומדות תורה — המשך וסיום
מהי “לחלק דעות”? חלק מהתלמוד
מהי “לחלק דעות”? בכלל התלמוד הוא חלק מהתלמוד. מהו “בכלל תלמוד”? כי זה משהו שצריך להתבונן בו. זה לא משהו שכתוב בפירוש. אז חכמה ומדע, זה חייב להיות. אגב, הרמב”ם עצמו הכניס חלק מאותו דבר בבחינת משנה, במשנה תורה. זו קושיה שצריך לשאול כבר אז. אבל העיקר, הוא מתכוון לומר שזה עדיין חלק מהתלמוד. אז, חלק מהשלוש שעות, או אולי העיקר מהשלוש שעות צריך ללמוד קבלה. השליש השלישי, כן.
הלכה ט”ו: לאחר שגדל בחכמה — משתנה הסדר
דברי הרמב”ם
עכשיו אומר הרמב”ם, “אימתי? בתחילת תלמודו של אדם.” כשאדם מתחיל ללמוד. “אבל כשיגדל בחכמה ולא יצטרך לא ללמוד תורה שבכתב ולא לעסוק תמיד בתורה שבעל פה,” כי הוא כבר יזכור. אם מישהו, אם הוא אומר שלוקח שלוש שנים ללמוד תורה שבכתב, אז אם הוא כבר למד עשרים פעם, הוא כבר זוכר את זה. למה הוא צריך לטרוח? תורה שבעל פה, הוא יזכור תורה שבעל פה. הוא התחיל ללמוד עם סדר הרמב”ם. תחילה הוא ילמד פרק אחד ביום, ואחר כך יתחיל ללמוד שלושה פרקים ביום, כי הוא כבר למד כמה פעמים פרק אחד ביום, והוא כבר ידע את זה היטב בעל פה.
“יקרא בעתים מזומנים תורה שבכתב ודברי השמועה כדי שלא ישכח דבר מדברי דיני התורה.” הוא מכניס כאן את המילה “דיני התורה”. עיקר התורה הוא מתכוון, כמו יסודות התורה, אבל הוא אומר גם תורה שבכתב. אבל דברי השמועה, ודברי השמועה שחסרים. יכול להיות שהוא סובר שלא כל המשניות צריך לחזור תמיד, אלא מה שחסר ללימוד, הרמב”ם כן לקח את כל המשניות, כן? זה כבר שכר לכולם. לא צריך להיכנס לחילוקים של מעשיות ומעשיות לא לא. ויפנה כל ימיו לתלמוד בלבד לפי רוחב לבו וישוב דעתו, אז אפשר בכל שאר הזמנים להקדיש יותר ויותר לתלמוד, למה שלומדים בראש.
המהלך ההגיוני של סדר הרמב”ם
נכון, טוב. זה סדר מעניין שהרמב”ם עשה, בגמרא יש דין שלם איך עושים את “וישלש שנותיו”. הרמב”ם עשה מהלך לוגי כזה, שתחילה לוקחים ממש כפשוטו שלוש שעות שלוש שעות, אבל צריך לסיים הכל. אחרי שכבר סיימו, אז משתנה הסדר לפי זה.
הלכה ט”ז: אשה שלמדה תורה — יש לה שכר
אה, עכשיו נלמד חזרה, שזה גם מפרש קצת את מה שלמדנו שאשה פטורה מתורה, ואולי כאן מדברים על המצווה של האשה עצמה, כי הפרק הקודם לא מדבר על הלימוד אלא על ללמוד בעצמה.
שכר אבל לא באותה רמה
נכון, טוב. אומר הרמב”ם, “אשה שלמדה תורה יש לה שכר”. אם אשה לומדת כן תורה, למדנו קודם שהיא לא מחויבת, אבל אם היא לומדת כן תורה, היא מקבלת שכר. כן. מה שהרמב”ם מדבר כאן על שכר, אדם שעושה דבר טוב, הוא עושה דבר חשוב. אבל למעשה יש כאן שכר, זה לא באותה רמה של שכר כמו מי שהוא מצווה ועושה, כי היא אינה מצווה ועושה. סברא אחת היא שכר המצווה בשעת עשייתה, כמו הידוע “גדול המצווה ועושה ממי שאינו מצווה ועושה”. מי שהקב”ה ציווה אותו על המצווה, הוא מקבל שכר גדול יותר, אלא פחות ממנו. נו, אם רוצים לומר לנו משהו על השכר, זה לא מעניין. סתם נקודה אחת מכאן.
הלכה י”ז: ציוו חכמים שלא ילמד אדם את בתו תורה
דברי הרמב”ם
בהלכה ו’ אולי לזמנים של היום זה הכי קשה, אני מדבר על הכי קשה. אומר הרמב”ם, “אף על פי שיש לה שכר”, אפילו אמרנו כאן שזה דבר חשוב שהיא לומדת, והיא מקבלת על זה שכר, אבל “ציוו חכמים שלא ילמד אדם את בתו תורה”. האב לא ילמד. למה? “מפני שרוב הנשים אין דעתן מכוונת להתלמד”, רוב הנשים דעתן לא מכוונת, לא מכוונת ללמוד היטב, והחשש הוא, “והן מוציאין דברי תורה לדברי הבאי, לפי עניות דעתן”, הוא אומר שהן עניות דעת, שאין להן דעת רחבה, והן לא ילמדו את הדרך הטובה, והן ישתמשו בתורה לדברים לא טובים, כלומר ילמדו אותה לא נכון וכן הלאה.
הרמב”ם מתכוון שהאב לא ילמד — אבל אשה עצמה רשאית
אבל נראה שלא כל הנשים, הרמב”ם מתכוון שאשה עצמה תלמד, שהיא עצמה תחשוב, אבל כשאב לא מלמד, כי הסדר הוא שהאב מתכוון חז”ל את הסדר ללימוד, אבל כאן שולחים למלמד, והסדר לא הולך אפילו השם, כי אביי באופן אישי, הוא לא לומד את זה כל כך טוב, אבל לא שלומדים את התורה מצד עצמה, אבל בכלל לא הולך בדרך הזו. זה לכאורה עצמו מערכת הסינון, שהאב לא מלמד, ומי שלא מהרב, שהיא תלמד בעצמה.
דובר 2: כן, בדיוק. אולי האב צריך אז ללמד, היא מבקשת מהאב, לא יודע, שהיא תלמד בעצמה מספר או מרב ש… כן.
“תפלות” — מה פירוש המילה?
דובר 1: “אמרו חכמים, כל המלמד את בתו תורה כאילו לומדה תפלות”, כמו שהוצאת. מה פירוש בדיוק המילה תפלות? לא דברים טובים. בעיקר, תפלות פירושו… בפירוש המשניות פירושו דברי הבאי. אה, כנראה. אבל הלשון הוא תפלות.
החילוק בין תורה שבעל פה לתורה שבכתב אצל נשים
“מדברי אמירה בתורה שבעל פה, אבל תורה שבכתב, לא ילמדה אותה לכתחילה”, גם לא ילמד לכתחילה, “אבל אם למדה”, זה לא דבר רע, “אינו כאילו מלמדה תפלות”. אם היא כן למדה, אז… כלומר אפילו האב יכול להיות לו שיטה משלו, לכתחילה האב לא ילמד. אם הוא כן מלמד, ילמד תורה שבכתב, לא תורה שבעל פה.
אבל אם היא לומדת בעצמה תורה שבעל פה, יש לה שכר, אבל לא שכר כמו מי שהוא מצווה ועושה. נכון? כן.
דיון: האחרונים — מה עם הלכות שנוגעות לאשה?
והאחרונים מדברים כבר על זה, מה קורה עם החלק של התורה שכן נוגע לאשה, שיש לה את המצוות שאשה מחויבת, הלכות שבת וכן הלאה.
הם אומרים חידוש, שאם כי רוב ההלכות הן… כי הרמ”א אומר שהיא מחויבת, שהאשה כן מחויבת בכל מה שהיא צריכה. יכול להיות שהרמ”א מתכוון גם שהיא לא צריכה לדעת את הפלפול, היא צריכה לדעת את ההלכה למעשה.
סברא: כיון שתלמוד מביא לידי מעשה — אשה צריכה ללמוד?
לכאורה היא גם לא כל כך מחויבת, לפי אותה שיטה לא כל כך מחויבת, אלא היא מקבלת שכר כשכר אינו מצווה ועושה, כי תלמוד מביא לידי מעשה. כן, אבל הסברא היא למעשה כמו השיטה, כי למדנו שאם לא לומדים… לא יודעים. עוד למה צריך תירוץ לאותה קושיה? כי רואים במסכת סוטה, כתוב שם עם ארבע השאלות, ולא חסר שהיא תדע, ונשים פטורות. אם אדם מחויב ללמוד, או שוגג תלמוד עולה זדון, הוא מחויב ללמוד, ואם הוא עושה טעות כי הוא לא למד, זו עבירה. אבל אשה שלא דורשים ממנה ללמוד, וכשהיא עושה טעות אפשר לבוא אליה בנחמה. אבל רואים שהאחרונים כן ניסו קצת לממתק וכן התירו ללמוד עם נשים.
רוב התורה אשה יכולה ללמוד
אז למשל, הרמ”א אומר שדברים שנוגעים לה היא רשאית ללמוד, אז כבר יש לך רוב התורה שהיא יכולה ללמוד, ורוב התורה זה לא מצוות שהזמן גרמא. ומצוות שהזמן גרמא גם, כן, שבת היא מחויבת, ויום טוב בזמן בית המקדש היא מחויבת, כל המצוות… אני מתכוון, בעצם בכל דבר היא מחויבת, כמעט בהכל, חוץ מ… חוץ ממצוות שהזמן גרמא.
החילוק בין “דברים שנוגעים” ל”תחום שלה”
דובר 2: אז אתה מתכוון לומר שהיא יותר מאשר אין חילוק?
דובר 1: לא, לא, הלכות נדה, מליחה, הדברים… הדברים שהיא צריכה לדעת מעשית, שהבעל יודע פחות. האשה היא זו שמטפלת בהלכות נדה שלה, או שהיא מטפלת…
דובר 2: אבל אתה לא מתכוון לומר דברים שנוגעים, זו השאלה. הדברים שזה התחום שלה, שהיא צריכה לטפל.
דובר 1: הרמב”ם שאמרת קודם, שהאשה היא זו שמולחת את הבשר בבית, וצריך ללמד אותה איך למלוח בשר. זה לא הדינים של התורה, זו הכנה, זה מדריך איך עושים בשר. אולי זה החילוק. אולי אותם כותרים שאמרת, אולי זה החילוק. ופשוט שהיא צריכה לדעת, היא לא יכולה להיות כשרה בלי זה.
דיגרסיה: החתם סופר והסאטמרער רב — האם יכולה ההלכה להשתנות?
אבל בכל מקרה, אגב, החתם סופר כתב בפתיחה שלו לגיטין הלכות, שההלכה השתנתה, והסאטמרער רב היה מאוד כועס על זה, הוא אומר בספרו ויואל משה, מאמר לשון הקודש, אני זוכר, הוא אומר שם מאמר, איך יכולה התורה להשתנות? אבל זו לא קושיה על החתם סופר, כי הרמב”ם אומר “צריך אדם ללמוד מציאות”, שרוב הנשים כך. זה לא דין, זה לא דין, זה לא בית… הדין הוא, הדין נשאר הדין, שאם זו מצוות עשה שהזמן גרמא, זה לא משתנה. אם מישהו אומר שהיום צריך כן ללמד נשים, זה לא פשט שהוא הולך נגד חז”ל, אלא הנשים אכן השתנו, ונשים מתוחכמות יותר. פעם נשים לא ידעו לקרוא, הן היו אנאלפביתיות. אבל למעשה, כשנשים קוראות, זה הגיוני מאוד שאשה לומדת הכל, והיא… אולי הן לומדות אפילו יותר חזק מהגברים במובן מסוים. נו, כשהבעל אומר לה, “את יודעת, אנחנו לא יכולים להיות תוספתניקים, שהיא יודעת כל כלי יקר עם כל…
נשים לומדות תורה — המשך וסיום
הלכה ט”ז: הטענה שנשים השתנו — אין סתירה לחז”ל
אם מישהו אומר שהיום צריך כן ללמד נשים, זה לא עומד שהוא הולך נגד חז”ל, כי הנשים אכן השתנו, ואשה היום מתוחכמת יותר.
נשים של פעם לא ידעו לקרוא, הן היו אנאלפביתיות, אבל היום נשים יודעות לקרוא. זה הגיוני מאוד שאשה לומדת הכל, והלימוד שלהן אפילו יותר חזק מהגברים בדברים מסוימים.
כן, הבעל שבא הביתה ולא יודע שום תוספות יום טוב, והיא יודעת כל כלי יקר עם כל מפרש — זו בושה גדולה. זו בושה פעמיים.
שתי סיבות למה נשים צריכות ללמוד
קודם כל, שהגברים ילמדו מהנשים ויתחילו ללמוד קצת חומש עם מפרשים. כן.
אבל יש גם שתי הסיבות. אחת מה שאתה אומר, ומה שהחפץ חיים אמר, הוא שאסור לעולם לשקול נגד רצון ה’. אבל אם הצד השני הוא שהיא תלך ללמוד כל מיני שטויות, בוודאי לא פשוט שהפוסק התכוון שהאשה תהיה מלאה בראש שטויות מכל טיקטוק, אבל אף מילת תורה אחת שאינה…
“נשים חשובות” בלימוד התורה — אנלוגיה מהלכות פסח
אבל זה מעניין, למשל, לגבי, נאמר, בהלכות פסח, “נשים חשובות” — יש סוגים שונים של נשים. למה לא לומר “נשים חשובות” גם בעניין לימוד התורה?
“רוב נשים” — מושג מציאותי שמשתנה
אה, יש מדרש. מישהו אמר לי, “רוב נשים”, מישהו אמר לי, אם מותר מה שהיא דעת יחיד אמרנו. “רוב” פירושו רוב בזמנו. זה יכול לעלות בין כל הדורות, והיום זה מהמיעוט. זה יכול להיות כך.
אמרתי שם, אם מישהו אומר שמחר יהיה קצת אחרת, זו לא סתירה, כי יש כאן ברור את ההלכה שהעת טובה הוא אמר לנו, והעת טובה יכולה כן להשתנות עם המצב, עם המציאות בעולם.
עדות אישית: הרב משאץ-ראווא למד גמרא עם בתו
סבי הקדוש, השאץ-ראווא’ער, למד עם בתו גמרא. אה, זה כבר.
—
עד כאן הלכות תלמוד תורה להיום.
✨ Transcription automatically generated by OpenAI Whisper, Editing by Claude Sonnet 4.5, Summary by Claude Opus 4.6
⚠️ Automated Transcript usually contains some errors. To be used for reference only.
HE עברית ›
📋 Shiur Overview
Summary of the Shiur: Hilchos Talmud Torah, Chapter 1
—
Introduction: The Place of Hilchos Talmud Torah in Sefer HaMada
The Rambam places Hilchos Talmud Torah as the third set of laws in Sefer HaMada, after Hilchos Yesodei HaTorah and Hilchos Deos.
Simple explanation: The order is: first Yesodei HaTorah (faith), then Deos (good character traits), and then Talmud Torah.
Novel insights:
1. The logical order of Sefer HaMada: This can be understood in two ways: (a) First a Jew must *want* to be a Jew (Yesodei HaTorah = faith), then he must know how to be a person (Deos = derech eretz kadma laTorah), and only then can he become a talmid chacham. (b) Alternatively: Hilchos Talmud Torah is also among the “things that are the beginning of everything, the foundation of everything” — without Torah learning one knows nothing of Torah.
—
Enumeration of Mitzvos: Two Positive Commandments
“There are two positive commandments included: first — to learn Torah, and second — to honor those who teach it and those who know it.”
Simple explanation: In Hilchos Talmud Torah there are two positive commandments: (1) to learn Torah, (2) to honor those who teach Torah and those who know Torah.
Novel insights:
1. “Lilmod” (to teach) is not a separate mitzvah: The Rambam does not list “lilmod Torah” (teaching others) as a separate third mitzvah, even though in the enumeration of mitzvos in the introduction it says “lilmod Torah u’lelamdah.” This shows that lilmod is not a separate mitzvah, but rather part of the same mitzvah of lilmod. Lilmod is a hashlama (completion) of lilmod — a person begins by learning himself, and when he already knows well, the natural continuation is that one teaches others. One mitzvah with two stages. This is confirmed later through the principle “whoever is obligated to learn is obligated to teach” — because a woman is exempt from lilmod, she is automatically exempt from lilmod. If there were a separate mitzvah of lilmod, one might say that if there is no father, the mother should have the obligation.
2. “Melamdeha v’yodeha” — two categories of honor: “Melamdeha” means one who is *your* rabbi (a specific law of honoring one’s rabbi — Chapter 4), and “yodeha” means simply a knower of Torah whom every Jew must honor (a general law — Chapters 5-6).
3. Difference between honoring Torah scholars here and in Hilchos Deos: In Hilchos Deos (Chapter 6) it says “be attached to those who know Him” — this is a law of surrounding oneself with good people in order to learn from their conduct (even if he doesn’t speak at all — one learns from his actions). There the honor is because he is a wise/righteous person. But here, in Hilchos Talmud Torah, the honor is specifically for his role as teacher/knower — it doesn’t help that he is a tzaddik, it must be that he does the work of teaching Torah or he knows Torah.
