פערציג טעג צו האבן א מידה – ביאור דברי הר״ר אלימלך זי״ע | תמלול וסיכום

סיכום השיעור 📋

סיכום פון דער גאנצער שיעור: מידות, תשובה, און די פערציג טעג

—

א. הקדמה

דער שיעור וויל מחדש זיין אַ וויכטיגע תורה וועגן אלול, ראש השנה, און די גאנצע תקופה — אַ הסבר אויף אַ זאך וואס ווערט שוין געלערנט אַ לאנגע צייט.

⟦קליינע דיגרעסיע: פּראקטישע באמערקונגען וועגן אַ געטראנק — נישט געהעריג צום ענין.⟧

—

ב. הגדרת „מידה” — וואס איז אַ מידה?

1. דער ווערטלעכער טייטש

„מידה” מיינט אַ „measurement” (מאס). אבער דא רעדט מען נישט פון אַ ווערטערבוך-דעפיניציע, נאר פון דעם מהותדיקן באגריף.

2. רמב״ם׳ס טערמינאלאגיע

דער רמב״ם (הלכות דעות, פרק א׳) רופט דעם ענין „דעות”. די מצוה איז צו האבן די דעות במידה הנכונה — אין דער ריכטיגער מאס.

3. מידה = hexis (אריסטו)

אַ מידה איז וואס אריסטו רופט אַ hexis — אַ „stable disposition” (אַ שטאבילע נייגונג). אויף אידיש: אַ הרגל, אַ צוגעוואוינהייט, אַ טבע שני (second nature).

—

ג. די „ווערטיקאלע” מבנה: שכל — מידה — פעולה

1. דריי שיכטן אין דער נפש

– שכל = וואס איך פארשטיי אז איז ריכטיג/גוט

– פעולה = וואס איך טו בפועל (action)

– מידה = די זאך אינצווישן — וואס פּרעדיקט וואס אַ מענטש וועט טאקע טון

2. דער פּראבלעם: שכל אליין גענוגט נישט

נישט אלעס וואס מענטשן פארשטייען, טוען זיי. מענטשן האבן בחירה צו טון אנדערש ווי זיי פארשטייען. דעריבער איז דער שכל אליין נישט גענוג צו פאָרויסזאגן באנעמונג.

3. מידה איז דער אמת׳ער פּרעדיקטאר

וואס מענטשן טוען כסדר (קאנסיסטענט) — דאס ווערט באשטימט דורך זייערע מידות. אַ „מתמיד” למשל — ער לערנט כסדר נישט ווייל ער מוטשעט זיך יעדעס מאל, נאר ווייל ער איז אזא סארט מענטש.

—

ד. מידה vs. בלויזע געוואוינהייט, און מידה vs. התגברות

1. מידה ≠ בלויזע מעכאנישע געוואוינהייט

אַ מידה איז מער ווי אַ געוואוינהייט — זי קומט מיט אַ געוויסע דעת (פארשטאנד). נישט אויטאמאטיש ווי אַ מאשין, נאר ווי אַ מענטש וואס פארשטייט וואס ער טוט.

2. מידה ≠ התגברות

שליסל-פּונקט: אויב מ׳דארף זיך מתגבר זיין, האט מען נאך נישט די מידה. אַ מידה איז ווען מ׳וויל עס טון, מ׳האט עס ליב — נישט „wish” (חלום/ווּנטש), נאר „like” (אַן אינערלעכע משיכה).

3. די מצוה פון גוטע מידות

נישט גענוג צו טראכטן אז גוטס איז גוט (שכל), און נישט גענוג צו טון גוטע זאכן דורך התגברות (פעולה). די מצוה איז צו האבן די מידה פון גוטסקייט — צו זיין אַ גוטער מענטש.

—

ה. קריטיק אויף מסילת ישרים און תניא

⟦אנגעזאגטע דיגרעסיע⟧:

– דער מסילת ישרים‘ס פריימינג אין זיין הקדמה איז „very incomplete” — ער רעדט כמעט נישט פון מידות.

– דער תניא רעדט קיינמאל נישט פון מידות.

– אסאך אחרונים האבן נישט פארשטאנען וואס אַ מידה באמת מיינט — עס פעלט אַ באזישע חלק וואס שטייט ביים רמב״ם און אנדערע ספרים.

—

ו. „האריזאנטאלע” חלוקה: פילע מידות, נישט איינע

1. מידות צעטיילן זיך אין פארשידענע נושאים

אויב מ׳קוקט הכי כללי, וואלט מען געזאגט ס׳איז נאר איין מידה (טוט ער צו אדער נישט; „מוח שליט על הלב” אדער נישט). אבער אין אמת׳ן זענען דא פילע באזונדערע מידות, יעדע אין איר אייגענעם סובדזשעקט.

2. „מוח שליט על הלב” — נאר בדיעבד

לויטן רמב״ם איז „מוח שליט על הלב” נאר אַ בדיעבד-מצב. דער לכתחילה איז אז דער לב אליין (= מידות, וואס איך האב ליב) זאל שוין זיין גוט. מ׳קען אויסלערנען דעם לב צו זיין גוט — מ׳דארף נישט שליט זיין אויף אים.

—

⟦הויפּט-טעזע ביז אהער:⟧ אַ מידה איז אַ שטאבילע אינערלעכע נייגונג צווישן שכל און פעולה, וואס פּרעדיקט וואס אַ מענטש וועט טון. דאס אמת׳ע ציל איז נישט התגברות (קאמף) נאר טראנספארמאציע פון דער מידה אליין — אז דער לב זאל שוין גוט זיין מצד זיך.

—

ז. ווי אזוי לערנט מען אויס דעם לב?

1. דער לב לערנט זיך אויס דורך טון

דאס אויסלערנען קומט דורך טון (פעולות/הרגלים), נישט דורך דרשות. דאס ציל: דער מענטש זאל עס טון ווייל ער האט עס ליב, מיט א געשמאק.

⟦קליינע צדדיגע באמערקונג: אתכפיא vs. מידות טובות⟧

א תלמיד פרעגט צי דאס איז „אתכפיא” (ווי אין תניא). וואס דער תניא רופט „אתכפיא” אדער „צדיק גמור” איז בערך וואס דער רמב״ם רופט „גוטע מידות”, אבער ס׳איז דא חילוקים אין דיטאלס וואס דארפן מער לימוד.

—

ח. פסיכאלאגישע ריסערטש איבער סעלף-קאנטראל

1. די נאאיווע סברא

מענטשן מיינען נאטירלעך אז סעלף-קאנטראל = געווינען מער „פייטס” (מלחמות) מיט דעם יצר הרע. ד.ה., א מענטש וואס איז מצליח אין א דייעט האט 24 מחלוקת׳ן א טאג מיט זיין תאוה, און ער געווינט 23 דערפון; דער וואס פעלט, פארלירט רוב פייטס.

2. וואס די ריסערטש ווייזט באמת

דאס איז נישט אמת. מענטשן וואס זענען מער „קאנטראלירט” האבן נישט מער פייטס – זיי האבן בכלל ווייניגער פייטס. זייער עקספיריענס איז אז זיי ווילן שוין אזוי. זיי האבן צוגעוואוינט, זיי האבן ליב דאס ריכטיגע – נישט אז זיי האבן א שטארקערע „גבורה” צו כובש זיין דעם יצר.

3. וואס דאס מיינט פאר מידות

– א מענטש מיט גוטע מידות האט ליב צו עסן (נישט אז ער האט פיינט), אבער ער האט ליב אין דער ריכטיגער amount.

– ער האט ליב עסן, נישט פרעסן.

– דאס קומט דורך הרגלים, לייפסטייל, אויסלערנען – ער ווערט אזא סארט מענטש.

– אן דעת (דעם שכל׳דיגן מאסשטאב פון „דרך הממוצע”) קען מען נישט דיסקרייבן א מידה – מ׳דארף וויסן וויפיל איז ריכטיג.

– א „בעל תאוה” מיט אנלימיטעד תאוה איז א „טאטאלי מעסט אפ פערסאן” – ער מוז זיך יעדע מאל מתגבר זיין (= אומגליקלעכע מצב).

—

ט. דריי פאלשע מאדעלן פון עבודת המידות

1. כפיה / פארס – „מוח שולט על הלב” ווי א לאק שולט אויף א טיר

מענטשן שטעלן זיך פאר „וויל-פאוער” ווי א פיזישע קראפט וואס שטופט אראפ דעם יצר הרע. דאס איז נישט דאס ציל.

2. מעכאנישער הרגל – ווי א שטיין וואס וואסער מאכט א לאך

מענטשן מיינען אז „הרגל” מיינט ווי ביי רבי עקיבא׳ס שטיין – א פורע מעכאנישע ווידערהאלונג. אבער א מענטש איז נישט א בענקל וואס מ׳האט געשטופט אייזן גענוג מאל. סתם צוגעוואוינט זיין ווי א פאפוגיי (parrot) איז נישט קיין מעלה – „מצות אנשים מלומדה” איז נישט קיין גוטע זאך.

3. נאר שכל׳דיגע פארשטאנד – „איך טו עס ווייל איך פארשטיי”

אויך נישט גענוג, ווייל א מידה פארשטייט קיינמאל נישט אויף דעם אופן ווי דער שכל פארשטייט.

—

י. דער ריכטיגער מאדעל: דאס „קינד” משל (דריי-טייליגער מענטש)

דער מענטש האט דריי חלקים:

1. שכל – פארשטייט אליינס פארוואס עפעס איז גוט/שלעכט

2. גוף/תאוה – פארשטייט בכלל נישט

3. מידה (לב) – דער ממוצע, „חצי שכל” – פארשטייט סעקאנדערלי, ווי א קליין יונגל

דאס קינד-משל אויסגעשפרייט:

– א יונגל פארשטייט נישט אליינס פארוואס עפעס איז שלעכט, אבער ער טרוסט זיין טאטע און איז מקבל.

– פרעגט מען אים „צי איז עס גוט?” – ענטפערט ער „ניין, ווייל מיין טאטע האט מיר געזאגט.”

– ער פארשטייט נישט אויטאנאם, אבער ער פארשטייט אמת׳דיג – נישט ווי א מאשין.

– חינוך איז נישט נאר פעטש (שכר ועונש) – דאס איז נאר א מיטל צו דערגרייכן דעם ציל אז דאס קינד זאל מקבל זיין פון דעם טאטע׳ס שכל.

אזוי אויך: מ׳לערנט אויס די מידות לויט זייער דרך – דורך הרגל, שכר ועונש, pain and pleasure – אבער דאס ציל איז אז דער לב זאל באקומען אמת׳דיגע אהבה, נישט נאר מעכאניש פאלגן.

—

יא. ריכטיגע פארמולירונג פון עבודת המידות

> עבודת המידות איז נישט:

> – פארסן די פעולות צו פאלגן דעם שכל

> – פארסן דעם הארץ צו פאלגן דעם שכל

> – מרגיל זיין אין א מעכאנישן וועג

> עבודת המידות איז:

> – דעם לב אויסלערנען – „על פי דרכו” – לויט ווי ער לערנט זיך אויס

> – ער זאל באקומען אמת׳דיגע אהבה צו דער ריכטיגער זאך

—

יב. פארוואס „שלאגן זיך” מיט׳ן יצר הרע אַרבעט נישט

אסאך מענטשן וואס שלאגן זיך כסדר מיט זייער יצר הרע ווערן קיינמאל נישט בעסער – דווקא ווייל זיי בלייבן אין דעם „פייט” מאדעל אנשטאט אויסצולערנען דעם לב.

א באקאנטער וואָרט: „מ׳צוברעכט אַ מדה – באקומט מען צוויי שלעכטע מדות: קנאה און גאוה.” דאס הייסט, דער קאמף אליין קען מאכן ערגער, נישט בעסער.

הויפּט-פּרינציפּ: „ווען מען שלאגט זיך – לערנט מען זיך נישט אויס.”

—

יג. משל פון חינוך – דריי פאלשע וועגן

חינוך הילדער דינט אלס אַ משל פאר עבודת המדות בכלל. דריי שיטות זענען אלע פּראבלעמאטיש:

1. צוואנג / שלאגן (פארסינג)

– דאס קינד פאלגט נאר מחמת מורא.

– ברגע וואס דער טאטע איז נישט מער „בעל הבית” (ציטירט די גמרא „תחת ידך”), טוט דאס קינד וואס עס וויל.

– דאס קינד האט מצד עצמו קיינמאל נישט געוואלט גוטס – עס איז בלויז „forced” געווארן.

– אפילו אַ פערד וואס מ׳טרעינט גוט, דארף מען סוף כל סוף נישט מער שטיין מיט אַ שטעקן – דאס פערד וויל שוין אליין. אבער ביי צוואנג אן אויסלערנען – בלייבט דער מענטש אייביק אפּהענגיק פון שטעקן.

– ציטירט דעם פסוק „חנוך לנער על פי דרכו, גם כי יזקין לא יסור ממנה” – חינוך דארף לעסטן א גאנץ לעבן, אן שטעקן.

2. „לאז אים אליין” (לעסע-פער)

– לאז דאס קינד אליין אויסגעפינען וואס איז גוט.

– קריטיק: א קינד האט נאר יצר הרע (= נישט שכל), עס קען נישט אליין אויספיגורן. מענטשן לערנען זיך נישט אליין אויס.

– פארגלייך מיט דוד המלך מיט אבשלום – ער האט אים נישט מחנך געווען, און עס האט קאטאסטראפאל געענדיקט.

3. עמאציאנעלע מאניפּולאציע / „Love bombing”

– „מחנך זיין מיט ליבשאפט” – אבער אין פּראקטיק איז עס מאניפּולאציע: „איך וועל דיך אזוי ליב האבן אז דו וועסט וועלן מיר געפעלן.”

– דאס ווערט גערופן „love bombing” (אַ טערמין פון קאלטן).

– קריטיק: עס „ארבעט” – אבער עס איז פייק, נישט אמת׳דיק.

> ⟦קליינע אפּשווייפונג – פּערזענלעכע באמערקונג:⟧ דערמאנט אז זיין אייגענער טאטע האט נישט אזוי געטון, און ער אליין טרייט עס נישט מיט זיינע קינדער.

—

יד. נעבנפּונקט: „מ׳לערנט מענטשן אויס אז זיי זענען שלעכט”

⟦וויכטיקע זייט-באמערקונג אינעם ארגומענט:⟧

ווען מ׳רעדט צופיל וועגן „מלחמת היצר” און „דער גוף איז רע” – לערנט מען דעם מענטש אויס אז ער וויל טאקע שלעכטס. מ׳זאגט אים: אן דער תורה מיט׳ן שטעקן וואלסטו געטון „כל מה שלבו חפץ.”

תשובה: דאס איז נישט אמת. א מענטש מיט חינוך וויל שוין נישט אוועקלויפן. ער איז „happy” – נישט ווייל מ׳שטייט אויף אים, נאר ווייל מ׳האט אים אויסגעלערנט. (דאס רעדט נישט פון א גוי אן חינוך – „עיר פרא אדם יולד” – נאר פון מענטשן מיט חינוך.)

—

טו. דער פּאזיטיווער פארשלאג: נאכמאכן (Imitation)

נאך אפּשטעלן אלע דריי פאלשע וועגן, קומט דער ענטפער: „וואס יא?”

דער ריכטיגער וועג איז אימיטאציע – נאכמאכן. נאכמאכן איז „ווייט אנדערש ווי פארסן.” דאס גילט סיי פאר חינוך פון קינדער, סיי פאר א מענטש וואס ארבעט אויף זיך אליין.

—

טז. משל: דער טאטע וואס שרייט אויף זיין משפּחה – „התגברות” אין פּראקטיק

א „זייער נארמאלער” משל: א טאטע וואס ווייסט אז ער דארף זיין רואיק און שמייכלען צו זיינע קינדער, אבער ער קומט אהיים נאך א שווערן טאג, ברוגז און אנגעצויגן.

סטראטעגיע 1: זיך רעגן (= נאכגעבן דעם כעס)

– קלאר נישט גוט.

סטראטעגיע 2: זיך מתגבר זיין (= זיך איינהאלטן)

– ער לערנט מסילת ישרים / אורחות צדיקים, קומט אהיים, און זאגט צו זיך: „נישט זיך רעגן!”

– עס ארבעט סאמטיימס – אבער געווענלעך פּלאצט עס אויס אין סוף.

– דער מעכאניזם: מ׳האלט זיך איין א פּאר שעה, און דערנאך פּלאצט עס אויס מיט נאך מער כח – „נתמלאה סאתה.”

– שטארקער פּונקט: מענטשן טוען דאס פאר זיבעציק יאר – האלטן זיך איין, האלטן זיך איין – און דאן ברעכט עס אויס. דאס איז דער בעסטער באווייז אז התגברות/איינהאלטן אליין ארבעט נישט.

—

יז. דער חילוק צווישן „זיך איינהאלטן” און „שפּילן/פּריטענדן”

1. זיך איינהאלטן איז נאר א נויטפאל

דער רמב״ם רופט דעם וואס האלט זיך איין פון א שלעכטער תאווה (צ.ב. כעס אויף זיין ווייב ווען זי איז נישט שולדיג) א „מתגבר” – א חול שולד בנפשו, נישט א חסיד. מען מוז עס אמאל טאן – א מענטש האט נישט קיין ברירה. אבער דאס איז נאר א קליין-סקעיל, קורצפריסטיגע לייזונג.

2. די בעסערע עצה: פּריטענדן / שפּילן (play-acting)

אנשטאט זיך איינצוהאלטן פון כעס, זאל מען שפּילן אז מען איז אין א מצב פון גרויס ליבשאפט מיט דעם מענטש.

וויאזוי עס ארבעט: יעדער מענטש ווייסט וויאזוי עס זעט אויס א „גוטער טאג” מיט זיין פּארטנער – וועלכע טאן מען רעדט, וועלכע זאכן מען טוט. מען האט א מאדעל אין קאפּ. מען שפּילט דעם מאדעל.

דער שליסל-חידוש: נאך א פּאר מינוט שפּילן, ווערט עס אמת – מען וויל טאקע אזוי. דער כעס קומט נישט צוריק (כאטש ער קען זיך שפּעטער ווידער אנהייבן).

3. דער גרויסער חילוק

– זיך איינהאלטן = מען פילט דעם כעס, מען דריקט אים אראפּ, מען זיצט שטיל אויפן שטול. דער כעס בלייבט אינעווייניג.

– שפּילן = מען נעמט אן אקטיווע ראלע, מען אקטירט דעם פּאזיטיוון מאדעל, און דורך דעם טראנספארמירט זיך דער אינערלעכער צושטאנד. עס איז נישט בלויז סופּרעסיע, עס איז טראנספארמאציע.

4. באדינגונג: עס דארף זיין א גוטע באזיס

מ׳רעדט נישט פון צוויי סתם פרעמדע מענטשן. עס דארף שוין זיין אן אמת׳ע יסוד פון ליבשאפט – נאר אין די שווערע מאמענטן שפּילט מען דעם „גוטן טאג” ביז עס ווערט אמת.

—

יח. צווייטע אפּליקאציע: שפּילן ארבעט אויך אויף חינוך

מענטשן וואס שפּילן מיט זייערע קינדער אז זיי זענען צדיקים – די קינדער ווערן צדיקים. ר׳ נחמן: ווען מען איז דן לכף זכות, ווערט יענער טאקע גוט. דאס ארבעט אזוי גוט ווי (אדער בעסער ווי) אנדערע חינוך-מהלכים.

פארוואס עס ארבעט – דער טיפערער פּרינציפּ:

– ווען מען קענט נאר „התגברות” (זיך איינהאלטן), מיינט מען אז גוט-זיין איז אלעמאל א קאמף.

– אבער ווען מען קענט צדיקים (אדער שפּילט זיי), זעט מען אז מען קען טאקע הנאה האבן פון גוטס טאן – עס איז נישט בלויז איינהאלטן.

– דער סקולענער רבי ווערט געבראכט אלס ביישפּיל: ער האט זיך קיינמאל נישט גערעגט, ער איז אלעמאל געווען העפּי. ער האט זיך נישט איינגעהאלטן – ער האט טאקע אזוי געפילט. דער רבי האט פארשטאנען העכערע זאכן פארוואס עס איז אזוי; מיר פארשטייען נישט – אבער מיר קענען פּריטענדן, און דורך דעם קומט מען צו.

—

יט. דריטע אפּליקאציע: דאוונען – נאכמאכן איז נישט פייקן

1. דאס פּראבלעם

אסאך יונגע מענטשן ווייסן נישט וויאזוי מען דאוונט. וואס טוען זיי? זיי מאכן נאך איינעם וואס דאוונט.

⟦2. סיידדיגרעשאן – שאקלען זיך ביים דאוונען⟧

אין א בית-המדרש מיט פארשידענע חסידות׳ן קען מען דערקענען פון דעם שאקל ווער איינעמס רבי איז (באבוב׳ער גאנג, אאַ״וו). עס איז א „סיגנאטשער.” פארוואס שאקלט מען זיך? טעאריע: עס איז „cold fidgeting” – מען פילט זיך נישט קאמפארטאבל, דאוונען איז א מאדנע זאך. (עס איז זייער אלט, נישט נייעס, און גוים שאקלען זיך נישט.)

3. דער עולם איז מזלזל אין נאכמאכן

„חכמים” האלטן אז נאכמאכן (דעם רבי׳ס שאקל, וויינען ווייל דער רבי וויינט, אאַ״וו.) איז קינדעריש, סתם נאכמאכעריי, פייק. פארקערט: דאס נאכמאכן איז לעגיטים!

4. דאוונען לערנט מען זיך דורך נאכמאכן

מען קען נישט באשרייבן וואס „דאוונען” מיינט (עס איז מער ווי בלויז בעטן פון דעם אייבערשטן). וויאזוי לערנט מען עס? מען מאכט נאך יענעם וואס פילט עס שוין. צוביסלעך לערנט מען זיך אויס – עס ווערט אמת. דאס איז א כלל גדול בתורה.

5. עלטערע אידן vs. יונגעלייט

עלטערע אידן זענען מער ריעל אין זייער דאוונען, זיי שעמען זיך נישט צו וויינען. יונגעלייט – ווען זיי וויינען, איז עס אפט נאכגעמאכט. אבער ערגעץ האט זיך אנגעהויבן דער בוחר אויך מיט נאכמאכן.

6. דער חידוש

> נאכמאכן מיינט נישט פייקן. דער עולם איז צעמישט צווישן די צוויי.

—

כ. דער משל פון דעם רבי וואס גרייט זיך צו פאר יום טוב

איינער האט חוזק געמאכט פון א רבי וואס פּראקטיסט זיין דאוונען מיט חזנים און וויינט שוין ביי דער פּראקטיס. ער איז גערעכט! ער זאגט דאך די זעלבע ווערטער (“מי יחיה ומי ימות”) – ס׳איז עמאציאנעל, ס׳איז טרויעריג – וואס איז דער חילוק צווישן פּראקטיס און „פארכט”?

מחלוקת אריז״ל און ווילנער גאון: דער אריז״ל זאגט מ׳זאל יא וויינען, דער ווילנער גאון זאגט מ׳זאל נישט. דער פאקט אז ביידע רעדן וועגן דעם באווייזט אז פילינגס זענען נישט עפעס וואס „פאסירט סתם” – מ׳קען זיי סטירן, מ׳קען זיי אויסוועלן. פילינגס קומען דורך מידות און הרגלים פון א מענטש, נישט סתם פון הימל.

—

כא. חיצוניות מעוררת את הפנימיות – דער הוט-משל

⟦ביישפּיל פון זיין טאטע, א קאצקער חסיד⟧ מענטשן קומען אין שול און טוען נישט אן זייער הוט פאר׳ן דאוונען, מיט דער טענה „איך דאווען אזוי ווי איך בין.” דער טאטע האט געענטפערט: „אזוי ווי דו ביסט בלייבסטו אזוי ווי דו ביסט” – אנטון א הוט איז נישט פייק, ס׳איז א פארם פון רעספּעקט צום מעמד הדאוונען. ס׳איז חיצוניות, יא – אבער חיצוניות איז „אן איטסעלף א טינג.”

