מהו ‘תועבה׳ והאם עדיף לעסוק עסק מהאכילה או לא | תמלול וסיכום

חוש המשוש חרפה לנו: די רעאליטעט פון געזעלשאפטלעכע באווערטונג פון עבירות

הקדמה: א דאנק פאר א מתנה

מגיד שיעור:

און הרב ר׳ יואל האט מנדב געווען א בענקל פאר די מגידי שיעורים אין קראון, סאו ער איז געלעגן דארט. ער שיקט א מעסעדזש אז ס׳איז זייער וויכטיג. סאו א שיינע בענקל. ער זאגט א שיעור דארט, ר׳ יונתן. סאו מנדב, ער וועט קויפן מיט אזא קרוין פון די רבנים. דאס איז מער אזוי פון די אפיס. דאך א גאר פאר מיר. די בעטל פון די רבי׳ן. בקיצור, א ווייסער.

די הויפט-חקירה: חוש המשוש חרפה לנו

מגיד שיעור:

אונז לערנען נאך אלץ. אונז דארפן דאך איין וויכטיגע חקירה וואס איך דארף אדאך גיין אביסל דא מיט׳ן עולם. איך האב נאך חידושים אויכעט, אבער דאס וועט זיין די עיקר זאך. און וואס איז די זאך? די זאך איז בערך אזוי. די זאך איז בערך… און ס׳איז דא דא א שטיקל סתירה, א שטיקל פראבלעם. און דאס איז די זאך וואס איך וויל רעדן וועגן אביסל.

די סתירה און די פראבלעם

וואס איז די סתירה מיט די פראבלעם? די סתירה מיט די פראבלעם איז אזוי, אז אונז האבן מסביר געווען דא די ווארט, שטייט אין ספרים הקדושים, דאס הייסט חוש המשוש חרפה לנו.

וואס האבן מיר מסביר געווען? וואס מיינט דאס? קודם כל, וואס מיינט דאס? האבן מיר עס געזאגט, אזוי מיין איך איז אמת. ס׳איז דא קלאר אז דאס איז וואס ס׳מיינט אריגינעל. איך מיין אז אויך דער דראמא מיינט דאס, אז חוץ שוין משכרפה מיינט נישט אז ס׳איז א בושה צו זיין א מענטש מיט א סענס אוו טאטש, ס׳מאכט אפילו נישט קיין סענס. א מענטש איז א מענטש.

וואס ס׳מיינט איז, אז דער מענטש וואס ער איז… ער איז, דאס זאגט מען, נישט גוט, נישט מתוקן, נישט ריכטיג. און די נושא פון תענוגים פון די סענס אוו טאטש, דער מענטש איז דער בעסטער אראפגעקוקט. דאס איז בעיסיקלי וואס ס׳מיינט. די מערסטע אראפגעקוקט? איך מיין אז דאס איז אמת.

דער רמב״ם און אריסטאטל

מ׳דארף שוין אפילו מענטשן זאגן ס׳איז א מאדנע זאך וואס דער רמב״ם האט געזאגט, ס׳איז אמת. אדער וואס איך האב אונז געטענה׳ט, אונז קוקן אן… יא. ס׳איז א לשון פון אריסטאפ [Aristotle]. דער רמב״ם קוואט עס דריי-פיר מאל. עקס, ענדער דריי-פיר מאל ספעציפיקל. איך געדענק איך האב נישט אראפגעשריבן די עקזעקטלע מרע מקומות, אבער אפאר מאל וואס דער רמב״ם קוואט עקזעקטלע די לשונות, סיי אין די טעם המצוה, סיי אין… אפאר מאל וואס ער האט גע’quoted’ עקספליסיטלי די לשון.

זיי האבן גערעדט וועגן דעם אז די ספר גרסת הקודש, המיוחס לרמב״ן [ספר אגרת הקודש, מיוחס צום רמב״ן], איז ברוגז אויף די לשון. אבער… וואס? אזוי ווי אונז האבן גע׳טענה׳ט, אז מ׳דארף עס אויסמעקן, ס׳איז נישט די ריכטיגע גרסא.

דער פשט פון “חוש המשוש חרפה לנו”

על כל פנים, וואס ס׳מיינט איז דאס, וואס ס׳מיינט איז אז ס׳מיינט די בייסיק זאך וואס מ׳קען זען אין די לשון בני אדם, אט ליסט היינט, איך מיין אויך אין די גמרא, א בעל עבירה מיינט מער ספעציפיש איינער וואס איז נכשל אין… חטא הידוע [חטא המפורסם, כוונה לעבירות עריות], רייט? וואס איז דאס אזוי ידיעה? ווייל ס׳איז א פראבלעם פון תענוגי החוש אמורות. דאס איז די עיקר זאך. און דאס איז וואס ס׳מיינט.

ס׳מיינט נישט אז ס׳איז אליינס א שלעכטע זאך. ס׳מיינט סך הכל אז די מענטשן וואס זענען נישט מגדל, נישט מגדר, נישט איינגעצוימט אין די נושא, קוקט מען נאר אפ די מערסטע, נישט איינגעצוימט אין יעדענער לויט וואס אין זיין קאלטשער אדער וואס זיין הלכה זאגט אז ס׳איז נישט ריכטיג. דאס איז וואס אונז האבן געלערנט, איך מיין אז דאס איז ריכטיג די טייטש.

מדות הייבן זיך אן פון רעאליטי

אבער ס׳איז בעיסד אויף רעאליטי. אסאך מאל אונז האבן געלערנט אז די נושא פון מדות הייבט זיך אן פון רעאליטי. די מערכיות זאגן וויאזוי מענטשן קוקן עס אן, וויאזוי מען איז מחנך, וויאזוי ס׳שטייט אין הלכה, וויאזוי ס׳שטייט אין די קאלטור, וויאזוי מען קוקט אן די אלע זאכן. דאס איז די ערשטע סטעפ.

פארוואס קוקט מען מער אראפ אויף עבירות פון חוש המשוש?

מגיד שיעור:

יעצט, כדי דאס צו מסביר זיין, כדי דאס איז אביסל… געבן א reason פארוואס, פארוואס טאקע זאל מען אראפקוקן די מערסטע אויף דאס? וואס איז ערגער איינער וואס ער איז א נואף ווי איינער וואס איז א גנב? ביידע זענען שלעכטע מענטשן. מיינט זיי שוין סיבה, דער מענטש האט עפעס א ספעציפישע וועג וויאזוי מ׳קוקט אים מער אראפ ווי דער גנב. א גנב וואס… יא, אזוי טענה׳ט איך. איך מיין אז ס׳איז אמת.

צו איך האלט אזוי ווייס איך מיין אז ס׳איז נישט. ניין, איך רעד נישט פון אונזער סאסייעטי. יא יא, אין די גאנצע וועלט, נאר ס׳איז נישט אימעראל אייניג וואס איז די דרך המצוה דערפון. איינער וועט זאגן אז מ׳דארף האבן דריי, אין איינס סעקיידע, איינער וואס גייט אוועק פון זיין ווייב איז א פראבלעם, איינער וואס האט נישט קיין פראבלעם, ער מעג האבן דריי ווייבער. ס׳איז דא פארשידענע אנדערע מנהגים וואס הייסט די ריכטיגע הנהגה לגבי די חוש המשוש.

אבער די דבר המסכם איז, אזוי ווי תניא… איך מיין, איך זע נישט אז ס׳זאל זיין אנדערש. יא, יא. מער אין די ספעציפישע וועג, אז ער איז מער אראפגעקוקט אלס מענטש, נישט אז ער איז א גרעסערע עבירה.

א פראקטישע דוגמא: די שאלה פון עליות אין שול

איך ווייס נישט, דו זעסט מענטשן טרייען זייער אסאך צו מאכן דאס. פארוואס? יא, ווילסט האבן פאליטישע דוגמאות? מענטשן טרייען… איך וועל דיר געבן א דוגמא, א קאנטשעווערשע דוגמא. פארוואס נישט? ס׳איז דא צוויי מענטשן. אה, ס׳איז דא א ווידיאו. יא? און די… אה, דו ווילסט א גוי׳אישע… און זיי האבן געשען דאס גערעדט, איך מיין ס׳איז אביסל חזרה דאס, אבער דו קענסט זען אז ס׳איז דא א מחלוקת, ס׳איז דא אזא שמועס וואס גייט אזוי, און דו קענסט דעם שמועס?

ס׳איז דא אזא שמועס וואס גייט אזוי. אז ס׳איז דא מענטשן וואס פילן זיך נוהג היתר, ס׳איז אזא עבר שנה נעשה לו כהיתר [עבירה שעבר עליה שנה ולא מיחו בו, נעשית לו כהיתר – עבירה שנעשתה מותרת בעיניו]. פון משכב זכר [יחסי אישות בין שני זכרים], און די מענטשן, און ס׳איז דא נעשה לו כהיתר איז א נארמאלע זאך, דאס שטייט שוין אין די גמרא, און נאכדעם וואס ס׳איז דא מענטשן וואס האלטן אז ס׳איז דאך א מצוה אויכעט. אקעי, ס׳איז שוין אביסל צופיל, דארפסט זיך האלטן א מצוה.

עניוועיס, סאו, און נעכטן קומען זיי אין בית המדרש, און דארף מען טען אז מ׳געבט ער נישט קיין עליה. און אונזער בית המדרש מאכט זיך נישט, ווייל מ׳זאגט נישט אויס. אבער ס׳איז דא בתי מדרשים וואס ער איז אזא חכם, אז ער זאגט נאך אויס, און נאכדעם וויל מען אים געבן אן עליה. נאך בשם דעם אויכעט, ער וויל אים געבן אן עליה לתורה פאר זיין חתונה אויכעט.

ניין, דאס זאג איך, אבער דא מאכט זיך עס נישט, ווייל ווער ס׳טיילט דאס זאגט נישט אויס, און מיר זענען געגאנגען ווייטער. אויב מ׳זאגט אויס, הייבט זיך אן א פראבלעם.

די טענות און קעגן-טענות

יעצט, איך האב געליינט אסאך קאנווערסעישנס וואס גייען אזוי. ס׳גייט אזוי, אויב מ׳גייט אין אזא מער מאדערנע שול, אין א אפענע שול, ס׳גייט אזוי די שמועס. נארמאל געט מען דיר, ווייסט נישט, וואטעווער איז פונקטליך די מנהג אין די שול, מען געט דיר נישט געבן דעם כבוד וואס דו האלטסט אז ס׳קומט דיר. פארוואס? ס׳איז דאך אן אויסווארף.

קומט יענער און ער זאגט, איך פארשטיי, דער ראש הקהל איז א גנב, ער מעג באקומען אן עליה. נישט נאר דעם, ס׳איז דא א מענטש וואס איך ווייס אז ער קומט מיט זיין קאר אין שול, אים געט מען אויך אן עליה. מעשה שוין. נאר מיך, דו מעגסט, פארוואס איז מיך אזוי שרעקליך?

אזוי איז די מעשה. סאו, מיין תירוץ איז אלעמאל, מ׳געבט נישט קיין מחלל שבת קיין עליה אויך נישט. דו דאוונסט שוין אין עפעס א פאני שיעור וואס מ׳געבט מחלל שבת עליות. אבער עניוועיס, א מחלל שבת קומט אן עליה.

תלמיד:

אגעין, דו ווייסט נישט. איך רעד אויב איינער ווייסט. ער איידענטיפיידט זיך שוין צו א מחלל שבת.

מגיד שיעור:

אה, זייער גוט. דא ווערט שוין א חילוק. לאמיר זאגן ער איידענטיפיידט זיך יא. ס׳איז נישט דא אזא איידענטיפיקעישן, ס׳איז נישט דא עפעס א מאוומענט פון מחלל שבת. מ׳זאגט נישט. יא, דאנט עס, דאונט טעל [don’t ask, don’t tell – אל תשאל, אל תספר]. זיי געבן פאר יעדן מארון אלי. אויך פיין. יא, אבער ס׳פערוועגט נישט. אויב איך בין געווען… מ׳זאגט, מ׳זאגט, מ׳זאגט, מ׳רעדט נישט וועגן אלעס. פשטעלט מיר. דאנט עס, דאונט טעל.

אבער לאמיר רעדן, איך וויל דאס איז נאר ווייל איך האב א מנהג צו נוצן פליטיש [politics – פאליטיק]. צו ארויסברענגען די פילוסאווענעך [philosophy – פילאסאפיע]. איך קען נישט עכט ברענגען די פילוסאווענעך. סאו, אויב ס׳איז דא א טייער אדער עפעס… איך גיי נישט. סאו, ניין, איך האב נאך אלץ עפעס א קאל די לעצטע וואך. סאו, עה…

די טענה פון “תועבה”

סאו ס׳איז דא אזא טענה׳ס. אזוי פרעגן טענה׳ן די מענטשן. וויבאלד ס׳איז שוין אנגענומען, אזוי טענה׳ט, ס׳איז שוין אנגענומען ביי אלע אידן, אז ס׳איז נישט קיין חילוק וועלכע עבירה מ׳טוט, כבוד באקומט מען נישט די זעלבע. אין א געוויסע זין איז טאקע אמת, א גנב, איך האב קיינמאל נישט געהערט אז א גנב באקומט נישט קיין עליה. אפילו יענע וואך האט מען געכאפט, מ׳זעצט אים, יעדער איינער איז מסכים, מ׳איז מגנב׳עט די גאנצע קהלה, באקומט ער נאך אויך. אזא עליה, וואטערעווע, נישט מער, נישט ווייניגער, ס׳איז נישט מקיב, ס׳איז נישט קיין פראבלעם. ס׳איז זיין א גנב איז נישט קיין פראבלעם.

פרעגט ער, זאגט ער, לאמיר זאגן איך בין אן עוואריאנער [עבריין – עובר עבירה]. אקעי, נו, מ׳האט נישט געמאכט קיין עווארינער. מ׳האלט דאך אין די אלטע צייט וואס מ׳דארף מתיר זיין יום כיפור להתפלל מיט עווארינער? מ׳דארף נישט מתיר זיין א גאנץ יאר, אמת? די היתרוגייט איז דאך אלעס א גאנץ יאר. מנין מתירים, מ׳האט עס קיינמאל נישט גע׳אסר׳ט צוריק. מ׳זאגט אין די שול פאר כל נדרי, מתירים להתפלל מיט עווארינער, און מ׳מאכט עס קיינמאל נישט צוריק נאך כל נעילה, ווייל מ׳דארף זיין מקיים וויילעך, לא עווארינער.

ניין, ס׳קומט אלעמאל געווען אנגענומען, ס׳איז געווען אזא מענטש וואס א גאנץ יאר האט מען נישט געלאזט, און כיפור האט מען זיי געלאזט. באט עניוועיס, היינט פירט מען זיך דאס נישט, זאל מען זיך פירן דאס נאך.

קומען אנדערע מענטשן זאגן, וואס הייסט? שטייט דאך אין די תורה תעבה הוא [תועבה היא – עבירה חמורה במיוחד], אזוי שטייט, וזכה לא תשכב תעבה הוא [ואת זכר לא תשכב משכבי אשה תועבה היא – ויקרא יח:כב]. תועבה, ס׳איז אנדערש. ס׳שטייט נישט אויף מחלל שבת תועבה.

אזוי זאגט דער מענטש, ס׳זעט אויס אז דאס איז עקלדיג, ס׳איז נישט נאר אן עבירה. איך האב אן עבירה, דו טוסט אויך עבירות, וואס ווילסטו פון מיר? ניין, דו ביסט עקלדיג, עקלדיגע מענטשן געבן מיר נישט קיין עליות. איך ווייס נישט צו תועבה טייטשט עקלדיג, אדער עפעס אזא זאך, יא, תעבדו לה.

די קעגן-טענה: תועבה ווערט געברויכט ברייט

קומט יענער, זאגט ער, קודם כל, ס׳שטייט אויך אין די זעלבע תורה אז דער וואס עסט די לעטיס וואס מ׳האט נישט געטשעקט איז א תועבה, אמת? “ואכלת כל תועבה” [ואכלת כל תועבה – דברים יד:ג]. שטייט אויך אין די תורה תועבה אויף איינער וואס האט, אויב איך געדענק, אויף איינער וואס האט מדות ומשקלות שטייט תועבה, אויף איינער וואס האט נישט קיין… וואס איז א גנב׳עט, ער טשיט. שטייט, מ׳קען טשעקן. דאס איז די עקזעקטעטיג זאמפל וואס איך דארף, סאו איך גיי עס טשעקן.

יא, אויכעט אז דער רבי טאר זיכער נישט וועגן מיר קיין לערנען. שטייט אין משלי, נו, ס׳איז נישט קיין תורה. איך גיי טשעקן. איך נוץ דאס נאר אנצוקומען צו א פוינט, צו מוכיח זיין אז וואס דער רמב״ם זאגט איז אמת. דאס איז מיין גאנצע פוינט. לאמיר דיר, פארשטייסטו ווי איך וויל אנקומען. יא, און…

תלמיד:

ניין, באטער, איך האב א וויכטיגע ווארט צו זאגן דא. דאס איז נוגע צו די פשט, איך דארף שוין טשעקן. היינט טאר מען נישט כאפן א איד ביי א פסוק, ווייל ער האט דאך א קאנקראנדאציע אין זיין פאון.

מגיד שיעור:

סאו… יא? ס׳שטייט, איך דארף דיר ווייזן. זייער וויכטיג דאס.

תועבה: די פּשט אין פּסוק און די אינקאָנסיסטענץ אין פּראַקטישער באַהאַנדלונג

תועבה אין די תורה: נישט נאָר ביי עריות

שטייט אויך אין די תורה תועבה אויף איינער וואָס האָט, אויב איך געדענק, אויף איינער וואָס האָט מדות ומשקלות [weights and measures], שטייט תועבה אויף איינער וואָס האָט נישט קיין… וואָס איז א גנב [thief], ער טשיעט [cheats]. שטייט, מ׳קען טשעקן. דאָס איז די עקזעקט עקזעמפּל וואָס איך דארף, סאָו איך גיי עס טשעקן. יא, אויך יעצט אַז דער רבי טאָר זיכער נישט וועגן מיר קיין לערנען. שטייט אין משלי [Proverbs], וואָס, ס׳איז נישט קיין תורה? דאָס איז דאָך… ס׳איז דאָך… דאָזנט קאַונט? איך גיי טשעקן. איך נוץ דאָס נאָר אַנצוקומען צו א פּוינט, צו מוכיח זיין אַז וואָס דער רמב״ם [Rambam: Maimonides] זאָגט איז אמת. דאָס איז מיין גאַנצע פּוינט. פֿאַרשטייסטו וווּ איך וויל אָנקומען? איך האָב שוין פֿיל וווּ איך וויל אָנקומען.

יא, און… ניין באמת, איך האָב א וויכטיגע ווארט צו זאָגן דאָ. דאָס איז נוגע צו די פּשט, איך דארף עס טאַקע טשעקן. היינט קען מען נישט… טאָר מען נישט כאַפּן א איד ביי א פּסוק, ווייל ער האָט דאָך א קאָנקאָרדאַנציע [concordance] אין זיין פֹאון. סאָו, יא? ס׳שטייט, איך דארף דאָך יא אויפֿווייזן, ס׳איז זייער וויכטיג דאָס. אָקעי.

דער פּסוק אין כי תצא: אבן שלמה וצדק

יא, ס׳שטייט, “לא תאכל כל תועבה” [Do not eat any abomination], דאָס האָבן מיר גערעדט, שטייט די וואָכעדיגע סדרה [weekly Torah portion]. תועבה שטייט אויך די וואָך אויף… וויאַזוי הייסט עס? אויף עבודה זרה [idolatry], אויף אַלע מיני אַזעלכע זאַכן. און ס׳שטייט אויך א פּסוק, דאָס איז די וויכטיגסטע פּסוק, ביי די וועי, איך וויל יא רעדן, ס׳איז די וואָך צו זעלבן. דאָס איז די וויכטיגע פּסוק. ס׳שטייט, “אבן שלם”… ס׳שטייט סוף פּרשת כי תצא [end of the Torah portion Ki Teitzei], רייט? “אבן שלמה וצדק יהיה לך” [You shall have a perfect and just weight] וכו׳, “כי תועבת ה׳ אלקיך כל עושה אלה כל עושה עול” [for an abomination to Hashem your God is anyone who does these things, anyone who acts dishonestly].

קומט אויס, א גאַר א חסיד׳ישער איד וואָס ער אין זיין סטאָר איז ער נישט מקפּיד אַזוי שטאַרק, ער זאָל טשעקן אַז די רעדזשיסטער איז פּונקט, די סקעיל, וואַטעווער, יא? היינט איז דאָ רעדזשיסטערס, ער קען אויך אַרויפֿלייגן אַפּאַר צענטס, אַראָפּנעמען. ער רעכנט נישט אַז ס׳איז פּונקט הונדערט פּראָצענט אויסגעהאַלטן, איז ער די זעלבע תועבה׳ניג. אַז אויב דו האַלטסט אַז די תועבה איז עפּעס א גרעסערע עבירה [sin], ס׳איז נישט די זעלבע ווי אַלע עבירות, נישט יעדע עבירה שטייט תועבה, נאָר אויף אַפּאַר פֿון זיי, דאַרף מען אויך אַרויסוואַרפֿן דער וואָס איז נישט מקפּיד דאָ אויף זיינע מדות ומשקלות. דאָס איז די טענה.

די פּראָבלעם מיט דער טענה: אינקאָנסיסטענץ אין דער פּראַקטיק

יעצט, וואָס איז די פּראָבלעם מיט די טענה? די פּראָבלעם איז אַזוי. איך וויל אייך זאָגן, אויסלערנען וויאַזוי צו לערנען א פּסוק, ווייל איך מיין אַז ס׳איז זייער וויכטיג. לאָמיר זאָגן אַזוי, קודם כל, די פּראָבלעם איז אַזוי, די פֿאַקט איז אַז איך האַלט נישט אַזוי. די פֿאַקט איז אַז דער מענטש וואָס ער זאָגט אַז דאָס איז נישט קיין עבירה, אויף אַנדערע זאַכן, ער האַלט אויך אַז מ׳טאָר נישט זינגען…

דער שלמה קאַרליבאַך בייַשפּיל: א total inversion of morality

דער זעלבער מענטש, דרך אגב [by the way], איך רעד שוין ממש פּאָליטיק, אָקעי, איך מיין. דער זעלבער מענטש וואָס ער האַלט אַז ס׳הייסט חילול שבת [desecration of the Sabbath], אַלע תאוות [desires] לאָפֿן אַריין אין שול, איך בין אויך אַריינגעלייגט, דער זעלבער מענטש האָט א נייע קרייצצוג [crusade] אַז מ׳זאָל נישט זינגען שלמה קאַרליבאַך׳ס ניגונים [melodies], דו ווייסט?

ווען אונז זענען געווען קינדער, אַמאָל זענען געווען די פֿרומע, האָבן נישט געזונגען קאַרליבאַך, ווייל איך ווייס נישט, ס׳איז נישט אויסגעהאַלטן. און נאָכדעם האָט ער אַליין אויך געהאַלטן, ער האָט געזאָגט, “וואָס, וואָס פֿאַרשטייסטו נישט? יעדער איינער האָט זיך זיינע תאוות, זי האָט דיינע תאוות, זי האָט זיינע תאוות, ס׳איז נישט געפֿערליך, ער מיינט אהבת ישראל [love of fellow Jews] בכלל, ס׳מאַכט נישט קיין… חס ושלום [God forbid] נישט, לא על דעתו [not according to his understanding].”

און נאָכדעם האָט זיך איבערגעדרייט די יוצרות, און מ׳האָט דערלעבט א total inversion of morality, ס׳איז ממש הפלא ופלא [an absolute wonder]. און מ׳איז אָנגעקומען צו די מדרגה אַז ווי מער אויפֿגעקלערט מען איז, טאָר מען נישט זינגען קאַרליבאַך. פֿאַרוואָס? ווייל ס׳איז נישט געווען ברצון [with consent], און יענער האָט זיך דערמאָנט צוואַנציק יאָר שפּעטער אַז ער האָט עס נישט געוואָלט. וואַטעווער ס׳איז, אָדער גלייך דעמאָלטס, נישט קיין חילוק, איך גיי נישט אַריין אין לשון הרע [slander], ס׳איז וועגן אַנדערע מענטשן. און די פּוינט איז, ממילא איז דאָס א תאווה, ס׳איז נישט סתם ווען דו זינגסט עס, יא? כאַפּסט? ס׳איז דער זעלבער מענטש.

די אינקאָנסיסטענץ: גניבה vs. עריות

און אַנדערע ווערטער, און דרך אגב, לאָמיר צוריקגיין. ווען מ׳וואָלט געכאַפּט שלמה קאַרליבאַך אַז ער האָט גע׳גנב׳עט פֿון איינעם געלט, וואָלט ער אויך נישט געטראַכט, אַפֿילו לאָמיר זאָגן אַז ער איז די וואָך גאַר מקפּיד אויף מידות ומשקלות, וואָלט ער נאָך אַלץ נישט געזאָגט אַז מ׳זאָל נישט זינגען זיינע ניגונים ווייל ער איז עפּעס אַן אויסווארף. יא, אוודאי, מ׳דאַרף זיין ערליך. איך האָב נאָכנישט געהערט די קאַמפּיין אַז מ׳זאָל נישט לערנען ספֿרים אָדער זינגען ניגונים אָדער געבן כּבוד פֿאַר די גנבים. נאָכנישט געהערט. יעדער איינער איז מסכּים, קיינער איז נישט מחולק אַז גניבה איז א שלעכטע זאַך, און טשיטן אין ביזנעס, שרעקליך.