4. Three types of honor in Sefer HaMada: (a) “U’ledavka bo” — honoring Hashem, honoring a tzaddik/great person even if one doesn’t understand learning; (b) learning from conduct — not necessarily Gemara, but from how he conducts himself; (c) “To honor those who teach it and know it” — honor in a way that one learns Torah from him, bringing out his importance as a teacher.
5. Honor as a condition for learning: Honoring Torah scholars is a *condition* for learning — so that one takes the study seriously enough. When one honors the teacher, one takes him seriously and learns from him. In Moreh Nevuchim the Rambam says that the reason for honoring Torah scholars is that through this one takes them seriously and learns from them.
6. [Digression: Parallel to Yesodei HaTorah and Deos:] The two mitzvos of Talmud Torah reflect Yesodei HaTorah and Deos: lilmod Torah includes maaseh bereishis/merkava (= knowledge, parallel to Yesodei HaTorah), and honoring those who teach and know is part of conduct (parallel to Deos).
—
Chapter 1, Law 1: Who is Exempt from Talmud Torah
“Women, slaves, and minors are exempt from Talmud Torah.”
Simple explanation: Women, slaves, and minors are exempt from the mitzvah of Talmud Torah.
Novel insights:
1. Minors — exempt on their own, but obligation on the father: A minor himself has no obligations yet (as with all mitzvos), but there is an obligation on the father to teach him Torah even when he is still young, from “and you shall teach them to your children to speak of them.” This is more than just chinuch — it is a specific obligation of Talmud Torah on the father.
2. Difference from mitzvos chinuch: Mitzvos chinuch is not a mitzvah of *teaching* something, but a mitzvah of *doing with him* the mitzvah (e.g., the father takes the child’s hand and shakes the four species — through this he becomes accustomed). But Talmud Torah is a specific obligation of *teaching* — “and you shall teach them.”
3. [Digression: Does chinuch stem from Talmud Torah?] Perhaps the entire source of the obligation of chinuch comes from “and you shall teach them to your children” — when one teaches a child about the four species and educates him in mitzvos, this is also part of what the Torah says. This would also explain why the Rambam begins with who is *exempt* — because minors are not entirely exempt, the father has an obligation.
—
Chapter 1, Law 1 (continued): Obligation on the Father — His Son and His Grandson
“Just as a person is obligated to teach his son, so is he obligated to teach his grandson, as it says ‘and you shall make them known to your children and your children’s children.'”
Simple explanation: Not only your children, but also your grandchildren you are obligated to teach Torah.
Novel insights:
1. The verse “v’hodatem” — the gathering at Mount Sinai: The verse speaks of “when you stood before Hashem your God at Horeb” — the gathering at Mount Sinai. The obligation is to inform the generations that the fathers learned Torah at the gathering at Mount Sinai — a review of the gathering at Mount Sinai.
2. “Ben beno” — specifically his son’s son, not his daughter’s son? It was suggested that the obligation is specifically for his son’s son, not his daughter’s son.
—
Chapter 1, Law 1 (continued): Obligation on Every Sage — To Teach All Students
“And not only his son and grandson, but it is a mitzvah on every sage in Israel to teach all students, as it says ‘and you shall teach them to your children’ — ‘your children’ these are your students, for students are called children, as it says ‘and the sons of the prophets went out.'”
Simple explanation: Every sage in Israel is obligated to teach all students. “And you shall teach them to your children” — Chazal received that “your children” means “these are your students,” because students are called “children.”
Novel insights:
1. “Chacham” only for students, not for children: The Rambam says that the mitzvah to teach students is only on a “chacham” — “it is a mitzvah on every sage.” But for one’s own children there is no condition of being a sage. Every father is “wise enough” for his own child — he can at least teach him “Torah commanded us by Moshe” even if he is not a sage. But for other people’s children there is no obligation on a non-sage.
2. Why does the Torah write “your children” multiple times? If “your children” means students, why does it say “to your children and your children’s children”? The answer: the Torah wants to teach us a law of precedence. “Your children” appears multiple times, “your children’s children” appears only once, and students is only hinted at — this shows the order of importance. It’s not that one is exempt from the others, but there is a law of precedence — just as with tzedakah, where one is obligated to everyone, but there is an order of who comes first.
—
Law 2: Law of Precedence, Obligation to Hire a Teacher, and “For Free”
“To give precedence to his son over his grandson, his grandson over his friend’s son… he is obligated to hire a teacher for his son to teach him, but he is not obligated to teach his friend’s son except for free.”
Simple explanation: There is an order of precedence: first one’s own son, then a grandson, then a friend’s son. For one’s own child the father is obligated to hire a teacher; for a friend’s son one is only obligated to teach for free.
Novel insights:
1. Two differences between one’s son and a friend’s son: (a) Law of precedence — if a person has a choice, first he must teach his child. (b) Obligation to hire a teacher — for one’s own child, if the father cannot teach himself, he is obligated to hire a teacher (the teacher becomes the father’s agent). But for a friend’s son there is no such obligation — one is only obligated to teach him for free if one can.
2. What is the source that one must hire a teacher? It is difficult to find a clear source in the Gemara. On the contrary — the Gemara (Bava Basra 21a) brings that the enactment of Yehoshua ben Gamla established that teachers be set up for the entire city — which implies that before this it was not an obligation on the community. The Rambam certainly had a source (perhaps a Midrash Rabbah — “command the children of Israel regarding Talmud Torah”), but it is not clear. Seemingly it is simple: if you have an obligation and you cannot do it yourself, you must do it through an agent — his agent is like himself, the worker’s hand is like the employer’s.
3. [Digression: Story with R’ Chaim Kanievsky and R’ Gedalya Nadel:] R’ Chaim Kanievsky wrote the book “Kiryas Melech” on sources of the Rambam. R’ Gedalya Nadel requested the book, looked into it, and said: “Tell him that where he is needed, he doesn’t help” — a comment that for difficult sources (like the obligation to hire a teacher) the book doesn’t bring satisfactory sources.
4. Must one hire a teacher for other Jews’ children? No. The Rambam makes a clear distinction — for your own son you are obligated to hire, for someone else’s son you are only obligated to teach for free if you can yourself. This is the difference between an obligation that lies on you (your son) and an obligation that is only “granting merit to others” (a friend’s son).
5. “Except for free” — what does this mean? The obligation to teach someone else’s child is only if one does it for free. It’s not that one must spend money for someone else.
6. Is one fulfilled only by hiring a teacher? No one is truly fulfilled only by sending the child to cheder. The hour that the father learns himself with his child often does much more than fifteen hours with the teacher. The obligation to hire a teacher is a minimum — but the father must look after his children’s learning. If one sees that the child needs more, one is obligated to hire a private teacher as well.
7. Obligation to spend money for Talmud Torah: Talmud Torah is a mitzvah that obligates spending money — the teacher becomes an agent (his agent is like himself, the worker’s hand is like the employer’s), and this makes it an obligation that requires money. This is not just a mitzvah that one does if one can — it is an obligation that requires active effort.
—
Chapter 1, Law 3: “One Whose Father Did Not Teach Him” — Obligation to Teach Oneself
“One whose father did not teach him — he is obligated to teach himself when he recognizes, as it says ‘and you shall learn them and observe to do them.'”
Simple explanation: One whose father did not teach him is not exempt — he is obligated to teach himself when he “recognizes” — when he becomes smart enough to understand that he must learn.
Novel insights:
1. “When he recognizes” — when does the obligation begin? Two interpretations: (a) when he has *realized* that he doesn’t know — he recognizes his own deficiency in Torah; (b) when he is smart/clever enough that he can learn on his own. “When he recognizes” can perhaps mean even *before* he is an adult — that the obligation to learn on one’s own comes not necessarily at adulthood, but at a stage of cleverness/recognition.
2. A novel insight — perhaps an obligation even before bar mitzvah: According to what a minor is taught Torah through a new law on the father, “when he recognizes” can mean even if he is eleven-twelve years old. If his father did not teach him, he is obligated *himself* to find a teacher. The verse “and you shall learn them and observe to do them” supports this — because *before* he is obligated in performing mitzvos, he is already obligated in study. This fits with the principle “study precedes action” — precedes *in time*, it comes earlier.
3. The verse “and you shall learn them and observe to do them” — the explanation: Just as the purpose of learning is to come to be able to perform the mitzvos (“and observe to do them”), one cannot say “I am helpless, my father did not teach me.” You *must* learn yourself in order to be able to fulfill mitzvos.
4. The obligation is not dependent on the father’s obligation: One should not think that because the obligation lies on the father, the son is exempt if the father did not fulfill it. The son has his own obligation on himself.
5. Connection to Avraham Avinu: The language “recognized” appears by Avraham Avinu — “he recognized his Creator.” Avraham “had no teacher, but recognized on his own” — his father did not teach him, and he understood on his own that he is obligated. This is a source for the law that “one whose father did not teach him” must recognize his obligation himself.
—
Law 3 (continued): “Study Precedes Action”
“And so you find everywhere — study precedes action, for study leads to action but action does not lead to study.”
Simple explanation: Learning Torah comes before performing mitzvos, because through learning one knows what to do, but through doing alone one does not learn.
Novel insights:
1. “Precedes” — precedes in time or precedes in importance? (a) “Precedes in time” — learning comes chronologically first, one must first know what to do before doing it; (b) “Precedes in importance” — learning is more important than action. The Rambam’s language “for study leads to action” implies more precedes in time. But the Gemara’s inquiry is “is study greater or action greater” — with the language “greater” (importance), not “precedes.” The Rambam’s change of language to “precedes” may be a conscious choice.
2. Study is itself an action — what is the novelty? Talmud Torah is itself a mitzvah, an “action.” The novelty: study is more important than *all other* mitzvos combined. Every other mitzvah is a mitzvah in itself, but Talmud Torah is a *foundation* for all 613 mitzvos — in study all mitzvos are contained. Therefore one cannot say “I work in order to be able to lend money to people (free loans), I don’t have time to learn” — because study is not just one mitzvah, it is the foundation of everything.
3. Connection to Sefer HaMada: This is also the reason why the Rambam placed Hilchos Talmud Torah in Sefer HaMada — because Talmud Torah is a “foundation of Torah,” not just one mitzvah among others.
—
Law 3 (end): Getting Married vs. Learning — “His Inclination Overpowers Him”
The Rambam’s position (in Hilchos Ishus): If one’s soul desires Torah, and getting married will take him away from learning, he may delay getting married (like Ben Azzai). But if his inclination overpowers him — he must get married.
Simple explanation: To learn one must have “a free mind” or “a free heart” — a clear head. If one cannot learn because he has no wife and his inclination overpowers him, he is nullifying Torah.
Novel insights:
1. “His inclination overpowers him” does not necessarily mean he has “fallen”: It doesn’t only mean that he is committing sins, God forbid. It means that most of the day he is troubled by his inclination — he has foreign thoughts, he doesn’t have “a free heart,” he doesn’t learn with a clear head. Even if he doesn’t commit any actual sin, even if he learns most of the time — but the *quality* of learning is not there.
2. The calculation of “millstones around his neck” vs. “his inclination overpowers him”: A person sometimes thinks that the financial burden of getting married is heavy. But it may be that the thoughts that keep coming into his head are heavier than “millstones around his neck.” A person must calculate for himself what is heavier for him — this is a personal calculation.
—
Law 4: Law of Precedence — “He Precedes His Son”
“If he needs to learn Torah and he has a son to learn Torah — he precedes his son… but if his son is more understanding and insightful than him — his son precedes.”
Simple explanation: If a person still needs to learn Torah himself, and he also has a son who needs to learn, he himself comes first. But if the son is more understanding and insightful — smarter and more successful in learning than the father — the son comes first.
Novel insights:
1. The practical dilemma: A Jew works all week, on Shabbos he has time — should he learn himself or with his children? Or: he has money for only one teacher — for himself or for his son? Or: one must work and the other can learn — who goes to yeshiva? The Rambam rules: “He precedes his son.”
2. The source — “your life precedes”: One’s own obligation to learn is a greater precedence than the obligation to teach the son. The Gemara in Kiddushin speaks of this — “lilmod” (learning oneself) is a greater obligation than “lilmod” (teaching others).
3. The father cannot “exempt himself” through the son: Even when the son is a successful prodigy, it doesn’t mean the father can say “thank God, my son learns, I am a Jew, I will do my thing.” A person must teach *himself*. The son cannot do the father’s “job” instead of him.
4. “His son is understanding and insightful” — one looks at the “bigger picture”: When the son is truly understanding and insightful — he will be *much more* successful than the father — the son comes first. One is not seeking only *your* or *your child’s* purpose, but what is better for *all of Israel*, for *the Torah*. This fits with what the Rambam said in Hilchos Deos — that a person should have children because perhaps a great person in Israel will emerge. One must not be “selfish.”
5. Practical example: He has a five-year-old boy whom he must teach Chumash — “other animals shall not eat” — which the father already knows. From this learning the father will not become a Torah scholar. But if he is a thirty-year-old young man who can sit and learn things he has not yet learned — then he comes first.
6. “How much better should the son be?” When they are “equal” then “he precedes” — but the son must be *much* better in order for him to come first. The Rambam’s language “understanding and insightful more than him” implies a significant advantage.
—
Law 4 (continued): Order of Education — When and How to Teach a Child
“When the infant begins to speak, he teaches him ‘Torah commanded us by Moshe’ and the first verse of the Shema. And afterwards he teaches him little by little, verse by verse, until he is six or seven years old — all according to his health — he takes him to the teacher of infants.”
Simple explanation: The order of education: (a) when he begins to speak — “Torah commanded us by Moshe” and the first verse of Shema Yisrael. (b) Afterwards little by little verses. (c) At six or seven (according to development) — to the teacher of infants.
Novel insights:
1. “Torah tziva” and “Shema Yisrael” — two fundamental principles of faith: The Ramak (R’ Moshe Cordovero) in Pardes Rimonim says that the two verses correspond to the two fundamental principles of faith: (a) “Shema Yisrael” — that there is a Creator (existence of Hashem), (b) “Torah commanded us by Moshe” — that He gave the Torah (prophecy/Torah from Heaven). This fits with the Rambam’s principles in Hilchos Yesodei HaTorah.
2. [Digression: Story with the Noda BiYehuda:] The Noda BiYehuda once went around monasteries looking for Jewish children. When the administration denied it, he asked to speak for a minute to the children. He said loudly “Shema Yisrael!” — and he saw which of the children became emotional, and thus he knew who were Jews. This shows how deeply “Shema Yisrael” sits in a Jewish child.
3. “According to his health” — individual development: “Brio” means “his health” — his physical/mental development. It is not a fixed age, but according to the child’s maturity.
4. The first stage is Torah she’bichsav (verses), not prayers: The Rambam establishes that the order is first verses, not prayers. [Digression: “Modeh Ani” is a later text:] “Modeh Ani” is an innovation of later authorities — it does not appear in the first place in the “Seder HaYom” of R’ Moshe ben Machir, and is truly a later enactment. The text itself is late, although the concept of thanking the Almighty appears everywhere.
5. “Teacher of infants” — an institution, not the father: Practically it is not realistic for the father himself to sit and teach the entire Chumash. When the child is still small, “Torah commanded us by Moshe” is not something one does all day — the father says it with him from time to time. But once one needs systematic study, one needs a teacher.
6. Can/should the mother say “Torah tziva” with the child? Generally mothers do it more — they are more with the small children. But according to the Rambam the obligation is on the father, not on the mother (women are exempt). When the father says “Torah tziva” with the child, he is fulfilling a positive commandment; when the mother does it, it is an important thing, but she is not fulfilling the positive commandment. The father should not forgo his mitzvah. One can also say that the mother does it as the father’s agent.
—
Law 4 (continued): Payment for Teaching — Torah she’bichsav vs. Torah she’be’al peh
“Since it is the custom of the province to take a teacher of infants for payment — he gives him his payment. And he is obligated to teach him for payment until he reads all of the Written Torah. A place where they are accustomed to teach Written Torah for payment — it is permitted to teach for payment. But it is forbidden to teach Oral Torah for payment, as it says ‘See, I have taught you statutes and ordinances as Hashem my God commanded me’ — just as I for free, so too you for free.”
Simple explanation: The father is obligated to pay a teacher until the child learns all of the Written Torah. Written Torah — one may take payment. Oral Torah — it is forbidden to take payment.
Novel insights:
1. The distinction between Written Torah and Oral Torah — the reason: The verse says “as He commanded me” — and “commandment” is Oral Torah. Therefore the prohibition applies specifically to Oral Torah. Written Torah the Jews wrote down the language and reviewed it themselves, but Oral Torah Moshe Rabbeinu had to go over with them and teach thoroughly — there he was the main teacher, and there applies the principle “just as I for free so too you for free.”
2. How may the teacher take payment for Written Torah? The Gemara gives several ways: (a) Payment for idleness — the teacher does not receive payment for the teaching itself, but for being idle from other work. (b) Payment for punctuation marks/cantillation marks — one may take payment for teaching reading (vowels, cantillation marks), because this is not “Torah” itself, but a technical thing. The Rambam in Perush HaMishnayos brings this principle.