אויסברייטערונג: פונקט ווי דער הוט איז אויף דיינע קליידער, איז דאס וויינען אין דיין גוף – ביידע זענען חיצוניות. דער גאנצער שיעור איז געבויט אויף דעם פּרינציפּ פון „חיצוניות מעוררת את הפנימיות.”

—

כב. עקטינג איז נישט לייגן – א קריטישע חילוק

1. הויפּט-טענה

טון/פּריטענדן/עקטן איז נישט דאס זעלבע ווי ליגן. מענטשן זענען צעמישט – זיי מיינען אז אן „עקטער” איז א „שקרן.” ניין – אן עקטער ווייסט ווי אזוי זיך אריינצולייגן אין א מצב. ווען אן עכטער עקטער וויינט אין א פּלעי, וויינט ער עכט – כאטש די מעשה איז נישט געשען.

2. וואס איז שקר?

שקר איז נאר ווען מ׳רעפּרעזענטירט עפעס אלס עפעס וואס עס איז נישט. ווען א מענטש וויינט, מיינט עס נישט אז „עפעס איז געשען די סעקונדע” – עס מיינט אז ער האט זיך בכוונה אריינגעלייגט אין דעם מצב, און ער האט געוויינט ריכטיג.

—

כג. נאכמאכן איז דער ערשטער שטאפּל – און כמעט יעדער ערנסטער מענטש טוט עס

נאכמאכן איז דער ערשטער שריט: מ׳זעט וואס יענער טוט, מ׳הייבט אן צו טון דאס זעלבע. דער נעקסטער שריט איז צו לערנען די ספרים וואס יענער לערנט, טראכטן די מחשבות וואס יענער טראכט. כמעט יעדער ערנסטער מענטש וואס מ׳קענט מאכט נאך איינעם.

אימיטאציע איז „necessary” – אבער ס׳איז נאר דער ערשטער סטעפּ.

⟦קליינע דיגרעסיע⟧ ציטירט זיין טאטע׳ס ווערטער: „א פייקע ערליכע איד איז בעסער ווי אן אמת׳דיגע שייגעץ” – און לאכט פון בחורים וואס שלאגן זיך מיט חברים אין נאמען פון „איש אמת” אבער קענען נישט אמת׳דיג זיין מיט זייער כלה.

דער פּראבלעם מיט „authenticity”

מענטשן האבן א שטארקע נטיה קעגן נאכמאכן, ווייל זיי גלויבן אין „authenticity” – וואס איז א פאלשע אידעע. מענטשן ארבעטן נישט אזוי. דאס איז וואס מאכט אז מענטשן ווייסן נישט ווי אזוי צו לערנען זייערע קינדער – ווייל אויסלערנען (אן נאכמאכן) איז כמעט אוממעגליך, און מ׳בלייבט מיט גארנישט.

רוב מענטשן אין רוב צייטן האלטן נאך נישט ביי דער עכטער לעוועל פון אליינ׳ס דעת – מ׳דארף זיי מרגיל זיין, מ׳דארף זיי ווייזן.

—

כד. „פיו וליבו אינם שווים” – א נייע הגדרה פון אמת׳דיגקייט

1. דער עולם׳ס טעות

דער עולם איז „אמת אמת תפסה ליה גברא” – זייער פארנומען מיט „authentic” זיין. אבער ס׳איז א טעות אין פארשטיין וואס „אמת” מיינט.

2. דער פסוק „בשפתיו כבדוני ולבו רחק ממני”

מענטשן מיינען אז דאס מיינט – ווען איינער זאגט „איך האב ליב השם” אבער פילט נישט אהבה אין דער רגע, איז ער א היפּאקריט. דאס איז א טעות.

⟦ביישפּיל – דער קאצקער חסיד און זיין ווייב⟧

א ווייב פרעגט „האסטו מיך ליב?” – ער ענטפערט „א מינוט, איך דארף מיך מתבונן זיין צו איך פיל יעצט אהבה.” דאס איז נישט נארמאל! ווען דיין ווייב פרעגט, זאגסטו „יא” – נישט ווייל דו ליגסט, נאר ווייל דו מיינסט עס, כאטש דו פילסט עס נישט אקוראט אין דער מאמענט.

3. די אמת׳ע הגדרה פון „פיו וליבו אינם שווים”

ס׳מיינט נישט אז מ׳פילט נישט אין דער רגע – ס׳מיינט אז מ׳מיינט עס נישט ערנסט, מ׳פייקט, מ׳בלאפט. למשל: ער זאגט „I love you” אבער האט ליב א צווייטן – דאס איז שקר. אבער ער זאגט „I love you” און פילט עס נישט אין דער מאמענט? דאס איז נישט שקר – ס׳איז אפשר אן אמת׳ערע שקר צו זאגן „איך האב דיך נישט ליב” ווי צו זאגן „איך האב דיך ליב.”

4. אפּליקאציע אויף קבלת עול מלכות שמים

ווען מ׳זאגט קריאת שמע, טענה׳ן מענטשן אז ס׳איז א שקר ווייל מ׳פילט עס נישט. ענטפער: אויב דו קוקסט אויף הכשר ווען דו גייסט אין געשעפט, ביסטו הונדערט פּראצענט א קבלת עול מלכות שמים. מ׳קען נאך מעמיק זיין, אבער קיין שקר איז עס נישט. „די גאנצע טענה פון שקר הייבט זיך נישט אן.”

5. פּראקטישע מסקנא

אויב א מענטש האט ליב זיין ווייב, „part” פון דעם מיינט צו זאגן אז ער האט איר ליב און זיך פירן בדרכי אהבה – לאו דווקא צו פילן עס יעדע מינוט. ער וועט שוין פילן אויכעט, ס׳איז דא א סדר ווי עס ארבעט. מ׳טאר נישט „blocked” ווערן דורך דעם אז מ׳פילט נישט – דאס איז א „טעות מעיקרא” אין פארשטיין „מצות אנשים מלומדה.”

—

כה. דער מהלך פון נאכמאכן – ווי אזוי עס ארבעט אין פּראקטיק

1. דער ערשטער שטאפּל: נאכמאכן

א מענטש זעט ווי דער רבי דאוונט מיט מער חיות, ער ווייסט נישט וואס דער רבי טראכט, אבער ער מאכט נאך די פיזישע פּעולות – שאקלט זיך רעכטס, שאקלט זיך לינקס. דאס איז ווי רוב מענטשן לערנען זיך אויס צו דאוונען, און ס׳איז לעגיטים.

פּאראלעל צו ליבע: גענוי אזוי לערנט א מענטש ווי אזוי ליב צו האבן זיין ווייב – ער קוקט ווי זיין טאטע האט זיך באנומען מיט זיין מאמע, ער גייט צו א שיעור, ער מאכט נאך. ער ווייסט נישט וואס יענער פילט, אבער ער נעמט די אויסערלעכע פארעם אלס אויסגאנגספּונקט.

2. דער שליסל-פּונקט: „ווערן אין דער מוד”

אויב א מענטש איז נישט אין דער „מוד” פון דאוונען, אבער ער טוט וואס ער טוט ווען ער איז יא אין דער מוד – נאך צען מינוט ווערט ער אין דער מוד. אבער אויב ער וואלט זיך מקבל געווען (= אנגענומען אז ער קען נישט), וואלט ער קיינמאל נישט געווארן אין דער מוד. דאס איז דער עיקר חידוש.

3. דער נעקסטער שטאפּל: אומאפּהענגיקייט פון דעם טרעינינג

נאכדעם וואס ער איז שוין אין דער מוד, דארף ער שוין נישט נאכמאכן דעם רבי׳ס שאקלען. יעצט פילט ער שוין אליינס – אמאל וויל ער זיך שאקלען אזוי, אמאל אנדערש. אין די ערשטע צען מינוט וועט עפּעס זיין „אף” – נישט פּונקטלעך, נישט פייק אבער נישט מדויק. דאס איז נארמאל.

⟦א וויכטיגע באמערקונג – „גבור המדה” מיינט אויך צו וויסן ווי ס׳איז חל אויף יעדע סיטואציע.⟧ ס׳איז קיינמאל נישטא קיין פעסטע כללים וואס פּאסן פאר אלע פאלן.

⟦משל פון דעם בחור מיט דער צעטל⟧

דער בחור וואס האט געלערנט ווי מ׳רעדט מיט א מיידל פון א צעטל – ער האט מחיה געווען „פּיקלעך” וואס שטייען אויפן צעטל, אבער אזוי רעדט מען נישט. אבער – דאס מיינט נישט אז די צעטלעך ארבעטן בכלל נישט. מ׳דארף אנהייבן מיט דעם, אבער נאכדעם מוז מען עס אוועקווארפן. אויב מ׳ווארפט עס נישט אוועק, איז גארנישט געווארן קיין שמועס.

דער נעקסטער שטאפּל = אומאפּהענגיקייט פון דעם טרעינינג. דאס גילט גלייך ביי דאוונען, ביי מידות, ביי אלעם.

—

כו. דער זוהר׳ס משל – דער שור מיט דעם עול

דער זוהר זאגט א משל: קבלת עול מלכות שמים איז ווי א שור וואס מ׳לייגט אויף אים אן עול בתחילה, כדי אז ווען ער ווערט גרעסער זאל מען נישט דארפן קיין עול. מענטשן מיינען אז קבלת עול מלכות שמים דארף מען אלעמאל האבן – ניין: עס איז די ערשטע מדרגה (ירא תתועה, ירא תקול). עס שאפט ביי דעם מענטש גוטע פּעולות, הנהגות, נאטורן. נאכדעם דארף ער שוין נישט דעם עול – נישט ווייל ער ווערט א פּורק עול, נאר ווייל ער פארשטייט שוין אליינס וואס ער טוט.

פּראקטישער ביישפּיל: א מתחיל דארף אנטאן דעם גארטל כדי צו וויסן וואו ס׳הייבט זיך אן דאוונען. נאכדעם וואס ער ווייסט שוין, מוז ער נישט אלעמאל גיין מיט דעם גארטל – ער האט זיך שוין געטרעינט, ער איז שוין „יודע שורו וקונהו.”

שטיצע פון חסידישע ספרים, תניא, ספר המאמרים: ווען א מענטש איז יונג/מתחיל, דארף ער זיין אסאך מער פרום ווי אן אדוואנסטער מענטש – מער הגדרים, מער קבלת עול – ווייל אן דעם בלייבט גארנישט.

—

כז. דער רמב״ם׳ס מצוה פון מידות – און דער חילוק צווישן מעשה און מידה

1. הקדמה: מצוות זענען בדרך כלל מעשים

דער רמב״ם אליין (שמונה פּרקים, פּרק ב׳) זאגט אז רוב מצוות זענען אויף פּעולות/מעשים. מעשים איז דער נידריקסטער לעוועל אין דער נפש-סטרוקטור. א מעשה נעמט א רגע – לייג תפילין, הייב אויף א לולב, שוין יוצא.

⟦קליינע דיגרעסיע:⟧ הלכות תשובה שטייט אין רמב״ם אבער כמעט נישט אין שולחן ערוך – א וויץ אז „עס זעט אויס אז הלכות תשובה איז נישט נוגע בזמן הזה.” נאר א ביסל שטייט ביי יום כיפּור.

ווי לאנג קען א מעשה זיין? מאקסימום א טאג (למשל פאסטן יום כיפּור). ⟦קליינע למדנישע דיגרעסיע:⟧ חקירה אויב יעדע מינוט פאסטן איז א באזונדערע מצוה, אדער נאר דער גאנצער טאג. רוב מצוות/עבירות במעשה נעמען נישט מער ווי א מינוט.

2. דער עיקר חילוק: א מידה נעמט צייט

דער רמב״ם זאגט אז ס׳איז דא א מצוה צו האבן גוטע מידות (והלכת בדרכיו) – נישט נאר צו טאן גוטע מעשים. א מידה איז נישט קיין זאך וואס מ׳טוט – עס איז די זאך וואס מאכט דיך טאן. מ׳קען נישט זען א מידה פון איין מעשה; מ׳דארף קוקן אויף א פּאר וואכן מינימום. „מ׳דארף קענען דעם מענטש” – נישט נאר הערן איין מעשה.

⟦קריטיק פון דער טיפּישער חינוך-אפּראוטש:⟧ אין חדר/סקול לערנט מען „מידות טובות” אלס פּעולות – העלפן א צווייטן, גיין אין נורסינג הום. אבער דער רמב״ם מיינט עפּעס אנדערש: נישט ווערן אין כעס – דאס איז נישט א פּעולה, דאס איז א מידה.

3. תשובה איז בעיקר אויף מידות

דער רמב״ם (הלכות תשובה פּרק ז׳) זאגט: „זאלסט נישט מיינען אז תשובה איז נאר פון מעשים – עס איז אויך פון מידות.” דאס „אויך” מיינט אז עס איז בעיקר פון מידות. פון מעשים איז תשובה פּשוט – הער אויף צו טאן, זאג וידוי, א גוטן טאג. די אמת׳ע עבודת התשובה איז עליית מידות.

4. דאס פּראבלעם פון „אטענשאן ספּען”

א מידה נעמט א האלב יאר צו באקומען. מענטשן – ספּעציעל ווער ס׳טראכט נאר הלכה׳דיג – קענען נאר פארנעמען איין מינוט/איין טאג אויף אמאל. זיי קענען פארשטיין א פּעולה וואס מ׳טוט און מ׳זעט, אבער א זאך וואס נעמט א האלב יאר – דערויף האבן מענטשן נישט דעם אטענשאן ספּען. דאס איז דער שוועריקייט.

—

כח. א מענטש קען נאר פארשטיין קורצע פעולות – אבער דער אייבערשטער זעט דעם גאנצן מענטש

א מענטש פארשטייט נאטירלעך א פעולה וואס נעמט א מינוט – עפעס קורצעס, קאנקרעטעס. אבער א זאך וואס א מענטש טוט (נישט וואס געשעט צו אים) וואס נעמט א האלבע יאר – דאס איז שווער צו פארשטיין, ווייל רוב מענטשן האבן נישט דעם „אטענשאן ספּען” צו זען א לאנגע תקופה אויף אמאל. מופשטע (אבסטראקטע) זאכן זענען אפטמאל אזעלכ

ע וואס נעמען לאנגע צייט צו פארשטיין, צו האבן, אדער צו זיין.

דער בית דין של מעלה דן דעם גאנצן מענטש – בשעת מיתה

דער רמב״ם (הלכות תשובה פרק ג׳) זאגט: מ׳איז דן א מענטש אויף זיין גאנצע לעבן – צי מער מצוות צי מער עבירות, צי צדיק צי רשע. ווען? בשעת מיתה. פארוואס? ווייל דער בית דין של מעלה דן דעם גאנצן מענטש אויף אמאל, נישט אינדיווידועלע מעשים. „ואין הקב״ה מייחד שמו על החיים” – א לעבעדיגער מענטש קען טון א גוטע פעולה, אבער מ׳ווייסט נאך נישט צי ער איז א גוטער מענטש.

„איז דא אזא זאך ווי א מענטש?” – דער טיפערער בליק

א מענטש וואס קען נישט זען א לאנגע צייט אויפאמאל, פאר אים עקזיסטירט נישט „א מענטש” אלס גאנצע ענטיטעט – ער זעט נאר „א מענטש אין דער מינוט.” אבער איינער וואס פארשטייט טיפער פארשטייט אז ס׳איז דא אזא זאך ווי א מענטש אלס גאנצקייט. דער אייבערשטער קען פארשטיין אפילו יומעניטי (מענטשהייט) אויף אמאל – „כי אלף שנים בעיניך כיום אתמול כי יעבור.” מיט דעם קען מען תשובה טון – דאס איז דער המשך פון דער שיעור.

—

כט. א מדה איז א מצוה אין המשכות

דער עיקר חידוש:

– א מדה איז אזא סארט זאך וואס נעמט צייט צו האבן – ס׳איז א „מצוה אין המשכות” (א מצוה וואס ציט זיך).

– דער רמב״ם זאגט קלאר: ס׳איז א מצוה צו האבן גוטע מידות.

– אבער א מדה קען מען נישט טון אין א מינוט – ווען מ׳טוט עפעס אין א מינוט, האט מען א מעשה, נישט א מדה.

⟦דיאלאג / קשיא-תירוץ מיט א תלמיד:⟧

– קשיא: אויב א מדה איז א מצוה, האב איך געזינדיגט יעדע מינוט וואס איך האב נישט די מדה?

– תירוץ: ניין – ס׳איז איין גרויסע מצוה פאר דער גאנצער זאך. די מצוה איז ווען מ׳ארבעט אויף דעם.

– נאך א נקודה: דער רמב״ם זאגט אז א מצוה מוז נישט זיין מעשים – ס׳קען זיין אין דעם „חלק המתעורר” (געפילן/אימפּולסן). למשל: רחמנות – צו ווערן א „בעל רחמן” איז א מצוה דאורייתא: „להיות רחמן.”

⟦צדדיגע באמערקונג:⟧

רחמנות מיינט נישט בלויז „פילן בעד” – ס׳מיינט צו טון. צו זיין אזא סארט מענטש וואס ווען ער הערט א צרה, טוט ער. דאס אליינס איז די מצוה פון „מה הוא רחום אף אתה רחום.”

—

ל. דער שיעור פון א מדה: פערציג טעג

1. ווי לאנג נעמט מינימום צו קריגן א מדה?

– א חודש (30 טעג) איז נישט גענוג.

– דער צעטל קטן (פון רבי אלימלך מליזשענסק) זאגט: פערציג טעג.

⟦צדדיגע באמערקונג:⟧

געהערט פון יודל מעלברער אז ס׳איז דא מאדערנע ריסערטש וואס באשטעטיגט דעם נומער – אבער נישט זיכער.

2. פארוואס דווקא 40 טעג? ראיות פון דער תורה

דער נומער 40 קומט פאר אסאך מאל אין תורה:

– דער מבול – 40 טעג און 40 נעכט

– משה רבינו האט געלערנט תורה 40 טעג (דערפון שטאמט אלול)

– טהרת הולד – 40 טעג

– מלקות – 40 שלעג (חינוך)

די סברא: 40 טעג איז דער מינימום פרק זמן וואס מ׳קען זאגן אויף א מענטש אז ער איז אזא סארט מענטש – ס׳איז שוין א „שטיקל פארט פון זיין לייף סטארי.” ס׳איז מער ווי א חודש (וואס איז בלויז איין לבנה-ציקל), און ס׳הייבט שוין אן צו זיין א מדה, נישט נאר א פעולה.

3. פארוואס נישט 30 טעג?

30 טעג איז דער נארמאלער הלכה׳שער שיעור פאר אנדערע ענינים (ווי סתם הלוואה), ווייל ס׳איז דער גרינגסטער פרק זמן וואס מ׳קען זען – די לבנה קומט צוריק. אבער פאר א מענטש זאל ווערן א מענטש (א מדה זאל ווערן חלק פון אים) דארף מען מער ווי א חודש.

—

לא. דער שלוס-חידוש: תשובה דארף פערציג טעג

דער קלאמאקס פון דער גאנצער שיעור:

– יונה הנביא האט געזאגט צו נינוה: תשובה טון פאר פערציג טעג – דאס איז דער חידוש פון ספר יונה.

– קיין אנדערע מצוה אין דער תורה האט א ספּעציעלע תקופה פון א גאנצע וואך, צען טעג, אדער פערציג טעג אין יאר – חוץ פון תשובה.

– מדרבנן: עשרת ימי תשובה – 10 טעג.

– מנהג (א זייער אלטער, פון זמן הגאונים, פרקי דרבי אליעזר): פערציג טעג (אלול + עשי״ת).

דער שלוס-תורה:

> פערציג טעג איז דער מינימום צו תשובה טון. אויב מ׳טוט תשובה ווייניגער פון 40 טעג, האט מען נאר תשובה געטון במעשה, נישט במדות. אבער דער רמב״ם זאגט אז עיקר תשובה איז במדות. במדות נעמט פערציג טעג. דאס איז די תורה.

—

שטראם פון דער גאנצער שיעור – איבערבליק:

“`

וואס איז א מידה? (שטאבילע נייגונג, hexis, צווישן שכל און פעולה)

↓

מידה ≠ שכל, ≠ מעכאנישער הרגל, ≠ התגברות

↓

דער לב דארף אויסגעלערנט ווערן – נישט געפארסט

↓

קריטיק אויף דריי פאלשע מאדעלן (כפיה / לעסע-פער / מאניפּולאציע)

↓

דער ריכטיגער וועג: נאכמאכן (אימיטאציע) → שפּילן → עס ווערט אמת

↓

אפּליקאציעס: שלום בית / חינוך / דאוונען

↓

נאכמאכן ≠ פייקן; עקטינג ≠ ליגן; „authenticity” איז א מאדערנע טעות

↓

חיצוניות מעוררת את הפנימיות

↓

דער נעקסטער שטאפּל: אומאפּהענגיקייט פון טרעינינג (זוהר׳ס משל: שור/עול)

↓

א מידה איז א מצוה אין המשכות – נעמט צייט, נישט א רגע

↓

דער אייבערשטער זעט דעם גאנצן מענטש; מענטשן זעען נאר מינוטן

↓

מינימום שיעור פון א מדה = 40 טעג (צעטל קטן + תורה ראיות)

↓

עיקר תשובה איז במדות (רמב״ם הל׳ תשובה פ״ז)

↓

דערפאר: אלול + עשי״ת = 40 טעג = דער מינימום פאר אמת׳ע תשובה במדות

“`

תמלול מלא 📝

מהות המידה: בין שכל לפעולה

הקדמה: נושא השיעור

רבותי, איך וואלט אז ראש השנה, איך וויל אייך זאגן א וויכטיגע תורה וואס איך האב מחדש געווען וועגן די נושא פון אלול און ראש השנה און די גאנצע תקופה, וואס איז אמת׳דיג, יא, ממש א הסבר אויף א זאך וואס אונז לערנען דא א גאנצע צייט.

If you have a little drink or something, you can give me. יישר כח. I’ll take anything. יא, ס׳איז גוט, יישר כח.

הגדרת המידה: וואס איז א מידה?

דער ווערטלעכער טייטש

סאו, אונז לערנען אזוי, אונז לערנען דא וועגן… ניין, יישר כח, איך וועל נישט טרינקען. אונז לערנען דא וועגן א זאך וואס הייסט א מידה. זייער אן אינטערעסאנטע זאך. וואס הייסט א מידה? וואס איז א מידה? א “virtue” אדער א “character trait”, עפעס אזא סארט זאך. יעדער איינער ווייסט שוין וואס ס׳איז. וואס איז עס? נו, וואס איז א מידה? א “measurement”. מידה איז א “measurement”. די טייטש פון די ווארט מידה איז א “measurement”. That’s why, אגעין, אונז לערנען נישט יעצט קיין “dictionary”.

רמב״ם׳ס טערמינאלאגיע: דעות

ווען דער רמב״ם זאגט אז ס׳איז דא א מצוה אז א איד זאל האבן גוטע מידות, יא? וואס איז דאס? וואס איז דאס? וואס איז דאס? וואס איז די מין זאך וואס הייסט א מידה? דעות. דעות, יא. נו, “actually”, אקעי, “it’s more complicated than that”, באט… לעטס קאל איט, וואטעווער, “not a dictionary thing”. דער רמב״ם “calls the thing that מידות are about” דעות, באט די מצוה איז צו האבן די דעות במידה הנכונה, אזוי ווי ער לערנט אין פרק א׳ פון הלכות דעות.

מידה = hexis: א stable disposition

סאו, דעות מיינט… האב איך גערעדט וועגן דעם? “There were so many שיעורים about this”, באט איך דארף אנקומען צו עפעס פשוט. וואס? א מידה איז א זאך וואס אריסטו רופט א “hexis”. “It’s not helping you”. A “stable disposition”. אויף אידיש, אונז רופן דאס אסאך מאל א הרגל, א צוגעוואוינהייט, אדער א טבע שני, א “second nature”. דאס איז א ווארט וואס די מענטשן האבן ליב, וואס איז גרינג צו פארשטיין אביסל.