איך ווייז דיר דאָך אַז אַפֿילו נאָכדעם וואָס מ׳האָט עס איבערגעדרייט אינגאַנצן, וואָס איז געווען א מצוה [commandment] אין די נושא פֿון חוש המישוש [sense of touch] איז געוואָרן אַן עבירה, וואָס איז געווען אַן עבירה איז געוואָרן א מצוה, און נאָך אַלץ איז כּלל מודה אַז דער וואָס טוט עבירות אויף די עבירה, אים געבט מען נישט קיין עליות [Torah honors], זיינע ניגונים זינגט מען. דער וואָס איז סתם א גנב… אמת, אָבער ביידע, הצד השווה שבהם [the common denominator between them], אַמאָל צוואַנציק יאָר צוריק און היינט, זענען אויך די מענטשן ווערן בא׳גנב׳עט [stolen from], אמת? יא, אָבער דאָס וואָס דו הייסט זייער equal צו גניבה. גניבה איז אַלעמאָל הייס. קיינער איז נישט פּראָ-גניבה׳רייט, מ׳דאַרף נישט קיין movement פֿון גניבה פֿרייז, ס׳איז נישט דאָ. יעדער איינער איז פּראָ-גניבה, אמת.

יעדער איינער איז מסכּים אַז גניבה איז שלעכט

וואָס איז א חילוק וואָס איר וועט נישט געהאַלטן? איין מינוט, איין מינוט, איך וויל דיר נאָך רעדן. איך וועל רעדן נאָר וואָס מ׳האַלט. סאָו גניבה איז יעדער איינער מודה אַז ס׳איז טאַקע, יעדער איינער איז מודה. איינער דו פֿרעגסט א פּסוק, “אבן שלמה וצדק”? יעדער איד, יעדער גוי, קיין איין רעפֹאָרמער האָט נישט געזאָגט אַז דער פּסוק זאָל מען אַרויסנעמען. אמת? יעדער איינער איז מסכּים. ס׳איז שרעקליך. ער האָט א פֿאַלשע משקלות, ער פֿאַרקויפֿט דאָך צוואַנציק פּונט, ער באַקומט דאָך נאָר ניינצן. איך מיין, ס׳איז גניבה, ס׳איז געהעריג שרעקליך. יעדער איינער איז מסכּים.

ועם כל זה [nevertheless], האָב איך נאָכנישט געזען דעם מענטש וואָס האַלט אַז מ׳זאָל אַרויסהאַרפֿן פֿון שול יענער מענטש, מה שאין כן [unlike] דער נושא פֿון חוש המישוש, יעדער איינער איז מודה אַז ביי אים איז שלעכט ווען מ׳זאָל אַרויסהאַרפֿן פֿון שול. שאָל נאָר ווער ער איז שלעכט. ס׳איז מסכּים.

דער פּשט אין “תועבה”: עקל, נישט סתם עבירה

איך ווייס דיך, איך ווייס דאָרט קעגן די יעצט, קומט דער, איך וויל דאָרף זאָגן א טייטש [explanation], איך וויל דאָס זאָגן פּשוטו של מיקרא [the plain meaning of Scripture], איך מיין אַז ס׳איז פּשוטו של מיקרא, איר קענען זיין מיין חילוק, איך זאָג דאָס לפי מליאטע [according to my understanding], מ׳דאַרף בעסער מאַכן ריסערטש [research], אָבער אַזוי מיין איך איז די פּשט אין די פּסוק.

יעצט אַזוי, יעצט ווערט א קשיא [question]. דער אייבערשטער [the Almighty] האָט א טענה, אָבער קומט יענער און זאָגט, די הייליגע תורה האַלט נישט ווי דיך. די הייליגע תורה האַלט אַז ס׳איז אַזאַ תאווה צו האָבן פֿאַלשע משקלות, ווי די אַלע חקות התאוה [laws regarding desire] וואָס ס׳שטייט אין די פּסוק, די אַלע עריות [forbidden sexual relations] וואָס הייסן תאווה, און אַזוי ווייטער. אויך די עבודה זרה דרך אגב הייסט תאווה, זיי זענען מפֿרש [explained] אין די תורה. אַסאַך מאָל. שטימט? שטימט די קשיא? אונז זענען נישט אויסגעהאַלטן מיט די תורה.

די חילוק צווישן תֹּעֵבָה און תַּאֲוָה

סאָו איך האַלט אַז די טייטש איז בכלל נישט אַזוי. ס׳איז דאָ וועגן דעם… ריסערטש, הגם מענטשן קענען מחולק זיין מיט מיר וואָס איז טייטש תאווה, און שוין אין חז״ל [the Sages] קען מען טרעפֿן. וואָס שטייט וואָס איך לאכול כתאוהו [to eat as much as one desires]? טייטשט דער מדרש [Midrash] כל שתאהבתי לך [all that I have loved for you]. נישט פּשוט טייטשט אַז איך לאכול כתאוהו? עס איז נישט אַן עקלעדיגע זאַך. תאווה איז אַן עקלעדיגע זאַך.

יא, די אָפּעזיט פֿון תאווה, פֿאַרדעם דאַרף מען וויסן די חילוק פֿון א אל״ף מיט א עי״ן. נישט תאווה מיט תאווה איז די זעלבע זאַך אויף אונזער העברה [pronunciation]. מ׳דאַרף וויסן אַז דאָס איז א תֹּעֵבָה [abomination – with alef] און דאָס איז א תַּאֲוָה [desire – with ayin]. פֿאַרשטייסט? עניוועיס, סאָו… ס׳איז דאָ תע״ב, תע״ב איז תע״ב, א חילוק איז נאָר צו ס׳איז א ע׳ אינמיטן, אָדער א א׳. סאָו, יא, שטימט? תאווה מיינט שמוציג, עקלדיג, דיסגאַסטינג אויף ענגליש. אויף וואָס מ׳זאָגט א באַנעמינעיש [abomination], וואָס מיינט א באַנעמינעיש? קיינער ווייסט נישט. דיסגאַסטינג.

Jonathan Haidt און די יסודות פֿון מאָראַליטעט

סאָו, די ווארט איז אַזוי. די ווארט איז, אַזוי מיין איך. די ווארט איז, ס׳איז דאָ א חכם [scholar], מ׳הייסט… דזשאָנאַטאָן הייט, יא, איך ווייס נישט וועגן דעם. לעצטנס איז ער קעגן די סמאַרטפֹאונס, אָבער פֿאַרדעם, איך ווייס נישט וועגן דעם. יעצט ווייסטו. הייט שרייבט מען H-A-I-D-T. יעצט, איך מיין אַז מ׳זאָגט הייט, אַפֿשר נישט.

איז דער חכם האָט געשריבן א וויכטיגע בוק אַמאָל. ס׳איז אַמאָל געווען וויכטיג. ס׳הייסט, נו, וויאַזוי הייסט זיין בוך? סאַמטינג לייק “די פֿאַונדעישאַנס אוו מאָראַליטי”, אָדער “די פֿונדאַמענטאַלס אוו מאָראַליטי”, סאַמטינג לייק דעט. אָקעי, ער האָט געמאַכט ריסערטש, ער איז א סייקאָלאָדזשיסט, ער האָט געמאַכט ריסערטש, און ס׳איז אויסגעקומען אין זיין ריסערטש אַז ס׳איז דאָ זיבן אַנדערע סאָרט יסודות [foundations] וואָס מענטשן רופֿן מאָראַליטי.

די זיבן יסודות פֿון מאָראַליטי

איך געדענק נישט די ליסט, און די וויכטיגע זאַך וואָס איך דאַרף רעדן וועגן דעם איז דאָס, אַז ער איז אויסגעקומען אַזוי אַז ס׳איז דאָ געוויסע סאָרט מאָראַליטי, געוויסע סאָרט, וויאַזוי רופֿט מען עס? ער הייסט יונתן הייט, ס׳פֿעלט דיך פֿאַר. ס׳איז דאָ געוויסע סאָרט ריזענס [reasons] פֿאַרוואָס זאַכן זענען, נישט וואָסערע זאַכן זענען נישט גוט. ער רעדט פֿון וועלכע סאָרט ריזענס, וועלכע סאָרט זאַכן קענען זיין נישט גוט.

און אין זיין ריסערטש האָט ער געטראָפֿן אַז ס׳איז דאָ זיבן אַנדערע סאָרט זאַכן. ווען די געווענליכע פּראָבלעם וואָס מ׳זאָגט פֿאַר א מענטש וואָס איז גוט און וואָס איז נישט גוט, רוב מענטשן ווערן סטאַק בערך איין זאַך, אַזאַ די “לא תשנא את אחיך בלבבך” [Do not hate your brother in your heart]. אמת איז אַז אַפֿילו דאָס אַליינס קען מען צעטיילן אין צוויי אָדער דריי אַנדערע וועגן פֿון פֿאַרשטיין זיי בעיסיקלי. אָבער חוץ פֿון דעם האָט ער געברענגט אַז ס׳איז דאָ נאָך זאַכן וואָס געוויסע מענטשן דאָס אַליינס איז א ריזען פֿאַרוואָס א זאַך איז גוט אָדער נישט גוט, און ביי אַנדערע מענטשן דאָס סאָרט ריזען איז נישט גוט, מ׳דאַרף טרעפֿן אַן אַנדערע סאָרט ריזען. רייט?

צוויי וועגן צו דיסקרייבן עבירות פֿון חוש המישוש

סאָו די נושא פֿון, לאָמיר זאָגן, די נושא וואָס אונז רעדן, איך וויל רעדן פֿון חוש המישוש, די נושא פֿון תענוגי אכילה און לינה [pleasures of eating and sleeping], די נושא, די עבירות שבהם [the sins therein], מ׳קען עס דיסקרייבן אין צוויי וועגן, אין עט ליעסט צוויי וועגן. ס׳איז אויך אַזעלכע זאַכן וואָס מ׳קען דיסקרייבן אין ביידע וועגן.

מאכלות אסורות: א בייַשפּיל פֿון תועבה

ווייל למשל, אין די תורה איז דאָ איסור אכילה [prohibition of eating], רייט? מ׳טאָר נישט עסן. ס׳שטייט אין די וואָכעדיגע סדרה, “לא תאכל כל תועבה”. מ׳טאָר נישט עסן מאכלות אסורות [forbidden foods], אמת? יעצט, ס׳זענען דאָ זייער מאַדנע, מ׳דאַרף דאָס וויסן, מ׳לערנט יעצט פּשט אין די תורה, און מ׳וועט קומען צום מסביר זיין און זאָגן אַז די תורה מאַכט אַסאַך סענס.

סאָו, ביי רוב אידן, אַז מ׳פֿרעגט זיי, יא, די וואָך וואָס איך דריי ביי די גוים, זיי האָבן נישט פֿאַרשטאַנען, אַפֿילו די פֿרומע גוים. אין די אָלד טעסטאַמענט שטייט עפּעס א מאַדנע זאַך, ער געדענקט נישט, ס׳שטייט אַז מ׳טאָר נישט עסן בשר בחלב [meat with milk]. סאָו, ס׳איז א גזירת הכתוב [a decree of Scripture], וואָס איז בחורים [among the things] וואָס זענען אין זיין ליסט פֿון די זאַכן וואָס די אומות ואומות ישראל [the nations and the nation of Israel] וואָס זיי פֿרעגן, ס׳איז דאָך א חק [a statute], אַה, פֿאַרוואָס? איך ווייס נישט אַזוי, און דו עסט נישט קיין פֿלייש מיט מילך צוזאַמען.

דער חילוק צווישן ספּעציפֿישע און כּללית׳דיגע פֿראַגעס

אָקעי, סאָו, יעצט מ׳דאַרף זייער וויכטיג כאַפּן די חילוק פֿון א ספּעציפֿישע זאַך וואָס איז שווער צו פֿאַרשטיין. אַפֿשר קען איך דאָך נישט געהעריג מסביר זיין פֿאַרוואָס איך עס נישט פֿלייש מיט מילך. און די דזשענעראַלייזד סאָרט זאַך וואָס איז, דאָס איז די סאָרט שיעור וואָס איך האָב געהערט צו זאָגן. שטימט?

אַנדערע ווערטער, וועסטו פֿרעגן די גוי וועט דיר זאָגן, וויאַזוי קען בכלל זיין אַזאַ זאַך אַז די סאָרט מאכל עסט מען נישט? נישט סתם מען עסט מען נישט. נישט סתם מ׳עסט נישט, נאָר ס׳איז שרעקליך, יא? דאָס הייסט, אַן עסן חזיר [eating pig] איז אַזוי… הגם אַפֿילו על פי הלכה [according to Jewish law] איז נישט נאָך אַן עשרות, א לאו [a negative commandment], ס׳איז אַפֿשר דאָ א געוויסע הכלות פֿון די סירות פֿון מכרת [certain aspects of the category of excision], אָבער ס׳איז נישט עפּעס די גרויסע זאַך. קענסט קיינער זיך נישט מסביר זיין פֿאַרוואָס דאָס איז די ערגסטע זאַך. אָבער יעדער איד פֿאַרשטייט אַז ס׳איז מטמטם את הלב [dulls the heart], יא? ס׳איז עפּעס א שרעקליכע זאַך. עסן חזיר, אַפֿילו א…

מנהג העולם און די וויכטיגקייט פֿון חומרות

דאָ איז איינע פֿון די נעוריות [peculiarities] וואָס מ׳טרעפֿט זייערע חומרות [stringencies], יעדער איינער ווייסט. דאָרט וווּ אידן טרעפֿן חומרות, איז זיי אַלעמאָל גערעכט. דו זאָגסט אַז ס׳איז אַלעמאָל גערעכט. מ׳דאַרף נעמען ערנסט דעם מנהג העולם [the custom of the world]. געוויסע זאַכן, מ׳טרעפֿט א קהילות [communities]. אויף גניבה איז דאָ אַסאַך קהילות. ס׳איז זייער וויכטיג, אַפֿשר האָט ער עס נישט אויסגעהאַלטן, אַפֿילו איך וועל אָנקומען צו אים צו

קדושה, טאבוס, און דיסגאסט ווי א מאראלישע קאטעגאריע

קדושת ישראל – די נושאים פון עסן און ביאה

אבער ס׳איז דא געוויסע נושאים וואס יעדער איד פארשטייט, ס׳האט עפעס אזוי, מ׳רופט עס קדושת ישראל, יא, אין די תורה שטייט, מ׳האט גערעדט וועגן דעם, און דער רמב״ם [Rambam: Maimonides] האט געלייגט ספר קדושה איז הלכות איסורי אכילה און איסורי ביאה. סאו, ס׳איז עפעס א קדושה, און וועגן דעם זוכט מען אלע מיני זאכן.

דער גוי׳ס פערספעקטיוו – וואס ער פארשטייט און וואס נישט

סאו יעצט קומט צו דיר א גוי און ער זאגט דיר, איך פארשטיי, מ׳זאל נישט גנב׳ענען, איך פארשטיי מ׳זאל גלייבן אין גאט, איך פארשטיי אלע מיני סארט איידיעס, בעיסיק זאכן אין די תורה, פארשטיי איך. איך קען זאגן אז ס׳איז דא דריי געטער, דו זאגסט אז ס׳איז נאר דא איינס, א פלא, אקעי. אבער די איידיע פארוואס מ׳זאל גלייבן זאל זיין וויכטיג אז ס׳איז דא א גאט, מ׳דארף רעספעקטן גאט, מ׳דארף דינען גאט, דאס פארשטייט יעדער איינער, יעדער רעליגיעזער מענטש, at least.

סאו, אבער די איידיע ביי אונז אין אמעריקע, בפרט דאס איז די קריסטשענס האבן מיר דאס גערוינט, אבער די איידיע אז ס׳איז דא סארט עסן וואס מ׳טאר נישט עסן, שוין אויס טו וויש, האט נישט פארשטאנען דאס. ער פארשטייט אז וואס קומט ארויס פון דעם עול פארשטייט ער איז א פראבלעם, וואס גייט אריין אין דעם עול פארשטייט ער נישט פאר א חילוק.

Student: יא יא, ס׳איז דא א נקודה של אמת, אבער ר׳ אלימלך האט נישט געזאגט אז וועגן דעם איז מען נישט מקבל זיין אויף דעם, עס איז אויך וויכטיג.

Instructor: זיי זענען געקומען און זיי האבן אפגעפרעגט די סארט זאכן, דאס איז געווען שוין די ערשטע קריטשענס, זיי זענען געווארן דזשענטעל קריטשענס, האבן זיי אפגעפרעגט די גאנצע סארט זאכן, ס׳קען נישט זיין א סארט עסן וואס מאכט א פראבלעם. ס׳איז געווען אנדערע ריזענס וואס זיי האבן געשטאפט, ווייל דאס מאכט טאקע א חילוק צווישן אידן און גוים, זיי האבן געוואלט דוקא צוזאמענישן.

די אוניווערסאליטעט פון עסן-טאבוס

ביי אונז, וואס אונז הייבן זיך אן מיט די assumptions, טראכטן אז ס׳איז טאקע funny. סאו מידן זענען מאדנע מענטשן, זיי זענען מקריב דף קשה, אבער ס׳איז נישט קיין זאך וואס מ׳קען בכלל מסביר זיין. נישט נאר מ׳קען נישט מסביר זיין פארוואס דאס פונקט איז שלעכט, מ׳קען נישט אפילו מסביר זיין די סארט זאך.

יעצט, if you actually look around in the world, די וועג וויאזוי מענטשן actually עקטן, נישט וואס זיי זאגן, נאר וואס זיי טוען טאקע, וועסטו זען אז זיי הייבן זיך נישט אן. ס׳איז נישט דא קיין שום society אין די וועלט וואס האט נישט א זאך וואס הייסט פארט טאבוס. זאכן וואס מ׳עסט נישט.

Student: ווייל דו רעדסט דאך פון די ריזענס.

Instructor: וואס זאג איך ריזען? די אידישע ריזען איז ווייל ס׳שטייט אין די תורה, ס׳איז נישט קיין ריזענס. ס׳איז נישט קיין דור ווייל דו קיינסטשטס.

Student: יא יא, איך קום אן, איך גיי, איך האלט אינמיטן.

Instructor: יא יא, איך האלט אינמיטן. סאו, איך וויל… ס׳איז די געשענסטע אלעס פארשטייט דא. איז אקעי? ס׳איז איך אריינגיין.

Student: ס׳הייסט דאס? איך האב נישט, איך ווייס נישט. איך האב דא אייז. איך האב אייז. אמת׳ער אפשר איז… ס׳איז דא עפעס אויף דאס? איך האב דאך אפגעביטן מיין פיס דארט, איך האב דאך אפגעביטן מיין פיס דארט. איך האב דאך נישט געהאלפן.

די הויפט-טענה: יעדע קולטור האט עסן-טאבוס

Instructor: סאו וואס זאג איך דא? וואס איך זאג איז אז דו פארשטייסט די נקודה, די ריעליטי איז, אויב דו פרעגסט עקטשעלע מענטשן, זיי קענען דאך נישט מסביר זיין אפשר, אבער אויב דו פרעגסט עקטשעלע מענטשן, זאלסטו זען, און דאס וואס איך וויל אנקומען צו דעם, זאלסטו זען אז אין יעדע קאלטשער, ס׳איז דא געוויסע זאכן וואס מ׳עסט נישט. ווי פרום, ווי חמור דאס איז, אפילו פיקוח נפש, איך ווייס נישט. אבער ס׳איז דא זאכן וואס מ׳עסט נישט.

Student: איז איין זאך?

Instructor: ס׳איז דא נאר וואס מ׳עסט נישט, האב איך געזאגט.

ביישפילן פון עסן-טאבוס אין פארשידענע קולטורן

אין אמעריקע, מ׳עסט נישט קיין הונט, און מ׳פארציילט פון אמעריקאנער גוי אז אין טשיינע עסט מען הונט, אדער מ׳פארציילט אז די אימיגראנטס פון העיטי עסן קעץ. כ׳האמורים וואס זיי זענען עסן קעץ. קענסטו זיין וואס איז די חילוק צו עסן א קטן און עסן א חזר? א קאץ איז קאנשענס און נישט א חזר?

Student: סיריעסלי?

Instructor: סיריעסלי? סיריעסלי, ס׳איז עקשטלי אזא קלוגע חיים. ס׳איז עפעס א קלוגע…

Student: ניין, ס׳איז די זעלבע זאך א פעסערע באגס. זייער דאך חלילה אנגערופן. א קאץ איז קלוגער פון א חזר?

Instructor: עה, יא. א קאץ וואס קען האבן עפעס אביסל שכל.

Student: וועסט זיך דרייען מער מצוגענעס צו זען אז זיי האבן אסאך שכל.

Instructor: ניין, ניין, זיי האבן נישט.

Student: וואס וועט זיך ווייסן? וויאזוי הייסט עס?

Instructor: אזוי ווייס איך. און זי הייסט עס אין אמעריקע, ווייל אמעריקע איז דאס א פאני מנהג צו האבן קעטס און הינט פאר פעטס. און ממילא עסט מען נישט טאקע וועגן דעם, ווייל ס׳האט צוטון די צוויי וואכן. ווייל זיי האבן קיינמאל שוין… א טשיקן… איך קען נישט אנקומען קיין טשיקן עג, עפל שוין, א קאץ און א הינט…

Student: קעטס רעדן נישט ביי דאס, מענטשן דמיונ׳ען אז זיי רעדן עס. אפשר הינט, איך ווייס נישט.

Instructor: הינט פארשווא!

דיגרעסיע: פערד און אנדערע חיות רעדן אויך

בדרך אגב, אלע אנדערע חיות רעדן אויך. די פארמערס רעדן מיט זייערע… איך בין געווען פארן אויפ׳ן פערד די וואך, און ער האט גערעדט געהעריג מיט׳ן פערד, אקעי? איך זאג דיר אז דער פערד האט פארשטאנען. גיי רעכטס, ער איז געגאנגען רעכטס. ער האט עפעס א זאך, ער גיט אים א צילע, האט ער גערעדט מיט אים אויך. ער רעדט, ער רעדט א גאנצע צייט מיט׳ן פערד. איך זאג דיר אז דער פערד דרייווער רעדט מיט׳ן פערד.

Student: איך ווייס נישט וואס צו זאגן.

Instructor: ער עסט טאקע נישט קיין פערד אויך נישט. אין אמעריקע, און אין פראנצער עסט מען פערד.

Student: יא.

ענגלאנד קעגן פראנקרייך: פראשן און מלחמות

Instructor: יא. עסט פראגס, און די ענגלישע מאכן חוזק פון די פראנצויזישע אז זיי זענען פראג עסעס. דו כאפסט? וועלכע תורה שטייט אפילו נישט עסן פראגס?

Student: מעשה שואל.

Instructor: אין ענגלאנד האט מען פאר איינס שוין פאר טויזנט יאר די פראנצויזן, און עד כדי כך פלעגט מען פאר א פאר הונדערט יאר האבן זיי זיך געמאכט מלחמות, און איינע פון די ריזענס פון וואס איז געווען מלחמות איז ווייל די פראנצויזעס עסן פראגס. אקעי? וואס איז שלעכט?

אינטערעסאנט אז זיי האבן נישט קיין מדרש, שהאומונים איז ענגלישער, פארוואס איז ענק שלעכט עסן פראגס? פארוואס איז דאס פארענטפערט נישט גארנישט? פארענטפערט, אז מ׳זאל זיך אפפירן צו מיינען אז זיי זענען ווירד. די גאנצע וועלט מענטשן זענען ווירד. פונקט פארוואס ער האלט אז פראגס איז נישט גוט, און דו האלטסט אז נישט נאר פראגס, נאר אויך האט אנדערע באגס.

די גמרא׳דיגע מעשה מיט רבי עקיבא – עקל ווי אוניווערסאלע שפראך

און פרעג איך דיר, וועלכער גוי האט ליב צו עסן באגס? און די גמרא שטייט אז מ׳זאגט פאר די גוים אז זיי קענען זיך נישט דינען מיט זיי. רבי עקיבא האט געזאגט אז מ׳האט געשיקט א זונה צו רבי עקיבא, און דער מלך האט… יא, דו קענסט די מעשה? רבי עקיבא איז געווען אין רוים, האט ער אים געשיקט א זונה, ס׳איז געווען אזא האני פארטי. סאו ער האט זיך נישט וויסנדיג געמאכט. איז געקומען דער מלך מארגן אינדערפרי, האט ער אים געפרעגט, וואס, דו ביסט נישט קיין מענטש?

זאגט ער, איך בין א מענטש. וואס וועל איך טון אז די זוהן וואס דו האסט געשיקט, זיי שיקן עס, זיי עסן נישט קצין מרומתים, איך עקל זיך דערפון. האט ער געזאגט. און דער גוי האט פארשטאנען, דו כאפסט? נישט אזוי, זאגט איך, איך בין עפעס א מאדנע בריאה, איך האב א שגעון, מ׳עסט נישט חזרים. חזרים איז נישט די פראבלעם. חזרים אידן עסן נישט, די גוים עסן יא. און אונז האלטן אויך אז ס׳איז עקלדיג, אבער יעדער האט נישט פארשטאנען. אבער שמוץ און אומשמוץ פארשטייט יעדער איינער.

למעשה, גוים זענען נישט מקפיד, גוים זענען שמוציגע חברה, זיי עסן, זיי זענען נישט בודק זייערע לעטוס, זיי עסן א גאנצן טאג טריפס. סאו דו כאפסט, וואס מיינט “איך ברענג דיך ארויס”? יעדער איינער פארשטייט אז ס׳איז דא זאכן וואס זענען עקלדיג, אקעי?

דיסגאסט/תועבה ווי א מאראלישע קאטעגאריע

סאו דאס איז איינע פון די זאכן, דאס וואס גייט צוריק צו דאס. ס׳איז דא זאכן וואס זענען עקלדיג, סיי אין די נושא פון עסן, סיי אין די נושא פון ביאה. די עיקר אין דעם איז, ס׳איז דא נאך זאכן, קלין זיין, באופן כללי, בית הכסא, נקיות, אזעלכע סארט זאכן.

די זיבן מאראלישע קאטעגאריעס

יעדער איינער זאגט, פרעג מענטשן צו מ׳מעג שלאפן מיט די שוועסטער. יעדער איינער זאגט אז מ׳טאר נישט, קיינער קען עס נישט מסביר זיין פארוואס. דאס הייסט, געוויסע סארט מענטשן, מער ליבעראלע מענטשן. און ער איז אנגעקומען מיט אזא טעאריע צו זאגן אז ס׳איז דא זיבן אנדערע סארט זאכן, אויב איך געדענק ס׳איז נומער זיבן, אנדערע סארט זאכן וואס מענטשן רופן מאראליטי.