3. Moshe Rabbeinu as the archetype of a teacher: When a Jew teaches anyone, he is like Moshe Rabbeinu, and Moshe Rabbeinu is the “copy” of the Almighty as it were. The Almighty teaches Moshe, Moshe teaches you, and you teach further — a chain of teaching for free. When you teach, you must think that you are going in the ways of Hashem.
4. “Buy truth” — if one doesn’t find for free, one must pay: The Rambam says: “If he did not find someone to teach him for free — he should learn for payment, as it says ‘buy truth.'” For Torah (which is called “truth”) one must pay. It is much more important that your son should indeed learn, than to fulfill this piece of law of learning for free. This applies both to his son and to himself.
5. The Rambam as a practitioner — he fulfilled it himself: The Rambam himself never took any money for teaching. In Perush HaMishnayos Avos he has a “spirit” (strong opinion) on this. His brother R’ David supported him, or he was a doctor.
6. What practical difference does it make how the Rambam rules (payment for idleness or payment for punctuation marks)? The distinction is relevant for Oral Torah: if the permission is only “payment for punctuation marks,” then for Oral Torah (where there are no cantillation marks) there is no permission. If the permission is “payment for idleness,” one can perhaps make a permission also for Oral Torah.
—
Law 5: Every Jewish Man is Obligated in Talmud Torah
“Every Jewish man is obligated in Talmud Torah, whether poor or rich, whether healthy in body or suffering, whether young or old and aged… even a poor person who is supported by charity and goes door to door, and even one who has a wife and children — he is obligated to set aside time for Talmud Torah day and night, as it says ‘and you shall meditate on it day and night.'”
Simple explanation: Every individual Jew is obligated in Talmud Torah, without any exceptions. He must set aside a time to learn day and night.
Novel insights:
1. The Rambam lists every type of person — why? No life circumstance is an excuse:
– Poor — Hillel the Elder stood in the snow on the roof in order to hear Torah.
– Suffering — for him it is harder to learn, but still he must learn as much as he can.
– Young man — his inclination overpowers him.
– Old man — one should not say “let me first work a few years, make a lot of money, and then retire and become a Torah scholar.” Even when his strength has weakened, he is also obligated.
– Poor person supported by charity — even one who must go around knocking on doors.
– One who has a wife and children — one who already has a yoke upon him.
2. The difference between the obligation “all of the Torah” and the obligation “fixed times”: Even if you cannot fulfill the obligation to know all of the Torah, you still have a separate obligation to learn Torah every day — day and night. This is an obligation in itself.
3. “And you shall meditate on it day and night” — the source: The verse appears in the book of Yehoshua. “V’hagisa” means to think, to learn in depth — not just saying words, and not prayer.
4. What does “always” mean — forever or regularly? “Day and night” would seemingly mean an entire day and an entire night. But “always” sometimes means forever, and sometimes regularly — every day a little. One who has means must learn day and night literally, but one who is not in such a situation, should at least every day a little during the day and a little at night.
5. One cannot be fulfilled with Krias Shema alone: The Rambam holds that one cannot be fulfilled with Krias Shema alone (although there is a Gemara in Menachos that speaks of it). But one can indeed be fulfilled through pieces of Torah that have been inserted into prayer — as in “U’va L’Tzion” where one says various verses. Therefore one says after Birchas HaTorah “these are the things” with pieces of verses — because one has inserted into davening pieces that are there only in order to fulfill Talmud Torah.
6. [Digression: A story with R’ Avraham Rosenblum, Rosh Yeshiva of Shaar Yosher:] There was a topic that had to do with kodashim, and a student asked a question. The Rosh Yeshiva laughed at him: “What do you mean? We say it every day — ‘sacrifice of peace offerings’, ‘all food’…” — something that one has been saying for fifteen/thirty years in davening, and one doesn’t pay attention. A moral lesson that one must say with intention the pieces of Torah that are inserted in prayer.
—
Law 5 (continued): Great Sages of Israel Who Worked Hard
“Great sages of Israel, some of them were woodchoppers and some were water drawers… and even so they engaged in Torah day and night, and they are among the transmitters of the tradition from person to person from Moshe Rabbeinu.”
Simple explanation: Great sages had difficult physical work — woodchoppers, water drawers, shoemakers — and nevertheless learned Torah day and night. Among them were also blind people, like Rav Yosef.
Novel insights:
1. The Rambam’s method — stories of righteous people: After stating the law, the Rambam brings examples of how righteous people actually conducted themselves — to show that it is not an impractical ideal.
2. Specific examples:
Hillel the Elder — woodchopper. Rabbi Yochanan — shoemaker. Rabbi Yitzchak Napcha — blacksmith. Rabbi Huna — water drawer. Rav Yosef — blind, the successor after Rabbah, the teacher of Abaye and Rava.
3. The main novelty — receivers of the tradition: One should not think that when one works hard one can only be “a lay person’s little shiur.” These were receivers of the tradition from person to person from Moshe Rabbeinu — the great one of all Israel. The Rambam points to his own introduction to the book Mishneh Torah where he lists the receivers of the tradition — and among them are people whom one would not say are “included in Torah” (because they had to work hard), and yet they are the greatest. Not all of them were princes sitting on a golden throne.
—
Law 6: Until When is One Obligated to Learn Torah — Until the Day of Death
“Until when is one obligated to learn Torah? Until the day of his death, as it says ‘lest they depart from your heart all the days of your life’ — and as long as one does not engage in study he forgets.”
Simple explanation: A Jew is obligated to learn Torah until the day he dies. It is never finished.
Novel insights:
1. “Until the day of his death” — literally until the last day: When do you know that you are exempt? If you feel that you are dying, you are already dead now. The example is Moshe Rabbeinu, who even the day he passed away still managed to write thirteen Torah scrolls.
2. The principle of forgetting — the Ramban’s explanation: The Ramban says very
important words: the reason why one must learn all the days of one’s life is because the Almighty placed in man a nature of forgetting. Without forgetting, a person could say “I already know all of the Torah” and he is finished. But because one forgets, one must learn all the time — one must always know Torah. The Ramban is the source of the Rambam’s reasoning here.
3. “Lest you forget” shows that we are speaking of all of Torah: If the verse “lest you forget these things” were only speaking of the Ten Commandments, a person can remember that. The fact that the verse says “lest you forget” must mean that we are speaking of the study of Torah broadly — the entire Torah, which a person cannot remember without constantly reviewing.
4. Practical moral lesson — one never finishes: People think that when one has learned as a young man and as a young married man, one is finished. This is not true. People who learned a little as young men — they are “completely empty” (utterly void). One must always learn. According to the standards in a yeshiva, even if he knew thirty pages of Bava Basra — compared to how great Torah is, what is that?
—
Laws 7-8: The Order of Study — Division into Three Parts
“How so? If he was a craftsman and engaged in his craft three hours a day and in Torah nine — those nine he reads in three of them Written Torah, and in three Oral Torah, and in three others he contemplates with his mind to understand one thing from another… he will understand and comprehend the end of a matter from its beginning, and derive one thing from another, and compare one thing to another, and know by which principle the Torah is expounded until he knows what is the essence of the principles, and how to derive the forbidden and the permitted and similar things from the things he learned from the oral tradition — this matter is called Talmud.”
Simple explanation: One should divide the study into three equal parts: (1) one third — Written Torah (Torah, Prophets, Writings); (2) one third — Oral Torah (Mishnayos, principles of halacha — like the Rambam’s Mishneh Torah or Mishnah); (3) one third — Talmud (understanding, analyzing, deriving one thing from another).
Novel insights:
1. What does “Oral Torah” mean in this context: Oral Torah here does not mean Gemara — because the third category is Gemara/Talmud. Oral Torah here means the principles of halacha, the Mishnayos, the laws that were received. Just as the Rambam would say that his book Mishneh Torah is “Oral Torah” — or Mishnah.
2. What does “Talmud” mean according to the Rambam: “Talmud” is not just learning Gemara, but the process of understanding: “he will understand and comprehend the end of a matter from its beginning” — understanding the end of the matter (the halacha) from its beginning (the source). For example: how do we know that an esrog is a “beautiful fruit tree”? With all the ways that the Gemara derives it.
3. “Derive one thing from another” vs. “compare one thing to another”: Two types of study: “derive one thing from another” means extracting — general and specific, deriving one thing from another. “Compare one thing to another” means comparing — the thirteen principles by which the Torah is expounded.
4. “The essence of the principles” — the root of the rules: “Know what is the essence of the principles” means he should understand the root, the essence — the rules that were received. “How the forbidden and permitted are derived” — how one makes the conclusion of what is forbidden and permitted.
5. “From the oral tradition” — two interpretations: (a) The essential Oral Torah — the things that were received. (b) A deeper interpretation: the Rambam said in the introduction to Perush HaMishnayos that even things that are halacha l’Moshe miSinai there is also room to find support (to find a support in the Written Torah). According to what was learned, he can innovate new laws, he can rule on a new question.
6. “This matter is called Talmud” — the Rambam’s definition of a “student”: Only when a person can derive, compare, rule — is he called a “student.” This is what the Gemara does, but the Rambam says that this one may never finish.
7. Connection to Brisker/Lithuanian scholarship: The Rambam’s definition of “Talmud” connects with Brisker scholarship — going in and making distinctions. But with the purpose of knowing “the end of a matter from its beginning” — the scholarship is not an end in itself, but a means to understand the end of the halacha from its beginning.
8. “The end of a matter is better than its beginning” — a phrase from Koheles (7:8): The Rambam uses the verse as a hint that the end (the practical halacha) is better when one understands it from its beginning (the source).
9. The Rambam demands very much: A person must know “all of the Torah” — all the laws — but not only that, he must also be a great scholar. This is one third of his learning.
10. The principle of “dividing into thirds” by the Rambam: The Rambam has a system of dividing into three: in Hilchos Deos — one sleeps a third of the day; in the middle attributes — everything is divided into three (one extreme, the other extreme, and the middle way); and here — study is divided into three. “The Torah is threefold” — the Torah is triple.
11. Three hours work, nine hours Torah — a question: The Rambam says that a craftsman should work three hours a day and learn nine hours. How should he feed his family with only three hours of work? The Rambam simply established that this is how one must do — he spoke of all the righteous people who devoted themselves to Torah.
12. Three hours “contemplating with his mind” — how? When he learns the other six hours Written Torah and Oral Torah, he has enough material to think about. One fills the mind with much material, and then one has what to think about.
13. Inner dimension of Torah — where does it fit in? If a Jew wants to learn the inner dimension of Torah, where does this fit into the three-part order? The answer comes later (see Law 11).
14. Practical advice: One can make an order: a chapter of Tanach every day and a chapter of Rambam, and in about three years one finishes both — Scripture and Mishnah — and then one can come to Talmud. One spends so much time on Talmud itself, but one neglects Scripture and Mishnah — this is an old complaint of the Maharal and others.
—
Law 11 (continued): “And He Shall Divide His Years into Three” — Further Explanations
Novel insights:
1. The numbers three and six — is it exact? The Gra (Gaon of Vilna) holds that it is exact. But a distinction: at the beginning (at the start of his study) the Rambam means exactly, but later (when he becomes greater in wisdom) it is no longer exact.
2. What is included in “Written Torah”? The prophetic writings (Prophets and Writings) are included in Written Torah — not only the Chumash.
3. Commentaries on Scripture are included in Oral Torah: When the Rambam says “Oral Torah” he doesn’t mean only practical halacha, but also all commentaries on Scripture — how one interprets the verses. Midrash is included in Oral Torah, not Written Torah. But this is specifically regarding the study of Torah (the order of learning), not regarding the foundations of Oral Torah. The Rambam still holds that Oral Torah means primarily practical halacha — as we see in his introduction where he brings that midrashim (like Bereishis Rabbah) are commentary on Scripture.
4. “Talmud” includes Pardes (secrets of Torah) — Kabbalah as part of Talmud: Pardes (maaseh bereishis, maaseh merkava, secrets of Torah) is included in “Talmud” — because it is something one must contemplate, it is not written out clearly. So too “wisdom and knowledge” — this must be part of Talmud. It is noted that the Rambam himself placed part of this in Mishneh Torah in the category of “Mishnah” (not Talmud), which is a question. But the main point: Pardes/Kabbalah is from the three hours of Talmud — perhaps the essence of those three hours.
—
Law 12: After One Becomes Greater in Wisdom — The Order Changes
“When? At the beginning of a person’s study. But when he grows in wisdom and does not need to learn Written Torah nor to engage constantly in Oral Torah — he should read at designated times Written Torah and the oral tradition so that he not forget anything from the laws of Torah, and he should devote all his days to Talmud alone according to the breadth of his heart and the settledness of his mind.”
Simple explanation: The third-third-third order is only at the beginning of one’s study. When a person becomes greater in wisdom and already remembers Written Torah and Oral Torah, he need only review from time to time in order not to forget, and all other times he devotes to Talmud.
Novel insights:
1. The logical progression: First one takes literally third-third-third. But after one has already finished everything, the order changes. This is the Rambam’s own logical construction of the Gemara’s law of “and he shall divide his years into three.”
2. Example: Written Torah — when one has already learned it twenty times, one already remembers it. Oral Torah — one begins with one chapter a day (according to the order of the Rambam), then three chapters a day, until one knows it by heart.
3. The Rambam’s language “laws of Torah”: The essence of what one must not forget is practical halacha. It may be that the Rambam holds that not all Mishnayos must one review forever, only what is relevant for study.
—
Law 13: A Woman Who Learned Torah — She Has Reward
“A woman who learned Torah has reward.”
Simple explanation: A woman who learns Torah (although she is not obligated) receives reward for it.
Novel insights:
1. Reward but not the same level: The reward is not the same as the reward of one who is commanded and does. She is “not commanded and does” — according to the principle “greater is one who is commanded and does than one who is not commanded and does.” She receives reward, but less than him.
—
Law 14: The Sages Commanded That a Person Should Not Teach His Daughter Torah
“Even though she has reward, the Sages commanded that a person should not teach his daughter Torah, because most women’s minds are not directed to be taught, and they turn words of Torah into idle matters according to the poverty of their understanding.” “To what does this refer? To Oral Torah. But Written Torah — he should not teach her initially, but if he taught her — it is not like teaching her idle matters.”
Simple explanation: Although a woman receives reward, the Sages forbade that a father should teach his daughter Torah, because most women are not directed to learn well. This is said regarding Oral Torah. Written Torah — initially also not, but if one did teach, it is not like teaching her idle matters.
Novel insights:
1. “Tiflus” — what does this word mean? In Perush HaMishnayos the Rambam translates “tiflus” as “idle matters” — not good, empty things. The language is from the Mishnah in Sotah.
2. The prohibition is on the father — but a woman herself may: “That a person should not teach his daughter” — the order of Chazal is that the father (or a teacher whom the father sends) teaches. But if a woman learns on her own, that is a different matter. This itself is the “filtering system” — if the father doesn’t teach, and the one who wants to learn on her own, let her learn on her own.
3. The distinction between Oral Torah and Written Torah for women: Oral Torah — the father should not teach her at all (like teaching her idle matters). Written Torah — initially also not, but if he did teach, it is not like teaching her idle matters. The father can have his own approach: if he does teach, let him teach Written Torah, not Oral Torah.
4. The later authorities: what about laws that are relevant for a woman? The Rema says that a woman is obligated to learn everything she needs to know — laws of Shabbos, laws of niddah, laws of salting, etc. It may be the Rema means that she doesn’t need to know the dialectics, only the practical halacha.
5. A reasoning: because study leads to action — must a woman learn? Because “study leads to action,” a woman must learn in order to know what to do. But according to that approach she is not so obligated — she receives reward as the reward of one not commanded and does. The answer: For a man, if he doesn’t learn and makes a mistake, “unintentional [violation due to lack of] study is considered intentional” — he is guilty because he didn’t learn. But a woman whom one doesn’t require to learn, when she makes a mistake one can already come to her with consolation (it is not considered intentional). This is brought from tractate Sotah.
6. Most of Torah a woman can learn: Practically, most of Torah is not time-bound positive commandments — Shabbos she is obligated, Yom Tov she is obligated, almost everything she is obligated except for time-bound positive commandments. So most of Torah she can learn.
7. The distinction between “things that are relevant” and “her domain”: “Things that are relevant for her” (like laws of niddah, salting) is not the same as learning laws of Torah — this is more a “manual” (preparation) of how to make meat kosher, how to conduct oneself. This is perhaps the distinction between the Rema’s approach (she must know what to do practically) and the Rambam’s approach (the law of Talmud Torah as a mitzvah).
8. [Digression: The Chasam Sofer and the Satmar Rav — can the halacha change?] The Chasam Sofer wrote in his introduction to Hilchos Gittin that the halacha (regarding women learning) has changed. The Satmar Rav (in Vayoel Moshe, essay on the Holy Tongue) was very upset about this — how can the Torah change? The answer: There is no question on the Chasam Sofer, because the Rambam says “because most women’s minds are not directed” — this is a reality, not a law. The law remains the law (time-bound positive commandments remain). But the reality of “most women” can change. If someone says that today one should indeed teach women, he is not going against Chazal — rather the women have truly changed: they are more sophisticated, they can read (once women were illiterate).