אין אנדערע ווערטער, וואס? א תכונה. יא, א תכונה איז א נפש. א מידה איז עפעס אינצווישן א פעולה, דאס איז אן action, א זאך וואס איך טו, און א זאך וואס איך, וואס וואלט געווען אזויווי די אנדערע זייט פון דעם, וואלט געווען א זאך וואס א ווילן, סתם ווילן, אדער חלומ׳ען, אדער עפעס אזא זאך.

די ווערטיקאלע מבנה: שכל — מידה — פעולה

מידות צווישן שכל און פעולות

סאו א מידה איז דאס, אז מענטשן, ווען מ׳זעט א מענטש, לאמיר זאגן די קלארע וועג וואס איך זאג, ווייל דאס איז וואס איך פיל איך וויל אנקומען דא. א מידה איז אזא סארט זאך, ווען מ׳זעט א מענטש פירט זיך כסדר אין א געוויסע נושא, אין א געוויסע וועג, דאס הייסט, אונז האבן געלערנט אז די מידות זענען צוטיילט אין צוויי וועגן, כאילו קענסט עס רופן ווערטיקלי און הריזאנטלי.

דאס הייסט, ווערטיקלי איז אזויווי אין די נפש, א מענטש האט שכל און ער האט פעולות. דאס הייסט וואס די מידות זענען צווישן שכל און פעולות. שכל מיינט איך פארשטיי אז אזוי איז ריכטיג, און פעולות איז וואס איך טו. כידוע, נישט אלעס וואס מענטשן פארשטייען טוען זיי. ס׳איז א דבר ידוע וואס איך בין מכחיש כידוע. אבער ס׳איז אזא ידיעה.

מידה איז דער אמת׳ער פרעדיקטאר פון פעולות

אבער וואס איז די זאך וואס פרעדיקט יא וואס מענטשן טוען? די זאכן צווישן, נישט קיין שכל און נישט קיין פעולה, נאר א מדה. אמת? סאו דאס וואס מ׳זעט א מענטש טוט כסדר א געוויסע סארט זאך אין א געוויסע נושא, וועגן מיר זאגן אז ס׳איז דא אסאך מדות.

ווייל אויב דו וואלסט געזאגט די צווייטע זאך וואס דו האסט געזאגט, די הריזאנטעל דיפערענס, די חלוקת המדות, וואס מיר רעדן אויך אסאך שינוי וועגן דעם, אבער קודם, לאמיר פארשטיין, מיט דעם, לאמיר זאגן קודם ווערטיקלי, מיט דעם מיינט נישט אז איך טו וואס איך פארשטיי, איך טו וואס איך פארשטיי. ס׳איז דא מענטשן וואס אפשר טוען אלעמאל וואס זיי פארשטייען, ס׳איז דא מענטשן וואס טוען נישט וואס זיי פארשטייען. דארט קומט מען נאך שרייב מדות.

שכל, פעולה, און מידה: די דריי שיכטן

יא, ווער איז די שכל? וואס איך פארשטיי. די אלע נעמען, די פראפערע נעימס, זענען אזוי ווי ווערטער וואס אונז רופן פאר דאס וואס איך פארשטיי אז עפעס דארף מען טון, אדער עפעס איז ריכטיג, אז עפעס איז גוט, עפעס איז אזא זאך. דאס הייסט שכל, דאס רופן אונז שכל.

און וואס איך טו, א מענטש האט עפעס וואס מיר רופן בחירה, אדער עפעס אזא ability צו טון זאכן נישט וואס ער פארשטייט. הגם ס׳איז שווער צו פארשטיין וויאזוי דאס איז מעגליך, אבער איך שלא יהיה, מענטשן טענה׳ן אז זיי טוען זאכן אנדערש ווי זיי פארשטייען. אמת? און דאס איז א פעולה, ס׳איז אן action.

זייער גוט. די זאכן צווישן די צוויי זאכן, וועגן דעם זאגן מיר אלעמאל, אז די אלע מוסדות ספרים וואס זענען עוסק א גאנצע צייט צו אויסלערנען א מענטש צו טון וואס ער פארשטייט, זיי רעדן פון די והשבות אל לבך, האבן פארגעסן פון די זאך וואס הייסט א מדה.

מידה איז נישט התגברות

די יסוד: מידה מיינט נישט מתגבר זיין

א מדה איז דאס וואס מאכט דיך נישט דארפן אלעמאל, אזוי ווי דער רבי ז״ל זאגט. דער יסוד פון האבן א גוטע מדה איז נישט אז ער דארף זיך מתגבר זיין. אויב מ׳דארף זיך מתגבר זיין, האט מען נישט די מדה. דא איז נאך א וויכטיגע שמועס וואס איך דארף נאך לערנען. אבער א מדה ווען מ׳דארף זיך נישט מתגבר זיין. יא, למען שפותו רבות עצמיא. וואס זאגט דער רמב״ם וועגן דעם? עפעס זאגט ער וועגן דעם? רייט? פרק ג׳. ער איז איינער פון די מקורות, מיר האבן גערעדט וועגן דעם אן אנדערע מאל.

“wish” vs. “like”: צוויי סארט רצונות

אבער יא, א מדה איז ווען איך וויל דאס טון, אבער נישט איך וויל, און ס׳איז איך פארשטיי אדער איך וויש עס צו טון, ווען מיר מאכן א חילוק פון וועלן און חלומ׳ען. ס׳איז צוויי סארט זאכן וואס אויף אידיש רופט מען ביידע וועלן. אבער אויף ענגליש קען מען זאגן בעסער די ווארט וויש און די ווארט like.

If you wish to be a מתמיד, דאס מיינט נאכנישט אז דו ביסט א מדה פון זיין א מתמיד. ס׳איז אזוי ווי א שכל, אדער ס׳איז אפילו נישט קיין שכל, ס׳איז עפעס אן אנדערע זאך. אז דו האלטסט אז ס׳וואלט געווען גוט צו זיין א מעשה, דאס איז איין זאך. נאכדעם איז דא איינער, דו קענסט זיך מתגבר זיין, זיך זעצן לערנען, ביסטו א מעשה, דאס איז די פעולה. דאס איז נישט, ביידע זאכן זענען נישט קיין מדה.

די דריטע זאך: מידה

און ווען מענטשן, סאך מענטשן ווייסן נישט אז ס׳איז בכלל דא א דריטע זאך. זיי מיינען אז די גאנצע לעבן איז צו פייטן, לייף איז א פייט, כסדר למלחמה נובעך. דאס איז געווען צוויי וואכן צוריק. מ׳האלט שוין איינגענדיגן די מלחמה, שוין נצבון. מ׳שטייט גראד. יא? מ׳שטייט גראד. איז וואס? איז… וואס איז די סטעביליטי? פיפל דא האבן סטעביליטי, מער דען דען דען וואס דו פרעדיקט.

דאס איז די סיבה פארוואס מיר זאגן אז ס׳איז דא מדות. איינע פון די סיבות פארוואס מיר זאגן אז ס׳איז דא מדות, איז אזוי ווייל מענטשן זענען נישט עקטשולי סתם, אדער טוען זיי וואס זיי פארשטייען, אדער טוען זיי נישט וואס זיי פארשטייען. מענטשן טוען כסדר די זעלבע זאך, אין געוויסע נושאים.

מידה איז מער ווי א געוואוינהייט

די האריזאנטאלע חלוקה: פילע מידות

ס׳הייסט, אויב דו גייסט באופן הכי כללי, ווייטער. דאס איז די נעקסטע סארט חלוקה וואס מ׳דארף געדענקען ווען מדות. אבער די ערשטע זאך איז אז מענטשן טוען וואס אין געוויסע וועגן, טוען כסדר די זעלבע זאך.

א מענטש וואס אונז רופן א מתמיד, למשל ס׳איז דא א מדה וואס הייסט התמדה, דאס איז א מדה. קענסטו עס רופן א געוואוינהייט, ס׳איז דעמאלטס אביסל מער ווי א געוואוינהייט, ווייל ס׳איז אויך דא אין דעם א געוויסע… וואס? תכונת הנפש. יא, תכונה איז די סעימע ווארד. אבער תכונה איז just א more general ווארד. תכונה קען מיין עניטינג, תכונה איז אן עטשעביוט אדער עפעס אזוי, רייט? א קערעקטעריסטיק. די תכונת הנפש, די סארט תכונה הייסט א מדה, יא.

“ער איז אזא סארט מענטש”

א תכונה אז… וואס? אייגענשאפט. יא, א מענטש וואס ער איז אזא סארט מענטש. מ׳פרעגט אים, פארוואס טוט ער דאס? ווייל ער איז אזא סארט מענטש. שטימט? דאס איז די טייטש פון א מדה. ווען מ׳האט א מדה, דעמאלטס מוטשעט מען זיך נישט, דעמאלטס שלאגט מען זיך נישט. א מדה איז א זאך וואס מ׳האט ליב.

מידה קומט מיט דעת

פארט פון דעם זאג איך, א מדה איז נישט נאר א געוואוינערהייט, א מענטש קומט אן א געוואוינהייט וואס ער האט נישט ליב. איך ווייס נישט אויב דאס הייסט א מדה. א מדה איז טייטש אז ס׳קומט אלעמאל מיט א געוויסע שכל, אונז רופן עס א געוויסע דעת, וואס ער פארשטייט וואס ער דארף טון אין דעם עושר.

ס׳איז נישט נאר אז ער איז צוגעוואוינט, כאילו אויטאמאטיקלי, נישט אזוי ווי א מאשין איז צוגעוואוינט, אדער אזוי ווי א שטיקל האלץ איז צוגעוואוינט, אזוי ווי א מענטש איז צוגעוואוינט. א מידה איז א זאך אין צווישן שכל און פעולות, שטימט?

מידות זענען דער עיקר פון וואס מענטשן טוען

און וויבאלד אז רוב וואס מענטשן טוען לויט די גאנצע מהלך פארשטייט אז וואס מענטשן טוען כסדר איז mostly געבויט אויף זייערע מידות, מאכט זיך אמאל אז א מענטש איז זיך מתגבר אויף זיך. און אוודאי, א מענטש, מדות איז א זאך וואס מ׳לערנט, מ׳לערנט כסדר, right? א מדות איז א זאך וואס מ׳טרעינט. מ׳קען זיך טרעינען, ווי מער מ׳איז זיך מרגיל די פעולה, מ׳טוט כסדר די זעלבע זאך, דעמאלטס באקומט מען די מדה.

אבער יעדער איינער למעשה טוט ער מער ווייניגער וואס זיין מדה זאגט אים, וואס זיין מדה איז.

די מצוה פון גוטע מידות

נישט גענוג צו טראכטן אדער צו טון

וועגן דעם, די מצוה פון זיין א גוטער מענטש מיינט האבן די מדה פון זיין א גוטער מענטש, רייט? ס׳איז נישט גענוג צו טון גוטע זאכן, זיכער נישט גענוג צו טראכטן אז וואס איז גוט איז גוט.

ווי אזוי ווי ערשטא זאגט, אסאך מענטשן זענען שוין געגאנגען צו שיעורים פון פילאסאפיע און התעוררות, און זיי האבן מסביר געווען פארוואס וואס איז גוט איז גוט, און זיי האבן נישט קיין גוטער מענטש דערפון. פון טראכטן אז וואס איז גוט איז גוט ווערט נישט קיין גוטער מענטש. דאס הייסט, מ׳טוט נישט קיין גוטע זאכן, חוץ בדרך התגברות מאכט זיך.

די מצוה איז צו האבן די מידה

א גוטער מענטש ווערט מען פון האבן די מדה פון גוטסקייט. שטימט? דאס איז די טייטש א מידה.

קריטיק אויף מסילת ישרים און תניא

יעצט, אין די זעלבע וועג, וויבאלד אונז זאגן אז ס׳איז דא אזא זאך ווי א מידה, צעטיילט זיך עס אויכעט… ניין, איך האב א לאנגע דרשה צו מסביר זיין פארוואס איך קריג זיך מיט די מידות שמועסן. וואס קריג איך זיך? איך וועל טרייען צו מסביר זיין פארוואס איך קריג זיך מיט די מידות שמועסן.

איך קוק אן אז דער מסילת ישרים׳ס פרעימינג אין זיין הקדמה איז very incomplete, ס׳פעלט זייער אסאך פון וואס די ריאליטי איז. און מ׳זעט אז דער מסילת ישרים רעדט נישט פון מידות כמעט, ווייל ס׳פעלט אים עפעס די חלק וואס שטייט אין רמב״ם און אנדערע ספרים. אדער די זעלבע זאך דער תניא. דער תניא רעדט קיינמאל נישט פון מידות, און איך פיל אז ס׳פעלט א זייער בעיסיק זאך אין די סטארי דא.

איז מאיזה שהיא סיבה, די אחרונים זענען נישט געווען… אסאך פון די אחרונים האבן נישט פארשטאנען וואס מיינט א מידה, און זיי מוטשען זיך דערמיט. זיי האבן גערעדט וועגן דעם אמת אסאך מאל.

און די זעלבע וועג, איך דארף מסביר זיין דאס, און די זעלבע וועג, וויבאלד איך וועל זאגן אז א מידה איז א געוויסע, ס׳איז נישט א תכונה, אדער א געוויסע לייקינג, א געוויסע משיכה וואס א מענטש האט צו זיין אין א געוויסע וועג, ער איז אזא סארט מענטש, דאס איז אויכעט א זאך וואס צעטיילט זיך.

ווען מ׳רעדט פון מידות, מ׳קען טענה׳ן אנדערש, אבער ווען מ׳רעדט פון מידות, צעטיילן איז עס אויכעט צווישן זייער אסאך מידות, און נישט נאר דא איין מידה. אויב מ׳טראכט נאר באופן הכי כללי, טראכטסט אויף די גרעסטע לעוועל, וועסטו סך הכל זאגן אז ס׳איז דא איין מידה, right? אדער טוט ער צו די זאך, אדער טוט ער נישט צו די זאך. אדער איז ער מוח שליט על הלב, אדער איז ער נישט מוח שליט על הלב, אמת?

אבער אונז זאגן נישט. ס׳קען זיין אז ס׳איז דא עפעס א מידה וואס הייסט מוח שליט על הלב. איך בין נישט זיכער וועגן דאס. מ׳דארף בעסער איינטראכטן אז ס׳זאל אליין זיין א מידה. אבער איך מיין אז יענץ וואלט אויך געווען לויט געוויסע סובדזשעקטס. אין אנדערע ווערטער, וואס אונז רופן… וואס?

“מוח שליט על הלב” — נאר בדיעבד

מוח שליט על הלב איז א מידה? Maybe. It’s definitely not a thing. In other words, it’s only בדיעבד. אין די רמב״ם׳ס world, it’s only בדיעבד. Because די לכתחילה should be that your לב, דער רמב״ם זאגט אז לב מיינט מידות, לב מיינט וואס איך האב ליב, איז שוין גוט. מ׳קען אויסלערנען די לב צו זיין גוט. מ׳דארף נישט שליט זיין אויף אים.

עבודת המידות: אויסלערנען דעם לב דורך הרגלים

חזרה: די יסוד פון עבודת המידות

אקעי, איינערעיט, זייער גוט. לאמיר דאן באופן כללי, רייט? יעדע זאך איז דא אין קיצוניות, אין די עקסטרימס איז דא אלע מיני פראבלעמס. האב איך געזאגט אז א מידה איז די לב, און וואס מ׳דארף דעמאלטס טון איז נישט פארסן זיין לב, נאר עס אויסלערנען.

וויאזוי לערנט מען אויס די לב? דורך טון, נישט דורך דרשות, מאוסטלי נישט נאך דרשות, אבער מ׳לערנט אים אויס, און נאכדעם טוט ער עס ווייל ער האט עס ליב, ער טוט עס מיט א געשמאק. איך האב געזען… וואס?

Student: איז עס אתכפיא [iskafya: subduing/suppressing one’s desires]?

Instructor: סאו, יע, איך האב דיר געזאגט, איך ווייס נישט וויאזוי צו טרענסלעיטן די זאך. ס׳איז אסאך מער וואס… זיכער. ס׳איז זיכער אז וואס דער תניא [Tanya: foundational Chabad Chasidic text] רופט אתכפיא אדער א צדיק גמור [tzaddik gamur: complete righteous person] איז וואס דער רמב״ם [Rambam: Maimonides] רופט האבן גוטע מידות. ביי אים איז עס מער… ס׳איז דא א גאנצע… בקיצור, מ׳דארף לערנען אסאך מער דיטאלס צו אויספרינגען, באט אויף קורס.

פסיכאלאגישע ריסערטש וועגן סעלף-קאנטראל

א מידה איז… איך האב געזען אז ס׳איז דא אסאך ריסערטש וועגן דעם היינט אין די פסייקאלאגיע, וואס מ׳האט געטראכט, ס׳איז דא מענטשן וואס… איך מיין, די פראבלעם פון סעלף-קאנטראל, פון… וויאזוי זאגט מען, וויל פאוער און אזוי ווייטער, זאכן וואס יעדער גוי האט, רייט? דאס איז די סארטע שאלה וואס איך האב ליב, וואס מענטשן פארשטייען עס. ס׳איז נישט קיין שאלה וואס איז נאר שווער ווייל ס׳איז דא ארבעה כנפיים [arba kanfayim: four corners/wings – referring to obscure technical details] וואס פארגט איז אמת? ס׳איז אן עכטע פראבלעם.

סאו, ס׳איז דא אסאך ריסערטש היינט וואס ווייזט אז ווען מ׳קוקט אריין אין מענטשן, זעט מען אז ס׳איז דא מענטשן, איך קאל עס סאמטיים׳ס עקזעקיוטיוו פאנקשען, אדער סעלף קאנטראל. א מענטש וואס האט סעלף קאנטראל, ער טוט נאר ווייניגער וואס ער האלט אז מ׳דארף טון. ס׳איז דא א מענטש וואס ער איז נישט.

וואס? איך רעד נישט דזשאסט פון עמאשענעל, באט סאמוואן וואס איז, נו, ער זעט א זאך אין געשעפט, גנב׳עט ער עס, ווייל ס׳איז א גוטע קענדי, יו נאו? אימפאלסיוו. אימפאלסיוו איז א בעטער ווארד, אר טינגס לייק דעט. נאט קאנטראלד. וואס? און אדער סתם, יעדער איינער האט זיך דאס אין זיינע זאכן, און ס׳איז דא עקסטרימס, ווי יעדע זאך.

די נאאיווע סברה וועגן סעלף-קאנטראל

סאו, מ׳האט געטשעקט ביי די מענטשן וואס זענען מער קאנטראלד, צו איז די פשט אז זיי געווינען מער פייטס? אזוי וואלסטו געמיינט. יו וואד טינק אז א מענטש האט א מחלוקת [machloikes: dispute/conflict], זיין שכל האט א מחלוקת מיט זיין רצון אדער מיט זיין לב, ער האט ליב צו פרעסן, אבער ער ווייסט אויך אז ס׳איז נישט גוט פאר זיין דייעט, אז ער שלאגט זיך כסדר. איינער וואס איז מצליח צו האבן אין א דייעט איז איינער וואס געווינט רוב פייטס, און דער וואס איז נישט מצליח איז דער וואס פארלירט רוב פייטס. אזוי מיינען מענטשן נעאיוולי, אזוי וואלט מען געקענט מיינען.

וואס די ריסערטש ווייזט באמת

כמשמע לן [k’mashma lan: but we learn otherwise], די חכמים [chachamim: sages/scholars] האבן געטשעקט און זיי האבן געזען אז ס׳איז נישט אמת. די מענטשן וואס געלונגט זיי די דייעט, וואס זענען מער קאנטראלירט, יא. די מענטשן וואס זענען מער קאנטראלירט, זענען נישט אזעלכע מענטשן. ס׳איז נישט פשט אז ער פילט, דו ווילסט אים פרעגן, איך האב נישט געטשעקט וויאזוי זיי האבן עס אויסגעפינען, אבער איך מיין אז ס׳איז אמת, סאו איך זאג עס נאך.

ס׳איז נישט פשט אז ער פילט אז ער געווינט מער פייטס, אז ער האט א גרעסערע גבורה [gevurah: strength/self-control], אז ער איז שולט, ווי מ׳זאגט, א כובש את יצרו [kovesh es yitzro: one who conquers his evil inclination], איז נישט איינער וואס איז מער כובש את יצרו, נישט אז ער האט מער… דו האסט פיר און צוואנציג מחלוקת׳ן מיט די יצר הרע [yetzer hara: evil inclination] א טאג, איינער געווינט דריי און צוואנציג פאר די יצר הרע טאג, און יענער געווינט דריי און צוואנציג פאר די יצר הרע.

מ׳האט געזען אז די רעאליטי איז, מ׳פרעגט מענטשן, זעט מען אז די עקספיריענס פון מענטשן איז נישט אז זיי געווינען אין די פייטס, נאר זיי האבן נישט קיין פייטס. אין אנדערע ווערטער, ער וויל שוין אזוי. אין אנדערע ווערטער, ער האט שוין צוגעוואוינט אזוי. אין אנדערע ווערטער, ער האט שוין ליב אזוי.

וויאזוי ווערט מען אזא מענטש?

וויאזוי ווערט מען אזא מענטש וואס האט ליב? וואס? דאס איז וואס איך רעד וועגן סעלף קאנטראל, אז ס׳איז דא זאכן, יעדער איינער האט ליב צו עסן, ס׳איז נישטא קיינער וואס האט פיינט צו עסן. נאר ס׳איז דא מענטשן וואס זיי האבן נישט ליב מער וויפיל מ׳דארף. ער האט דאס איז קאנטראלד.

דאס הייסט, מ׳קען נישט דיסקרייבן א מידה, דאס איז א זאך וואס מ׳האט אויך גערעדט, מ׳קען נישט דיסקרייבן א מידה אן די דעת [da’as: knowledge/understanding], וואס דאס רופט מען די דרך הממוצע [derech ha’memutzah: the middle path], וואס זאגט דיר וויפיל צו עסן.

דאס הייסט, ס׳איז נישט פשט אז ס׳איז דא אן אנלימיטעד, לעצטע וואך האבן מיר עס גערעדט. א בעל תאוה [ba’al ta’avah: one ruled by desire] איז איינער וואס האט אנלימיטעד, דעטס איז א טאטעלי מעסט אפ פערסאן. אויב ער האט אנלימיטעד תאוה [ta’avah: desire], דארף ער זיך יעדע מאל מתגבר זיין [misgaber zayn: overpower himself].

די ריכטיגע פארשטאנד פון מידות

באט די רעאליטי איז אז ווען מ׳רעדט פון א מידה, און רוב מענטשן, נישט אזוי, רוב מענטשן האבן א געוויסע amount אין זייער תאוה, א געוויסע amount. אבער ביי רוב מענטשן איז עס אביסל צופיל, אדער רוב מענטשן עסן צופיל ווייל זיי האבן ליב אביסל צופיל צו עסן.

איינער וואס ער איז מער איינגעהאלטן, מער שולט ביצרו [sholeit b’yitzro: master of his inclination], ער האט ליב צו עסן, נישט אז ער האט נישט ליב צו עסן. אויב ער האט נישט ליב צו עסן, איז האט זיך שוין די נושא [nusah: topic], האט ער נישט די מידה פון, ווי מ׳האט דאס געזאגט, האט ער נישט די מידה בכלל [bikhlal: at all], ער האט אפשר אן אנדערע מידה, אבער ער האט נישט די מידה פון פרישות, פון זהירות [zeherus: carefulness], פון עסן די ריכטיגע amount, פון ליב האבן עסן די ריכטיגע amount.

איינער וואס האט יא די מידה, ווייל ער האט ליב אויף די amount. וויאזוי איז עס געווארן? דורך זיין הרגלים [hergalim: habits], דורך וואס ער האט, זיין לייף סטייל, דורך וואס ער האט זיך אויסגעלערנט צו זיין אזא סארט מענטש, און ער איז געווארן אזא סארט מענטש וואס ער האט נישט ליב צו פרעסן, ער האט ליב צו עסן, ער האט נישט ליב צו פרעסן.

דאס איז די עקספיריענס פון מענטשן. ס׳איז נאך פונקט, ער האט נישט, קענסטו נישט זאגן ער האט נישט ליב עסן, ער האט יא ליב, ער האט אבער ליב אין די ריכטיגע amount. און דאס איז די זאך וואס מ׳איז זיך מרגיל [margil: habituates oneself], דאס איז א זאך, וויאזוי געשעט דאס, דאס איז נישט מעדזשיק.