איינע פון זיי איז דיסקאסט. דיסקאסט איז די שלילה, די חיוב פון דעם איז, איך ווייס נישט, זיין ריין, עפעס אזא ווארט וועלן מיר זאגן. און ריינקייט, וואס די אפאזיט פון דעם איז עקל, דיסקאסט, אדער אויף אידיש תועבה [to’eivah: abomination]. איך מיין אז ס׳איז מער ווי איינער גייט א טרענסלעישאן פון די זעלבע ווארט. תועבה מיינט שוין עקלדיג, מתועב, ס׳איז א זאך וואס מ׳האט פיינט, נישט מ׳האט פיינט ווייל ס׳איז שלעכט, מ׳האט פיינט ווייל ס׳איז שמוציג. ס׳איז אן אנדערע סארט פיינטהייט, פארשטייסט?

דיסקאסט איז נישט די זעלבע זאך ווי ס׳איז העיט.

Student: וואס?

Instructor: אווערזשן איז א זייער דזשענעראל ווארט, אבער ס׳איז דיסקאסטינג. איך האלט אז דו ביסט שמוציג, אז דו ביסט עפעס נידריג. ס׳איז אזא נידריגקייט, שמוציגקייט.

די אוניווערסאליטעט פון דיסגאסט

יעצט, קען זיין אנדערע קאלטשורס האלטן אנדערע זאכן שמוציג און אנדערע זאכן נידריג. אבער ס׳איז דא אזא זאך וואס א מענטש טוט נישט קיין שמוציגע זאך. ס׳איז א שמוציגע…

Student: וואס?

Instructor: יעצט, איך קען נישט אריינגיין אין פארוואס די אידן האלטן אז חזיר איז שמוציג, און די אידן און מוסולמענער, און אנדערע האלטן אז חזיר איז גאר שיין. ס׳איז גראדע טאקע שמוציג, באט שיין וויל איך טון.

Student: ביסט געווען אמאל ביי א חזיר פלאץ?

Instructor: ס׳איז שמוציג, אמת? דער מסכן. דארפסט עס זיך מתגבר אויף דעם, עס עס עניוועיס. אבער כלל מיל מועד דארפסט עס שמוציג, מער שמוציג ווי א קו.

דיגרעסיע: כשר׳ע פיש און טריפה׳נע פיש

Student: הערינג?

Instructor: דער ווענדט זיך אז מען לייגט אריין די… וויאזוי הייסט עס? מען לייגט אריין די… די… די… די אונאנס זענען מוחלש.

Student: און איך האב הנאה, מיר וועלן זיך גלייך…

Instructor: ביי די וועי, אקעי. ס׳איז דא כשר׳ע פיש און נישט כשר׳ע פיש, איך האב נישט קיין אהנונג וואס האט צו טון מיט דעם. אין כלל, פיש איז שמוציג. פיש איז, וואס מ׳רייניגט עס, וואטעווער. און ס׳קען זיין אז די טריפה פון די פיש איז טאקע נאך מער שמוציג. מ׳ווייסט נישט, האבן מער פעטס אדער פישיגע, וואטעווער, וואטעווער, ס׳מאכט א פיש, עפעס אזוי, מ׳ווייסט נישט.

ווענדט זיך וועלכער, די כשר׳ע איישריק, וואס זיי זענען די איידלערע איישריק. עס קען נישט די חילוק, פאר דעם ביי דיר אלעס זעלבע, אבער די וואס עסן איישטיג, ווייסט אז ס׳איז אן איידלער איישטיג די כשר׳ע. ס׳מוז זיין, עגעין, איך זאג נישט אז איך וויל נישט יעצט פראוון פארוואס יענער איישטיג וואס האט עפעס אן עקסטרע, לנסר ביי אים, עפעס אן עקסטרע פאר פיס, ער איז איידל. איך זאג אז ס׳איז א פאקט אז אונז קוקן אן אז די זאכן זענען גראב אדער שמוציג אדער נידריג. און דאס נישט. און דאס איז וואס ער האט גערופן דיסקאס.

Student: וואס וועל איך צוריקקומען צו דעם?

די נאטור פון דיסגאסט און טאבוס

Instructor: יעצט, נאטורליך, דאס איז אינטערעסאנטע זאכן. דיסקאס איז זייער וויכטיג צו כאפן. עקלדיגע זאכן איז נישט קיין זאך וואס מ׳דארף געווענליך מוסר אויף דעם צו זאגן דאס נישט צו טון. ווען א קולטור האט א טבו, געווענליך, יעדער אלעמאל קען זיין אזוי ווי א דוחק, ודוחק קען ער עס טון עניוועיס. ווען א קולטור האט א טבו, אז דאס איז עקלדיג, דאס איז געווענליך, ס׳איז דא אלעמאל מענטשן וואס האבן דווקא ליב צו טון די פאר זאכן, אדער עפעס א גרויסע תאוה צו פרעסן דעם שמוצעדיגע זאך.

פארבינדונג צו אריסטאטל און דער רמב״ם – גוטע חינוך

אבער א נארמאלער מענטש, דאס איז א גוטע סימן פארוואס מיר האבן גערעדט א גאנצע צייט פון אריסטא [Aristotle] און דער רמב״ם, אז ווען מ׳איז גוט מחונך, א מענטש וואס איז גוט, האט נישט ליב די שלעכטע זאכן. שטימט? דער רמב״ם זאגט אז מ׳דארף אריינגיין אין די שמועס פון אי אפשר באתי חזרין. אבער עניוועיס, איז דא זאכן וואס זענען תועבה וואס זענען עקלדיג?

א זאך וואס, לאמיר זאגן אזוי, פאר די תורה, אקעי? באופן נאטורליך, אין יעדע קולטור, איז דא זאכן וואס זענען עקלדיג, ער האט נישט קיין תאוות, ס׳איז נישטא קיין אמעריקאנער גאוס, איך וויל טארקטעיסטן, דא איינס אבער צוויי, אבער די נארמאלע, א רגל מעסיג, א נארמאלע מענטש, האט נישט קיין מורא׳דיגע

תועבה, דיסגוסט, און די נאטירלעכע יסוד פון עטיקס

תועבה און דיסגוסט: די נאטירלעכע יסוד פון עקלדיגקייט

זאכן וואס זענען נאטירלעך עקלדיג

שטימט? דער רמב״ם זאגט, מ׳דארף אריינגיין אין די שמועס פון אי אפשר באתי חזר. אבער עניוועיס, איז דא זאכן וואס זענען תועבה [to’eivah: אן אומבאגריפלעכע זאך], וואס זענען עקלדיג? א זאך וואס, לאמיר זאגן אזוי, פאר די תורה, אקעי? באופן נאטורליך, אין יעדע קולטור, איז דא זאכן וואס זענען עקלדיג, ער האט נישט קיין תאוות [ta’avos: געלוסטן]. ס׳איז נישט דא קיין אמעריקאנער גלות, איך וויל טארק טעיסטן. דא איינס אבער צוויי, אבער א נארמאלע רגל מעסיגע נארמאלע מענטש האט נישט קיין מורא׳דיגע תאוות צו עסן. וויאזוי ווי א פראג טעיסט? אדער וויאזוי אין טשיינע עסט מען אלע מיני רעפּטילס מיט איך ווייס נישט, מיט שלענג, איך ווייס נישט וואס? קיינער וויל נישט אז ס׳איז קיין תאוות צו עסן א שלאנג.

מאכט זיך עפעס א מענטש. מ׳קען אפילו אריינשרייבן אין די בוק, מ׳זאל נישט עסן קיין שלענג. אפשר איז עס דעינדזשער, אפשר איז עקלדיג, וואטעווער ס׳איז. ווייל א נארמאלער מענטש איז עקלדיג. און פארקערט, דו פארציילסט אים אז איינער האט עפעס א תאוה צו עסן פראג, זאגסטו, דו ביסט א וואונדעריגע בריאה, דו ביסט נישט קיין נארמאלער מענטש. שטימט? און מ׳געבט אים נישט קיין עליות, ווייל ער איז א נידריגער, נישט ווייל ער איז א גרעסערע עבירה. ס׳האט נישט צו טון מיט ווי גרויס און ווי קליין די עבירה איז. ס׳איז עפעס אן אנדערע גדר [geder: קאטעגאריע]. דאס איז דיסקוסטינג. שטימט?

ביישפּיל פון חתונה מיט קוזינס

יא, די זעלבע זאך אין אמעריקע, איינער האט חזק׳נט זיין קוזין, איז ער דיסקוסטינג, אמת? אידן האלטן אז ס׳איז דאך א מצוה אויכעט. אדער מוסולמענער. יא. ס׳איז עקלדיג. איי, ס׳איז פריער געגאנגען. פארוואס איז עקלדיג? ס׳איז דא א פּראבלעם, דזשענעטיקס, קען זיין א מחלה. אקעי, ס׳איז דא דור ישראל מ׳קען זיך נעמען קעיר פון דעם. ס׳איז דאך אלץ עקלדיג, אמת?

מעשה שהיה באמת? ס׳איז געווען אין די נייעס אויך לעצטנס. איינער, איך געדענק נישט, ענק קומט נישט אלע ראסיסטישע נייעס וואס איז דא, אבער ווער ס׳קוקט ווייסט אז ס׳איז געווען אין די נייעס. ס׳איז געווען איינער אפילו, ס׳איז געקומען דארט ערגעץ זאגן אז יא, ס׳האט א קליניק, און ס׳איז געקומען אידן מוסולמענער. צוויי גרופּעס וואס פירן זיך נאך אמאל חזן מיט קאזינס, און מ׳טשעקט, אויב ס׳איז נישט קיין פּראבלעם, קענסט טשעקן, ס׳איז דא געוויסע זאכן וואס מ׳טשעקט, ספּעציעל פאר דעם, די דזשענעטיקס טעסטינג. בקיצור, ס׳איז נאך אלץ עקלדיג, פארוואס?

דער קשר צווישן נקיות און עריות

ווייל דא גיין סטריק, דא קומט בעצם די ווארט פון אריסטער וואס זאגט כשא משוש חרפה, און זיי קומען מסביר זיין, פארוואס אין די עריע? איך מיין אז ס׳איז נישטא קיין שום אנדערע עריע ווי זאכן ווערן עקלדיג. און עגענער זאגט, אפשר נקיות [nekiyus: ריינקייט], מ׳דארף רעדן געוויסע נקיות, איינער וואס איז נישט, אבער ס׳איז נישט דא קיין טייער וועגן דעם. ס׳איז נישט קיין ענין נישט, ס׳איז נקיות? ס׳איז מעיבי ער איז, באט עס אינטערעסטינג, ס׳איז דא אזוי ווי ר׳ פּנחס פון יואב געזאגט נקיות, מ׳וויל דא, יא, איינע פון זייער לעוועלס דארף מיינען ליטערע נקיות.

און ס׳איז אינטערעסאנט אז חרוב מיינט ס׳איז אמת, איך מיין ביידע חגי אויף די נקיות האט אויך געווענליך עס צו טון מיט… מיט די ענינים פון תאוות, פארדעם איז דא די גאנצע נושא פון טומאה [tumah: ריטועלע אומריינקייט], אזוי ווי קרי [keri: זרע] און אזוי ווי זיוה [zivah: א סארט זוב] און אזוי ווי…

פארוואס צואה איז נישט טמא

ס׳איז אלעמאל דא א קשיא פארוואס צואה איז נישט טמא [tamei: ריטועל אומריין], אמת? דו ווייסט פארוואס ס׳איז נישט טמא? מ׳דארף עס נישט מאכן טמא, יעדער איינער האלט שנעל אז ס׳איז טמא. טמא איז נאר זאכן וואס דו ווייסט נישט אז ס׳איז טמא, ער האט געטאטשט אפשר. אבער א זאך וואס יעדער איינער איז מסכים אז ס׳איז טמא, דארף מען נישט אפילו פארשטיין די תורה. איך מיין אז דאס איז די תירוץ.

נקיות אין מחנה

נאר אין די מחנה [machaneh: לאגער], ווייל ווען מ׳גייט אין די מלחמה דארף מען נישט שטיין, שטייט נישט אינדערהיים. אינדערהיים האסטו אביסל… אז דו פארסט אין א מחנה, אין א מלחמה, מאכט זיך אז דעמאלטס ווערט נאכגעלאזט די בעיסיק נקיות. די תורה איז מסביר, מ׳זאל האלטן די בעיסיק נקיות וואס איז דא. די גוים זעט אויס אז זיי פּלעגן נישט מקפּיד זיין, אויפ׳ן וועג טוט מען נישט, און ס׳איז דא קולטורס וואס זענען ווייניגער מקפּיד, און טרייבס וואס זענען מער, מער ריינע קולטורס, רעלאטיוו, יא?

אבער ס׳איז, איי דאונט נאו, איך קען נישט זאגן אז א מענטש איז דיסקאסטינג, באט איך מיין אז ס׳איז גענוג דיסקאסטינג אז מ׳דארף אינגאנצן נישט רעדן דערפון, אפשר. אבער ס׳האט אויך אביסל צו טון מיט אהבה, אז מ׳עסט ווערט עס די… האט עפּעס א קאנעקשאן. ס׳איז דא די נושא פון תפילת עזרא [tefilas Ezra: עזרא׳ס תפילה], זעסטו אז ס׳איז קאנעקטעד, סאמהאו איז עס קאנעקטעד.

די עיקר נקודה: יעדער איינער איז מסכים אז ס׳איז עקל

די נקודה עיקרית וואס איך וויל ארויסברענגען איז אז די זאכן איז יעדער איינער מסכים אז ס׳איז עקל. ס׳איז דא אפּאר מאדערנע בריות, זיי זענען ארויסגעקוקט, און וועגן דעם קומט הרב הצדיק און ער איז עס מסביר. יעצט פארשטייסטו פארוואס דער מענטש וואס איז חוטא [chotei: זינדיגער], יעדער איינער, אזויווי דו זאגסט, אין יעדע קולטור, אין יעדע סאסייעטי, לויט זייערע חטאים [chata’im: זינד], אבער דער וואס איז חוטא אין די עקלדיגע נושאים, דארט איז דא אזא פילינג וואס הייסט דיסקאסט. ער איז דיסקאסטינג.

ער איז נישט סתם דער וואס שלאפט מיט די ראנג זאך אדער עסט די ראנג זאך. ער איז נישט סתם דער… ביי אידן איז אלעס געווארן לאו [lav: א נעגאטיווע געבאט], ס׳איז א מצוה און אן עבירה. אבער ס׳איז דא זאכן, אפילו בין, אזויווי דו זאגסט, דארף מען רעדן פון דעם לב [lev: האַרץ], מ׳קען רעדן פון זאכן וואס זענען ביאנד מצוות און עבירות. און דו זעסט אז איינער וואס פרעסט חזיר [chazir: חזיר] אדער וואס שלאפט מיט די ראנג זאכן, ער איז נישט קיין עובד על הלאו [oveid al ha’lav: איינער וואס איבערטרעט א לאו], ער איז עפּעס אן אוממענטש, עפּעס א נידריגע בריאה. און יעדער… און די תורה איז געקומען דאס מסביר זיין. מ׳דארף טרעפן א הסבר דערפאר. איך האב נאכנישט געזאגט די הסבר, איך זאג נאר די פאקט וואס מ׳איז מסביר.

די תורה׳ס נוצן פון דיסגוסט: עבודה זרה און אנדערע זאכן

די פסוק פון “תועבת ה׳ כל עושה אלה”

אבער אויפ׳ן וועג וויל איך מסביר זיין די פּסוק וואס יענער האט געפרעגט די קשיא. אויב אזוי, וואס איז די פּשט אז די תורה שטעלט צוויי זאכן וואס זענען לכאורה נישט עקלדיג בכלל, און די תורה זאגט אז זיי זענען עקלדיג, אמת? לאמיר רעדן פון די פּסוק פון סוף פּרשת כי תצא, וואס שטייט “תועבת ה׳ כל עושה אלה כל עושה עול” [to’evas Hashem kol oseh eileh kol oseh avel: אן אומבאגריפלעכע זאך פאר השם איז יעדער איינער וואס טוט דאס, יעדער איינער וואס טוט אומרעכט]. יעדער איינער, דאס איז די שטארקסטע פּסוק.

א כלל אין למדות: מ׳קען נישט מאכן א סייענס פון א יוצא מן הכלל

דער אמת איז, און דרך אגב, מ׳דארף וויסן ס׳איז דא אזא כלל, אין למדות [limudim: שטודיעס], מ׳קען נישט לערנען א א סייענס קען מען נישט מאכן, זיכער לויט אונזער דאטא קען מען נישט מאכן קיין סייענס פון א יוצא מן הכלל [yotzei min ha’klal: אן אויסנאם], אמת. אויב איך האב א מאשין וואס קען מיר ציילן, און איך גיי אייך זאגן, אויב ער גייט מיר אריינלאזן, ער גייט מיר נישט אריינלאזן איז נישט.

סטאטיסטיק פון “תאוה” אין תנ״ך

איך קען אייך זאגן אז אין די תורה שטייט הונדערט און אכצן מאל די שורש תאוה [ta’avah: געלוסט], אקעי, אין די תנ״ך, סארי. באט אויב איך קען זען דא שנעלערהייט, בערך ניינציג פון זיי זענען וועגן חוש המשוש [chush ha’mishush: דער זינען פון טאסט] אדער וועגן עבודה זרה [avodah zarah: אבגעטערייַ], און צוויי אדער דריי זענען נישט. סאו אויב איינער וועט פרעגן פארוואס פּונקט דאס, ס׳איז דא א רוב, א גרויסן רוב אויף דעם. אקעי, אבער ס׳איז יא דא, אזוי ווי דו זאגסט, ס׳איז דא אסאך אין פּסוקים, אין משנה זייער אסאך מאל שטייט אהבת השם [ahavas Hashem: ליבע צו גאט] אויף אזוי ווי דו זאגסט כל גבי לב [kol gabei lev: אלעס וואס איז ביים האַרץ], און אויף נאך אסאך זאכן, אויף אבן ואפן, אויף ממש א פּסוק, אבער נאך אסאך זאכן.

פּסוקים אין ספר דברים

ניין, נישט נאר משלים [meshalim: משלים], איך וויל זאגן פּשט אין פּארסקי סיידס, אין ספר דברים. אין ספר דברים שטייט אזוי. איך קען קודם רעדן, מ׳קען אפילו רעדן וועגן עבודה זרה, אבער עבודה זרה ווייסט יעדער איינער אז מ׳נוצט אויף עבודה זרה דוקא לשונות פון דיסקאסט.

עבודה זרה איז נישט נאטירלעך דיסקאסטינג

יעדער איינער ווייסט אז עבודה זרה איז נישט דיסקאסטינג, עבודה זרה איז גאנץ געשמאק, חוץ ווי מ׳האט אויסגעטראכט א שיינע מעשה פון דעם בעל פּעור [Ba’al Pe’or: א געטשקע], וואס דער מדרש אויף דעם בעל פּעור איז אליינס א חלק פון די זילותא דעבודה זרה [zilusa d’avodah zarah: די באניוולונג פון עבודה זרה], וואס מ׳רופט ליצנותא דעבודה זרה [litzanusa d’avodah zarah: די שפּאט פון עבודה זרה] אין די גמרא.

ס׳איז נישט אמת׳דיג אז דער בעל פּעור האט עס געטון, אקעי, קען זיין זיכער. ער קען נישט זיין זיכער, אבער ס׳איז נישט אמת. מ׳ווייסט… ניין, זיי האבן עס נישט געטון. איך זאג דיר א מעשה, זיי האבן עס נישט געטון. דאס איז א לשון הרע [lashon hara: שלעכטע רייד] וואס אונז זאגן אויף דעם. ווייל פּעור איז פּשוט א פּלאץ, אונז ווייסן וואס ер איז. און בעל איז דער גאט פון יענע פּלאץ, דאס איז דער עפרי תב. בעל, אזוי ווי ס׳איז דא בעל המון. בעל און אדון מינע אבער סיריעס.

אויב האב איך געטון די עבודה, די גמרא זאגט למדות. איך ווייס נישט. די גמרא האט געטון אזא עבודה. איך גלייב נישט אז ס׳איז געווען אזא עבודה. אבער איך זאג אז ס׳איז פּארט, און די תורה זעט מען זייער קלאר, יא?

די תורה׳ס שפּראך פון דיסגוסט קעגן עבודה זרה

גלילה [gelilah: מיסט], ס׳שטייט א משנה אין שבת וועגן דעם. תזרם כמוד אבי [tizrem k’mo davai: דו זאלסט זיי ווארפן ווי מיסט]. די תורה האט אזא… וויאזוי זאגט מען א מגן מעביר? איך גלייב שוין. די תורה האט אזא… די תורה האט זייער שטארק אן ענין צו מאכן מענטשן “דיסגאסטעד” פון עבודה זרה. הגם אז אין יענע צייטן, “עט ליעסט” האבן מענטשן ליב געהאט עבודה זרה, די תורה האלט, און ס׳קען זיין דרך אגב אז ס׳איז אמת אזוי געווען.

למשל, ס׳שטייט א פּסוק “תועבת מצרים כל רועה צאן” [to’evas Mitzrayim kol ro’eh tzon: אן אומבאגריפלעכע זאך פאר מצרים איז יעדער שעפּסטער]. “עט ליעסט” זאגן אונז אויך פּשט, ס׳איז נישט קלאר, די מפרשים [mefarshim: קאמענטאטארן] מוטשענען זיך פּשט, אבער ס׳שטייט אויך די ווארט “תועבה”. ס׳קען אויך זיין אז די מענטשן האבן אן אנדערע גאט, מאכט די גאנצע מענטשן “דיסגאסטינג” פאר די אנדערע מענטשן. ס׳קען זיין אז ס׳איז שוין געווען אזא “קולטור׳ע” זאך, אז דו ביסט דער מאדנער מענטש וואס דינט עפּעס א “באג”, איך ווייס נישט וואס, דיין געטשקע זעט אויס זייער “פּאני”. דאס איז עקלדיג, נישט “פּאני”, ס׳איז עקלדיג.

“שקץ תשקצנו ותעב תתעבנו” – א פעולה-ווארט

און די תורה וויל זייער שטארק, אזויווי מיר האבן געלערנט, “שקץ” – א מפורש׳ע פּסוק אין די לעצטע וואך׳דיגע סדרה, אמת? “שקץ תשקצנו ותעב תתעבנו” [shaketz teshaktzenu v’ta’eiv te’ta’evenu: דו זאלסט עס באניוולן און עס פאראומבאגריפן]. דאס הייסט, ס׳איז נישט “שקץ ותעב”, ס׳איז א “ווערב”. זיי משקץ [meshaketz: באניוולן] די עבודה זרה, אמת? און די תורה איז שוין מקיים געווען די “ווערב” אסאך מאל. “שקוציהם וגלוליהם” [shikutzeihem v’giluleyhem: זייערע אומבאגריפלעכע זאכן און זייערע מיסט-געטשקעס] – “גלוליהם” מיינט דאך “לא הלו גללים” [lo halu gelalim: זענען זיי נישט מיסט], אמת? סאו “שקוצים” מיינט אויך “שקוצים”, עקלדיגע זאכן.

די תורה וויל משקץ זיין די תורה. דו זעסט, אזויווי ס׳שטייט אין א פּסוק, דו זעסט כסף וזהב [kesef v’zahav: זילבער און גאלד], זאלסטו נישט מתאווה זיין, נאר זאלסטו מתעב זיין. זאלסטו זאגן אז ס׳איז עקלדיג, זאלסטו זאגן “פוי”. ס׳איז זייער “פּאני”, ווייל ס׳איז גארנישט עקלדיג, ס׳איז זייער שיין. ווען א איד גייט דורך דעם גרויסן, שפּייט ער, כאילו ער זעט אן עקלדיגע זאך. דאס איז א לימוד [limud: לערנונג] וואס דער תורה לערנט אונז אויס, ס׳איז נישט א זאך וואס איז א פאקט.

די תורה בויט אויף נאטירלעכן דיסגוסט

אבער ס׳הייבט זיך אן פון דעם, זיי זאגן, ס׳מוז זיך בויען אויף דעם וואס מענטשן האבן נאטורליך געוויסע זאכן וואס זענען “דיסגאסטינג”, און די תורה נוצט דאס און זאגט דיר, אזויווי דו ביסט “דיסגאסטעד” פון פרעסן א חזיר, דאס פארשטייסטו דאך, אזוי וועסטו אנקוקן א געטשקע.

“תועבת ה׳ כל עושה אלה” – דער אייבערשטער׳ס פּערספּעקטיוו

און די זעלבע זאך ווען דער פּסוק זאגט “תועבת ה׳ כל עושה אלה”, זאגט ער עס אזוי: איך ווייס אז דער אייבערשטער איז אנדערש פון דיר. ביי דיר טאקע די עקלדיגסטע זאך איז צו זיין א פרעסער, צו זיין עפּעס א נואף [no’eif: אייבראכער], די סארט זאכן, דאס איז ביי דיר טאקע. ווייל דער אייבערשטער טראכט נישט אזוי, דער אייבערשטער בארבעט נישט קיין חילוק צו ס׳איז עקלדיג אדער נישט. ווייל דער אייבערשטער, א גנב [ganav: גנב], איז אזוי עקלדיג ווי א נואף, ווייל דאס בארבעט דיר נישט ביי מענטשן.

די תורה וויל שטארק מאכן, ס׳זאל זיין ביי דיר אזוי תאוות יענעמ׳ס געלט אזוי ווי יענעמ׳ס ווייב. אזויווי ס׳שטייט א פּסוק “לא תחמוד אשת רעך… ובית רעך” [lo sachmod eishes re’echa… u’veis re’echa: דו זאלסט נישט באגערן דיין חבר׳ס ווייב… און דיין חבר׳ס הויז], רייט? ס׳איז נישט די זעלבע. ווייל די תורה וויל אז לבינו [libeinu: אונזער האַרץ] זאלן לאזן די זעלבע, ווייל אין א געוויסע סענס, און על פּי האמת, מצד דער אייבערשטער קען זיך זאגן אז אין די נישט מענטשליכע וועלט איז די זעלבע.