9. “Most women” — a reality-based concept that changes: “Most women” means “most in his time.” This can change between generations — what once was “most” is today perhaps “minority.” The Rambam’s halacha is not a metaphysical determination about women’s nature, but a practical halacha based on reality, and when reality changes, the law changes.
10. Two reasons why women should learn:
– First: The fact that women today are more knowledgeable in learning — men must learn from them.
– Second (the Chofetz Chaim’s reason): If the alternative is that the woman will go learn “all kinds of nonsense” (like TikTok), surely it is not simple that the decisor meant that a woman should be full of nonsense but not know a word of Torah. The Chofetz Chaim’s reasoning becomes even stronger in our time, when the alternative to Torah learning is not just ignorance but actively harmful content.
11. “Distinguished women” — analogy from laws of Pesach: In Hilchos Pesach one finds the concept “distinguished women” — that there is a distinction between ordinary women and distinguished women. Why shouldn’t one say the same distinction also regarding the study of Torah — that “distinguished women” (who are capable of learning seriously) should indeed learn?
12. [Digression: Personal testimony:] The Shotzer-Raver Rav learned Gemara with his daughter — a practical example of a great person in Israel who held that one can and must teach women even Gemara.
—
Thus far Hilchos Talmud Torah, Chapter 1.
📝 Full Transcript
Laws of Torah Study: Chapter 1 — The Obligation of Torah Study
Introduction: The Place of the Laws of Torah Study in Sefer HaMada
Good, we are going to learn today Sefer HaMada, and baruch Hashem we are beginning to learn the mitzvah of the Laws of Torah Study. We have already finished the Laws of the Foundations of the Torah, we have already finished the Laws of Character Traits, and baruch Hashem we are now holding at the third set of laws that is in Sefer HaMada.
It’s very beautiful, one can think that, let’s say, we learn the Laws of the Foundations of the Torah which is what the truth is, what is the essential reality upon which the Torah is built, the Laws of Character Traits is essentially how a Jew must conduct himself, character traits, good qualities, and now we are going to learn how one must learn the Torah. After all, the entire Torah is a mitzvah to learn the Torah.
You could say perhaps differently, first a Jew must want to be a Jew, that is the Foundations of the Torah, that I am created in this world because I want to follow the Torah. And we have a concept called derech eretz kadma laTorah, to be a person, and afterwards one can become a talmid chacham. One has faith and wants to be a Jew, and knows how to conduct oneself in a human and Jewish manner, yes.
But we understand that the Laws of Torah Study are part of Sefer HaMada, are part of, as the Rambam says, devarim she’hen techilat hakol, the foundation of everything, the foundation of the Torah. If one doesn’t learn Torah, one doesn’t yet know the Torah.
The Count of Mitzvot: Two Positive Commandments
So the Rambam says, “yesh bichlelan”, in the general category of the mitzvot of Torah study there are two positive commandments. “rishona, lilmod Torah”, the first positive commandment is to learn Torah. “vehashenit”, and the second, very interesting, directly connected to this, is “lechabed melamdeiha veyodeiha”, to honor those who teach and those who know Torah.
The Difference Between Honor of Torah Scholars in the Laws of Character Traits and in the Laws of Torah Study
We learned this in the Laws of Character Traits, we learned this too, how good it is to associate with upright Jews, with good Jews. But that wasn’t a law in Torah study, that was a law in how to conduct oneself.
This will be the third time, the third time we are holding here from, first there was a concept of, in the laws, ah, to know the way of Hashem, to know the way of the mitzvah, one must look at how talmidei chachamim, how people who are excellent in this, yes, the Rambam had regarding one who goes in the way of the mitzvah he also said that people should look at talmidei chachamim. It’s not explicit, but you say in chapter six it was stated.
Davuk beyodav was stated, “veladoni davuk beyodav”, yes, “hevei davek”, yes. It was stated in kiddush Hashem, how you mean first that one must conduct oneself in ways that people should learn from him.
But we learned yesterday how a person doesn’t become afraid of people, but there wasn’t the word “melamdei” or “yodei Torah” there. There it is because he is an adam chacham, an adam tzaddik, and one learns much from him, let’s say even if he doesn’t say anything, simply from his conduct one learns.
But here, the concept of the Laws of Torah Study, it doesn’t help that he is a tzaddik, it only helps if he does the work of teaching Torah, “melamdei veyodei”.
Two Categories: Melamdei and Yodei
There are two categories, when we learn inside we will see that there is a dispute. There is “melamdei” which means one who is melamed Torah, this can even be in this a specific law of one who is your rebbe, who has a special law of honor. And then there is “yodav” which means simply someone who is a yodea haTorah must be honored by everyone, not only his students, but you must also honor a tzaddik who is a melamed.
But it’s probably also interesting that perhaps one can say that there are three different types of honor. “Uledavka bo” is a concept of honor of Hashem, even if a Jew doesn’t understand anything in learning, honor of the Almighty is to honor a tzaddik, to honor an adam gadol. And then there is a concept of learning from him. Learning from him doesn’t necessarily mean one must learn from him Gemara Tosafot, one can learn from his conduct, from various things.
But here, “lechabed et melamdei veyodav” apparently means in a manner that one learns from him. It can even be honoring him as the melamed. How does one honor a person as a melamed? By listening to his shiur. You don’t listen to him as a human being, you honor his aspect of being a melamed, his aspect of being a yodea. You are actually learning from him, you bring out his importance. And it appears that this is also the condition in the Torah, because when one honors a person and takes him seriously, one learns from him.
Discussion: The Structure of Chapters 4, 5, 6
Chavrusa A: It could be, it could be. That is chapter four of yours speaks of the honor that a student must have for his rebbe, and chapter five, chapter six states the honor that one must have for those who know how to learn, which is a general thing. It’s two laws.
I believe that when we learn here it will look like a somewhat interesting thing, but I think probably it will become clear inside when we learn.
Discussion: Is “Lelamed” a Separate Mitzvah?
Chavrusa A: The Rambam doesn’t mention as a mitzvah to teach Jews, lilmod Torah. And what about what we know “ulimadtem otam et bneichem”? People, I mean most people think that here there is a separate mitzvah of teaching people. The Rambam doesn’t count it as a separate mitzvah.
Chavrusa B: And inside it could be that yes, it should be better there. It should be there, yes.
Chavrusa A: Yes, you see, he doesn’t bring here the sources, citations from Shaarei Tzion, that in the count of mitzvot from the introduction that they said it states yes, “lilmod ulelamed”. I don’t know what this has to do with the count of mitzvot. Yes, what we mentioned here, I don’t remember, I saw in Sefer HaMitzvot. Ah, you see, in the count of mitzvot it states “lilmod Torah ulemadah”. So it could be that one can’t separate them, but it’s not made into a separate mitzvah, that certainly not. It’s one mitzvah.
Chavrusa B: Ah, if that’s what you wanted to say, yes.
Novel Idea: The Two Mitzvot of Torah Study as Parallel to Foundations of the Torah and Character Traits
Chavrusa A: I also thought, I mean I already said it yesterday, that it could be that the two laws, the two mitzvot of Torah study, are exactly like the aspects of certainly, Foundations of the Torah and Laws of Character Traits. From lilmod Torah, that one should learn a part of the Torah, is certainly the maaseh bereishit and maaseh merkava, which is one of the parts of Torah study, the knowledge itself.
And then the conduct of how one conducts oneself with the learning, honor of talmidei chachamim. It could be that the talmidei chachamim themselves must be respected, that they have already learned the Laws of Character Traits. It’s also a part of the obligations of the character traits that you speak of, there is also an obligation regarding talmidei chachamim.
Novel Idea: Honor of Torah Scholars as a Condition in Learning
Chavrusa A: I also thought that it could also be that honoring is only like a condition in learning, that you should take seriously enough the learning with a good shiur that you learn from him. I mean that in Moreh Nevuchim the Rambam says that the reason why you must honor talmidei chachamim is as you say, that through this one takes them seriously and learns from them.
Chavrusa B: Okay. Yes.
Chapter 1 Law 1: Who is Exempt from Torah Study
So we learn chapter one. The Rambam says, what is the obligation of lilmod Torah? The Rambam says in the first law, “nashim vaavadim uketanim peturim mitalmud Torah”. Who is exempt? Women and slaves, are exempt from Torah study.
Discussion: The Status of Minors — Exempt but Obligation on the Father
Chavrusa A: I mean the end of this chapter the Rambam speaks again about what is the exemption from Torah study of women? Are they completely exempt from everything? Are they exempt from most things? Apparently, apparently the reason why you have chinuch is like all mitzvot. But a minor who generally gives a dispensation is not yet obligated in mitzvot, but there is already yes an obligation to learn with him Torah. Apparently, apparently an obligation of chinuch is like all mitzvot…
Chavrusa B: Ah, an obligation on the father, I see.
Chavrusa A: A minor but is obligated lilmod Torah, here an obligation on the father! It means even the minor himself doesn’t yet have any obligations, but there is an obligation on the father, that even if the child is still small, already “ulimadtem otam et bneichem ledaber bam”. From when does one know with a minor? Apparently simply, because an adult is already a person for himself. That means when the father says “come learn” and the child comes, then he becomes a minor. I will go here mentioned in “ulimadtem otam et bneichem”.
Novel Idea: The Obligation of Chinuch Perhaps Stems from “Ulimadtem Otam Et Bneichem”
Chavrusa A: I think perhaps one can think that the entire source of the obligation of chinuch perhaps comes from here. That means when one takes him “ulimadtem otam et bneichem” and is mechanech bemitzvot, it’s also a part of what the Torah says, and therefore it’s understood why he began with who is exempt. A general rule: women, slaves, and usually the third in these groups: minors are exempt… minors are not completely exempt, that means themselves from their own perspective perhaps exempt, but the father has an obligation to teach them even when he is small, as it states “ulimadtem otam et bneichem”.
Discussion: The Difference Between Chinuch and Torah Study
Chavrusa B: But know, because chinuch is not a mitzvah of teaching something, but is a mitzvah of doing the mitzvah with him. Or, I mean that this brings him greatly into being accustomed to doing, it’s a lot limited. It’s probably the same, that it’s the same reason, why… that it expresses time “ulimadtem otam et bneichem” this can mean chinuch, habit… could be so…
But however, the mitzvah of chinuch, is that the father should teach him about the four species. And the father should take his hand, he himself the four species his hand. And with this he teaches him. With this he becomes somewhat accustomed, yes.
Novel Idea: “Shekol Hachayav Lilmod Chayav Lelamed” — Lelamed as Completion of Lilmod
Chavrusa A: I remember there is a dispute among Rishonim, because the man deamar says the father is obligated to be mechanech the son, I know for the job to be with this book. The Rabi Hameater says, “ve’eino isha chayevet lelamed et benah”, on the father has an obligation, but one says this exactly so, that if it were an obligation of the child, would he perhaps if there is no father, would the mother have had the obligation.
But the mother doesn’t have the obligation lilmod, she doesn’t need to teach her son. The obligation is specifically on the father, shekol hachayav lilmod chayav lelamed. That means, we assume that a woman is exempt.
Chavrusa B: That’s interesting, that this has to do with what we spoke about. Lilmod and lelamed are two separate concepts. That’s very good, that’s a tremendous thing.
Chavrusa A: The Rambam looks at lelamed as like a completion of lilmod. A person begins to learn when he still can’t well, he must learn himself. But once he knows well, that’s the natural continuation of learning, that one teaches other people. So the father who has a mitzvah lilmod, has a mitzvah lelamed. But the woman is removed from this, because she doesn’t have any obligation lilmod.
Chavrusa B: In the Gemara there is more than one teaching, but you say very well that this is perhaps the meaning of the teaching. Yes, I mean so it appears later also.
Chapter 1 Law 2: The Obligation to Teach One’s Son and Grandson
The Rambam says further, keshem she’adam chayav lelamed et beno… but he said before that this is a law regarding your children. It’s not specifically a law regarding your children. Rather, keshem she’adam chayav lelamed et beno, just as one is obligated “ulimadtem otam et bneichem”, your children. Your children doesn’t mean only your children, it also means your grandchildren. kach hu chayav lelamed et ben beno, he is also obligated to learn with his grandchild, shene’emar “vehodatem levanecha velivnei vanecha”.
There it speaks about making known the story of the Exodus from Egypt, but we see that the Rambam learns… or perhaps one speaks there of teaching the principles of faith, or what? The standing at Mount Sinai. I mean so, “vehiyu nachon lisheloshet hayamim”, “asher hayita omed lifnei Hashem Elokecha beChorev”. So in Chorev, the day of the giving of the Torah, they learned Torah. So it comes out that this is a mitzvah to learn Torah. One must make known to the generations that the forefathers learned Torah. So it comes out that the reference is to the standing at Mount Sinai. So it appears that ben beno specifically, ben bito there is no obligation.
But wait, I don’t see that it’s specifically ben beno, it’s still confusing. No, but he will yes enumerate what he must, here is a part.
The Obligation on Every Sage — To Teach All Students
He says further, velo beno uven beno bilvad. He says further, the concept of learning with your children doesn’t mean only that one must learn with the children, ela mitzvah al kol chacham vechacham miYisrael lelamed et kol hatalmidim. It’s a mitzvah that whoever can learn should teach other people.
Because it’s certainly building, shene’emar “veshinantem levanecha”, and “levanecha” simply means actually your children, but in the oral tradition the Chazal learned halacha leMoshe miSinai, that they received that “levanecha” means “elu talmidecha”, shehatalmidim kruyim banim, shene’emar, and the Rambam brings there a clear verse “vayetze’u bnei hanevi’im”, and “bnei hanevi’im” means those who are accustomed to prophecy, those who are preparing themselves.
Laws of Torah Study Chapter 1 — Laws 2 and 3: “Veshinantem Levanecha”, the Law of Priority, and the Obligation to Hire a Teacher
Law 2: “Veshinantem Levanecha” — Students, Children, and the Law of Priority
“Veshinantem Levanecha” Means Students
We see that essentially “veshinantem levanecha” doesn’t necessarily mean one should learn with the children, but what does it mean? One should learn with the students. It’s a mitzvah from the Torah that something one must be melamed. Every Jew must learn, every sage, he says. Perhaps not every Jew, it can’t be. It’s certainly not that you should pass over your ignoramuses to other people, it’s not a good conduct. One who is a sage…
It’s interesting, because by the child one doesn’t say if he is a sage. It appears that every father is sage enough for his child. Perhaps we’ll soon see that he must yes hire a sage for his own child. One who is not a sage, indeed he shouldn’t learn, he should… but for children indeed, even if he isn’t a sage, he can say “Torah tziva lanu Moshe”. But it appears that there is no obligation on a Jew to say “Torah tziva lanu Moshe” to other people.
The Question of “Bnei Banecha”
But let’s now go to law three, I want to once find here that the Rambam says, let’s finish with law three and then we’ll see with the rabbis further. Okay, if I now say that it’s not necessarily that one must learn with the children, one must learn with students, but let’s just see what is with “bnei banecha”? It states indeed yes “levanecha velivnei vanecha”. And it states indeed yes several times “levanecha”. You indeed said that “banecha” has a sort of inclusion that it also means students, but we see that the Torah means primarily the children. What is the simple meaning?
The Rambam’s Answer: The Law of Priority
The Rambam says that it’s not the simple meaning that one is only obligated for the children, but there is a law of priority: “lehakdim beno leben beno, ben beno leben chaveiro”. It’s a law of priority. The Torah writes more times “levanecha”, “bnei banecha” is stated only once, and students is only a teaching where there it is only hinted at in the verse, because the Torah wants to teach us the law of priority. But it’s not that one is exempt from the others, but it’s a law of priority.
Just as for example there is a law of to whom one must first give tzedakah, the obligation is for everyone, but we are taught who is more important, who is more significant. So too, if a person has a choice whether he should learn with a stranger or he should learn with his child, first he must learn with his child. That is one answer.
The Second Distinction: The Obligation to Hire a Teacher
The next thing is an even simpler answer to the same question. So it appears, these are two distinctions. Because the obligation of the child is more important, it is like a law of priority, it brings about another way. That what? That “chayav liskor melamed livno lelomdo”. If a father cannot himself well teach the child, or he cannot, he must hire a teacher for his son to teach him. But a ben chaveiro there is no such obligation, there is no obligation to hire teachers for other people. “ve’eino chayav lelamed ben chaveiro ela bechinam”.
Continuation of Lecture on Hilchos Talmud Torah
for another person’s son is only a din (law), that because you know how to learn, you should be mezakeh (give merit to) other people, you should learn with other people. But there is no din that the obligation lies upon you, therefore if you cannot do it yourself you would need to hire a shaliach (agent). These are two distinctions, yes, in the distinction between others and one’s own son.
The Question of a Source
It’s interesting, because this is not a source. I mean that it is indeed simple in the matter, but I haven’t seen that he brings a source in the Gemara for the fact that one is obligated to hire a melamed (teacher). On the contrary, it says that the takana (enactment) of Yehoshua ben Gamla was that they bring a melamed for the entire city, for whoever’s father cannot teach him. The Rambam certainly had a source, he doesn’t just write such a thing arbitrarily. But apparently it is indeed very simple, that if you have an obligation and you cannot… One doesn’t say that you have an esrog and you don’t have a lulav, there in Eretz Yisrael. You have an obligation that you should learn with your child. You cannot? Do it through an agent. When you hire a melamed, that is the simple meaning, he merely becomes an agent, he is doing a mitzvah here.