פארוואס דאס איז א ריזיגע חילוק

פון דעם האט ער געזאגט אז ס׳מאכט נישט קיין חילוק [chiluq: difference], ס׳מאכט א ריזיגע חילוק, ווייל איך מיין אז וויפיל מ׳רעדט, וויפיל מ׳זאגט אז מ׳דארף זיך מתגבר זיין, איז עס זייער דעינדזשערעס פאר דאס. ווייל א מענטש איז נישט נאר, נישט נאר אמת וואס מיר זאגן אז אן די פעולות [pe’ulos: actions], דאס וואס מ׳חזר׳ט איבער [chazert iber: repeats] געוויסע פעולות, דאס איז וואס מאכט א מענטש האבן, אויסלערנען זיינע מידות, אנהייבן צו ליב האבן דאס.

אבער ס׳מיינט נישט אז ס׳איז נישט קיין, איך זאג ס׳איז נישט קיין הרגל, ס׳איז נישט אזוי ווי מ׳לערנט אויס, מענטשן מיינען אז ס׳איז דא א משל [mashal: parable/analogy], מ׳לערנט אויס א שטיין, א שטעקן, אזוי ווי די וואסער. מ׳לערנט אויס, יא, די וואסער פון רבי עקיבא [Rabbi Akiva] האט אויסגעלערנט פאר די שטיין צו מאכן א לאך. נישט דאס האט אויסלערנען, רייט? ס׳איז א מענטשליכע אויסלערנען.

מענטשליכע אויסלערנען מיינט אז ער הייבט אן צו ליב האבן, ער הייבט אן צו פארשטיין. ס׳איז בתור מענטש [b’suras mensch: as a human being].

דער דריי-טייליגער מענטש: דער משל פון א קינד

אזוי ווי אונזער משל וואס איז געווען אז א מענטש האט דריי parts, א שכל [sechel: intellect], א נישט שכל אזוי ווי זיין תאוה, און די מיטן וואס איז מדה [middah: character trait] וואס איז מקבל מן השכל [mekabel min ha’sechel: receives from the intellect], איז חצי שכל [chatzi sechel: half-intellect], איז א ממוצע [memutzah: middle/mean] צווישן שכל און נישט שכל, שכל און גוף [guf: body] אזוי ווי.

פארוואס? וואס מיינט א ממוצע? אזוי ווי א קליין יונגל, ס׳האט מיר גערעדט וועגן דעם, חינוך [chinuch: education] האט צוטון מיט דעם, אזוי ווי א קליין יונגל וואס מ׳קען אים מחנך זיין [mechanech zayn: educate]. א יונגל איז מחונך [mechanuch: educated] נישט נאר מיט פעטש, ideally חינוך איז נישט נאר מיט פעטש, אפילו די פעטש איז נאר כדי אנצוקומען צו דעם, ער איז מקבל פון די טאטע׳ס שכל, right?

דער טאטע זאגט אים אז ס׳איז נישט גוט, ער פארשטייט אפשר נישט אליינס, סאו דאס וועט זיין די חילוק. דער שכל פארשטייט אליינס פארוואס, ער פארשטייט פארוואס דאס איז גוט און דאס איז נישט גוט. דער יונגל איז אזוי ווי א יונגל, ער פארשטייט נישט, אבער ער טראסטעט זיין טאטע, ער איז מקבל פון זיין טאטע אז ס׳איז נישט גוט, אבער ער ווייסט אליינס.

פרעגסט דער יונגל צו ס׳איז גוט, זאגט ער נישט, איך האב נישט קיין אנונג וואס מיין טאטע האט מיר געזאגט. ער זאגט אז ס׳איז נישט גוט, ווייל מיין טאטע האט מיר געזאגט.

אפליקאציע צו מידות

און די זעלבע וועג, די מדות [midos: character traits] פון א מענטש לערנען זיך אויס פון די שכל, מ׳לערנט זיי אויס. וויאזוי לערנט מען זיי אויס? דורך די וועג וואס מ׳רעדט מיט מדות, אזוי ווי א יונגל, מ׳לערנט אים דורך מרגיל זיין, דורך שכר ועונש [sachar v’onesh: reward and punishment], דורך pain and pleasure, מ׳לערנט אים אויס, אבער ער לערנט זיך אויס.

נישט אז ער ווערט סתם, ווי מ׳זאגט, א parrot, און this is something very, ס׳איז זייער איידל, רוב מענטשן כאפן דאס נישט. רוב מענטשן מיינען אז אדער צווינגט מען, אדער איז אלעס כפיה [kfiyah: coercion], אזוי ווי מוח שולט על הלב [moach sholet al ha’lev: the mind rules over the heart] מיינט מען אז די משל איז אזוי ווי א שולט, אזוי ווי א לאק איז שולט אויף די טיר, מיט פארס, ס׳האט מער פארס, און מיר האבן אפילו די אימעדזש, ווי וויל פאוער, right, ס׳איז ווי א פאוער, ער שטופט אראפ, ער האט אלץ איין אראפשטופן, איז איין וועג וויאזוי מענטשן, און אויב ער זאגט, אה, מ׳קען אים אויסלערנען, מיינען מענטשן אז דאס איז פיור.

דאס וואלסטו עס רופן pure אזוי ווי ס׳איז חיצוניות [chitzoniyus: externality], אינגאנצן נאר, מ׳זאגט מצות המשול מלמדה [mitzvos ha’mashul melamdah: the commandments of habit teach], ליטערעלי, right? מ׳האט געוויינט אין פלעינע צו.

דריי פאלשע מאדעלן פון עבודת המידות

און דערפאר, די מענטשן וואס האבן נישט ליב דאס, און יעדער איינער ווייסט אז דאס איז נישט מענטשליך, יעדער איינער איז מודה [modeh: admits], ס׳שטייט מצות המשול מודה איז נישט קיין גוטע זאך. סתם צו זיין א נאכמאכער, סתם צוגעוואוינט, סתם א הרגל, אזוי ווי דו קוקסט עס אן אזוי ווי א גשמיות׳דיגע [gashmiyus’dige: physical/material] הרגל, אזוי ווי א בענקל וואס איז צוגעוואוינט צו זיין א בענקל, ווען מ׳האט אים געשטופט די אייזן גענוג מאל אז ס׳זאל זיין א בענקל, דאס איז נישט קיין מעלה [ma’alah: virtue], ס׳איז נישט קיין שום מעלה צו זיין אזא מענטש.

אויב ס׳זאל זיין מעלה, מוז עס זיין א מענטשליכע מעלה. מצד שאינו [mitzad she’eino: from the perspective that it’s not] מענטשן טראכטן, אקעי, ס׳איז מילא מוז זיין נאר אז איך פארשטיי, און וועגן דעם טו איך עס. אבער די מדה פארשטייט קיינמאל נישט. ס׳איז נישט קיין סארט זאך וואס קען פארשטיין אין די וועג וואס די שכל קען פארשטיין.

כמשמע לן אז ס׳איז דא די דריטע, די מיטלסטיגע זאך, וואס ער פארשטייט, אבער סעקאנדערלי, ער פארשטייט וואס מ׳זאגט אים, ער פארשטייט וויאזוי מ׳לערנט אים אויס.

די ריכטיגע פארמולירונג פון עבודת המידות

דערפאר, די עבודת המידות [avodas ha’midos: work on character traits] איז נישט צו פארסן די פעולות צו פאלגן די שכל, נישט צו פארסן די הארץ צו פאלגן די שכל, און אויך נישט אים מרגיל צו זיין אין א מעקעניקל וועג, כאילו [ke’ilu: as if] ער איז סתם א שטיקל טשאק וואס מ׳איז אים מרגיל, נאר אים אויסצולערנען, נאר על פי דרכו [al pi darko: according to his way], אים אויסצולערנען לויט ווי די וועג וויאזוי ער לערנט זיך אויס.

ער האט ליב, ער פארשטייט נישט, ער האט אבער ליב, ער גייט באקומען אמת׳דיגע אהבה [ahavah: love] צו די סארט זאך. שטימט?

דערפאר, אויב מ׳זאגט אלע צום אמת אז די דרשות [drashos: sermons] וואס זאגן למעשה [lema’aseh: in practice] אז מ׳זאל טון די ריכטיגע זאך, צום סוף הייבט מען דאס אביסל, אבער נישט ריכטיג. ס׳איז די גאנצע זאך. אז נישט איז עס גארנישט ווערד.

איך גיי דאך שוין מסביר זיין [mesbir zayn: explain] פארוואס ס׳איז נישט די זעלבע זאך. זיי ליכטיג. מען לערנט און מען טוט עס. דורך עס טון, אבער איך וועל דיר מסביר זיין. איך וועל דיר מסביר זיין.

פארוואס „שלאגן זיך” מיט׳ן יצר הרע העלפט נישט

פארוואס איך טענה [teinah: claim], איך מיין אז ס׳איז אזוי די עקספיריענס, איך קען נישט צוזאגן אז ס׳איז אזוי. נאר פארוואס איך טענה אז ס׳איז דא אסאך מענטשן וואס ווייל זיי שלאגן זיך אזוי פיל מיט זייער יצר הרע ווערן זיי קיינמאל נישט בעסער.

ס׳איז אווער ס׳איז קיוט צו קוויטיסייזן מענטשן וואס לאגן זיך מיט זייער יצר הרע כאילו. אבער איך זאג נאר, פארוואס? פארשטייסטו איך בין מסביר? די אלעס… אז זיי שלאגן זיך, ווערן זיי שטאטליך ברענגט.

התגברות און חינוך: דריי פאַלשע וועגן און דער וועג פון נאָכמאַכן

המשך: פארוואס איך טענה אז התגברות ארבעט נישט

Instructor: דורך עס טון, אבער איך וועל דיר מסביר זיין, איך וועל דיר מסביר זיין. פארוואס איך טענה, איך מיין אז ס׳איז אזוי די עקספיריענס, איך קען נישט צוזאגן אז ס׳איז אזוי, נאר וואלט איך טענה׳ט אז ס׳איז דא אסאך מענטשן וואס ווייל זיי שלאגן זיך אזוי פיל מיט זייער יצר הרע [yetzer hara: evil inclination] ווערן זיי קיינמאל נישט בעסער.

ס׳איז אויסגעקוקט ווי איך קריטיסייז מענטשן וואס שלאגן זיך מיט זייער יצר הרע כאילו, אבער איך זאג נאר… פארוואס? איך פארשטיי אז איך בין מסביר. זייער שטאטליך, און געווענליך, סאמטיימס ווערט מען ווייניגער. קענסטו עס, ס׳איז געווען ווי אידן וואס האבן געזאגט אז מ׳צוברעכט א מדה [middah: character trait] ווערט צוויי מדות. מ׳צוברעכט א שלעכטע מדה, באקומט מען צוויי שלעכטע מדות. ווייסטו וואס די צוויי שלעכטע מדות הייסן? קנאה [kinah: jealousy] און גאוה [ga’avah: pride]. יעצט האט מען סיי די מדות, און סיי ווען מען נאכאמאל גייט ווערן נאך צובראכן ציין די מדות.

ניין, די פוינט אז דאס קיינדער תורה איז א מערקינג איז אז ווען מען שלאגט זיך, לערנט מען זיך נישט אויס.

משל פון חינוך: דער ערשטער פאַלשער וועג – צוואַנג מיט א שטעקן

אזוי ווי לאמיר נוצן די משל פון חינוך [chinuch: education]. א מענטש וואס שלאגט, ער זאגט, יא, מ׳דארף גיין מיט די תורה׳דיגע חינוך צו שלאגן, נישט גארנישט, נישט זיין נייעס. ס׳איז אמת, מ׳דארף מרגיל זיין. איך וויל מרגיל זיין, וואס איך נוצ די נוגמא פון חינוך, וואס איז ווערי אימפארטענט.

נישט זיין נייעס, ער שטייט נישט אין די תורה, ער שלאגט און ער שלאגט, ביז דער אינגל האט מורא און ער פאלגט. אקעי, דער אינגל איז רעשענעל, מען גייט אים אנשלאגן, גייט ער לערנען. נאכדעם, די רגע וואס דער טאטע איז נישט בעל הבית, ער איז שוין נישט תחת, וויאזוי זאגט די גמרא, תחת ידך יד [tachas yadcha yad: under your hand], ער וואוינט שוין נישט ביי דעם טאטן אינדערהיים, טוט ער וואס ער וויל. ווייל ער איז געווען forced נעבעך, דאס הייסט ער מצד עצמו האט ער נישט געוואלט.

דער צווייטער פאַלשער וועג – “לאָז אים אַליין”

יעצט קומען די אנדערע מענטשן מצד שיינעס, און therefore דארפסט אים נישט forced’ן, דארפסט אים לאזן גיין אויף זיין pace, וואס איז דאס? ווארט ביז ער וועט זיך אליינס טרעפן די שיינקייט פון זיין א גוטע מענטש. That’s also very weird. Why is it very weird? ווייל ער איז דאך א יונגל, וואס ווילסטו פון אים? סאו ער גייט זיין א שלעכטער ווייל ער זאל סתם טון וואס זיין יצר הרע זאגט אים?

ווייל א יונגל האט דאך נאר די יצר הרע, ס׳מיינט נאר די יצר הרע מיינט נישט אז ער איז א שלעכטער, ס׳מיינט אז ער האט נישט קיין שכל [seichel: intellect], right? סאו ס׳מוז זיין עפעס א זאך וואס הייסט חינוך, right?

סאו בין איך דיר מסביר אז די זאך וואס הייסט חינוך איז נישט סתם, let everyone be, אזויווי ער איז אן adult, אזויווי ער איז בכלל א בעל בחירה [ba’al bechirah: one with free will], אזויווי ער קען אליינס אויספיגורן וואס איז גוט און שלעכט און עס אליינס טון, און אויך נישט וויאזוי הייסט עס?

דער דריטער פאַלשער וועג – עמאָציאָנעלע מאַניפּולאַציע

אויך נישט פארסטן, כאילו אזא מעקעניקל זאך וואס מ׳דארף אים פארסטן, ווייל דאס העלפט נישט, דאס ארבעט עקשלי נישט. דו ביסט גערעכט, ס׳ארבעט אביסל, ווייל ס׳מאכט אפילו ערגער סאמטיימס, ווייל יו רילעיט אים אין דיס וועי, ווערט ער אזוי, לערנסטו אים בעצם אויס אז דאס איז א שלעכטער.

נאר מ׳דארף אים שווינגען, סאמטיימס מ׳רעדט צופיל מיט שכר ועונש [sachar v’onesh: reward and punishment], לערנט מען אויס פאר מענטשן, איך האב ביי דיר באמערקט אסאך מאל אין מיין שיעור, איך מוטשע זיך מיט די מענטשן, אלע מענטשן וואס קומען צו מיר, און איך זאג, איך האלט אז רוב מענטשן זענען גוט. נאר די מענטשן וואס קומען צום משה, נישט אנדערע מענטשן. און, ניין, איך ווייס צו זאגן, גוטע מענטשן. ס׳איז דא אונז גייען אין האנדורעס, איך ווייס נישט צו אלע מענטשן זענען גוט, וואס ווייס איך? איך רעד דאך פון די היימישע אידן.

די פראָבלעם: מ׳לערנט מענטשן אויס אַז זיי זענען שלעכט

נאר וואס? אונז זאגן מיר אזוי פיל מאל אז דער גוף איז רשת תיבות [roshei teivos: acronym], גוף וויל פרעסן, גוף וויל פאפן, גוף וויל אנדערע זאכן מיט אפי. איז רעדט מען דאך אזוי פיל דאס איין, ביז דו טראכסט טאקע אז ווען נישט אז די תורה שטייט אויף דיר מיט א שטעקן און זאגט מכלליה מות יומת [machleh mos yumas: he shall surely be put to death] און אזוי ווייטער, וואלסטו געטון כל מה שלבו חפץ [kol mah shelibo chafetz: whatever his heart desires].

דער תירוץ איז אז ס׳איז נישט אזוי, ס׳הייבט זיך נישט אן, דו וואלסט נישט. ניין, דו וואלסט דאך א נארמאלער מענטש, מ׳האט דיך אויסגעזען צו זיין א נארמאלער מענטש, עפעס האט זיך געדארפט אויפטון די גאנצע חינוך, אמת. נאר ווייל מ׳האט אזוי פיל דאס געזאגט, ווייסטו אז א גוי, אמת, א גוי וואס האט נישט קיין שום חינוך, וואלט טאקע אזוי געווען, ער איז א עיר פרי אדם יולד [ir peri adam yulad: a wild donkey of a man is born], אבער א מענטש וואס האט יא א חינוך, ס׳איז דא ריזענס פאר די חינוך.

איך זאג נישט, איך גיי נישט יעצט אריין אין די פילוסאפיע פארוואס מ׳זאל זיין א גוטער מענטש וכדומה. איך זאג דיר אז א מענטש וואס האט חינוך, בלייבט נישט מיט די רצון אז ער וואלט געוואלט ווען נישט זיין טרעינינג, ער איז נישט קיין ווילדע פערד וואס ווען נישט… אפילו א פערד, יא, אפילו א פערד וואס באטרעינט אים גוט, נאכדעם דארף ער שוין נישט זיין, וויאזוי הייסט עס, זיין, זיין, זיין, זי ער איז שוין טרעינד, ער וויל שוין אליינס, ער לויפט נישט אפילו אוועק, ער וויל נישט אוועקלויפן.

סאמטיינס, מ׳רעדט אזויפיל וועגן דעם מלחמת העצה [milchemes hayetzer: war with the evil inclination], מ׳זאגט פאר מענטשן אז זיי ווילן אוועקלויפן, עס איז נאט טראר, ער וויל נישט בכלל אוועקלויפן, און ער איז זייער העפי. פארוואס איז ער העפי? ווייל מ׳האט אים אויסגעלערצט. איך וויל נישט אז ער איז העפי, ווייל איך רעד נישט פון טיפערע זאכן. ניין, איך רעד שוין מסביר פארוואס. איך רעד שוין מסביר פארוואס א זאך איז גוט און באלאנגט צו שכל.

די פּסוק “חנוך לנער על פי דרכו”

איך רעד דיר, איך קען דיר אז אנשטאט פון פארסן, און פארט, איך זאג דיר יעצט, איך בין אביסל ארויסגעגאנגען פון די נושא, איך האב נאר געזאגט אז סאמטייםס ווען מ׳זאגט אזויפיל די דרשות פון התגברות [hisgabrus: self-strengthening/overcoming], לערנט מען אויס פאר דעם מענטש, מ׳זאגט אים אז ער וויל שלעכטע זאכן וואס ער וויל עכט.

יא, מ׳שטייט נאך, וואס איז די מדה? מדות וואס מ׳וויל. ווען מ׳האט די מדה וויל מען שוין. דאס איז זייער א לאנגע צייט ארום. ניין, ס׳איז נישט קיין לאנגע צייט ארום. ניין, ס׳איז… אקעי, באלד וועל איך זאגן ווי לאנג צייט ס׳דארף נעמען. דאס איז פארט פון מיין שיעור, פריינט. ס׳נעמט נישט אזוי לאנג.

אבער וואס איך וויל זאגן איז אז… סאו דערפאר… סאו וואס פרעגסטו א קשיא? וואס טוט מען? נישט מ׳צווינגט מיט א שטעקן. נישט נאר דאס, ווייל אויב מ׳זאגט דאס מאכט מען נישט דער מענטש זאל קיינמאל ווערן גוט, ער באקומט קיינמאל נישט קיין גוטע מידות, ער בלייבט אלעמאל איינער וואס מ׳דארף אים צווינגען מיט א שטעקן, וואטש איז נאט גוד.

אזוי ווי די פערד זאלסט אים אויסלערנען אז ער זאל שטויסן, אבער ווען מ׳שטייט אויף אים מיט א שטעקן. אפילו א פערד לערנט מען נישט אויס, רייט? שטייט אין מפורש, חינוך איז סאפאוזד צו לעסטן יאר האול לייף, רייט? “חנוך לנער על פי דרכו גם כי יזקין לא יסור ממנה” [Chanoch lana’ar al pi darko, gam ki yazkin lo yasur mimenah: Train a child in his way, and even when he is old he will not depart from it]. אז דו וועסט אים געבן חינוך, וועט ער מיט עלטער ווערן אפילו ווען דו שטייסט נישט מיט א שטעקן. דאס איז די איבערטייטש פון דעם פסוק, רייט?

“על פי דרכו” מיינט צו זאגן ביי א קינדערישע וועג, אין דרך החינוך [derech hachinuch: the way of education]. שפעטער וועט ער שוין נישט דארפן חינוך, וועט ער זיין א גוטער מענטש אליינס, רייט? יא, “על פי דרכו” מיינט נישט יעדע קינד וועט זיין אנדערש, איך האב שוין גערעדט וועגן יעצט. אבער דאס איז די איבערטייטש, אז חינוך איז אזא סארט זאך.

די קשיא: וואָס איז דער ריכטיקער וועג?

נאו, וועסטו פרעגן, אקעי, סאו וואס איז די אנדערע אפשן? אז מ׳זאל אים אויסלערנען? קען ער אים נישט אויסלערנען, ער איז דאך א בעיבי, ער האט נישט געוואלט צו ווערן אויסצולערנען די שכל, פארדעם איז ער א בעיבי, ווייל מ׳לערנט נישט אויס מיט אים. און וואס וועסטו זאגן? אה, ווען מיר ווארטן ער זאל אליינס לערנען? ביסטו ווייטער נישט מחנך. דו ביסט אזוי ווי… מאכסטו די מיסטעיק פון דוד המלך מיט אבשלום [Dovid HaMelech with Avshalom: King David with Absalom]. און מ׳לערנט אים נישט אויס. מ׳מיינט ער גייט זיך אליינס אויסלערנען. ער לערנט זיך נישט אליינס אויס. רייט?

סאו וואס איז די אנדערע אפשן? אה, ס׳איז דא אנדערע אפשן וואס מענטשן האבן, מאניפולעישן, אימאושענעל מאניפולעישן. לעטס לאוו יו סאו מאטש, און דו וועסט רינגען לייק איט. דעטס דזשאסט מאניפולעישן. רעד איך נישט פון דעם. איט ווארקס. דזשאסט לייק עווערטינג ווארקס. וואס ארבעט? אלע זאכן וואס מענטשן טוען ארבעטן. די שאלה איז ווי גוט ס׳ארבעט.

אה, אבער די מאניפולעישן סאמהאו איז פעיק, ווייל ס׳הייסט, ווען דער צווייטער מענטש וואס איך האב געזאגט, ער גלייבט אמת׳דיג, ער מיינט אז די קינד קען אליינס אויספיגורן אלעס, ער לאזט אים, אקעי, ס׳איז א מיסטעיק, ווייל מענטשן פיגורן נישט אליינס אויס. דער וואס גייט מיט love, די מענטשן וואס זאגן מ׳דארף מחנך זיין מיט love, זיי זאגן ניין, איך trust דיך נישט, right? אמת׳דיג, ווען מ׳לאזט דיך טון וואס דו ווילסט, גייסטו זיין א חיה רעה [chayah ra’ah: wild beast]. אבער איך קען דיך נישט train’ען ווי א נארמאלער מענטש, זאגן דאס איז גוט, יענץ איז נישט גוט.

סאו איך pretend, pretend אז ס׳איז אלץ love bombing, it’s called אין די cult people, right? I make you love so much that you want to make me happy, things like that. דאס איז מיין איך וואס געשעט מיט רוב מענטשן וואס זאגן די דרשות פון love, און פון דעם בין איך נישט קיין fan, פון די דרשות אויך נישט.

שמועס וועגן ליבשאַפֿט אין חינוך

נאר וואס יא? מיין איך אז מ׳דארף זיין א שלעכטער? יא, דאס איז וואס דו פרעגסט. Of course, everything is from mere love. דאס איז נישט די שאלה. קיין איין זיידע, קיין טאטע האט קיינמאל נישט פיינט געהאט זיינע קינדער, איך מיין.