די פּסוק באווייזט אז ס׳איז דא א חילוק

פארקערט, פון דעם פּסוק, נישט מ׳זעט אין דעם פּסוק אז בתורה איז די זעלבע, פארקערט, דא זעט מען אז ס׳איז דא אזעלכע זאכן וואס זענען עקלדיג. בכלל האבן א ראיה [re’ayah: באווייז] אז די אלע זאכן וואס איז אנגענומען אין די חוש המשנה איז שלעכט, און די תורה וויל נוצן די דיסקארס און עס מרחיב זיין אויף זאכן וואס זענען אמת׳דיג שלעכט.

א נביא קען זאגן אז גנבה איז נאך ערגער

און אפילו א נביא [navi: פּראפעט] קען אפילו זאגן, דאס איז ערגער, צו גנב׳ענען איז נאך ערגער פון פון פון… יא, אפילו דאס וואס דזשיזעס האט געזאגט ארבעט נישט אויב דו טראכטסט שוין נישט אז ס׳איז עקלדיג אז מ׳עסט עקלדיגע זאך, רייט? ס׳איז ארויס, זאג נישט נאר ער איז נאך מער עקלדיג ווי צו פרעסן חזיר. דער וואס גייט אויפהערן צו טראכטן אז חזיר איז עקלדיג, גייט די ווארט נישט מיינען גארנישט צו אים.

“גדול המחטיאו יותר מן ההורגו”

גדול המחטיאו יותר מן ההורגו [gadol ha’machti’o yoser min ha’horgo: גרעסער איז דער וואס מאכט אים זינדיגן ווי דער וואס הרג׳עט אים], ס׳מיינט אז הרגו [horgo: אים הרג׳ענען] איז שרעקליך, ס׳איז נאך גרעסער. די רגע וואס מ׳גייט זאגן אין די לאך להרגו איז גארנישט, גייט נישט די ווארטער ארבעטן. אסאך תורות ארבעטן אזוי, מען דארף אלעמאל כאפּן די הוה אמינא [havah amina: די אנפאנגלעכע אנאמע] וואס איז ביהיינד זיי.

די שאלה: פארוואס איז דער נואף דער פּריימערי ענסעמבל פון אן עבירה-מענטש?

אקעי, צו דאכן לענינינו [le’inyaneinu: צו אונזער ענין] שטימט, דאס איז וואס מיר האבן אנגעהויבן צו זאגן. סאו יעצט, ס׳איז געקומען הרב הצדיק, דער אריינגעראנער, דער היסטארענט, האט אים געגעבן א הסבר. דאס איז די וויכטיגע זאך, און דא קומען אונז אן צו די זאך.

קומט א הסבר אויף דעם, וואס איז טאקע פּשט אז ער א בעל עבירה [ba’al aveirah: א זינדיגער] סתם איז איינער וואס איז א נואף? וואס האט דער נושא פון שלעכטס געטון אז ער איז דער פּריימי ענזעמבל פון אן עבירה? אדער דער נידריגסטער מענטש. ס׳איז דא אסאך נידריגע זאכן, אסאך שלעכטע זאכן. אקעי, דאס איז געווען די שאלה וואס ער האט געהאט.

דער רמב״ם׳ס באליבטע תשובה

ער איז געקומען מיט א תשובה. איך ווייס אפילו צוויי תשובות, אפשר איז דא מינוטריי תשובות, און ס׳איז דא אמת׳דיג מער ווי איין תשובה. אבער די איין תשובה וואס דער רמב״ם האט זייער ליב געהאט און געקוואלט אפּאר מאל אין אנדערע וועגן, איז די תשובה וואס האט צו טון מיט די יסוד היסודות [yesod ha’yesodos: די גרונט פון די גרונטן] פון וואס איז עטיקס, וואס עטיקס איז צו זיין א מענטש, קומט אויס

חוש המישוש חרפה: דער הסבר און זיינע פּראָבלעמען

דער יסוד: “נידריג” מיינט “בהמיש”, נישט “שלעכט”

נידריג מיינט סימפּל, ס׳איז נישט שלעכט פאַר אַ בהמה, אַן עבירה, ס׳איז נישט קיין עבירה פאַר אַ בהמה צו זיין אַ בהמה, זי איז אַ גוטע בהמה, אָבער זי האָט נישט די מעלה, די ספּעציפישע מעלה פון אַן אָדם. און די סאָרט זאַכן וואָס ביי זיי זענען זיי די זעלבע ביי אַ מענטש ווי אַ בהמה, אַזויווי די ענינים פון ספּעציפיקלי די חוש המישוש [sense of touch].

דער קריטישער חילוק: בהמות האָבן נאָר תאוות פון חוש המישוש

פאַרוואָס? ווייל מיר זענען דאָך געגאַנגען די שמועס, איך געדענק נישט אויב מיר האָבן עס געלערנט דאָ אָדער נישט געלערנט, אַז קיין איין בהמה האָט נאָך קיינמאָל נישט געקוקט אַ מאָווי, און קיין איין בהמה האָט נאָך קיינמאָל נישט געהאַט אַ ראיה אסורה [forbidden sight]. האָבן מיר גערעדט וועגן די שמועס דאָ? ניין?

איך דאַרף עס אַביסל בקיצור. בהמות האָבן נישט קיין מאָוויס, זיי האָבן נישט קיין ראיות אסורות, זיי האָבן נישט קיין שלעכטע מחשבות, זיי האָבן נאָר שלעכטע, נישט נאָר מעשים, אויך אַזויווי תאוות [desires], אָבער אין די סענס אַז ער וויל אָנפילן זיין חוש המישוש. מה שאין כן [by contrast] די דריי חושים [senses], ראיה [sight], שמיעה [hearing], ריח [smell], איז זיכער אַז אַ בהמה האָט נישט קיין תענוג [pleasure] דערין.

דער הונט-בייַשפּיל: אַנטיציפּירטע קשיא און תשובה

דו פאַרשטייסט וואָס איך זאָג? וועסטו פרעגן אַ קשיא, און איך דאַרף עס מסביר זיין. וועסטו פרעגן אַ קשיא, אוודאי ווען דו ברענגסט פאַר דיין הונט אַ שטיקל פלייש הייבט ער אָן צו טאַנצן שוין ווען ער זעט עס, נישט נאָר ווען ער עסט עس.

לאָמיך דיר מסביר זיין אַ חילוק. איך ווייס אַז דאָס איז אַ בעיסיק זאַך, איך קען נישט מאַריך זיין אין דעם ווייל דאָס איז נישט מיין שיעור פון היינט, ס׳איז דאָ אַ שיעור באַריכות מלכות וועגן דעם.

דער חילוק איז, און דאָס איז דער שיעור אויף צו פאַרשטיין וואָס איז ראיות אסורות באמת, דער חילוק איז אַזוי, איך וועל דיר זאָגן, איך דאַרף טרעפן די קלאָרע געזאָגט, דער חילוק איז אַז קיין איין הונט האָט נישט ליב צו זען שיינע פּיקטשערס פון פלייש וואָס ער גייט נישט עסן. דאָס איז דער חילוק.

מה שאין כן מענטשן האָבן, גייען צו movies נישט נאָר פון זאַכן וואָס ער גייט עסן, אָדער וואָס ער קען זען גיין צו עסן, אַפילו וואָס ער גייט קיינמאָל נישט עסן, ער האָט קיינמאָל נישט, ס׳איז גאַרנישט אין די movie, מוז אַפילו נישט זיין וועגן הנאה [pleasure]. ס׳קען זיין אַ מענטש האָט אַ תענוג פון זען אַ שיינע scenery, אָדער אַ שיינע, אַפילו ס׳איז מרגש [moving], וואַטעווער ס׳איז, אָבער נישט ווייל ער גייט באַקומען דאָס.

דער הונט וואָס ער הייבט אָן צו רינען זיין דאָס, ער שמעקט שוין די פלייש, וואָס ער איז אים מרגש, וואָס ער ווערט נתעורר [aroused] איז די חוש המישוש, נישט די זען. ער גייט, אויב וואָלט ער געוואוסט אַז ער גייט קיינמאָל נישט באַקומען דעם שטיקל פלייש, ער קען אים נאַרן, אויב ער ווייסט אַז ער גייט עס קיינמאָל נישט באַקומען, גייט ער קיינמאָל נישט אָנהייבן צו ווערן העפּי. ער ווערט העפּי ווייל ס׳דערמאָנט אים אָדער ס׳ברענגט אים די איידיע פון די חוש המישוש, אָדער אַז ער גייט עס באַקומען, ער לויפט עס נאָך, וכדומה [and so forth].

דער לייב און די ציג: נאָך אַ באַווייז

די זעלבע זאַך ווען אַ לייב זעט אַ ציג אין די דעזערט, ווערט ער פריילעך, ווייל יעצט גייט ער פאַרצוקן די ציג. אָבער וואָס טראַכט ער? פון זיין ציג טראַכט ער, נישט פון זיין זען. קיין שום לייב זעט נישט קיין nature documentaries פון שיינע ציגן. מענטשן זעען יאָ nature documentaries פון שיינע ציגן. דאָס איז אַן אַנדערע זאַך.

איך זאָג נישט אַז וועגן דעם איז בעסער אָדער ערגער. ס׳קען זיין אַז ס׳איז אַ waste of time צו קוקן nature documentaries. איך וויל אַרויסברענגען אַז ס׳איז נישט די זעלבע זאַך. די תענוג וואָס, די תאוה, די תענוג, אַפשר דאַרף מען מתענג זיין די זאַכן, אָבער על כל פּנים [in any case], די תאוה און די תענוג וואָס בהמות האָבן איז אַלעמאָל וועגן די חוש המישוש. דאָס איז די איינציגסטע זאַך וואָס זיי האָבן.

זיי האָבן נישט, הגם [although] אַז אוודאי בהמות קענען זען און הערן און שמעקן אַפילו בעסער פון מענטשן, אָבער די געשמאַק האָט ער נישט פון די זען, נאָר פון דאָס וואָס ס׳דערמאָנט אים אַז ער גייט עסן. שטימט? שטימט דער חילוק?

דער חילוק ביי מענטשן: ריח, טעם, און חוש המישוש

די זעלבע חילוק איז דאָ ביי מענטשן, רייט? דאָס איז וואָס איך זאָג, אַ מענטש קען, האָבן מיר גערעדט אין די הלכה פון מתאַמת [one who fasts], רייט? אַ מענטש קען טועם זיין עסן, און טעם איז שוין מער קאַמפּליצירט, לאָמיר נישט רעדן פון טעם, אָבער מריח [smelling], רייט?

ריח און ברכות: אַן אילוסטראַציע

האָבן מיר גערעדט, ריח שטייט אין די גמרא אַז מ׳דאַרף אַן עקסטערע לימוד [special derivation] אַז ס׳איז אַ הנאה, ווייל די ריח אַליינס איז אַן אַנדערע סאָרט הנאה פון עסן. ס׳גייט נישט אַריין אין גוף, רייט? ס׳איז אַנדערש, כאַטש ס׳איז אַ געוויסע הנאה. טעקניקלי גייט עפּעס אַריין, עפּעס אַ לכל הפּחות [at the very least], אָבער ס׳איז נישט די זעלבע סאָרט, נישט חוש המישוש, ס׳דאַרף נישט טאַטשן. אַזוי רופט זיך עס אין די גמרא, און אַזוי אין אַריסטו הייסט עס אויך אַז ס׳טאַטשט נישט. דו מיינסט אַז ס׳איז אין הגוף נאָרמאַל, איך דאַרף נישט טאַטשן די זאַך וואָס איך שמעק.

סאָו, איך שמעק, אויב איך שמעק אַ בשמים [fragrance] מאַך איך דערויף אַן עקסטערע ברכה [blessing], אמת? ס׳קען זיין מ׳קען מאַכן ברכות אויך אויף זאַכן וואָס מ׳קען אויך עסן, אָבער איך זאָג אַז אויב איינער שמעקט אַ שטיקל וואָס ס׳קאָכט זיך די חלה אין שטוב שבת, און ער זאָגט “אַה, איך גיי יעצט עסן די חלה”, דעמאָלטס דאַרף ער נישט מאַכן קיין ברכה פאַר הנאה פון די ריח.

ער דאַרף מאַכן אַפשר אַ ברכה אויף די… ס׳איז דאָ אַ שאלה, ס׳איז דאָ אין רמ״א [Rama] אַפשר איז דאָ אַ ברכה פון “נותן ריח טוב בפּירות” [Who gives a good fragrance to fruits], עפּעס אַזוי. אָבער דאָס איז ווען מ׳עסט עס נישט. ווען מ׳עסט עס יאָ, איך מיין אַז ס׳איז קלאָר אַז מ׳מאַכט נישט צוויי ברכות אויף די שמעקן און אויף די עסן, ווייל די שמעקן… איך קען נישט, איך נוץ די ברכות פאַר אַן אילוסטרעישן, ס׳קען זיין ס׳איז דאָ אַנדערע גדרים [parameters] דאָרט. אָבער די שמעקן, שמעקט ער אַז ער גייט עסן. ס׳איז דאָ אַ חילוק פון שמעקן אַז דו גייסט עסן, און שמעקן.

דער בעל התניא׳ס פּוינט: מען הערט נישט פון צופיל הנאה פון שמעקס

און אַז פאַרדעם זאָגט אַריסטו, אונז האָבן קיינמאָל נישט געהערט אַ מענטש — מ׳האָט גערעדט וועגן דעם דאָ וועגן די בעל התניא [author of the Tanya], רייט? — מ׳האָט קיינמאָל נישט געהערט אַ מענטש וואָס מ׳זאָל האָבן האַרט אָוועק פאַרדעם אַז ער האָט צופיל הנאה פון גוטע שמעקס. ער איז מורא׳דיג “אינטו” פאַרפיום׳ס מיט זאַכן.

וואָו הערט מען יאָ? מ׳הערט יאָ, ער איז צופיל “אינטו” די פאַרפיום פון מענטשן, אמת? ער איז “אינטו” די פאַרפיום, נישט די פאַרפיום, ס׳גייט אים נישט אָן די פאַרפיום, ס׳גייט אים אָן דער וואָס טראָגט די פאַרפיום. אַה, דאָס איז שוין ווייטער חוש המישוש. ס׳איז גראַדע, קענסט עס רופן במקרה [by chance], אַזוי ווי ער איז במקרה גייט עס אַדורך די חוש הריח [sense of smell].

ווען דו שמעקסט דעם זאַך וואָס דו האָסט ליב, דערמאָנסטו זיך פון די זאַך, אָדער ס׳ברענגט, דו גייסט פון די “פּעסט” פון די “פיוטשער”, דו דערמאָנסט זיך, דו הייבסט אָן צו האָבן הנאה פון די זאַך, אָבער די שמעק אַליינס איז נישט קיין זאַך וואָס האָט די “סאָרט דזשאַדזשמענט” פון תאוה דערוועגן.

דאָס זעלבע פּרינציפּ ביי הערן (שמיעה)

די זעלבע זאַך וועגן קוקן, און די זעלבע זאַך וועגן הערן. מ׳זאָגט נישט אויף אַ מענטש אַז ער איז אַ בעל תאוה וואָס הערט צופיל מוזיק. מ׳קען יאָ זאָגן אַז געוויסע מוזיק איז מעורר את התאוה [arouses desire], אַזאַ קול באשה ערוה [a woman’s voice is nakedness].

קול באשה ערוה: די פּראָבלעם איז נישט דאָס הערן

די פּראָבלעם איז נישט די הערן. דער וואָס מיינט אַז קול באשה ערוה איז אַן איסור פון עצם [inherent prohibition], ער מיינט חס ושלום [God forbid], ס׳איז אַ פּראָבלעם פון די אשה, די פּראָבלעם איז נישט די קול. פאַרדעם איז קלאָר די הלכה אַז אויב ס׳איז אַ “רעקאָרדינג” איז מותר [permitted], וכו׳ וכן נהגו [and so is the custom].

און אויב דו ווייסט אין די “סענס” אַז דו קענסט, נישט ווייסט אַז דו האָסט געהערט פון ווער ס׳האָט געליינט איר “בייאָגראַפי”, ווייסט ווער ס׳איז מיינט צו זאָגן אַז דו דערמאָנסט זיך פון דעם מענטש, און אויך דער מענטש, איך האָב שוין גערעדט אַסאַך מאָל דאָ, אַז די איסור פון הרהור [improper thoughts] מיינט טראַכטן “אַז”, נישט טראַכטן “פון”. אַזוי ווי הרהורי [thoughts of]… נישט קיין…

צוזאַמענפאַסונג: פאַרוואָס חוש המישוש איז “חרפּה”

סאָו דאָס איז נאָר אַרויסצוברענגען די זאַך, אַז וואָס… דאָס איז נאָר אַרויסצוברענגען די זאַך, אַז מ׳קומט מיט אַ הסבר פאַרוואָס קוקן אַן מענטשן, און אַפשר אויך די תורה, אָבער פאַרוואָס קוקן אַן מענטשן די נידריגסטע זאַך, דער וואָס איז נישט אויסגעהאַלטן אין די נושא פון תענוגי הגוף [bodily pleasures]?

פאַרוואָס? ווייל דאָס איז אַ זאַך וואָס איז בהמיש, און יעדער איינער פאַרשטייט אַז אַ מענטש דאַרף זיין אַ מענטש, נישט אַ בהמה. דאָס פאַרשטייט יעדער איינער. אָבער דאָס איז די הנחה [premise]. און וועגן דעם, די זאַך איז די מערסטע בהמיש. די תענוג האָט אַ מענטש באשר הוא בהמה [insofar as he is an animal], נישט באשר הוא מענטש [insofar as he is human].

מה שאין כן אויב איינער למשל האָט צופיל הנאה פון מוזיק, קען זיין ס׳איז אַן עוולה [wrong], אָבער ס׳איז אַן עוולה, ס׳איז נישט קיין בהמיש׳דיגע עוולה. ממילא [consequently] קוקט מען אים ווייניגער אַראָפּ. די ספּעציפישע דזשאַדזשמענט וואָס מ׳האָט אויף דעם מענטש, איז דאָ ווייניגער. דאָס איז די טענה פון חוש המשוש חרפה [the sense of touch is shameful]. שטימט?

דער הויפּט-פּראָבלעם: ווען דער הסבר גייט ווייטער פון די ראיה

יעצט, דאָ ווערט אַ שטיקל פּראָבלעם. דאָס איז די פּראָבלעם וואָס איך האָב געוואָלט רעדן. איך האָב נישט קיין סאָלושן פאַר די פּראָבלעם, איך האָב נאָר אַ פּראָבלעם. ס׳איז גאַנץ גוט.

דאָ ווערט אַ שטיקל פּראָבלעם. פאַרוואָס? ווייל דאָס איז געקומען מיט אַ הסבר פאַר דעם, און ס׳איז נישט קיין הסבר. מ׳האָט אָנגעהויבן מיט ראיה [evidence], עווידענץ, און ס׳איז דאָ ראיה אַז מענטשן זאָגן אַזוי. מענטשן זאָגן אַזוי איז אַ גוטע ראיה, בכל כלי [by all means]. בחוץ וואָס מ׳האָט אַ ראיה קעגן דעם, אָבער ביי דיפאָלט דאַרף מען אַננעמען וואָס מענטשן זאָגן האָט עפּעס אַ סברא [logical reasoning].

און מ׳קומט מיט אַ הסבר וואָס איז שוין נישט נאָר אַ מענטשן זאָגן, ס׳איז שוין אַ הסבר, ס׳איז שוין אַ געוויסע הכרח [logical necessity]. יעצט, ס׳ווערט דאָ אַזוי ווי אַ שטיקל פּראָבלעם, אַז ס׳קען זיין אַז דער הכרח גייט אַביסל ווייטער פון וואָס די מענטשן זאָגן. און דאָ ווערט אַ פּראָבלעם.

וואָס מיין איך אַז ס׳גייט ווייטער?

לאָמיך מסביר זיין, וואָס מיין איך אַז ס׳גייט ווייטער? איך מיין אַז ס׳איז זיכער געווען מפרשים [commentators] און אַנדערע ספרים וואָס האָבן טאַקע גענומען דעם הסבר אַסאַך ווייטער פון וואָס מענטשן מיינען. און דאָס איז שוין אַ פּראָבלעם, ווייל אויב דו הייבסט אָן פון מסביר זיין וואָס מענטשן זאָגן, אויב מ׳גייט מיט דעם מהלך [approach], מיט דעם מעטאָד פון מהלך, קען מען נישט גיין קיינמאָל צו ווייט. ווייל דעמאָלטס זאָגסטו שוין אַ זאַך וואָס קיין מענטש וועט נישט מסכים זיין, און ס׳איז שוין אַביסל אַ שאלה צו מ׳קען טון די מעלה. ס׳איז אַ פילוסופישע חקילה [philosophical inquiry].

דער ערשטער פּראָבלעמאַטישער מסקנא: עסן אַליין איז שלעכט?

סאָו וואָס איז די זאַך וואָס מענטשן קומען אָן? מענטשן קומען אָן צו די עקזאַקטע זאַך וואָס אונזער בעלזאַ [Balzac] זאָגט אַז ס׳מיינט נישט. מענטשן קומען אָן און זאָגן, אויב אַזוי, איז דאָ צוויי פאַרקערטע זאַכן וואָס מ׳קען אַנקומען. לאָמיר זאָגן די ערשטע, איינע זאַך וואָס מ׳קען אַנקומען, מ׳קען אַנקומען און זאָגן אַז אויב אַזוי, איז עסן אַליינס איז די פּראָבלעם.

עסן עסט אַ מענטש, פאַרוואָס? ווייל ער איז אַ מענטש, זיין נפש הבהמה [animal soul], זיין גוף דאַרף עסן. סאָו אויב די מעלה פון אַ מענטש איז אַז ער איז נישט קיין מענטש, איז נישט אַז ער איז נישט קיין מענטש. די מעלה פון אַ מענטש איז, לאָמיר זאָגן זיין חלק השכלי [intellectual part], די זאַכן וואָס זענען מיוחד [unique] צו די מענטש ביי אַ שטער מענטש, נישט די זאַכן וואָס זענען משותף [shared] צווישן די מענטש און די בהמות.

קומט אויס אַז נישט נאָר איינער וואָס ער זינדיגט, פאַרזינדיגט זיך אין די נושא פון חוש המשוש דאַרף עס זיין די ערגסטע מענטש, נאָר בכלל איינער וואָס עסט. אויב איינער וויל זיין נאָר אַ מענטש, דאַרף ער בכלל פּרובירן דאָרט נישט, אַפשר קען מען נישט אינגאַנצן, פּרובירן דאָרט נישט ווי ווייניגער צו עסן.

צוויי וועגן צו פאַרשטיין “דרך האמצע” ביי עסן

איך וויל זאָגן, ס׳איז דאָ זייערע, מיר האָבן גערעדט וועגן דעם אַביסל ביי די שיעור פון די חשבון שליט״א [Rabbi Cheshbon, may he live long], ס׳איז דאָ זייערע צוויי אַנדערע עכטע וועגן צו זאָגן דאָס. ס׳איז דאָ צוויי אַנדערע וועגן.

דו קענסט זאָגן, מ׳קען האָבן אַ חקירה [inquiry], וואָס איז די דרך האמצע [middle path]? די דרך האמצע מיינט וואָס איז ריכטיג, אָקעי? איינער קען זאָגן אַז ביי דיר, ביי ענק אין ענגלאַנד, איך ווייס נישט, אַנגענומען, אַז דרך האמצע צו עסן פרישטאָג בעקן, און ביינאַכט צוויי גלעזערע חביר [beer], און אַזוי ווייטער. דאָס ביי ענק נאָרמאַל, איך קוק עס אָן אַזאַ גראָבע פּרעסער, אַ נאָרמאַלער מענטש, עשט אינדערפרי אַ שטיקל ברויט, און ביינאַכט אַ האַלבע שטרינקטע וואַסער, און דאָס איז גענוג.

דאָס איז נישט קיין מחלוקת [dispute] וואָס האָט צו טון מיט די נושא פון אַז צו עסן איז שלעכט. דאָס איז אַ נושא וואָס זאָגט, עסן איז אַ זאַך, ס׳איז אַ נייטראַלע זאַך, קענסטו זאָגן. אוודאי, דו ווערסט עס שלעכט, און דאָס איז די ערגסטע, אָבער נישט דאָס צו רעדן איז יעצט.

דו קענסט נישט זאָגן, איך וויל מאַכן חקירה, וויפיל פעלט אויס, וויפיל איז ריכטיג. איינער קען זאָגן אַז וואָס דו רופסט ריכטיג איז צו ווייניג אָדער צו פיל. קען זיין אַסאַך מחלוקת׳ן וואָס איז די ריכטיגע הנהגה [conduct]. ס׳קען זיין, מ׳דאַרף וויסן לויט וואָס גייט מען דאָס קובע זיין [determine], ס׳איז אַליינס אַ חקירה. אָבער דאָס איז איין סאָרט חקירה.

דער רמב״ם׳ס שטעלונג: אַ פאַסצינירנדע באַמערקונג

איך האָב געזען בפירוש [explicitly], ס׳איז דאָ וואָס זאָגן. למשל, דער רמב״ם [Rambam/Maimonides] למשל, וואָלט געקען דאָס זאָגן, ער זאָגט דאָס נישט. רייט? ס׳איז זייער אינטערעסאַנט.

דער רמב״ם למשל איז שוועג געווען אַז די תורה לאָזט נישט עסן אַסאַך ווייניגער וויפיל די אמת איז אויסגעקומען פון די סוף. על פּי הילאָזאָפיע [according to philosophy] מעג מען עסן חזר [pig]. אַזוי זאָגט דער רמב״ם. וויאַזוי ווייסטו? חלילה רוסטאָ [Aristotle] פלעגט עסן חזר׳ס, ס׳קען דאָך נישט זאָיין.