Discussion: Is There an Obligation to Hire for Other Jews?
Speaker 1: Yes, but that is the question. Rabbi Yehoshua ben Gamla made a takana that he made it easier for Jews, he removed the burden of livelihood from people. If so, I ask you a question. The Rambam says, he says a distinction in the obligation. Every Jew is obligated to learn if he can. He says a distinction in the obligation, that one must hire for all children of all Jews. If so, must one hire a melamed for other Jews? According to the words you are saying, that everyone who can must hire a melamed also, just like the mitzvah of tzedakah for example, that there must be an obligation on every Jew to hire a melamed for every other Jew who cannot, so he should learn. But we don’t see it that way.
Speaker 2: You know what I said about the Rambam? The Rambam says, your son you are obligated. If you cannot, you must hire someone who can. For someone else’s son you are not obligated. You are right, there is perhaps a takana, but you are not obligated. This is not… One understands that this is a new chiddush (novel insight). Do you understand what I’m saying? I mean that this is not a chacham (scholar).
Speaker 1: Ah, I mean that this is also something that is hinted at, the Rambam doesn’t say it clearly, that there is a distinction between a chacham and not a chacham. A chacham must learn with everyone, and one who is not a chacham must learn with the children by hiring a melamed. With his own children, but not with all other people’s children.
Speaker 2: Okay.
Story with Rav Chaim Kanievsky and Rav Gedalya Nadel
It doesn’t say, we don’t see a clear source in the Gemara that one must pay money for a melamed. Everyone struggles with the source of the halacha. There is perhaps a Midrash Rabbah, it says “tzav es bnei Yisrael al Talmud Torah” (command the children of Israel regarding Torah study), Maseches Bava Basra, I see the source citations say so. But he answers well the source citations, all the things that they say as a source.
Have you ever heard from whom he tells a story? Just so, Rav Shaul Yatzils told the story that he was once a neighbor, a relative of Rav Chaim Kanievsky, not a relative, a nephew. And they say that he, Rav Chaim Kanievsky wrote a sefer “Kiryas Melech” on the sources of the Rambam, how the Rambam wrote the phrases he brings a source. He says, that one day he was standing there, and Rav Gedalya Nadel was a neighbor there, and he asks, go to Rav Chaim, ask him that he should send me the sefer “Kiryas Melech”. And I want to tell, I was a young boy, a bachur of fourteen, and I went to Rav Chaim, and I tell him, Rav Gedalya is here for a sefer. So Rav Chaim simply sent him the sefer. Once, the student he already threw out, he doesn’t hold of my sefer. So he sent it again. So he sent, he brings over the sefer to Rav Gedalya, and Rav Gedalya looks in, he tells him, go back and tell him that where one needs him he doesn’t help.
“Ela B’chinam” — What Does This Mean?
Or one can say this way, the same thing here, you don’t find a distinction. The Rambam understood something that for one’s own child one is obligated even to pay money for another, and for someone else’s child one is obligated to teach for free. Also the “ela b’chinam” (only for free) that the Rambam says, one must see, that one may not take money. Others say that one may take money for another reason perhaps, because he is a worker, yes? But this way that one may take money the Rambam will speak about later. This is that “ela b’chinam” means that one is obligated to teach for free, not only that one should not pay money for the other person, but even when he learns himself he should teach for free. That is the simple meaning of “ela b’chinam”.
Obligation to Hire a Melamed for Grandchildren
Apparently, the Beis Yosef brings that the Shulchan Aruch in chapter 6 brings this regarding grandchildren, that for a grandchild, ben beno, there is also an obligation to hire a melamed. One can hear that the Rambam expressed himself that regarding children it says more clearly, more times, and regarding grandchildren it says only once. There is a priority. The Rambam says that one need not pay.
Discussion: If a Father Learns Partially with His Child
Speaker 1: I also think what does it mean a Jew who is a chacham and he learns with his children, but he doesn’t learn enough, he doesn’t learn twenty-four hours. He still has an obligation to the side. He learned two hours with his child, must he still hire a melamed for the remaining time?
Speaker 2: We need to know, we didn’t have a measure in the learning, because one can say that you must learn with him enough until he becomes a great talmid chacham. But we weren’t given the measure. But to answer the question, if one can understand the Rambam, one need not ask further about the measure.
Speaker 1: Okay, let us first learn this, the definition of the halacha, what one practices a bit here halacha l’ma’aseh (practical law).
Discussion: Obligation to Pay Tuition
Speaker 1: Another thing that one can think about right here is, the thing that one must judge in the simple meaning, if in another way he doesn’t have learning. What I mean to say is, if a Jew has a heter (permission) not to pay his tuition, but can one tell him, that you are obligated to me to pay tuition? Because you have an obligation to hire a melamed for your children. Because he can say, that if I don’t have time, my son is an am ha’aretz (ignoramus), do I have an obligation to hire. But today that there are Talmud Torahs, paying is an important thing, God forbid I don’t mean here to promote not paying, it’s not a mentchlich (decent) thing, why should another person suffer because I don’t have who. But it could be that the din of hiring, there is a distinction between paying…
Speaker 2: Okay, don’t go into the obligation for me. Okay, what is the obligation? The obligation is that you should give someone to pay. Okay. The obligation becomes that if you don’t learn, another should learn with him. But if another already learns with him, there is no din to pay him. It’s a din that you should not let your son be an am ha’aretz. If there is no melamed, let someone be the melamed.
There are commentators who learn that it is indeed a mitzvah, that it becomes like an obligation. He becomes like an agent, shaliach shel adam k’moso (a person’s agent is like himself), he becomes a hand working like the homeowner, he becomes employed by him. It becomes like an obligation. There is such a definition of a mitzvah that obligates giving out money, and there is what does not obligate giving out money. Talmud Torah is a great thing, I don’t know what the rule is here, but there is such an opinion that there is an obligation to give out money for this. It’s not just a mitzvah that one can, one cannot, he must pay.
Speaker 1: I would tell you that apparently, the truth is that no one fulfills with hiring a melamed, because one who hires a melamed, simply he sends him to cheder and he doesn’t look after the children himself, he doesn’t learn with him, it’s almost not possible for a child to grow. And the hour that the father learns with the children, many times one accomplishes more than the fifty hours that he learns with the melamed. If you hire him a private melamed, it is truly an obligation. If the cheder provides the building blocks, but you see that he needs it l’chatchila (ideally), it is obligatory. You don’t fulfill with paying the minimum not to be an am ha’aretz.
Halacha 3: “Mi She’lo Limdo Aviv” — Obligation to Learn Oneself
But the Rambam has here a piece of reasoning. He says, if there is an obligation that the father should teach me, perhaps a person will say, “if my father taught me, and when I come and I become a bar chiyuva (one obligated), and here the Rambam says “mi she’lo limdo aviv” (one whose father did not teach him) — one whose father did not teach him, he is not exempt, rather “chayav lilmod es atzmo k’sheyakir” (obligated to teach himself when he recognizes). “K’sheyakir” means when he has realized that he still cannot. But when he is smart enough, when he can learn on his own. Perhaps even specifically, perhaps he means to say even when he is not yet a complete…
Hilchos Talmud Torah, Chapter 1 — Halacha 3 (continued) and Halacha 4: Obligation to Learn Oneself, Study Precedes Action, and the Law of Priority
Halacha 3 (continued): “Mi She’lo Lamdo Aviv — Chayav Lilmod Es Atzmo K’sheyakir”
Therefore there is such a thing, if the father didn’t take care and the beis din didn’t take care, a person must take care when he comes and becomes a bar chiyuva.
So the Rambam says, “mi she’lo lamdo aviv” — one whose father did not teach him, he is not exempt, rather “chayav lilmod es atzmo k’sheyakir”. “K’sheyakir” means when he has realized that he also cannot, or when he is smart enough, when he can learn on his own. Perhaps even by intelligence, perhaps he means this to say, perhaps even when he is not yet an adult.
The Rambam Will Later Speak About the Essential Mitzvah of Torah Study
The Rambam will later speak about the essential mitzvah of Torah study. Here he only says that the part of being a teacher, every Jew must be taught Torah. So he says just as a father is obligated lilmod es beno Torah (to teach his son Torah), just like with the rules of how many hours a day, he will say later, you have an obligation to be your own father as well. If you didn’t have a father, you have an obligation to be your own father. You must teach yourself “k’sheyakir”, as it says, “ul’madtem osam u’shmartem la’asos” (and you shall learn them and observe to do them).
How Do We Learn This from the Verse?
How do we learn this from the verse? Perhaps that the… yes, “ul’madtem” and “u’shmartem la’asos”. Perhaps he means to say this way, that just as the purpose of learning is to come to be able to do the mitzvos, you cannot say, even if one will say that you find a way out, already, you are unfortunately an ones (unavoidable circumstance), you didn’t learn for years, but you must know what to do mitzvos, you must learn on your own in order to know the mitzvos.
“Talmud Kodem L’Ma’aseh” — What Does “Kodem” Mean?
I mean that this comes out from the continuation. So he says further, “v’chen atah motzei b’chol makom” (and so you find everywhere), regarding this you find in general that “Talmud kodem l’ma’aseh” (study precedes action). That study is more important. Does “kodem” mean it is first in time, it comes earlier, or it is more important? He says “kodem b’zman” (first in time), it seems. That study… is he already obligated to put on tefillin even before he learned hilchos tefillin? No, he learned, he knows that he must put on tefillin. It could be that “kodem” means more important than action. “She’hatalmud mevi lidei ma’aseh” (that study leads to action), because study leads to action. When one learns one knows what to do, one knows to do mitzvos. “V’ein hama’aseh mevi lidei Talmud” (and action does not lead to study) — action does not lead to study. Doing mitzvos does not bring that one should be able to learn. You can daven very sincerely, but it won’t make you understand learning.
Discussion: The Gemara’s Language “Gadol” Versus the Rambam’s Language “Kodem”
Speaker 1: But apparently the difficulty with the Rambam that you said, that the Rambam doesn’t speak about this. The Gemara brings an inquiry whether study is greater or action is greater. But here it doesn’t say greater, here it says precedes. Precedes can mean until one is obligated to learn, I must know what to do.
Study is a Foundation for All Other Mitzvos
I mean that there is an interesting thing, because study is itself an action also. Study is a mitzvah, it is a mitzvah of learning Torah. But it could be that the point here is, he says that study is important like all other mitzvos. Study is, in this world one eats their fruits, it is one of the mitzvos. There is a mitzvah of lending with grace, and I work in order to be able to lend money to people, I don’t have time to learn. No, he says but no, because study is a foundation for all other mitzvos, just as in study there are all 613 mitzvos. Besides that it is one mitzvah, it is a foundation of the Torah. Therefore the Rambam placed it in Sefer HaMada, which is the foundations of the Torah.
Novel Insight: “K’sheyakir” Can Mean Even Before Bar Mitzvah
Ah, perhaps I’m thinking a new interpretation, I’m thinking a new chiddush. Because there is a second language of “misheyakir”, what is this misheyakir ben chayav lilmedo (from when he recognizes a son is obligated to teach him)? I think that perhaps there is a great chiddush. We learned at the beginning that a minor works for learning Torah, it is a new din, “um’lamdim osam” (and we teach them), simply so it is an obligation for the father upon the minor. It could be misheyakir means even if he is older than eleven twelve, and it says that his father did not teach him, he is obligated himself to find a melamed who should teach him. And why is study before action? Before he is obligated in action he is already obligated in study.
Speaker 2: My son, it’s a truth, it’s a beautiful teaching. But I mean that the thing is… in short, but he says that study is a foundation for all other mitzvos, but other mitzvos are not a foundation for other mitzvos. It means, every mitzvah is a mitzvah for itself, but study is much greater because it is a foundation for all other mitzvos. But what you’re saying, friend, that misheyakir you say that even before many forms he is a bar chiyuva. It could be. But others do speak about the obligatory event when one becomes an adult. But still, perhaps one can also say the opposite, that an adult who is still misheyakir is also exempt, and one can make it apparently with this. It’s not dependent on the din of adult, it’s dependent on something new — misheyakir.
The Language “K’sheyakir” by Avraham Avinu
He cites the language, from misheyakir it says by Avraham Avinu, “hikir es boro” (recognized his Creator). Ah, and the language says, there is an interesting thing that I point out to Rav Rabinovitch, that it says Avraham Avinu did not have a teacher, but he recognized by himself. And when he recognized, he himself understood that he is obligated. It’s not that someone taught him. His father didn’t teach him.
Halacha 4: Law of Priority — “Hu Kodem L’vno”
The Rambam already said that there is a great law of priority that learning with one’s own child or with one’s own grandchild comes before learning with other students, which is also an obligation. Yes, the Rambam speaks with the law of priority.
When a Person Must Learn Himself and He Has a Son to Teach
The Rambam says, “haya hu lilmod Torah” (if he needs to learn Torah), a person still needs to learn Torah himself, he has not yet completed himself in Torah — later the Rambam will say when one knows one already knows Torah, when one has finished — if a person needs to learn Torah himself, “v’yesh lo ben lilmod Torah” (and he has a son to teach Torah), there is a normal question, a Jew works a whole week, Shabbos he has, everyone can learn and himself have some order of learning that during Shabbos he should become a bit of a talmid chacham. But he has children.
The Rambam says, “hu kodem l’vno” (he precedes his son), the obligation himself, that he himself should be able to learn, is a greater law of priority. “Chayecha kodmim” (your life comes first) and so on. The greatest priority is one’s own. One understands, the Gemara says that the essence of the mitzvah was to teach, but one said that “ein lo lilmod” (he has nothing to learn), that he is obligated himself, one sees that “ein lo lilmod” is a greater obligation than “lilmedo” (to teach him), it is first.
Discussion: About Which Case Are We Speaking?
Speaker 1: But we’re talking about a situation where learning with his child won’t make him a talmid chacham (Torah scholar). For example, if he has a son who is a bar sechel (intelligent), learn with the son. But we’re not talking about my case, we’re talking more about having to put money so that one should be able to go to yeshiva and the other has to work.
Speaker 2: No, no, it can be. For example, he has a boy who is five years old, and he needs to learn Chumash (Pentateuch) with him. By learning with the boy “she’ar ba’alei chayim lo yochelu” (other living creatures shall not eat) which he already knows, he won’t become a talmid chacham. But he has a thirty-year-old bachur (young man), he sits down and he learns, he learns, so that he himself should also learn things that he hasn’t yet learned, so they should both become talmidei chachamim (Torah scholars).
It’s a practical dilemma that people have today. I think I understood the Gemara in Kiddushin that talks about this. It’s not talking about specifically, it’s talking about simple people. About hiring a melamed (teacher) for me or for him? Or sometimes, as the situation was, one was poor, one couldn’t afford yeshiva for everyone. One had to earn the livelihood, and the second had to learn. It’s not specifically the time, it was in the sense of hiring a melamed.
Speaker 1: Or about hiring, or in general, hiring or time and money. It wasn’t permitted, one didn’t work in those times, one had generations.
“If his son is more understanding and insightful than him — his son takes precedence”
Says the Rambam, here stands an interesting chiddush (novel insight): “If his son is more understanding and insightful than him”. If the son is a navon (understanding), he’s a smart child, and he will be maskil (successful) in what he learns more than him, that what he will learn he will be much more successful than the father, then “his son takes precedence”.
It’s very interesting. There is indeed a law of precedence, but there’s also a law that one seeks the tachlis (purpose) of the Torah. One doesn’t seek only your or your child’s tachlis, but one seeks what is better for Klal Yisrael (the Jewish people), for the Torah, the “bigger picture” so to speak. If your son can become a talmid chacham, he comes first. I mean, they already had also the halacha in Hilchos De’os, the Rambam said that a person should have children because perhaps a gadol b’Yisrael (great Torah scholar) will grow up. Every Jew has an obligation, besides that he has an obligation, we may not be “selfish”. We are not here only as “I mean”, I should know that I’ve checked all the “boxes”. One must look at the great tachlis of Klal Yisrael, at the tachlis of the Torah.
Discussion: How much better must the son be?
Speaker 1: It could be that he will say “he takes precedence” only, it could be as you said, perhaps because the older one by you he will understand better. Perhaps he is more wise first. How?
Speaker 2: No, “he takes precedence” is simply “he takes precedence”. Yes, but when does it speak? When they are both equal simply. What is a little better? How much better should the son be? Much better.
“He takes precedence” — even when the son is an iluy (prodigy)
Says the Rambam, but the Rambam makes that “he takes precedence”. A simple humility. Even when he has such a son, such a successful son, an iluy (prodigy). It doesn’t mean that okay, baruch Hashem (thank God), I’m a Jew, well, I’ll be that whatever my sons will learn, and I’ll do a person further, not being able to nullify his Torah with excuses. It’s not the simple meaning that the son can do the “job” instead of you. No. “Just as it is a mitzvah to teach his son, so it is a mitzvah to teach himself”. A person must teach himself, a person must educate himself.
The chiddush of “his son takes precedence” — one looks at the great tachlis
And here it seems your question comes in. I know that the simple meaning that I said Shabbos to my children, that it’s a greater obligation, because one says that my children are more under me than I am. But what is not my doing. Mine doesn’t have the one who feeds. You need to calculate a way to make your own considerations, not the same.
