מחלוקת אגרת הקודש והרמב״ם אם חוש המישוש חרפה | שמונה פרקים פרק ד׳ | תמלול וסיכום

סיכום השיעור 📋

סיכום פון דער פילאסאפישער שיעור: “חוש המישוש חרפה” – וואס מיינט עס באמת?

—

א. אריינפיר: דער שטריט וועגן “חוש המישוש חרפה”

1. דער אפאנענט׳ס טענה

געוויסע פילאסאפן האבן געהאלטן אז די וועלט איז נישט באוואוסטזיניג באשאפן געווארן פון גאט (ווי א צל פון אן אור), און דעריבער קען מען זאגן אז טיילן פון דעם מענטשלעכן גוף – בפרט חוש המישוש (דער זין פון טאסטן/גשמיות׳דיגע הנאה) – זענען א חרפה. אבער – וויבאלד מיר גלויבן אז דער אייבערשטער האט אלעס באוואוסט באשאפן, איז עס אפיקורסות צו זאגן אז עפעס וואס ער האט געמאכט איז שלעכט. אלעס איז גוט – דאס איז דער פרעמיס.

2. די ריכטיגע שיטה: זיווג אויפ׳ן ריכטיגן אופן

ווען א מענטש טוט זיווג אויפ׳ן ריכטיגן אופן, איז עס נישט נאר נישט קיין חרפה – עס איז א דבר נעלה, א דבר קדוש, א זכר פון סודות נשגבות. אין סוף פון דעם חיבור ווערט עס פארבונדן מיט קבלה. דאס איז די השקפה של בית יוסף (ר׳ יוסף קארו), וואס אין סוף פון זיין חיבור ברענגט ער א סוד פון קבלה, אבער גיט נישט א פולע הסברה פארוואס.

3. וויכטיגע קלארשטעלונג: ווער האט געזאגט “חוש המישוש חרפה”?

דער אפאנענט וואס מ׳דינגט זיך אויף – דער וואס זאגט חוש המישוש איז א חרפה אין א נעגאטיוון זין – איז נישט דער רמב״ם און נישט אריסטו. כאטש די ווערטער קלינגען ענלעך, מיינט עס נישט וואס דער אפאנענט מיינט. אריסטו און דער רמב״ם האבן געזאגט ענלעכע ווערטער, אבער מיט אן אנדער כוונה. חוש המישוש מיינט אכילה וזיווג (עסן און זיווג), נישט לשון הרע אדער אנדערע תאוות. אבער ווען אריסטו/רמב״ם זאגן “חרפה”, מיינען זיי נישט אז גאט האט געמאכט א טעות.

—

ב. אריסטו׳ס שיטה: די מדה פון “סאפראנא” (σωφροσύνη / Temperance / זהירות)

1. דער באזיס: וואס איז א “גוטער מענטש”?

אריסטו האט דורכגעגאנגען דעם נושא פון מדות טובות און ווי מען דעפינירט א “גוטן מענטש.” אויף גריכיש הייסט די מדה “סאפראנא” (σωφροσύνη) – “זהירות” אדער טעמפעראנס – א באזישע מדה פון זעלבסט-קאנטראל.

[זייט-דיגרעסיע: ווי רופט מען דאס אויף אידיש/העברעיש?]

פארשידענע ווערטער ווערן דיסקוטירט: צדיק, חכם, נדיב, ירא שמים, ירא חטא, אנגעטאן, איינגעהאלטן, פרוש – קיין איין ווארט פאסט נישט פונקטליך. “צדיק” אויף אידיש מיינט אפט פרישות (נישט justice ווי דער אריגינעלער מיין), און דאס ווארט איז “א ביסל misused.”

2. אומבאצאמטקייט אין תאוות – די נידריגסטע זאך

ביי אלע מענטשן (אידן און גוים) איז אומבאצאמטקייט אין תאוות (בפרט עריות) די נידריגסטע, ערגסטע זאך וואס מען קען זאגן אויף א מענטש:

– א “נידריגער מענטש” מיינט געווענטלעך איינער וואס איז צו שטארק עוסק אין תאוות ניאוף.

– דער רמב״ן רופט אזא מענטש “נבל ברשות התורה” – א בעל תאוה איז דאס נידריגסטע.

– דער זוהר זאגט אז חטא עריות איז דער איינציגער חטא וואס האט נישט קיין תשובה – דאס ווייזט אז עס איז די ערגסטע זאך.

– משלי זאגט: “אִישׁ אֲשֶׁר אֵין מַעְצָר לְרוּחוֹ כְּעִיר פְּרוּצָה אֵין חוֹמָה” – א מענטש אן זעלבסט-קאנטראל איז ווי א שטאט אן א מויער.

[זייט-דיגרעסיע: פארגלייך מיט א גנב]

א גנב איז שלעכט, אבער ער איז נאך “א שטיקל מענטש” – צו גנב׳ענען דארף מען שכל. אבער א נידריגער בעל-תאוה איז ערגער – מען שעמט זיך מיט אים מער ווי מיט א גנב. ער איז דער וואס מען וויל זיך נישט משדך זיין מיט אים, דער וואס ברענגט די גרעסטע בושה אין דער משפחה.

—

ג. מעטאדאלאגישער יסוד: “אמרי אינשי” אלס בסיס פון מוסר-פארשונג

אריסטו בויט זיין מוסר-לערע אויף “אמרי אינשי” – דאס וואס מענטשן זאגן, די אינטואיציעס פון דער וועלט. דאס איז דער אנהייב-פונקט: מ׳נעמט וואס דער עולם האלט, און דערנאך איז מען מדייק, מ׳קלארט אויס דעם טעם, דעם “ווייַ” און “וויאזוי.” פאר א מענטש וואס האט נישט קיין תורה (געבוירן אין א דזשאנגל), איז “אמרי אינשי” דער בסיס׳דיגסטער צוגאנג צו מוסר. דער שטריך פון יעדן פרק אין אריסטו: מ׳הייבט אן פון א מוסכם׳ע אינטואיציע, אדער מ׳קומט צו מסביר זיין פארוואס אלע מענטשן טראכטן אזוי.

—

ד. צמצום: פון וועלכע תענוגים רעדט מען?

שריט א: נישט תענוגי הנפש

ווען מ׳רעדט פון זהירות/פרישות (temperance), רעדט מען נישט פון:

– תענוג פון חכמה

– תענוג פון כבוד – א כבוד-שמעקער איז נישט א “גראבער יונג”, ער האט אן אנדער פראבלעם

– גאווה / שמועסעריי / בראגעריי – אויך נישט. מ׳זאגט נישט אויף אזעלכע אז זיי זענען “בעלי תאוה” אין דעם טיפן זין

שריט ב: נאר תענוגי הגוף – אבער נישט אלע

אפילו צווישן תענוגי הגוף דארף מען מצמצם זיין:

– נישט ראיה (שיינע סצענעריע, בילדער, הייקינג)

– נישט גוף-אויסארבעטונג (דזשים)

– נישט שווימען, באדן, סאונע, שוויצבאד

> [זייט-דיגרעסיע: “גאר פיינע חסידישע אידן גייען אין שוויץ, און מ׳זאגט נישט אז זיי האבן די מידה.”]

מ׳רעדט נאר פון ספעציפישע גוף-תענוגים – בעיקר עסן און תשמיש (חוש המישוש).

—

ה. אוניווערסאלע הסכמה – א פאקט, נישט א דעה

יעדער קולטור, יעדער געזעלשאפט איז מסכים אז נישט-קאנטראלירט זיין אין דעם נושא איז ערגער ווי אין יעדן אנדערן נושא. אפילו די מערסט ליבעראלע מענטשן – זיי זאגן ס׳איז א נושא פון “קאנסענט”, אבער אויך זיי האלטן אז איינער וואס קען זיך נישט איינהאלטן איז פראבלעמאטיש.

> [זייט-דיגרעסיע / פאלעמישע באמערקונג]: “סעקס-פאזיטיוו” מענטשן זענען באופן כללי נישט אקיוראט – זיי דינגען זיך וועגן פרטים (וואס איז ערלויבט, וואס נישט), אבער נישט וועגן דעם עיקר אז אומקאנטראלירטקייט אין דעם איז שלעכט.

> [זייט-דיגרעסיע]: א קורצער אויסטויש מיט א תלמיד וועגן “מיין רבי זאגט נישט אזוי” – ווערט אפגעשטעלט מיט: “דו בליימסט דיין רבי פאר זאכן וואס איז דיין שולד.”

פארגלייך מיט כעס:

– איינער וואס האט זיך אויפגערעגט און יענעם געהרג׳עט – מ׳קען אים דזשאסטיפייען, ער קומט זיך פארענטפערן.

– איינער וואס האט זיך נישט געקענט איינהאלטן אין תאוות – מ׳קען אים נישט דזשאסטיפייען. דאס איז וואס ברענגט אז חברים ווילן נישט קומען אין בית-המדרש, א ברודער שעמט זיך.

—

ו. אריסטו׳ס הסבר: פארוואס איז דאס די ערגסטע?

1. דער שליסל-ארגומענט: מענטש vs. בהמה

דער לאגישער גאנג:

1. א מענטש האט פארשידענע סארטן הנאות, נטיות, מידות.

2. בהמות האבן אויך פארשידענע סארטן הנאות, נטיות, מידות.

3. דער עיקר פון מענטש-זיין איז צו זיין א מענטש – זיך אויסצושיידן פון בהמה.

4. תענוגי חוש המישוש (עסן, שלאפן, תשמיש) האט א מענטש באשר הוא בהמה, נישט באשר הוא מענטש.

5. דערפאר, ווער עס איז צו פארטון אין דעם – ווערט אנגעקוקט אלס דער נידריגסטער מענטש, ווייל ער באנעמט זיך ווי א בהמה, נישט ווי א מענטש.

דאס איז אריסטו׳ס הסבר פארוואס מענטשן האלטן אינטעמפעראנס פאר דער שלעכטסטער מידה רעה.

2. וואס הייסט “מענטש”?

“מה יעשה אדם בעולם הזה ויהיה אדם?” – וואס מיינט עס צו זיין א מענטש? אידן זאגן: “אתם קרויים אדם” – נאר אידן הייסן “אדם.” אין אידיש: “א מענטש” = א גוטער, שיינער מענטש. אבער: “אתם קרויים אדם” זאגט נאר אז מ׳דארף זיין אזא מענטש – ס׳איז נאך נישט מברר געווארן וואס דאס אינהאלטלעך מיינט. דער עיקר פרינציפ: וואס מער א זאך איז ספעציעל מענטשלעך, איז זי מער מענטשלעך; וואס ווייניגער ספעציעל – ווייניגער מענטשלעך.

—

ז. וויכטיגע באגרענעצונג #1: נישט קעגן תענוג אליין

דער רמב״ם (און אריסטו) זאגט נישט אז א מענטש זאל זיך שעמען מיט׳ן האבן ליב תענוגי הגוף אויף דער ריכטיגער מאס. דער פרק רעדט נישט קעגן תענוגי הגוף בכלל – ער רעדט נאר קעגן מידות רעות (קיצוניות) וואס שטאמען פון דעם. דער גאנצער פרק גייט ארום קיצוניות, נישט ארום א פאדערונג פון גענצלעכער פרישות.

—

ח. וויכטיגע באגרענעצונג #2: דער אידעאלער מענטש האט יא א גוף

א) דער פאלשער שלוס וואס מ׳קען ציען

אויב נאר שכל-תענוגים זענען מענטשלעך, קען מען לאגיש ווייטער גיין און זאגן: א שלימות׳דיגער מענטש וואלט בכלל נישט געדארפט ליב האבן גוף-תענוגים. דאס איז אבער פאלש – “very dumb” – ווייל א חלק פון זיין א מענטש איז צו זיין א בהמה. דער מענטש איז א גוף און נפש צוזאמען. א בהמה צו זיין א בהמה איז נישט קיין עוולה. א מענטש איז א “הייליגע בהמה.”

ב) דער רמב״ם אין שמונה פרקים קעגן אסקעטיזם

דער רמב״ם זאגט אויסדריקלעך אז מענטשן וואס גייען אוועק פון געזעלשאפט, פייניגן דעם גוף, מיינען אז ג-ט האט פיינט דעם גוף – דאס איז אפיקורסות, א גוי׳אישע שיטה, שטותים. דער אייבערשטער האט נישט פיינט דעם גוף.

ג) דער “אגרת הקודש” (רמב״ן) – א קריטיק

דער אגרת הקודש האט געליינט דעם רמב״ם ווי ער וואלט געזאגט אז חוש המישוש איז א חרפה בעצם – אז מ׳וואלט געווען בעסער אן דעם. דאס איז נישט ריכטיג אין די מקורות, נישט ביי אריסטו און נישט אין שמונה פרקים.

—

ט. דער נוסח פון רמב״ם / אריסטו גענוי

דער רמב״ם׳ס לשון (מורה נבוכים ח״ג פרק ח׳): “חשוב מכל דחפי החומר כחרפה וגנות… בפרט חוש המישוש שחרפה לנו כמו שציין אריסטו, שבגללו אנו להוטים אחר האכילה והשתיה והקירוב אל הנשים.” – דאס וואָרט “להוטים” ווייזט אז דער פראבלעם איז דאס להוט-זיין (עקסעסיוו נאכיאגן), נישט דער תענוג אליין.

“חרפה” = מענטשן האלטן ווייניג פון אים, נישט אז תענוג כשלעצמו איז שלעכט. חטאים וואס קומען פון אומקאנטראלירטע נאכגעבן צו חוש המישוש – דאס איז וואס מענטשן זענען מבזה.

—

י. פארגלייך: אינטעמפעראנס vs. פייגקייט (lack of courage)

אריסטו פארגלייכט נישט-איינגעהאלטנקייט אין תענוגים מיט פייגקייט (מאנגל אין קורעדזש):

– פייגקייט: מ׳קען דעם מענטש א ביסל פארשטיין – ער האט מורא, עס פעלט אים א מידה, ס׳איז כמעט אן “אונס”. מ׳קען אים מחנך זיין.

– אינטעמפעראנס: קיינער שטערט אים נישט – ער וויל עס אליין. און וואס וויל ער? בהמה׳שע זאכן. דעריבער קוקט מען נאך מער אראפ אויף אים ווי אויף א פייגלינג.

– אין יעדער קולטור איז “מתגבר זיין על יצרו” דער גרעסטער גבורה – ווייל דער וואס קען זיך נישט איינהאלטן וויל אליין זיין א בהמה, און דאס איז דאס נידריגסטע.

[זייט-דיגרעסיע: די היערארכיע פון בזיון – jail-דוגמא]

אפילו אין טורמע – א רוצח ווערט נישט אזוי פאראכט ווי א פעדאפיל. דער וואס קען זיך נישט איינהאלטן אויף תאוות-תענוגים ווערט מער געהאסט ווי א מערדער. דאס באשטעטיגט אריסטו׳ס פוינט: מענטשן האלטן מאראליש אז אומקאנטראלירטע תאוה איז ערגער ווי רציחה (וואו מען קען כאטש פארשטיין כעס).

—

יא. דער שפרונג צום “נעקסטן לעוועל” – חיי עיון vs. חיי מעשה

1. צוויי סארטן לעבנס לויט אריסטו

– חיי מעשה / פאליטישע לעבן: מידות אין דער מיטל, ריכטיגע תענוגי הגוף, כבוד, זיין א “דזשענטלמאן” – לעגיטים, אבער באגרענעצט.

– חיי עיון / לעבן פון פארשטיין: טראכטן, וויסן, חכמה – דאס איז דער העכסטער תכלית, מער פלעזשור, מער שלמות, מער “וואס א מענטש איז באשאפן געווארן פאר.”

2. דער שליסל-טענה: טראכטן איז נישט גופני

אריסטו (און דער רמב״ם, פלאטא, מקובלים) האלטן אז מען טראכט נישט מיט׳ן גוף/מוח – דער מוח איז נאר א “הויז” אדער “עיר-קאנדישן.” דער שכל איז סעפערעט. דעריבער, אויב דער בעסטער לעבן איז חיי עיון, דארף מען כמעט נישט תענוגי הגוף דערפאר (חוץ בסיסישע געזונטהייט).

[זייט-דיגרעסיע: מוח vs. הארץ]

אריסטו האט געהאלטן אז דער הארץ טראכט און דער מוח קילט אפ דעם גוף. פלאטא האט געהאלטן אז דער מוח טראכט. אין קבלה – נשמה איז אין מוח; אין נגלה – נשמה איז אין הארץ. (הומאריסטישע באמערקונג: ביי מאנכע מענטשן זעט מען אז דער מוח איז טאקע נאר אן עיר-קאנדישן.)

3. די פראקטישע קאנסעקווענץ: תענוגים נעמען צייט

אויב חיי עיון איז דער תכלית, קומט אויס אז ס׳איז א שאד די צייט וואס מען פארברענגט אויף תענוגים – חתונה האבן, עסן, ארבעטן כדי צו עסן. דער טעם פאר תענית: מען פאסט כדי צו האבן מער צייט צו דאווענען – און דער פוינט איז אז עסן אליין נעמט נאר א האלבע שעה, אבער א גאנצע יאר ארבעט מען כדי צו קענען עסן.

—

יב. דער פראקטישער הסבר פארוואס ממעט זיין אין גשמיות

1. א פשוט׳ע, נישט-מעטאפיזישע דערקלערונג

א מענטש וואס וויל זיך דעדיקירן צום טראכטן דארף ממעט זיין אין עסן, טרינקען, און תשמיש – עס נעמט צייט, כח, און ענערגיע – גאנץ פשוט, פראקטיש. מ׳דארף נישט זאגן אז דער גוף איז א שנאה-ווערדיגע זאך; עס איז בלויז א פראקטישע נויטווענדיקייט צו באגרעניצן גשמיות כדי מער צו קענען לערנען. אפילו שלאפן איז פארבונדן: מער עסן = מער שלאף = ווייניגער צייט פאר לערנען.

2. ראיה פון די משנה אין אבות פרק ו׳ – “כך היא דרכה של תורה”

א מדויק׳ע חילוק: די משנה “פת במלח תאכל ומים במשורה תשתה” רעדט נישט פון זיין א גוטער מענטש בכלל – זי רעדט פון תורה. “כך היא דרכה של תורה” – נישט “דרכה של אדם.” דער רמב״ם אין פרק חלק איז מסביר אז מ׳קען יורש זיין עולם הבא אן דעם; דאס איז נאר פאר דעם ספעציעלן מענטש וואס “נתאוה לבו לזכות לכתרה של תורה.”

מסקנא: דער רמב״ם׳ס שיטה אז חוש המישוש איז “חרפה” קען פארשטאנען ווערן אין דעם פראקטישן ראם – דער כבוד און געשמאק ליגט אין לערנען, נישט אין עסן; ווייניגער עסן = מער לערנען, דאס איז אלץ.

—

יג. דער צווייטער, עקסטרעמערער שטאפל – די נשמה אן גוף

1. דער ראדיקאלער מהלך

אויב מ׳זאגט אז די שכל/נשמה לעבט איבער דעם גוף און האט קיינמאל נישט באמת געדארפט א גוף צו טראכטן – דעמאלטס איז דאס לעבן אין גוף א געפענגעניש (jail), און שטארבן איז דאס אמת׳דיגע לעבן.

ראיה: רמב״ם אויף משה רבינו – ווען ער איז “געשטארבן” האט ער ערשט אנגעהויבן צו לעבן; גמרא שבת: “צדיקים במיתתן קרויין חיים.”

אויב אזוי: נישט נאר חוש המישוש איז חרפה, נאר אלע חושים (אויך חוש הריח וכו׳) זענען א פראבלעם – חוש המישוש איז בלויז דער “נענטסטער צו בהמיות”, אבער פון דעם סטאנדפונקט זענען אלע חושים גלייך פראבלעמאטיש.

דאס פירט צו א גאנץ אנדער עטיק: קינדער האבן איז כמעט אן עוולה (מ׳ברענגט נשמות אריין אין געפענגעניש); מ׳דארף זיך אינגאנצן פורש זיין פון גוף.

2. א קריטישע גרעניץ-ליניע

קיינער – נישט דער רמב״ם, נישט קיין לעגיטימע יידישע שיטה – זאגט אז דער אייבערשטער האט געמאכט א טעות מיט׳ן באשאפן דעם גוף. דאס וואס דער אגרת הקודש אימפוטירט צום רמב״ם (אז ג-ט האט א “מיסטעיק” געמאכט) – דאס זאגט קיינער נישט.

[זייט-דיגרעסיע: גנאסטיקער]

גנאסטיקער (Gnostics) האבן טאקע געזאגט אז די פיזישע באשאפונג איז א טעות/שלעכט – און זיי זענען דערפאר מנודה געווען. א קורצע דיסקוסיע מיט תלמידים וועגן אנטי-נאטאליזם, נאסטיציזם, און חסידישע שיטות (ליובאוויטש – דער “דזשעיל” איז דא כדי מ׳זאל עס הייליג מאכן). מסקנא: מ׳קען זיין א גרויסער בעל פרישות אן צו זאגן אז דער אייבערשטער איז נישט גוט.

—

יד. מעטאפיזישער יסוד: “אין דבר נותן אלא מה שיש בו” (קאוזאליטעט)

1. דער פרינציפ (פון רמ״ק, ספר אלימה, פרק ג׳)

א סיבה קען נישט ארויסגעבן וואס זי האט נישט אין זיך – “אין דבר נותן אלא מה שיש בו.”

2. דער רמ״ק׳ס קשיא

אויב דער אייבערשטער איז “נישט קיין נרגש” (האט נישט קיין עמפירישע ערפארונג/הרגשה), “מהיכן יצא הרגש?” – פון וואנען קומט הרגשה אין דער וועלט? די וועלט מוז זיין ענליך צו איר סיבה – ס׳קען נישט זיין אז די סיבה איז גאנץ אנדערש פון דעם רעזולטאט.