דרך הממוצע: מחלוקת אריסטו, רמב״ם, און אלטערנאטיווע שיטות

די גרונט-פראגע: ווער באשטימט וואס איז ריכטיג?

איינער קען זאגן אז וואס דו רופסט ריכטיג איז צו ווייניג אדער צו פיל. ס׳קען זיין אסאך מחלוקת׳ן וואס איז די ריכטיגע הנהגה. ס׳קען זיין מ׳דארף וויסן לויט וואס גייט מען דאס קובע זיין. ס׳איז דא איינסער חקירה [inquiry]. אבער דאס איז איין סארט חקירה.

דער רמב״ם׳ס שיטה: חזיר איז פילאסאפיש נישט שלעכט

דער רמב״ם׳ס קלארע שטעלונג אין שמונה פרקים

איך האב געזען בפירוש, ס׳איז דא וואס זאגן, למשל, דער רמב״ם למשל וואלט געקענט דאס זאגן אז ער זאגט דאס נישט. דריי? ס׳איז זייער אינטערעסאנט. דער רמב״ם למשל איז שווער געווען אז די תורה לאזט נישט רעסטן אסאך ווייניגער וויפיל די אמת׳ע זאגן וואס קומט פון די סוף. פון שם איז? על פי היפלוסופיא [according to philosophy] מעג מען עסן חזר. אזוי זאגט דער רמב״ם. וויאזוי ווייס איך? על פי היפלוסופיא פלעגט עסן חזר׳ס. ס׳קען דאך נישט זיין אז די רמב״ם… איך ווייס נישט וואס איז די אנדערע ראיה? אפשר איז עס נישט ריכטיג?

ניין, איך וויל ארויסברענגען א זייער אינטערעסאנטע נקודה, און כ׳האב אלע געלערנט פרק ד׳. דער רמב״ם זאגט אין פרק ז׳ שטערקער פרק ו׳, ריין? דער רמב״ם זאגט קלאר, על פי היפלוסופיא, אויף דעם זאגט טייטש דער רמב״ם. דער רמב״ם האט דאך א מורא׳דיגע טייטש, יא?

דער רמב״ם׳ס טייטש אויף “אל יאמר אדם”

על יאמר אדם [a person should not say], ס׳שטייט טייטש פון פרי, על יאמר אדם, אי אפשר יבשר חזר [it is impossible to eat pork]? זאגט דער רמב״ם, פארוואס? ווייל א איד דארף דאך האבן א גוטע היפלוסופיא. אויב איינער וועט זאגן, אי אפשר יבשר חזר׳ס, זאגט ער א שיקר. פילוסופיש, ווייל פילוסופיש איז גארנישט אן מיט עסן חזה. א מענטש קען זיין א געזונטער מענטש, א גוטער מענטש אן מיט עסן חזה.

נאר וואס? לאזט ער זאגן, אפשר בהתורה עשה [perhaps the Torah forbade it], פארוואס האט די תורה גע׳אסר׳ט שוין נאך א שאלה? אבער מ׳זאל נישט זיין פארדרייט, מ׳טאר נישט זיין פארדרייט. איי, דאס וואס די תורה אסר׳ט עפעס, איז נאך נישט קיין ראיות צו א שלעכטע זאך צום עצמו? די תורה האט נאך נאך חשבונות פארוואס ס׳אסר׳ט זאכן, ווייל מ׳דארף גיין הבאה אין די קיצוניות, ס׳קטייט צו מחנך זיין די מענטשן. דאס שטייט אין פרק ד׳, קען זיין נאך ריזן, דאס וואס דער רמב״ם זאגט. שטימט?

קריטיק אויפן רמב״ם: פארוואס גלייבט ער אריסטו?

יעצט, ס׳איז זייער אינטערעסאנט, איך וויל ארויסברענגען די חילוק, נישט דוקא צו פרעגן די קשיא אויף די רמב״ם. ס׳איז זייער אינטערעסאנט, ווייל די רמב״ם, אנדערע פוסקים [halachic authorities], וואלטן טאקע געגאנגען אנדערע מענטשן. זאגט ער בפירוש אז ער איז נישט מסכים מיט דעם.

קודם כל, ווערט געזאגט פאר די רמב״ם אז ס׳איז פילוסופיש גוט צו עסן א חזר? וויאזוי ווייסט מען? ס׳שטייט דאך אין מדרש׳ע, און ווער זאגט די עולם זאגן אזוי. ווער זאגט די מוסדות עולם זענען אזוי גערעכט? ס׳קומט נישט זיין אז דער גוי האט א טעות? איך בין כמעט זיכער אז ספאל ריסטאל פרעגט עס איז א חזר. איך האב נישט קיין אנדערע… פארוואס? קען נישט זיין אז ער פלעינט איז ראמען?

ניין! וואס? די אפשר… דאס איז דער רמב״ם׳ס טייטש, און מ׳קען זאגן אנדערע טייטשן. וואס? ווער? נישט געקענט טרעפן א וועגן? איך קען דיך טרעפן וועגן! וואלט איך יעצט געזאגט, ס׳איז שמוציג! לאותו לבוד, זיי ריין! ס׳איז נישט קיין פראבלעם, דער חזר גייט אין שאלה. ניין, נישט נאכדעם.

די תורה׳ס אייגענע טעם: “תועבה”

איך בין כמעט זיכער אז פשוטו של מקרא איז נישט אזוי. ס׳שטייט דאך מפורש “תועבה” [abomination]. בורא עולם אכל חזיר? ס׳איז דא אן עמרי, וויאזוי הייסט עס? דארט דאס וואס האט געשריבן א חק צו טרייען צו מעלדן די לאדזשיק פון די תורה. מ׳זעט קלאר, אין ספר ויקרא שטייט נישט, ס׳שטייט נישט אז די תורה האלט אז… נישט אין ויקרא, אין ויקרא איז דא איין ריזן, און אין דברים איז דא אן אנדערע ריזן, אבער קיין איינמאל שטייט נישט אז ס׳איז א חק.

ווען די תורה וואלט געוואלט שרייבן טיר, עפעס א זאך וואס איך האב ממש געהאט, איך קען שרייבן אזעלכע זאכן. ס׳קען זיין אז ס׳איז דא פלעצער וואס שטייט בפירוש דאס, איך ווייס נישט אויב ס׳איז דא, ווייל די תורה געבט דאך א ריזן, ס׳געבט דאך א טעם, תועבה, ווייל ס׳איז א תועבה, “לא תאכל כל תועבה” [do not eat any abomination], יא? תועבה פשט דו האלטסט אויכעט. אקעי, קען זיין, איך בין מרחיב אביסל, איך מאך די גדרים אביסל אנדערש ווי ס׳איז געווען פארדעם. זאגן די תורה שטייט נישט קיין חידוש, אבער ס׳שטייט נישט אין די תורה אז ס׳איז עפעס א פאני זאך.

דער רמב״ם און די נושא פון עקלדיגקייט

און עגעין, קען זיין דער רמב״ם וואלט נישט מסכים געווען מיט די טעם. די בדיחות עקלדיגע, עקלדיגע קאונט נישט. קען זיין דער רמב״ם איז געווען פון הייטס ליבערעלס, וואס האלטן נישט אז פון די נושא פון די סקאציע איז א גוטע ריזן. אבער אקעי, קען זיין. אבער איך זאג נאר אז ס׳איז נישט קלאר פארוואס, אויב מ׳גייט צוריק צו די דרך הממוצע [the middle path] פון די נושא פון חוש המשוש [sense of touch], נישט הונדערט פראצענט קלאר פארוואס איז דער רמב״ם נאך געווען אזוי זיכער אז חזיר איז דער… איך זאג דאס נאר בתוכה דער סיטואציע, אין די דיקאל פון דאס קען מען זאגן מער תורות.

צוויי אלטערנאטיווע אפציעס צום רמב״ם׳ס שיטה

און וואס איך וויל נאר ארויסברענגען איז, אז ס׳איז דא צוויי אפציעס אפענט צו איינער וואס ער טרעפט זיך מיט א שיטה אדער מיט די תורה וואס זאגט אנדערש וואס אים קומט אויס די דרך הממוצע, רייט? לאמיר זאגן, אין אריסטא פלעגט עס אין חזיר. קומט דאך אויס אז אין ספר א בית ליה אריסטא שטייט קלאר. ס׳איז נאטינג נאר גארנישט, א מענטש וואס עסט חזיר איז א גאנצע אדם השלם [complete person]. מ׳קען זיין אן אדם השלם מיט עסן חזיר. אזוי זאגט דער הייליגער ראבן באן. שטימט? וויאזוי מעג דער רמב״ם זאגן אזא זאך? איך ווייס נישט. אזוי זאגט ער. חוץ פארמען, מ׳טאר נישט זאגן אזא זאך אזא… ענגס איז אלע קאלער געווארן, שטימט מען, מ׳וועט ווערן נישט ברוגז. ער האט א ריסטן. אזוי האט ער געלערנט די גמרא. מ׳קען דאך לערנען די גמרא אנדערש, ס׳איז דאך פלוי אין די גאנצע אנדערע חקיות. אקעי.

אפציע 1: ס׳איז נישטא קיין דרך הממוצע – נאר ציות

וואס אנדערע מענטשן קענען זאגן? דאס זאל איך נאר ארויסברענגען. אנדערע מענטשן קענען זאגן, ניין, איך בין… דאס הייסט, ס׳וואלט געווען צו אן אנדערע אפציעס. איין אנדערע אפציעס וואלט געווען זאגן אז די תורה האט נישט פון דרך המצות. דו האסט מחליט געווען אז ס׳איז דא א זאך דרך המצות. ס׳איז דא א ריכטיגע וועג פון יעדע זאך. ס׳איז דא רצון השם [God’s will], ער זאגט דאך יעדע זאך. ס׳איז נישט קיין דרך המצות, ס׳איז נישטא א זאך שלימות, די גאנצע זאך איז שיסטעם. מ׳דארף פאלגן, און וועגן דעם פארקערט. אי אפשר איז ווייל מ׳דארף פאלגן, נישט מאכן אייגענע טעמים. דאס איז דאך די אנדערע טענות וואס דער רמב״ם שולט דארט. און דאס וואלט געווען איין אפשען.

אפציע 2: מיר זענען מחלוק וואס די דרך הממוצע איז

אקעי, אפילו דו זאגסט שוין יא אז דו האסט דא א דרך הממוצע, קענסטו זאגן אן אנדערע זייט. דו קענסט זאגן אז אונז זענען פשוט מחולק וואס די דרך הממוצע איז. דו ביסט א פרעסער. איך קען נאך אפילו געבן א טעם אויב דו ווילסט.

דער חילוק צווישן עולם הזה און עולם הבא

דו האלטסט, און דאס איז א נקודה וואס אונז דארפן רעדן וועגן דעם, דו האלטסט אז די שלימות פון א מענטש צו זיין א וואוילע געזונטע מענטש בעולם הזה [in this world], איז טאקע גארנישט לאנג צו עסן און חזיר. תורה אבער איז געקומען אויך צו זיין א געזונטע מענטש, א שלימות פון א מענטש פון עולם הבא [the world to come], דארט שטייט יא צו עסן חזיר. טא לויט אונזערע גאולס, לויט אונזערע תכליתים [purposes/goals], טוישט זיך צו חזיר׳ס א שלעכטע איז א גוטע זאך. און לויט די צווייטע תכלית איז נישט פשט אז ס׳איז עפעס א קעגן, ס׳איז נישט קעגן די גוף. ס׳קען זיין יא, ס׳קען זיין אז נישט, ס׳קען זיין פלעין. דו האסט א טעות, דו מיינסט אז חזיר׳ס גוט איז שלעכט.

נוצרישע פאראלעלן

איך האב געזען בפירוש מענטשן וואס נעמען דעם וועג, זיי זאגן, עקשטלי, איך האב נישט געזען קיין אידן וואס נעמען בפירוש דעם וועג, אבער זיי זאגן, איך האב געזען נוצרים וואס זאגן דאס, און דאס איז נישט דא געוויסע זאכן אין די אלפי תורה וואס אריסט״א לאזט. פשוט ווייל אריסט״א האט געהאט א טעות, ער האט נישט געוואוסט אז דרך המצוה איז. טעות בידו [he made an error]. און דער רבי מודה צו ליידן אזוי, אקווארנוס [Aquinas] זאגט בפירוש אז דאס איז נישט דרך המצוה, ער ווייסט נישט צו ער רעדט.

ס׳איז זיכער דא מחלוקת׳ן אין דעם. ס׳איז נישט קיין פאני זאך. יעדע קאלטש האלט ער. יעדער איינער האלט ער דרך הנביא. ער האלט ער וואס איז דרך הנביא. ס׳איז נישט אזוי פאני. דער רמב״ם פון סאמערי זאל נישט געגאנגען אין דעם וועג. ס׳איז זייער אינטערעסאנט. וואס איז קולא דער רמב״ם? ס׳איז אן אינטערעסאנטע זאך פון די רמב״ם אז ער גייט כמעט הונדערט פראצענט מיט אריסטו, אפילו די זאכן טוט ער נישט. סאו וואס וואלט ער געזאגט?

די דריטע ראדיקאלע אפציע: דער גוף איז בכלל שלעכט

דאס איז זייער אנדערש פון א דריטע וועג. וואלט ער געזאגט, די דריטע וועג וואלט געזאגט אז די גאנצע זאך פון דרך הממוצע, אז ס׳איז דא א דרך הממוצע אין תענוגי הגוף [physical pleasures], דאס איז נאר פון א גופ׳דיגער מענטש, פון א עשו וואס לעבט אין דעם גוף. דער וואס ער האלט בכלל נישט פון דעם גוף, ער פארשטייט, אזוי ווי אריסטו האט אויך געזאגט, אז די תכלית פון א מענטש איז זיין שכל [intellect], זיין נשמה [soul], זיין שכל, וואס דארף מען בכלל נישט עסן. בעכתך אפשר בעג מען עסן, בעכתך, בעונס, אבער ברצון, זאלסטו פארשטיין, דו וואס דאס זאגט, דו רעדסט דאך יעצט אלץ פון תאוות [desires], דו רעדסט דאך שוין נאר פון פעולות, דו רעדסט דאך אלץ אויך פון די תענוגים, פון די תאוות, פון די ליב האבן.

די ראדיקאלע מסקנא: ליב האבן איז א פראבלעם

קומט אויס, אויב מיר זאגן אז ס׳איז דא א דרך המצוה פון ליב האבן, ס׳איז דא א געוויסע מעלת וואס א מענטש דארף ליב האבן די עסן, שטימט? און דערין דינגען זיך נאר ארום וואס די reason איז. אבער פון די סברא וואס ער האט געזאגט קען ארויסקומען א גאנצע דריטע זאך, קען ארויסקומען א גאנצע דריטע זאך, אז ליב האבן עסן איז א נייטראליע. א בהמה [animal] האט ליב עסן, א מענטש דארף אפשר עסן, אבער ער האט נישט ליב עסן. דאס וואלט געווען די זייער אנדערע argument וואס קומט ארויס. דאס וואלט אבער די לאו וואלט נאר ארויסגעברענגט, דאס איז זייער אנדערש פון וואס מענטשן טראכטן actually. די מענטשן וואס אונז האבן אנגעהויבן מיט זיי, זיי טראכטן נישט actually אזוי, right? דאס איז זייער וויכטיג צו כאפן, אמת?

די דוגמא פון א מענטש וואס האט נישט ליב זיין ווייב

איך וועל זאגן א דוגמא, right? אויב דו וועסט טרעפן… דאס איז שוין די חיצוניות, ס׳איז א פאר. און דא איז דא אן אמת׳דיגע מחלוקת, און ס׳איז דאך דא נאך א פראבלעם וואס איך דארף אליס דערמאנען. דאס איז איין פראבלעם. שטימט די פראבלעם? מ׳קען זען די פראבלעם פון די קטע חיצוניות. אויב איך פארצייל דיר פון א מענטש וואס ער האט בכלל נישט ליב צו שום עסן, אויב ענק עסן איז א פראבלעם ווען ענק, קען איך ברענגען א בעסערע דוגמא. אלעמאל די ווייב איז א בעסערע דוגמא וואס ער האט.

אויב איינער האט בכלל נישט ליב זיין ווייב, ער האט נישט קיין שום משיחה צו איר, ער האט נישט ליב. ס׳איז דא מענטשן וואס רעדן זיך איין, ס׳איז דא אהבה וואס ער האט נישט גארנישט צו טון מיט דעם. לאמיר עס זאגן. אבער איר רעדט נישט פון דעם, איר רעדט פון אהבה פון בין איש לאשתו [between a man and his wife]. ער האט בכלל נישט ליב זיין ווייב.

לויט די סברא וואס זאגט אז בהמות האבן ליב זייערע ווייבער, אבער מענטשן, בשער איין מענטשן וואלט מען בכלל נישט ליב ליב, וואלט עס איבער געווען א צדיק [righteous person]. אבער רוב מענטשן, נישט צו האלטן אז ס׳איז אקעי, מ׳מעג. אזוי ווי רוב מענטשן מיינען פאר זיי גענומען פון דרך המצוה, מיינט עס איז נסבל. רוב מענטשן האלטן עפעס אן עבירה. ס׳איז עפעס ראנג אן עבירה, און מ׳קוקט אים אראפ, עפעס איז נישט קיין נארמאלע מענטש, דו האסט נישט ליב גארנישט.

די תורה׳ס שטעלונג: האב ליב דיין אייגענע ווייב

אוודאי, יענעמ׳ס ווייב טאר מען נישט ליב האבן. שטייט אין מפורש׳דיג פסוק אין תורה, לא תחמוד אשת רעך [do not covet your neighbor’s wife], איז דאך משפיע אז קען תחמוד אשתך [you may desire your own wife], יא, משלת וועט פאר די פסוקים, האב ליב די אייגענע ווייב. זאגט אין מפורש׳דיג פסוקים, מ׳זאגט, שמח באשת נעוריך [rejoice with the wife of your youth], האב דו יא ליב די אייגענע ווייב, האב נישט ליב יענעמ׳ס ווייב. דאס איז דרך א מצוה, דאס איז א מצוה מיינט ריכטיג.

די קשיא אויף דעם דריטן וועג

אבער איינער וועט קומען זאגן, נו, וואס הייסט? איך האב יעצט געזאגט, פארוואס האלטן אונז ערגער דער וואס האט ליב יענעמ׳ס ווייב ווייל ער טאטשט עפעס א בהמית׳דיגע זאך? אין איין ווייב איז די זעלבע פראבלעם. וואס איז די חילוק? האסטו בלית ברירה [no choice]? אקעי, נא פראבלעם. איך בין מיך מודה אז ס׳איז בלית ברירה. אבער ס׳ווערט א גאנצע נייע סארט עטיקס וואס האט בכלל פיינט די גוף. ער זאגט אז אידיעל וואלט א מענטש בכלל געדארפט נישט ליבן בכלל זיין גוף. דאס איז איין פראבלעם.

יעצט, ס׳איז א וויכטיגע שאלה. און ס׳איז נישט ווי זאלף דא. ס׳זעט אויס אז דער טעם גייט אסאך ווייטער פון וואס ס׳איז מחייב, פון וואס ס׳איז געקומען מסביר צו זיין. און זיי זענען געקומען דא מסביר זיין פארוואס מענטשן קוקן מער אראפ אויף די פרעסער אדער די נואף [adulterer]. און ווען זיי זענען אנגעקומען אז מ׳דארף אראפקוקן נאך מער ווי אויף די פרעסער אויף די נואף, דארף מען בעצם אראפקוקן, איך קען עס מאכן נאך ערגער די פראבלעם, מ׳דארף נאך מער אראפקוקן אויף דעם מענטש וואס האט ליב זיין אייגענע ווייב, ווייל ער מיינט נאך אז ער טוט א מצוה אויכעט, אקעי? על כל פנים, די נואף פילט זיך שלעכט. ניין, ס׳איז דא א בעסערע ריזען פארוואס איך קען דאך מסביר זיין דאס. לאמיר זאגן די בעסערע ריזען. אקעי, דאס איז איין ריזען. שטימט? ס׳איז א שאלה. און ס׳איז אמת׳דיג דא, ס׳איז דא אמת׳דיג… וואס? ס׳איז דא וואס האלטן, אדער? יא יא. אז ס׳איז ערגער. און ווער שטייט אין עמי כך דחומר באשת חבר [how much more so regarding another’s wife]? ניין, ואשת חברו כך דחומר ווער שטייט. וואס איז די כך דחומר? סאו, בקיצור, איך וויל מסביר זיין וויאזוי ס׳קען ענדיג זיין ערגער, נישט ממש ערגער, אבער נאך א וועג וויאזוי ס׳קען אויסקומען ערגער. מ׳דארף דאס זייער גוט פארשטיין.

אריסטו׳ס ענטפער: נישט ליב האבן איז נידריגער פון א בהמה

ס׳זעט מיר אבער אויס אז די תירוץ איז דא אויף דעם, אויב דאס איז א קשיא, די תירוץ, אריסטו גייט זיכער נישט אין דעם וועג. איז ער קלאר אז איינער וואס האט גארנישט ליב וועט זיין אזוי ווי א בהמה, און ס׳איז נישטא אזעלכע מענטשן, און נישט נאר דעם, אפילו א בהמה וואלט ליב געהאט גארנישט וואלט מען עס אראפגעקוקט. אזוי זאגט ער. כאפסט?

די מעלה פון פרעפערענצן

אפילו א בהמה, שטעל דיר פאר, אפילו א בהמה האט געוויסע זאכן ליב און געוויסע זאכן נישט ליב, א בהמה וואס האט אלעס ליב קוקן זיך אראפ אויף די בהמה. און ער איז טאקע, ער איז א נידריגער סוף, א נחש [snake], עפר לחמו [dust is his food], און ער איז אפילו נישט קיין… אפילו א בהמה, ווי מער מענטשליך ער איז, ווי זאגסטו, ס׳איז דא בהמה וואס זענען קרוב דעם מענטשן. פארוואס וועלן זיי מער קרוב דעם מענטשן? ווייל זיי האבן געליבט צוקער און נישט זאלץ. דער בהמה וואס עסט אלעס איז ממש א ציג. א ציג איז א סימן אויף צו טראכטן, וואס ער עסט אלעס, קענסט א ציג? אזוי ווי אז די שלאנג סופארסט דיוו וואס עפער רחמים, אבער טאקע האט נישט קיין גרויסע טעם אין זיין עסן.

סאו דו כאפסט, דאס איז זייער די אפעזיט, רייט? מ׳דארף טראפן, איך זאג, איך בין מחדש די פראבלען, ס׳איז דא פארשידענע תירוצים אויף דעם, ס׳איז דא טאקע מענטשן וואס גייען נעמען אן די וועג, מ׳דארף פארשטיין וואס איז תלוי, אבער איך וויל ענק מאכן נאך א גרעסערע קאנפליקט דא.

אנזאג פון א נאך גרעסערער קאנפליקט: דער חילוק צווישן וויסן און ליב האבן

די נאך גרעסערע קאנפליקט איז אזוי, זעט אויס דאס איז די חלק פון א דין, מיט דאס וואס ער ווייסט וואס ער העלפט איז. רייט, דא דארף מען מאכן די חילוק. די וויסטע און די ליב האבן איז נישט די שטעלע זאך.

תאוות: כלליות און ספעציפיש – די סטארי-לעוועל פון גוט און שלעכט

פארשארפונג פון דער פראבלעם: צוויי חילוקים

סאו דו כאפסט, דאס איז זייער די אפאזיט, רייט? מ׳דארף טראכטן, איך וויל מחדד זיין די פראבלעם, ס׳איז דא פארשידענע תירוצים אויף דעם, ס׳איז דא טאקע מענטשן וואס גייען נעמען אן די וועג, מ׳דארף פארשטיין וואס איז תלוי, אבער איך וויל ענק מאכן נאך א גרעסערע קאנפליקט דא.

די נאך א גרעסערע קאנפליקט איז אזוי… זעט אויס די חילוק פון אינדערהיים מיט דאס וואס ער ווייסט וואס ער האט געגאנגען. רייט, דא דארף מען מאכן די חילוק, די וויסן און די ליב האבן איז נישט די זעלבע זאך. ניין, ניין, דא איז די אייגערסטער, איך וויל האבן… מאכן מער קאמפליקירט. אקעי? ס׳ווערט דא אפילו מער קאמפליקירט.

וואס ווערט אפילו מער קאמפליקירט אזוי? אז ס׳איז דא מער מענטשליכע וועגן פון עסן און ווייניגער מענטשליכע. דאס איז דער צווייטער חילוק. די ביידע זענען חילוקים וואס שטייט אין ספר, און מ׳דארף זיי גוט רעכענען צו זיין.

צוויי חקירות: חומר און תנאי

און זיי האבן גערעדט וועגן דעם, אז ווען אונז רעדן וועגן וואס איז גוט, רייט? איך געדענק נישט אויב איך האב גערעדט וועגן דעם גענוג קלאר דא. ס׳איז דא אמת׳דיג צוויי חקירות. וואס איז עס וועגן?

ביז יעצט האבן מיר גערעדט וועגן די חומר [khoymer: the material/substance], וועגן וואסערע חלק בנפש [khelek ba-nefesh: part of the soul] אדער וועלכע סארט זאך רעדן עס וועגן. אבער יעצט, אויב איך וועל רעדן נישט, זאגסטו אז די תיקון סוף האבן גערעדט ביז יעצט אז מיר רעדן נישט וועגן. אויב מ׳רעדט א מינוט, וועגן די עיר קאנדישן וואס מ׳וויל אנצינדן. אויב מ׳רעדט א מינוט וועגן די זאך וואס מ׳דארף יא רעדן, וויאזוי ווייסט מען וואס איז א גוטע זאך און וואס איז נישט קיין גוטע זאך?

האבן מיר געזאגט אז מ׳דארף מאכן אן הקדמה [hakdome: introduction], איך געדענק נישט אויב איך האב געמאכט אן די שיעור, די הקדמה איז גענוג. מ׳דארף מאכן די הקדמה, אבער זיי האבן גערעדט ארום דאס, מ׳טרייט צו ווערן קלאר די זעלבע זאך א גאנצע צייט.