Speaker 1: No, you can’t. That’s just another case, another case. So, let’s say literally that he can’t learn at all, and it’s the question whether to hire a melamed for himself or for another. But the current case speaks apparently to one can at all go with a rebbe, or the checks can the children in yeshiva, won’t go to yeshiva.
Speaker 2: Okay, now, we’re talking. But you can already yes, you can make yourself. It’s a shiur (lesson), you can do something.
Speaker 1: Yes. If that means, that learning should be done before everything. One must already start learning really young. And afterwards one can perhaps start finding work and a career afterwards further. And if one won’t do a shiur, perhaps with a certain shiur one can think to earlier.
Digression: Learning before marriage — the Rambam’s approach
The Rambam is not against getting married first, if he has further he takes marriage before that, he will always be married. The Gemara says before that baruch chayim the world holds, if he already has a heavy aleph in his head. One place from learning he doesn’t have the availability, he doesn’t have the clarity in his head to learn with the same clarity. But… says the Rambam, but… the general rule one must first learn before marriage, and one should marry later, is specifically when one can, but the Rambam is with someone who already has a strong desire, if however, will he struggle so strongly with his yetzer hara (evil inclination)?
Speaker 1: Very interesting. He shouldn’t what struggle with the yetzer hara?
Speaker 2: He says, if he doesn’t have a clear mind further. If he doesn’t have a clear mind, because he can’t learn. Why with his yetzer hara? Anyway, he’s doing anyway. He says but if he becomes okay.
Speaker 1: Yes, but if he can’t, it’s simple that he won’t be able to learn.
Speaker 2: Officially one must have da’as panui (free mind) or lev panui (free heart). Also by a prophet one saw so, there one came one must have hispashtus hada’as (expansion of mind). The borrower won’t be able to learn, because one doesn’t have understanding, and kal vachomer (all the more so) when he has a yetzer hara that disturbs him, one needs twice the fulfillment of Torah.
And we saw that I strongly with the other argument. It’s not at all interesting that the other Jew should understand and achieve.
Hilchos Talmud Torah, Chapter 1 — Halacha 3 (end) and Halacha 4: Having marriage vs. learning; order of education; payment for teaching
—
Halacha 3 (end): Having marriage vs. learning — “his yetzer overcomes him”
Speaker 1: Yes, but if he can’t, it’s simple that he won’t be able to learn. To learn one must have da’as panui or lev panui. Also by a prophet one saw so, one must have harchavat hada’as (expansion of mind). Therefore, if he won’t be able to learn because he doesn’t have a wife and his yetzer is overcoming him, then he is nullifying Torah.
Speaker 2: Very good. And this is not only in Hilchos Ishus (Laws of Marriage), but in Hilchos Talmud Torah. In Hilchos Ishus there is the mitzvah of peru u’revu (be fruitful and multiply), and there it says that one must have other laws. But here it’s very interesting that the Rambam understood that this is apparently also what one learned then, that one doesn’t necessarily have to take out the wife and whatever.
And it’s not simply a yetzer hara, the problem is that he has a yetzer hara, he has foreign thoughts, and it’s not only in having marriage.
Speaker 1: Yes, but the Rambam brings that the Rambam says that one must have marriage. In Hilchos Ishus he says so, when it comes to a certain age, in English, one must have marriage. He says, if he has a fear that his wife will take him away from learning, he may delay, because one who is engaged in a mitzvah is exempt from another mitzvah. Says the Rambam, but not forever, because you know, somewhere one must have marriage. But if there is such a one whose soul desires Torah, and conversely, having marriage will take him away from his service of God, from his complete toil in learning, he can be like Ben Azzai and not have marriage. But he says the condition for this is only if his yetzer is not overcoming him. But if his yetzer is overcoming him, he can’t play a game, he has a great aspiration to learn very diligently, therefore he fights all day. Once you see that there is a yetzer overcoming him, you must yes have marriage.
Discussion: What does “his yetzer overcomes him” mean?
Speaker 2: Very good. But I wanted to explain that the yetzer overcoming him is not necessarily that he has fallen. It means that in such a way, like one who most of the day he is troubled by his yetzer, even if he doesn’t do any sin, even a Lipshitz where the custom is to marry later, normally, when he is a bit more grown, he already has a yetzer, it’s not simple that he doesn’t have any hirhurim (improper thoughts), but he can most of the time learn anyway.
Speaker 1: It could be that most of the time he learns, but not so strongly, perhaps the quality. He doesn’t have, as the Rambam says, “his heart is not free”. He is not calm, he doesn’t learn like a person with a clear head.
Speaker 2: It can also be, it’s interesting, the person thinks that the thing that he must come up there with the four thousand dollars a month is difficult. But it could be that no, the thoughts that keep coming into your head are harder than the millstone around his neck. A person must calculate what is harder for him, the millstone around his neck or the yetzer that is overcoming him. It’s a person himself.
—
Halacha 4: Order of education — from when does his father begin to teach him Torah?
Speaker 1: Because the shiur is the time on the person, and now is the time on the child, can you say? From when does the son begin to learn Torah? One learned that the father has a… or the rebbe… ah, now we’re talking about the father. Ah, the rebbe, one must with the rebbe, with the students also. But it’s interesting, yes, that is not for children. Students is another chapter on the… why not?
Speaker 2: I’ll tell you, from when is the obligation that one should learn with a child? From when… it’s indeed the father’s obligation, he doesn’t say from when does the son begin to learn Torah. But the thing, this is the order of education, the Baraisa that is built on Tractate Sukkah. It could be the education is not a Baraisa that sets out the measures of all mitzvos.
Speaker 1: Yes.
Speaker 2: No, I didn’t swear that I say that a melamed, that a chacham (wise person) must be until he says “Torah tziva lanu Moshe” (Moses commanded us the Torah). This is indeed something that a father, everyone can. It’s indeed an obligation on the father. When he begins to speak, the first words that the child says, should be “Torah tziva lanu Moshe”. And? And the first verse of Parashas Shema. Shema Yisrael and Torah tziva.
Torah tziva lanu Moshe and Shema Yisrael — two fundamental beliefs
Speaker 2: There is indeed a beautiful teaching from the Ramak in the Pardes Rimonim, he says that the two verses are against the two fundamental beliefs that a person must know, which are essentially brought already in Yesodei HaTorah (Foundations of Torah), the two fundamental beliefs: that there is a Creator, that is Shema Yisrael, and that He gave the Torah, the prophecy, the Torah. It makes sense that one teaches him the two verses that contain the fundamental beliefs.
Story with the Noda BiYehuda
Speaker 2: There is the story that the Noda BiYehuda once went around in the monasteries looking for Jewish children who were with the priests, with the Christians. And he came to a place, and the administration said, “No, there are no Jewish children.” He said, “Let me speak a minute to the children.” He went in and said loudly, “Shema Yisrael…” Shema Yisrael is awesome, that a small child knows this, even from a young age. He saw the children who became emotional from the Shema Yisrael, he knew who were Jews.
The order of education: verses, verses
Speaker 2: Already, further, and afterwards he teaches him, after he teaches him Torah tziva and Krias Shema… what does he begin first? Until then?
Speaker 1: Yes.
Speaker 2: When he is a ben shesh (six years old) or ben sheva (seven years old), a child usually begins first says father mother, he can’t yet say any sentence, yes, but he says to him, because one doesn’t speak with the small ones, with smaller children one sees very important, yes, Krias Shema, a verse, a blessing.
Afterwards he teaches him little by little. Afterwards one teaches the child little by little, one teaches him bit by bit verses, verses. This is the order that he sets out, that the first thing that a child learns is verses, Torah shebichsav (Written Torah). One teaches him a verse, a verse from Chumash from the parasha, or, yes, until he is ben shesh or ben sheva.
Discussion: prayers or verses?
Speaker 2: That means, the Rambam doesn’t say like pieces of prayers, like one says today like one says with him Modeh Ani, one says with him blessings. I could be the Rambam held that prayer is something that is kavana (intention), which is not, I don’t know. I could be in the order of education is indeed prayer that he writes there. But in practice prayer is also composed of verses.
Speaker 1: Yes, true. Modeh Ani is precisely not a verse, and it stands in the siddur because one should be able to say it even before netilas yadayim (ritual hand washing).
Speaker 2: Yes, he says a lot, the Modeh Ani is precisely a chiddush. This is indeed by the way, it doesn’t come in here, but Modeh Ani is a blessing. No, it’s already indeed late. A thing that lies on every boy, is indeed a chiddush. First place it doesn’t stand in the Seder HaYom of Rabbi Moshe ben Machir, and literally from Acharonim (later authorities), a chiddush of Acharonim is the Modeh Ani. But it’s a beautiful thing, thanking the Almighty.
Speaker 1: But thanking the Almighty stands yes everywhere. The nusach (version) is a later nusach.
Speaker 2: Yes.
Ben shesh or ben sheva — according to his health
Speaker 2: Until he is ben shesh. So one teaches him verses, verses, until he is ben shesh or ben sheva, when he becomes a child of six seven. Ben sheva I mean generally is usually the mitzvah of chinuch (education). By the way, the Rambam by every mitzvah he has chinuch according to that mitzvah. It says when he can already manage the limbs, and he can already fast.
When he is already six or seven, he is already a bit of a ba’al da’as (person of understanding), says the Rambam according to his health. That means, there is sometimes a child who is already good at six, and there is sometimes a child who needs to be seven or eight. When according to his health, health here means his physical health, yes, according to his physical health, yes, according to the maturity.
He takes him to the melamed of young children
Speaker 2: He takes him to the melamed of young children. So here the Rambam already speaks of a reality, you have such an institution called a melamed tinokos (teacher of young children). Very good, very interesting. He says there is a mitzvah to hire, and here he already speaks of the reality that in every Jewish city there is, after the ordinances of Yehoshua ben Gamla.
Discussion: The father or the melamed?
Speaker 2: And apparently it also wouldn’t really have worked that the father should sit and teach the entire Chumash with the boy. He has indeed something to do. Who was the one who said that… I don’t know if it was true, the father of the Gaon Rabbi Chaim Volozhiner said “How was I privileged to such Torah?” But one must say that it’s a very small minority that succeeded, because a father is usually… There is no father who is not a talmid chacham, and also a talmid chacham has the obligations of his own learning. How is there a father who can’t really free himself?
And it’s not so. When he is still small, the “Torah tziva lanu Moshe” is not something that one does all day. From time to time, when the father plays normally with the child, he learns instead of just singing to him, he says to him “Torah tziva”. But once you actually need a way during length, he can’t arrange, because he wants to learn himself, etc. I don’t believe that it was ever a reality that literally the father was with him. Perhaps he made himself fulfill with a little, but the normal thing was a simple melamed whose job this is, and not the father who also has a job.
Discussion: The mother or the father?
Lecture on Rambam’s Laws of Torah Study, Chapter 1
Speaker 1: It’s interesting, he said earlier that the mother doesn’t have the obligation. For example, why shouldn’t the mother be the one who says “Torah tzivah”? I mean, and doesn’t the mother fulfill the mitzvah here according to the Rambam? Generally, the mothers do it more. But he said that the obligation, when one says “Torah tzivah” and fulfills the mitzvah of “u’limadetem otam et bneichem,” this is how it looks, and the mitzvah is on the father. No, it’s a matter. It turns out that when one thinks, should the father or the mother say “Torah tzivah” with the child? You can say that the Rambam says, you have an obligation, she doesn’t have an obligation. You do the mitzvah, why should you let your wife? It’s also an important thing, but she doesn’t do it to fulfill a mitzvat aseh, you fulfill the mitzvat aseh.
Speaker 2: I mean mainly that the father needs to work to make money so that one can pay the teacher. I remember I was in kollel, it was a certain time of year, a man consulted with one of the roshei kollel, and he gave him the Rambam’s ruling from today, and he told him “say ‘Torah tzivah’ with him, you will fulfill a mitzvah.” Very good.
Speaker 1: I mean you said earlier, I mean it’s a bit gender-take, because you’re saying that the mother does it with him already as an agent.
Speaker 2: Okay.
—
Halacha 4 (continued): Payment for Teaching — Written Torah vs. Oral Torah
The Father’s Obligation to Pay a Teacher
Speaker 2: Yes, the Rambam says further: “Since it is the custom of the land to hire teachers of children for payment”. What is a teacher of children? If there is… there is a custom of the land, how does the teacher get paid at all, interesting?
Speaker 1: Is there a mitzvah to think.
Speaker 2: And how does he live?
Speaker 1: Who does he see?
Speaker 2: Does he have another livelihood?
Speaker 1: Or he means with the teacher.
Speaker 2: Very good.
Speaker 1: There’s a problem, that essentially there’s a reason why one may not receive money, which the Rambam will now say.
Speaker 2: And so the Rambam says, behold, it is the custom of the land to hire teachers of children for payment, that the teacher should receive payment for teaching, he gives him his payment, because the father must pay, because this is the custom of the land.
And he is obligated to teach him for payment. The father must hire a teacher. Until when must the father spend money for a teacher? Until he reads the entire Written Torah. Until he learns the entire Written Torah. But for Oral Torah the father no longer needs to hire for money. Because it’s not apparently regarding halacha 4, that one may not take money for it.
The Permission for Payment for Teaching Written Torah
Speaker 2: But here one needs to know, halacha l’maaseh a fact according to the Rambam, I don’t know what the Shulchan Aruch says about the reasons for the custom. I don’t know so, but apparently the halacha still remains true, that if one sends a child to a cheder where they don’t learn any Written Torah, or cantillation marks are not really part of the learning, and for cantillation marks one may take payment.
So for cantillation marks you don’t have a problem, because as long as we’re learning Written Torah, you can say that the money given to the teacher is payment for time lost, if he receives more than payment for time lost, the extra is for teaching cantillation, for teaching cantillation marks. And so it comes out in Peirush HaMishnayot, it was said it’s better to learn to know the root, but so the Rambam says the halacha l’maaseh.
Where It Is Customary to Teach Written Torah for Payment
Speaker 2: Now he says the halacha, that is, now he said how the order goes in the halacha. But it appears, as this also makes the obligation, because the father cannot say, I want to be stringent about not learning for payment, because until then you don’t have permission, and until then there is permission for the teacher to take money.
Afterwards, where it is customary to teach. Now he will say the halacha, as he said the conclusion of the halacha for the father? He will take the essential halacha. Where it is customary to teach Written Torah for payment, to learn and to teach for payment, one may learn for payment because there are certain permissions. There are certain permissions. The Gemara says an approach that one can take payment for time lost, or payment for time lost or payment for punctuation and cantillation, there are several ways in the Gemara. We don’t know how the Rambam rules, but what practical difference does it make how the Rambam rules? There’s a distinction regarding Oral Torah. Yes?
But Oral Torah — It Is Forbidden to Teach It for Payment
Speaker 1: Yes, but Oral Torah, it is forbidden to teach for payment, there is a prohibition to learn for payment.
Laws of Torah Study, Chapter 1 — Halacha 4 (continued) and Halacha 5
Halacha 4 (continued): Learning Torah for Payment — Written Torah vs. Oral Torah
Speaker 1: Why does one learn for payment? Because there’s some permission. There’s some permission. The Gemara says an approach that one can take payment for time lost, or payment for punctuation and cantillation, there’s a dispute of Amoraim in the Gemara, we don’t know how the Rambam rules, but in practice the halacha is as the Rambam rules, that there’s a distinction between Written Torah and Oral Torah. Yes?
But Oral Torah is forbidden to teach for payment, there is a prohibition to learn for payment, as it says “See, I have taught you statutes and ordinances as Hashem my God commanded me”. Moshe Rabbeinu says to the Jews, “Look, I teach you statutes and ordinances the same way that the Almighty taught me.” To teach you, that Moshe Rabbeinu is here like the archetype of a teacher, he is the example of a teacher. “Just as I learned for free, so too you should teach for free to the generations”. Just as I learned for free, so should you learn for free. “So too when you teach to the generations, for free just as you learned from me”. When you will teach further, you should learn from me.
Moshe Rabbeinu as the Archetype of a Teacher
It’s very beautiful, it appears as if when a Jew learns with anyone, he is like Moshe Rabbeinu, and Moshe Rabbeinu is the copy of the Almighty, as it were. When you learn, you must think you are now going in the ways of God, the Almighty learns with Moshe, Moshe learns with you, and you learn further.
This also fits with the language “as He commanded me,” which we learned in the introduction that “mitzvah” is Oral Torah. About this he says, therefore this is specifically relevant to Oral Torah, because “as Hashem my God commanded me.” Unlike the other Written Torah matters, the Jews wrote down the language, and they reviewed it themselves, but Oral Torah Moshe Rabbeinu had to go over with them and learn it thoroughly, and there he was the essential teacher, and this is regarding Oral Torah.
Digression: Practical Application — Supporting Shiurim
From here comes evidence for our shiur, that we learn here for free, because we’re turning here the Oral Torah, and there is indeed the Rambam, the essential Oral Torah. But I always tell you for those who should support the shiurim, this doesn’t mean that one may not pay money l’chatchila to come to the video or to the audio to listen, but every single person is obligated to fulfill the mitzvah of “lilmod,” this obligates everyone. And “lilmod” means even if it costs you money. True, it doesn’t cost you, the maggid shiur doesn’t cost you, but it costs money to buy all the things one needs to be able to live. So if someone supports the shiur, he fulfills “lilmod” for free. Not that he pays for the Torah, no one pays God forbid for the Torah. Rather the one who supports the shiur, he fulfills the mitzvah of teaching Torah to others for free.