Student: יא, יא, יא, I think that is too much. I don’t like that so much. When it’s a father, you want your kid to learn because you love… I don’t know. It feels weird to me. מיין טאטע האט דאס נישט געטון, at least. איך ווייס נישט. און איך try דאס נישט צו טון מיט מיין קינד.

דער ריכטיקער וועג: נאָכמאַכן (Imitation)

Instructor: סאו וואס יא? איך וועל דיר זאגן וואס יא. איך וועל דיר try’ען צו ווייזן וואס יא, אקעי? וואס יא איז אזוי. וואס יא איז א זאך וואס מענטשן האבן א גרויסע aversion צו די זאך, אבער דאס איז די וועג.

וואס יא איז imitation, נאכמאכן. וואס מיין איך נאכמאכן? נאכמאכן איז אנדערש, ווייט אנדערש ווי פארסן. וואס מיין איך צו זאגן? און יעצט קען איך רעדן פון א מענטש אליינס, נישט פון חינוך, אבער ביי די חינוך פון קינדער גייסטו צו די זעלבע זאך.

משל: דער טאַטע וואָס שרייט אויף זיין משפּחה

ס׳איז דא איין מענטש וואס ער ווייסט למשל אז ער דארף זיין, איך גיי אייך זאגן א משל, ער ווייסט אז ער דארף זיין נחת צו זיין ווייב און זיינע קינדער, און נישט שרייען אויף זיי. סתם, דאס איז די מדה פון די טאטע. יעצט רעד איך נישט פון זיין, ס׳איז נישט קיין מצוה. די אלעמאל ווען מענטשן שרייען אויף זייערע קינדער איז נישט וועגן זייער חינוך, סתם ער איז נערוועז, אמת.

סאו, ער ווייסט אז ער דארף זיין נחת, ער דארף שמייכלען צו זיי. דאס איז דאך א זאך וואס זיינע קינדער האבן על פי רוב גארנישט שלעכטס געטון, און אפילו אויב יא, let’s be real, זיי זענען דריי יאר אלט, וואס ווילסטו פון זיי? דאס ווייסט ער. אבער ער האלט נישט דערביי, ער פילט ברוגז, ער פילט אנגעצויגן, ער האט געהאט א שווערן טאג. נארמאל, I’m trying to give a very normal example, מ׳זאל פארשטיין וואס מ׳רעדט.

צוויי סטראַטעגיעס: זיך רעגן אָדער זיך איינהאַלטן

יעצט איז דא צוויי strategies וואס דו ווילסט deal’ען מיט אים. אקעי, די ערשטע strategy איז זיך צו רעגן. אקעי, דאס איז דאך נישט גוט.

די צווייטע strategy איז, איך וועל זיך מתגבר זיין. ער גייט לערנען מסילת ישרים [Mesilas Yesharim: Path of the Just], מדת הכעס [midas haka’as: the trait of anger], ס׳שטייט נישט וועגן כעס, whatever, א ספר ארחות צדיקים [Orchos Tzaddikim: Ways of the Righteous], און ער גייט אהיימקומען און ער גייט אזוי, נישט זיך רעגן! אקעי, עס ווארקט סאמטיים, איך זאג נישט. דאס איז א צווייטע וועג. געווענליך ארבעט עס נישט אזוי גוט, עס פלאצט אויס אין די ענד.

עס איז אינטערעסאנט, איר וועט נאטיסן. ווען איך בין מתגבר, איך רעד דאך נאר פון עקספיריענס וואס איך ווייס, איר וועט ענק זען אנדערש וועט איר מיר פארציילן. אויב איך האלט זיך איין פון זיך רעגן, איך קען זיך איינהאלטן פאר אפאר שעה, און צום סוף, דו כאפסט, דו זעסט, יענער ווייסט נעבעך נישט. דו זעסט שוין אז איך האלט זיך שוין היינט פון זיך אנשרייען פאר אפאר שעה? דו האסט נאך נישט פארשטאנען אז איך דארף שוין… העלאו, עד דיס פוינט איז שוין נתמלאה סאתה [nismalah se’asah: the measure is full], יא? העלאו!

Student: מיט כח, קעלי. איין מינוט, איך האב דיר געקענט זאגן, איך פארשטיי אז ס׳איז א פראבלעם. איך וויל דיר נאר זאגן פארוואס ס׳איז א פראבלעם. מיט כח, יא? איך האלט זיך איין. אה, איין מינוט, זייער גוט.

Instructor: איך וויל אז די טשילדער רילעקסט איז שוין ווען איך האב טאקע דעת. לאמיר נעמען, וועיט, איך איז סומע אז איך בין ברוגז. ווען איך בין נישט ברוגז, איך קען זיך טשילן. אויב איך האב א מוח, איך האלט אזא סארט לעוועל פון קאנטראל, קעלי, איך קען זיך אינגאנצן, איך בין מסיח דעת, איך טראכט יעצט פון אים. אקעי, איך רעד נישט פון יענע לעוועל. איך רעד דערפון, איך בין יא ברוגז, ס׳איז דא וואס צו זיין ברוגז. איך בין אפילו גערעכט, איך וויל נישט רעדן. וואלט ער נישט גענוג גערעכט אז ער וועט שרייען אויף אים, right?

Student: So you כאפ ארום סענקס?

Instructor: No, this is interesting, because you could do this your whole life. דאס איז דאך דא א קאטש, right? אונז האבן דאך געזאגט אז ווען מ׳איז זיך מגיל עפעס, ווערט מען אזוי. יעצט, דאס האט דאס געווארקט אויף א סמאל סקעל. אזוי, איך מיין זיך מיין אין גליכער, איך בין געזעצן ביי די שבת אידישער פאר צוויי שעה און זיך איינגעהאלטן פון שרייען אויף מיין ווייב, און דער סוף האט עס אויסגעפלאצט. וואו איז דער געהערטל? ס׳האט נישט געארבעט, ס׳האט ארבעט אפעזיט.

מענטשן טוען דאס שוין פאר זיבעציג. דו ווייסט אז ס׳איז דא מענטשן וואס זענען זיבעציג יאר האבן זיך איינגעהאלטן צו שרייען אויף זיין ווייב? זיי זענען געווארן זיבעציג, האט די גאנצע זאך אויסגעבראכן. דאס איז מיין תנאה, אבער קען נישט בערקענען. ניין, סא… אה, הער אויס. זייער גוט, זייער גוט.

סאו, דאס איז מיין פראוו. דאס איז… נע, דאס איז א משל. זאג איך דיר אז דאס איז ווען מ׳האלט זיך איין.

שפּילן און נאָכמאַכן: דער וועג צו אמת׳ע פּערזענלעכע טראַנספאָרמאַציע

דער חילוק צווישן זיך איינהאַלטן און שפּילן

די שוואַכקייט פון בלויז זיך איינהאַלטן

Instructor: עס איז נישט. עס איז פאַרקערט. עס איז דו ליבסט עס. אַמאָל דאַרף מען דאָס. איך זאָג נישט, אַ מענטש איז אַ מענטש. If you have a bad passion, ער האָט אַ כּעס, און זיין ווייב איז נישט שולדיג, האַלט זיך איין. אווודאי זאָלסטו זיך איינהאַלטן. דאָס איז וואָס דער רמב״ם [Rambam: Maimonides] רופט אַ מתגבר על… אַ שולד. נישט אַ חסיד [chasid: pious person], נאָר אַ חול שולד בנפשו. דאָס מוז מען טאָן. אַ מענטש האָט נישט קיין ברירה, מוז עס אַמאָל טאָן.

די בעסערע עצה: שפּילן אַנשטאָט זיך איינהאַלטן

אָבער וואָס איז אַ בעסערע עצה? און איי טינג אַז דאָס עצה ווארקס אויף אַ סמאָל-סקעיל אויסהאַל. די בעסערע עצה איז עפּעס אַנדערש.

Student: דו זאָגסט אַז מ׳זאָל אינגאַנצן טשילן?

Instructor: דאָס איז שוין צו אַ גרויסע מדרגה [madreigah: spiritual level] פאַר מיר. איך האָב אַן אַנדערע עצה. אַפשר מיינסטו דאָס וואָס איך זאָג. ס׳איז דאָ אַן אַנדערע עצה וואָס אַרבעט עקטשולי.

די אַנדערע עצה איז… אַנשטאָט פון זיך רעגן, זיך איינהאַלטן פון זיך רעגן, די אַנדערע עצה איז פּריטענדן אַז איך בין מורא׳דיג אין לאַב מיט דעם מענטש יעצט. איך בין מורא׳דיג העפּי מיט אים. פּריטענד. פּריטענדינג. פּלעי עקטינג.

Student: ווארט פּריטענדינג איז געווען אַ גוט פּלעי עקטינג. עקטינג. מיינסטו מיינט עקטינג?

Instructor: איך עקט, כאילו [ke’ilu: as if], איך בין… אמת׳דיג פיל איך מורא׳דיג צוריק מיט מיין ווייב, וואָס האָט שוין די דריטע טאָג פאַרגעסן צו… וואָטעווער. קיצור, נו, איך האָב נישט אַזאַ נאַר אַז זי האָט פאַרגעסן. זי האַלט נישט דערביי. וואָטעווער.

וויאַזוי דאָס אַרבעט: דער מעכאַניזם פון שפּילן

פּריטענד אַז איך האָב איר געזעצט מורא׳דיג ליב, איך בין זייער גוט מיט איר היינט. ס׳איז דאָ אַזעלכע טעג וואָס איך בין זייער גוט, איך ווייס וויאַזוי ס׳פילט אַ טאָג וואָס איך בין זייער גוט מיט איר, אמת? איך רעד נישט פון קיין מענטש וואָס האָט קיינמאָל נישט עקספּיריענס דאָס, ער האָט קיינמאָל נישט געזענקט ביי קיינעם נישט. איך ווייס וויאַזוי ס׳זעט אויס ווען מ׳האָט זיך יאָ ליב, ווען מ׳איז העפּי מיט איינער דעם צווייטן. און איך ווייס אויך וויאַזוי צו עקטן אַזוי, ס׳איז נישט קיין… און וועלכע טאָן מ׳רעדט, און וועלכע זאַכן מ׳טוט.

פּראַטענד, איך שפּיל אַזוי. און איך שפּיל אַזוי, איך האָב שוין געטשארט אַסאַך מאָל. מ׳שפּיל אַזוי נאָך אַפּאָר מינוט, וויל איך טאַקע אַזוי. און דעמאָלטס קומט ער שוין נישט צוריק. ס׳קען זיך נאָכאַמאָל אָנהייבן דאָס אייגעל, זאָג מיר נישט אַז ס׳בלייבט אויף אייביג.

דער קאָנטראַסט: ווען מען האַלט זיך נאָר איין

ער האָט נישט דאָס געטאָן, ער האָט זיך איינגעהאַלטן, ער האָט זיך נישט געשפּילט. ער האָט זיך איינגעהאַלטן אין שטול און זיך איינגעהאַלטן. דעטס פאַרלייבט מיין טעאָריע. ער האָט זיך איינגעהאַלטן. ער האָט זיך גערעגט, ער האָט זיך איינגעהאַלטן. ניין, נישט געשפּילט. דאָס איז וואָס איך מיין.

דער גרויסער חילוק: שפּילן קעגן זיך איינהאַלטן

ס׳איז דאָ צוויי ווערטער. איך דאַרף דאָ… I’m saying something from my life, I’m trying to explain. איך מיין אַז ס׳איז דאָ אַ גרויסע חילוק פון שפּילן, פאַרשטייסט וואָס איך מיין? ס׳איז דאָ אַ גרויסע חילוק פון שפּילן און זיך איינהאַלטן.

שפּילן מיינט אַז איך… כביכול [kivyachol: so to speak], I’m using the model. איך האָב אין מיין קאָפּ אַ מאָדעל פון וויאַזוי ס׳זעט אויס אַ couple וואָס איז מורא׳דיג צופרידן איינער פון די צווייטע דעם טאָג, און איך בין יענץ. איך pretend. איך רעד נישט אַזוי לאַנג… again, מ׳רעדט דאָך אַז ס׳איז דאָ אַ גוטע basis. איך רעד נישט צו צוויי מענטשן סתם strangers גייען שפּילן. ס׳איז דאָך טאַקע אַזוי אמת׳דיג, באַט ווען איך שפּיל אַזוי, דעמאָלטס ווערט עס אַזוי.

אַפּליקאַציע אויף חינוך: שפּילן מיט קינדער

שפּילן אַרבעט אויף חינוך אויך

און דרך אגב [derech agav: by the way], דאָס שפּילן אַרבעט אויף חינוך אויך. מענטשן וואָס שפּילן מיט זייערע קינדער אַז זיי זענען צדיקים [tzaddikim: righteous people], די קינדער ווערן צדיקים, האָסט געוואוסט?

ר׳ נחמן [Reb Nachman: Rabbi Nachman of Breslov] האָט געזאָגט אַז מ׳איז דן לכף זכות [dan l’chaf zechus: judges favorably], ווערט יענער טאַקע גוט. ס׳אַרבעט נאָך אַזוי גוט ווי יענע אַנדערע חינוך מהלך [mehalech: approach]. אָקעי, איך מיין אַז ס׳אַרבעט גאַנץ גוט.

פאַרוואָס עס אַרבעט: דער טיפערער פּרינציפּ

פאַרוואָס? ווייל… און ס׳איז טיילווייז וואָס איך טריי אַרויסצוברענגען, דאָס איז מיין איידיע. ס׳איז דאָ אַ גרויסע חילוק פון נישט… pretending.

אין אַנדערע ווערטער, קוק, פאַר דעם איז זייער וויכטיג פאַר אַ איד צו קענען צדיקים, right? אונז רעדן אַלעמאָל אַז די איינציגסטע וועג צו ווערן אַ גוטע מענטש איז צו קענען אַנדערע גוטע מענטשן. פאַרוואָס? Because otherwise, you think that it’s all התגברות [hisgabrus: self-overcoming]. If you know someone that actually likes doing the good things, זעט אויס מ׳ענדזשויט עס, יאָ?

ביישפּיל: דאַוונען

איך קען דיר זאָגן, אונז רעדן דאָ געווענליך נישט פון אַזעלכע סאָרט זאַכן, באַט אויב דו ווילסט רעדן וועגן דאַוונען, right?

Student: ניין, דאָס איז נאָך אַ נושא.

Instructor: סאָו וואָס רעדסטו דאָ?

Student: לגבי [l’gabei: regarding] ליב האָבן?

Instructor: ליב האָבן איז אַפילו פילן ליב האָבן, נישט איך האָב ליב און איך וויל דיך נישט גט׳ן [get’n: give a divorce]. איך רעד דאָך פון די… היינט איז אַ גוטע טאָג, right? עקט אַזוי ווי ס׳איז אַ גוטע טאָג.

Student: יאָ, איך בין נישט… בעצם היינט, ווען מ׳האָט זיך מורא׳דיג ליב, איז מען דאָך מוחל [moichel: forgiving] אויף די זאַכן וואָס מ׳איז… אַזוי איז דאָך די רעאַליטי, right? ער איז דאָך מוחל.

Instructor: יאָ, טאַקע, דאָס געטאָן, און מ׳איז מוחל. דאָס איז דאָך וויאַזוי ס׳גייט, right? איך וועל עס האָבן אַ דיטעל וויאַזוי ס׳אַרבעט.

דער זעלבער פּרינציפּ אין אַלע זאַכן

איך מיין אַז די זעלבע זאַך, אין יעדע זאַך איז אַזוי, right? משל [mashal: parable/example], איך וועל זאָגן, ס׳איז very weird, איך וועל זאָגן אַ שאַרפע זאַך.

Student: יאָ, שור [sure].

Instructor: יקר אויף זייער קשיא [kushya: question], אין די אור שירה איז עס אָונלי מחלוקת [machloikes: dispute]. איך דאַרף טראַכטן אַז ס׳איז גוט, איך דאַרף טראַכטן אַז איך קען מאַכן אַ שפּיל זאַך אַז ס׳איז גוט, איך דאַרף טראַכטן אַזוי.

Student: יאָ, אין אַדער ווארט, ס׳איז דיפרענט… יעדער ווארט איז איבער צוריק האָט עס איינגעהאַלטן. דו טראַכסט, איך…

ביישפּיל: דער סקולענער רבי

Instructor: יאָ, אַז איך בין דער סקולענער רבי [Skulener Rebbe]. דער סקולענער רבי האָט זיך קיינמאָל נישט גערעגט. איך ווייס נישט וויאַזוי. ער איז אַלעמאָל געווען העפּי. ער האָט זיך נישט איינגעהאַלטן. איך ווייס, מעיבי יאָ, באַט ער האָט זיך נישט געגעבן, רייט? ער האָט זיך געמאַכט. אָקעי, ער האָט געוואוינט קלעגט, ער ריעלי וואָלט העפּי מיט יעדן איינעם.

איך בין דער סקולענער רבי. איך וויל נישט, אָבער איך פּראַטענד. איך מאַך אַזוי, איך וויל אים. פאַרשטייסטו דאָך אַזוי? די גיפינג טעאָריע איז בערי הויך, ווייסטו וואָס ス’קען זיין? דאָס איז וואָס איך בין פאַרטענדיג.

Student: נאָ פראַמבן.

Instructor: דער סקולענער רבי האָט פאַרשטאַנען העכערע זאַכן פאַרוואָס איז עס אַזוי. איך פאַרשטיי נישט, איך פאַרטענד.

אַפּליקאַציע אויף דאַוונען: נאָכמאַכן איז נישט פייקן

אַ שאַרפע זאַך וועגן דאַוונען

איך זאָג, איך וויל דיר זאָגן, איך וויל זאָגן אַ שאַרפע זאַך. היינט איז די ערב ראש השנה [Erev Rosh Hashanah: eve of the Jewish New Year], דער עולם גייט דאַוונען אין שול, און אַז זייער אַסאַך מענטשן, ספּעציעל יונגע מענטשן, ווייסן נישט וויאַזוי מ׳דאַוונט. וואָס טו יעדן? רוב מענטשן וואָס ווילן דאַוונען, זיי מאַכן נאָך איינער אַנדערש וואָס דאַוונט.

ביישפּיל: שאָקלען זיך ביים דאַוונען

עס זעט, עס איז סאָו פאַני, איך האָב שוין אַסאַך מאָל געזאָגט דאָס, דו קענסט גיין אין אַ בית המדרש [beis hamedrash: study hall], און אויב ס׳איז דאָ אַ שול אַזוי ווי די שול וואו איך דאַוונען, וואָס ס׳איז דאָ מענטשן פון פאַרשידענע קרילות און חסידות׳ן [chassiduses: Hasidic groups], מ׳קען זען עקזעקטלי דאָרט ווי יעדער איינער שאַקלט זיך ווער זיין רבי איז. קוייז עס איז אַ סיגנעטשער, דאָס איז אַ געיט דעטעקשאָן? דאָס איז אַ באַבוב׳ער גיי, איך זע, ער שאַקלט זיך. דאָס איז מיר כמנהג באַבוב [k’minhag Bobov: according to the custom of Bobov]. ער דאַרף נישט גאַרנישט. זייער גוט. ער מאַכט נאָך ביי די פּאות [payos: sidelocks] צו דאַוונען אַזוי.

די גמרא [Gemara: Talmud] זאָגט מיר צו אַן אַנדערע שמועס וואָס איך וויל זאָגן, אָבער איך וויל אַרויסברענגען היינט די נושא פון פּראַטענדינג, וואָס איך וויל זאָגן. ס׳איז זייער אינטערעסאַנט.

וואָס טוען נאָרמאַלע יונגע מענטשן?

וואָס טוט נאָרמאַלע מענטשן וואָס זענען יונג? דאָס וואָט עפּעס. ער מאַכט נאָך צו די לעוועל אויף וויאַזוי ער דרייט זיין אַ פּאות, וויאַזוי ער שטייט, ווען ער מאַכט אַזוי און ווען ער מאַכט אַזוי, וכדומה [v’chadomeh: and so forth].

די טענה קעגן נאָכמאַכן

אונז בתורה חכמים [bnei Torah chachamim: Torah scholars], אַלע חכמים, אַלע מיינע חברים, האַלטן אַז דאָס איז קינדער, איז אמת. ס׳איז סתם אַ נאָכל מאַכער. ס׳איז נישט קיין איינער מענטש.

Student: האָסטו קיינמאָל נישט איינגעפאַלן אַ נייע וועג זיך צו שאַקלען?

פאַרוואָס שאָקלט מען זיך?

Instructor: פאַרוואָס שאָקלט מען זיך ביים דאַוונען? ווייל מ׳איז אַזוי… I don’t know. פאַרוואָס? איך האָב אַ theory אַז מ׳שאַקלט זיך ווייל מ׳פילט זיך נישט קאָמפאָרטעבל. ס׳איז קאָלט פידזשעטינג. ווייל דאַוונען איז אַ מאָדנע זאַך. אָקעי, at least ער שאַקלט זיך.

עניוועי, ס׳איז דאָ אַנדערע טעאָריעס, און די קיסער איז דאָ אַ טעאָריע פאַר וואָס ער שאַקלט זיך. בקיצור [b’kitzur: in short], וואָטעווער די פּיאורי איז… ער וועט שאַקלען מיט דאַוונען.

Student: אָקעי, ניין, ס׳איז very old, ס׳איז very old, ידושה וויניגער האָט זיך געזאָקלט שטאָקלט ווייל דאַוונען. ס׳איז נישט קיין נייע זאַך פון היינט. פון די ערשטע רעפערס האָט געציפט פאַר דעם, פאַרוואָס האָט ער טאַקע געציפט פאַר דעם?

Instructor: נישט, די גוים שאַקלען זיך נישט. דווקא [davka: specifically] פאַלט די גוים נישט. זיי זאָלן שטיין אויפן קאָפּ.

Student: יאָ, but there is a reason. There is also a meaning.

Instructor: אָקעי.

אַ הפסקה [hafsaka: break]

ווען עס אַפשרייבט, ווען עס אַפשרייבט, ווען עס אַפשרייבט. No problem. דו קענסט, עס איז פיין. נאָר אַריין, איך וויל נאָר אַרויסברענגען עפּעס.

די טענה: עס איז סתם נאָכמאַכעריי

סאָו אונז קענסט זיך מזלזל׳ן [mezalzel: belittle] דאָס. עס איז סתם אַ נאָכמאַכער. אַזוי ווי דו זאָגסט, דו האָסט עפּעס וואָס צו דאַוונען אויף? אָקעי, וויינט ער. סתם צו וויינען ווייל דער רבי וויינט דאָ. וואָס איז דאָס?

Student: But I think… וואָס? קיין בוחם [kein boichem: crying].

Instructor: יאָ, exactly, I’m pro קיין בוחם. דאָס איז די שיעור [shiur: lesson]. ס׳שטייט, by the way, it’s already asked you.

Student: יעדע וואָך?

Instructor: יאָ, דער רבי. דער עולם וואָלט?

Student: ניין, דער רבי. ס׳שיינט מען וויינט מען נישט אויף, נו, ער וויינט?

Instructor: ס׳וועט זיין די תכלית [tachlis: purpose/goal].

Student: אָקעי.

די תירוץ: נאָכמאַכן איז לעגיטים

Instructor: בקיצור, וואָס האָב איך נאָכגעוואָלט זאָגן? סאָו איך טענה אַזוי, איך טענה אַזוי. אווודאי, נאָכדעם וואָס אַ מענטש האָט זיין אייגענע, אַזוי ווי דו זאָגסט, ער ווייסט שוין נאָר וואָס ער דאַוונט, און וואָס שטייט אין שלחן ערוך [Shulchan Aruch: Code of Jewish Law] אַז אַ מענטש האָט קינדער, וישב, נו, ביתו, שטייט אין די משנה און תענית [Mishnah in Taanis], אַז מ׳שיקט צו אַ שליח ציבור [shaliach tzibbur: prayer leader] וואָס האָט אַ שטוב מיט קינדער און האָט נישט זיי אויסצוהאַלטן, ער האָט וואָס צו דאַרפן ראשונה [rishonah: first], און אַן אַנדערע מענטש ווייסט נישט וואָס זיי טוען. אָקעי, זייער גוט. אָבער, מטפל ואין לו [metapel v’ein lo: takes care but has nothing], יאָ? ס׳איז אַ לשון [lashon: expression]. סאָו, זייער גוט.