[זייט-דיגרעסיע: דער טיש-משל – קריטיק פון מענטשליכע “באשאפונג”]

ווען איך “מאך א טיש” – איך האב נישט געמאכט דעם חומר (האלץ איז שוין דא) און נישט די צורה (די איידיע פון טיש קומט אפשר פון שכל הפועל/שכל הכולל). ווען איך שטארב בלייבט דער טיש – דאס באווייזט אז איך בין נישט דער אמת׳ער מאכער. נמשל: מיר זענען מגשם ווען מיר שטעלן זיך פאר אז דער אייבערשטער “מאכט” די וועלט אזוי ווי א מענטש מאכט א טיש – ביי ג-ט איז באשאפונג עפעס פונדאמענטאל אנדערש, און דערפאר איז די קשיא פון “פארוואס איז די וועלט אזוי?” א סך טיפער ווי מ׳מיינט.

—

טו. דער אייבערשטער אלס “ריזן” (סיבה) – נישט אלס “וועזן”

מיר קענען נישט זאגן וואס דער אייבערשטער איז, נאר וואס ער טוט. זיין “דזשאב” איז צו זיין דער ריזן (= סיבה / explanation) פאר אלע אנדערע זאכן.

> [הומאריסטישע צוגאב: “וואס ער טוט אין זיין פרי-טיים ווייס איך נישט – שבת וועלן מיר וויסן.”]

—

טז. דער פראבלעם פון שינוי (change) אויס אן אומשינוי׳דיקער מקור

אויב דער אייבערשטער איז נישט קיין זאך וואס טוישט זיך, ווי קומט עס אז זאכן וואס טוישן זיך (= די פיזישע וועלט, חומר) זענען אנטשטאנען? אין דער “אלטימעיט סאורס” איז קיינמאל נישט געווען קיין שינוי – אלזא ווי האט שינוי זיך בכלל אנגעהויבן?

—

יז. דריי טעארעטישע תירוצים (מיט קריטיק)

א) קדמות העולם / צוויי פרינציפן (דואליזם)

מען קען זאגן: דער אייבערשטער האט נישט געמאכט די מאטעריעלע וועלט – זי איז אייביק (קדמון) נעבן אים. דאס פירט צו צוויי פרינציפן: איינער פאר גוטס, איינער פאר שלעכטס (אדער פאר חומר). קשיא: מיר האבן גארנישט דערקלערט – מיר האבן בלויז פארדאפלט דעם פראבלעם.

ב) “שלא בכוונה” – דער אייבערשטער האט געמאכט אומבאוואוסטזיניק

אויך פראבלעמאטיש: דעמאלט דארף מען שוין דריי פרינציפן, נישט בלויז צוויי.

ג) גנאסטיציזם – א “מורד׳ישער זון”

> [הויפט-דיגרעסיע]

די גנאסטישע שיטה: דער גוטער גאט האט א “זון” וואס איז מורד געווארן (OTD – “off the derech”), און ער האט באשאפן די פיזישע וועלט. דעריבער איז די וועלט שלעכט, און אונדזער תפקיד איז אנטלויפן פון דער וועלט צוריק צום אמת׳ן גאט.

פלוטינוס׳ בארימטער מאמר “Against the Gnostics” ווערט דערמאנט: ער טענה׳ט קעגן די וואס זאגן אז “די וועלט און דער וואס האט זי געמאכט זענען שלעכט.”

—

יח. דער יסוד׳דיקער חילוק – צוויי שיטות

אלעס רעדוצירט זיך צו צוויי גרונט-שיטות (מיט 10,000 וואריאציעס):

| שיטה א׳ | שיטה ב׳ |

|—|—|

| איין גאט האט אלעס געמאכט | עס זענען דא צוויי פרינציפן |

| קשיא: ווי קומט שלעכטס? | ענטפער: שלעכטס קומט פון דעם צווייטן |

| תירוץ: שלעכטס איז נישט אמת שלעכט – “לתועלת” | קשיא: מיר האבן נישט דערקלערט דעם צווייטן פרינציפ |

קיין איד האט קיינמאל געהאלטן שיטה ב׳ (אז די וועלט איז אינגאנצן שלעכט, באשאפן דורך א שלעכטן גאט).

—

יט. צוריק צום הויפט-ארגומענט: אגרת הקודש׳ס קריטיק אויפן רמב״ם

1. דער אגרת הקודש׳ס לאגיק

דער בעל אגרת הקודש (מיוחס צום רמב״ן) טענה׳ט: דער רמב״ם האט “חוש המשוש חרפה” געזאגט בטעות, אנגענומען פון אריסטו, און דאס שטימט נישט מיט חידוש העולם:

– חידוש העולם = איין גאט האט אלעס באשאפן (אויך דעם גוף, אויך תענוגים)

– אויב ער האט אלעס געמאכט → אלעס מוז אלטימעיטלי גוט זיין

– מען קען נישט זאגן אז עפעס וואס ער האט באשאפן איז “חרפה”

– נאר אויב מען גלויבט אין קדמות העולם (= עפעס איז “side by side” מיט גאט, נישט פון אים) – ערשט דעמאלט קען מען זאגן אז דער גוף איז “נישט זיינער” און דעריבער חרפה.

2. די קריטיק אויף דעם אגרת הקודש: דריי טעותים

טעות #1: “חוש המשוש חרפה” מיינט נישט אז מען דארף זיך שעמען מיט הנאה פון גוף בכלל – עס מיינט בלויז אז חטאים אין גשמיות׳דיגע תאוות זענען מער באשעמעוודיק ווי אנדערע חטאים.

טעות #2: אריסטו׳ס סברא אז דער חוש המשוש איז “באשר הוא בהמה” (= א בהמה׳ישע מדרגה) מיינט נישט אז א מענטש טאר נישט האבן א גוף. עס איז גארנישט פאלש אז א מענטש האט א חלק הגוף – ער איז נישט “עובד את הגוף.” עס איז נאר רעלעוואנט ווען מען חוטא אדער ווען מען איז אינגאנצן פארזונקען אין גשמיות.

טעות #3 (אנגעהויבן אבער נישט אויסגעפירט אין דעם שיעור).

—

כ. צוויי מעגליכע וועגן פון “בחר וחיה” – סוף-סיכום

1. דער ערשטער וועג: “בחר וחיה”

א מענטש וויל זיין א שבע׳ר מענטש (א פולער מענטש), נישט א בהמה׳שער מענטש. דאס מיינט: ער עסט פרישער, וועניגער, און האט מער צייט צו לערנען – אבער ער נעגט נישט דעם גוף.

2. דער צווייטער וועג: “היפרד הנפש”

אינגאנצן אפטיילן די נשמה פונעם גוף, ווי ר׳ שמעון בר יוחאי וואס האט געוואלט אינגאנצן אוועק פון דער וועלט. דאס איז קעגן די תורה.

3. דער עיקר טענה קעגן הרב גבאי׳ס פירוש

אפילו אויב מ׳נעמט אן דעם צווייטן וועג, איז דאס נאך אלץ נישט וואס הרב גבאי זאגט – דהיינו אז דער גאט וואס איז אחראי אויף די נידעריגע חלקים פון דעם מענטש (דעם גוף, די חומר) איז שלעכט, און דעריבער דארף מען אוועקגיין פון גשמיות. אבער – וויבאלד ער גלייבט אין חידוש העולם (אז דער אייבערשטער האט אלעס באשאפן ברצון), קומט אויס אז דער אייבערשטער אליין איז “שולדיג” אויף דעם גוף – און וויבאלד דער אייבערשטער איז גוט, מוז דער גוף אויך זיין גוט.

4. דער מסקנא

קיין איד האט קיינמאל נישט אזוי געטראכט – נישט אריסטו, נישט דער רמב״ם, און נישט קיין שום אנדערער. הגם מענטשן זאגן זאכן וואס “סאונדן” ענליך, און בדרך דרוש קען מען עס אזוי אויסלייגן – על פי אמת האט קיינער דאס נישט געמיינט. אויך איז דער ענין נישט ממש תלוי אין חידוש העולם vs. קדמות העולם, נאר מער אין דער שאלה צי ס׳איז דא א כח רע וואס איז שולדיג אויף די חומר (א מין דואליזם).

—

כא. שאלות-און-תשובות נאכן שיעור

[זייט-דיגרעסיע: דער גר״א און רוח הקודש]

א תלמיד פרעגט וועגן דעם גר״א׳ס באמערקונג אז דער רמב״ם האט געהאט רוח הקודש. דער ענטפער: דער גר״א האט דאס געזאגט וועגן די דקדוקים (די פיינע חילוקים) פונעם רמב״ם – אז דער געדאנק איז “זייער באהאלטן” און מ׳גייט נישט אריין אין די דעטאלן, אבער דער יסוד איז דא.

[זייט-דיגרעסיע: גערער חסידים]

“גערער האלטן נישט אז ס׳איז דא אנדערע כוחות וואס האבן געמאכט די וועלט” – זיי האבן נישט אזעלכע ספקות. זיי זאגן אז מ׳דארף האבן “איין פוס דא און איין פוס אויף יענע וועלט” – דהיינו דער קאפ דארף זיין ערגעץ אנדערש, וואס דו טראכסט איז וואס דו ביסט.

[זייט-דיגרעסיע: “מושל” מיינט נישט “destroy”]

א וויכטיגע נקודה: “מושל” מיינט נישט “destroy” – ס׳מיינט קאנטראל. א מלך וואס צעשטערט זיין מדינה איז נישט א מלך. אזוי אויך – א מענטש דארף מושל זיין איבער זיין גשמיות, נישט צעשטערן עס. הנאה האבן מיינט נישט אוטאמאטיש אז די בהמה-זייט איז דיך מתגבר. דער מענטשליכער חלק מיינט אז דו ביסט conscious וועגן דעם, דו טראכסט וועגן דעם. “דו קענסט מאכן אז דו זאלסט האבן הנאה.”

[זייט-דיגרעסיע: עסן מיט זאלץ אדער אן זאלץ]

א לעבעדיגע דיסקוסיע וועגן א מחלוקת הפוסקים: צי איז בעסער צו עסן מיט זאלץ אדער אן זאלץ.

– דער יסוד פון עסן מיט זאלץ ביי המוציא: לויט דער גמרא איז דער טעם כבוד הברכה – אז מ׳זאל עסן א געשמאקע שטיקל נאכן ברכה.

– על פי קבלה: מ׳וויל מתקן זיין די דינים מיט זאלץ.

– די שיטה: די עולם זאל עסן מיט זאלץ – דאס איז דער נארמאלער וועג. ווער עס קען עסן אן זאלץ און עס טאלערירן – “ביסטו א מבין,” אבער דאס איז נישט פאר יעדן.

– דער פארבינד צום שיעור: דאס איז א פראקטישער ביישפיל פון דער חקירה – צי מ׳דארף מינימיזירן גשמיות׳דיגע הנאה (עסן אן זאלץ = מער אסקעטיש) אדער צי מ׳דארף עסן מיט טעם אבער מיט קאנטראל. עסן אן זאלץ איז אפשר דווקא מער בהמה׳ש – “די בהמה גייט אויך נישט עסן צו פיל זאלץ.”

—

סטרוקטור-סכום פון דעם גאנצן שיעור:

“`

פאקט (מוסכם): חוש המישוש = גרעסטע בושה ביי אלע מענטשן

↓

מעטאדע: “אמרי אינשי” = אויסגאנגספונקט (אריסטו׳ס מעטאדאלאגיע)

↓

צמצום: נישט נפש-תענוגים → נאר גוף-תענוגים → נאר ספעציפישע (עסן, תשמיש)

↓

באשטעטיגונג: אוניווערסאל מוסכם אין אלע קולטורן

↓

אריסטו׳ס הסבר: מענטש vs. בהמה – חוש המישוש = באשר הוא בהמה

↓

באגרענעצונג #1: נישט קעגן תענוג אליין – נאר קעגן קיצוניות

↓

באגרענעצונג #2: דער מענטש איז אויך א בהמה – דער גוף איז לעגיטים

↓

ריכטיגער טייטש פון “חרפה”: אומקאנטראלירטקייט, נישט תענוג כשלעצמו

↓

שפרונג צו חיי עיון vs. חיי מעשה: פראקטישע סיבה צו ממעט זיין

↓

ראדיקאלער מהלך: נשמה אן גוף = גוף איז געפענגעניש

↓

רויטע ליניע: קיינער זאגט נישט אז ג-ט האט א טעות געמאכט

↓

מעטאפיזישער יסוד: קאוזאליטעט – “אין דבר נותן אלא מה שיש בו”

↓

צוויי גרונט-שיטות: מאניזם vs. דואליזם

↓

קריטיק אויף אגרת הקודש: דריי טעותים אין פארשטיין דעם רמב״ם

↓

מסקנא: “חוש המישוש חרפה” = אומקאנטראלירטקייט איז מבוזה,

נישט אז דער גוף איז שלעכט, נישט תלוי אין קדמות/חידוש,

נאר אין דער שאלה צי ס׳איז דא א כח רע (דואליזם) –

און קיין איד האט דאס קיינמאל נישט געהאלטן.

“`

תמלול מלא 📝

די מדה פון זהירות און די פראבלעם פון חוש המישוש חרפה

פתיחה: די שיטה פון די פילאסאפן וועגן חוש המישוש

Instructor:

א צל פון אן אור אדער א צל לעולם, אזוי איז געווען די משלים וואס זיי האבן געברענגט. סאו אויב אזוי, אויב די וועלט איז כאילו דער אייבערשטער ווייסט נישט דערפון, כאילו איז נישט מיט קאנשעס טשויס דער אייבערשטער געמאכט, דעמאלטס קען ער פארשטיין אז דא איז דא חלקים אין א מענטש׳ס גוף וואס איז א חרפה פאר א מענטש.

אבער וויבאלד דער אייבערשטער האט עס געמאכט, האלט ער אז דאס איז אפיקורסות, ווייל ס׳איז נישט ריכטיג צו זאגן אז… אלעס איז גוט.

Student:

וואן מינוט, וואן מינוט. דו פרעגסט א גוטע קשיא. אז חוש המישוש חרפה. במילא… בעיסד אויף די פרעמיס אז עווערטינג איז גוט. במילא… דאס איז נישט סעלעד, איך ווייס נישט.

Instructor:

במילא, איך קען דיר דאס מסביר זיין וויפיל איך קען, אבער במילא איז נישט ריכטיג דאס צו זאגן. במילא מוז מען זאגן אז די ריכטיגע שיטה איז צו זאגן אז בשעת א מענטש טוט זיווג אויף די ריכטיגע אופן, נישט יעדע וועג…

Student:

וואס איז די ריכטיגע אופן?

Instructor:

ער גיבט… די רעסט אוו די בוק איז אויף עקספלעינינג דארט. דעמאלטס איז עס אקעי, דעמאלטס איז עס א גוטע זאך, און ס׳איז נישט קיין לשון, ס׳איז א דבר נעלה אדער א דבר קדוש וואס איז א זכר סודות נשגבות. אין די ענד איז אפילו קבלה [Kabbalah: Jewish mysticism], אקעי? דאס איז פארוואס, אקעי?

אבער יעצט רעדט מען דאך פון די השקפה של בית יוסף [the worldview of the Beit Yosef, referring to Rabbi Yosef Karo]. אין די ענד, אין די ענד ענד איז ער קיינמאל נישט מסביר פארוואס, נאר ממש א פשוט׳ע זאך אין די ענד פון די חיבור איז ער מסביר א סוד פון קבלה. אבער עניוועי, דאס איז וואס ס׳שטייט דארט.

קלארשטעלונג: ווער האט געזאגט “חוש המישוש חרפה”?

Instructor:

איך וויל אבער ארויסברענגען אז דער מענטש וואס ער דינגט זיך אויף די חוש המישוש חרפה איז נישט דער רמב״ם [Rambam: Maimonides] און נישט אריסטו [Aristotle]. איך ווייס נישט ווער, נאר א צווייטער. די זעלבע ווערטער…

Student:

נאכאמאל, די חוש המישוש חרפה לנו איז נישט אריסטו? וואס האט געזאגט אריסטו?

Instructor:

אריסטו האט געזאגט עפעס כמעט די ווערטער, דער רמב״ם האט געזאגט ערגעץ די ווערטער, אבער ס׳מיינט נישט דאס וואס דער מענטש זאגט אז ס׳מיינט.

Student:

אה, וואס מיינט עס? ס׳האט נישט גארנישט… ס׳האט נישט גארנישט שייכות מיט זיווג, מיינסטו?

Instructor:

ניין, ס׳האט יא, אוודאי מיינט עס דאס. ס׳מיינט אכילה וזיווג [eating and marital relations]. אז ווען ער זאגט חוש המישוש מיינט ער נישט לשון הרע [evil speech], ס׳מיינט נישט יוסף׳ס תאוה, ס׳מיינט אכילה וזיווג.

אבער חרפה, ווען ער זאגט אז ס׳איז א חרפה, מיינט עס נישט אז דער אייבערשטער האט געמאכט א mistake אז ער האט געגעבן פאר מענטשן דעם תענוג [pleasure]? וואס רעדט ער? וואס אריסטו זאגט אזוי?

Student:

וואס איז אייער לשון?

Instructor:

דער רמב״ם quotes עס אונז גארנישט מער. איך קען דיר זאגן פונקטליך וואס אריסטו זאגט, און וואס דער רמב״ם ברענגט נאך פון אים. דער רמב״ם ברענגט עס דריי-פיר מאל, מען דארף לערנען אויך די ענינים ווייטער, אבער קודם לאמיר זאגן וואס דער רמב״ם׳ס רבי האט געזאגט.

אריסטו׳ס שיטה: די מדה פון סאפראנא (זהירות)

Student:

ווער איז זיין רבי?

Student:

דער רמב״ם מיינט…

Student:

אריסטו.

Instructor:

יא, ער איז דורכגעגאנגען די נושא פון די concept פון דעם אמת אליין. אמת משותף. אה.

ער איז דורכגעגאנגען דעם נושא אז דו האסט א מידה טובה, א מידה חשובה מאוד, ידיעה ביי יעדער איינעם איהרע מידות זייער חשוב, יא? און אונז האבן נישט קיין גוטע ווארט אפילו פאר דעם מידה, סאו אונז זענען א ביסל צומישט.

אבער אויף יווניש איינע פון די וועגן, basic וועגן וואס מען זאגט אז א מענטש איז א גוטער מענטש, ער האט די מידות פון, לאמיר עס רופן, ‘זהירות׳, אוקעי? סאפראנא [σωφροσύνη: sophrosyne, temperance/self-control] אויף יווניש.

פארגלייך מיט אנדערע מידות: צדיק, חכם, נדיב

Instructor:

דאס איז וואס איז איינע פון די basic… אזוי ווי ביי אונז איז דא זייער basic וועגן וואס זאגט אז א מענטש איז א גוטער מענטש, און געווענטליך די וועגן איז א געוויסע מידה. רייט? למשל, האבן מיר… מען זאגט פאר א מענטש ער איז א צדיק [tzaddik: righteous person], א צדיק איז א געוויסע מידה, עס הייסט צדקי… צדקי פון צדקות [justice], יא? אויף ענגליש צדקי איז א just man, רייט?

וועסטו מיר פרעגן, כל דברים הטובים זענען נכלל אין justice? אין א געוויסע וועג justice, מ׳קען, מ׳קען עס אריינטייטשן אין justice, ווייל ער טוט אלעס ריכטיג, כמו שצריך להיות, הייסט עס פאר א צדיק. אבער ס׳איז נישט אמת׳דיג דער ריכטיגער, בעסטער שם הכולל, נאר אונז פירן זיך צו ניצן דעיס אלס א נאמען, ווייל ס׳איז טאקע זייער א כללות׳דיגער. יא, מען קען דעיס זאגן, אמת.

אין א געוויסע כללות׳דיגע וועג רעדט מען אזוי, און דאס ווייזט אונז אז די מידה פון צדקות איז זייער וויכטיג.

פאר אונז ווען מ׳זאגט צדיק׳ל מיינט עס בכלל נישט צדקות פון justice, עס מיינט עפעס אנדערש, עס מיינט פרישות [asceticism/abstinence]. אקעי. אמת׳דיג הייסט עס פרום, נישט קיין חילוק, אונז האבן נאר די ווארט ‘צדיק׳ אביסל misused. עס מיינט אדער א גרויסער נאר, אדער א גרויסער פרוש, אדער א גוטער, ס׳קען אויך מיינען אסאך זאכן, ס׳ווענדט זיך אויפ׳ן context.

Student:

צדיק, וואס מיר ברענגען א… וואס מיינט עס? א שיינע חיה. ער מוז דאך זיין א שלאק.

Instructor:

בקיצור, יא, אבער עס קען מיינען אסאך זאכן. ס׳קען מיינען אסאך זאכן, אבער אזוי ווי מיר האבן געלערנט אז פילאסאפיע און חקירה, פארשטייען איז, אלעמאל הייבט זיך אן פון וואס מענטשן טראכטן, און מ׳טרייט אויסצוקלארן וואס אונז אלע טראכטן. סאו, ס׳איז באקאנט ביי אלע אז די מדה איז א זייער א גוטע מדה, ס׳איז נישט אזוי ווי דו ווילסט ארויסברענגען, ס׳איז נישט אזוי ווי סתם מ׳זאגט, דא א מדת ה… איך ווייס נישט, מדת הנדבות [the trait of generosity], איך ווייס נישט.

מ׳זאגט דאך אויף א מענטש, ער איז א נדיב [generous person] אויך, אויך א בייסיק וועג פון זאגן אז ער איז א גוטער מענטש. ס׳איז נאר אז די מדה אויף וואס אונז רעדן איז מוסכם זיכער אויף אונז. איך מיין אזוי אויך דאס אויף אידיש, מ׳זאגט עס אין אן אנדערע וועגן, ווי זאגט מען אויף אידיש? ער איז איינגעהאלטן, איך ווייס, ער איז אנגעטאן, זאגט מען אויף אידיש. אויף אידיש זאגט מען אנגעטאן, געווענליך מיינט עס מער ווייניגער דאס. און דאס איז אויך גוט, איך זאג, אפשר רעדן מיר פון די מדה פון פרישות? מ׳זאגט אז ער איז אנגעטאן, אפשר איז דאס א סארט צאר.

Student:

ער איז א ירא שמים [God-fearing person], א ירא חטא [one who fears sin].