I mean it can be like the teacher gets paid for the cantillation marks, first of all, there’s time here, recording, downloading the shiurim, for that one may indeed receive money. And also, we throw in sometimes a little story, a Torah thought, and for that one may indeed get paid. We get paid only for the little stories. If not, let us be told. If you have benefit from the shiur, you can send us a link, because there is a way to make an official system of making an address for each shiur, which will already be, with God’s help, in the new year it will come out properly already.
Priorities — Learning for Payment Is Better Than Not Learning at All
The Rambam says further, on Oral Torah one may not receive payment. The Rambam says, but in reality, “he did not find who would teach him for free” – he doesn’t find who should teach him for free, and the chances are quite high that this will happen, he won’t find who should teach him for free – “let him learn for payment”, yes let him pay, “as it says ‘buy truth'”. For truth, Torah is called truth, for truth one must pay money.
I mean the Rambam says here an awesome thing, that you must know priorities. There is a matter that one should learn for free, very good, but are you going to stand on this and lose for its honor that your son should grow up an am ha’aretz? It’s much more important that your son should indeed learn than to fulfill this piece of halacha. It’s true, but if you don’t find, it’s not an excuse, you won’t get out of the matter of not learning for payment. This is priorities.
This is not only that he’s speaking for his son, he’s also speaking for himself. If he wants to learn himself, yes, for himself or for his son, yes. “Teach him” means him, or one is teaching the son. About whom is he holding in the middle of speaking? He says, yes, yes, that because it says “buy truth” is already an excuse. Everyone would have wanted to have his life’s salary, and he would have been a teacher for payment, and he could have continued to be a teacher for free.
The Rambam as the Ba’al HaShmuah — He Himself Fulfilled It
So until here we have learned the essential obligation of Torah study, who is obligated, and how much one is obligated to pay for it, and so on. By the way, it’s very beautiful, because the Rambam is the ba’al hashmuah, and the Rambam himself indeed never took any money for learning, and he says it himself several times, and in Avot he has a spirit about this that the Rambam didn’t take any money for learning, and his brother R’ David helped him, supported him, or he was a doctor, the Rambam was very sharp about this. And also in the Gemara one sees various, yes, Amoraim who worked hard, and the learning was not for money.
Our shiur, or the shiurim that are from laypeople, fulfill the halacha much more than the Talmud Torahs and the kollelim. Everyone who almost takes the shiur, no one receives any money, and we pay the kollel of Yesodot Hashem, this is indeed even fulfilling the mitzvah of learning for free.
Yes, it’s very interesting. Until now was the obligation. Now the Rambam will apparently learn from the obligation of the person himself, not from the “lilmod” from which also comes out students and so on. Until the end of the chapter is essentially the essence of the obligation of Torah study. Ah, he started earlier with who is exempt, and afterwards he said a bit about when one is obligated, but now he will go more into the matter, which sort of person.
—
Halacha 5: Every Jewish Man Is Obligated in Torah Study
Every Jew Is Obligated — Without Exception
Every Jewish man is obligated in Torah study, whether poor or rich. He brings this from a Gemara that a poor person said that he couldn’t learn, they told him, were you a greater poor person than…
Or poor, was he a great poor person? Or Hillel? Ah, what does the Gemara say about Hillel? That he stood there in the snow on the roof?
Whether rich, whether a person who is whole in his body, or a ba’al yisurim, which the Rambam said earlier in Laws of Character Traits, that when a person is a ba’al yisurim it’s harder for him to learn, but still he must learn, as much as he can.
Whether a bachelor, whether one who hasn’t yet married, when then his yetzer overpowers him, or… or just so, whether young, whether old, whether old, not to say let me first work a few years and make a lot of money and afterwards retire and become a Torah scholar. A question now obligated, a question say nothing, his strength has weakened, he is also obligated.
The Rambam goes further, even a poor person who is supported by charity, even one unfortunately who is poor, and he must go around knocking on doors for money. And the greatest novelty there, I don’t have time. Even a ba’al isha u’vanim, even one who has a wife and children… a couple with children who already has a yoke upon them, for whom the Rambam said earlier, for him it’s harder to learn. He is obligated to set aside time for Torah study day and night.
The Distinction Between “All the Entire Torah” and “Setting Times”
This appears as even if you didn’t have earlier the obligation that you must know all the entire Torah, Written Torah, Oral Torah. So you can’t do that, but you still have an obligation to learn Torah every day, day and night, as it says “and you shall meditate on it day and night”.
Every Jew is obligated, this is the Rambam says a law from the Torah, a law from the halacha, that every morning and every evening, and “you shall meditate on it” doesn’t stand in the Torah, it stands in the Book of Joshua. But to learn a shiur, morning and evening. “Meditate,” what does meditate mean, to think to learn. It means to learn with depth, it doesn’t mean to say words, and not prayer.
Discussion: One Cannot Fulfill with Kriat Shema Alone
There is a dispute of commentators on “you shall meditate on it day and night.” It’s a great dispute, a great dispute. The Rambam doesn’t hold that one can fulfill with Kriat Shema, somewhere the Rambam indeed speaks of it. There is a Gemara there in Gemara Menachot, but the Rambam doesn’t hold that one can fulfill with Kriat Shema. I mean then this is Kriat Shema, it can indeed be with prayer, going to say it, that for example when one says U’va L’Tzion, one says there various verses, which stands in the Rambam, this is essentially an obligation, in order to fulfill this obligation of Torah study.
Therefore one says, after Birkat HaTorah one says Eilu Devarim with pieces of verses. Because with prayer, because with prayer one has inserted already pieces, which are only there in order to fulfill Torah study. Yes, but so one can fulfill the obligation.
And a bit in mind. It’s indeed, one can say that the part of prayer that one must have the most in mind is there in “V’hayu hadevarim ha’eileh,” because as you say, this has to do with Torah study.
Digression: A Story with R’ Avraham Rosenblum
I remember by my Rosh Yeshiva of blessed memory, R’ Avraham Rosenblum, the Rosh Yeshiva in Sha’ar Yosher, there was once some sugya that had to do with kodashim, and I asked during the shiur, I asked some question, and he laughed at me so, started laughing. He tells me, “What do you mean? We say it every day, ‘zevach shelamim’, ‘zevach shelamim’, it should be a certain fulfillment, ‘kol michol’, what are you saying already…” That he made me feel like such a genius, like such a fool. Something that you say for thirty years in a row, I’m not saying yet thirty, I was fifteen then, fifteen years long I say, I say, I say, and one doesn’t pay attention that the non-Jews weren’t allowed to eat. But this is what he said.
What Does “Tamid” Mean — Always or Regularly?
“And you shall teach them and keep to do them” – “day and night”. Apparently it would mean a whole day and a whole night. But there is “tamid,” there is “tamid” which means… I mean when did we have a similar thing already in the Rambam? There is “tamid” means…
I said that we spoke last week, the things, “and you shall kindle a lamp continually.”
No, but how did we have such a matter in the Rambam? Ah, I told him that there is… ah, he speaks there of the spheres that they go continually, and we say that the Torah says that one must learn Torah continually.
Okay, but rabbotai, there is when… perhaps it can be not in our shiur, it can be something else that I learned, that there is when “tamid” means always, and there is regularly, every day a bit. There is what the Rambam learns here that “roughly day and night,” one who has means must learn day and night. But one who doesn’t, should at least every day a bit during the day and a bit at night.
The Rambam says in chapter 3 that one must learn a third of the day Torah, but here he speaks that there is an obligation every day and every night to learn a bit of Torah, this every Jew is obligated. I mean one can add that even kollel young men are obligated.
I mean he allows himself to tease the kollel young men, because they listen less to the shiurim, because it’s a shiur for laypeople.
The Rambam says further, “the great Torah scholars of Israel…”
The Rambam said that one must divide oneself, he indeed mentioned refined Jews.
But I am a great devotee of the holy kollel young men who learn Torah day and night, fortunate is their portion.
—
Halacha 5 (continued): The Great Torah Scholars of Israel — Stories of the Righteous
Why Does the Rambam Bring Stories of the Righteous?
The Rambam goes further in, this is very interesting, it’s connected with what we spoke about.
Laws of Torah Study, Chapter 1, Law 5 (Continued) — Great Sages of Israel Who Worked Hard
And after he begins to count the mitzvah, he begins with stories of tzaddikim. It says that this is how honest Jews actually acted, that it’s never halacha l’tamiyon (a law that goes to waste), this is actually how one conducts oneself.
Great sages of Israel, lofty people were among them, they had all sorts of hard work, they were woodchoppers, some were water drawers, and some… who else was among the Chazal? Hillel the Elder, Hillel the Elder was a woodchopper.
The Rambam’s Listing of Tzaddikim: Examples of Great Ones of Israel
The Rambam goes further into this, this is further connected to the same thing, connected to what we discussed. The Rambam has a plan that he already had, that after relating the mitzvah he begins in order with a listing of tzaddikim. It says that this is how honest Jews actually acted, that there is such a thing as halacha v’ein morin ken (a law but we don’t instruct so), this is actually how one conducts oneself.
Great sages of Israel, if one looks among them, they had to work hard, they were woodchoppers, and some were water drawers. And some, who was among the Chazal, ah, there was a woodchopper? Hillel the Elder was a woodchopper. And Rabbi Yochanan was, I don’t know what, Rabbi Huna was a water drawer. Ah, yes, there was Rabbi Yochanan who was a sandal guard, and a shoemaker, and Rabbi Yitzchak Napcha, and so on.
And among them were blind people, Rava was blind, yes, Rav Yosef, not Rava, Rav Yosef, Rava’s teacher, or Rava’s colleague, somewhat a rabbi. Yes, Rav Yosef was the one who filled the position after Rabbah, he was the teacher of Abaye and Rava. And he was blind, yes? And nevertheless he was engaged in Torah day and night. And not just that he devoted himself to learning Torah, and he is among those who received the tradition person to person from Moshe Rabbeinu.
In the introduction to the book, the Rambam enumerated those who received the tradition, the Rambam says, you should know that among those who received the tradition that he enumerated were Rava, Rav Yosef, and many others, and some of them you wouldn’t say are included in Torah, they are the greatest of the Jewish people. And not all of them were princes who sat on a golden chair, rather they had to work hard.
You shouldn’t think that it’s a big deal to learn even when one works, it’s okay, one can be a lay person’s little shiur. No, one can be the greatest receiver of the tradition.
—
Law 6: Until When Is One Obligated to Learn Torah — Until the Day of Death
The Obligation to Learn Until the Last Day
Now, another thing, until when is one obligated to learn Torah? Until when is one obligated to learn Torah? The Rambam says, until the day of one’s death. Do you understand? From when do you know that you’re exempt? If you feel that you’re dying, you should know that you’re already dead now. Until the day of one’s death, that day… does he think he’ll be exempt then? This is Moshe Rabbeinu, even the day he died he still managed to write the thirteen Torah scrolls.
How three? What does he understand? It’s not just pen yisaron v’yavo’u kol yemei chayecha. It means the gathering at Mount Sinai, it means the review of Torah, you should always review all the days of your life.
The Ramban’s Explanation: The Nature of Forgetting
All the time, the Ramban says, very beautiful words, “u’limadtem otam et bneichem v’et bnei bneichem”, what’s the connection? Yes, yes, he’s speaking here about reviewing Torah study with children. The Ramban says, here he says very important words, why indeed? Because as long as it won’t be forgotten from his heart, the forgetting. If it weren’t for the nature that Hashem placed in us of forgetting, that a person can forget, then yes, a person would say, “I already know the entire Torah,” and he’s finished. But yes, one forgets, so one must learn all the time, one must always know Torah.
Here too, how does one derive it from this verse, “pen tishkach et hadevarim”, how can it be that all the days of your life is about pen tishkach et hadevarim? The reason why all the days of your life is because pen tishkach et hadevarim, because you can forget. It’s certainly necessary that it shouldn’t be forgotten from his heart all the days of your life, so the only way is you will learn all the days of your life, there’s no other way.
And from this there’s also a proof apparently, that we’re not just talking here about the Ten Commandments, because a person can remember the Ten Commandments. When there’s pen tishkach et hadevarim, it must be that we’re talking about Torah study broadly and comprehensively.
The author of Torat Menachem, he learned that perhaps he had a source from Chazal, but as it appears in Talmud Torah, they think that he didn’t have a source, it’s already stated earlier there, that the Ramban is the source of this powerful idea. That one sees the greatness of the mitzvah of Torah study.
Practical Mussar: One Never Finishes
Well good, this is also an important principle, people don’t know this. People think that he learned as a bachur, as a young married man, and he’s finished with his portion. As long as you won’t forget, you won’t forget, is not the truth. Yes, I know people who learned a bit as a bachur and a bit as a young married man, they’re completely resentful. One must always learn, and on the contrary, if one learns a bit one realizes that what one learned as a bachur is literally nothing. One forgets, perhaps it’s good that one forgets it already. According to the standards in a yeshiva, already, he not only knew the seven pages of Bava Basra, he knew thirty pages of Bava Basra. Compared to how great Torah is, what is that? From this one can see how one must learn the entire Torah. Very good.
—
Laws 7-8: The Order of Study — Division into Three Parts
The Three Parts of Study
The Rambam says, how does one learn Torah? That is, you have the four hours day and night, what do you do with them? The Rambam says, the order is thus, divide it into thirds, it should be divided into three. A third in Written Torah, a third Written Torah, a third Oral Torah. Oral Torah means the Rambam, right? The general principles of halacha, the Mishnayos? It doesn’t mean Gemara, because the third is Gemara. Perhaps the Rambam means, he means Mishnayos, right? Or the Rambam, the general principles of halacha that were received from Moshe Rabbeinu. And the third, and another third, and a third, the last third…
Ah, again, I say in Written Torah means Written Torah, yes, Scripture, Torah Prophets Writings. Oral Torah is not everything one needs to know until halacha. Just as the Rambam would say that my book Mishneh Torah is Oral Torah, or Mishnah. Yes, yes.
What “Talmud” Means According to the Rambam
And a third is understanding the sugya. He says thus: “to understand and comprehend the end of a matter from its beginning”. Understanding the end of the matter, the end of the matter means the halacha, the end of the study from its beginning. How does one know for example that an esrog is a pri etz hadar? With all sorts of ways that the Gemara derives it. “And derive one thing from another and compare one thing to another”. Deriving one thing from another, and comparing one thing to another. “Derive one thing from another” means extracting, one from general and specific. “And compare one thing to another” means the thirteen principles by which the Torah is expounded. Perhaps “to know the essence of the principles”, until he understands what is the essence of the principles. This is interesting. I mean the root, as you say, as it says the essence in the halacha, the rules that were received, “how prohibition and permission are derived”, how one reaches the conclusion of what is forbidden and permitted, “and similar matters that are learned from the received tradition”. Things that were derived from the received tradition.
From the received tradition means the essence of Oral Torah. Ah, it could be that he means to say that he’s making a new question, he needs to know how to rule. Also what was received, the things that are halacha l’Moshe miSinai, I thought he means to say that the Rambam said in the introduction to the Commentary on the Mishnah, he learned in the Rambam’s introduction, that even the things that are halacha l’Moshe miSinai there’s also room to rely. I thought he means to say that the Rambam is explaining here that it’s better. It means, according to what was learned, that he can innovate new halachos, he can rule on a new question.
Very good. “In this manner he is called a talmid”, he is called a student. Very interesting. This is what the Gemara does, but the Rambam says that this may never be finished. Essentially, what is Reb Chaim or what is Reb Nachum? The later Rambams, approximately the same type of learning, of going in and making distinctions and making analytical studies. Understanding analytical studies, but with the purpose of knowing “the end of a matter from its beginning”. “Better is the end of a matter than its beginning”.
I don’t want to go too much into “the end of a matter from its beginning”. The simple explanation is that one should know the simple meaning, but I want to see what the Rambam says about “better is the end of a matter”. “He will be elevated and comprehend”, this is the language of the verse, “he will be elevated and comprehend the end of a matter from its beginning”. No, “the end of a matter from its beginning” is the verse, it’s stated in Koheles, you’re telling me. It’s a verse, “better is the end of a matter than its beginning”. I thought you were saying a verse about this. Just as in Laws of Kings and Wars one also knows from Laws of Secrets of Torah. Very interesting.
The Rambam Demands Very Much
And the Rambam gives an example. But he demands very much from a person. A person must know “the entire Torah,” he must know all the halachos, but not only that, he must also be a great scholar. Very good, but this is a third. This is very basic what he says here. A small thing, we learned earlier in Laws of Character Traits that one sleeps a third of the day. So it’s very interesting that we learn to divide things into thirds. In general, according to the middle path everything is also divided into three. There’s one extreme, the other extreme, and the middle way. More of a parable, yes.
The Rambam says further, “and so the Sages established that the Torah should be threefold”. The Torah was… “the Torah is threefold”. Here is already a foundation in Kabbalah, that one says that the Torah is threefold. Yes, this is the sefirah of Tiferes. But now we’re learning the Rambam, not Kabbalah.