מען דאַרף זיך אויסלערנען וואָס מיינט דאַוונען

אָקעי, באַט סטיל, מ׳דאַרף זיך אויסלערנען וואָס ס׳מיינט דאַוונען. וואָס איז דאָס אַ זאַך? ס׳איז זייער שווער צו דיסקרייבן. וואָס מיינט דאַוונען? דאַוונען מיינט בעטן פון דעם אייבערשטן. אַמגעי, ס׳איז נישט גענוג. ס׳איז דאָ נאָך אַסאַך זאַכן, אַ ליסט פון אַ סערטען אידישע דאַוונער, אַסאַך מער פון דאָס.

סאָו וויאַזוי בין איך דיר מסביר [mesbir: explain]? און וויאַזוי, לאַמיר זאָגן, איך פאַרשטיי שוין יאָ, אַלע מענטשן פרעגן, אָקעי, אָבער וויאַזוי, איך דאַרף זיך אינספּאַרלען, איך דאַרף דאָך פילן דאָס? וויאַזוי פיל איך עס?

די תירוץ: מאַכן נאָך יענעם וואָס פילט עס

דערציילט, מ׳מאַכט נאָך יענער וואָס פילט עס שוין יאָ. דאָס איז די תירוץ. און ס׳טורנס אַאוט, אויף קורס, נאָר אין וואַן דעי, צוביסלעך לערנט מען זיך אויס. יאָ, ס׳איז אַ כלל גדול בתורה [klal gadol baTorah: great principle in Torah].

Student: דו האָסט קיינמאָל נישט נאָכגעמאַכט.

Instructor: איך מיין אַז ס׳אַרבעט אויף דאָס אויכעט. אָקעי, פאַרדעם האָב איך דאָס געדאַרפט זאָגן, ווייל דו ביסט נישט מסכים [maskim: agree] געוואָלסט נישט מסכים געוואָלסטו זאָגן.

ס׳אַרבעט אויף עלטערע מענטשן אויך

איך מיין אַז ס׳אַרבעט מער… אויף קורס ס׳איז… וואָס וויל דאַוונען? ווען מ׳איז זיבעציג וויל מען נישט דאַוונען? אווודאי וויל מען דאַוונען. פאַרקערט, נאָר ווען מ׳איז זיבעציג. אָקעי, ווען מ׳איז זיבעציג איז מען שוין אָווער. פון די אַכציג, איך ווייס נישט. אווודאי מענטשן ווערן בעסער, מ׳דאַוונט אויך.

איך זע יאָ, איך זע יאָ. איך גיי אין אַ פּלעין בית המדרש, איך מיין קליין, וואָטעווער, ס׳איז נישטאָ אַזאַ פּלעין בית המדרש, אָבער זיי האַלטן זיך נישט עפּעס ריזיגע גאונים [geonim: geniuses] אָדער עובדים [ovdim: servants of God]. און די עלטערע…

Student: ער האָט נישט קיין צרות [tzaros: troubles]?

Instructor: יאָ, קודם כל [kodem kol: first of all], יעדער איינער וואָס איז עלטער האָט צרות. דאָס איז קודם כל. ס׳איז נישטאָ אַזאַ זאַך אַז איינער איז זעכציג און ער האָט נישט קיין צרות, מיינט ער. ער האָט עפּעס. דאָס איז קודם כל.

באַט איווען נאָט די צרות, אָף קורס, וואָט אַר יו טאַלקינג עבאַוט? די עלטערע מענטשן זענען אַסאַך מער, און נישט יעדער איינער האָט זיך זיין סטייל מיט זיין זאַך, באַט ער איז אַסאַך מער ריעל אין וואָס ער טוט.

די בעגינינג גייט נישט ריעל

באַט איי טינק אַז די בעגינינג, ס׳גייט נישט ריעל. איך זע אַז די עלטערע אידן שעמען זיך נישט צו וויינען, און די יונגעלייט, אויב זיי וויינען איז עס פעיק, ווייל ער מאַכט נאָך די קיין בוחר. באַט ווי ערגעץ האָט זיך אָנגעהויבן דעם בוחר, און עס הייבט זיך אָן מיט נאָכמאַכן.

דער חידוש: נאָכמאַכן מיינט נישט פייקן

און נאָכמאַכן, איך וויל זאָגן אַ חידוש [chiddush: novel insight], אַז נאָכמאַכן מיינט נישט פייקן. דער עולם איז צעמישט. דער עולם מיינט, איך האָב געזאָגט אַ לאַנגע, אין אַפּאָר יאָר צוריק, אָקעי.

נאכמאכן און אמת׳דיגקייט: חיצוניות מעוררת את הפנימיות

עלטערע מענטשן און יונגעלייט: דער אנהייב פון עכטקייט

די עלטערע מענטשן זענען אסאך מער… נישט יעדער איינער, יעדער איינער האט זיך זיין סטייל מיט זיין זאך, אבער ער איז אסאך מער ריעל אין וואס ער טוט. אבער איך טראכט אז די ביגינינג, עס גייט נישט צו, עס זעט אויס ווי די עלטערע אידן שעמען זיך נישט צו וויינען, און די יונגעלייט אויב זיי וויינען איז עס פעיק, ער מאכט נאך די קיין בחור. אבער ווי ערגעץ האט זיך עס אנגעהויבן מיט דעם בחור, און עס הייבט זיך אן מיט נאכמאכן.

און נאכמאכן, איך וויל זאגן א חידוש, אז נאכמאכן מיינט נישט פעיקן. דער עולם איז צעמישט, דער עולם מיינט… איך האב געזאגט א לאנגע… אין א פאר יאר צוריק האב איך געזאגט… אוקיי, ס׳מאכט נישט קיין סענס. איך זאג דיר א פאקט, דו קענסט צוריקגיין וועגן מידות [middos: character traits], וועסטו זען אז ס׳שטימט בעסער. מידות איז א פאני זאך אז ס׳ארבעט. א גוטע וואס ס׳ארבעט. ס׳ארבעט אויף מיר אין דעם מקום. איך מיין אז ס׳ארבעט אויך אין אנדערע מקומות, ביקאז אוו די סעים טעאריע, ביקאז א מידה איז אזא סארט זאך וואס אזוי לערנט מען אים אויס.

דער משל פון דעם רבי וואס גרייט זיך צו פאר יום טוב

אויב איינער האט מיר געזאגט, ער האט חוזק געמאכט פון עפעס א רבי, אז ער זאגט אז ער גרייט זיך צו פאר יום טוב מיט די ניגון, ער רופט די חזנים, וואטעווער, זאלן זיך מיטדאווענען מיט אים, און ער וויינט שוין דעמאלטס, שוין ביי די… וויאזוי הייסט עס, ביי די… וואס? בטח, ביי די פראקטיס, רייט? דו דאווענסט פאר׳ן עמוד, דארף מען דאך פראקטיסן. אזוי האט יענער געזאגט. איך האלט אז ער איז גערעכט.

וויאזוי דען גייט ער וויסן ווען צו וויינען? קודם כל, ער זאגט דאך די זעלבע ווערטער, איך מיין אז ס׳איז נישט אזא גרויסע חילוק, דעטס נאמבער וואן. אבער ער זאל נישט האלטן דערביי. ער זאגט יעצט אין זיין תוקף, ס׳איז זייער סעד, “מי יחיה ומי ימות” [mi yichyeh umi yamus: who will live and who will die], און ער וויינט. ס׳איז סעד, ס׳איז עמאשענעל.

מחלוקת אריז״ל און ווילנער גאון וועגן וויינען

איך וואלט געזאגט אפילו מער פון דעם. ס׳שטייט נישט אז מ׳זאל וויינען. ס׳איז א מחלוקת, דער אריז״ל [Arizal: Rabbi Isaac Luria, 16th century Kabbalist] האט געזאגט אז מ׳זאל יא וויינען, און דער ווילנער גאון [Vilna Gaon: Rabbi Eliyahu of Vilna, 18th century Torah scholar] זאגט אז מ׳זאל נישט וויינען. סאו ביידע זאגן זיי אז מ׳זאל, רייט? ער זאגט נישט… אויב א מענטש וויל וויינען, איז דאך נישט שייך צו זאגן אז ער זאל אדער ער זאל נישט, אדער יא, וואטעווער, איט העפּענד, איט העפּענד. וואס לערנט מען טון? תשובה [teshuvah: repentance] טון, איך מיין, וואס איז נוגע? דאס איז די ריעל קוועסטשען אויף האו טו דו איט.

פילינגס קומען דורך מידות און הרגלים

און סאם פיפל און סאם קהילות און סאם מענטשן, זייער סטייל איז צו דאווענען ווען זיי וויינען, און סאם מענטשן, דער ווילנער גאון האט געזאגט אז מ׳זאל נישט. זייער גוט. פון דעם איז מוכרח, זייער גוט, פון דעם איז מוכרח צו זיין מודיע זיין אז פילינגס… וואס מיינט א פילינג? וואס איז א פילינג? א פילינג קומט פון הימל? אלעס קומט פון הימל. א פילינג איז א זאך… וואס? יא, נאו פראבלעם. פון דעם רעד איך נישט. אויב ס׳קומט פון הימל, קומט עס סטרעיט פון הימל.

איך רעד דאך, אפילו ווען ס׳קומט פון הימל, קומט עס דורך די מידות פון א מענטש. איך מיין, דאס איז ריעל, חוץ א נס בדרך נס. אפילו וואס קומט פון הימל, כביכול, אזוי ווי דער אריז״ל זאגט אמאל, מאכט זיך, וואטעווער. אבער עס קומט דורך די הרגלים, די פילינגס, די מידות וואס א מענטש האט. א מענטש וואס זיין מידה איז למשל… דאס הייסט, אז א מענטש וואס זיין מידה איז אז ער וויינט קיינמאל נישט, ער גייט נישט וויינען אפילו ווען דאס קומט פון הימל. ער גייט עפעס אנדערש, ער וועט עס עקספרעסן אין זיין וועג, וואטעווער זיין וועג איז.

חיצוניות מעוררת את הפנימיות: דער הוט-משל

און דערפאר, עבריטינג. ס׳איז דא אן ענין פון התפעלות. די מענטשן אונז זענען אלע קאצקער חסידים, אונז זענען אלע סארט קאצקער. איך האב געהערט פון מיין טאטע, און ער איז אויך געווען א קאצקער חסיד, מיין טאטע האט מיר געזאגט, ער האט אסאך מאל געזאגט דאס, ער האט געזאגט, ביי אונז אין שטוב, מענטשן קומען אין שול און זיי טוען נישט אן זייער הוט פאר׳ן דאווענען, אדער וואטעווער. וואס איז די חילוק? איך דאווען אזוי ווי איך בין.

זאגט ער, וואס מיינסטו? אזוי ווי דו ביסט בלייבסטו אזוי ווי דו ביסט. אויב דו וועסט אנטון דיין הוט, וועסטו דאווענען מער ערנסט. דאס איז פארט, ס׳איז אליינס א… איך רעד נישט פון די הלכות צו מ׳זאל דאווענען מיט א הוט, איך רעד נאר די איידיע. זיך אנטון א הוט איז אליינס, ס׳איז נאט פעיק, דאס איז וויאזוי מ׳רעספעקט די גארטל, דאס איז וויאזוי מ׳רעספעקט די מעמד הדאווענען, מ׳טוט זיך אן א הוט מיט א רעקל. ס׳איז נישט פעיק, ס׳איז חיצוניות, ס׳איז נישט… אפשר די מער וויכטיגע איז הכנת הלב וכו׳, אבער ס׳איז אן איטסעלף א טינג.

וויינען איז אויך חיצוניות

די זעלבע זאך, איין מינוט, די וויינען איז אויך, אזויווי די הוט איז אויף דיינע קליידער, די וויינען איז אין דיין גוף, וואס איז א חילוק? ס׳איז אויך די חיצוניות, די פנימי פנימיות, איך רעד נישט פון דיין הארץ און דיין קאפ. אבער די… יא? אה, אוודאי, די שיעור איז הונדערט פראצענט חיצוניות מעוררת את הפנימיות. דאס איז… ס׳איז דא אנדערע שיעורים וואס מ׳גייט אין אנדערע דירעקשאנס. די שיעור איז אינגאנצן אויף די דרך פון די חינוך און סאו אן, יא, אוודאי, עבריוואן נאוס, פון חיצוניות מעוררת את הפנימיות. אבער דאס איז וואס איך בין מדגיש. אוקיי, איך טראכט אז אין די נעקסט לעוועל איז עס נישט. איך טראכט אז ס׳איז דא א דיפערענט, און אקארדינג צו די מהלך, ס׳דעפענדס וועלכע לעוועל.

עקטינג איז נישט לייגן

דאס הייסט, אבער לאמיך אויספירן אבער א וויכטיגע זאך. טון, פריטענדינג, עקטינג, איז נאט די סעים ווי לייאינג. מענטשן זענען מורא׳דיג צעמישט. מענטשן זאגן, ער איז אן עקטער, דערפאר איז ער א לייער. ניין, ער איז א גוטער עקטער. ס׳איז דא א גאנצע סקול, אן עקטינג סקול, מ׳לערנט זיך וויאזוי צו עקטן. אן עקטער איז א שקרן? ניין. אה, וויאזוי זאגסטו? אן עקטער איז נישט קיין שקרן. ער איז אן עקטער, ער ווייסט וויאזוי זיך אריינצולייגן אין דעם מצב. ס׳איז אן ארט.

אן עכטער עקטער וויינט עכט

אן עכטער עקטער, ווען ער שפילט א פלעי און ער וויינט, וויינט ער עכט. די גאנצע מעשה איז נישט געשען. וואס איז די חילוק? אויב ס׳וואלט געשען, וואלט ער געווען אן עקטער? ס׳איז דא א מחלוקת אין די עקטינג מעטאדס צו מ׳דארף וויינען עכט אדער נישט, אבער actually, דאס איז אלעס איין שיטה. There’s nothing wrong with it. There’s nothing false about it.

דאס הייסט, false איז נאר, וואס מיינט שקר? שקר איז ווען דו רעפרעזענטסט עס אלס עפעס וואס איז נישט. מענטשן מיינען, אזוי ווי ווען א מענטש וויינט, מיינט עס אז דעמאלטס איז עפעס געשען די סעקונדע. ס׳מיינט נישט דאס, ס׳מיינט אז איך האב זיך יעצט אריינגעלייגט אין דעם מצב בכוונה, און איך האב געוויינט, really. פארשטייסט? ס׳איז נישט פריטענדינג, דאס איז וואס איך זאג, אז איינער זאגט, מענטשן, דאס איז סתם, איך גיי צוריק.

נאכמאכן איז דער ערשטער וועג

נאכמאכן איז די פריסט וועג, דאס איז וואס איך פריטענדינג. וויאזוי לייגט מען זיך אריין? אז איך זע וואס יענער טוט, איך ווייס נישט פונקטליך וואס ער טוט, איך הייב אן צו טון וואס ער טוט, ווי סי וואס ער לערנט. אהונדערט פראצענט, דאס איז די נעקסטע סטעפ, איין מינוט. מ׳דארף טאקע לערנען די ספרים וואס יענער לערנט, און די טראכטן די מחשבות וואס יענער טראכט. יא, איך פאר ערגעץ אנהייבן.

יא, איך פינק אז די נאכמאכן סטארטס, אויף קורס. I don’t know what to tell you. כמעט יעדער ערנסטער מענטש וואס איך קען מאכט נאך איינעם. כמעט יעדער, נישט יעדער, but כמעט יעדער. איך וועל דיר מסביר זיין די נעקסטע סטעידזש אין א מינוט, אבער איך וויל סטאפן און אויספירן מיט דאס.

די פראבלעם מיט “אמת׳דיגקייט”

זיכער ביי מיט דאס ארבעט דאס, און איך מיין אז מענטשן, אונז, אונז, אונז, בכל זיין, בכל זיין, בכל זיין, איך וויל זיין אן אמת׳דיגע שייגעץ, אוקיי? א פעיקע ערליכע איד איז בעסער ווי אן אמת׳דיגע שייגעץ. ער פלעגט אויך זאגן, פאר דיין מחותן וועסטו זיין עכט, אוקיי? איך ווייס נישט קיין קאפ. בחורים, ווייסטו, ער שלאגט זיך מיט זיין חבר, ווייל ער איז אן איש אמת. יא יא, איש אמת צוזאמען מיט דיין כלה. לאמיר זען. אה, סתם א לאו לייף, אמת.

בקיצור, מיין פוינט איז אז we have this, אונז האבן די טרעינינג, אונז האבן די קאנדישענינג פון אונזער קאלטור, אפילו ס׳איז דא אזוי ווי א מדה טובה שבו, אוודאי, די ענטע מצות של עומדה, וואס אונז פילן אז זיך מאכן איז אלעמאל שקר. זיך מאכן איז נישט שקר, איך מאך זיך פאר א… א מענטש קען ביידע. יעצט, you can do both sincerely and unsincerely. יא, איך מאך זיך לשמה. ער האלט נאך נישט דערווייל. ווען ער וואלט געהאלטן וואלט ער זיך טאקע נישט געדארפט מאכן. אבער ביז דערווייל דארף ער זיך מאכן.

“Fake it until you make it”

“You fake it until you make it”. אונז האלטן ביי די “fake it until you make it”.

סאו, לאמיר טראכטן… פארשטייסטו וואס איך זאג? איך פיל אז מענטשן האבן א גרויסע נטיה קעגן דעם, ווייל די “idea of authenticity”, וואס איז “I think a fake idea”. איך מיין אז “human beings” ארבעטן נישט אזוי. און דאס איז וואס מאכט אז מענטשן זאלן נישט וויסן וויאזוי צו לערנען זייערע קינדער. ווייל אדער פארסטו אים… אוקיי, פארסן איז אלעמאל דא. ווי האט יענער געזאגט? ער גייט נישט מיט כח, ער גייט מיט מער כח. דאס איז אלעמאל. אבער אויסלערנען איז כמעט אוממעגליך פאר די לעוועלס. פארוואס? וואס בלייבט מען מיט? מען בלייבט מיט גארנישט.

רוב מענטשן דארפן זיך מרגיל זיין

מ׳דארף פארשטיין אז ס׳איז דא רוב מענטשן אין רוב צייטן וואס האלטן נאך נישט ביי די עכטע לעוועל פון אליינ׳ס דעת, פון נישט קיין אדם גדול נאך נישט, נאך א קטן, אדער דיין לעוועל איז נאך א קטן. מ׳דארף אים מרגיל זיין. וויאזוי איז מען מרגיל? מ׳ווייזט אים. קוק, בקיצור, דאס איז מיין שמועס, פרא-אימיטעישאן. נישט פרא-אימיטעישאן, איך מיין אז אימיטעישאן איז “necessary”. יעצט, דאס איז נאר די ערשטע סטעפ. דאס איז אוודאי וויכטיג. ס׳איז אוודאי נאר די ערשטע סטעפ. אזוי ווי מיר זאגן אין חינוך, דער זוהר [Zohar: foundational work of Kabbalah] זאגט אז עול מלכות שמים [ol malchus shamayim: the yoke of the kingdom of heaven]…

“בשפתיו כבדוני ולבו רחק ממני”: א נייע הגדרה פון אמת׳דיגקייט

ניין, צו האלטן אז ס׳איז גוט, אוודאי, ווייל דיין שכל האלט. אוודאי האלט ער אז ס׳איז גוט, ס׳איז אמת. ניין, ווייל דו ווייסט נישט וויאזוי ס׳איז צו טון. דיין הארץ ווייסט נאך נישט וויאזוי. איך האלט אז ס׳וואלט געווען גוט צו דאווענען בהתפשטות הלב. אבער וויאזוי טוט מען דאס? איך האב נישט קיין אנונג. איך שטעל זיך פאר אז ס׳איז גוט. “By the way”, וויאזוי ווייס איך אז ס׳איז גוט אויך? ווייל איך האב געזען יענער טוט עס, און ער זעט מיר אויס צו זיין א גוטער מענטש.

דער יסוד פון אמת׳דיגקייט

איך וויל זאגן אז דאס אליינס, מ׳זאל פארשטיין נאר אויף די נושא פון אמת׳דיג, דאס אליינס קען זיין אמת. ווען מ׳זאגט אזא מענטש, איך וויל זאגן א וויכטיגע יסוד, איך האב עס נאך קיינמאל נישט געזאגט ביי די שיעור, איך וועל עס זאגן נאכאמאל. דאס וואס אונז זענען זייער אזוי ווי “אמת אמת תפסה ליה גברא”, זענען זייער “into” די נושא פון זיין אמת׳דיג און “authentic”, און איך מיין אז ס׳איז א געוויסע טעות אין פארשטיין בכלל וואס ס׳מיינט.

דער פסוק “בשפתיו כבדוני ולבו רחק ממני”

ס׳איז דא אסאך ספרים, אין פסוק שטייט, וואס איז דער פסוק? “בשפתיו כבדוני ולבו רחק ממני” [bisfasav kib’duni v’libo rachak mimeni: with his lips he honors Me, but his heart is far from Me]. יא, מיינען מענטשן אז דאס מיינט אז… יא, ס׳איז געבויט אויף דעם פסוק. מיינען מענטשן אז דאס מיינט אז… אז ער זאגט “I love you השם”, אבער ער פילט נישט אין די רגע אהבת השם.

איך האב ענק שוין געזאגט, דאס איז בערך אזויווי יענער קאצקער חסיד וואס איז געקומען, זיין ווייב איז געקומען, זיין ווייב האט אים געפרעגט, “Do you love me?” האט ער געזאגט, “א מינוט, איך דארף זיך מתבונן זיין צו איך פיל יעצט די אהבה אדער נישט. קום צוריק אין צוויי שעה.” דו ביסט א נארמאלער מענטש?

דער משל פון דער פרוי וואס פרעגט “Do you love me?”

ווען די פרוי פרעגט דיך “Do you love me?”, אוודאי זאלסטו נישט זאגן קיין שקר. ס׳איז דא א זאך אז איינער איז א “two-faced”, ער האט בכלל ליב א צווייטן און ער זאגט אז ער האט איר ליב. דאס איז די “פיו וליבו אינם שווים”. ער איז א טאל בלאפער, ער האט איר בכלל נישט ליב, און ער זאגט אז ער האט איר יא ליב ווייל ער וויל איר איינרעדן, ער וויל איר “manipulate’ן” אדער וכדומה. אבער אז דו פילסט עס נישט יעצט, וואס איז א חילוק? ס׳איז נאך א גרעסערע שקר צו זאגן אז איך האב דיך נישט ליב ווי צו זאגן אז איך האב דיך יא ליב. פארשטייסטו וואס איך זאג?

די טעות אין פארשטיין “פיו וליבו אינם שווים”

אונז איז אסאך מאל ווען אונז “identify”ען די “פיו וליבו אינם שווים” מיט די “funny” מענטש, וואס ענק אלע זענען מסכים אז ער איז נישט קיין נארמאלער מענטש. “איך קען נישט נאכנישט דאווענען ווייל איך פיל נאכנישט.” אוקיי, סאו דו האלטסט אז ס׳איז נישט דא קיין גאט? “No problem”, דעמאלטס איז ער גערעכט. אבער דו האלטסט יא, על פי רוב, איך מיין דו ביסט א איד, “right”? סאו דו ביסט יא א איד. דו האלטסט פון די נושא פון ראש השנה [Rosh Hashanah: the Jewish New Year], “whatever” ס׳זאל דיר מיינען.

דו ווילסט לערנען בעיון וואס ס׳מיינט, איז דאך א נושא וואס יעדער מענטש… דו ווילסט פארשטיין וואס מיינט אהבת איש ואשה, ס׳איז דא אסאך וואס צו לערנען וועגן דעם און צו בעסער מאכן וכדומה. “But you can’t be blocked by that.” אויב ער איז “blocked” ביי דעם, און ער מיינט אז דאס איז וואס ס׳מיינט דער פסוק וואס זאגט אז מ׳טאר נישט זאגן “מצות אנשים מלומדה” [mitzvos anashim melumadah: commandments performed by rote], ס׳איז פשוט א טעות מעיקרא. פארשטייסטו וואס איך זאג?