צוויי סארטן תאוות: כללי און ספעציפיש

די הקדמה: כלליות׳דיגע תאוות

מ׳האט געמאכט אן הקדמה אז ס׳איז דא צוויי סארטן תאוות [ta’avoys: desires], אקעי? צוויי אנדערע סארטן תאוות.

איינס איז, תאוות וואס אלע מענטשן האבן די זעלבע. אלע מענטשן, ווען זיי זענען הונגעריג, דארפן זיי עסן, ווילן זיי עסן, ווען זיי זענען דארשטיג, ווילן זיי טרינקען, און אזוי ווייטער. א רצה [ratzo: desire] זאגט, און ווען זיי זענען יונג, ווילן זיי אין בעט. וואס איז א לשון? אלע מענטשן. אקעי, דאס איז די כלליות [klaliyus: universality].

יעצט, אין דעם איז נישט שייך צו זאגן גוט אדער שלעכט. קענט אפשר זאגן מער אדער ווייניגער. אויב איינער וויל עס צופיל, איז עס שלעכט. צו ווייניגער איז בכלל נישט דא קיינער, וואלט געווען צובראכן כמעט זיין גוף. אבער צופיל, אפשר איז עס דא. איך האב נישט געזאגט דא די שיעור געהעריג. איך דארף נאך זאגן א גאנצע. און דאס איז איין לעוועל, אקעי? איין סארט תאוה.

ספעציפישע תאוות

יעצט איז דא נאך א סארט תאוה וואס איז ספעציפיש. וואס מיינט ס׳איז ספעציפיש? איין מענטש האט ליב דעם מאכל, אדער איין קאלטשער [culture] קען האבן ליב דעם מאכל, אדער איין מענטש האט ליב די פרוי. דאס איז נישט קיין זאך וואס איז שוה בכל [shove ba-kol: equal for all], ס׳איז נישט קיין דבר השוה לכל נפש [dovor ha-shove le-khol nefesh: something equal for every soul]. ס׳איז א זאך וואס יעדער איינער האט ליב א געוויסע זאך.

די גרויסע חקירה: וואס מיינט “איך האב ליב”?

די סקעפטישע טענה

און דא דארף איך זייער שטארק ממליך זיין, ווייל רוב מענטשן זענען נישט מסכים מיט דעם, און אין דעם אליין איז תלוי א גרויסע חקירה פון דאס. וואס איך מיין אז דאס איז צו ברענגען אזוי, ס׳איז דא א גרויסע חקירה, און ס׳איז דא א גוי וואס האט געשריבן א גאנצע בוק צו מוכיח זיין דאס, ס׳איז דא א גרויסע חקירה צו ווען מענטשן זאגן אז זיי האבן ליב א געוויסע זאך.

Again, this works much better for a woman than how it works for a woman, or for a reason, because we have no language, because for some reason it’s a great desire to have a lot of things, but there is a great thing. קענסט די חקירה? אינטערעסטענע די חקירה.

דרך אגב [derekh agav: by the way], די חקירה גייט ער, ער זאגט איך האב ליב פרויען און נישט מענער, אדער די פרויען און נישט פענט, איך ווייס נישט. בעיסיקלי איז זי לעבע חקירה, רייט? וואס האסטו ליב? וואס מיינסטו צו זאגן אז דו האסט ליב א פרוי? אפילו ער זאגט איך האב ליב א געוויסע טייפ, ער דארף אפילו נישט זיין א ספעציפיק וואן. אמאל זאגן איך האב די סארט, די סארט, די קאליר, איך ווייס נישט, די שעיפ. יא? ס׳פרעגט דיך דעם מענטש.

די תענה פון דמיונות

מיר האבן פריער גערעדט וועגן די חוש המשפש [khush ha-mishush: sense of touch], רייט? זיי האבן דיך גע׳טענה׳ט אז די נושא דא איז די חוש המשפש, דא ברענג איך ארויס די סתירה. וואס איז די תענוג [ta’anug: pleasure] וואס דו גייסט האבן פון די גאנצע זאך?

איך האב אמאל געהערט פון א משגיח [mashgiakh: spiritual supervisor], דו האסט מסביר געווען, ר׳ סענדער, דו האסט מסביר געווען אז די גאנצע זאך איז דמיונות [dimyoynes: imagination/illusion]. דו רעדסט דיך איין, דו האסט דיך ליב, און דו הייבסט דיך אן, דו ווילסט האקן עפעס א קליינע באטן וואס זאלסט רוקן אין דיין גוף, און דאס האבן מענטשן ליב. די באטן קען מען בכלל קויפן פאר אסאך ביליגער, ווי יענער האט געזאגט, מ׳דארף נישט פון דעם קויפן א גאנצע תקופה פאר אביסל מילך וכו׳, אבער… און דאס ווילסטו דיר.

סאו ווען דו זאגסט דו האסט איר ליב, דו האסט איר ליב, דו האסט איר ליב. די גאנצע זאך, די סארט, די אנדערע ספעציפיש, אדער די זעלבע זאך א מענטש זאגט, איר האט אפגערעדט די חילוק פון א שבת יעדער און א וואכן סעדער, רייט? דו האסט ליב די שבת׳דיגע טשאלן. דו האסט נישט ליב די שבת׳דיגע טשאלן. ס׳איז נישט דא קיין טייטל. יענער האט געזאגט דא א טיילן פון שבת פאר איר. ס׳איז דא די מיונות רעדס.

ס׳איז דא איין זאך, דאס הייסט, אין די האלדז, אין די טעיסבולס [taste buds], איז דא עפעס א תענוג. דאס האסטו ליב. האסט ליב צו זיין פערליך, ס׳איז דא נאך תענוגים. אלע אנדערע זאכן איז שטערקער.

די סברא: אלע תאוות איז די זייט

אזוי איז דא א סברא [svore: logical argument] וואס איך מיין אז אסאך אפילו פרומע מענטשן האבן גערעדט וועגן דעם אביסל, האבן זיי אזא סברא, זיי האבן גערעדט וועגן דעם אן אנדערע וועג, יא. לויט דעם קומט אויס אז אלע תאוות איז די זייט, רייט? לויט דעם קומט אויס אז אלע תאוות איז די זייט, רייט? איך מיין אזוי.

די קעגן-טענה: ס׳איז נישט די זייט

און דאס איז די טענה. און כנגד דעם איז דא א טענה, א זייער א וויכטיגע טענה, וואס איך מיין אז ס׳איז ריכטיג, און מ׳זאגט אז ס׳איז נישט ריכטיג.

און די טענה דא איז, אז צו רעדן וועגן… אויב מ׳וויל רעדן, דאס איז בעצם די נקודה, לאמיר עס פארשטיין גוט, אבער איך וויל ארויסברענגען אזוי ווי די סתירה.

די פראבלעם מיט “וויפיל”

אויב מ׳וויל רעדן פון גוטע תענוגים, קען עס נישט זיין, פון גוטע אדער שלעכטע, פון א דרך המיצוע [derekh ha-mitzuy: the middle path], קען עס נישט זיין פון די ערשטע לעוועל, קען עס נישט זיין פון די זאך פון וויפיל, פון די זאך אז איך האב ליב, אז איך בין דורשטיג האב איך ליב צו טרינקען וואסער. ווייל אז איך האב דארט ליב וואסער, לויט דעם קומט אויס אז עני מענטש… ס׳איז דא די צוויי פארקערטע טעאריעס, דאס איז וואס איך וויל ארויסברענגען.

קומט אויס אז אלע מענטשן האבן ליב צו טרינקען וואסער. זייער קאלט. דער וואס האט ליב צו טרינקען… וויאזוי איז מען מסביר בכלל דער וואס האט ליב צו טרינקען וויין? דו כאפסט די קשיא? וואס מיינט דאס? ס׳איז א פאלשע זאך, נישט קיין עכטע זאך. איך האב ליב צו טרינקען קאלטע וואסער.

זאלסטו מיר מסביר זיין, ס׳טעיסט בעסער? אקעי. ס׳איז אביסל אן אנדערע טעיסט? פארוואס האסטו ליב די אנדערע טעיסט? וויאזוי האסטו ליב אן אנדערע טעיסט? ס׳איז דאך דא איין זאך וואס הייסט טעיסט, און דאס האסטו ליב.

די פאקט: מענטשן האבן פארשידענע פרעפערענצן

ס׳איז אבער נישט אמת. ס׳איז דאך א פאקט אז מענטשן האבן ליב קאלטע וואסער, ווארעמע וואסער, הייסע וואסער, קאלטע וואסער מיט אביסל טיי, מיט אסאך טיי. ס׳איז דא פינף הונדערט סארט טיי וואס אנדערע מענטשן האבן ליב. ס׳איז דא די אלע חילוקים.

און אלע חילוקים זענען נאר מסביר אין די בהמה לעוועל, אזוי מיין איך. איך מיין נישט אז ס׳איז אמת׳ע בהמות, איך ווייס נישט די חילוק, איך ווייס נישט נאר יא. אבער ס׳איז דא דא, פארדעם ווערט דא דא א סתירה דא. אבער ס׳איז דא עפעס א חילוק פון רעדן פון די צוויי זאכן.

די הויפט-טענה: גוט און שלעכט ליגט אין דער “סטארי”

די עיקר נקודה

און וואס אונז זאגן, וואס איז די טענה, איך האב גענוג מסביר געווען, אז די טענה דא איז אז די גוטע און שלעכטע תענוגים, על פי רוב [al pi rov: for the most part], אפשר אביסל קען מען רעדן פון נישט עסן צו פיל, אבער על פי רוב ווען אונז רעדן פון טוב ורע [tov vo-ra: good and evil] אין תענוגים, רעדן אונז נישט פון דאס וואס איז משותף [meshutof: shared/common], דאס וואס יעדער איינער האט, נאר אונז רעדן פון די מעשה, פון די סטארי. אין אנדערע ווערטער, נישט וואס מ׳זעט אויב מ׳רעדט פון…

ראיה פון תורה און הלכה

און די אמת איז כמעט אזוי די הלכה ארבעט אזוי. פון דעם האב איך זייער ליב, אז די זאך שטימט זייער שטארק מיט די הייליגע תורה. די אלע מענטשן וואס זאגן אז די תורה, די הלכה, די מוסר, די סאך מוסר ספרים, זיי האבן דא די פראבלעם אז די מוסר שטימט.

אין די תורה, מיר האבן גערעדט אז דער רמב״ן [Ramban: Nachmanides] האט אפילו די פראבלעם, אז אין די תורה שטייט נישט וויפיל איז נישט ריכטיג, ווייל וויפיל איז כמעט נישט נוגע.

ראיה פון אריסטו

מיר האבן גערעדט, אריסטו [Aristotle] זאגט אז כמעט קיינער עסט נישט צופיל. איך רעד פון דעם דא, ס׳איז מיר זייער פאני, איך קען נישט קיין מענטשן וואס עסן נישט צופיל, אפשר האט ער געלעבט אין אן אנדערע קולטור, איך ווייס נישט, אפשר איז דא אן אנדערע תירוץ.

אבער אויכעט אין דעם זעלבן נושא, די פראבלעם איז געווענליך נישט צופיל, די פראבלעם איז די ראנג וואן [the wrong one], אדער אין די ראנג וועג [the wrong way], אדער צופיל אויכעט, אבער נישט צופיל אין די סענס אז צופיל ליטעראלי. צופיל מיינט אז מ׳טאר עס נישט ליב האבן אזויפיל, מ׳דארף עס ליב האבן אביסל ווייניגער, אדער אביסל מער, אדער אין אן אנדערע אופן, אדער דינסטאג און נישט מיטוואך.

די סטארי איז מער חשוב ווי די פעולה

אנדערע מיני זאכן זענען מער, מ׳קען עס, איך האב ליב צו זאגן, ס׳איז מער תלוי אין די סטארי וואס מ׳פארציילט וועגן דעם ווי אין די עקטשועל פעולה, ווי אין די גשמיות׳דיגע פעולה. אין אנדערע ווערטער, זאכן וואס פאר א בהמה וואלט עס נישט געמאכט סענס.

בהמות קענען נישט זיין ווייניגער און מער פרוש. זיי קענען זיין אפשר נישט געזונט, ער האט עפעס א פראבלעם מיט זיין אפעטיטע עס צו פיל אדער צו ווייניג. דאס קען זיין, אבער ער קען נישט זיין מער אדער ווייניגער פרוש.

נאר מענטשן קענען האבן מדת הפרישות

אין אנדערע ווערטער מער ווייניגער, האבן די מדת הפרישות [mides ha-prishus: the trait of abstinence], וואטעווער וואלט איר געקענט, דאס קען נאר א מענטש האבן. פארוואס? ווייל די הבחנות [havkhones: distinctions] וואס ליגן אין דעם, ליגן נאר אין די נושא פון וועלכע פון די מעשיות איך פארצייל, איך האב ליב יענע וואל, ס׳קומט אלעמאל מיט א געוויסע וואל, מיט א געוויסע דיסקריפשן וואס מ׳קען דאס קענען מחנך זיין.

ענטפער אויף די קשיא פון חינוך

דא קען מען פארענטפערן די קשיא וואס אלע אידן פרעגן, אבער מ׳קען דאך נישט מחנך זיין א מענטש וואס האט ווייניגער ליב האבן די תנועה גוף [tenu’e guf: bodily movement]. דעטס ווייל די אלע חסידישע אידן וואס זיי מיינען אז די פראבלעם איז די גוף, סטראגן זייער גאנצע לעבן.

אבער אויב דו כאפסט אז מ׳רעדט פון די סטארי לעוועל, קען מען זיכער מחנך זיין. פארדעם האב איך שוין געזאגט דא, אז וועגן דעם, רייט, איך האב געזאגט דא די תורה.

בייַשפיל פון חתונה

אז אויב מ׳האט חתונה און מ׳האט זיך ליב, דארף דאס צו זיין א סאלושן פאר די אלע אנדערע ווייבער. וואס איז די שייכות האט עס? די תירוץ איז אז יעצט האט ער קאנעקטעד זיין תאוה מיט די מעשה. יעצט, ווען ער צו האלט זיך מיין תאוה, דערמאנט ער זיך פון זיין ווייב. די ווייב איז א מצוה זיך צו דערמאנען. אויכעט, אויף דעם איז דא אנדערע הגדרות [hagdores: definitions], אבער דאס איז די איידיע.

די פאראדאקס און מחלוקת שיטות

סאו, און מיר פארשטייען אז דא קומט אנצוקומען צו די פאראדאקס, צו די קאנפליקט וואס איך האב דא. איך האב נישט קיין קלארע… איך מיין אז ס׳איז דא עפעס א קלארע הסבר חילוק, אבער עפעס וועל איך מיך צומישט.

ס׳קומט דא אז ס׳קען אז ס׳איז אויך א מחלוקת אויף שיטות [makhloykes al shites: dispute between approaches], באט מען פארנעווער האט געזען פון מחלוקת שיטות, מיינט דאך אז יעדער איינער האט עפעס א פוינט, אז מ׳דארף פארשטיין ווי איז יעדער איינער גערעכט. רייט? ס׳איז דא א מחלוקת.

מעשה פון ר׳ לייב לאשלאג: דער “סלאוו פיאוס”

די מעשה

איך האב געזען, איך האב געזאגט א מעשה, א חסידישע מעשה. איך האב געזען א תורה פון הרב רבי ליב לאשלאג. הרב לאשלאג האט געזאגט אזוי: אז זייער חסידים, אויב זאלסט זינדיגן, זינדיגן זיי גאר גראב. פארוואס? די איידעלע תענוגים האבן זיי נישט. איך מיין אז ער רעדט די סיטואציע.

דער חסידישער איד און די סטארי-לעוועל

איך מיין צו זאגן, ס׳איז דא אזא סארט חסידישע איד, וואס ער האט נישט קיין… די נארמאלע תאוות וואס א גוי האט, איך ווייס נישט, דו קענסט רעדן פון כבוד [kovod: honor], ס׳איז נישט אזא גוטע עקזעמפל, אבער דו קענסט אפילו רעדן פון תאוות נשים [ta’avas noshim: desire for women]. ער וויל האבן… וואס? יא, איך ווייס נישט ווען גערעדט צו. ער רעדט אין די געוויינליך פון תאוות הגיפט [ta’avas ha-guf: bodily desires].

דאס איז another whole question, why the רוצח [rotzeyakh: murderer] איז so horrible as the noiv [no’ef: adulterer]? ער איז ווייניגער horrible אין א געוויסע וועג. און איך וועל עס דא נאך אסאך שיעורים ברענגען דאס.

דער חילוק צווישן גוי און חסידישער איד

So, דער חסידישער איד וועט נישט וועלן גיין אויף א דעיט מיט קיינעם נישט. א גוי האט א תאוה, ס׳איז אן עקסטערע תאוה פון גיין אויף א דעיט וויפיל צו שלאפן, צוויי אנדערע תענוגים, ס׳מאכט עס בשמאקער. דער עובד, ער קען האבן די זעלבע תאוה פון די גופו של מעשה [gufo shel ma’ase: the act itself], אבער די דעיט גייט ער נישט, גייט ער סקיפן.

דער “סלאוו פיאוס”

אזוי ווי דער סלאוו הפיאוס [the Slavic pious one], יא, וואס מ׳רופט אים פיאוס. פארוואס? ווייל ער האט נישט אין זיין קאפ, ס׳איז אמת, ווייל ער האט נישט אין זיין קאפ די אדיע פון א מעשה, איך האב געטראפן, מ׳האט זיך געדרייט און געמאכט. ער האט א… זיין גוף ארבעט נאך, ווייל זיין גוף ארבעט אלעמאל, כמעט אלעמאל. חוץ… זיין גוף ארבעט, ער וויל טון יעדע זאך.

אבער ער זאל אריינגיין אין די גאנצע זאך, ס׳רעדט נישט צו אים, ס׳רעדט טאקע נישט צו אים. און דו קענסט אפילו זאגן, ער וועט עוקר זיין אין תאוות. דו קענסט פרעגן א שאלה, ער דארף עס יא מצוה, במקום מצות המצוה [bimkom mitzvas ha-mitzve: in the place of fulfilling the commandment]. איך ווייס נישט, אבער ער לעבט נישט אין די קולטור, ער האט נישט די געלערנטע זאך. ער האט נישט געלערנט, ער האט נישט אנלערנט, ער האט נישט דעם געשמאק. אבער דער גוף פון זיינער איז אים געליבן.

די מסקנא פון ר׳ לאשלאג

פארדעם האט ר׳ וואשלע [Reb Vashle] געזאגט, איך האב אויסגעריסן, איך קען אויסרייסן די חלק פון מער נשמה [neshome: soul], אזוי ווי מער מענטשן.

די מחלוקת וועגן גשמיות און מענטשלעכקייט: צוויי פאַרקערטע שיטות

דער גוף בלייבט אַפֿילו ווען די נשמה איז אויסגעריסן

זיין גוף אַרבעט נאָך, ווייל זיין גוף אַרבעט אַלעמאָל, כמעט אַלעמאָל. זיין גוף אַרבעט, ער וויל טון יעדע זאַך. אָבער אַריינגיין אין די גאַנצע זאַך, ס׳רעדט נישט צו אים, ס׳רעדט טאַקע נישט צו אים. און דו קענסט אַפֿילו זאָגן, ער וועט עוקר זיין יעדע תאוה [ta’avah: desire]. דו קענסט פֿרעגן אַ שאלה, ער דאַרף עס יאָ, מצוה [mitzvah: commandment], במקום מצות המצוה [bimkom mitzvat hamitzvah: in the place of fulfilling the commandment]. איך ווייס נישט, אָבער ער לעבט נישט אין די קולטור, ער האָט נישט די געלערנטע זאַכן. ער האָט נישט געלערנט, ער האָט נישט אָנגעלערנט, ער האָט נישט דעם געשמאַק. אָבער דער גוף זיינער איז אים געבליבן.

פֿאַרדעם האָט רבי וואָלף אַשלאַג געזאָגט, איך האָב אויסגעריסן… מ׳קען אויסרייסן די חלקי הנשמה [chelkei haneshama: parts of the soul], אַזוי ווי די מער מענטשלעכע חלקים. פֿון די תאוה איז גרינגער אויסצורייסן, צו מחנך זיין, אָבער די חלק הגוף [chelek haguf: the bodily part] איז אַ פּראָבלעם. אויב ער וויל, וויאַזוי האַלט ער זיך איין? געווענליך האַלט ער זיך איין, ער טוט וואָס ער טוט. אָבער אויב ס׳פֿאַלט אים אָן אַ נפֿילה [nefilah: fall], גייט ער זיין זייער גראָב, זייער נידריק אין די סענס, נישט… שטימט וואָס איך זאָג?

Student: נו, אַזוי זאָגט ער? טבע [teva: nature], וויאַזוי הייסט ער?

Instructor: נו, אַזוי טענה׳ט ער, אַזוי זאָגן די חברה. אָקיי.

ערשטער צד: מענטשלעכקייט אין גשמיות מאַכט עס בעסער

סאָו, דאָס איז אַ סברא [sevara: logical argument]. ניין, דאָס איז אַן אינטערעסאַנטע סברא. סאָו, יעצט, דאָ איז דאָ אַ גרעסערע חקירה [chakirah: investigation]. דו כאַפּסט די חקירה? אויב מ׳גייט זאָגן, ס׳איז דאָ צוויי אַנדערע זאַכן וואָס מ׳קען זאָגן.

אויב מ׳וועט זאָגן אַז די פּראָבלעם, לאָמיר זאָגן איין זאַך וואָס איך וואָלט געטאָן אַסאַך, אויב די פּראָבלעם איז אַז מ׳איז נישט מענטשלעך, אַז דער וואָס ער פֿרעסט נאָר, אַזוי ווי יענער וואָס דער אריז״ל [Arizal: Rabbi Yitzchak Luria] האָט געזאָגט איז געווען איינער וואָס ער איז מתפּלל געווען אַז דער אייבערשטער זאָל מאַכן זיין צונג, זיין האַלדז, גרעסער, ער זאָל קענען מער האָבן די תאוות האכילה [ta’avat ha’achilah: desire for eating], אָדער די אַנדערע זאַך וואָס מענטשן זענען מתפּלל צו זיין גרעסער ווייל זיי מיינען אַז ס׳זאָל האָבן מער תאוות אַזוי, יענץ איז גאָר בהמיש [behemish: animalistic], דאָס איז אַ פּראָבלעם.

אויב למשל איינער וואָס ער האָט ליב צו האָבן עלף סאָרט דיפּס ביי זיין שבת סעודה [Shabbat seudah: Sabbath meal], דאָס איז שוין… און אויב יעדער דיפּ דאַרף קומען פֿון אַן אַנדער לאַנד, איך ווייס נישט, עפּעס אַ גאַנצע מעשה וואָס קומט פֿון דעם, עפּעס אַ גאַנצע קאָמפּליצירטע זאַך, עס דאַרף זיין אָרגאַניק, עס דאַרף געדאַרפֿט מישן צוויי מענטשן אויף אַ גרינע דינסטאָג ווען די לבנה [levanah: moon] איז פֿול, איך ווייס נישט, עפּעס אַ גאַנצע מעשה וואָס קומט דערמיט, ער איז עפּעס אַ מענטש. ס׳איז אַ גאַנצע סעודה, ער לעבט מער מענטשלעך, אמת? דאָס איז איין וועג וואָס מ׳קען טענה׳ן.

Just to be clear, אַפֿילו דער וועג גייט נישט זאָגן אַז ווי מער ס׳דרייט די מעשה איז עס מער גוט. איך מיין אַז דאָס האָט קיינער נישט געזאָגט. אַביסל איז עס מער גוט ווי צו זיין אַ פֿרעסער. איך מיין אַז דאָס איז מסכים אויף יעדער איינער, אַז צו זיין אַ גראָבע פֿרעסער איז ערגער ווי צו זיין אַן איידעלער איד, אין אַ געוויסע סענס.

און אויך איז מסכים אויף יעדער איינער, אַז ווי מער… דאָס האָט מען פֿאַרציילט, מען גלייבט די מעשה, ס׳שטייט אויף די בעק פֿון די וויין באָטל, מאַכט עס נישט אַליינס בעסער, אָבער ס׳איז דאָ אַזעלכע מעשיות וואָס מאַכן זיי בעסער, און ס׳איז דאָ וואָס זענען ערגער, און ס׳איז דאָ וואָס מאַכט עס אַסאַך ערגער, רייט? אַז ס׳ווערט יהודה עבירה קשורה בעבירה [aveirah gorerah aveirah: one sin leads to another], דאָס מאַכט עס אַסאַך ערגער. דאָס איז די חקירה.

צווייטער צד: דער רמב״ם – מענטשלעכקייט צולייגן צו בהמישקייט מאַכט עס ערגער

אָבער די… די… די… דאָס איז אַזוי ווי איין צד, איין זאַך וואָס קומט אַרויף. אָבער איך כאַפּ אַז פֿון די צווייטע זייט קומט אויס פּונקט פֿאַרקערט. פֿאַרוואָס קומט אויס פּונקט פֿאַרקערט?

אויב מ׳נעמט די אידיע וואָס מ׳האָט געזאָגט פֿריער ביזן סוף, און מ׳זאָגט אַז דאָס איז אַ בהמישע זאַך, דאַרף מען פֿאַרשטיין אַז צוצולייגן… דער רמב״ם [Rambam: Maimonides] זאָגט די טענה אין חלק י״ח [chelek yud-ches: part 18] בפֿירוש, צוצולייגן אַ משל צו אַ מעשה בהמה [ma’aseh beheimah: animalistic act], ער מאַכט עס נישט אויס מעשה בהמה, ער מאַכט עס ערגער. שטימט? פֿאַרוואָס?