Three Hours Work, Nine Hours Torah
Ah, what happens if a Jew wants to learn… there’s a whole world of learning the inner dimension of Torah. We’ll soon see what the Rambam says about it. We’ll soon find out the answer.
It’s not so difficult. In the time that each of us goes about, one can learn entire Scripture and entire Mishnah, or entire Chumash and entire Tanach, and entire Rambam, entire Tanach. This is what you’re talking about, but it’s possible. One spends so much time on Talmud, but… in any case, it’s an old complaint of the Maharal and others, but it’s not… not everyone can learn. One can make an order, do you want to keep up with our shiur? I have two shiurim, one is in Tanach, every day a chapter, and one is a chapter of Rambam, and in about three years one finishes both, Scripture and Mishnah, and then one can come to Talmud.
Fortunate are you who will submit yourselves to Talmud study.
No, but it’s true, it’s true, it’s not so difficult. It’s true, it’s not so difficult. A person makes himself a goal, he wants to finish Tanach, learn a bit of learning, a chapter, finish, not every day learn with all the commentators, simply try to understand the gist of it, as they say, the essence, understand it superficially. Yes.
The Rambam’s Practical Example
The Rambam comes in, it’s worthwhile to say the Rambam. How does the Rambam say: “If one is a craftsman”, if the person is one who works, as you said earlier that ordinary people need to work, need to chop wood to draw water. And what does the Rambam say? “He engages in his work three hours a day”, he should work three hours a day, “and in Torah nine hours”. What is this? We’re talking here about a householder. He learns nine and he works three? How will he feed the nine? He needs to make his Torah permanent and his work temporary, he needs to make the nine into three, and the three into nine.
The Rambam didn’t say the words “his work temporary” and “his Torah permanent”. He said “householder”. He spoke of all the tzaddikim, and he said that one must devote oneself to Torah. The Rambam said that one needs three hours. So three of the nine he fulfills Scripture and Mishnah, but not Talmud.
“In the first three hours he reads Written Torah, and in the second three he reads Oral Torah, and in the last three he contemplates in his mind to understand one thing from another”. That is, you see that when he says Talmud he doesn’t just mean learning the Gemara, but only doing the matter.
Discussion: How Can One “Contemplate in One’s Mind” for Three Hours?
There are commentators who say that there’s another dispute, the Rambam has a different reasoning. It seems to a person, how can he think for three hours about one thing from another? But if he learns the other six hours Written Torah and Oral Torah, he has another three hours what to think about.
No, I mean that the dramas to think about.
No, I said, if one feeds the mind enough with much material, you have what to think about.
No, I was contemplating the wealth, and what else he will learn, and he tries to engage with his other Mishnayos, not to think the world into it.
Laws of Torah Study, Chapter 1, Law 11 (Continued) — Law 15: “And He Divided His Years into Three” — Further Explanations and the Order After One Grows in Wisdom; Laws 16-17: Women Learning Torah
Law 11 (Continued): “And He Divided His Years into Three” — Further Explanations
Talmud as Contemplation — How Can One “Think” for Three Hours?
Speaker 1: He fulfills Scripture and Mishnah, but doesn’t fulfill Talmud. It could be that he learns Gemara, so he fulfills Oral Torah. There are commentators who say that this is another dispute, the Rambam with others.
It seems to a person, how can he think for three hours about this and that and that? But if he learns the other six hours Written Torah and Oral Torah, he has another three hours what to think about. Well, I mean that by the Rambam… well, truly, if one feeds the mind enough with much material, you have what to think about. He contemplates the subject, and then he tries to understand the Mishnah, not that he thinks into the world.
The Numbers of Three and Six — Is It Specifically So?
I mean that the numbers of three and six, the Rambam also said it, it’s not specifically that the Rambam is realistic. He wants to bring out his point, but… I don’t know if the Rambam meant exactly three hours… ah, he’ll say, he’ll say, he means yes here exactly, but afterwards it’s not… later it’s not exactly. I’ll tell you, he brings from the Vilna Gaon that it’s exactly. I’m just saying that the example of nine hours is not reality, because a normal person won’t learn nine hours, right?
What Is Included in “Written Torah”?
Speaker 2: No, matters of tradition are Prophets and Writings, so it’s included in Written Torah.
Speaker 1: When he says Written Torah, he doesn’t just mean Chumash, but he also means Prophets and Writings, and the commentaries on Written Torah, how one learns the verses, is included in Oral Torah.
An Interesting Innovation: Commentary on Scripture Is Included in Oral Torah
That is, when he says Oral Torah, he doesn’t just mean halacha, but all commentaries on Scripture. So it comes out. This is an interesting innovation. That derash is Tanach.
That is, regarding the matter of Torah study, regarding the conditions of Torah study, not regarding the foundations. Yes, no, the Rambam still holds that Oral Torah means practical halacha. We learned in the introduction, we saw that he makes a distinction, he brings that there are midrashim that are commentary on Scripture, and the Rambam also included them in the list of the sages’ compositions, like Bereishis Rabbah or parts of other midrashim. It could be that yes, he held so. Still Oral Torah is the simple meaning in verses. I don’t know.
“Talmud” Includes Pardes (Secrets of Torah) — Kabbalah as Part of Talmud
Speaker 2: Ah, now he asks from the holy ones, why do they say one should learn Kabbalah? Like the Rambam. Yes? Yes. Who wants to argue this? Yes, yes.
Speaker 1: The matters of the essence of Pardes, this the Rambam said earlier in Laws of Foundations of Torah, he said that this is called Pardes, which are the secrets of Torah. But what will he do there? He will dedicate there for Pardes.
Yes, the Rambam asks, what is there? It’s one of the five mitzvos. The first four chapters are Torah. Maaseh Bereishis and Maaseh Merkavah the Rambam said, it’s called Pardes, to know Hashem’s creation and what happens in the upper worlds.
What is “Machloket De’ot”? It’s Part of Talmud. What is “Bichla Talmud”? Because it’s something that requires contemplation. It’s not something that’s written out clearly. So chochmah u’madda (wisdom and knowledge), that must be. By the way, the Rambam himself included a portion of that subject in the form of Mishnah, in Mishneh Torah. That’s a question that should already be asked then. But the main point, he means to say that this is part of Talmud. So, part of the three hours, or perhaps the main part of the three hours, one must learn Kabbalah. The third third, yes.
Halacha 15: After One Grows in Wisdom — The Order Changes
The Rambam’s Words
Now the Rambam says, “When is this? At the beginning of a person’s learning.” When a person begins to learn. “But when he grows in wisdom and no longer needs to study Torah she’bichtav (Written Torah) or to be constantly engaged in Torah she’be’al peh (Oral Torah),” because he will already remember. If someone, if he says it takes three years to learn Torah she’bichtav, it means he’s already learned it twenty times, he already remembers it. Why should he exert himself? Torah she’be’al peh, he will remember Torah she’be’al peh. He began learning with the Rambam’s order. First he learns one chapter a day, and then he begins to learn three chapters a day, because he’s already learned several times one chapter a day, and he will already know it well by heart.
“He should read at designated times Torah she’bichtav and divrei hashemu’ah (words of the tradition) so that he doesn’t forget anything from the laws of the Torah.” He puts in here the word “laws of the Torah.” The essence of Torah he means, like the foundations of Torah, but he also says Torah she’bichtav. But divrei hashemu’ah, and divrei hashemu’ah that are relevant. It could be he holds that not all Mishnayot need to be reviewed constantly, only what’s relevant for learning. The Rambam did take all the Mishnayot, yes? It’s already a reward for everyone. One doesn’t need to go into the distinctions of practical matters from non-practical matters. “And he should devote all his days to Talmud alone according to the breadth of his heart and his settled mind,” then one can in all the remaining times give more and more to Talmud, to what one learns with the mind.
The Logical Progression of the Rambam’s Order
Right, good. This is an interesting order that the Rambam made. In the Gemara there’s a whole law about how one fulfills “ve’shilash shenotav” (and divide his years into three). The Rambam made such a logical progression, that first one takes literally three hours three hours, but one must finish everything. After one has already finished, then the order changes accordingly.
Halacha 16: A Woman Who Learned Torah — She Has Reward
Ah, now we’re going to learn back, that this also explains a bit what we learned that a woman is exempt from Torah, and perhaps here we’re speaking of the mitzvah of the woman herself, because the previous chapter doesn’t speak of teaching but of learning oneself.
Reward But Not the Same Level
Right, good. The Rambam says, “A woman who learned Torah has reward.” If a woman does learn Torah, we learned earlier that she’s not obligated, but if she does learn Torah, she receives reward. Yes. What the Rambam speaks about here regarding reward, a person who does a good thing, does something important. But actually there is reward here, it’s not the same level of reward as someone who is metzuveh ve’oseh (commanded and does), because she is after all eino metzuveh ve’oseh (not commanded and does). One reasoning is that the reward of the mitzvah is at the time of its performance, like the well-known “greater is one who is commanded and does than one who is not commanded and does.” Someone whom the Ribbono Shel Olam (Master of the Universe) commanded the mitzvah receives greater reward, but less than him. Well, if they want to tell us something about the reward, it’s not interesting. Just one point from here.
Halacha 17: The Sages Commanded That a Person Should Not Teach His Daughter Torah
The Rambam’s Words
In halacha 6, perhaps for today’s times this is one of the most difficult, I’m speaking of the most difficult. The Rambam says, “Even though she has reward,” even though we said here that it’s an important thing that she learns, and she receives reward for it, but “the Sages commanded that a person should not teach his daughter Torah.” The father should not teach. Why? “Because most women’s minds are not directed toward learning,” most women’s minds are not directed, not set up to learn well, and the concern is, “and they turn words of Torah into words of nonsense, according to their poverty of understanding,” he says that they have poverty of understanding, that they don’t have broad understanding, and they shouldn’t learn the proper way, and they’ll use the Torah for improper things, meaning they’ll learn it incorrectly and so on.
The Rambam Means the Father Should Not Teach — But a Woman Herself May
But it seems that not all women, the Rambam means a woman herself should learn, she should think herself, but when a father doesn’t teach, because the order is that the father means according to Chazal (our Sages) the order for learning, but here one sends to a teacher, and the order doesn’t even work, because Abaye personally, he doesn’t learn it so well, but not that one learns the Torah in itself, but generally it doesn’t go that way. This is apparently itself the filtering system, that the father doesn’t teach, and what’s not from the rabbi, she should learn on her own.
Speaker 2: Yes, exactly. Perhaps the father must then teach, she asks the father, I don’t know, she should learn herself from a book or from a rabbi who… yes.
“Tiflut” — What Does This Word Mean?
Speaker 1: The Sages said, whoever teaches his daughter Torah is as if he teaches her tiflut (nonsense), as you extracted. What exactly does the word tiflut mean? Not good things. Mainly, tiflut means… in Perush HaMishnayot (Commentary on the Mishnah) it means divrei havai (idle matters). Ah, it seems so. But the language is tiflut.
The Distinction Between Torah She’be’al Peh and Torah She’bichtav for Women
“This refers to Torah she’be’al peh, but Torah she’bichtav, he should not teach her initially,” he also shouldn’t teach initially, “but if he taught,” it’s not a bad thing, “it’s not as if he taught her tiflut.” If she did learn, then… that means even the father can have his own approach, initially the father shouldn’t teach. If he does teach, he should teach Torah she’bichtav, not Torah she’be’al peh.
But if she learns Torah she’be’al peh herself, she has reward, but not the same reward as one who is metzuveh ve’oseh. Right? Yes.
Discussion: The Acharonim (Later Authorities) — What About Laws That Are Relevant to a Woman?
And the Acharonim speak about this, what happens with the part of Torah that is relevant to a woman, that she has the mitzvot that a woman is obligated in, laws of Shabbat and so on.
They say a chiddush (novel interpretation), that if because most laws are… because the Rema says that she is obligated, that the woman is indeed obligated in everything she needs. It could be the Rema also means that she doesn’t need to know the pilpul (sharp analysis), she needs to know the halacha le’ma’aseh (practical law).
A Reasoning: Because Talmud Leads to Action — Should a Woman Learn?
Apparently she’s also not so obligated, according to that approach not so obligated, but she receives reward like the reward of one who is not commanded and does, because Talmud brings to action. Yes, but the reasoning is actually like the approach, because we learned that if one doesn’t learn… one doesn’t know. Why else do you need an answer to that question? Because we see in Tractate Sotah, it says there with the four questions, and it doesn’t seem that she should know, and women are exempt. If a person is obligated to learn, or if an inadvertent error in Talmud is considered intentional, he’s obligated to learn, and if he makes a mistake because he didn’t learn, it’s a sin. But a woman whom we don’t require to learn, and when she makes a mistake one can come to her with consolation. But we see that the Acharonim did try to sweeten it a bit and did allow teaching women.
Most of Torah a Woman Can Learn
So for example, the Rema says that things that are relevant to her she may learn, so you already have most of Torah she can learn, and most of Torah is not mitzvot she’hazman grama (time-bound commandments). And the mitzvot she’hazman grama also, yes, Shabbat she’s obligated, and Yom Tov during the time of the Beit HaMikdash (Temple) she’s obligated, all mitzvot… I mean, basically everything she’s obligated, almost in everything, except for… except for the mitzvot she’hazman grama.
The Distinction Between “Things That Are Relevant” and “Her Domain”
Speaker 2: So you mean to say that she’s more than there’s no distinction?
Speaker 1: No, no, laws of niddah (menstrual purity), salting, the things… the things that she needs to know practically, that the husband knows less. The wife is the one who takes care of her laws of niddah, or she takes care…
Speaker 2: But you don’t mean to say things that are relevant, that’s the question. The things that are her domain, that she needs to take care of.
Speaker 1: The Rambam that you said earlier, that the wife is the one who salts the meat in the home, and one must teach her how to salt meat. That’s not the laws of the Torah, that’s a preparation, that’s a manual of how to make meat. Perhaps that’s the distinction. Perhaps those titles that you said, perhaps that’s the distinction. And it’s obvious that she needs to know, she can’t figure out being kosher.
Digression: The Chatam Sofer and the Satmar Rebbe — Can Halacha Change?
But anyway, indeed, the Chatam Sofer wrote in his introduction to the laws of Gittin, that the halacha has changed, and the Satmar Rebbe was very upset about this, he says in his book Vayoel Moshe, in the section on Lashon HaKodesh (the Holy Tongue), I remember, he says there an article, how can the Torah change? But it’s not a question on the Chatam Sofer, because the Rambam says “a person must learn the reality,” that most women are like this. It’s not a law, this isn’t a law, this isn’t a Beit… the law is, the law remains the law, that if it’s a positive time-bound commandment, it doesn’t change. If someone says that today one should indeed teach women, it doesn’t mean he’s going against Chazal, but the women have indeed changed, and women are more sophisticated. In the past women couldn’t read, they were illiterate. But in practice, if women read, it makes a lot of sense that a woman learns everything, and she… perhaps they even learn more strongly than the men in a certain sense. Well, if the husband tells her, “You know, we can’t be like Tosafot experts, while she knows every Kli Yakar with every…
Women Learning Torah — Continuation and Conclusion
Halacha 16: The Claim That Women Have Changed — No Contradiction to Chazal
If someone says that today one should indeed teach women, it doesn’t mean he’s going against Chazal, because the women have indeed changed, and a woman today is more sophisticated.
Women of the past couldn’t read, they were illiterate, but today women can read. It makes a lot of sense that a woman learns everything, and their learning is even stronger than the men’s in certain things.
Yes, the husband who comes home and doesn’t know any Tosafot Yom Tov, and she knows every Kli Yakar with every commentator — it’s a great embarrassment. It’s an embarrassment twice over.
Two Reasons Why Women Should Learn
First of all, that the men should learn from the women and begin to learn a bit of Chumash with commentators. Yes.
But there are also two reasons. One that you say, and what the Chafetz Chaim said, is that one must never weigh against the will of Hashem. But if the other side is that she’ll go learn all kinds of nonsense, it’s certainly not simple that the posek (halachic authority) meant that the woman should have her head full of nonsense from all of TikTok, but not a word of Torah which isn’t…
“Distinguished Women” in Torah Study — Analogy from Laws of Pesach
But it’s interesting, for example, regarding, let’s say, in the laws of Pesach, “distinguished women” — there are different types of women. Why shouldn’t we say “distinguished women” also regarding Torah study?
“Most Women” — A Reality-Based Concept That Changes
Eh, there’s a midrash. Someone told me, “most women,” someone told me, if one may have a minority opinion we said. “Most” means most in his time. It can go up between all generations, and today it’s from the minority. It can be with that.
I said there, if someone says that tomorrow will be a bit different, it’s not a contradiction, because there’s clearly the halacha that the good time he told us, and the good time can indeed change with the situation, with the reality in the world.
Personal Testimony: The Shatz-Rova Rav Learned Gemara with His Daughter
My holy grandfather, the Shatz-Rova’er, learned Gemara with his daughter. Ah, it’s already so.
—
Thus far the Laws of Torah Study for today.
✨ Transcription automatically generated by OpenAI Whisper, Editing by Claude Sonnet 4.5, Summary by Claude Opus 4.6
⚠️ Automated Transcript usually contains some errors. To be used for reference only.