Instructor:

גוט, ס׳איז דא אסאך, לאמיר זיך נישט געבן דיסטרעקטן ביי דעם. ס׳איז דא אסאך אנדערע ווערטער. ס׳איז דא נאך, דו קענסט זאגן אז ער איז א צדיק, דו קענסט זאגן אז ער איז א חכם [wise person], יעדער איינער האט זיך, רייט? און מ׳זאגט, איך האב געהאט אן אנדערע ווארט אין מיין קאפ וואס מ׳וואלט געזאגט לויב, רייט? און אין חז״ל [Chazal: the Talmudic sages] זאגט מען אז א חכם, חכם איז נאר איינע פון די מעלות פון א מענטש, אבער דאס גייט ארויס אז ס׳איז א זייער א בייסיק זאך, רייט?

די באזישע נאטור פון די מדה פון זעלבסט-באהערשונג

Instructor:

סאו, אין די זעלבע וועג, מ׳זאגט אז א מענטש אז ער איז טעמפערעט, אז ער איז, ווי זאגט מען? אנגעטאן, אדער עפעס אזוי, ס׳איז זייער א בייסיק זאך, און דו קענסט גראד פארשטיין ווי ס׳איז א בייסיק זאך, ווייל אין א געוויסע זין, א זייער א בייסיק זאך פון זיין א מענטש איז איינער וואס איז נישט “לוהט אחר כל” און יעדע טאג א צווייטע זאך, רייט?

אבער יעצט גיי איך צוריק. סאו, דאס איז מוסכם, אונז איז מוסכם אז איינער וואס איז נישט, מ׳קען עס רופן “לועט”, איינער וואס איז אומבאצאמט, איך ווייס נישט ווי מ׳זאגט, ווי זאגט מען אויף אידיש?

Student:

אויף ענגליש?

Student:

דיסיפלינד?

Instructor:

ניין, נישט דיסיפלינד. יא, אבער אין א ברייטערע וועג. דאס… יא, ניין, מיר זענען פארקערט.

Student:

סיווילייזד, כ׳ווייס נישט.

Instructor:

רייט, סיווילייזד, באט ס׳איז אויך א זייער א… ניין, ניין, איך פרעג נישט. איך פרעג מענטשן. ס׳איז אינטערעסאנט.

Student:

סטעיבל, נישט סטעיבל.

Instructor:

אקעי. וואס איז יא און וואס איז נישט? איך וויל נאר זאגן אז איך קום נאר צוריק צו מסביר זיין די נושא פון גשמיות׳דיגע חרפה, אקעי?

די אוניווערסאלע אינטואיציע: אומבאצאמטקייט אין תאוות איז די נידריגסטע זאך

Instructor:

סא, ס׳איז אנגענומען, איך האב געברענגט א ראיה, איך האב געהאט צוויי שיעורים צוריק א ראיה, אז ביי אלע אידן און אלע גוים מיינעך, עגעין, איך ווייס נישט, איך קען נישט גענוג גוים אז איך זאל קענען דאס מסביר זיין, אבער ווען מ׳זאגט א נידריגער מענטש, מיינט עס געווענליך איינער וואס איז צו שטארק עוסק אין תאוות ניאוף [sexual desires], על פי רוב, אמת? און די אנדערע, די אפעזיט, די היפוך איז א דערהויבענער מענטש, אדער דערהויבן איז אפשר שוין צו פיל, אבער עפעס א נארמאלער מענטש, אמת?

סא, מ׳זעט אז מ׳האט אן עוז בהדיא, א דבר ברור ביי מענטשן, רייט? מ׳קען זיך רעדן וועגן ראיות פון די תורה און אזוי ווייטער, ס׳איז א דבר ברור ביי מענטשן אז צו זיין אומאפגעהיטן, אדער סאמטינג לייק דעט, איז זייער א שלעכטע זאך, אפשר די ערגסטע זאך וואס מ׳קען זאגן אויף א מענטש. עגעין, אין א סוירטען וועי אוו טינקינג, אויף א סקעיל וואס איך מיין ארויסצוברענגען, רייט?

פארגלייך מיט אנדערע עבירות: גנב קעגן בעל תאוה

Instructor:

מ׳קען זאגן אז איינער איז גאר א גרויסער גנב [thief], אקעי, ער איז א שטיקל מענטש אויך, ווייל צו זיין א גנב דארף מען זיין א מענטש. אבער א פראסטער, ווי דו זאגסט, אדער א נידריגער יונג, א נבל [degenerate], יא? דער רמב״ן [Ramban: Nachmanides] רופט אים א נבל ברשות התורה [a degenerate within the permission of the Torah]. א נבל, וואס דער רמב״ן זאגט איז א בעל תאוה [one controlled by desires], דאס איז די נידריגסטע זאך. דאס איז אין א סוירטען סענס די ערגסטע זאך וואס מ׳קען זאגן. עגעין, נישט אין יעדע סענס, באט אין א סוירטען סענס איז דאס די ערגסטע זאך. און דאס געבט ארויס אז מענטשן, מענטשן קוקן אן די מדה פאר די ערגסטע זאך, רייט?

ראיות פון דער זוהר און משלי

Instructor:

איך האב נאך א ראיה, ווייל דער זוהר [Zohar: the foundational work of Kabbalah] זאגט אז דער איינציגסטער חטא וואס האט נישט קיין תשובה [repentance] איז חטא עריות [sexual sins], אקעי? דאס איז די ערגסטע זאך. וואס איז די ערגסטע זאך? ווען מ׳מאכט די ליסט וואס איז די ערגסטע זאך, דערפאר קען מען מאכן א חשבון. איך זאג נישט אז ס׳איז דא הלכות עונשין [laws of punishment] אדער אזוי, אבער ס׳איז דא א געוויסע בליק, א זייער א בעיסיק בליק ביי מענטשן, וואס זאגט אז צו זיין אומ…

איך רעד נישט פון די תורה, איך רעד נישט פון די תורה אז זיי זענען מוסר׳דיג.

מ׳וועט אבער רעדן אין די תורה. איך האב נישט יעצט די כח צו די משלים. איך וויל נאר… איך קום נאר מסביר זיין. אויב וועלן מיר פארשטיין פון וואס מיר רעדן, איז גענוג. איך ברענג ראיות, איינער וויל אפפרעגן, זאל ער אפפרעגן.

Student:

און ער נעמט יענעמ׳ס געלט, right?

Instructor:

ס׳איז דא א געוויסע וועג פון זאגן א גנב איז אויך א דיך. איך האלט נישט, מיר גייען נישט אין דעם וועג, ווייל מיר ווילן אפטייטשן זייער שטארק. אבער איך וויל נאר ארויסברענגען אז די מדה רעה, מיר רופן אן די גאנצע שלעכטע מענטש אויף די נאמען פון די שלעכטע מדה. מיר זאגן ער איז אויסגעלאסן, ער איז אומבאצאמט, ער איז “אִישׁ אֲשֶׁר אֵין מַעְצָר לְרוּחוֹ כְּעִיר פְּרוּצָה אֵין חוֹמָה” [Proverbs: “A man who has no control over his spirit is like a city broken into without a wall”]. ס׳שטייט אין תהילים [Psalms], אין משלי [Proverbs] אזא פסוק, יא? ס׳איז אזא איידיע.

Student:

אין משלי, יא.

Instructor:

“אִישׁ אֲשֶׁר אֵין מַעְצָר לְרוּחוֹ” אזא פסוק איז דא.

Student:

אין משלי איז ביזוי מתאווה, אבער יא.

Instructor:

Whatever, עכ״פ אין משלי.

Student:

אה, ס׳איז דא, אמת, ס׳איז דא וואס זאגן.

Instructor:

אקעי, ס׳איז אמת אז ס׳איז דא וואס זאגן. אקעי. לא, איך וויל נאר… So all these things are true. איך וויל נאר אנקומען צו וואס מיר זאגן.

די חרפה פון אומבאצאמטקייט: א געזעלשאפטלעכע פערספעקטיוו

Instructor:

וואס איך וויל זאגן איז נאר א זייער א סימפלע זאך, אז דא איז א זייער א בעיסיק וועג וויאזוי מ׳רופט אן א גוטע מענטש, מ׳זאגט ער איז מוגדר, א געוויסע וועג מוגדר, אדער פרוש, אדער, again, די ווארט פרוש איז א very bad translation, that’s why we have to stop using it, but something around that. און די היפוך איז גאר א שלעכטע מענטש, גאר א נידריגע מענטש, און אפשר גאר די ערגסטע סארט מענטש, אקעי?

א מענטש וואס מ׳זאל זיך זיכער נישט משדך זיין מיט. א גנב מעג מען זיך משדך זיין מיט, אמת? ער האט באצאלט פאר די דיעל. אבער א נידריגע יונג פאסט נישט פאר אן אדם חשוב זיך צו מכבד זיין מיט אים, אמת? א טיפישער, again, א מענטש וואס איז א געלט-רעש. דאס איז אפילו גאר נידריג.

Student:

שעמט זיך מיט אים.

Instructor:

חרפה, יא. זייער גוט, מ׳שעמט זיך, חרפה. מיט וועמען שעמט מען זיך די מערסטע אין די משפחה? מ׳כאפט איינעם מיט זיין א גנב, אדער מ׳כאפט אים מיט אפשר אזא שטיקל? מיט דעם שעמט מען זיך די מערסטע. יעדע סאסייעטי, לויט וועלכע עבירות הייסן פונקט די צוגראבע, וואס מ׳דארף זיך איינהאלטן. וואלט ערגעץ ווי וואו מ׳דארף זיך איינהאלטן פון די תאוות הגוף [physical desires], דער וואס קען נישט, דער וואס קען זיך נישט איינהאלטן, זאגט מען געהעריג, ער דארף גיין אין דעם משוגעים הויז, מ׳דארף אים שפריצן. מ׳דארף אים איינזעצן, right? יעדער… כמעט… ס׳איז די ערגסטע זאך. געוויסע זענען די מערסטע בושה [shame], די מערסטע… מסכן. ס׳איז נישט נאר א רשע וואס ברענגט אזא assumption. אלע… again, wait, wait, wait, wait, איך וויל זאגן…

חוש המישוש חרפה: אריסטו׳ס הסבר פון די אוניווערסאַלע בושה

די אוניווערסאַלע בושה פון גשמיות׳דיגע תאוות

דער מענטש וואס מ׳זאל זיך זיכער נישט משדך זיין מיט. א גנב מעג מען זיך משדך זיין מיט, אמת? ס׳איז אנגעציילט פאר די אידן. אבער א נידריגער יונג, ס׳פאסט נישט פאר אן אדם חשוב זיך צו משדך זיין מיט אים, אמת? א טיפיש, ווען איינער האט נישט קיין געלט, דאס איז דאך פשוט גאר נידריג. זאל… מ׳שעמט זיך מיט אים. מ׳שעמט זיך, אמת? חרפה [disgrace, shame].

זייער גוט, מ׳שעמט זיך. חרפה. מיט וועם שעמט מען זיך די מערסטע אין די משפחה? ווען מ׳כאפט איינעם מיט א גניבה? אדער ווען מ׳כאפט אים מיט אזא שטיקל? מיט דעם שעמט מען זיך די מערסטע.

אין יעדע סאסייעטי [society], לויט וועלכע עבירות הייסן צו גראב וואס מ׳דארף זיך איינהאלטן, האט ערגעץ וואו מ׳דארף זיך איינהאלטן פון די תאוות הגוף [physical desires], תאוות וואס קען נישט, קען זיך נישט איינהאלטן. ס׳איז דא מגיעים [consequences], אראפגייענדיג אין שול, מ׳דארף זיך איינשפריצן, מ׳דארף זיך איינזעצן, רייט? יעדע… כמעט, ס׳איז די ערגסטע זאך. אין א געוויסע זין, די מערסטע בושה, די מערסטע… מוסכם [agreed upon]. ס׳איז נישט נאר אריסטו וואס ברענגט אזא אסאמפשן [assumption].

מעטאָדאָלאָגיע: “אמרי אינשי” אַלס יסוד פון מוסר

און אלע, אגען [again], ווייט, ווייט, ווייט, ווייט, איך וויל זאגן א פשוט׳ע זאך. לאמיר זאגן א הקדמה [introduction]. ס׳איז דא א הנחה [premise], אריסטו׳ס ספר המידות [Book of Ethics/Nicomachean Ethics] איז זייר קלאר געבויט אויף אמרי העולם [common sayings], אמת? אמרי אינשי [folk wisdom], ווען מ׳זאגט אין פרק ג׳ שטייט מער ווי איינמאל אין גט׳ס [Gemara/Talmud], אמרי אינשי איז איינע פון די ערשטע מקורות [sources] פון מוסר [ethics], אמת? דאס וואס דער עולם זאגט.

אוודאי, דער עולם איז נישט פונקטליך, מ׳דארף זיין מדייק [precise], מ׳דארף אויסקלארן וואס די ריזאן [reason] און פארוואס און וויאזוי, אבער אמרי אינשי, דאס איז וויאזוי ס׳הייבט זיך אן. ווען דער אויבערשטער רעדט נישט קיין אידיש, איינער איז געבוירן אין א דזשאנגל [jungle] ערגעץ, שוין, מ׳רעדט שוין די שמועס מיט אים, רייט? דאס איז די בעיסיק [basic] יסוד [foundation].

אריסטו׳ס מעטאָדע: פון “אמרי אינשי” צו פילאָסאָפישער הסבר

יעצט, ווען דו וועסט לערנען די ספר פון אריסטו, וועסטו זען אז א גאנצע צייט, אין יעדע פרק כסדר [in order], וויאזוי איז געגאנגען די רמז [hint]? רעדן מיט הרב… וויאזוי הייסט ער? דו האסט עס אנגעצונדן פריער? ניין, ס׳איז אנגעקומען, איך בין אנגעקומען, ס׳איז געווען אנגעצונדן. אריסטו… מ׳דארף רעדן מיט… וויאזוי הייסט ער? איך געדענק נישט וויאזוי ער הייסט. דו קענסט אים? ס׳איז דא א מענטש, ער האט א נאמען, די… איך וועל דיר שיקן זיין נאמבער [number]. דאס איז דער מענטש וואס מ׳דארף פרעגן.

Student: אקעי [okay].

Instructor: פרעג אים, ער העלפט מיר געווענליך. ער איז דער וואס איך האב דיר געזאגט פריער.

Student: אקעי.

Instructor: סאו [so], ס׳שטימט די נקודה [point]? סאו יעצט, אין יעדער, יעדע שטיקל וואס אונז לערנען דערווייל כסדר, ס׳דרייט זיך ארום אדער צו אנהייבן פון דעם, אדער אנצוקומען צו דעם. דאס הייסט, אדער אנהייבן צו זאגן, “ס׳איז דא אזא וויסנשאפט [science/knowledge], לאמיר עס פרובירן צו פארשטיין”, אדער מ׳קומט מיט א געוויסע געדאנק וואס איז מסביר [explains] פארוואס טאקע יעדער איינער טראכט אזוי, און מ׳וויל עס פארשטיין וויאזוי זאל מען דאך אזוי טראכטן, חבלי שאול [birth pangs], וואס מיינט דאס? יעדער איינער טראכט אזוי, יעצט אונז ווילן פארשטיין פארוואס.

דער אורספרונג פון “חוש המישוש חרפה”

און יעצט, די סענטענס [sentence] “חוש המישוש חרפה [the sense of touch is shameful]” איז געקומען פון אזא שטיקל וואס איז געקומען צו מסביר זיין פארוואס דער עולם האלט אז דאס איז די ערגסטע סארט זאך. ס׳איז געגאנגען אזוי: קודם [first] האבן מיר געזאגט די גאנצע שיעור וואס אונז האבן געזאגט צוויי וואכן צוריק, אז ווען אונז רעדן פון זהירות [caution] און פרישות [abstinence], דאס איז א מידה [character trait] וואס האט צו טון מיט וויאזוי א מענטש פירט זיך לגבי [regarding] תענוגים [pleasures], וועלכע סארט תענוגים ער האט ליב און וויפיל תענוגים ער האט ליב. דאס איז מוסכם.

צמצום: פון וועלכע תענוגים רעדט מען?

ערשטנס: נישט תענוגי הנפש

אבער פון וועלכע תענוגים פונקטליך מ׳רעדט, האבן מיר געזאגט אז מ׳רעדט זיכער נישט פון תענוגי הנפש [pleasures of the soul], וואס דאס איז אזויווי תענוג פון חכמה [wisdom] אדער תענוג פון כבוד [honor]. ס׳האט גארנישט מיט די גוף, נישט פון דעם רעדט מען.

מ׳זאגט נישט אויף א כבוד-שמעקער אז ער איז א נידריגער מענטש, ער איז א גראבער יונג. מ׳זאגט אנדערע זאכן, מ׳זאגט נישט אז ס׳איז נישט שלעכט, אבער נישט פון די מידה. ס׳איז אן עקסטערע [external] מידה, צופיל ליב האבן כבוד.

די זעלבע זאך, מ׳זאגט אפילו נישט, און נישט נאר דעם, מ׳זאגט אפילו נישט פאר איינעם וואס איז צו א שמועסער, וואס איז צו א בעל גאוה [arrogant person], וואס איז צו א… אהא… וויאזוי הייסט עס, א ברעגער [braggart], איינער וואס ער האט צופיל צו זיך גערעדט פון זיך… מ׳זאגט פאר אים אויך נישט אז ער איז א שלעכטער, אז ער האט מידת התאוה [the trait of desire], מ׳זאגט פאר אים אנדערע מידות, ער איז נישט קיין בעל תאוה, ער איז אנדערע זאכן.

אגעין, אין די most general sense קען מען זאגן בעל תאוה, but you see the people, מ׳זאגט נישט אז דאס איז די נקודה, מ׳זאגט נישט אז ער איז אן אונטערגעגאנגענער, ער איז נישט קיין גראבער, ער איז נישט קיין פראסטער [coarse person]. ער איז אן איידעלער [refined person], ער האט אן אנדערע פראבלעם. אבער ס׳איז דא איינער וואס איז א פראסטער, וועלן מיר זאגן אז ער איז א פראסטער. ער איז נישט קיין… נישט דאס איז די סארט מידות.

ווייל לאמיר מצמצם [narrow down] זיין די מידה צו וויסן מער פונקטליך פון וואס אונז רעדן, רייט? איז על כל פנים [in any case], ס׳רעדט זיך נאר פון תענוגי הגוף [bodily pleasures].

צווייטנס: נישט אַלע תענוגי הגוף

נישט נאר אז ס׳רעדט זיך נאר פון תענוגי הגוף, נאר לאמיר מדייק זיין אביסל בעסער, און דא אין דעם דיוק [precision] האב איך נאך א גאנצע שיעור צו רעדן ווי גוט מ׳קען מאכן די דיוק, ווייל דאס leads us to other problems. אבער אין דעם נושא [topic] האבן מיר מדייק געווען אביסל בעסער, און מיר זאגן אז נישט נאר ס׳רעדט זיך נאר פון תענוגי הגוף, נאר פון געוויסע פון תענוגי הגוף.

ווייל למשל [for example], אויך ווען מ׳ברענגט אן ראיה [proof] פון “אמרי אינשי”, “אמרי אינשי”, א סך חכמה סך קצף [much wisdom, much anger], קיינמאל נישט געהערט אז מ׳זאל זאגן אז איינער וואס האט ליב זייער שטארק צו גיין אויף טריפס [trips] און זען שיינע scenery אדער שיינע pictures, אז ער איז א בעל תאוה, אמת?

אדער א הייקער [hiker], אדער אפילו איינער וואס האט ליב צו גיין צו די דזשים [gym] און זיך אויסארבעטן, אדער וואס, צו ווארקן אויס [work out], איך זאל איך זאגן, צו ווארקן אויס, צו אויסארבעטן, צו ווארקן אויס, ניין? דאס איז די זאך, אויסגעארבעטער יוד. ער איז worked out, אמת?

עניוועיס [anyways], אדער איינער וואס האט ליב צו גיין אין די פול [pool] זיך וואשן, שווימען, צו גיין אין די וואנע, אין די… וויאזוי הייסט עס, אין די סאונע [sauna] און שוויצן. געווענליך, גאר פיינע חסיד׳ישע אידן גייען אין שוויץ, און מ׳זאגט נישט אז זיי האבן די מידה.

בקיצור [in short], נישט נאר נישט אויף חסיד׳ישע אידן, נאר ווען מ׳זאגט, און דא ברענגט ער א ראיה פון “אמרי אינשי”, דער עולם זאגט, איך ווייס נישט ווער ס׳האט עס ליב, אבער מ׳האט ליב צו זאגן אז מ׳האט עס ליב. מ׳האט ליב צו פילן, מ׳האט ליב די wrong ones. דאס איז וואס מ׳מיינט ווען מ׳זאגט רעב [Reb/Rabbi], דאס איז די ערגסטע זאך.

קומט אויס, אלע מענטשן אין די וועלט זענען מודה [agree] אז דאס איז די ערגסטע זאך. אקעי, סתם אזוי, אויפן קלאר דא איז נישט… ווייט, ווייט, ווייט, לאמיך רעדן.

די אוניווערסאַלע הסכמה: אַ פאַקט, נישט אַ דעה

דיסקוסיע: חינוך און קולטור

Student: אלעס קומט פון חינוך [education], קעיר נישט [doesn’t matter].

Instructor: לאמיר וויסן, די אלע אויפגעקלערטע אידן וואס קומען און זאגן אז זיי גלייבן אז זיי זענען סעקס פאזיטיוו [sex positive] זענען נישט אקראטן [accurate], באופן כללי [generally speaking]. וואס מיינט עס סעקס פאזיטיוו? ר׳ ימי איז אפאר מאל מיט דעם. מיין רבי זאגט מיר נישט אזוי. לאמיך נישט, לאמיך נישט.

Student: יא, די ענטפער איז יא.

Instructor: יא? יא, אפ קורס [of course]. דו בלעימסט [blame] דיין רבי פאר אזויפיל זאכן וואס איז דיין שולד. אקעי, לעטס… קום, קום, קום, קום, קום. ס׳איז נישט משנה, ס׳איז נישט משנה, ס׳איז נישט משנה. אוודאי. און מיר קוקן, אגען, דיין רבי איז נישט די נושא. די תירוץ [answer] איז יא. די תירוץ איז יא.