ווייל אַ מענטש, אַזוי זאָגט דער רמב״ם אין חלק י״ח, דער רמב״ם זאָגט, ער איז זייער קעגן. דער רמב״ם זאָגט, אַז דו זעסט מענטשן קומען זיך צוזאַמען צו עסן, דאַרפֿסטו אָנקוקן אַז מענטשן קומען זיך צוזאַמען צו מאַכן. דאָס איז די זעלבע זאַך, ביידע זענען צרכי הגוף [tzorchei haguf: bodily needs]. ס׳שטייט אַ מפֿורש׳דיגע פּסוק [pasuk: verse], “וכל שולחנם מלא קיא צואה” [vechol shulchanam malei ki tzo’ah: “and all their tables are full of vomit and filth” – Isaiah 28:8].

סאָו, דאָס הייסט, מענטשן האָבן אַ צורך הגוף [tzorech haguf: bodily need]. ער האָט אַ צורך הגוף! דו האָסט באַהאַלטן אַריין. ר׳ יודל דזשיקער האָט געזאָגט, ער פֿאַרשטייט נישט, דער רבי איז פֿירן טיש ורבה [tish u’revah: a large public Chassidic gathering]. פֿאַרוואָס? קיינער זאָל נישט נישט זיין בכתוב [bichtav: in writing], ביז כתוב בראַמדער אויכעט.

Student: יאָ, זיי האָבן זיך געשעמט?

Instructor: יאָ. נישט צו מענטשן. נישט מפֿשיט צוזאַמען.

Student: יאָ, היינט אויכעט. דאָס איז אַ קליינע מחיצה [mechitzah: partition].

Instructor: יאָ, איז איידעלע, ס׳איז געווען אַ בית כסא [beit kisei: bathroom], ס׳איז נישט געווען אין פּובליק. דאַרפֿסט פֿאַרשטיין, אַפֿילו ווען דו האָסט געטון צוזאַמען, הייסט נאָכנישט אַז ס׳איז געווען אין פּובליק. דו כאַפּסט די חילוק [chiluk: distinction]?

Student: הייסט פּראַפּרעסיע?

Instructor: יאָ, ס׳איז געווען באַהאַלטן אין פּלאַנט, דאָרט גייט מען אַרויס, אַזוי ווי מ׳קען גיין אין מקוה [mikveh: ritual bath] צוזאַמען. ס׳איז אַ בית כסא, יעדער איינער איז מודה אַז דו האָסט נישט געטון אין דיינינג, און וואָטעווער ס׳איז געווען דעמאָלטס, איך ווייס נישט וואָס, די פּלטיא גדולה [platya gedolah: large plaza] דאָרט.

סאָו דאָס טענה׳ט דער רמב״ם. ווען דער רמב״ם טענה׳ט, איי, ס׳איז דאָ מענטשן שרייבן פּאָעמס וועגן דעם, וועגן וויין און וועגן אַנדערע תאוות, מ׳שרייבט אַ גאַנצע פּאָעמס, און מ׳מאַכט צו דעם אַ גאַנצע שרייבן. זאָגט דער רמב״ם, דאָס איז דאָך ערגער געמאַכט. פֿאַרוואָס האָט אַ מענטש אַ שכל [seichel: intellect] מיט אַ כח [koach: power], אַ דמיון [dimyon: imagination] אַפֿילו, מיט אַ כח, אַ ציור [tziyur: depiction]? כדי ער זאָל טראַכטן פֿון זאַכן וואָס מ׳קען נאָר טראַכטן.

אַז דו נוצסט דיין שכל כדי צו טראַכטן פֿון עסן, ווייל ס׳איז דאָך מכלל געווען די כבוד השכל [kevod haseichel: honor of the intellect]. נישט, ממילא אַז דו ביסט אַ פֿרעסער. דער רמב״ם בעסיקלי זאָגט די טענה. ממילא אַז דו ביסט אַ פֿרעסער, זיי האָבן אַ ביימער נעבעך, זיי אויך אַ ביימער. אָבער אַז דו נעמסט דאָך די מענטשלעכע חלק שבו מענטש און דו נוצסט עס פֿאַר די עסן, האָסטו נאָך אַ חשבון [cheshbon: reckoning] מיט דיין עסן, האָסטו נאָך אַ שטיקל תורה [Torah] דערוועגן, וואָס גייט פֿאַר מיט דיר? ביסט דאָך ערגער.

די סתירה: צוויי פֿאַרקערטע דרכים

ס׳איז זייער אינטערעסאַנט, ס׳זעט דאָך אויס ממש אַ סתירה [stirah: contradiction]. איך זע נישט אַז מ׳קען רעקענט צו זיין די צוויי דרכים. דאָס הייסט, דער ערשטער זאָגט אַז דער וואָס עסט נאָר ווייל ער דאַרף, נאָר ווי אַ בהמה, נאָר וואָס ער וויל, ער איז די בהמה. און דער צווייטער זאָגט אַז ניין, אַז דער וואָס האָט אַ מעשה, ער איז די גרעסערע בהמה.

איך וועל דיר קענען געבן נאָך אַן עקזעמפּל, נאָך אַ רעפֿערענץ פֿאַר דעם, אין די רעפּובליק [Republic: Plato’s Republic].

דער משל פֿון דער רעפּובליק: “אַ שטאָט פֿון חזירים”

אָבער דער ערשטער זאָגט אַז עס איז דאָ גוטע פֿודיס און שלעכטע פֿודיס. עס זאָגט נישט אַז עס איז דאָ צופֿיל אָדער צו ווייניק, אָבער עס איז יאָ אַ גרויסע חילוק אַז די אַרגומענט פֿון זאָגן אַז צולייגן מעשיות מאַכט עס ערגער איז נישט אינגאַנצן אמת. איך טראַכט אַז מען קען עס, אָבער איך מיין אַז עס איז קלאָר אַ שטיקל מחלוקת [machloket: dispute]. מען דאַרף אַריינגיין אין די טיפֿער, איך וויל נאָר אַרויסברענגען די חקירה.

איך וועל דיר גרעבן נאָך אַ רעפֿערענץ פֿאַר די מחלוקת, איך מיין אַז ס׳איז מפֿורש אַ מחלוקת. אין די רעפּובליק שטייט, און קען מען די מעשה פֿון די רעפּובליק שטייט אין די כוזרי [Kuzari: medieval Jewish philosophical work], יאָ, יעדער ווייסט.

בקיצור, דער סאָקראַטיס [Socrates] פֿאַרציילט אַ מעשה אַז ער וויל דעסקרייבן וויאַזוי מ׳איז אַ מענטש, אַלס אַ משל פֿאַר די נפֿש [nefesh: soul], יעדער ווייסט, ער פֿאַרציילט די מעשה פֿון די עיר קטנה [ir ketanah: small city], און ער פֿאַרציילט אַז מ׳גייט מייסד זיין אַ שטאָט. הייבט ער אָן, וואָס דאַרף אַ שטאָט? מענטשן? אָקיי. וואָס דאַרפֿן מענטשן? עסן. אָקיי, מ׳וועט צוזאַמעננעמען אַביסל ווייצן און אַביסל וואַסער, מ׳וועט מאַכן אַביסל ברויט, און מ׳וועט עסן.

קומט דער וואָס רעדט מיט דאָרט, און ער זאָגט אים, רבי לעבן, איך וויל דיר פֿאַרטיילן אַ מעשה. דו האָסט געמאַכט אַ שטאָט פֿאַר חזירים [chazirim: pigs], פֿאַר פּיגס. דו האָסט נישט געמאַכט קיין שטאָט פֿאַר מענטשן.

זאָגט ער, וואָס הייסט? דו האָסט געגעבן ברויט, דו האָסט געגעבן וואַסער. ס׳איז ממש אַזאַ דיסקריפּשן, פּז במלך [paz bamelech: pure gold in the king – referring to a simple, basic existence].

מ׳קען לעבן. זאָגט ער, וואָס הייסט? אַ מענטש דאַרף האָבן אַביסל… אַביסל mayonnaise, אַביסל חריין [chrein: horseradish], אַביסל פֿלייש אַמאָל. אַ מענטש לעבט נישט אַזוי ווי אַ חזיר, אַזוי ווי דו פֿאַרציילסט, דו עסט גראַז.

זאָגט ער, “אַה, דו ביסט גערעכט. ווייסטו וואָס? לכבוד דעם דאַרף מען מאַכן אַן army, ווייל אין אונזער שטאָט וואַקסט נישט גענוג אַז מען זאָל קענען אויך מאַכן דיפּס מיט זאַלץ, נישט זאַלץ, מיט אַן אַנדערע זאַך.”

און כאילו ס׳איז דאָ דאָ אַ קריטיק אין דעם. דאָס הייסט, ער טענה׳ט אַז דאָס וואָס מענטשן זוכן לוקסוס, דאָס קאָסט אַלע פּראָבלעמס. פֿאַרדעם הייבט זיך אָן די מלחמה [milchamah: war], פֿאַרדעם הייבט זיך אָן, ממילא דאַרף מען שוין מחנך זיין די וואָס גייען אין מלחמה, ס׳הייבט זיך אָן אַ גאַנצע פּראָבלעם.

אַזוי שטייט אַ מעשה, אויב שטייט בפֿירוש אַז די שיטת הגלאַקאָן [shitat Glaucon: Glaucon’s approach] איז געווען אַז דאָס איז אַ שטאָט פֿון חזירים, די וואָס עסן נישט קיין דיפּס. ער זאָגט נישט קלאָר די קריטיסיזם אַז ניין, אָבער ער גייט איין אויף דעם, און אַנשטאָט מענטשן גייען עסן דאָס.

אַריסטאָטל׳ס פֿאַרקערטע שיטה

ס׳זעט אויס אַז… וויאַזוי הייסט ער? מה שאין כן [mah she’ein kein: in contrast] אַריסטאָ [Aristotle] זאָגט זייער קלאָר אַז אין די פּלעצער וואָס ער זעט, זאָגט ער זייער קלאָר אַז אַ מענטש וואָס וואָלט נישט געהאַט קיין שום טעם און קיין שום עס און קיין שום פּרעפֿערענץ איז אַ חזיר. ער איז מסכים מיט יענער וואָס האָט געזאָגט אַז ער איז אַ שטאָט פֿאַר חזירים.

לויט סאָרקעטיסט [Socrates] וואָס אַ מענטש איז געמאַכט נאָר צו טון זיין כח השכל [koach haseichel: power of intellect], נאָר בלית ברירה [beli beirah: without choice] דאַרף מען נעמען קער פֿון די מענטשן וואָס האַלט נישט דערביי. ס׳זעט אויס אַז וואָס ס׳זעט אויס פֿאַר די פּשוט׳ע מענטשן איז אַ שטאָט פֿון חזירים, דו כאַפּסט אַז ס׳איז נסתלק [nistalak: removed] חזירים, ווייל זיי זענען, און זיך דאָך יעצט מסכים אין די גאַנצע סברא, על פּי פֿילאָזאָפֿיע [al pi filosofyah: according to philosophy], על פּי פּליטאָ [al pi Plato: according to Plato], זענען זייער גאָר די מלאכים [malachim: angels], נישט קיין חזירים.

די פּראָבלעם איז, אַסאַך מאָל טרייט מען צו זיין אַ מלאך און מ׳בלייבט אַ חזיר, אַפֿשר דאָס איז זיכער נישט קיין וועג. אָבער ס׳איז זיכער דאָ דאָ עפּעס אַן עכטע בעיסיק מחלוקת צו איינער וואָס ער האָט בכלל נישט ליב קיין שום עסן, לאָמיר זאָגן עס בלית ברירה אַזוי ווי, צו ער איז אַ גוטער מענטש אָדער אַ שלעכטער מענטש.

די פּראַקטישע שאלה: וואָס איז דער ציל?

דאָס זאָגט עס שוין ווייטער על דרך המצוה [al derech hamitzvah: in the way of the commandment], אָבער די שאלה איז צו עני עסן דאַרף מען ליב האָבן מיינט וועלן, רייט?

Student: יאָ, פֿאַר די פּשוט׳ע אידן האָבן געווייסן אַז… אין ליובאַוויטש איז דאָ אַ מסורה [mesoirah: tradition] פֿון די אַלטע רבי׳ס זון ר׳ משה, אַז אַלע מצוות וואָס די גוף האָט הנאה [hana’ah: pleasure] דאַרף מען נישט מכפּיל זיין. אַזוי ווי עונג שבת [oneg Shabbat: Sabbath delight], אַזאַ מין שבת. אַזוי זאָגן זיי, וואָס?

Instructor: יאָ, אָקיי, ס׳איז נישט קיין ליבלעכע זאַך, דאָס איז אמת.

Student: יאָ. און מ׳עסט ווייניק.

Instructor: בסדר.

די אומגעלייזטע שאלה

און די שאלה איז, איז ער גראַדע בעסער? דער וואָס גייט דאָרט, אַ חסידישער איד, אַסאַך חסידישע אידן, נישט אַלע, אַסאַך חסידישע אידן, ס׳איז אמת האַלטן אַזוי ווי אונז האָבן געזאָגט, אַזוי ווי סאָקראַטעס וואָלט כאילו געהאַלטן דאָ, אַז ניין, אַז דער איז אַ גרעבערער יונג, דער וואָס גייט צו יענע רעסטאָראַנט, ווי דער וואָס פֿרעסט סתם אַ גראָבע שטיקל קוגל.

דאָס איז דער רמב״ם. דער רמב״ם אין מורה [Moreh Nevuchim: Guide for the Perplexed], נישט אין הלכה [halachah: Jewish law]. די הלכה האַלט נישט אַזוי, פּשוטו כמשמעו [peshuto kimashma’o: in its simple meaning]. די הייליגע תורה האַלט נישט אַזוי, אמת? אין די תורה שטייט אַז מ׳דאַרף עסן מיט זאַלץ, ווייל ס׳איז נישט קיין כבוד [kavod: honor] צו מאַכן אַ המוציא [hamotzi: blessing over bread] און עסן אַ ברויט אָן זאַלץ, אמת?

אַלעמאָל קען מען זאָגן די תירוץ [teirutz: answer], איך ווייס נישט. איך ווייס נישט, ס׳איז אַן איזי תירוץ. איך מיין אַז ס׳איז דאָ אַן עכטע פּראָבלעם.

די שאלה איז, ווען דו זאָגסט אַז די גרויסע אידן זענען פּשוט׳ע אידן, חלילה וחס [chalilah vachas: God forbid], וואָס איז די ציל, אמת? איך קען נישט צילן פֿון די פּראָבלעם, אָדער וויאַזוי צילט מען? מ׳צילט נישט צו בכלל צו זאָגן בלית ברירה האָב איך אַ גוף וואָס האָט ליב עסן, אָדער צו זאָגן, ניין, ס׳איז דאָ אַ געוויסע תועלת [to’elet: benefit], ס׳איז דאָ אַ געוויסע וועג וויאַזוי צו זיין אַ מענטש, און דאָס אינקלודט ליב האָבן געוויסע זאַכן אין אַ גוטע וועג.

פֿאַרשטייט זיך, מ׳דאַרף וויסן וואָס און ווען. איך זאָג נישט אַלעס, און איך זאָג נישט אַז יעדע מאָל וואָס מ׳לייגט צו אַ שטיקל תורה צו די עסן ווערט עס בעסער. ס׳איז דאָ שטיקלעך תורה וואָס זענען בעסער און וואָס זענען ערגער, אָבער ס׳איז דאָ אַ געוויסע וועג. וואָס הייסט סעודת מצוה [seudat mitzvah: festive meal in honor of a commandment]?

אָקיי, אַפֿשר נישט.

דער בעל שם טוב׳ס משל פון עונג שבת און די פראבלעם פון גשמיות

דער בעל שם טוב׳ס משל פון בן המלך און די פויערן

מגיד שיעור:

אזוי ווי דער בעל שם טוב [Baal Shem Tov: founder of Hasidic Judaism], דער בעל שם טוב האט געזאגט, יא? דער בעל שם טוב׳ס תורה [Torah: teaching] למשל [for example], דאס גייט מיט דעם וועג, רייט? דער בעל שם טוב האט געזאגט אז למשל, שטייט אין תולדות [Toldos: a Hasidic text] אסאך מאל, אז פארוואס מאכט מען עונג שבת [oneg Shabbos: the pleasure/delight of the Sabbath]?

דו קענסט דעם משל [parable] אז ס׳איז געווען א פויער, נישט א פויער, סארי, א בן מלך [ben melech: prince, son of a king]. וויאזוי גייט דער משל? יא, א בן מלך איז געווען פארכאפט אין א פלאץ פון פויערן. איין טאג איז געקומען צו אים א בריוו פון זיין טאטע, עפעס א שמחה [simcha: joyous occasion], האט ער געוואלט זיך פרייען. אבער וויאזוי גייט זיך פרייען? די פויערן פארשטייען נישט וואס איז דער מלך [king], נישט וואס איז דער בריוו, נישט דער בן מלך.

האט ער זיי געקויפט אביסל משקה [mashke: alcoholic drink], און זיי האבן געטאנצן פאר די משקה, און ער האט געטאנצן מיט זיי פאר די בן מלך. ער זאגט, פארשטייט זיך, אזוי מאכט מען עונג שבת. די נשמה [neshama: soul] וויל זיך פרייען מיט׳ן אייבערשטן [the Almighty], דער גוף [body] פארשטייט נישט, גיבט מען אים אביסל משקה ער זאל מיטטאנצן.

קריטיק פון דעם משל: דער גוף אלס בלית ברירה

וואס איז דאס טייטש [meaning]? נישט ווי דו זאגסט. דו זאגסט בעצם [essentially] די גאנצע זאך בלית ברירה [without choice, of necessity], איך בין סטאק [stuck], איך בין נעבעך [unfortunately] סטאק, למעשה [in practice] איז דער גוף אין דזשעיל [jail], איך קען דאך נישט, בלית ברירה מוז איך אנקומען צו דעם גוף, ווייל איך קען נישט, איך קען טאקע נישט, איך קען נישט זיין פרייליך אן דעם גוף, מוז איך אים.

אבער ס׳איז נישטא קיין טוב [good], ס׳איז נישטא קיין גוטס אין דעם גוף אליין זיין פרייליך. נישט אז איינער אנדערש זאל קענען זאגן, ניין, מ׳דארף זיין פרייליך, נישט א גאנצע וואך, כל ימי החג מסופים [all the days of the festival are counted], שבת [Shabbos: the Sabbath].

קשיא: פארוואס האט דער אייבערשטער אריינגעגעבן א טעם אין עסן?

תלמיד [Student]:

פארוואס האט דער אייבערשטער אריינגעגעבן א טעם אין עסן?

מגיד שיעור:

אה, דאס איז א גוטע קשיא [question]. זייער גוט.

ר׳ בערל לעטשעווער׳ס שיטה

וועגן דעם, מיין זיידע ר׳ בערל לעטשעווער האט נישט געהאלטן אזוי. ער שרייבט טאקע די קשיא, און ער זאגט אז ס׳מוז זיין אז ס׳איז נישט ריכטיג. איך ווייס נישט, ווער פון אונז קען דעם בעל שם טוב, קען מען אלעס מפרש זיין [interpret], אבער ער גייט אן אנדערע וועג.

ער זאגט טאקע אז ממילא [consequently] איז גייט אים אריין ביי די ערשטע וועג. ער זאגט אז מ׳דארף יא, מ׳דארף טרעפן די ריכטיגע, מ׳דארף מכוון זיין [have intention] די ריכטיגע כוונות [intentions], וואטעווער ס׳איז. אבער ס׳איז דא א מעשה [deed, action] פון די עסן, אויב מיין תירוץ [answer] איז אז ס׳איז דא א גוטע מעשה פון די עסן, און דאס מאכט אלעס פארקערט. דער וואס איז מכוון כוונות אכילה [has intentions regarding eating] האט דאך א גאנצע מעשה פארוואס ער דארף עסן, און דאס איז די… ס׳איז דא א חילוק [difference] אז זיי עסן און אז זיי עסן דארט איז נישט אלץ די זעלבע זאך. ס׳איז עכט א מחלוקת [dispute] אבער.

דיסקוסיע: טעם, בהמות, און מענטשן

תלמיד:

וואס קען מען נישט זאגן אז דער אייבערשטער האט געמאכט א טעיסט [taste] ווייל נישט וועלן מענטשן נישט עסן? די מעשה פילט זיך פאר א רגע צו עסן.

מגיד שיעור:

קיען עסן נאך. זיי האבן נאך א טעם טאקע. עס איז נישט שטרוי. עס איז נישט שטרוי. עס איז נישט שטרוי.

ניין, די סטארי [story] איז דאך סך הכל [in total] אז די מענטשן… דאס ברענגסטו אריין דעם אייבערשטן. דאס האבן מיר גערעדט ביי די שיעור פון דאס. אויב מ׳ברענגט אריין דעם אייבערשטן, מאכסטו וואס ס׳איז מער קאמפליקירט. אויב דו האלטסט אז דער אייבערשטער האט נישט געקענט מאכן קיין… ער האט געמאכט שטרוי [straw], יא? זעסטו אז דו קענסט מאכן א מענטש דאס עסן שטרוי, לאז א מידע עסן. ס׳איז דא א ריזען פאר עס. פארוואס איז די ריזען? פארוואס איז די ריזען? פארוואס איז די ריזען?

תלמיד:

וואס דען?

מגיד שיעור:

איך מיין אז ס׳איז נישט זאל בעל ריזן [reasonable] אז דו האסט געגעבן… וואס האבן איר גערעדט וועגן דעם און ווען זיי האבן גערעדט וועגן דאס? איך מיין אז אריינברענגען דעם אייבערשטן איז נאט וועריג [not very]… איך מיין אז ס׳איז נאט וועריג העלפפול [helpful]. ס׳איז דא אזא זאך. ס׳איז דא אזא זאך. ס׳איז דא אזא זאך.

תלמיד:

ניין, די מיני עסן איז טאקע, מענטשן האבן געמאכט די מיני עסן. דער אייבערשטער האט נאר געמאכט איין מיני עסן, דער מענטשן האבן געמאכט אלע מיני עסן.

מגיד שיעור:

וויאזוי די מיני עסן האט שוין דער אייבערשטער געמאכט? א פאר, דריי, פיר, זען? ער קען, ער קען אויך רצח׳ענען [murder]. קען ער נישט קיין רצח׳ענען. שוואלס [swallows] האט ער טאקע געמאכט. וואס ער ווייסט, ער קען ער רצח׳ענען. פארוואס האט ער עס געמאכט? זאגט ער אז אמאל דארף מען רצח׳ענען.

ס׳איז נישט אזא גוטע ראיה [proof], דאך תאוות הרציחות [desire for murder], אז ס׳איז דאך מענטשן וואס האבן זייער ליב רציחות, וועגן דעם זאל מען רציחות. אפשר דארף מען צוקומען צו איינע מענטשן אמאל. זאג נישט, אבער…

וואס קענסטו זאגן פארוואס ס׳איז דא אזויפיל מיני טעמים געעסן? און ס׳איז דא אזא חלק וואס מ׳מאכט דא פאר… גיי טאקע מיט יענע אנדערע שיטה [approach]. וואס מ׳האט פריער געזאגט איז נישט אזוי שוין, ווייל סך הכל די אלע מיני טעמים, איז די מענטשן, די סטורי [story] וואס די מענטשן באציילן, אז די מענטשן האבן גענומען זייער שכל [intellect], און די טעיסט האט א כח [power] אויך, יא?

תלמיד:

ניין, דארט נישט. ניין, די קו [cow] פילט א חילוק צווישן שטרוי און אנדערע זאכן.

מגיד שיעור:

יא, האט יא, האט נאר נישט די… די… די… פאר א נארמאלע בהמה [animal] איז דא חילוקים [differences]. יא, אוודאי, ס׳איז דא treats, מ׳געבט אפילו treats פאר די בהמות ווען זיי טרעינען [train] זיי. ס׳איז נישט אנדערש. ס׳איז דא אזויפיל מיני טעמים אין עסן.

אנאליז: צוויי עקסטרעמע מענטשן אויפן גאס

מגיד שיעור:

לאמיר פארשטיין. די אלעזשי [allegory] איז דער רבי ברוין. איך פיל אז מ׳בויעט דאס… איך ווייס די שאלה איז א גרויסע שאלה, אבער די וועג ווי מ׳האט אויסגעבויעט די שאלה, די וועג ווי מ׳בויעט דאס… איך זע ווי מ׳בויעט אויס די שאלה, איך מיין… It’s trying to have a תירוץ by the way they’re bringing it, but they don’t know what the תירוץ איז.

סצענאריע 1: דער גורמע און דער שנארער

איך וויל אוועקשטעלן אפאר סענעריאס [scenarios]. לאמיר נעמען איין סענעריא, ס׳איז דא צוויי מענטשן אויפן גאס. איינער גייט, און ער… איך ווייס נישט וואס, ער עסט עפעס א fancy… ער עסט ממש, איך ווייס נישט, ער ווארט ס׳זאל זיין אונטער די זון, ער גיסט ארויף אביסל זאלץ, און ער עסט עס, און ער… וואס איז ער?

די אנדערע זייט דרייט זיך עפעס א שנארער [beggar], מענדל דער חזיר [pig], איך ווייס נישט, און ער עסט פון די גארבעדזש [garbage].

איך מיין אז כמעט יעדער איינער פארשטייט אז אפילו ס׳איז זייער די גרעסטע עקסטרימס [extremes], איך נישט פארשטיי. איך קען הערן אז ביידע פון דאס, די גרעסטע מחשבה [thought] מיט די גרעסטע נישט מחשבה, האט עפעס אן אינטענס [intense] ביסטיאליטי [bestiality], ווי מ׳רופט עס יעצט, בהמישע מענטשן. מ׳פארשטייט דאס, right?

סצענאריע 2: צוויי מענטשן ביי גארבעדזש

יעצט קומט די נעקסטע לעוועל [level] מענטש. ניין, דער ערשטער מענטש איז בעסער אדער ערגער? איך זע דא צוויי מענטשן, איינער… אין די זעלבע גארבעדזש, איינער שטייט און עסט פון די גארבעדזש אזוי אן מחשבה, און איינער עסט מיט הייב מחשבה.