אהבה מיינט זיך פירן בדרכי אהבה

אויב א מענטש האט ליב זיין ווייב, “part” פון דעם מיינט צו זאגן אז ער האט איר ליב און זיך פירן בדרכי אהבה. לאו דווקא האט נישט גארנישט צו טון וואס ער פילט. ער וועט שוין פילן אויכעט, “of course”. “If it’s a mitzvah” צו פילן, איך ווייס נישט צו ס׳איז א מצוה אדער נישט, ער וועט עס פילן אויכעט. ס׳איז דא צייטן פאר דעם, ס׳איז דא א סדר, “how it works”. “You know”, דו קענסט “figure” אויס די גאנצע מהלך, “how people work” און “all of that”.

אבער ווען די טענה וואס מ׳זאגט אז איינער איז א “hypocrite” איז נישט אז ער פילט עס נישט די מינוט. ס׳איז אז ער מיינט עס נישט ערנסט זיין “faking”. פארשטייסט? אויב א מענטש, די ווייב פרעגט אים, “Do you love me?” ער זאגט, “Of course I love you”, און דערווייל האט ער ליב א צווייטן, דעמאלטס איז ער א “faker”. אבער איינער זאגט “I love you” און ער פילט עס גארנישט יעצט, וואס ווייסט ער וואס ער פילט? איך האב געזאגט, וואס ווייסט יענער קאצקער חסיד? דער היימישער קומט און ער פרעגט, די ווייב האט אים געפרעגט, “האסטו מיך ליב?”

נאָכמאַכן, אומאָפּהענגיקייט, און דער רמב״ם׳ס מצוה פֿון מידות

דער חילוק צווישן פֿעיקינג און נישט פֿילן אין דעם רגע

ס׳איז דאָ צייטן פֿאַר דעם, ס׳איז דאָ אַ סדר [seder: order, system], how it works, you know, you could figure out the whole מהלך [mahalach: process, progression], how people work, and all of that. אָבער ווען די טענה וואָס מ׳זאָגט אַז איינער איז אַ היפּאָקריט, איז נישט אַז ער פֿילט עס נישט די מינוט. ס׳איז בכלל [bichlal: in general, fundamentally] אַז ער מיינט עס נישט ערנסט, זיין פֿעיקינג, פֿאַרשטייסט?

אויב אַ מענטש, זיין ווייב פֿרעגט אים, “יו לאַוו מי?”, ער זאָגט, “אָף קאָרס איי לאַוו יו”, און דערווייל האָט ער ליב אַ צווייטן, דעמאָלטס איז ער אַ פֿעיקער. אָבער איינער זאָגט ער לאַווט דיר, און ער פֿילט עס גאָרנישט יעצט. ער ווייסט וואָס ער פֿילט? איך האָב געזאָגט, ווייסט יענע קאָצקער חסיד? דער היימישער קומט און פֿרעגט, דער ווייב האָט אים געפֿרעגט, “האָסטו מיר ליב?” ער זאָגט, “איך ווייס נישט, איך בין הונגעריק, דאָס איז וואָס איך פֿיל יעצט.” דו פֿאַרשטייסט? אמת, יעצט פֿיל איך הונגעריק, איך פֿיל נישט לאַוו. ווייל דאָס איז נישט געווען די שאלה. אַז איך זאָג לאַוו, דער שקר איז אמת. ווייל ס׳איז אָרנטליך, ער נאַרט נישט קיינעם מיט דעם. ער זאָגט די זאַך וואָס איז אמת. אמת מיינט נישט וואָס איך פֿיל יעצט, אמת מיינט נישט וואָס איך פֿיל יעצט. אמת מיינט נישט וואָס איז בפרט [bifrat: specifically] כּללי [klali: general] אמת.

אַפּליקאַציע אויף קבלת עול מלכות שמים

די זעלבע זאַך וואָס אַ מענטש זאָגט, קבלת עול מלכות שמים [kabolas ol malchus shamayim: acceptance of the yoke of Heaven’s sovereignty], מענטשן זאָגן, אויב דו זאָגסט אַ שקר ווען דו זאָגסט קריאת שמע [krias shema: the Shema prayer] ווייל דו ביסט נישט אמת׳דיק. וואָס הייסט? דו ביסט נישט קיין קבלת עול מלכות שמים? ווען דו גייסט אין געשעפֿט קוקסטו נישט אויף די הכשר [hechsher: kosher certification]? און דו קוקסט יאָ, אָקעי, דו ביסט הונדערט פּראָצענט אַ קבלת עול מלכות שמים. ס׳איז דאָ נאָך לעוועלס? מ׳קען נאָך מעמיק זיין? נאָו פּראָבלעם, אָבער קיין שקר איז עס נישט. די גאַנצע טענה אַז די שקר הייבט זיך נישט אָן.

סאָו דאָס איז, און די זעלבע זאַך ווען מ׳מאַכט זיך, און די זעלבע זאַך ער זאָגט, איך וויל דאַוונען. איך וויל נישט סתם דאַוונען. לאָמיר זאָגן אַז ער וויל סתם דאַוונען, ער איז יוצא [yotzei: fulfilled the obligation] געווען אין אָפֿראָם. איך וויל דאַוונען אַזוי ווי דער רבי דאַוונט. איך זע אויס אַז דער רבי מאַכט עפּעס, ער האָט ענדזשויט זיין דאַוונען מער ווי איך טו עס. עפּעס מאַכט עפּעס בעסער, איך וויל עס טון. איך ווייס נישט וואָס ער טוט. ביסט גערעכט, מ׳קען טון די לאַנגע וועג, און אויספֿרעגן וואָס ער טראַכט, און לערנען אַלעס, וואָטעווער. אָבער די וועג, די פּעולה מעשיות [pe’ulah ma’asiyos: practical actions], איך גיי טון וואָס ער טוט. ער שאָקלט זיך, שאָקלט זיך. די זעלבע וועג, ער שאָקלט זיך רעכטס, שאָקלט זיך רעכטס, שאָקלט זיך לינקס, שאָקלט זיך לינקס. איך זע אַז דאָס איז די… וויאַזוי רוב מענטשן לערנען זיך אויס צו דאַוונען, און ס׳איז פֿיין, ס׳איז נאַנט לייען.

נאָכמאַכן אַלס לעגיטימער ערשטער שטאַפּל

פּונקט אויס אַזוי איז נישט קיין ליגנט אַז אַ מענטש וויל וויסן וויאַזוי עס צו ליב האָבן זיין ווייב, קוקט ער. וויאַזוי ער איז אַנדערע, איך ווייס נישט, ער גייט צו אַ שיעור, ווייל ער קוקט וויאַזוי זיין טאַטע האָט זיך ליב מיט זיין מאַמע, און דאָס מאַכט ер נאָך. רוב מענטשן טוען דאָס עניוועיס, רייט? ער ווייסט וואָס יענער פֿילט? ער ווייסט נישט וואָס יענער פֿילט? יאָ, מ׳דאַרף דאַוונען. אויב מ׳וויל, מ׳דאַרף נישט גאָרנישט, איך ווייס נישט, איך האָב נישט קיין חיוב [chiyuv: obligation] צו זיך שאָקלען אויף דאַוונען, אָבער מ׳דאַרף דאַוונען מיט תחיות [tachiyos: vitality, liveliness], און מ׳וויל דאַוונען מיט תחיות. מ׳זעט וואָס אַנדערע מענטשן וואָס דאַוונען מיט תחיות טוען, און מ׳וויל מאַכן די נעקסטע סטעפּ.

ווי נאָכמאַכן פֿירט צו עכטקייט

איר זענט זייער באַזאָרגט אַז מ׳גייט נישט אָנקומען צום די נעקסטע סטעפּ, איך וועל אייך זאָגן וואָס די נעקסטע סטעפּ איז. די זעלבע זאַך ביי מידות [midos: character traits] אויך, אַזוי ווי מ׳האָט געזאָגט. נאָכדעם וואָס אַ מענטש באַקומט די הערעגל, ער ווערט אַזאַ סאָרט מענטש, דעמאָלטס, like I said, it works, I think it works pretty fast, און איך וועל באַלד זאָגן ווי לאַנג איך מיין צו נעמען פֿאַר אַ מינימום אויב איך וועל האָבן צייט. איך דאַרף נישט אַזוי לאַנג, געוויסע זאַכן נעמט עס ממש אין אַ מינוט. אויב דו ווייסט שוין וויאַזוי עס אַרבעט, וויאַזוי עס פֿילט ווען ס׳איז עכט, וויאַזוי עס אַרבעט ווען ס׳איז עכט.

אַ מענטש קען זיין נישט אין די מוד פֿון דאַוונען, אָבער ער טוט וואָס ער טוט, רייט? איך האָב גאָרנישט ליב אַז איך רעד פֿון דאַוונען, איך קען רעדן פֿון מיין ווייב, same more the same way. ער טוט וואָס ער טוט ווען ער איז יאָ אין די מוד, נאָך צען מינוט ווערט ער אין די מוד.

נישט אַזוי קאָמפּליקירט, רייט? אָבער ווען ער וואָלט זיך מתקבל [miskabel: resigned, accepting] געווען, וואָלט ער קיינמאָל נישט געוואָרן אין די מוד. דאָס איז וואָס איך ברענג אַרויף.

דער נעקסטער שטאַפּל: אומאָפּהענגיקייט פֿון דעם טרעינינג

יעצט, נאָכדעם וואָס ער איז אין די מוד, דעמאָלטס דאַרף ער שוין נישט טון, ער דאַרף זיך שוין נישט שאָקלען אַזוי ווי דער רבי האָט זיך געשאָקלט, ווייל יעצט פֿילט ער שוין אַליינס. אַמאָל וויל ער זיך שאָקלען אַזוי, אַמאָל וויל ער זיך שאָקלען אַנדערש. ער מוז נישט נאָכמאַכן. There’s gonna be something off pace, something fake. פֿעיק מיין איך צו זאָגן נישט מדויק [meduyak: precise], נישט פֿעיק. ס׳גייט זיין עפּעס נישט פּונקטליך אין די וועג וויאַזוי ער טוט עס אין די ערשטע צען מינוט. ווייל די ערשטע צען מינוט, אָקעי, איך האָב נישט יעצט קיין נערוון, אָבער איך קען זיך מאַכן, איך קען זיך עקטן וויאַזוי דער מענטש וואָס האָט יאָ נערוון. וויאַזוי? איך מאַך עס נאָך, איך שפּיל עפּעס אַ פֿילם אין מיין קאָפּ און איך מאַך עס נאָך.

גבור המדה און די אומאָפּהענגיקייט פֿון כּללים

אָקעי, אָבער נאָכמאַכן און געדענקען אַז אמת׳דיק גבור המדה [gibor hamidah: master of one’s character traits] מיינט אויך צו וויסן וויאַזוי ס׳איז חל [chal: applies] אויף יעדע סיטואַציע. ס׳איז קיינמאָל נישטאָ קיין כּללים [klalim: rules], רייט? מ׳קען נישט מאַכן… דו קענסט דאָך יענע אַלע דזשאָוקס פֿון דעם בחור [bachur: young man] וואָס האָט אים געזאָגט וויאַזוי מ׳רעדט מיט אַ מיידל, און ער האָט מחיה [mechayeh: revived, brought to life] געווען פּיקלעך וואָס ס׳איז געשטאַנען אין די צעטל. נישט אַזוי רעדט מען מיט אַ מיידל, רייט? באַט ס׳מיינט נישט אַז די אַלע צעטלעך אַרבעטן נישט. דאָס איז דאָס. עפֿנט זיך אַ שמועס, ווייסטו שוין אַליינס, ווייל דו ביסט אַ נאָרמאַלער מענטש, דו פֿיגורסט אויס וויאַזוי צו גיין ווייטער. אָבער די ערשטע שטיקל דאַרף יאָ זיין. ס׳איז נאַטינג ראַנג מיט סאַמוואַן אַז ער קויפֿט די קאַרד געימס וואָס שטייט דעיט וואָס ער קאָלט, וואָטעווער, און ער הייבט אָן מיט דעם, און נאָכדעם מוז ער עס אַוועקוואַרפֿן. אויב ער וואַרפֿט עס נישט אַוועק צום סוף, איז דאָך גאָרנישט געוואָרן קיין שמועס.

סאָו דאָס איז די נעקסט סטעפּ. די נעקסט סטעפּ איז גאַנג צו בי אינדעפּענדענט אויף די טרעינינג, באַט דאָס איז גאָר עס מיט מיט מיט און די זעלבע וועג ווי ביים דאַוונען, און די זעלבע וועג ביי אַלע מידות.

דער זוהר׳ס משל פֿון דעם שור מיט דעם עול

דער זוהר [Zohar: the foundational work of Kabbalah] זאָגט אַז קבלת עול מלכות שמים, אַזוי ווי דער זוהר זאָגט דעם משל [mashal: parable], ס׳איז אַזוי ווי אַ שור [shor: ox] וואָס מ׳לייגט אויף אים אַן עול [ol: yoke] בתחלה [bis’chilah: initially], כּדי [kedei: in order that] אַז ווען ער ווערט גרעסער זאָל מען נישט דאַרפֿן קיין עול. מענטשן מיינען אַז קבלת עול מלכות שמים דאַרף מען אַלעמאָל האָבן. ניין, קבלת עול מלכות שמים, אין די סענט וואָס אונז רעדן, איז די ערשטע מדרגה [madreigah: level], אַזוי ווי מ׳לערנט אַלעמאָל, ירא תתועה [yiras tis’eh: lower-level fear], וואָטעווער יוואַנען, ירא תקול [yiras takol: fear of punishment], ירא תתועה, ס׳איז די ערשטע סטעפּ, ס׳מאַכט דער מענטש זאָל האָבן אַזעלכע פּעולות, אַזעלכע הנהגות [hanhagos: behaviors, practices], אַזעלכע נאַטורן.

נאָכדעם דאַרף ער שוין נישט די קבלת עול, דאָס הייסט נישט ווייל ער ווערט אַ פּורק עול [porek ol: one who throws off the yoke], רייט? אָבער ער ווערט אַ מענטש וואָס פֿאַרשטייט אַליינס וואָס ער טוט. ער גייט צו געוויסע זאַכן טון אַנדערש, ער גייט זיך טאַקע טשעינדזשן. ס׳איז דאָ געוויסע זאַכן, פֿאַרדעם שטייט אין אַסאַך חסידישע ספֿרים, ס׳שטייט אין ספר המאמרים [Sefer HaMa’amarim: Book of Discourses], אין אַנדערע ספֿרים, איך האָב עס שוין געזען פֿריער, איך האָב שוין פֿאַרגעסן וואו, און ס׳שטייט אין תניא [Tanya: foundational work of Chabad Chasidus] אויך, אַז ווען אַ מענטש איז יונג, ווען ער איז אַ מתחיל [maskhil: beginner], דאַרף ער זיין אַסאַך מער פֿרום ווי אַן אַדוואַנסד מענטש.

די פּראַקטישע אַפּליקאַציע

ווען דו ביסט אַ מתחיל, דאַרפֿסטו זיך אָנכאַפּן, דאַרפֿסטו מאַכן אַסאַך הגדרים [hagdarim: protective boundaries], אַסאַך קבלת עול, ווייל ס׳בלייבט נישט גאָרנישט. ער וועט נישט אָנטון זיין גאַרטל, וועט ער נישט וויסן וואו ס׳הייבט זיך אָן די דאַוונען. נאָכדעם וואָס ער ווייסט שוין, מוז ער נישט אַלעמאָל גיין מיט די גאַרטל, ווייל ער ווייסט שוין, ער ווייסט שוין אַליינס וואָס צו דאַוונען, ער מוז נישט אָנקומען, ער האָט זיך שוין געטרעינט, אַזוי ווי די קו וואָס דאַרף שוין נישט יעדע מאָל גיין מיט די עול, ער ווייסט שוין אַליינס, ער פֿאַרשטייט שוין אַליינס, ער איז שוין יודע שורו וקונהו [yodei’a shoro vekoneihu: knows his ox and his master – a reference to Isaiah 1:3].

דער רמב״ם׳ס מצוה פֿון מידות

דאָס איז די נעקסטע סטעפּ, און דאָס איז וואָס געשעט נאַטורליך. יעצט, איך וויל אייך זאָגן אַזוי, דאָס איז וואָס איז געווען אַ שיעור פֿאַר ראש חודש אלול [Rosh Chodesh Elul: the first day of the month of Elul], איך וויל אייך זאָגן אַזוי. זיי האָבן זיך געטראַכט אַזוי, און זיי האָבן געלערנט, ס׳קומט אויס אַז דער רמב״ם [Rambam: Maimonides] זאָגט אַז ס׳איז ממש אַ מצוה. ס׳איז זייער אינטערעסאַנט, דער רמב״ם האָט געמאַכט אַ זייער מאָדנע מצוה. ווייל וואָס איז אַ מאָדנע מצוה? ס׳איז אויך די מצוה פֿון תשובה [teshuvah: repentance] איז בערך [be’erech: approximately] אַזאַ מצוה. איך מיין, ס׳שטייט אויך אין הלכות ספר המדע [Hilchos Sefer HaMada: Laws from the Book of Knowledge], די גאַנצע ספר המדע איז מער ווייניגער אַזעלכע סאָרט מצוות.

דער חילוק צווישן מעשה און מידה

ס׳איז דאָ רוב מצוות, אַזוי ווי דער רמב״ם האָט אַליינס געזאָגט אין פרק ב׳ [perek beis: chapter 2], אונז לערנען די שמונה פרקים [Shemonah Perakim: Eight Chapters – Rambam’s introduction to Pirkei Avos], אונז האָבן שוין לאַנג נישט אַריינגעקוקט, אָבער אונז לערנען עס נאָך. מיר גייען נאָך צוריקקומען אַריינקוקן, אונז האַלטן נאָך אינמיטן אין פרק ד׳ [perek daled: chapter 4], אָבער אונז האַלטן נאָך אינמיטן. דער רמב״ם האָט שוין געזאָגט אין פרק ב׳ אַז מצוות זענען, רוב מצוות זענען אויף פּעולות, רייט? ס׳איז פּשוט, ווען ס׳לערנט שולחן ערוך [Shulchan Aruch: Code of Jewish Law], זעט אַז אַלע מצוות בעצם [be’etzem: essentially], אַלע מצוות שטייען אין שולחן ערוך, נישט אַלע מצוות שטייען אין רמב״ם, רייט?

Student: האָט יענער געזאָגט אַז ס׳זעט אויס אַז די הלכות תשובה איז נישט נוגע בזמן הזה [nogei’a bizman hazeh: relevant in our time], ווייל ס׳שטייט אין רמב״ם, שטייט נישט אין שולחן ערוך.

Instructor: אָבער עס שטייט אַביסל אין שולחן ערוך הלכות תשובה, און ער האָט געזאָגט יום כּיפּור [Yom Kippur: Day of Atonement] שטייט אַפּאַר סעיפים [se’ifim: sections] וועגן הלכות תשובה. אָבער אַנדערע דעמאָלטס שטייט נישט. זעט אויס אַז עס איז נישט איינגעפֿירט. וואָס? יאָ יאָ, משהו [mashehu: something].

על כל פנים [al kol panim: in any case], עס איז דאָ מצוות, רוב מצוות זענען מעשים [ma’asim: actions]. רעמעמבער, מעשים איז די lowest level thing אין אור structure אויף די soul, right? מעשים איז אַ זאַך וואָס דו טוסט.

ווי לאַנג קען אַ מעשה זיין?

יעצט, איך וויל זאָגן אַזאַ חילוק. מעשים איז אַ זאַך וואָס מען טוט, ווי לאַנג קען דאָס זיין אַ מעשה? וואָס איז די לענגסטע מעשה וואָס אַ מענטש קען טון. נישט צו לאַנג, וועט ווערן צו אַסאַך מעשים, איך מיין. אַ מעשה איז אַ זאַך וואָס דו טוסט אין אַ רגע, לייג תפילין [tefillin: phylacteries], דו ווילסט לייגן, האָסט יוצא געווען די מצוה, right? איך מיין אַז עס איז דאָ אַ שיעור [shi’ur: measure], כאַטש [chatash: even] אַ פֿערציק מינוט. אָקעי, עס איז אַ לאַנגע, נו פּראָבלעם, נישט ווי אַ טאָג, ווייסט וואָס איך מיין? נישט מער ווי אַ טאָג, דו ביסט מסכים [maskim: agree]?

פֿאַסטן יום כּיפּור איז אַ מעשה? עס נעמט אַ גאַנצע טאָג צו טון די מעשה, לאָמיר זאָגן, איך קען נישט די למדנים [lamdanim: Talmudic scholars] וואָס האָבן אַ חקירה [chakirah: analytical inquiry] אויב יעדע מינוט איז די מצוה פֿון פֿאַסטן, יאָ? דו פֿאַרשטייסט וואָס איך פֿרעג? אויב איינער האָט אויסגעפֿאַסט אַ האַלבע טאָג, האָט ער מקיים [mekayeim: fulfilled] געווען אַ האַלבע מצוה אָדער גאָרנישט? פֿרעג עפּעס אַ למדן, ער וועט דיר זאָגן אַזאַ חקירה וועגן דעם.

לאָמיר שוין זאָגן אַז עס איז דאָ אַ גאַנצע טאָג מעשה, עס איז דאָ אַ מעשה פֿון טון מיט אַ גאַנצע טאָג, רוב מצוות מעשיות, אָדער עבירות [aveiros: transgressions] מעשיות, די זעלבע זאַך, רוב מצוות און עבירות וואָס זענען במעשה [bema’aseh: in action] נעמען נישט מער ווי אַ מינוט צו טון, אָדער at least צו יוצא זיין די עיקר [ikar: essence], right? דו הייבסט אויף אַ לולב [lulav: palm branch used on Sukkos], דו האָסט שוין יוצא געווען, that’s all, בעירוב בלקיחה [be’eiruv bilkichah: through the combination of taking], שוין, בדאָג בה יצא [bedog bah yatza: through touching it one fulfills], שוין. אַ מעשה איז אַ זאַך וואָס נעמט אַ רגע, because it’s the lowest level thing, עס איז אַז דו האָסט געטון, דו טוסט עס מיט דיינע אברים [eivarim: limbs].

ווי לאַנג נעמט צו האָבן אַ מידה?

אָה, ווי לאַנג נעמט צו האָבן אַ מידה? דער רמב״ם זאָגט אַז עס איז דאָ אַ מצוה צו האָבן גוטע מידות, נישט נאָר אַ מצוה צו טון גוטע מעשים, עס איז דאָ אַ מצוה צו האָבן גוטע מידות, אמת? מצוות עשה [mitzvas asei: positive commandment], והלכת בדרכיו [vehalakhta bidrachav: and you shall walk in His ways]. תשובה. תשובה, אָקעי, מ׳דאַרף וויסן וואָס תשובה איז, it’s like I said, it seems like it’s a kind of מידה, I don’t know what exactly. תשובה איז מידות. יאָ, יאָ, מ׳דאַרף תשובה טון אוודאי [vadai: certainly], אין פרק ז׳ [perek zayin: chapter 7] מ׳דאַרף תשובה טון, עס איז part of די עיקר, קען זיין אַז די עיקר תשובה איז אויף מידות, I’ll explain you why.

יאָ, דער רמב״ם זאָגט שמא תאמר [shema tomar: lest you say] אַז עס איז נאָר, ווען איינער זאָגט, עס איז דאָ אַ כּלל גדול [klal gadol: great principle], whenever someone comes and tells you עפּעס, אָבער עפּעס אַנדערש, וואָס ער מיינט אמת׳דיק איז די צווייטע זאַך, אמת? כּלל גדול אין מענטשן׳ס רעדן, דו ווייסט וואָס איך גיי? אַמאָל אַ מענטש קומט זיך שמועסן, איך וויל רעדן די פֿיר זאַכן, אָקעי, זאָג מיר שוין די לעצטע זאַך, ווייל דאָס איז וואָס דו ווילסט זאָגן.