און באופן כללי, אגען, איך האב געזאגט, יעדער מענטש, יעדער קולטור [culture] האט זיך זיינע הלכות [laws/rules] וואס איז גוט און וואס איז שלעכט, אבער כמעט כולא עלמא [almost everyone], יעדער איינער, עקטשועלי [actually] יעדער איינער, איך קען נישט איינער וואס איז נישט מודה, כולא עלמא מודה אז צו זיין נישט קאנטראלד [controlled], נישט סעלף קאנטראלד [self-controlled] אין די נושא איז ערגער ווי נישט זיין סעלף קאנטראלד אין עני [any] אנדערע נושא. ווען מ׳זאגט נישט סעלף קאנטראלד, כמעט מ׳מיינט דאס. דאס איז מוסכם אין יעדע סינגל [single] סאסייעטי, און די מערסטע ליבעראלע [liberal] זאגן אז ס׳איז א נושא פון קאנסענט [consent]. ס׳איז נישט קיין חילוק [difference], אבער איינער קען זיך נישט איינהאלטן.

פאַרגלייך מיט כעס

Student: נישט אזוי שלעכט? ענגער [anger] איז א גאנצע מענלי [manly] זאך. נישט א נידריגע, א רעגעדיגע [angry].

Instructor: ס׳ווענדט זיך, איינער וואס רעגט זיך גענוג אז דו קענסט נישט לעבן מיט אים, איז ער א פגע רע [bad defect], אבער באופן כללי… אן אוממענטש [inhuman] אין די זעלבע וועג.

אקעי, יעצט, אקעי, אז גייען מיר קוקן, איך האב דיר געפרעגט, ווער איז די מענטש וואס זיינע חברים ווילן נישט מער קומען אין ביהמ״ד [beis medrash/study hall], זיין ברודער שעמט זיך צו קומען אין ביהמ״ד, זאגט ער ווען מ׳האט אים איינגעזעצט? דער וואס האט זיך אויפגערעגט און יענעם געהארגעט, אדער דער וואס האט זיך נישט געקענט איינהאלטן און געטון עפעס א נושא פון…

סאו, דו קוקסט און דו זעסט אז דער וואס האט זיך אויפגערעגט, מ׳קען אים אפילו דזשאסטיפייען [justify], ער האט זיך געקומען פארענטפערן. מ׳קען נישט דזשאסטיפייען דעיס [this].

סאו, דרך אגב [by the way], ס׳איז דא ענינים [matters] וואס מ׳איז דן [judge]. מ׳קען נישט דזשאסטיפייען אז ס׳איז א גרינגע זאך זיך צו אווערקאמען [overcome]. ס׳איז טאקע א מלחמה [war/battle], ס׳איז א גרויסע מלחמה. ס׳איז א גרויסע מלחמה. איך ווייס נישט וואס דאס איז א סיבה [reason]. דו זאגסט איין מינוט, דו זאגסט א סיבה, איך וועל דיר זאגן אן אנדערע סיבה.

איין מינוט, סאו די פאקט [fact] איז אבער אזוי, אקעי? איך וויל זאגן אזוי, ס׳איז געקומען די מעסט [must] זיין פאקטן. And if you don’t realize that and you think that we’re making up things because we don’t believe in God and these things are allowed, it’s very dumb. ס׳האט זיך אנגעהויבן פון דעם אז ס׳איז דא אזא פאקט. ס׳איז מסכים אז בעל עבירה [transgressor], און די גמרא הייסט בוזניס [the Gemara calls them “boznis”], און אזוי ווייטער, ס׳איז מסכים ביי אלע אידן און ביי אלע גוים דעיס, אקעי? איך ווייס נישט פון איין מענטש וואס איז נישט מסכים.

ס׳איז דא מענטשן וואס דינגען זיך אן אנדערע זאכן מיט דעם, ווייל זיי ווילן זיך מורא האבן אז דער אויבערשטער וועט כאפן דעם פלאץ [place] וואס איז נישט מסכים דעיס, אקעי? ווייל ווי דו זאגסט דא, שאלות [questions] איז די פרטים [details], וועלכע איז די גוטע און וועלכע איז די שלעכטע, אבער נישט איבער דעם איז מען מסכים.

די זעלבע זאַך מיט עסן

סאו, און יעצט, די זעלבע זאך, דרך אגב, מ׳קען רעדן וועגן עסן אויך, ס׳איז נישט אזוי אנדערש. יעדער איינער איז מודה אז איינער וואס קען זיך נישט איינהאלטן און ער פרעסט, ער פרעסט, ער פרעסט, ער פרעסט, אגב, לויט יעדער איינער׳ס מחשבה [thought] זאל זיין וועלכע ס׳איז נישט גוט צו פרעסן, איז ער א גראבער יונג. יעדער איינער, ס׳איז נישט קיין שום מחלוקת [dispute] דערוועגן. ס׳איז שטארקע עבודת האכילה [strong service of eating]. ס׳איז נישט קיין שום מחלוקת דערוועגן, אקעי?

יעצט די שאלה איז פארוואס. ס׳איז דא יצר הרע [evil inclination]. יא, אבער יעצט, די שאלה איז פארוואס. רבותי [gentlemen], רבותי, רבותי. סאו די שאלה איז פארוואס.

אריסטו׳ס הסבר: מענטש קעגן בהמה

סאו איז אריסטו אויפגעקומען מיט אזא אריגינעלע [original] זאך, און ער האט געזאגט אזוי, ער האט געזאגט, “איך קען עס מסביר זיין actually. איך קען עס מסביר זיין.” פארוואס קען איך עס מסביר זיין? אזוי, ווייל טראכט אריין, וועסטו זען אז אלע אנדערע, סאו א מענטש האט פארשידענע סארט הנאות [pleasures], פארשידענע סארט נטיות [inclinations], פארשידענע סארט מידות, וכדומה [and so forth]. און בהמות [animals] האבן אויך פארשידענע סארט מידות, און פארשידענע סארט נטיות, און פארשידענע סארט הנאות, אמת? שטימט?

די גרונט-פראַגע: וואָס הייסט “מענטש”?

אונז ווייסן שוין א כלל [principle] פון א לאנגע צייט צוריק, אז איינע פון די גרויסע ענינים פון זיין א מענטש, אדער די ערשטע ענין פון זיין א מענטש, אדער אויך די לעצטע ענין פון זיין א מענטש, איז צו זיין א מענטש. שטימט? דברים ידועים [well-known things]. מה יעשה אדם בעולם הזה ויהיה אדם [What should a person do in this world to be a person]? אקעי.

אגעין, די שאלה איז וואס איז דאס א מענטש? אידן זאגן אז א מענטש איז דאס, “אתם קרויים אדם [You (Jews) are called ‘adam’/human]”. די גוים זאגן פארקערט, אונז זענען נישט קיין מענטשן. אקעי. אבער… יא, אבער איך זאג וואס מיינט “מענטש” אין אידיש, ווייסטו? א מענטש איז א גוטער און א שיינער מענטש. אבער איך זאג, “אתם קרויים אדם” געבט דיך נאר דאס ארויס, אז אונז דארפן זיין אזא מענטש. וואס איז עס א מענטש? דאס איז מיר נאך אלץ נישט מברר געווען [clarified].

אריסטו׳ס הסבר פון אינטעמפּעראַנס: פאַרוואָס תענוגי הגוף זענען די נידריגסטע מידה רעה

דער יסוד-פראַגע: וואָס איז אַ מענטש?

מגיד השיעור:

שטימט? דברים ידועים. וואָס מה יעשה אדם בעולם הזה ויחיה? אדם. אקעי? אגב, די שאלה איז וואָס איז דאָס אַ מענטש? אידן זאָגן אַז אַ מענטש איז דאָס, “אתם קרויים אדם” [אַתם קרויים אָדם: איר ווערט גערופן מענטשן – אַ פּסוק וואָס ווערט פאַרשטאַנען אַז נאָר אידן זענען “אָדם”], די גוים זאָגן פאַרקערט, “איר זענט נישט קיין מענטשן”. אקעי? אבער…

תלמיד:

יאָ, אבער… יאָ, איך האָב נישט געלערנט אין אידיש. אַ מענטש איז אַ גוטע באַשיינע מענטש.

מגיד השיעור:

אבער ער זאָגט “אתם קרויים אדם”, גייט ער דאָך נאָך דעם אַרויס. וואָס איז דאָס זיין אַ מענטש? וואָס איז דאָס אַ מענטש? דאָס איז שוין אַ פּונקט פון אַ מחלוקת [מאַחלוֹקת: אַ דיספּיוט]. אבער דאָס איז די עיקר זאַך, אקעי? און ממילא [ממילאַ: דערפאַר], ווי ווייניגער אַ זאַך איז ספּעציעל מענטשלעך, איך האָב שוין געזאָגט אַז מ׳דאַרף עס גוט פאַרשטיין, איז עס ווייניגער מענטשלעך, אקעי?

חזרה: די ספּעציפישע תענוגים וואָס זענען פּראָבלעמאַטיש

מגיד השיעור:

נאָר, און דערפאַר, וויבאַלד אַז אונז האָבן שוין מדייק געווען פריער אַז ווען מ׳רעדט פון נישט זיין איינגעהאַלטן, רעדט מען זייער ספּעציפיש פון תענוגים פון חוש המישוש [חוש המישוש: דער זינען פון טאַסט] וואָס האָט נישט נעבן זיך קיין שום הפכנה [הפכנה: אַ קאָנטראַסט אָדער אַנטיטעזע], רייט? אונז האָבן אפילו מוציא געווען בכלל זה [בכלל זה: אין דעם כּלל] אין אַ געוויסע זין טעיסט, און מ׳דאַרף דאָס פאַרשטיין בעסער, אבער אונז האָבן אפילו מוציא געווען בכלל זה, און אונז האָבן זיכער מוציא געווען בכלל זה אַלע אַנדערע זאַכן אַזויווי כּבוד [כּבוד: כּבֿוד, אָנער] און אַזויווי חכמה [חכמה: חכמה, וויסדאָם] וואָס נאָר מענטשן האָבן ליב, וואָס נאָר מענטשן האָבן אין דעם תענוג [תענוג: פּלעזשור], וואָס אפילו אונז קענען עס רופן בנפש האדם [בנפש האָדם: אין דער נשמה פון דעם מענטש], ס׳איז אפילו נישט די גוף האדם [גוף האָדם: דער גוף פון דעם מענטש], אבער דאָך סאָרט תענוגים וואָס די גוף האָט, באשר הוא גוף [באַשר הוא גוף: אינזאָפאַר אַז ער איז אַ גוף], אַז ער טוט דאָס אַזויווי בהמה [בהמה: אַן אַנימאַל], איז דאָס ממילא, יעצט קענסטו פאַרשטיין פאַרוואָס מענטשן האַלטן די ווייניגסטע פון מענטשן וואָס זענען נישט קיין מענטשן.

אריסטו׳ס הסבר: פאַרוואָס אינטעמפּעראַנס איז די ערגסטע מידה רעה

מגיד השיעור:

ס׳איז זייער אָביעס [אָבווִיאַס: קלאָר], ווייל אויב דו ביסט נישט אויסגעהאַלטן, דו ביסט נישט מסודר [מסודר: אָרגאַניזירט, אָרדענטלעך] אין די נושא [נושא: ענין], ביסטו ווייניגער מענטש, ווייל דאָס איז אַ תענוג וואָס מענטשן האָבן באשר הם בהמות [באַשר הם בהמות: אינזאָפאַר אַז זיי זענען אַנימאַלן] און נישט באשר הם מענטשן [באַשר הם אֲנָשים: אינזאָפאַר אַז זיי זענען מענטשן]. און ממילא, צו ליב האָבן צו עסן און צו שלאָפן איז אַ בהמה׳שע זאַך צו טון און נישט אַ מענטשלעכע זאַך צו טון. אלה הם דברי [אלה הם דברי: דאָס זענען די ווערטער פון] ווער? אריסטו, אקעי?

סאָו אריסטו האָט אַזוי מסביר געווען פאַרוואָס האַלט ער אַז דאָס איז די ערגסטע זאַך, ווייל איך האָב פאַר דיר אַ גוטע סברא [סברא: לאָגישער אַרגומענט] וואָס זאָגט אַז דאָס האָבן מענטשן נישט ליב באשר הם מענטשן, נאָר באשר הם בהמות. שטימט?

וואָס דער רמב״ם האָט נישט געזאָגט: ערשטע באַגרענעצונג

מגיד השיעור:

וואָס האָט ער נישט געזאָגט? וואָס אונז זאָגן זייער קלאָר, און מ׳דאַרף דאָס פאַרשטיין. וואָס האָט ער נישט געזאָגט? ער האָט נישט געזאָגט צוויי זאַכן. ער האָט נישט געזאָגט, איך מיין אַז דער רמב״ם [רמב״ם: רבי משה בן מימון, מיימאָנידעס] האָט נישט געזאָגט, ער האָט נישט געזאָגט צוויי זאַכן, מען דאַרף גוט קוקן אין די ווערטער. ער האָט נישט געזאָגט, איך וויל נאָר זאָגן, ער האָט נישט געזאָגט, איך מיין, ניין ניין, איך מיין וואָס דער רמב״ם זאָגט אין די מוסר ספרים [מוסר ספרים: עטישע ווערק]. ער האָט נישט געזאָגט צוויי זאַכן, ער האָט נישט געזאָגט אַז דערפאַר דאַרף אַ מענטש זיך שעמען מיט דאָס וואָס ער האָט ליב אויף די ריכטיגע אופן [אופן: וועג, מאַנער] די תענוגים, ער האָט דאָס נישט געזאָגט, שטימט? רייט?

אמת, ער האָט דאָס נישט געזאָגט, ווייל אונז רעדן נישט יעצט פון די שאלה באופן כללי [באופן כּללי: אין אַ גענעראַלן זין] צו מ׳זאָל ליב האָבן תענוגי הגוף [תענוגי הגוף: גוף-פּלעזשורן], מ׳רעדט יעצט פון די מדה [מידה: כאַראַקטער טרייט] וואָס הייסט פרישות [פּרישות: אַבסטינענס, מאָדעראַציע], וואָס איז די ריכטיגע אַמאָונט פון ליב האָבן תענוגי הגוף, שטימט? ער נוגעט [נוגע: טאַטש, אַדרעס] דאָס בכלל נישט, נישט אין דעם פּרק זיכער נישט, ס׳איז נישט קיין שום ספק [ספק: ספֵק, דאַוט] אַז דער פּרק איז נישט אַנטי ליב האָבן בכלל תענוגי הגוף, ס׳איז אַנטי האָבן די מדות רעות [מידות רעות: שלעכטע כאַראַקטער טרייץ] וואָס זענען מסתעף [מסתעף: בראַנטשינג אָפּ] פון דעם, און ער איז מסביר פאַרוואָס די מדות רעות זענען די ערגסטע מדות רעות וואָס מענטשן האָבן די מערסטע פיינט, ווייל די מדות רעות האָבן צו טון מיט די חיוניש׳דיגע חלק פון דעם מענטש, און ממילא ווען מ׳פירט זיך נישט ריכטיג איז מען אַ חיה [חיה: אַ ווילדע חיה], ווען מ׳פירט זיך ריכטיג, איך האָב שוין געזאָגט אַז מ׳איז אַ חיה, רייט?

די פאַלשע מסקנא וואָס מ׳קען ציען

מגיד השיעור:

שטימט? ס׳איז דאָ אַ געוויסע שאלה, רייט? ס׳איז דאָ אַ ריזאָן פאַרוואָס מענטשן זאָלן טראַכטן אַז ס׳איז דאָ אַן אַנדערע מסקנא [מסקנא: קאָנקלוזיע] דאָ, רייט? You understand why, רייט? ווייל אויב די פּראָבלעם איז, ענִי תענוג פון אַ מענטש וואָס איז שערד מיט בהמות איז פּראָבלעמאַטיק ביקאָז אָוו דאַט, which it seems, מ׳קען גיין נאָך איין טריט ווייטער פון וואָס ער גייט אין דעם זאָגן, וואָלט אויסגעקומען אַז אַ מענטש דאַרף אמת׳דיג נאָר ליב האָבן חכמה, אָדער אפשר at least כּבוד, נישט קיין בהמיש׳דיגע זאַכן, אמת? סאָו מ׳קען זאָגן, מ׳קען מאַכן אַזאַ אַרגומענט בייסד אויף די סברא.

וואָס דער רמב״ם האָט נישט געזאָגט: צווייטע באַגרענעצונג

מגיד השיעור:

אוודאי איז דאָס בכלל נישט אַזוי, דער מענטש האָט זיך געענדיגט. דער מענטש האָט זיך געענדיגט, עקזעקטלי. אוודאי איז דאָס ווערי דאַם, ווייל אַ חלק פון זיין אַ מענטש איז צו זיין אַ בהמה, אמת? יאָ. נישט קלאָר. אקעי. זייער גוט.

סאָו דאָ קומט מען אָן צו אַן אַנדערע שאלה, וואָס איז דאָס אַ מענטש? דאָס איז זיכער, אונז האָבן נישט קיין קלאָרע תשובה [תשובה: ענטפער] אויף די שאלה, און מ׳דאַרף זיין זייער וויכטיג פאַר מ׳לערנט עטיקס צו וויסן וועגן וועלכע מענטש מ׳רעדט וועגן. מ׳דאַרף וויסן אַז דער מענטש וואָס אריסטו…

תלמיד:

ווארט, ווארט, נישט אַ בהמה׳אישע וועג.

מגיד השיעור:

דו מוזט זאָגן די לשון הרמב״ם [לשון הרמב״ם: די שפּראַך פון מיימאָנידעס], נישט אַזוי ווי דו זאָגסט.

די לשון פון דער רמב״ם: “להוטים”

מגיד השיעור:

ער קוואָוט׳ט אַ לשון, “וזהו לשונו ביודע מנוסח כמו שאמרנו, חשוב מכל דחפי החומר כחרפה וגנות, כי זהו שיתחייב בהכרח, בפרט חוש המישוש שחרפה לנו כמו שציין אריסטו, שבגללו אנו להוטים אחר האכילה והשתיה והקירוב אל הנשים” [און דאָס איז זיין שפּראַך אין דעם באַקאַנטן פאָרמולירונג ווי מיר האָבן געזאָגט, געהאַלטן פון אַלע מאַטעריעלע דרייווס אַלס אַ שאַנדע און דיסגראַס, ווייל דאָס איז וואָס איז נויטווענדיג, ספּעציעל דער זינען פון טאַסט וואָס איז אַ שאַנדע פאַר אונז ווי אריסטו האָט אָנגעוויזן, ווייל דערפאַר זענען מיר להוטים נאָך עסן און טרינקען און נעענטערונג צו פרויען]. ער נוצט די לשון “להוטים” [להוטים: לוסטפול, עקסעסיוולי דעזיירינג]. און חלק ג׳ פרק ח׳ [מורה נבוכים, טייל 3, קאַפּיטל 8], ער זאָגט “להוטים אחר אכילה ושתיה וקירוב אל הנשים” [להוטים נאָך עסן און טרינקען און נעענטערונג צו פרויען].

תלמיד:

יאָ. אקעי.

מגיד השיעור:

“והוא שר לתכליתם את אותה חרפה שהיא חרפתנו הגדולה כלנו בני אדם” [און ער האָט געבונדן צו זייער צוועק יענע שאַנדע וואָס איז אונזער גרויסע שאַנדע, אַלע פון אונז מענטשן].

אקעי. סאָו דאָ איז דאָ אַ וועג צו ליינען, לאָמיר זאָגן קלאָר, לאָמיר פאַרשטיין, לאָמיר מחלק זיין [מחלק זיין: אונטערשיידן] וואָס איז תלוי [תלוי: דעפּענדענט] אין די שאלה, אקעי? ווייל ס׳איז דאָ געוואָרן די אמת׳דיגע אַנדערע וועגן.

דער מענטש וועגן וועמען מ׳רעדט אין עטיקס

מגיד השיעור:

אבער ס׳איז זיכער אַז אריסטו, זיכער נישט אין די פּרקים וואו מ׳רעדט פון וואָס מ׳רופט מידות [מידות: כאַראַקטער טרייץ], וואָס אונז רופן מיר מידות פון מענטשן, ווי ווייט קלאָר, ווען מ׳האָט אָנגעקומען צו רעדן פון מעלות שכליות [מעלות שׂכליות: אינטעלעקטואַלע ווירטשוז], האָט מען אפשר גערעדט פון אַ מענטש באשר הוא שכל [באַשר הוא שׂכל: אינזאָפאַר אַז ער איז אינטעלעקט], און נישט באשר הוא גוף ושכל [באַשר הוא גוף ושׂכל: אינזאָפאַר אַז ער איז גוף און אינטעלעקט]. אבער דאָ וואָס מ׳רעדט פון מידות, רעדט מען פון דער מענטש וואָס איז אַ נפש וגוף [נפש וגוף: נשמה און גוף], עט ליעסט, אָדער אפשר נאָר אַ גוף, אבער זיכער אַ גוף און נפש. און דערפאַר איז נישט אמת אַז אַ מענטש, לאָמיר זאָגן קלאָר, ווען מ׳זאָגט אַז די תענוגים האָבן אַ מענטש באשר הוא מענטש, זאָגן מיר נישט אַז דער אידעאַל מענטש וואָלט נישט געהאַט דאָס. דאָס איז אַ קאָנקלוזשען וואָס דער רבי, איך ווייס נישט ווער, אגרת הקודש [אגרת הקודש: אַ בריוו אָדער טראַקטאַט אַטריביוטעד צום רמב״ן אויף קדושה] האָט געמאַכט לכאורה [לכאורה: אַפּעראַנטלי] פון די שטיקל, אַזוי האָט ער עס געליינט, אבער ס׳איז נישט ריכטיג במקורות אמת [במקורות אמת: אין די אמתע מקורות].