Somehow אונז, אונז וואטשן די צוויי מענטשן, פארשטייען אז ביידע פון די מענטשן טוען עפעס וואס איז עפעס נישט אנושיות׳דיג [human-like]. זיי… עפעס איז דא… אפילו דער נוצט אסאך מחשבה און דער נוצט אסאך… איך פארשטיי אז אונז ברענגען עס ארויס א סתירה [contradiction], די גאנצע שמועס [conversation] דאס איז… צו ווייזן אז ס׳איז דא א סתירה.

דיסקוסיע: וואו ליגט די סתירה?

תלמיד:

דער מענטש וואס ער שטייט דארט, ער וואלט דארט באקן, ווייל ער האלט זיין גרעסטע הנאה [pleasure] צו שטיין נעבן א גארבעדזש קען. און די זון שיינט אראפ אויף זיין אייז קריעם דעמאלטס, און עפעס, און ער מוז ממש, ער האט נישט געגעסן די גאנצע וועג, און ווייטער עסן.

מגיד שיעור:

איך מיין, מ׳פארשטייט, איך מיין מ׳קען זען אז ס׳איז דא א שייכות [connection], אז ס׳איז נישט קיין סתירה. איך זאג, מ׳רעדט דא געגנט, און איך מיין מ׳זאל זיך אויסבויען לעוועלס צו זען ווי ווערט עס א סתירה. אונז נעמען עס, און אונז ווילן מאכן אזוי.

איין רגע, דער מענטש לייגט דאך צו אז די גאנצע מחשבה איז שלעכט, און דער מענטש האט נישט קיין שום מחשבה, ער דרייט זיך אין די גארבידזש אזוי ווי א סקאנק [skunk]. ביי די קוועסטשן [question], די מער אז ער איז בודדיג [bothered] אין סטירער [stirrer] איז ביי די אנדערע עקסטרים, רייט? דער מענטש וואס ער… איינער דרייט זיך אין סטירה.

תלמיד:

ניין, איך קען עס וועגן אין אנדערע וועגן, מען וועט ווערן ס׳איז נאך נוגע [relevant], איך האב געהאט א פלאדיגמער [paradigm] פון די וואך. דער מענטש וואס ער… האט נישט גארנישט מיט די עסן נאר די בהמות׳דיגע פארט, נאר דאס אז ער דארשט און ער וויל אריינגיסן ווייסער אויף זייט.

מגיד שיעור:

יא, ער רעדט דאך וועגן דער מענטש וואס עסט דארט מיט די גארבעדזש, ער האט גארנישט מיט די עסן דארט. ער כאפט גארבעדזש, ער טריי דארש. ער כאפט עסן. יענץ איז כובד [heavy], איך ווייס נישט וואס עס איז. ס׳איז נישט תרוות אכילה [eating culture]. איי דין נאו וואט עס איז. ס׳איז יא, ס׳איז עפעס א… ס׳איז עפעס א פאני [funny] זאך, יא.

תלמיד:

אקעי, וואס דאס האט מער מיט די געים [game].

מגיד שיעור:

נו, און דעם מענטש וואס ער… דו ברענגסט די סתירה… פון וואו איך שטיי, ווען איך ווארט שטייט צו מיין מענטשן אויף אין גאס, פון וואו איך שטיי, דאס מיינט זיך מיין, ווי איך רופסט זיך, איך בין מיין מיטגיין. ס׳איז עפעס צו פיל. ס׳איז עפעס צו פיל.

דער פרינציפ: אוועקגיין פון בעיס לעוועל איז נישט אויטאמאטיש בעסער

די וואן טינג [one thing], די וואן טינג דער אייבערשטער פאר סאל די טינג איז, אז ס׳איז נישט אמת אז די מענטשלעך… ס׳איז נישט אמת אז די… ס׳איז נישט אמת. אין אנדערע ווערטער, מ׳דארף… איך טינג די טעקניקל [technical] וועגן דארף זיין אז ס׳איז נישט אמת אז די אוועקגיין פון די בעיס לעוועל מאכט עס בעסער. דאס איז נאר אינטיירעלי [entirely] טרו [true].

וואט איז טרו איז אז די בעסערע און ערגער פאר די מאסט פארט ליגט אין אן אנדערע לעוועל, אבער דארט איז אויך דא בעסערע און ערגער, און די ערגער איז טאקע מער בהמיש. וואס מיינט איך? דו ווייסט וואס איך מיין?

פארבינדונג צו שבת און דינסטאג

איך קען עס זאגן, למשל, איינער וואס עסט שוין דינסטאג, איך האלט אז עס א בהמה. אבער דינסטאג… סארי, איך וויל פרעגן.

תלמיד:

ניין, דו פארשטייסט נישט אז איך מיין אז ס׳איז איבערלעבן פון שבת, איך ווייס נישט.

מגיד שיעור:

מ׳איז מגשם [make physical] די צוויי מענטשן. פארוואס? ס׳קומט שבת, נישט קיין זאך וואס מ׳עסט. איך מיין די פרייב האבן, איך פרעג, איך מיין די מ׳איז מגשם דא צוויי זאכן מיט די חרפי הלני פון חישי משוש [unclear reference].

אנאלאגיע צו קאראדזש און פחד

איך שטיי, איך זע אז ס׳איז דא צוויי מענטשן, איינער איז מורא׳דיג פיינעסט פון זיין עסן, און איינער עסט פרעסט זיין. איך גיי דריי מיך נאמען אויף א גאס איין זייט, איינער איז א זייער סקערי [scary] מענטש, ער זיצט עפעסט. א מורא׳דיגע צו קראסן [cross] די סטריע [street], און א צווייטער לויפט דורך מיט א מורא׳דיגע קארביטש [whip], און ער איז א צוויי צו חיות [animals].

און איך פארשטיי אויך אז דארט איז א ממוצע [middle ground] צווישן צוויי מדות [character traits] וואס האט א שייכות. די צוויי מדות און א שייכות האט, ווייל אונז האבן מיר געמאכט א שיעור יעצט א פאר וואכן פון חוש המישוש [sense of touch].

די שאלה פון שייכות

אבער איך פרעג, וואס באמת האט א שייכות די צוויי צו זאגן אז… אקעי, די חוש המשפעס [sense of touch] איז אן עקספרעשן [expression] פון איך אלס מענטש דא. אזוי ווי איך גיי רעדן וועגן א פארקערטע זאך פון קארעדזש [courage] און פעיר [fear], איז די צוויי עקסטרימס איז… דאס זענען נאר two extremes, באט דאס זענען two different things, right?

But this is not two extreme, but it’s also two different things. But this is not extreme, but this is how to get it. But the thoughts of the mitzion, it’s also two different things. ס׳איז דא סייער אסאך וועגן צו זיין ראנג [wrong], זייער אסאך וועגן. איין וועג איז צו זיין א גערער [glutton]. א צווייטע וועג איז צו זיין אן אווער-מעשה מענטש [overly refined person].

די ריכטיגע וועג איז, קענסט עס רופן עפעס אינצווישן, I guess, you could say something like that, אר ערלפט אינצווישן איז נאט א קרעקט [correct] ווארט, but… סאו, די… It’s true like what you’re saying, the דרך המצוות [path of the commandments] האלס, to the extent that not always getting away from one person…

דער קאָנפליקט צווישן צוויי מהלכים אין עסן: סדר קעגן טפל

דער יסוד: צוויי וועגן צו זיין פאַלש

Instructor:

לאמיר זאגן אזוי, ס׳איז דא צוויי וועגן צו זיין wrong, ס׳איז דא צוויי וועגן. איין וועג איז צו זיין א גרגרן [a glutton], א צווייטע וועג איז צו זיין אן over מעשה מענטש. די ריכטיגע וועג איז, דו קענסט עס רופן עפעס אינצווישן, I guess, you could say something like that. אדער אפשר אינצווישן איז נישט די correct ווארט, אבער לאמיר עס זאגן למשל, right?

So, it’s true like what you’re saying, אז די דרך הממוצע [the middle path] האלט to the extent אז not always getting away from one problem leads you to the solution. אלעמאל דארף מען נאך אלץ נוצן שכל, אוועקלויפן פון די פראבלעם. די פארקערטע פון טיפשות איז נישט שכל, די פארקערטע פון טיפשות איז געווענליך אויך טיפשות. So, like being the least, but it’s still true that both of these things are true. That’s what I think there’s something like this, both of these things are true, אז צו זיין אזוי ווי אן אריה, א בהמה וואס דורס ואוכל [tears and eats] איז נישט גוט, and also to be someone וואס אינמיטן תשעה טראכט ער פון די סיום [who in the middle of the ninth course is thinking about the dessert] איז נישט גוט, דו כאפסט?

That doesn’t mean… ס׳איז דא א certain goodness וואס באלאנגט צו נישט זיין א פרעסער, און ס׳איז דא אן אנדערע goodness וואס באלאנגט צו נישט זיין צו א גרויסע פארטין מיט די שכל דערצו. אבער it’s still true אז דא איז still א מחלוקת, ס׳איז דא א מחלוקת צו ס׳איז דא שייך צו זיין any שכל אדער any love אין דעם, you understand?

די ראדיקאלע שיטה: עסן אליינס איז דאס פראבלעם

Instructor:

This is not gonna be solved by your problem. ס׳איז דא א מחלוקת if someone says, like, being in a… אן example, maybe this is not די איינציגסטע וועג צו זאגן, being in a body איז אן accident, און loving things of the body איז אן accident from the perspective of the intellect, and therefore, there is no amount of food that’s good, no amount of loving pleasure that’s good. די איינציגסטע amount וואס איז גוט איז ווען מ׳טוט עס, אזוי ווי דער תניא זאגט, בהכרח [by necessity], בעל כרחו [against one’s will]. בעל כרחו איז ווי גוט, ער זאגט, קילוח השד [nursing from a demon]. קילוח השד, דאס איז די איינציגסטע תירוץ [answer].

דאס איז נישט קילוח השד situation, right? דאס איז נישט די קילוח השד מהלך [approach]. די צוויי אנדערע מהלכים, איך וועל ארויסברענגען.

Student:

וואס? אויב ס׳איז דא א… ניין, ביי די סעודה פון דבר תורה [a meal accompanying Torah study], אפשר האלט מען ליב ווי די דבר תורה, נישט די סעודה.

Instructor:

זייער גוט, דאס שטימט מיט די… זייער גוט. וואלט איך געוואלט זאגן, אויב איינער איז אינגאנצן אין די קליפת השור מהלך [the approach of the “shell of the ox” – extreme asceticism], וועט ער זאגן ניין, ווייל די פראבלעם איז די עסן אליינס, די פראבלעם איז נישט די ראנג עסן. די רגע וואס מ׳זאגט די פראבלעם איז די ראנג ליב האבן די עסן, דעמאלטס ביסטו גערעכט, דעמאלטס, that’s not a problem, איך בין מסכים. If you say that, then ס׳קען זיין ראנג אין אסאך וועגן, ס׳קען זיין ראנג אין צופיל, ס׳קען זיין ראנג אין צו ווייניג, ス’קען זיין ראנג אין צוקרומט, קרוקעד [crooked], אלע מיני וועגן קען זיין ראנג.

אבער אויב די ראנגנעסס באשטייט פון די עסן אליינס, און דאס איז לכאורה [apparently] וואס קומט ארויס פון די סברא [reasoning] וואס איז ווערט דא געברענגט, וואס איז מסביר נישט די ראנגנעסס, let’s just be clear, דאס וואס איז ווערט געברענגט איז מסביר די ראנגנעסס, ס׳איז ווערט געברענגט מסביר צו זיין פארוואס דער וואס איז ראנג אין דעם איז ערגער ווי איינער וואס איז ראנג אין אנדערע זאכן. אבער אויב מ׳נעמט עס אביסל ווייטער די סברא און מ׳זאגט אז ס׳איז דא א ראנגנעסס אין ליב האבן עסן אליינס, דעמאלטס any amount of it should be wrong. It’s like an extreme, but like, we’ll get into a different problem if this is called being extreme, אבער ס׳איז אן עקסטרעם לגבי דעם.

דער חניוק-פראבלעם: עסן ווי א בהמה

Instructor:

אבער ס׳איז עקסטרעם אין די סענס אז דו זאגסט אז דו ביסט בכלל נישט געבוירן געווארן פאר עסן, דו ביסט געבוירן געווארן פאר טראכטן. איז בכלל עסן איז בכלל איבער די עבר [transgression], און וואס איז בהכרח, ולית ברירה [there is no choice], כדי צו טראכטן דארף מען עסן, האט מען עסן.

און now, there could be another question, now, לאמיר זאגן איינער גייט אויף יענעם מהלך, ולית ברירה דארף מען עסן, יעצט, זאל ער זיין א פרעסער אדער נישט? Someone could say, might as well be a פרעסער, אדער might as well eat אזויווי דער דורס ואוכל מענטש, ווייל ס׳גייט שנעלער. און דא קען מען, it’s not clear, anyone really believes that, you see? This is where the question…

Student:

ניין, אבער איך פרעג דיר, זאל יענער וואס האלט אז ער עסט נאר כדי צו קענען לעבן, כדי צו קענען לערנען, זאל ער גיין זיין אן אוכל בשוק [one who eats in the marketplace], אזוי ווי די אומרים די גמרא [as the Gemara says], ער קען נישט, right?

Instructor:

דו מיינסט אז ער עסט כדי צו לעבן אזוי, and it’s not clear that we think that it’s good.

Student:

וואס? ער גייט אנטאן א פאריגאטש אויך?

Instructor:

יא, אזויווי דיאגענעס דער ציניק [Diogenes the Cynic], ער האט געוואוינט אין א קוואל [barrel], ער האט געגעסן וואס ער האט געפונען.

זאלן מיר גיין מיט דעם? זאלן מיר גיין מיט די people that we think of as exemplars that do things like that? ס׳איז דאך א חניוק [cynic], ניין? בעצם די איידיע פון זיין א חניוק, right? ער איז נישט גורס מענטשליכקייט אין געוויסע וועגן, ער עסט נישט קיין גאפל [fork], ווייל א גאפל האט מיט א… א קו [cow] עסט אויך אן א גאפל, ער איז בטור קו [in the category of a cow], right? ער איז נישט גורס די קו׳שאפט שבו [the cow-ness within him], ער טוט עס נאר ולית ברירה, ער עסט און עסט ער ווי א קו. א קו עסט אן א גאפל, ער עסט אויך אן א גאפל. ס׳איז דא אזא קאנצעפט, ניין? און דאס איז דאס וואס דו זאגסט, עס ווי א מענטש. וואס הייסט עס ווי א מענטש? עס ווי א מענטש איז ערגער ווי עסן ווי א קו. איך וויל עסן ווי א קו.

Student:

ער איז געווען א חניוק, די זעלבע זאך. דער חניוק האט די זעלבע פילאסאפיע. איך בין נישט געהאריסט די גאנצע זאך פון עסן. מ׳מוז עסן. וועגן דעם, א גאפל לעפל וואס קאסט דיר געלט, די געלט קען איך קויפן א חברותא [study partner], די געלט קען איך קויפן א ספר, די געלט קען איך קויפן אן אנדערע זאך וואס איך דארף ארבעטן. Whatever, איך בין נישט גענוג געווען אין די מהלך האמת.

Instructor:

There is really people that think that. You see, there’s still a conflict. איז, if you hold Aristotle, you could solve the conflict. Or maybe there’s a way of saying it.

צוויי וועגן צו פארשטיין די חסידישע מהלך

די ערשטע וועג: סדר און טישמאנירן

Instructor:

אמת, אז מ׳דארף עסן בלית ברירה, אבער ווען דו עסט מיט א טישטוך [tablecloth] ווייזט מען אז דו קעירסט ווייניגער. I actually don’t know how that works. די חסידישע אידן וואס זיי… I don’t think they… maybe זיי זענען טאקע only in the חיות השעה [living in the moment]. און אפשר איז עס… און דו טראכטסט אז דו מיינסט אז איך קעיר צופיל, און איך קעיר ווייניגער, פארדעם נעם איך די ערשטע און איך גיי ווייטער. איך לייג נישט קיין זאלץ. נו, דאס איז מיין example וואס מיר רעדן. איז דא אזא שיטה? איז דא אזא שיטה? זיכער איז דא, יא. איז די question איז דאס א גוטע שיטה?

Student:

ס׳איז מער א סיגוף [self-affliction] פון מיר.

Instructor:

סיגוף איז טאקע too much. When you’re saying that you’re caring about your body too much. וואס קעירסטו? עס יא, עס נישט, און פאר ווייטער.

Student:

דו האסט פריער פארציילט די זאך, דו האסט גערעדט פון א סעודת מצוה [a festive meal for a mitzvah]. דו האסט איינגעפרעגט פון א סעודת מצוה, ס׳איז נישט די מצוה שבו. עפעס זאגט מען, און מ׳פארשטייט אז די מצוה איז מ׳קומט זיך צוזאם, אפשר איז דא קומט מען זיך צוזאם זינגען א ניגון [melody], אדער נישט זינגען צוזאם. מ׳פארשטייט אז עפעס די סעודה אליינס… ווייל מ׳האט אינטערעסירט ווייל מענטשן האבן גופים וואס האבן ליב צו עסן סעודות.

Instructor:

ניין, ניין, ניין, איך פארשטיי, אבער איך זאג, ס׳איז נישט די זעלבע זאך ווי צו זאגן עס מיט א טישטוך. ס׳זעט אויס אז ס׳איז עפעס מער.

מעשה פון ר׳ שמואל׳ע פעלד: טשאלנט פרייטאג צונאכטס

Instructor:

איך זאג דיר פון מיין עלטער זיידע, ר׳ שמואל׳ע פעלד, ער פלעגט זאגן, א חסידישער, איינער וואס עסט טשאלנט [cholent – traditional Sabbath stew] פרייטאג צונאכטס איז א פרעסער. ס׳איז דא אפאר אידן וואס עסן טשאלנט, ס׳איז א חסידישע חברה, דאס איז וואס זיי האבן געזאגט. Right?

But there’s two ways of explaining that. אז איינער וואס איז talking about a dish, it’s based on the same theory, it’s just a different idea of what within that is good. Just be clear, ס׳איז דא צוויי וועגן צו זאגן די חסידישע חבירה טובה [good fellowship]. איינער קען זאגן… ס׳איז דא צוויי וועגן וואס צו מסביר זיין יענע חסידישע דור. דזשאוק [joke], ס׳מיינט אביסל סיניקל, אבער ס׳איז נאך אביסל אמת אויכעט.

סאו, ס׳איז דא צוויי וועגן צו מסביר זיין. איין וועג צו מסביר זיין איז די אריסטא [Aristotelian] וועג צו זאגן אז ס׳איז דא א סדר [order], אזוי ווי די גמרא, איך מיין, אין צדת ברכה [Tractate Berachot] שטייט קיינמאל נישט צו עסן ווייניגער. ס׳איז דא א סדר פון די מחלוקת׳ן [disputes] וויאזוי פונקט א סדר פון די סדר פון די חסידים, אזא משום נקיות [because of cleanliness], ווייל שמאי און בית הלל [Shammai and Beit Hillel] האבן זיך געדינגען וואס איז די קארעקט טעיבל מענערס [table manners].

סאו, ס׳איז דא א סדר, א א מענטש עסט נישט ווי א חיה [animal], ער וואשט זיך אויס די נטילת ידים [ritual handwashing] וואס איז נישט די מיתים קדושים [?], ער וואשט זיך די הענט, און אזוי ווייטער. און דען יו זעי, איינער וואס עסט טשאלנט, דאס איז נישט די סדר וויאזוי מ׳עסט. טשאלנט, ס׳איז דא א סדר, שבת קומט אינדערפרי.

Student:

אה, א סתם שקול חבורה [just a regular gathering], מ׳דארף עפעס עסן, א חבורה קומט דאך מיט דעם, מ׳קען דאך נישט זיצן…

Instructor:

אין בעלזער [in Belz] האבן געזאגט אז מ׳קען זיצן מיט א קאווע [coffee]. ס׳איז נאט רעדי טשול [?], מ׳דארף יא אלע חיים, אמת? וואס איז די בעלזער זיצן מער נישט? בקיצור, אז א מענטש זאלן עסן, פעלט עס אויס. אקעי, נאו פראבלעם.

דער אריסטאטעלישער מהלך: עסן אלס א גוטע זאך

Instructor:

סאו, נישט ווייל ס׳ווערט א טפל [secondary], סאו ווייל ס׳ווערט א גוטע זאך. ס׳איז דא א הלכות גוטע אכילה [laws of proper eating]. גוטע אכילה זעט אויס מיט טישטוך, מ׳טוט אן א גארטל [ritual belt], מיט אויס די גארטל, מיט די היט [hat], מיט די היט, וואטעווער ס׳איז.

נאכדעם איז דא אן אנדערע שיטה וואס זאגט, ניין, עסן איז א שמוציגע זאך. אויב מ׳דארף זיך צוזאמקומען, ווערט עסן א טפל. גראדע ווייל דער צורך הגוף [bodily need], אדער אפילו אביסל מער פון דעם, באט די דיפערענץ פון די פרעסער איז… אין די חסידישע איד, ביי אים די עסן איז געווארן א טפל. ס׳איז שוין א טפל, ס׳איז א חסידישע ספעס [gathering], ס׳איז נישט קיין סעודה, מ׳איז נישט געגאנגען צום רעסטאראנט.

וואס איז די חילוק [difference] פון גיין אין רעסטאראנט לכבוד יום טוב [in honor of a holiday] און מאכן א גרויסע סעודה אינדערהיים? דאס איז דאך די גאנצע חילוק. רעסטאראנט איז א מקום אכילה [place of eating]. דער חסידישע איד גייט נישט פון רעסטאראנט, ער ברענגט די רעסטאראנט צו דיר אינדערהיים, אבער דעמאלטס די רעסטאראנט קומט צו אים. וואס איז די חילוק?

Student:

אבער פארוואס קענסטו מיר נישט זאגן אז עסן איז א פראבלעם?

Instructor:

ביי די וועי, שיריים [leftovers] טאר מען נישט עסן. ס׳שטייט “הצנועין מושכין את ידיהם” [the modest ones withdraw their hands]. מ׳טאר נישט כאפן זיכער. הצנועין מושכין את ידיהם.

צניעות און שיריים

Instructor:

איך האב פארגעסן, איך האב געהאלטן א גאנצע שיעור וועגן דעם. א נאר א פארט פון א פריערדיגע שיעור וואס מ׳האט געזוכט א ווארט וויאזוי מ׳רופט איינער וואס איז אפגעהיטן, וואס מ׳רופט א “סופרון” [σώφρων – sophron, the temperate/moderate person] אין יווניש. סאו, לכאורה אין חז״ל [Chazal – the Sages] די ווארט איז “צנוע” [modest]. אזוי ווי ס׳שטייט “הצנועין מושכין את ידיהם”, האט רבי עקיבא געזאגט “צנוע עלי” [be modest upon me], צנוע איז א מדה טובה [good character trait]. צניעות מיינט דער איינגעהאלטענער מענטש, א צנוע.

און ס׳שטייט ביי די חלוקה פון די לחם הפנים [distribution of the showbread], “הצנועין מושכין את ידיהם”. צנוע מיינט די וואס זענען נישט געווען קיין פרעסערס. סאו פון דעם לערנט מען, איך האב געזען אז דער וויזשניצער רבי [the Vizhnitzer Rebbe] האט געהאלטן אזוי ווי מיר. איך האב געפלעגט זאגן פאר א מענטש וואס כאפט שיריים, ס׳שטייט דאך “הצנועין מושכין את ידיהם”.

דער אומגעלייזטער קאנפליקט

Student:

פארוואס קענסטו מיר נישט זאגן אז עסן איז א פראבלעם, אבער אמאל איז עסן גוט ביי א סעודת מצוה? פארוואס דארף מען האבן א פראבלעם מיט די ווארט “פראבלעם”?

Instructor:

פארוואס? ס׳איז גרעסער די כתוב [the verse]? אקעי, אויב ס׳איז גרעסער די כתוב, דען ווי סאלוו עווערטינג [solve everything], ווייל ווען ס׳קומט פאר א גוטע purpose, א מענטש וואס גייט זאגן יעצט איבער תורה… אקעי, סאו ס׳ווערט א טפל ווייטער. ס׳איז נישט גוט פאר זיך אליין, ס׳איז גוט פאר א טפל. סאו ס׳איז נישט גוט.

Student:

אז מ׳קען עס זאגן, מ׳קען עס זאגן. וואס דען?

Instructor:

יו אר גאוינג מיט די אנדערע שיטות. דו גייסט ווייטער נאכלויפן אז ס׳איז נישט גוט בעצם. און נישט נאר דעם, נאר יענע שיטה וואלט געווען בעסער צו פרעסן… צו זאגן תורה אן קיין עסן. נאר בכלל, פארוואס דארף מען געבן עסן? ווייל היינט איז דא א שיעור אן עסן, זעסט? מ׳קען נאך. זעסט, פארוואס געבט מען עסן ביי די שיעור? ווייל דער עולם [the crowd] איז שוואך.

אויב דער עולם וואלט געווען עכטע פרומע, חניוקעס [cynics], וואלט מען געגעבן אין פראנט פון… מ׳דארף דאך עסן אין ישיבות, וואלט מען געגעבן אין פראנט פון זיי א גרויסן טאפ פון איר [soup], און זיי וואלטן אריינגעגאנגען אין שיעור. דאס וואלט געווען די איידיעל לויט דיר, רייט? באט דאס איז דאך נישט… איך מיין, אגעין, סאם פיפל העוו דעט איידיעל [some people have that ideal], באט ס׳איז פאני [funny]. איך מיין אז ס׳איז עקלדיג [disgusting], סאו…

Student:

עקלדיג, ווייל דו ביסט א בעל בת׳ישער איד [a refined Jew]. ס׳פאסט דיר נישט.

Instructor:

אזוי ווי דער קאצקער [the Kotzker Rebbe] זאגט, מ׳זאגט אז דער קאצקער זאגט…

שלוס-באַמערקונג: די צענטראַלע פֿראַגע

רעדנער:

וואָס גייט דיר אָן? It’s exactly this question.