סאָו די זעלבע זאַך, דער רמב״ם זאָגט אין פרק ז׳ אַז דו זאָלסט נישט מיינען אַז תשובה איז נאָר פֿון מעשים, נאָר עס איז אויך פֿון מידות, איז איינס צו זאָגן אַז עס איז בעיקר [be’ikar: primarily] פֿון מידות, אוודאי מ׳דאַרף תשובה טון פֿון מעשים, אָבער פֿון מעשים איז נישטאָ וואָס תשובה צו טון, דו האָסט געסטאָפּט צו טון, אַ גוטן טאָג, זאָג וידוי [vidui: confession], עס איז דאָ אַ שאלה, מ׳דאַרף זאָגן וידוי, whatever, די גאַנצע עיקר תשובה, עס איז עבודת התשובה [avodas hateshuvah: the work of repentance], אָבער עליית מדות [aliyas midos: elevation of character traits], עס איז זיכער אַז די מצוה, פֿון די רמב״ם פֿון מידות, פֿון הלכות דעות [Hilchos Dei’os: Laws of Character Traits], איז נישט צו טון געוויסע זאַכן, right?

דער אונטערשייד צווישן מידות און מעשים אין דער חינוך

ס׳איז אינטערעסאַנט, ווייל ביי אונז, וויאַזוי מ׳לערנט אויס אין חדר למשל [lema’aseh: in practice], לערנט מען נישט דאָס אויס. אין סקול איז דאָ אַזאַ מידות טובות [midos tovos: good character traits]. מידות טובות מיינט העלפֿן אַ צווייטער איד געווענליך, right? דאָס איז אַ thing וואָס דו do, right? אין די מיידל סקול איז דאָ מידות week. יענע וואָך דאַרף מען גיין אין די נורסינג אום, ווייל ס׳איז אַ מצוה פֿון חסד [chesed: kindness], ס׳איז אַ מידות. אָבער ביי אונז איז נאָר אַ פּעולה, right? אָבער די רמב״ם לערנט, וויאַזוי די רמב״ם לייגט עס אַראָפּ. וואָס? נישט ווערן אין כּעס [ka’as: anger]. און אַ מידה איז נישט קיין זאַך וואָס מ׳טוט, right? אַ מידה איז די זאַך וואָס מ׳מאַכט דיך טון, right? It takes longer, right? It takes longer to have a מידה.

די צייט וואָס עס נעמט צו האָבן אַ מידה

אַ מידה איז נישט קיין זאַך וואָס אַ מענטש האָט אין אַ מינוט. דו קענסט זען פֿון וויאַזוי ער פֿירט זיך אויף אַ מינוט, אַפֿשר אין דעם אמת׳ן קען ער אַפֿילו נישט זען. דו דאַרפֿסט קוקן אויף וויאַזוי ער פֿירט זיך פֿאַר אַפּאַר וואָכן, at least, צו זען אַז ער האָט די מידה. ווייל אַ מענטש טוט איינמאָל עפּעס, אָקעי, ער האָט זיך מתגבר [misgabeir: overcame] געווען, מיינט נאָכנישט אַז ער האָט די מידה, right? די האָבן די מידה איז אַ זאַך וואָס נעמט צייט. אַנדערע ווערטער, ס׳איז אַ מעשה, ס׳איז אַ ספּורי צדיקים [sipurei tzadikim: stories of righteous people] וואָס מ׳זאָגט אויף אידיש, מ׳דאַרף קענען דעם מענטש. דו קענסט נישט הערן אַ מעשה וואָס ער האָט איינמאָל געטון, דו דאַרפֿסט וויסן אַז דער איז אַזאַ סאָרטע מענטש. דאָס איז אַ זאַך וואָס ער לערנט מער צייט, און דאָס איז שווער פֿאַר מענטשן צו כאַפּן, ווייל מענטשן, רוב מענטשן, ספּעציעל ווער ס׳טראַכט נאָר הלכה׳דיג, זיין שכל [seichel: intellect] קען נאָר פֿאַרנעמען איין מינוט אויף אַמאָל, אָדער אַזוי, לאָמיר זאָגן אַ גאַנץ איין טאָג אויף אַמאָל, ער קען נאָר פֿאַרשטיין אַז ס׳איז דאָ אַ פּעולה, ס׳איז איין פּעולה, ס׳איז דבר אחד [davar echad: one thing], ס׳איז איין מצוה, יאָ, איין זאַך, און ס׳נעמט אַ מינוט, אָדער ס׳נעמט אַ טאָג. געווענליך וויל עס ממש נעמען אַ מינוט, ווייל דאָס קען מען זען, נו, איך האָב עס געטון. אַביסל לענגער, לאָמיר שוין זאָגן.

אָבער אַ פּעולה, אַ זאַך וואָס אַ מענטש טוט, אַ מידה זאַך וואָס אַ מענטש טוט, רעדט נישט קיין זאַך ס׳געשעט צו אַ מענטש, ס׳איז אַ זאַך וואָס אַ מענטש טוט, אָבער ס׳נעמט אַ האַלבע יאָר, דערויף מענטשן האָבן נישט די עטענשאָן ספּענער, רעדט ער, ס׳זאָל קענען זען אַ האַלבע יאָר אויפֿאַמאָל.

תשובה און מידות: פערציג טעג אלס מינימום שיעור פון א מדה

דער מענטש קען נאר פארשטיין קורצע פעולות

ער קען נאר פארשטיין אז ס׳איז דא א פעולה, ס׳איז איין פעולה, ס׳איז דבר אחד [davar echad: איין זאך], ס׳איז איין מצוה [mitzvah: געבאט], יא, איין זאך, און ס׳נעמט א מינוט, אדער ס׳נעמט א טאג. געווענליך וועט ער וועלן ס׳זאל ממש נעמען א מינוט, ווייל דאס קען מען זען, איך האב עס געטון. אביסל לענגער, לאמיר שוין זאגן.

אבער א פעולה, א זאך וואס א מענטש טוט, א מידה זאך וואס א מענטש טוט – איך רעד נישט קיין זאך וואס געשעט צו א מענטש, א זאך וואס א מענטש טוט – אבער ס׳נעמט א האלבע יאר. רוב מענטשן האבן נישט די עטענשאן ספען [attention span], רייט, צו קענען זען א האלבע יאר אויף אמאל. ס׳איז אביסל מער מופשט [abstract]. איינע פון די וועגן פון זאגן זאכן וואס זענען מופשט איז זאגן זאכן וואס נעמען לאנגע צייט צו פארשטיין אדער צו האבן אדער צו זיין אדער צו זען.

דער בית דין של מעלה דן דעם גאנצן מענטש – בשעת מיתה

סאו, ס׳איז דא למשל זאכן וואס נעמט א גאנצע לעבן, רייט? און מיר האבן געלערנט, ס׳איז דא אזא זאך וואס מ׳זאגט, איך מיין דער רמב״ם [Rambam: Maimonides] זאגט אין הלכות תשובה פרק ג׳ [Hilchos Teshuvah perek gimmel: די געזעצן פון תשובה, קאפיטל 3], אז מ׳איז דן א מענטש אויף זיין גאנצע לעבן, צי ער האט געטון מער מצוות ווי עבירות [aveiros: זינד], צי ער איז א צדיק [tzaddik: א גערעכטער] אדער א רשע [rasha: א בייזער].

ווען איז מען אים דן? בשעת מיתה [bishas misah: ביי דער צייט פון טויט], רייט? פארוואס בשעת מיתה? ווייל אויב מ׳וויל דן זיין אויף די גאנצע מענטש אויף איינמאל, דער בית דין של מעלה [beis din shel maalah: דער הימלישער געריכט] איז דן אויף א מענטש, ער איז נישט דן אויף מעשים [maasim: טאטן]. ער קוקט אויף די גאנצע מענטש אויף איינמאל, דארף מען ווארטן ער זאל שטארבן כדי מ׳זאל קענען דן זיין. “ואין הקדוש ברוך הוא מייחד שמו על החיים” [ve’ein HaKadosh Baruch Hu meyached shemo al hachayim: און דער הייליגער, געבענטשטער ער, פארבינדט נישט זיין נאמען מיט די לעבעדיגע]. א לעבעדיגער מענטש, לאמיר זאגן ער טוט יעצט א גוטע פעולה, אבער איך ווייס נישט נאך צי ער איז א גוטער אדם [adam: מענטש], איך ווייס נישט צו ער איז א גוטער מענטש.

“איז דא אזא זאך ווי א מענטש?” – דער טיפערער בליק

יעצט, איז דא אזא זאך ווי א מענטש? א מענטש וואס קען נישט זען א לאנגע צייט אויפאמאל, ער זאגט נישט דא אזא זאך ווי א מענטש. ס׳איז דא א טאג, א טאג, א טאג, אפשר א וואך, איך ווייס נישט, א מענטש? איך האב קיינמאל נישט געזען אזא זאך ווי א מענטש, איך האב געזען א מענטש אין די מינוט.

אבער איינער וואס פארשטייט טיפער, ער פארשטייט אז ס׳איז דא אזא זאך ווי א מענטש. דער אייבערשטער קען פארשטיין אפילו יומעניטי [humanity: מענטשהייט], “כי אלף שנים בעיניך כיום אתמול כי יעבור” [ki elef shanim be’einecha ke’yom eshmol ki yaavor: ווארום טויזנט יאר אין דיינע אויגן זענען ווי נעכטן וואס איז פארבייגעגאנגען – תהלים צ:ד], ער קען קוקן אויף אלעס אויף איינמאל. מיט דעם קען מען תשובה [teshuvah: רעפּענטענס] טון. דאס איז די המשך פון די שיעור, איך האב נישט צו כוחות [koach: שטארקייט].

א מדה איז א מצוה אין המשכות

מיין פוינט איז, קומט אויס אז א מידה [middah: כאראקטער טרייט] איז אזא סארט זאך וואס נעמט צייט צו האבן. ס׳איז א מצוה אין המשכות [hemshachos: קאנטינויטי]. ס׳איז א פאני סארט מצוה אין די סענס. דער רמב״ם זאגט קלאר אז ס׳איז א מצוה צו האבן גוטע מידות [middos tovos: גוטע כאראקטער טרייטס].

שאלות און תשובות: איז א מדה א מצוה יעדע מינוט?

אנדערער שטימע: סאו איך האב געזינדיגט יעדע מינוט?

ערשטער שטימע: ניין, יעדע מינוט מאכסטו יעדע מינוט עקסטער. ס׳איז איין גרויסע מצוה פאר די גאנצע זאך.

אנדערער שטימע: סאו איך האב געזינדיגט יעדע מינוט.

ערשטער שטימע: נו, דו קענסט זאגן יעדע מינוט, יא, פונקט אין יעדע מינוט. ניין, די מצוה איז די מעשים ווען מ׳ארבעט אויף דעם.

אנדערער שטימע: א מצוה איז א מצוה.

ערשטער שטימע: ניין, די מצוה מוז נישט זיין מעשים. דער רמב״ם זאגט, א מצוה מוז נישט זיין מעשים אדער פילינגס [feelings: געפילן], אדער אין די חלק המתעורר [chelek hamis’orer: דער טייל וואס ווערט אויפגעוועקט – די עמאציאנעלע/אימפּולסיווע זייט] קען זיין מצוות, זאגט דער רמב״ם מפורש [meforash: קלאר].

אויב האב איך רחמנות [rachmanus: מיטגעפיל] אויף א מענטש, דו האסט בחירה [bechirah: פריי וויל] אין דעם. די תנאי [tnai: באדינגונג] איז, צוביסלעך ווערסטו א בעל רחמן [baal rachamim: איינער וואס האט מיטגעפיל], און צו זיין א בעל רחמן איז א מצוה, מצוה דאורייתא [mitzvah d’Oraisa: א ביבלישע געבאט], “להיות רחמן” [lihiyos rachaman: צו זיין באַרמהאַרציק].

ניין, זיי האבן שוין גערעדט וועגן דעם אז מידות און רחמנות מיינט נישט צו פילן בעד, ס׳מיינט צו טון. אקעי, באט צו זיין א זאך וואס טוט, וואטעווער. צו זיין א זאך וואס טוט ווען ער פילט בעד פאר יענעם, די פילן בעד איז נאר איין קליינע פיל. אבער דאס איז אן אנדערע זאך, אן אנדערע שמועס.

די פוינט איז, צו האבן, צו זיין אזא סארט מענטש וואס ווען ער הערט א צרה [tzarah: א פּראָבלעם, ליידן] טוט ער, איז א מצוה. דאס איז אליינס די מצוה. דאס איז די מצוה פון “מה הוא רחום אף אתה רחום” [mah hu rachum af atah rachum: ווי ער איז באַרמהאַרציק, אזוי זאלסטו אויך זיין באַרמהאַרציק].

דער שיעור פון א מדה: פערציג טעג

ווי לאנג נעמט צו טון אזא מצוה? ביידע. צו זיין אזא סארט מענטש וואס טוט ער. איך זאג אז ס׳איז ביידע דעפינישן, נישט קיין זאך וואס מ׳קען טון אין א מינוט. ווייל ווען דו טוסט עס אין א מינוט, האסטו א מעשה, דו האסט נישט קיין מדה. א מדה קען מען נאר האבן דורכאויס א לאנגע צייט.

יא, ער האט עס א גאנצע צייט, אבער אויכעט, איך ווייס נישט ווייל ער האט עס א גאנצע צייט, ווייל ער האט עס, ווען דו זאגסט א גאנצע צייט, ס׳לעבט, איך דארף דאס מסביר זיין [mesbir zein: דערקלערן] אסאך טיפער און מער מער פיזיש, ס׳לעבט אין א תקופה זמן [tekufas zman: א פּעריאָד פון צייט] וואס איז לענגער, אין א גאנצע פארט פון א לייף סטארי פון א מענטש, אבער וועגן דעם האב איך געטראכט אזוי, ווי לאנג מיין איך עס די מינימום, בערך א שיעור [shiur: מאָס] פון א מדה?

סאו איך זאג, ס׳איז דא א זאך וואס איז א גאנצע לעבן, איך ווייס… ניין, א חודש [chodesh: מאָנאַט] איז נישט גענוג. ס׳איז פערציג טעג, וויאזוי ווייס איך? ס׳שטייט אין פעריש אין צעטל קטן [Tzetl Katan: דער קליינער צעטל – א ספר פון רבי אלימלך מליזשענסק]. איי סינק עס איז סאו ביידעוועי, איך האב געהערט פון יודל מעלברער האט געזאגט אז ס׳איז דא ריסערטש וואס זאגט דאס. איך ווייס נישט.

יא, ניין, פארדארט איך למען זען פארוואס. יא, אוודאי, אוודאי מיינט א מינימום, ס׳איז נישט מעדזשער. רבי מיילע [רבי אלימלך], איך מיין נישט מעדזשער. ניין, קודם כל, מען ברעכט נישט מדות, מען לערנט אויס מדות. דער רבי מיילע זאגט טאקע אז מען ברעכט, אבער ער מיינט נישט אוודאי ברעכן, ער מיינט זיך אויסלערנען.

פארוואס דווקא פערציג טעג? ראיות פון דער תורה

און פאר פערציג טעג, וואס ער זאגט פערציג טעג, איך האב געטראכט, אין די תורה איז דא א נומער פערציג טעג. פערציג טעג האט ער נישט אליינס אויסגעטראכט, א נומער פון דעם שטייט אין די תורה אסאך מאל אויף געוויסע זאכן. וועט זען, אויף וואס שטייט פערציג טעג אין די תורה? אויף א זאך וואס איז נישט אין איין מינוט.

דער מבול [mabul: די פלאָד] האט גענומען פערציג טעג, אדער איינע פון די פריערד פון די מבול. פערציג טעג און פערציג נאכט. שטייט אלעמאל, כמעט אלעמאל שטייט פערציג טעג, שטייט פערציג נעכט. ארבעים יום וארבעים לאילה [arbaim yom ve’arbaim lailah: פערציג טעג און פערציג נעכט].

איך ווייס נישט א חדש, ס׳איז דא א מושג [musag: קאָנצעפּט] פון פערציג טעג. נעמט טאקע פערציג טעג, אבער ס׳איז א מושג. פערציג טעג איז טייטש, האט משה רבינו [Moshe Rabbeinu: משה אונדזער רבי] געלערנט די תורה פערציג טעג און פערצ און וועגן דעם האבן מיר אלול [Elul: דער חודש אלול] און אזוי ווייטער.

וואס איז א פערציג טעג? פארוואס איז די נאמבער פערציג טעג? פארוואס איז עס פינף און דרייסיג טעג אדער זעקס הונדערט טעג? איך מיין, פערציג טעג, ס׳האט א מינינג. אלע נאמבערס אין די תורה האבן א מינינג. די מינינג פון פערציג טעג איז די מינימום תקופה פון זאגן אויף א מענטש אז עס איז אזא סארט מענטש.

ס׳איז אויך פראקטיש

ס׳איז אויך פראקטיש. איך מיין, וואס דער רבי ר׳ אלימלך זאגט, ס׳איז אויך אמת. אנדערע ווערטער, איך וועל דיר זאגן אזוי: אז דו זעסט א מענטש פאר צוויי וואכן איז ער א מתמיד [masmid: איינער וואס לערנט שטענדיק]. אקעי, צוויי וואכן איז ער א מתמיד. דריי וואכן, פערציג טעג איז ער א מתמיד, ער איז א מתמיד. על ידי צייט, ס׳וועט בלייבן אויף אייביג. איך ווייס נישט, ער האט שוין די מדה. 40 days איז די number.

אזוי ווי איך האב מקבל געווען [mekabel: אָננעמען]? אזוי שטייט, רבי מיילעך האט מקבל געווען. נו, it makes a lot of sense. אגעין, וואלט מען פרעגן פארוואס 40 און נישט 35? ס׳איז זיכער מער ווי א חודש. א חודש איז נאך אלץ אזוי, אקעי, דעם חודש האט ער אזוי געטון. איך בין מקבל על עצמי [mekabel al atzmi: איך נעם אויף זיך] א חודש. א חודש איז צו א קליינע amount. א חודש איז נאר פיר וואכן. דעם חודש האט ער אזוי געטון.

40 טעג איז שוין מער ווי א חודש. ס׳איז שוין א גאנצע 40 טעג. ס׳איז שוין א שטיקל part פון זיין לעבן. אויך די טהרת הולד [tahoras hayoledes: די ריינקייט פון דער געבוירערין] איז 40 טעג. 40 טעג מיינט אזוי ווי א פרק זמן פון לעבן. ס׳איז א life storm.

יא יא, אזוי האט עס צו טון. אוודאי, ווייל מ׳דארף אים לערנען אויך. מלקות [malkus: שלעג] איז חינוך [chinuch: דערציאונג], חנוך לנער [chanoch lana’ar: דערציי דעם קינד], חושך שבטו [chosech shivto: ער וואס האלט צוריק זיין שטעקן], מ׳דארף אים געבן 40 מלקות.

די איידיע פון צייט-פּעריאָדן

סאו, די איידיע, איך זאג דיך אן איידיע, ווען איך זאג די numbers, זיבן טעג איז א וואך. וואס איז אויב ס׳נעמט אביסל מער? א חודש איז 30 טעג, אמאל איז 29 און 31 טעג. ס׳איז די איידיע פון… ניין, איך מיין פראקטיש נעמט עס 40 טעג. ניין, איך מאך נישט קיין מיסטעיקס. אקעי? איך מאך מיסטעיקס, אבער נישט אויף 40 טעג. יא, יא.

איך מיין אז יענץ איז אביסל אנדערש. יענץ איז מער אזוי ווי קביעות [kevius: פעסטקייט] פון א זאך וואס ער טוט, אבער ס׳איז איין אזא סארט מענטש דעם 40 טעג. אזוי טראכט איך, איך ווייס נישט.

פארוואס נישט 30 טעג?

ס׳איז דא אסאך זאכן וואס הלכות [halachos: געזעצן] זענען שלושים יום [shloshim yom: דרייסיג טעג], אבער איך מיין אז פאר אנדערע ביזנעס. איך האב א סברא [sevara: לאָגישער ארגומענט] פאר יענץ, נישט פאר יענץ. ס׳איז דא א סברא פארוואס שלושים יום איז די נארמאלע, ווייל ס׳איז די גרינגסטע פרק זמן וואס מ׳קען זען, אזוי ווי סתם הלוואה [halva’ah: א לאָון] שלושים יום, ווייל א וואך דארפסטו קוקן די ליכט. א איד וואס היט שבת [Shabbos: דער שבת] ווייסט אז ס׳איז א וואך, אבער א 30 טעג איז א זייער obvious זאך, די לבנה [levanah: מאָנד] קומט צוריק. פון דעם רוב זאכן זענען 30 טעג.

אבער וועגן דעם איז נישט, פאר א מענטש זאל ווערן א מענטש איז נישט גענוג, ווייל אונז איז נאר איינס. דאס איז דאך אז ס׳דארף זיין מער ווי א גאנצע לבנה, מער ווי א חודש. אזוי טענה׳ט. דו זעסט אז רבי אלימלך האט אזוי געטראכט, און איך וועל טרעפן נאך ראיות [ra’ayos: באווייזן].

תשובה דארף פערציג טעג

נו, ער זאגט עקזעקטלי דאס, ער זאגט אז ס׳נעמט 40 טעג צו האבן א מדה, ווייל דאס, אויף קורס, ביי די ווייס איז יא אמת, מען מיינט נישט אז עס וועט בלייבן אויף אייביג, קודם כל, מען דארף זיך נישט מתגבר זיין [misgaber zein: איבערקומען], מען דארף זיך לערנען, אבער איך מיין אז ס׳איז יא אמת, און איך האב געהערט פון מענטשן אז אפילו דא מען קען זען אז ס׳ארבעט, די סענסט אז דו טוסט עפעס אויף 40 טעג, הייבט שוין אן, אוודאי, ס׳איז נאר אן נאף, יו האט יו האול לייף, אבער ס׳הייבט שוין אן צו זיין אזא סארט זאך וואס איז א מדה, נישט נאר א פעולה.

וועגן דעם איז דא אזא זאך אז מ׳דארף תשובה טון פאר פערציג טעג, דו כאפסט? יונה [Yonah: דער נביא יונה] האט געזאגט אז מ׳דארף תשובה טון פאר פערציג טעג, אין ספר יונה [Sefer Yonah: דאס בוך יונה]. יונה האט אים געווארנט אין דעם חידוש [chiddush: נייע איידיע] אז ער האט תשובה געטון פאר פערציג טעג.

און איך מיין אז דאס איז וועגן דעם, האסטו געטראכט אמאל פון דעם? ס׳איז דא אסאך מצוות אין די תורה, right? ס׳איז דא אסאך מדות טובות, אהבה [ahavah: ליבע], יראה [yirah: מורא], איך ווייס וואס. Right? קיין איינע פון די מצוות האבן נישט קיין תקופה, א גאנצע וואך, אדער א גאנצע צען טעג, אדער א גאנצע פערציג טעג אין די יאר, וואס איז א מנהג [minhag: קוסטאָם] צו טון די מצוה, חוץ פון תשובה.

מדרבנן [miderabanan: פון די רבנן] איז צען טעג, און פון די מנהג, שוין א זייער אלטע מנהג, פון זמן הגאונים [zman haGeonim: די צייט פון די גאונים], פון די פרקי דרבי אליעזר [Pirkei DeRabbi Eliezer: קאפּיטלען פון רבי אליעזר], פערציג טעג. פערציג טעג איז די מינימום צו תשובה טון.

אויב מען טוט תשובה ווייניגער פון פערציג טעג, האט מען נאך נישט תשובה געטון. מען האט נאר געטון תשובה במעשה [bema’aseh: אין טאטן], נישט במדות [bemiddos: אין כאראקטער טרייטס]. אבער דער רמב״ם זאגט אז עיקר תשובה [ikar teshuvah: דער הויפּט פון תשובה] איז במדות. במדות נעמט פערציג טעג. דאס איז מיין תורה.

נו, ס׳איז זיכער דא א מנהג. איך מיין אז… אקעי, מ׳קען עס רעדן מער און מער דאס. אבער עניוועי, דאס איז מיין דרשה [drashah: דרשה]. פון דעם דארף מען פערציג טעג תשובה טון, און שוין.

✨ Transcription automatically generated by YiddishLabs, Editing by Claude Sonnet 4.5, Summary by Claude Opus 4.6

⚠️ Automated Transcript usually contains some errors. To be used for reference only.