דער רמב״ם אין שמונה פרקים קעגן אַסקעטיזם

מגיד השיעור:

ס׳איז נישט ריכטיג, לאָמיר נאָר זאָגן, ס׳איז נישט ריכטיג אַז וואָס ער זאָגט דאָ איז ווען ער וואָלט געווען אַ שלימות׳דיגער מענטש וואָלט ער בכלל נישט ליב געהאַט די זאַכן. ער זאָגט נאָר אַז פאַרוואָס מענטשן קוקן אָן דער וואָס איז צו שוקע, צו להוט, ווייל דו זאָגסט צו פאַרטון אין דעם, אַלס דער מערסטער בהמה, ווייל דאָס איז טאַקע בהמה׳איש לכתחילה [לכתחילה: פון אָנהייב אָן]. אויב מ׳טוט עס ווי אַ מענטש, אויב מ׳טוט עס ריכטיג, איז אוודאי דאָס די מידה מצוינת [מידה מצוינת: די עקסעלענטע מידה] דערפון. זאָגט נישט אַז מ׳וויל גיין קיצוניות [קיצוניות: עקסטרים], ווייל דו זעסט זייער קלאָר, די גאַנצע פּרק גייט אַרום די ענין [ענין: טעמע] פון קיצוניות, נישט פון נישט זיין קיצוני, רייט? אָדער נישט זיין קיצוני, נישט פון גוטע הגדרה [הגדרה: דעפֿיניציע], בדרך הממוצע [בדרך הממוצע: אין דער מיטלשטער וועג], רייט?

און ער זאָגט אין אַנדערע ווערטער אַז איינער וואָס האָט צו ווייניג ליב זיין גוף איז אויך עפּעס ראָנג, רייט? און אריסטו האָט געזאָגט אַז אפילו עס איז דאָ אַזעלכע מענטשן, ער דאַרף נישט רעדן פון קיצוניות, ער האָט נישט קיין נאָמען פאַר זיי, רייט? און דער רמב״ם האָט יאָ גערעדט פון אַזעלכע מענטשן, ער זאָגט נארים [נָרים: פאָאָלס], רייט? דאָ קומט לכאורה אויס אַ חילוק [חילוק: אַ דיסטינגקשאָן], רייט? זייער אינטערעסאַנט. ער האָט נישט געוואוסט דערפון? עס איז שוין נישט געווען אַזעלכע מענטשן? סאָו לאָמיר נאָר פאַרשטיין.

איך וויל אויך זאָגן צוויי זאַכן וואָס ער זאָגט נישט, אקעי? ער האָט קודם [קודם: ערשט] נישט געזאָגט, איך וויל נאָר מאַכן דאָס אַ ביסל קלאָר. מיר האָבן נישט געזאָגט, דער רמב״ם זיכער נישט אין שמונה פרקים [שמונה פּרקים: אַכט קאַפּיטלען – דער רמב״ם׳ס אינטראָדוקציע צו פּרקי אבות], רייט? אין שמונה פרקים שטייט אויך פון דער רמב״ם אין דעם המשך [המשך: קאָנטינואַציע] פון דעם זעלבן פּרק, זאָגט דער רמב״ם, איך מיין אַז עס שטייט אין שמונה פרקים, איך ווייס נישט, איך האָב נישט געברענגט די ספר [ספר: בוך] דאָ, איך קען נישט נאָכקוקן. אין שמונה פרקים שטייט אַז עס איז דאָ מענטשן וואָס זענען נאָכגעגאַנגען די גוים און פאַריש געווען מן המושבים ומן החברות בני אדם ומן הנזירים [מן המושבים ומן החברות בני אָדם ומן הנזירים: פון די וואוינונגען און פון די געזעלשאַפטן פון מענטשן און פון די נזירים] און אַזוי ווייטער, ווייל זיי מיינען אַז דער אייבערשטער האָט פיינט די גוף, און מ׳דאַרף פּייניגן די גוף, און ווי מער מ׳גייט אַוועק פון די גוף איז מען נענטער צום אייבערשטן. אַזוי זאָגט דער רמב״ם, אמת? און דער רמב״ם זאָגט, דאָס איז אפיקורסות [אַפּיקורסות: הערעסי], דאָס איז אַ גוי׳אישע שיטה [שיטה: סיסטעם, אַפּראָוטש], דאָס איז שטותים מיט לאָקשן, דער אייבערשטער האָט נישט פיינט די גוף. שטימט?

און דאָס סיעמס טו בי מאָר אָר לעס די זאַך וואָס די אגרת הקודש איז אַטעקינג, וואָס ער קלעימט אַז דאָס איז די שיטה פון רמב״ם, רייט? שטימט?

סאָו וואָס טוסטו מיט׳ן זאָגן אַז עס איז אַ סתירה [סתירה: קאָנטראַדיקציע] אין רמב״ם? איך גיי נישט אַריין אין דעם. איך זאָג אַז עס שטייט נישט אין שמונה פרקים, עס שטייט זיכער נישט אַזאַ רמב״ם, און זיכער נישט אין די מקור [מקור: סאָרס] וואו עס קומט די איידיע פון חושי משוש חרפה [חוש המישוש חרפה: דער זינען פון טאַסט איז אַ שאַנדע]. עס שטייט נישט אַז חושי משוש חרפה אין די סענס אַז אַ מענטש, פּיפּעל וואָלטן געווען בעטער אָפּ ווידאַוט דעט. נישט, אריסטו אין דעם סענס האָט זיכער נישט אַזוי געטראַכט, רייט?

הגם [הגם: אַלטהאָו], דאָס איז וואָס איך האָב געמאַכט אַ ביסל מער קאָמפּליקירט, שטימט? עס איז דאָ אַ וועג דאָס צו מאַכן מער קאָמפּליקירט, פאַרוואָס? ווייל עס קומט לכאורה אויס אַזאַ סברא.

דער אומר מעולם און די קאָמפּליקאַציע

מגיד השיעור:

דאָס איז וואָס די מפרשים [מפרשים: קאָמענטאַטאָרן] האָבן געמאַכט, די גאַנצע חסידות [חסידות: חסידיזם] איז אַלעס געקומען צום איינפלוס פון די אומר מעולם [אומר מעולם: די פּאָפּולאַרע מיינונג]. די אומר מעולם איז זיכער נישט אַז אומר מעולם, דער עולם [עולם: די וועלט, מענטשן], אַ נאָרמאַלער רעספּעקטירט נישט אַ מענטש וואָס האָט בכלל נישט קיין תאוה [תאַוָה: דעזייער], זיי האַלטן נישט אַז ער איז דער תכלית השלימות [תכלית השלימות: דער גיפּל פון פּערפעקציע]. זיי רעספּעקטן אבער זייער ווייניג אַ מענטש וואָס קען זיך נישט איינהאַלטן. מער ווי זיי רעספּעקטן נישט איינער וואָס קען זיך נישט איינהאַלטן פון מאַכן געלט. ווייל מאַכן געלט, at least איז אַ מענטש. אַ מענטש האָט ליב מאַכן געלט, ביי שווערע מענטשן אַביסל. אבער דו וואָס קענסט זיך נישט איינהאַלטן פון דיין בהמה׳דיגע פּאַרט, ביסטו ערגער. פאַרשטייסט?

אבער ער זאָגט נישט אַז דו ביסט ערגער ווייל דו האָסט בכלל די בהמה׳דיגע פּאַרט. ס׳איז נישטאָ בכלל קיין שייכות [שייכות: קאָנעקציע] אין די פּאַרט און די ידיעה [ידיעה: וויסן] אַז אַ מענטש זאָל נישט זיין קיין מענטש וואָס האָט אַ גוף, אַז ער האָט אַ חלק הזן [חלק הזן: דער נוטרישאַנאַל פּאַרט], אַ חלק הגוף [חלק הגוף: דער גוף-פּאַרט]. פאַרקערט, דער מענטש איז דאָך אין אַ גוף. די רמב״ם זאָגט דאָך אַז דער מענטש איז דאָך אַ בהמה, נישט קיין עבירה [עבירה: זינד]. דו ביסט אפילו מער שלימות [שלימות: פּערפעקציע] אַז אַ מענטש זאָל נישט זיין אַזוי.

די אמתע פּראָבלעם: צו להוט זיין

מגיד השיעור:

ס׳איז נאָר אַז אויב דו ביסט נאָר דאָס, דו ביסט סטאָק אין דעם, דו קענסט זיך נישט אפילו משתלט זיין [משתלט זיין: קאָנטראָלירן]. מילא [מילא: אַלרייט] אַ מענטש קען נישט שולט זיין [שולט זיין: קאָנטראָלירן], דער וועט שפּעטער זיין מער זאַכן. למשל [למשל: פאַר ביישפּיל], אריסטו זאָגט אַז מילא אַ מענטש קען נישט שולט זיין אויף זיין פחד [פּחד: שרעק], קען מען אים פאַרשטיין, ער האָט נישט גענוג קורעדזש, ער שרעקט זיך. מ׳קען אים מער פאַרשטיין. אַ יראה על החילול [יראה על החילול: שרעק פאַר פּראָפאַניישאַן]. מ׳קען אים פאַרשטיין. מ׳זאָגט נישט אַז ער איז מושלם [מושלם: פּערפעקט], ער האָט אַ גרויסע חסרון [חסרון: דעפֿיציט], ער איז אַ קאַוערד, רייט? און מ׳קען אים זייער שטאַרק מזלזל זיין [מזלזל זיין: פאַראַכטן]. אבער מ׳קען אפילו אָנקוקן אַ שטיקל אונס [אונס: אַ פאָרסד סערקאַמסטאַנס]. ס׳איז נישט אונס, ס׳פעלט אים עפּעס אַ מידה, ס׳איז אַ אונס, ס׳פעלט אים קורעדזש. אבער ער האָט מורא [מורא: שרעק] פון עפּעס, דו ביסט אַ דובערשטאַטער, דו פאַרשטייסט אים. אקעי, ער איז אַ פּראָבלעם, מ׳דאַרף אים מחנך זיין [מחנך זיין: דערציען], ער דאַרף זיך לערנען.

פאַרגלייך: פייגקייט קעגן אינטעמפּעראַנס

מגיד השיעור:

איינער וואָס ער קען זיך נישט מתגבר זיין [מתגבר זיין: איבערקומען] אויף זיך אַליינס, רייט? קיינער שטערט אים נישט, דו רופסט אים נישט קיין אונס. יאָ, יצר הרע [יצר הרע: דער בייזער אינקלינאַציע], אבער ס׳איז דאָך געווענליך, רייט? אבער וואָס דו ווילסט עס, וואָס ביסטו, אַ מענטש אָדער אַ בהמה? דו ווילסט נאָר די בהמה׳שע זאַכן. האָבן מענטשן מער טענות [טענות: קאָמפּליינץ] אויף אים, רייט?

אריסטו זאָגט אין די זעלבע שיעור, זאָגט ער אַ הסבר פאַרוואָס מענטשן האָבן מער טענות אויף איינער וואָס איז נכשל [נכשל: פאָלן] אין תענוגי הגוף ווי איינער וואָס איז נכשל אין קורעדזש. קורעדזש איז דאָך אַן אומזיניג וויכטיגע מידה פאַר אַ מענטשהייט, אגב [אגב: ביי דער וועג] היינט ווייסט מען נישט דערפון, אבער ס׳איז אומזיניג וויכטיג, רייט? ווייל יעדער גייט פליען פון יעדער מלחמה [מלחמה: קריג] אויב ער האָט נישט קיין קורעדזש. ס׳איז אַ זייער בעיסיק, זייער אַ בעיסיק מידה. אבער אים כל זה [אים כל זה: מיט אַלע דעם], ס׳איז דאָ אַ קלענערע, ס׳איז נישט דאָ אַ גרעסערע פּאַנישמענט מצד [מצד: פון דער זייט פון] די מלחמה, ער וועט באַקומען פאַר טריזן, ער וועט זיך איינזעצן, איך ווייס נישט וואָס. אבער מענטשן קוקן ווייניגער אַראָפּ דער וואָס אַנטלויפט אין דער קריטישער מלחמה ווי דער וואָס איז נישט מתגבר על יצרו [מתגבר על יצרו: איבערקומען זיין אינקלינאַציע]. אויף וויפֿיל וועג הייסט ביי יעדע קולטור די גרעסטע וואָס ער דאַרף זיך מתגבר זיין על יצרו. אמת? פאַרוואָס? ווייל מ׳זאָגט, ער איז אַ שטיקל עני [עני: אַ פּויער], אונז פאַרשטייען אים, ער וויל עס נישט פאַר מוזיק. אבער דאָ זאָגסטו ער וויל עס יאָ, און ווער איז ער וויל? וואָס וויל ער זיין, אַ בהמה? סאָו קוקסטו עס אָן אַז ער איז די נידריגסטע זאַך, ער איז גאָר אַ שוואַכע זאַך. שטימט?

מסקנא: דער קאָנטעקסט פון אריסטו

מגיד השיעור:

על כל פנים [על כל פּנים: אין יעדן פאַל], דאָס איז די קאָנטעקסט אין ארץ ישראל [אַריסטו – דער מגיד השיעור מיינט אַז דאָס איז דער קאָנטעקסט ביי אריסטו], בלי שום ספק [בלי שום ספק: אָן קיין דאַוט].

אריסטו׳ס “חרפת חוש המשוש” און דער וועג צום חיי עיון

פארוואס קוקט מען אזוי אראפ אויף דעם וואס קען זיך נישט איינהאלטן?

מגיד שיעור:

אבער מענטשן קוקן ווייניגער אראפ דער וואס אנטלויפט פון די קשרי מלחמה ווי דער וואס איז נישט מתגבר על יצרו [מתגבר על יצרו: overcoming one’s evil inclination]. על כל פנים [על כל פנים: in any case], דאס איז די גרעסטע זאך וואס ער דארף זיך מתגבר זיין על יצרו, אמת?

פארוואס? ווייל מ׳זאגט אז ס׳איז א שטיקל אונס, אונז פארשטייען אים, ער וויל עס נישט במזיד [במזיד: intentionally]. אבער דא זאגט ער, ער וויל עס יא, און ווער וויל עס? וואס וויל ער? ער וויל זיין א בהמה [בהמה: animal]. סאו קוקסטו עס אן אז ער איז די נידריגסטע זאך, ער איז גאר א שוואכע זאך, שטימט?

דער קאנטעקסט פון אריסטו: ס׳איז נישט קעגן תענוג אליין

על כל פנים, דאס איז די קאנטעקסט פון אריסטו, בלי שום ספק [בלי שום ספק: without any doubt]. און דאס, אלעס רעדט זיך פון איינער וואס ער איז זיך נישט מתגבר. ער זאגט נישט, ס׳רעדט זיך נישט פון די נושא אז א מענטש וואלט בעצם געדארפט לעבן אן האבן די תענוגים [תענוגים: pleasures]. That would be like asking a human not to be human.

צו זאגן אז ער זאל נישט האבן קיין גוף, ער זאל נישט האבן א גוף וואס זאגט אז ס׳זאל זיין תענוגים, און ס׳איז דא א צורך פון די תענוגים, די גוף וויל די זאך, ווייל אזוי לעבט ער. ס׳איז גארנישט ראנג מיט דעם גוף. ס׳איז אויך גארנישט ראנג פאר א בהמה צו זיין א בהמה, א מענטש איז א הייליגע בהמה.

די ריכטיגע טייטש פון “חרפת חוש המשוש”

דאס הייסט, אין די שטיקל שטייט נישט גארנישט אז ס׳איז ראנג. ווען ער זאגט “חרפה” [חרפה: disgrace, shame], ער מיינט נישט “חוש המשוש” [חוש המשוש: sense of touch], מענטשן האבן דאס געטייטשט, דאס איז די וועג וויאזוי איך וואלט עס געזאגט, וואס דער רמב״ם [רמב״ם: Rambam/Maimonides] האט געקאוט אפאר מאל. איך מיין אז מענטשן האבן עס פשוט מיס-טרענסלעיטעד.

איך מיין נישט “חוש המשוש”, איך מיין “חרפת חוש המשוש” מיינט, די חטא [חטא: sin] פון חוש המשוש אליין. איך מיין נישט חוש המשוש אליין, איך מיין די קטגוריה פון חוש המשוש. חטאים [חטאים: sins] וואס א מענטש זינדיגט ווייל ער איז נמשך [נמשך: drawn, attracted] נאך זיין חוש המשוש, נאך זיין תענוג חוש המשוש, to be more precise, איז מער א חרפה.

“חרפה” מיינט אויך, מענטשן זענען עס מבזה [מבזה: despise, look down upon], נישט אז ס׳איז א בושה [בושה: embarrassment]. מ׳זאגט אז מ׳שעמט זיך מיט אים, ס׳איז א בושה אזא מענטש, ס׳איז דבר מבוזה [דבר מבוזה: something despised], וויאזוי ער זאגט דארט לשון [לשון: language, expression], מ׳שרייט אויף אים, מ׳איז מחייך [מחייך: smiles mockingly] וכדומה [וכדומה: and so forth]. אבער ס׳רעדט זיך נישט פון די תענוג אליין, ס׳רעדט זיך אויך נישט פון דעם אז א מענטש זאל נישט געדארפט האבן דאס.

אנדערע מענטשן האלטן די ווייניגסטע פון דעם מענטש. That’s how I would say it. דאס איז וואס ער מיינט.

אילוסטראציע: די היערארכיע פון בזיון

וועלכע אנדערע זאכן? ס׳איז א חרפה. איינער וואס אנטלויפט פון די מלחמה איז אויך א בושה, אבער נישט אזא גרויסע בושה. א רוצח [רוצח: murderer]? אויך נישט דאס זעלבע, נישט די זעלבע לעוועל. ניין, נישט די זעלבע לעוועל. איך זע עס נאך אזוי, נישט די זעלבע לעוועל. יא. יא.

ס׳איז דא א געוויסע, again, you have to try to see it. I think you could see it in our culture אויסער נבל ברשות התורה [נבל ברשות התורה: one who is vile within the bounds of Torah]. נאר איינע פון די זאכן וואס אונז לעבן אין אן אנדערע קולטור. א רוצח איז גאר א נידריגער יונג, אבער א רוצח איז נישט… דו פארשטייסט וואס איך זאג? און אסאך מאל ביי רציחה [רציחה: murder] קען מען… אזוי ווי דו זאגסט, אז איינער האט זיך אויפגערעגט, און מ׳קען אפילו בעסער פארשטיין.

מ׳דארף חוקר זיין [חוקר זיין: investigate] וואס איז די גרעסערע עונש [עונש: punishment], כעס [כעס: anger] אדער תאוה [תאוה: lust, desire]. ער רעדט וועגן דעם שפעטער. אין א געוויסע זין איז עס נישט די ערגסטע.

דוגמא פון טורמע

Nobody gets capital punishment for… דאס איז ווייל ס׳איז מער dangerous פאר אנדערע מענטשן. By the way, מ׳געבט יא פאר א rape capital punishment, אבער מ׳וויל נישט געבן.

אבער די reason איז… דאגה איז אזוי ווי… אקעי, לאמיר… רציחה איז די דוגמא [דוגמא: example]. רציחה איז די דוגמא פאר עבדה פאר יענעם. רציחה איז די דוגמא פאר אויטאן יענעם. איך האב זיך אויפגערעגט. בשעת מעשה [בשעת מעשה: at the time of the act], פאר אים אליין צו קוקן איז ער די ערגסטע. לאמיר זאגן אין די jail, אין מיינונג. איינער וואס קומט אריין אין רציחה… אפילו די inmates קוקן אים אן… ניין, און נאך, ווען פחות מרוצח [פחות מרוצח: less than a murderer]… די פחות… יא, יא, דרך אגב [דרך אגב: by the way], קוקן זיי… דרך אגב, דרך אגב, קוקן…

ניין, ניין. ר׳ חיים, אין פחות מרוצח, אפילו אין jail, פחות מרוצח איז א פעדאפיל [pedophile]. אזוי ווי יעדער איינער ווייסט. פחות מרוצח איז איינער וואס קען זיך נישט איינהאלטן אויף זיינע תאוות תענוגים און… מ׳האט אים זייער פיינט.

דער רמב״ם׳ס שיטה: בהמישקייט אליין איז נישט דאס פראבלעם

So, איך וויל נאר דאס מסביר זיין [מסביר זיין: explain], אז דאס איז פון וואס מ׳רעדט. דאס איז געווען די זאך, און איך מיין אז מיר האלטן אזוי. און די וועלט הערט אז דאס איז א בהמיש׳ע זאך. דאס איז אן example פון איינס פון די איינציגסטע זאכן וואס איז געבליבן אין אמעריקע אז מ׳האלט אז דאס איז א שלעכטע זאך. אבער וויפיל ס׳איז א שלעכטע זאך איז…

וואס מ׳קומט דא ארויס פון די גאנצע זאך, וואס איך פארשטיי דא, איז אז דאס וואס די רמב״ן [רמב״ן: Ramban/Nachmanides] האט, אדער אפילו די רמב״ם, די טענה אז מ׳קוקט נישט אן אז די בהמישקייט אליינס איז דא עפעס ראנג. דו זאגסט אז מ׳האלט אז ס׳קען דאך נישט זיין. דו זאגסט אז די רמב״ם׳ס גאנצע שיטה [שיטה: approach, method] איז נישט אז ס׳איז דא עפעס ראנג מיט די actual בהמיש׳ע part פון די מענטש. ס׳איז די “לא תתורו אחרי” [לא תתורו אחרי: “do not follow after” – from Numbers 15:39] אדער די נשמה [נשמה: soul] קאנטראל.

מגיד שיעור:

Right, it’s not explaining, it’s not giving you a new theory of being against human pleasure. It’s giving you a theory of why… It’s not… That’s not what the context is. That’s not the context. The context is a theory of why people hate people that are uncontrolled אין די נושא פון pleasures מער ווי זיי האבן פיינט אנדערע מענטשן. זיי האלטן morally אז ס׳איז ערגער ווי איינער וואס האט גע׳הרג׳עט [הרג: killed] איינעם. דאס איז וואס דאס איז וועגן.

אבער די שוועריגקייט איז ווען מ׳גייט צו די next level… יא, יא, איך האב נאך שוועריגקייטן. איך דארף נאך זאגן די נקודות [נקודות: points]. ס׳איז גענוג שווער צו זאגן אז די זאכן זענען פשוט.

דער שפרונג צום נעקסטן לעוועל: חיי עיון

אקעי, יעצט, איך דארף דאך דאס ארויסברענגען, איך דארף דאס ארויסברענגען ווייל איך מוז. ס׳איז, do what this, it sounds, and it’s the reason why people talk into the next step, and maybe even דער רמב״ם מ׳ליפן אין דעט ביידעקט אזוי ווייטער.

ס׳איז, די reason פאר וואס ס׳איז גיין צו די נעקסטע סטעפ, אז ווי איך זאגן, די reason איז אז ס׳איז תלוי ווערז לכתחילה [לכתחילה: ideally, from the outset] דעם אדם פון וועם מ׳וויל עס זאל זיין א גוטער אדם. אקעי, און דעס איז אמת׳דיג, נישט מחברשן אריסטאל און נישט מחברשן אריסטאל און נישט מחברשן אריינביין וואס זאל מ׳פערשן קבלה [קבלה: Kabbalah, Jewish mysticism], און דער פלעטערניסט איז זיין מחבר אזוי, אז אויב מען רעדט פון דער אדם שבעולם [אדם שבעולם: the worldly person], אויף אידיש רופט מען עס שבעולם אזא, דער וואס ער דארף האבן טון מיט וואס אומאסן תהויבן, זיין א גוטער מענטש בעולם אזא [בעולם: in the world], יענער מענטש אוודאי עס איז נישט קיין שמים [שמים: heaven, spiritual matters], ס׳קען נישט זיין, אדער אזוי ווי אין דער רמב״ן, דעם יחיד רמב״ן׳ס וועג, ס׳קען דער אייבערשטע וואס האט געמאכט דער מענטש פון עולם עס עס איז דא אזא געוויסע שלימות [שלימות: perfection, completeness], ס׳קען נישט זיין אז יענער מענטש וואלט אים בעטער אויף ווען ער האט נישט פיין גוט, בעס פון דעם רעדט מען פון דעם וואס האט א גוט, דאס דאסן עווען עד אראפ, און דאסן עווען עד אראפ, די רעדט עס איז דער רשטע מינימייזערט פאר א שער גוט, פארשטייסט דאך אזא?

ס׳שטייט נישט דא אפילו וועגן פרושות [פרושות: asceticism] און די רמב״ן סטענס וואס האבן לעצטע וועלכע מ׳קדש עס חמ״ה שטייט אפילו נישט יענץ, ס׳שטייט נאר אז וואס זאל נאר זיין דער עוול [עוול: wrong, injustice] פון די נושא ערגעס דער עוול פון אנדערע נושא, אבער ווייניגער צו עסן, און די נושא און מצד עצמו [מצד עצמו: in and of itself] אונדערסטענד? שטימט?

ווי איז ווי קומט יא אריין בכלל [בכלל: at all] א וועג פון טראכט צו מינימייזען די נושא מצד עצמו? נאר איינער וואס האט געלערנט מלכות יסודי תורה [יסודי התורה: Foundations of the Torah – a work by Maimonides] פרק דוד אין מורן דבוך [מורה נבוכים: Guide for the Perplexed] אין פרק ב׳ און ער האט געזעהן אז ס׳איז בכלל נישט אזוי סימפל אז דער גוט פון א מענטש איז בכלל דער מענטש.

די יסוד: השגת הנפש

פארוואס? פאר דיס, you have to believe in something called השגת הנפש [השגת הנפש: the apprehension/understanding of the soul], אקעי? אור the separation of the separateness of the human soul, in some sense. ס׳איז נישט אזוי סימפל צו זיין, אבער ס׳איז בייסיקלי קאנעקטעד מיט דעם.

אויב דו גלייבסט אין א סעפערעט, אז די חלק השכלי [חלק השכלי: intellectual part], לאמיר זאגן אזוי, די חלק השכלי פון א מענטש, אקעי? איך קען נישט מאכן צוויי סטעפס אזוי. אקעי? אריסטו האט געזאגט אזוי. סאו איך וועל דיר זאגן וואס מ׳קען זאגן לפי שיטת [לפי שיטת: according to the approach of] אריסטו, און וואס מ׳קען זאגן לפי שיטת פלאטא [Plato], אדער די מקובלים [מקובלים: Kabbalists], אדער דער רמב״ם אויך האלט זיכער די שיטה, ווייל כמעט נישטא קיין שום פרומע איד וואס גייט נישט שיטת אריסטו אין יענע וועג.

צוויי סארטן לעבנס: חיי מעשה און חיי עיון

די וואס אונז קענען זאגן אזוי, אקעי, ס׳איז זייער גוט. אבער מיר האבן דאך פריער געלערנט אז ס׳איז דא תענוגים פון א מענטש, אפילו תענוגים, רייט? נאר די פוינט פון דעם איז נישט תענוג, נאר די פוינט פון דעם איז שלמות׳ן [שלמות: perfection] פון א מענטש וואס זענען נישט פון זיין גוף בכלל. אזוי ווי טראכטן, אדער פריימערילי אזוי ווי טראכטן, פארשטיין. פארשטיין איז נישט קיין זאך וואס האט צו טון מיט די גוף.

אזוי, איך וועל מאכן אן הערה [הערה: note], אקעי? אויב איינער וויל זיך דינגען מיט מאדערן חקירות [חקירות: investigations, inquiries] פון דעם, איז נאך א זאך, נישט אין אונזער נושא. יעצט, ס׳האט נישט צו טון מיט די גוף, רייט?

יעצט, אויב מ׳זאגט, אויב איינער טראכט אז, סאו אויב לאמיר זאגן איינער טראכט, לאמיר זאגן איין זאך וואס מ׳קען טראכטן, אז מ׳קען אנהייבן האבן א סעפערעט נשמה. און דאס שטייט אין ספר י׳ [book 10] פון ספר המידות [Nicomachean Ethics] פון אריסטו.

אויב איינער טראכט אז וואס איז די אמת׳דיג די בעסטע לעבן, און ער מאכט א חשבון [חשבון: calculation, accounting], אז די אנהייב פון די חשבון שטייט אין זיין ערשטע ספר, און די ענדע פון די חשבון שטייט אין די צענטע בוך. אויב איינער מאכט א חשבון און ער זאגט זייער גוט, א שלמות׳דיגער מענטש איז איינער וואס האט די מידות [מידות: character traits] אין די מיטל, תענוגי הגוף [תענוגי הגוף: bodily pleasures] לויט די ריכטיגע סדר [סדר: order], נאטינג ראנג מיט דעם. אבער דאס איז נאר איין סארט לעבן.

די יענע סארט לעבן ענדיגט זיך ביי, לאמיר זאגן, ביי כבוד [כבוד: honor], לאמיר זאגן, ביי פאליטיקל לייף. אבער ס׳איז דא אן אנדערע זאך וואס הייסט, וואס הייסט האבן א לעבן פון פארשטיין בכלל, רייט? אז איך וויל מאקסימום זיין אין מיין לעבן, און איך האלט אז מ׳האט פון דעם מער פלעזשער, מער שלמות, ס׳איז מער ריכטיג צו זאגן אז א מענטש איז באשאפן געווארן פאר דעם, און ער איז באשאפן געווארן צו זיין א חכם [חכם: wise person], נישט נאר צו זיין א גוטער מענטש. צו זיין א חכם, צו וויסן אלעס, יא?

טראכטן איז נישט גופני

נאו, יו׳ל סי, נאמבער וואן, יו מייט ניד א באדי פאר דעם, קאוז ער מוז זיין געזונט, ער קען נישט זיין נישט געזונט, און אזוי ווייטער. אבער תענוגי הגוף דארף מען כמעט נישט פאר דעם, חוץ [חוץ: except] צו די עקסטענט אז ס׳העלפט אויס פסיכאלאגיש פאר א מענטש, אדער ס׳ווערט געוואויר נאך מענטשן וואס קענען דאס טון, א פיזיקל ברעין דו דארפסט נישט האבן. דו דארפסט נישט האבן קיין פיזיקל ברעין. א פיזיקל באדי דארפסטו האבן.

לאמיר נישט זאגן פיזיקל ברעין, פיזיקל ברעין וועט אונז נאר צעמישן. מ׳דארף א פיזיקל ברעין ווייל ס׳איז נאר א הויז, נישט קיין חילוק [חילוק: difference]. מ׳טוט עס נישט מיט די ברעין. טראכטן טראכט מען נישט מיט די ברעין, מ׳טראכט מיט די שכל [שכל: intellect], נישט מיט די ברעין.

דיגרעסיע: מוח קעגן הארץ

בכלל לויט אריסטו איז די ברעין איז אן עיר קאנדישן [air condition]. עניוועיס, מ׳טראכט נישט מיט די ברעין, אקעי? איך האב דיר שוין געזאגט, איך האב געטראפן מענטשן… די וואך האב איך געזען איינער זאגט אז אריסטו האט געזאגט אז די הארץ טראכט, און די מוח איז נאר א… קילט אפ די גוף. אזוי ווי ס׳ווערט צו הייס, קילט עס ער אפ.

פלאטא האט נישט אזוי געזאגט, פלאטא האט יא געהאלטן, ער איז געווען דער ערשטער צו האלטן אז די מוח טראכט. פון דעם איז דא א מחלוקת [מחלוקת: dispute] צווישן קבלה און נגלה [נגלה: revealed Torah, as opposed to mystical]. איך האב דאס באמערקט, אין קבלה שטייט אלעמאל אז די נשמה איז אין די מוח, אבער אין נגלה שטייט אלעמאל אז די נשמה איז אין די הארץ.

אין עני קעיס… אדער אין די ברעט. נשימה [נשימה: breath]. נאט קליר, דעפענדס וואס דו רופסט. עני קעיס, דאס איז סתם ידיעות [סתם ידיעות: just information] וואס איך וויל נישט זאגן ווייטער. באט די פוינט איז, אז איך האב געזען די וואך אז איינער זאגט אז ער האט געטראפן מענטשן וואס ער זעט אז ס׳איז אמת אז זייער ברעין איז נאר אן עיר קאנדישן. גוט, גוט.

די פראקטישע קאנסעקווענץ: תענוגים נעמען צייט

א קיצור א מעשה איז, וואס זאג איך? אויב טראכטן טראכט מען נישט מיט די גוף, און די לעבן פון טראכטן, די לעבן חיי עיון [חיי עיון: life of contemplation], איז אסאך מער געשמאק, אסאך מער א לעבן פון פלעזשור, אסאך מער תכלית׳דיג [תכלית: purpose, goal] פון לעבן כדי צו זיין א וואוילער אינגערמאן, א בעל הבית׳ישער, צו זיין א דזשענטלמאן, יפה תואר [יפה תואר: handsome, of good appearance], און אזוי ווייטער, קומט אויס אז קודם, די עיקר זאך וואס קומט אויס איז אז ס׳איז א שאד די צייט צו חתונה האבן און צו נעמען קעיר פון די תענוגים. ס׳נעמט זייער אסאך צייט. איך ווייס פארוואס ס׳נעמט אסאך צייט, רייט?

נאך א טעם [טעם: reason] וואס מ׳זאגט א טעם פאר תענית [תענית: fast], אז מ׳פאסט כדי מ׳זאל האבן מער צייט צו דאווענען בשעת די תענית. מ׳זאל נישט פרעגן אז ס׳נעמט נאר א האלבע שעה צו עסן, יא, באט דו כאפסט אז א גאנצע יאר ארבעט מען כדי מ׳זאל קענען דעי פונקט. א גאנצע טאג.

אקעי, ס׳איז א פרייל היינט וואס מענטשן ארבעטן נישט דירעקטלי וואנט. לכאורה [לכאורה: seemingly] אויב ס׳וואלט געווען אמת אז ביי א תענית שפארט מען געלט אויף עסן,

דער רמב״ם׳ס שיטה אין פרישות: פראקטישע לימוד פארזוס מעטאפיזישע עקסטרעמען

פראקטישע דערקלערונג פון פרישות: ווייניגער עסן = מער לערנען

וואלט איבערגעלאזט אז מ׳קען אביסל ווייניגער ארבעטן, ווייל מ׳דארף ווייניגער עסן, פארשטייסט? עניוועי, דאס איז די טעאריע. איי׳ם דזשאסט עקספלעינינג וויי, דאס איז א ווערי סימפל זאך. אן צו גלייבן אין עניטינג, קענסטו זאגן, אויב איך וויל דעדיקעיטן מיין לעבן צו טראכטן, און איך האלט אז דאס איז א בעסערע לעבן, דעמאלטס דארף איך זיין שטארק ממעט זיין אין אכילה ושתיה ותשמיש, פשוט ווייל ס׳נעמט אויף צייט און כח און ענערדזשי און אזוי ווייטער. און דעמאלטס דארף איך בכלל נישט זאגן אז איך בין א סארט זאך וואס איך האס די סתירה פונעם חומר שלום עליכם, ווייל דעמאלטס איז נאר דא א נחת. ס׳מאכט זייער אסאך סענס, ווייל די עבודה נעמט זייער אסאך צייט. אלעס, שלאפן אויך.

Student: אמת, שלאפן אויך.

Instructor: אמת. שלאפן איז אויך אביסל פאר די ברעין. אויב מ׳עסט צופיל, דארף מען שלאפן צופיל. איטס טרו, ס׳איז אלעס קאנעקטעד.

ראיה פון די משנה אין אבות: „כך היא דרכה של תורה” – נישט „דרכה של אדם”

דאס איז, געדענק, אזוי שטייט אין די משנה, “כך היא דרכה של תורה” [Kacha hi darkah shel Torah: such is the way of Torah]. ס׳שטייט נישט “כך היא דרכה של אדם” [Kacha hi darkah shel adam: such is the way of man]. דאס איז וואס דו כאפסט. די משנה, איינע פון די גרעסטע משניות אין אבות פרק ו׳ [Avot chapter 6], “פת במלח תאכל ומים במשורה תשתה” [Pat b’melach tochal u’mayim b’mesura tishteh: bread with salt you shall eat and water by measure you shall drink], רעדט נישט בכלל פון זיין א גוטער מענטש. ס׳רעדט פון תורה [Torah].

אויב תורה, וואס מיינט אז דער רמב״ם [Rambam: Maimonides] איז מסביר אין פרק חלק [Perek Chelek: the chapter on the World to Come in the Mishnah commentary], אז תורה איז נישט די זעלבע זאך, מ׳קען יורש זיין עולם הבא [olam haba: the World to Come] אן דעם. אבער “מי שרוצה לזכות לכתרה של תורה” [mi she’rotzeh lizkot l’ketarah shel Torah: one who wants to merit the crown of Torah], “מי שנתאוה לבו לזכות לכתרה של תורה ולקיים מצוותיה כראוי” [mi she’nit’aveh libo lizkot l’ketarah shel Torah u’lekayem mitzvoteha k’ra’ui: one whose heart desires to merit the crown of Torah and to fulfill its commandments properly], ס׳איז א ספעשל סארט מענטש וואס ער וויל זיין א תורה׳דיגער מענטש, דעמאלטס דארף ער נישט לערנען, ער גייט לעבן אן קיין פלעקס, ס׳נעמט זייער לאנג צו לערנען, און די פאר מינוט וואס מ׳האט צווישן עסן און שלאפן איז נישט קיין צייט. האב איך מיר פיין גערעדט.

דאס איז וואן טעאריע, און וואן טינג, אקעי? דעמאלטס קען דער רמב״ם זאגן אז וויבאלד, פארוואס? דעמאלטס איז זייער ענליך צו וואס מיר האבן יעצט געזאגט. וויבאלד אז די עיקר פון דעם מענטש איז די שכל [sekhel: intellect], און דאס וואס ער האט תענוגי הגוף [ta’anugei haguf: bodily pleasures] און גוף תענוגים, וואס זיי זענען א פראבלעם פאר דעם מענטש, כמעט א פראבלעם, דעמאלטס זאגט ער אז ס׳איז חרפה [cherpah: disgrace], ווייל דער כבוד [kavod: honor] און דער געשמאק איז צו ליגן און לערנען, נישט צו עסן. אזוי ער עסט ווייניגער, וועט ער קענען לערנען מער, that’s all. שטימט?

Student: פלא יועץ אלו, מ׳קען גיין ווייטער מיט דעם.

דער צווייטער, עקסטרעמערער שטאפל: די נשמה לעבט איבער דעם גוף

Instructor: אויב מ׳זאגט אז נישט נאר דעם, דאן אריסטו [Aristotle] בויעט די צוויי זאכן איינס אויף די צווייטע. באט, אויב מ׳זאגט אז נישט נאר דעם, נאר… אויב מ׳זאגט אז נישט נאר דעם, נאר אז די שכל לעבט איבער די גוף בכלל, און וויבאלד ער האט נישט קיינמאל געדארפט קיין גוף, לאמיר זאגן, דאס איז א שאלה, דו זאגסט אז מ׳דארף די brain צו טראכטן, באט אויב ער דארף בכלל נישט די גוף צו טראכטן, אמת׳דיג, גראדע ווען מ׳לעבט אין א גוף דארף מען, באט אויב באמת דארף ער נישט, דעמאלטס טראכטן, טראכטן, ער האט געטראכט אסאך בעסער און ער האט געוואוסט אסאך בעסער פאר ער איז געבוירן געווארן און נאכדעם וואס ער גייט שטארבן, וואס אונז רופן שטארבן, וואס הייסט אמת׳דיג לעבן, רייט?

אזוי ווי דער רמב״ם זאגט אויף משה רבינו [Moshe Rabbeinu: Moses our teacher], ווען ער איז געשטארבן, וואס אונז רופן שטארבן, דעמאלטס האט ער עכט אנגעהויבן צו לעבן, אזוי ווי די גמרא [Gemara: Talmud] זאגט אין שבת [tractate Shabbat], צדיקים במיתתן קרויין חיים [tzadikim b’mitatam kruyim chayim: the righteous in their death are called living], רייט? דעמאלטס האט ער ערשט אנגעהויבן צו לעבן, דעמאלטס די point of life איז to die, רייט?

אלע חושים ווערן פראבלעמאטיש

און if you believe אז די point of life איז to die, דאן you can also say אז חוש המישוש [chush hamisush: the sense of touch] איז חרפה, און נישט נאר די חוש המישוש, נאר any… אלע חושים [chushim: senses], דו קענסט שוין זאגן אלע חושים, חוש הריח [chush hare’ach: the sense of smell] אויך, נישט דווקא חוש המישוש איז at that point. קענסט זאגן חוש המישוש איז די ערגסטע, לאו דווקא, ס׳איז פאר אלע, again, חוש המישוש איז די נענסטע צו בהמיות [behemiyut: animality], ס׳איז די ווייטסטע פון די זאכן, אבער ס׳איז נישט אמת׳דיג ערגער פון חוש הריח פון דעם סטענדפוינט. פון דעם סטענדפוינט, די סטענדפוינט וואס זאגט אז א מענטש איז בכלל א נשמה [neshamah: soul] וואס וואלט בכלל נישט געדארפט זיין א גאסט בכלל אין די גוף, אדער אין jail אין די גוף, אדער אזעלכע לשונות [leshonot: expressions], און דעמאלטס קען מען אריינצוזאגן די אנדערע, אינגאנצן אנדערע עקסטרעם זאכן.

די סארט זאכן גייסטו נישט טרעפן, דו קענסט עס טרעפן נאר אין די זעלבע פלעצער וואס דער רמב״ם רעדט פון מינות [minut: heresy] און משוגעת [meshuga’at: madness], אזעלכע סארט זאכן. שטימט? That leads to a very different kind of ethics.

באט, אפילו דעמאלטס זאגט מען שוין אז דער אייבערשטער האט פיינט די עבירות [aveirot: transgressions].

קריטישע גרעניץ-ליניע: קיינער זאגט נישט אז דער אייבערשטער האט געמאכט א טעות

ס׳איז א צווייטע זאך, דאס וואס איך דארף זאגן. לאמיר שוין זאגן אז עס קומט אלץ פון די ידיעה [yedi’ah: knowledge] פון חוש המישוש חרפה, אויב מען נעמט עס אין די גאנצע עקסטרעם, און מען זאגט אז חוש, לייעס, בגלל איז חרפה לאדם [cherpah l’adam: a disgrace to man], אז מ׳האט נישט פארדעם מאכער שלום זכר׳ס מנחם זיין נחמו זאמל דעם בעיבי אז ער איז געבוירן געווארן נעבעך, יא? וויאזוי ווייסט מען דעם? סאו דעמאלטס קען מען זאגן אויכעט אז אלע תענוגי הגוף זענען סתם, און ווי מער מ׳ווערט ספארסטאקט איז מער גוף אין א מענטש, וכאילו א מענטש דארף זיין גאנצע לעבן זיך פורש זיין אינגאנצן פון די גוף, נישט פון תענוגי הגוף בכלל, נישט צו מאכן גראדע א מצוה [mitzvah: commandment], עס דארף זיין אינגאנצן, אמת?

און לויט דער שיטה איז באמת ממש אן עוולה [avelah: injustice] מ׳האט קינדער, ווייל מ׳ברענגט אריין נאך מענטשן אין דעם שרעקליכן דזשעיל, דארף פארשטיין פארוואס דער אייבערשטער האט געגעבן אזא מצוה, צורך חיות [tzorekh chiyut: necessity of life], אקעי, סאמהאו, כדי יענע קינדער זאלן אויך קענען עסקעיפן דעם דזשעיל, ס׳איז די געשמאקייט פון דעם עסקעיפ, אזוי שטייט אין ליובאוויטשער ספרים [Lubavitcher sefarim: Chabad-Lubavitch books], באמת, בערך.

Student: ניין, זיי זאגן אז דער מעמד איז דער דזשעיל, און דער דזשעיל איז נאך צו ווערן הייליג, סאמטינג סימילער.

Instructor: יא, סאמטינג לייק דעט. אבער בקיצור, דאס איז דער רמב״ם, אפשר טראכט ער אזוי, אבער רוב מאל רעדט ער נישט אזוי. שטימט?

דער אגרת הקודש׳ס טענה קעגן דעם רמב״ם איז נישט אמת

אבער דא איך וויל דיר דא צולייגן נאך א זאך, רייט? אפילו אויב מ׳זאגט אזוי, זאגט מען נאך אלץ נישט וואס דעם אגרת הקדש [Iggeret HaKodesh: the Holy Letter, attributed to Ramban] האט געזאגט אז אריסטו זאגט, ער האט געזאגט אז דער רמב״ם זאגט, אז דער אייבערשטער האט געמאכט א מיסטעיק אז ער האט געמאכט א גוף, האט ער עפעס אזא זאך, אמת? שטימט? ווער זאגט דאס? קיינער נישט.

Student: איך ווייסט ווער עס זאגט עס, ביי די וועי.

Instructor: ווער?

Student: עס איז דא גויים וואס זאגן דאס, נו נאסטיקס [Gnostics] זאגן דאס.

Instructor: נאטסערס?

Student: נישט נאטסערס, נאסטיקס.

Instructor: נאטסערס זאגן אויך נישט.

Student: נאסטיקס, נאסטיקס. זיי זענען געווען מנודה [menudeh: excommunicated] פאר דעם ריזען.

Instructor: נישט פאר דעם ריזען, נע, ס׳איז נישט נישט וויכטיג.

Student: ניין?

Instructor: נע. נאטסערס גלייבן נאך אין פנים של מעשה מן הגוף.

Student: איך וויל אז עס איז זייער שטארק טיילן.

Instructor: איך קען עס נישט, איך האב עס נישט, סתם א היסטארישע זאך.

דיסקוסיע: מען קען זיין א בעל פרישות אן זאגן אז דער אייבערשטער איז נישט גוט

Instructor: מען קען זיין א פולע גערער חסיד [Gerer chasid: follower of the Ger Hasidic dynasty] און נישט גלייבן אין דעם. מען קען זיין… יא, יא, מען קען זיין גאר א גרויסער פרוש [parush: ascetic] און… דאס זאג איך דיר.

Student: ניין, ניין, דאס איז פארקערט. זיי האבן געהאט אן אנדערע פשט.

Instructor: אקעי, איך ווייס נישט. איך זאג נאר אז מען קען זיין… איך וויל מדייק זיין דאס, ווייל דו האסט געזאגט זייער שארפע זאכן. קיינער האלט נישט. אונז האבן ליב צו זאגן…

Student: וואס? זייערע אייגענע איידיעס.

Instructor: וואס?

Student: ניין, ניין, ניין. אויך ווייל די וועלט איז שלעכט.

Instructor: דאס איז טרו, סאמטינג לייק דעט, אז עקזיסטינג איז בעד. באט, אנטי-נאטאליזם [anti-natalism]. אבער…

Student: יא, אבער דאס איז דיפרענט. דאס איז נישט אזוי ווייט.

Instructor: אה, דאס זאג איך. מען קען זיין זייער א גרויסער בעל פרישות אן זאגן אז דער אייבערשטער איז נישט גוט.

מעטאפיזישער יסוד: „אין דבר נותן אלא מה שיש בו” – די פראבלעם פון קאוזאליטעט

איך וויל דיר מסביר זיין עפעס, ווייל איך ווייס נישט וואס דו מיינסט מיט דעם צדיק [tzadik: righteous person]. איך ווייס נישט ווער דאס איז געווען. איך ווייס נישט וואס דו מיינסט מיט וואס ער זאגט, ווייל מיר זעט אויס אז ער האט געמאכט א טעות. איך קען דיר טרייען צו מסביר זיין וואס ער זאגט, אבער אין וואס איך מיין אז ער טוט ראנג. איך קען דיר געבן א גאנצע שיעור אין א רגע אין א שטיקל.

דער רמ״ק׳ס קשיא: „מהיכן יצא הרגש?”

ער זאגט אזוי, ער קוקט עס אן אזוי, אז אויב ער זאגט… איך טריי צו מסביר זיין וואס… דאס האט צוטון מיט נאסליזם, איך וועל דיר טרייען צו מסביר זיין אזאך. אז דו האסט דא א פראבלעם, רייט? דו האסט דא א וועלט וואס איז מקבל די פראבלעם. דער רמב״ם רעדט אויך פון די פראבלעם, רייט?

אזוי איז די לשון אין רמ״ק [Ramak: Rabbi Moshe Cordovero] אין אלימה פרק ג׳ [Elimah chapter 3], “אין נרגש [ein nirgash: there is no sensory perception], דער אייבערשטער איז נישט קיין נרגש. אם כן מהיכן יצא הרגש [im ken mei’hekhan yatza haregesh: if so, from where did sensation emerge]?” ער פרעגט א קשיא [kushya: question].

דאס איז געבויט, לאמיר פארשטיין, דאס איז געבויט אויף א יסוד [yesod: foundation] אז קיין שום זאך מאכט נישט עפעס וואס ער איז נישט. דאס איז א יסוד פון קאוזאליטי [causality]. עס איז נישט אזא…

Student: ניין, יש מאין [yesh me’ayin: something from nothing].

Instructor: ניין, יש מאין. סימילער, רייט? ניין, ניין. דאס איז א יסוד אז… איין… “אין דבר נותן אלא מה שיש בו” [ein davar notein ela mah she’yesh bo: nothing gives except what is in it]. איך האב געזאגט אזאך, איך האב געטוישט א נוסח [nusach: version]. אקעי?

היינטיגע סייענטיסטן גלייבן נישט אין די יסוד למשל [for example]. אבער על כל פנים [in any case], דאס איז א מעטאפיזיקל יסוד פון קאוזאליטי, וואס מ׳דארף טראכטן וועגן דעם זייער גוט צו פארשטיין וואס ער מיינט.

דער יסוד: די וועלט מוז זיין ענליך צו איר סיבה

אבער על כל פנים, ס׳איז דא א יסוד וואס זאגט אז א זאך געבט נישט ארויס וואס ער האט נישט אין זיך. מ׳רעדט אויב ס׳איז אן אמת׳ע סיבה [sibah: cause].

Student: יא, דאס איז א משל [mashal: parable] וואס איז נישט א גוטע משל, ווייל א מענטש קען האבן, ווייל א מענטש איז נישט אמת׳דיג א מענטש, וכו׳, ס׳איז זייער קאמפליצירט.

Instructor: אלס משל וואס דו זאגסט, יא, יא, וואס איז זייער פארוויקלט. על כל פנים, דאס איז דער יסוד.

יעצט, די וועלט מוז זיין ענליך צו זיין סיבה. די סיבה מוז זיין ענליך צו די וועלט. ס׳קען נישט זיין אז די סיבה פון איין זאך זאל זיין גאנץ אנדערש דערפון. אונז אימעדזשינען אז דער אייבערשטער מאכט די וועלט אין א גאנץ אנדערע וועג, און ס׳זאל נישט זיין קיין שום פראבלעם, right? אונז מיינען אז ס׳איז נטע כרע, right? ווייל אונז זענען מגשימים [megashemim: corporealists]. אונז מיינען אז דער אייבערשטער איז אזוי ווי א מענטש, און ער האט געמאכט די וועלט.

דער טיש-משל: מענטשן באשאפן נישט באמת

איך מאך א זאך, און די זאך וואס איך מאך איז א זאך וואס איז נישט צו מיר. איך מאך אסאך זאכן וואס זענען נישט מיר. ווען איך מאך א טיש, איך האב נישט געברענגט קיין טיש פון מיר, איך האב עס נישט פון מיר געמאכט, ניין? סאו דער יסוד איז נישט אזוי סימפל.

אויב מען אימעדזשינט אז דער אייבערשטער איז איינער וואס מאכט א טיש, האט ער שוין די גאנצע קשיא, right? דאס איז, איך מאך די צורה [tzurah: form] פון די טיש.

Student: Very good, that’s true. But then you’re imagining me as not actually creating the table, ’cause I’m not responsible for the matter of the table.

Instructor: איך האב גענומען א גרייטע שטיקל האלץ, און איך האב ארויפגעלייגט אויף דעם מיין איידיע פון א טיש, און דאס איז וואס האט זיך טאקע יא געטון. דאס האט זיך געטון, געווען, אדער געהאט, איז נישט געזאגט אז איך האב עס אליינס, ווייל קען זיין אז ס׳ליגט אין די שכל הכולל [sekhel hakolel: universal intellect] וואס האט די איידיע פון טיש, און איך האב עס נאר געבארגט דערפון. נישט די זעלבע איידיע, ווייל ווען איך שטארב בלייבט די טיש, שטימט? אבער ווען, which means אז איך האב אמת׳דיג נישט געמאכט די טיש.

Student: א צווייטער קען עס אויך בארגן.

Instructor: Very good. ווען איך זאג אז איך מאך א טיש, איז פשוט שקר. איך האב נישט געמאכט נישט דעם חומר [chomer: matter] פון די טיש און נישט די צורה פון די טיש. א ראיה [ra’ayah: proof]? איך זאג דיר, איך וועל דיר צוזאמגעטראפן, איך וועל דיר מאכן א שידוך [shidduch: match]. סך הכל, איך האב נישט געמאכט קיין שידוך, ס׳איז צוויי זאכן.

Student: אבער ווער האט געמאכט די צורה פון די טיש?

Instructor: אפשר דער אייבערשטער האט געגעבן פאר מענטשן איידיעס צו מאכן טישן, איך ווייס נישט. אפשר די שכל הפועל [sekhel hapo’el: active intellect] האט ער געגעבן צורות [tzurot: forms] פאר יעדע זאך.

Student: Where does the world of forms come from?

Instructor: איך וויל נאר ארויסברענגען, ס׳איז דא א געמאכטע געדאנק, ס׳איז דא אן אנדערע חידוש [chiddush: novel insight], א טיש ווערט געמאכט דורך עפעס, depending on how you understand it, אבער זיכער נישט דורך מיר, ווייל אויב ס׳וואלט געווען דורך מיר וואלט איך געווען דער מאכער, וואלט איך געווען דער יוצר [yotzer: creator], וואלט איך געווען דער בורא [borei: creator].

Student: זייער גוט, דאס הייסט גוט געקוועטשט.

דער אייבערשטער אַלס ריזן, דואַליזם, און דער רמב״ם׳ס „חוש המשוש חרפה”

דער אייבערשטער אַלס „ריזן” – נישט אַלס „וועזן”

תּלמיד: הייסט, וואָס הייסט די world of forms? זאָג מיר וואָס דו מיינסט מיט דעם.

מגיד שיעור: העלאָו, העלאָו, רבותי. איך האָב פּונקט געזאָגט וואָס דו האָסט געזאָגט, אין מער שיינע ווערטער.

תּלמיד: ניין, דו זאָגסט פֿאַרווייטאַגטע ווערטער וואָס איך וויל נישט זאָגן.

מגיד שיעור: איך וויל נאָר אַרויסברענגען, רבותי, ווער געמאַכט די געדאַנקען? איך וויל צוריקגיין צו די זייגער. סאָו אַ טיש ווערט געמאַכט דורך עפּעס, דעפּענדינג אויף וויאַזוי דו פֿאַרשטייסט עס, אָבער זיכער נישט דורך מיר. ווייל אויב וואָלט איך עס געמאַכט, וואָלט איך דיר געקענט זאָגן וויאַזוי איך האָב עס געמאַכט.

תּלמיד: זייגער, גוט קוועסטשען. איך האָב נישט קיין תּירוץ אויף דעם.

מגיד שיעור: וואָס איז שלעכט צו זאָגן אַז עס איז אַ קשיא? איך האָב נישט קיין תּירוץ אויף דעם אין אַן immediate sense. עס דעפּענדט, דאָס איז טאַקע אַן עקזיסטענשל פּראָבלעם.

רבותי, אַ מינוט, אַ מינוט, אַ מינוט, לאָמיך צוריקגיין איין קליינע סטעפּ, ווייל איך מאַך דאָ אַ קיצור פֿון גאָר גרויסע זאַכן, און איך וויל נאָר צוריקגיין צו אונז זאָלן פֿאַרשטיין פֿון וואָס מיר רעדן, בערך פֿון וואָס מיר רעדן, אָקעי?

סאָו יעצט, וויבאַלד אונז פֿאַרשטייען אַזוי אַלעס, אָקעי, קומט אויס אַזוי, קומט אויס אַז ס׳איז דאָ אַ פּראָבלעם. דער אייבערשטער איז אַ זאַך וואָס, עגעין, we’re looking for an explanation.

אַ רגע, וואָס איז דאָס? ניין, לאָמיר עס נישט זאָגן אַזוי. אַ מינוט, אַ מינוט, דאָס איז די most important sentence וואָס איך האָב געזאָגט.

רבותי, רבותי, קען איינער מיר מסביר זיין וואָס איז דער אייבערשטער?

ניין, איך גיי נישט דאָס טון מיט אַ נאָרמאַלן מענטש. וואָס איך גיי יאָ זאָגן איז, איך קען דיר זאָגן וואָס דער אייבערשטער טוט. איך קען דיר נישט זאָגן וואָס ער איז, איך קען דיר זאָגן וואָס ער טוט.

דער אייבערשטער׳ס דזשאָב איז צו זיין די ריזן [reason: סיבה, הסבר] פֿאַר אַנדערע זאַכן, אָקעי? דאָס איז זיין דזשאָב, דאָס איז וואָס ער טוט. וואָס ער טוט אין זיין פֿרי טיים ווייס איך נישט. איך ווייס נישט וואָס זיין דזשאָב איז, אָקעי? שבת, דעמאָלטס וועלן מיר וויסן וואָס דער אייבערשטער טוט אין זיין פֿרי טיים, אָבער אַ גאַנצע וואָך ווייס איך וואָס דער אייבערשטער טוט, אָקעי?

דער פּראָבלעם פֿון שינוי אויס אַן אומשינוי׳דיקער מקור

סאָו יעצט, די פּוינט איז, יעצט קומט אויס, ס׳איז דאָ דאָ אַ וויכטיגע שאלה צו פֿאַרשטיין, האָו טו עקספּלעין דאָס. ס׳ווערט דאָ אַ פּראָבלעם צו פֿאַרשטיין אַז אונז זוכן אַ ריזן פֿאַר זאַכן, וואָס איז… די אמת איז, בקיצור, איך האָב געדזשאַמפּט אַרום אין אַסאַך וועגן, אָבער די פּוינט איז, אַז אויב דער אייבערשטער איז אַ ריזן פֿאַר זאַכן וואָס ער בלייבט, וואָס ער איז נישט קיין זאַך וואָס טוישט זיך, דאָס איז אַ בעסערע וועג פֿון זאָגן, נישט קיין זאַך וואָס טוישט זיך, דעמאָלטס דאַרף מען פֿאַרשטיין וויאַזוי איז געבוירן געוואָרן זאַכן וואָס טוישן זיך, אָקעי?

ווייל אין די אַלטימעיט סאָורס, לכתחילה לכתחילה איז קיינמאָל נישט געווען קיין זאַכן וואָס טוישן זיך, און אַפֿילו נישט וואָס איז חומר איז, קיין זאַכן וואָס טוישן זיך, אָקעי? קומט אויס אַז ס׳האָט זיך נישט געקענט אָנהייבן זאָל זיך טוישן זאַכן, אָקעי? בערך אַזוי, אָקעי?

דריי טעאָרעטישע תּירוצים: דואַליזם, „שלא בכוונה”, און גנאָסטיציזם

סאָו גוט, זענען דאָ כמה וכמה תּירוצים און אופנים דאָס צו מיישב זיין, אָבער איין אופן וואָלט געווען, אַ סימפּל אופן דאָס צו מיישב זיין וואָלט געווען צו זאָגן אַז דער אייבערשטער האָט דאָס נישט געמאַכט, פֿאַרשטייט איר? ס׳איז נישט געווען פֿאַר דעם, ס׳איז אַלעמאָל געווען קדמון. נישט עולם קדמון, דאָס איז נישט קדמות העולם, דאָס איז וואָס די פּערזאָן טינקט איז קדמות העולם, באַט אַ געוויסע סטייל פֿון קדמות העולם.

אַ ריעל טו פּרינסיפּל, אַ ריעל דואַליסטיק טעאָריע, וואָס וואָלט געזאָגט אַז ס׳איז נישטאָ איין פּרינסיפּל פֿאַר אַלעס, וואָס איז אַ קשיא אויב דאָס איז אַ גוטע וועלט, ווייל מיר זענען שוין סטאַק, מיר האָבן נישט עקספּלעינט גאָרנישט, מיר זאָגן אַז ס׳איז דאָ צוויי פּרינסיפּלס, באַט על כל פנים מיר זעען אַז ס׳איז דאָ די צוויי זאַכן אין די וועלט.

סאָו ס׳איז דאָ אַ גאָט וואָס איז דער שורש, ער מאַכט אַז אַלע זאַכן זאָלן שטימען, ער מאַכט אַז זיי זאָלן שטימען, אמת? אָבער דאָ איז דאָך בכלל די זאַכן וואָס מ׳קען זיי מאַכן זאָלן שטימען, דאָס האָט ער נישט געמאַכט, פֿאַרשטייט איר? און וויאַזוי זענען געקומען די זאַכן? הוא נאוס [nous: שכל, מוח], אָדער זענען זיי געקומען פֿון עפּעס אַ צווייטע, עפּעס אַן אַנדערע גאָט וואָס האָט זיך געקריגט מיט אים, וואָס ער מאַכט.

שניות איז אַ קיימא לן אַז ס׳איז אַ טעאָריע צו זאָגן אַז דער אייבערשטער האָט געמאַכט שלא בכוונה. באַט דען איז עס שוין צוריק דריי אייבערשטערס, אמת? ס׳איז נישט אַ גוטע טעאָריע, אָבער די ענטפֿער איז אַלעס איז קושיות אויף טעאָריעס.

די גנאָסטישע שיטה: דער „מורד׳ישער זון”

איך וויל נאָר זאָגן אַז ס׳איז דאָ איין טרעפֿענע טעאָריע, איך מיין איין טרעפֿענע, איין טעאָריע וואָס מ׳קען פֿון דעם אמת׳דיג זאָגן צוויי געטער חס ושלום. צוויי געטער איז אַ וויערד וואָרט, ריעלי טו פּרינסיפּלס, און זיי זענען נישט סובסערוויענט איינער צום צווייטן, זיי זענען האַלב סובסערוויענט, ווייל למעשה די דזשאָב פֿון די… די פּערזאָנס האָבן געהאַלטן, איך ווייס נישט וואָס די פּערזאָנס, איך ווייס נישט, דאָס איז דאָך אַסאַך ידיעות, אַז ס׳איז דאָ איין פּרינסיפּל וואָס זאָגט אַז וואָס ער מאַכט איז גוטע זאַכן, אָקעי?

און נאָכדעם איז געווען אַ צווייטער. ס׳קען זיין אַז ער האָט אים לכתחילה געמאַכט, ער איז מורד געווען, איך ווייס נישט. מ׳קען אויסטרעפֿן אַלע וועגן וויאַזוי ס׳איז געקומען יענער צווייטער. Doesn’t really matter. היוצא מזה איז אַז אַ צווייטער האָט מחליט געווען צו מאַכן שלעכטע זאַכן, אָקעי?

און למשל, די וועלט האָט געמאַכט עפּעס אַ צווייטער גאָט, וואָס ער איז אַן עכטע אַנדערע פּרינציפּ, אין גאַנצן אַנדערש, נישט תּלוי אין דער ערשטער, און ער האָט געמאַכט די גוף, בעיסיקלי.

פּלוטינוס קעגן די גנאָסטיקער

און וועגן דעם איז געווען די עיקר תּורה, וואָס מ׳זעט, מ׳קוקט אין די… וואָס הייסט דאָס? פּלוטינוס האָט אַ זייער פֿעמאַס מאמר, “Against the Gnostics” [קעגן די גנאָסטיקער], און די טיטל דערפֿון איז קעגן די וואָס זאָגן אַז די וועלט און דער וואָס האָט געמאַכט די וועלט… ווייל אַנשטאָט צו זאָגן אַז די וועלט איז שלעכט און דער אייבערשטער האָט עס געמאַכט, ווייל דער וואָס האָט געמאַכט מיינט אַז ער איז אַ גורם פֿון וואָס ער איז, right? דאָס וואָס מיינט צו זיין אַ סיבה פֿון עפּעס.

סאָו, אויב די וועלט איז שלעכט אין גאַנצן, מוז זיין אַז דער וואָס האָט געמאַכט איז שלעכט. און דו מוזט טרעפֿן פֿאַרוואָס ער איז שלעכט. אָדער ער איז געווען אַ בן מורד באביו, איך ווייס נישט וואָס, ער איז אַזאַ רעבעליעס OTD [off the derech: אַוועק פֿון וועג] אייבערשטער׳ס זון האָט געמאַכט די וועלט, פֿאַרשטייסט? אַזוי איז דאָרט געווען אַ פּשט.

And I’m trying to make it more coherent, but this is what serious people actually believed, אַז דער אייבערשטער האָט געהאַט אַ זון, און ער איז געווען OTD, און וועגן דעם איז דאָ אַ וועלט, און אונדזער תּפֿקיד אויף די וועלט איז זיך צו שלאָגן מיט דעם זון און צוריקגיין צו די אייבערשטער. Still very religious, ער גייט צוריק צו די ריכטיגע גאָט. אָבער…

תּלמיד: ניין, דעמאָלטס וואָס האָט דער אייבערשטער געמאַכט?

מגיד שיעור: You see, once there’s… זיי האָבן עפּעס וואָס איז מורד געווען, שלא ברשות. שלא ברשות.

תּלמיד: איך האָב נישט, איך האָב נישט.

צוויי גרונט-שיטות: מאָניזם קעגן דואַליזם

מגיד שיעור: איך האָב נישט, ווייל ס׳איז זייער סימפּל די חילוק. Again, I’m trying to clarify things very simply. ס׳איז דאָ נאָר צוויי שיטות. צווישן די צוויי שיטות איז דאָ 10,000 different variations.

אָדער איז דאָ איין גאָט וואָס האָט געמאַכט אַלעס, און ס׳בלייבט אַ קשיא וויאַזוי ער האָט געמאַכט שלעכטע זאַכן. די תּירוץ איז, by the way, the answer has to be that they’re not actually שלעכט. There’s no other way to say it. אונז זענען מיר פֿאַרבלאָנדזשעט געוואָרן, און די עבירות איז לתורה תועלת, אַלע מיני תּירוצים. אָבער ultimately, ס׳איז נישט אמת אַז ס׳איז שלעכט. דאָס איז די איין וועג. און איך וויל נישט זאָגן ווייל איך וויל נישט אַז מען זאָל עס טון. אָבער עניוועי, וואָס עס מיינט איז זייער גוט, וואַטעווער, עס מאַכט נישט אויס.

סאָו וועגן דעם, אַ מער בעיסיק זאַך וואָלט געווען אַז די מחלוקת איז נאָר צו זאָגן אויב די וועלט איז גוט באשר היא אָדער די וועלט איז נישט גוט. דאָס איז גענוג. וויאַזוי איז געוואָרן אַז עס איז נישט גוט? איז די רגע וואָס דו זאָגסט אַז עס איז עכט נישט גוט, זאָגסטו אַז אַ צווייטער האָט עס געמאַכט. איך קען עס זאָגן בעקווערדס, עס וועט מאַכן אַסאַך מער סענס, פֿאַרשטייסט?

שטימט? דאָס איז די אַנדערע שיטה. יעצט, קיין שום איד, איך קען נישט קיין שום איד וואָס האָט קיינמאָל אַזוי געהאַלטן, אָקעי? דאָס איז זייער קלאָר. איך זאָג איין איד, איך וועל דיר ברענגען אַפּאַר גוים. אָבער איך רעד פֿון אַ איד, איך ווייס נישט פֿון אַ איד.

ווען מענטשן האָבן טענות אויף אַנדערע שיטות, מען זאָגט אַז עס איז צו נאָנט צו דעם, מענטשן קענען זיך טועה זיין, אָבער איך זאָג אַז עס איז נישטאָ קיין איין איד וואָס האָט אַמאָל געטראַכט אַז די וועלט איז אַ שלעכטע וועלט און אונדזער דזשאָב איז צו אַנטלויפֿן ווייל אַ שלעכטער גאָט האָט עס געמאַכט. איך ווייס נישט פֿון קיין איין איד וואָס האָט אַזוי אַמאָל געטראַכט, שטימט? נישט אַז עס איז אַן אָפֿיציעלע אידישע שיטה, אָבער עפּעס אַ מאַדנע אַפּיקורסות וואָס אַלעמאָל קען זיין.

און ממילא, די אַלע וואָס מען האָט טענות אויף זיי אַז זיי האַלטן אַזוי, יאָ, ווייל עס סאָונדט אַזוי, עס איז נאָנט צו דעם, אָבער עס איז נישט אמת׳דיג די שיטה.

צוריק צום רמב״ן / אגרת הקודש: דער חסדאי קרשקש׳עס טעות

און דערפֿאַר, דער הרה״ק רבי אגרות קודש [מיוחס צום רמב״ן] האָט געמיינט אַז דאָס וואָס דער רמב״ם איז קודח ושונה בחריפות איז אַזאַ סאָרט שיטה. וואָס איז די ראיה? ער פֿרעגט עס אָפּ מיט חידוש העולם. וואָס מיינט חידוש העולם? בערך אין זיין קאָפּ, עפּעס אַזוי, אַז חידוש העולם, און ער איז מדייק, ווייל חידוש העולם מיינט אַז דער אייבערשטער, איין גאָט, האָט געמאַכט די גאַנצע וועלט, אמת?

און דערפֿאַר מוז ער זיין רעספּאָנסיבל אַלטימעיטלי. צווישן האָט ער געמאַכט די יצר הרע און די קליפות, קען אַלץ זיין. אָבער ער האָט אַלטימעיטלי אַלעס געמאַכט, ממילא מוז זיין אַלעס וואָס איז גוט, מוז זיין אַז עס איז דאָ אַ וועג וויאַזוי צו נוצן יעדע זאַך גוט. עס קען נישט זיין אַז עס איז דאָ אַ וועג אַז אַ זאַך איז שלעכט און מען דאַרף אָוועקלויפֿן דערפֿון. ער זאָגט נישט אַז מען קען טון וואָס מען וויל, אָבער אויב עס איז גוט, דאַרף עס זיין גוט.

די פֿאַרשטאַנד פֿון קדמות העולם

די שיטה איז, ער זאָגט אַז אויב מיר וואָלטן געהאַלטן קדמות העולם, וואָס מיינט אַז עס איז כביכול דאָ עפּעס אַ וועג, אַזוי האָט ער געטראַכט, אגב, די שיטה פֿון קדמות העולם וואָס דער רמב״ם ברענגט למשל, קומט נישט דאָ אַזאַ מקום. אָבער די שיטה פֿון קדמות העולם וואָס ער האָט אימעדזשינד איז אַז עס איז סאַמהאָו דאָ אַ וועג פֿון זאָגן אַז עס איז דאָ עפּעס אַ זאַך וואָס איז אַזוי אַלט ווי דער אייבערשטער, כביכול איז דאָס אַ טייטש כדמות עולם, די וועלט איז אין עפּעס אַ וועג side by side, איז נאָך אַזוי powerful, אַזוי first cause, אַזוי אַלעמאָל געווען, אַזוי בכח עצמו, אַזוי ווי דער אייבערשטער.

קען זיין אַז דאָס אַז אַ מענטש האָט אַ חלקים תחתונים, דאָס איז שרייען פֿון יענעם, דאָס איז נישט דער אייבערשטער שולדיג. אַזוי האָט הרב חסדאי קרשקש אָדער עזרא אָדער whatever האָט פֿאַרשטאַנען.

ממילא האָט ער געזאָגט אַז אויב מ׳גלייבט אין חידוש העולם קען מען נישט זאָגן חוש המשוש חרפה. אָבער אַזויווי איך האָב מסביר געווען, איך זע נישט אַז דער רמב״ם האָט זיך געטראַכט, זיכער נישט אַזוי געטראַכט, ער קען זיך נאָך טראַכטן אַסאַך אַנדערע זאַכן, אָבער זיכער נישט דאָס. So this seems to be just a confusion in some sense. פֿאַרשטייסטו וואָס איך זאָג? כך נראה לעניות דעתי. און אויב איינער קען מיך אָפּפֿרעגן, איך וועל זיין זייער העפּי, אָבער אַזוי זעט עס אויס.

סיכום: דריי טעותים אין דער קריטיק אויפֿן רמב״ם

די סיכום הדברים איז זייער סימפּל. ס׳איז דאָ אַ וואָרט וואָס הייסט חוש המשוש, איך וועל זאָגן אויף איין מינוט. ס׳איז דאָ אַ וואָרט וואָס זאָגט חוש המשוש חרפה. דער רב אין אגרת הקודש, הנחה על הרמב״ן, זאָגט אַז די וואָרט איז אַן אַפּיקורס׳יש וואָרט, דער רמב״ם האָט בטעות, אַזוי ווי ער זאָגט דאָרט, בטעות מעתיקים פֿון אַריסטו, ער האָט נישט געכאַפּט אַז ס׳איז תּלוי אין קדמות העולם.

אויב דו גלייבסט אין חידוש העולם, קענסטו נישט זאָגן אַז דער אייבערשטער האָט געמאַכט אַ זאַך וואָס איז חרפה. דאָס איז געבויט אויף דריי אַנדערע טעותים, די טענה, אָקעי?

טעות נומער איינס: וואָס מיינט „חוש המשוש חרפה”

טעות number one אַז חוש המשוש חרפה מיינט אַז מ׳דאַרף זיך שעמען מיט דעם וואָס מ׳האָט ליב תּענוגי הגוף. ניין, אַריסטו האָט דאָס געזאָגט צו מסביר זיין פֿאַרוואָס ווען אַ מענטש איז זיך חוטא אין תּענוגי הגוף איז עס מער אַ בושה ווי אַן אַנדערע סאָרט חטאים. דאָס איז… דאָס מיינט עס.

תּלמיד: ניין, חטאים, חטאים וויל ער דאָ מיינען.

מגיד שיעור: אָקעי, אָקעי, wait, wait, לאָמיך מסביר זיין. גיי ווייטער.

טעות נומער צוויי: „באשר הוא בהמה” מיינט נישט אַז דער גוף איז שלעכט

צווייטע זאַך איז, אַז אַפֿילו אויב מ׳גייט גיין ווייטער מיט דעם, און ס׳איז טאַקע דאָ אַ ריזן צו גיין ווייטער, ווייל די סברא וואָס אַריסטו האָט צוגעלייגט פֿאַרוואָס, איז ווייל דאָס איז די מדרגה נישט באשר הוא אנושי מענטש, דאָס איז אַ מדרגה באשר הוא בהמה. און אויב אַ מענטש וויל נישט זיין אַ בהמה, לכאורה וואָלט ער געדאַרפֿט זיין אין די מדרגה פֿון טאַקע נישט דאָס ליב האָבן בכלל.

אויף דעם האָב איך געזאָגט, דאָס איז נישט וויכטיג לפי פשט אַריסטו, לפי די לעוועל פֿון רעדן פֿון דעם מענטש, ווייל מ׳רעדט נישט אַלץ פֿון דעם מענטש וואָס איז אויך אַ בהמה. ס׳איז גאָרנישט ראַנג אַז אַ מענטש האָט אַ חלק הגוף. ס׳זאָגט נישט אַז אַ מענטש איז עובד את הגוף.

ס׳איז נאָר אין אַ געוויסע זין אמת אין איינע פֿון צוויי וועגן: אָדער ווען אַ מענטש זאָגט ער איז בורח און חוטא אין דעם, וואָס מיינט ער זאָל זיין אינגאַנצן שבע? אַ מענטש איז נישט קיין בהמה׳ישע מענטש, איז דעמאָלטס סאַך גרינגער צו פּולן.

סיכום השיעור און דיסקוסיע וועגן גשמיות און רוחניות

חזרה איבער די הויפט-טענות פון שיעור

דער מענטש אלס בהמה און מענטש צוגלייך

מגיד שיעור:

ווייל דאס איז נישט באשר אנכי מענטש, דאס האבן מיר ליב באשר בהמה. און וויבאלד א מענטש וויל נישט זיין א בהמה, וואלט ער לכאורה געדארפט זיין ענליך צום רמב״ם און טאקע נישט דאס ליב האבן בכלל.

אויף דעם האבן מיר געזאגט אז דאס איז נישט ריכטיג לפי פשט אריסטו, לפי די לעוועל פון רעדן פון דעם מענטש, ווייל מיר רעדן דאך אלץ פון דעם מענטש וואס איז אויך א בהמה. ס׳איז גארנישט ראנג אז א מענטש האט א חלק הגוף, ס׳זאגט נישט אז א מענטש זאל אויפהערן צו האבן א גוף.

צוויי מעגליכע וועגן פון “בחר וחיה”

ס׳איז נאר אין א געוויסן זין אמת אין איינע פון צוויי וועגן:

אדער אויב א מענטש זאגט אז ער איז בחר וחיה הוא, וואס מיינט אז ער וויל זיין אינגאנצן מענטש, שבע מענטש, און נישט בהמה׳שער מענטש, דעמאלטס טאקע איז ער פריש זיין מער, וועט ער האבן צייט צו לערנען.

אדער אויב מ׳וויל רעדן אינגאנצן פון היפרד הנפש, פון אפטיילן אינגאנצן די נפש, אזויווי ר׳ שמעון בר יוחאי וואס האט געוואלט אינגאנצן שטארבן, דעמאלטס זאגט ער אז ער האט הנאה אז ער וויל בכלל נישט די וועלט. דאס איז קעגן די תורה, אבער דער רמב״ן… אקעי, וואטעווער, לאמיר נישט אריינגיין.

טענה קעגן הרב גבאי׳ס פירוש

נאכדעם האבן מיר געזאגט אז אפילו אויב מ׳וועט זאגן דאס, איז דאס נאך אלץ נישט וואס הרב גבאי זאגט, א קדוש בשם לקדושי חושי המשותף, וואס ער זאגט אז דאס האט צו טון מיט קדמות העולם [די שאלה צי די וועלט איז אייביג אדער באשאפן געווארן].

וואס מיינט צו זאגן אז ער האלט אזוי? ס׳מיינט אז דער גאט וואס האט געמאכט, די זאך וואס איז אחראי אויף די וועלט, אויף די חלקים תחתונים פון דעם מענטש, איז שלעכט, און ממילא דארף מען אוועקגיין. און וויבאלד ער גלייבט אין חידוש העולם [אז די וועלט איז באשאפן געווארן], אז דער אייבערשטער האט געמאכט אלעס ברצון, קומט אויס אז ס׳מוז זיין אז דער אייבערשטער איז שולדיג אויף דעם. און וויבאלד דער אייבערשטער איז גוט, מוז זיין אז ס׳איז גוט.

אויף דעם האבן מיר געזאגט אז דאס איז זיכער נישט וואס נישט אריסטו, נישט וואס דער רמב״ם, און נישט קיין שום איד האט עווער געטראכט. הגם מענטשן זאגן זאכן וואס אפשר מיינען, סאונדן ענליך צו דעם, קען מען זיי אזוי שרייען, בדרך דרוש קען מען שרייען דאס, אבער על פי די אמת האט קיינער דאס נישט געטראכט.

און ס׳איז אויך נישט קלאר אז ס׳האט צו טון מיט חידוש העולם און קדמות העולם, ס׳איז מער אן אנדערע שאלה צו ס׳איז דא א כח רע וואס איז שולדיג אויף די חומר [מאטעריע] אדער עפעס אזאנס. על כל פנים, דאס איז נישט אמת׳דיג א טענה אויף דעם רמב״ם, און זיכער האט קיינער נישט אזוי געטראכט.

שוין, א גוטע נאכט.

שאלות און דיסקוסיע

דער גר״א און רוח הקודש

תלמיד:

וואס איז דאס וואס דער גר״א [הגאון מווילנא] האט געזאגט אז ער האט געהאט רוח הקודש [דער הייליגער גייסט, פראפעטישע אינספיראציע]?

מגיד שיעור:

ער האט געזאגט די דקדוקים [פיינע חילוקים]. למשל, די ערשטע שטיקל וואס דו האסט אנגעהויבן, די גאנצע אז זיי זאגן די דקדוקים, אז א מענטש איז א פארענדיגע חלק. למשל, די ערשטע שטיקל וואס דו האסט אנגעהויבן, דאס איז א מיין א נאכקוקן. און דאס איז די טאפיק וואס דו ווילסט. זיי גייען נישט אריין אין די דיטעילס וואס ער זאגט, אבער דאס געדאנק איז זייער באהאלטן. זיי האבן נאר ליב, למשל, אן אנדערע הלכה.

גערער חסידים און זייער שיטה

תלמיד:

יא, ס׳איז אמת, זיי האקן אויף געהעריג, ספעציעל אויף די מהר״ח.

מגיד שיעור:

אבער די איידיע איז, די גערער האלטן נישט אז ס׳איז דא אנדערע כוחות וואס האבן געמאכט די וועלט. איך מיין, ער האט אסאך אנדערע פראבלעמען, ער האט נישט קיין ספקות אין גארנישט. ער האט נישט קיין פראבלעמען.

תלמיד:

וואס מיינסטו צו זאגן? זיי האבן געגעבן א סטעיטמענט אז זיי האבן איין פוס דא און איין פוס אויף יענע וועלט, אז מען טוט עס נישט.

מגיד שיעור:

נו, דו דארפסט עס נישט טון. פארוואס זאלסטו האבן איין פוס דא? זיי זאגן אז דיין קאפ דארף זיין ערגעץ אנדערש. זיי גלייבן אין די זאכן, אז וואס דו טראכסט איז נישט קיין סתם זאך, נאר דאס איז וואס דו ביסט. דאס איז א ריכטיגע זאך.

איך בין געווען ביי איינעם וואס האט געווארט אויף א שיעור. איך האב געווארט א גאנצע שעה. די נעקסטע טענשאן איז געווען וועגן די שאלה פון די טעיסט וואס איז די אימפארטענס. זיי פרעגן די קעגנער נאך א פראבלעם.

מושל זיין איבער גשמיות – קאנטראל, נישט צעשטערונג

תלמיד:

וואלט א מענטש געזאגט אז at the end of the day, יעדע גשמיות׳דיגע זאך איז עפעס וואס דו דארפסט מושל זיין. פארוואס? אבער ס׳איז נישט אמת אז דו האסט נישט קיין קאנטראל דערויף.

מגיד שיעור:

מושל מיינט נישט destroy, ס׳מיינט קאנטראל. א מלך וואס איז דעסטרויעד א מדינה, און דאס איז די נקודה, ס׳איז נישטא קיין פלאץ וואס ס׳איז susceptible.

תלמיד:

יא, אבער people often think אז any time אז דו האסט הנאה פון עפעס, די הנאה איז דיך מתגבר.

מגיד שיעור:

דאס איז נישט אמת. דו קענסט מאכן אז דו זאלסט האבן הנאה.

תלמיד:

It’s always a sign אז ס׳גייט ארויס פון קאנטראל.

מגיד שיעור:

ס׳איז דא פון אונטן די טוילעט, דאס איז די הלכה. ניין, דאס איז נישט די זעלבע זאך. ס׳איז נישט צו גוט אדער צו שלעכט.

תלמיד:

It’s bad in the sense אז ס׳איז א loss of control.

מגיד שיעור:

ס׳איז אלעמאל דא א loss of control. אבער איז דא אלעמאל א loss of control? I don’t think.

תלמיד:

ס׳איז א loss of control אז די animal part of you איז נישט די human part of you. די human part of you מיינט אז דו טראכטסט וועגן דעם. דו ביסט conscious וועגן דעם.

מגיד שיעור:

און דאס גייט צוריק צו מיין חקירה [אנאליטישע שאלה], צו וועלכע וועג איך האב געוואלט זאגן דעם, אבער ס׳איז תלוי אין די חקירה, ס׳איז אמת.

מחלוקת הפוסקים: עסן מיט זאלץ אדער אן זאלץ

מגיד שיעור:

ס׳איז דא א מחלוקת הפוסקים [מיינונגס-פארשיד צווישן הלכישע אויטאריטעטן] וואס איז די הלכה למעשה [פראקטישע הלכה], וואס איז בעסער, צו עסן אן זאלץ אדער מיט זאלץ. ס׳איז אלץ תלוי אין די חקירה.

תלמיד:

צו זאגט ער אזוי, ס׳איז גערעכט, צו זאגט ער אזוי, ער מיינט אז ס׳איז מתגבר אויף די בהמה.

מגיד שיעור:

און איך זאג אז דאס איז מער בהמה. די בהמה גייט אויך נישט עסן צו פיל זאלץ. ער גייט אויך נישט עסן צו פיל זאלץ.

תלמיד:

Exactly. ס׳איז דאך א פסוק “כל קרבנך תקריב מלח” [אלע דיינע קרבנות זאלסטו ברענגען מיט זאלץ].

מגיד שיעור:

איך האלט אז די שיטה איז אז די עולם זאל עסן מיט זאלץ. דו מוזט עסן בעסער, אמת?

תלמיד:

דו ביסט א big shot, אז דו דארפסט נישט קיין זאלץ.

מגיד שיעור:

איך האלט אז דאס איז די ריזען, right?

איך האלט אז די שיטה איז, אז ווי איך האלט אז די עולם זאל עסן ברויט מיט זאלץ.

תלמיד:

פארוואס שטייט אין די גמרא אז די עולם זאל עסן זאלץ?

פארוואס? מ׳נעמט דאך די ברויט און זאלץ ווען מ׳מאכט המוציא [די ברכה אויף ברויט], פארוואס?

מגיד שיעור:

איך פארשטיי נישט, דו גייסט עסן די ערשטע, וואס?

תלמיד:

יא, יא, פאר די כבוד הברכה [כבוד פאר די ברכה]. אז דו מאכסט א ברכה, זאלסטו עסן, דו זאלסט דיך נישט אנשטרענגען צו עסן. ס׳איז נישט דא קיין שום אנדערע reason. איך מיין, ס׳איז דא על פי קבלה [לויט קבלה], מ׳וויל מתקן זיין די דינים [די שטרענגע אורטיילן] מיט דעם. נו, וואס הייסט, קען ער?

איך מיין, איך מיין נישט צו עסן נאכדעם נאכדעם. נאר…

מגיד שיעור:

ניין, ניין, ס׳שטייט זיך אין די גמרא אז אויף די המוציא זאל מען מאכן מיט זאלץ, און די reason דערפון איז אז ס׳איז א כבוד פאר די ברכה, אז מ׳זאל עסן א געשמאקע שטיקל.

תלמיד:

ס׳איז א קליינע טעסט צו דעם.

מגיד שיעור:

אבער ווייל דאס פילט… מיר האבן געלערנט אין רמב״ם. ס׳שטייט נישט נאר אין חובת הלבבות [ספר “חובת הלבבות” – א קלאסישער מוסר-ספר].

אדרבה, מיר האבן געלערנט אין אונזער רמב״ם. ס׳איז דא יודן וואס זיי זעען אסאך דיפס אויפן טיש, און זיי זוכן נאך זאלץ. זיי זאגן, אפשר איז דא א זאלץ אין די דיפ? אויב מ׳עסט א דיפ איז עס זיכער גוט, ווייל ס׳איז די מינימום דיפ וואס ס׳קען זיין. ס׳איז טאקע נישט…

איך גיב מיר א טינק אין איינע פון די דיפס, און ס׳קען זיין גוט. ס׳איז דאך אנגעלייגט א גוטע זאך פארן פנים.

תלמיד:

ניין, אויב מ׳האט אזא ווערק, פיל מיט די סארט זאכן וואס ס׳קומט נישט מיט זאלץ, און די קענסט עס טאלערירן, דאן ביסטו א מבין [א פארשטייער].

סיום השיעור – שמועס וועגן פארשידענע ענינים

מגיד שיעור:

דו האסט זיך נישט געזעצט א שיעור אין מיין דירה. האסטו געהערט א שיעור? האסטו נישט געהערט. נאר ביי די קאמפיין האסטו געהערט א שיעור ווען די רמב״ם איז…

תלמיד:

אדרבה, יא. ווי איז די מיקראפאן?

מגיד שיעור:

אדרבה. ס׳איז דא איין פיל, און איין פיל, און איין פיל. ער איז א יונגערמאן, און ער איז א יונגערמאן. זיי האבן א מערב מאכן צו טון. דו ווייסט וואס מערב מיינט? איך וועל דיר נאכדעם זאגן וואס מערב מיינט. אזוי מיינעך, ווייל דא שטייט מערב מאכן צו טון.

✨ Transcription automatically generated by YiddishLabs, Editing by Claude Sonnet 4.5, Summary by Claude Opus 4.6

⚠️ Automated Transcript usually contains some errors. To be used for reference only.