סיכום השיעור 📋
סיכום פון דער לערן-סעסיע: רמב״ם הלכות קידוש החודש — פרקים י״א–י״ד (הקדמה און יסודות)
—
א. כללי׳ע הקדמה צו די חשבונות פון קידוש החודש (פרקים י״א–י״ד)
1. דער יסוד: אלעס דרייט זיך ארום די וועלט — מעסטן לויט מזלות
דברי הרמב״ם: די שמש, לבנה, און אלע כוכבים דרייען זיך ארום די וועלט. די זון קומט צוריק צום זעלבן פלאץ אין גלגל המזלות נאך א יאר צייט.
פשט: דער גלגל המזלות איז 360 מעלות. ווען מ׳זאגט די זון דרייט זיך ארום איינמאל א יאר, מיינט מען אז זי קומט צוריק צום זעלבן פלאץ אין גלגל המזלות.
חידושים:
– דער “זעלבער פלאץ” מיינט נישט כלפי צפון-דרום, נאר רעלאטיוו צו די מזלות — ד.ה. מ׳מעסט וואו די זון שטייט אין פארגלייך מיט די קאנסטעלאציעס (מזל תשרי, א.א.וו.). דאס איז דער בסיס פון אלע חשבונות. עס ווערט אויסדריקלעך אפגעשטעלט א מיינונג אז מ׳מעסט לויט צפון-דרום — “מ׳זעט גארנישט וועגן צפון דרום, אלעס איז וועגן די מזלות.”
– מזלות איז נישט א “פאנסי” חכמה — יעדער איינער האט געקענט זען די מזלות מיט בלויזע אויגן, און דאס איז דער בסיס ווי מ׳האט געוואוסט אז א יאר איז אדורך.
– די מזלות ווערן גערעכנט אלס קבוע וקיים פאר דעם חשבון — זיי רוקן זיך נאר איינמאל א טאג (מיט׳ן גלגל היומי), אבער נישט ווייטער אין זייער אייגענעם פלאץ. דער רמב״ם האט שוין געוואוסט אז די מזלות אליינס רוקן זיך אויך (precession), אבער עס נעמט זייער לאנג (ער דערמאנט עטלעכע צענדליג טויזנט יאר), און דעריבער איז עס נישט רעלעוואנט פאר׳ן חשבון. דערפאר זענען היינט די מזלות נישט אין דעם זעלבן פלאץ ווי זייערע נעמען (ד.ה. מזל שור איז נישט מער ווי די שטערן-בילד שור).
—
2. די שמש און לבנה: ספיד, קיבוץ, און מולד הממוצע
דברי הרמב״ם: די זון רוקט זיך ~30 מעלות א חודש (360÷12). די לבנה דרייט זיך ארום איינמאל א חודש. זון און לבנה טרעפן זיך איינמאל א חודש — קיבוץ השמש והירח (קאנדזשאנקשאן). דער חודש איז כ״ט ימים, י״ב שעות, תשצ״ג חלקים.
פשט: דער גלגל המזלות איז 360 מעלות. די לבנה קומט אן צום זעלבן פלאץ אין די מזלות יעדן חודש, און דערפאר טרעפט זי זיך מיט דער זון איינמאל א חודש.
חידושים:
– די לבנה גייט נישט בלויז 12 מאל שנעלער ווי די זון, נאר כמעט דרייצן מאל שנעלער, ווייל מ׳רעכנט אלעס רעלאטיוו צו די זון — די לבנה מוז נישט נאר אירע אייגענע 360° מאכן, נאר אויך נאכיאגן די זון וואס האט זיך אליין אויך באוועגט ~30° אין דעם חודש.
– מולד הממוצע: דער חודש פון כ״ט ימים, י״ב שעות, תשצ״ג חלקים איז א ממוצע (עוורידזש). ווען מ׳נעמט 12 חדשים און צעטיילט, קומט אויס דער צאל. אבער אויב מ׳קוקט אויף יעדן חודש באזונדער, איז אמאל אביסל לענגער, אמאל אביסל קורצער — אין זומער לענגער, אין ווינטער קורצער (אדער פארקערט). דאס איז נישט א סתירה אדער א פעלער — עס גייט אייביג מיט א סיסטעם, נאר עס איז נישט אוניפארם.
—
3. מולד הממוצע vs. מולד האמיתי — פראקטישע נפקא מינה
פשט: ביז פרק י״ד, לענין הלכה (קביעת לוח), גייט מען מיט דעם מולד הממוצע, און מ׳דארף נישט וויסן וואו די לבנה איז באמת. אבער לענין ראיה (ווען מ׳דארף טאקע זען די לבנה), דארף מען וויסן דעם מולד האמיתי — וואו די לבנה איז ממש.
חידושים:
– פאר דעם לוח איז עס נישט קיין פראבלעם אז איין ר״ח אין יאר וועט זיין א טאג אראפ — “מיטן נעקסטן יאר קומט מען צוריק, סך הכל ויפרע.” אבער פאר ראיית הלבנה קען מען נישט זען די לבנה לויט דעם ממוצע-חשבון אליין — מ׳דארף דעם אמת׳דיגן פלאץ.
– דער אמצעי חשבון איז אייגנטלעך מער אמת׳דיג מצד עצמו ווי דער אמיתי חשבון. דער אמצעי רעפרעזענטירט וויאזוי דער כוכב לויפט מצד עצמו — גלייכמעסיג אויף זיין אייגענעם סירקל. דער אמיתי איז וואס מיר זעען פון דער ערד. אזוי אז “אמצעי” מיינט נישט “נישט אמת” און “אמיתי” מיינט נישט “מער אמת” — עס ווענדט זיך פון וועמענס פערספעקטיוו: מצד האמת (מצד עצמו) איז דער אמצעי ריכטיגער; מצדינו (וואס מיר זעען) איז דער אמיתי ריכטיגער. ווען דער מרכז פון גלגל השמש וואלט געווען אויף דער ערד, וואלט דער מולד האמצעי געווען דער אמיתי.
– דאס ווערט אילוסטרירט מיט דעם משל פון שור ביז מזניים — דער וועג פון שור ביז מזניים איז לגבי אונז פיל קלענער ווי פון מזניים ביז שור, כאטש מצד עצמו איז עס גלייך. ווען דער כוכב איז אין דער העלפט פון זיין סירקל וואס איז ווייטער פון אונז, דעקט ער א גרויסע שטרעקע אבער עס זעט אויס ווי א קלענערע בויגן (ווייניגער מעלות). ווען ער איז נענטער צו אונז, דעקט ער א קלענערע שטרעקע אבער עס זעט אויס ווי א גרעסערע בויגן (מער מעלות).
—
ב. די הנחות (אקסיאמס) פון דער אלטער אסטראנאמיע — סוף פרק י״ד
1. די דריי יסודות׳דיגע הנחות
דברי הרמב״ם (סוף פרק י״ד): דער רמב״ם ברענגט די יסודות פון דער אסטראנאמישער סיסטעם.
פשט: די גאנצע סיסטעם פון גלגלים איז געבויט אויף דריי הנחות.
חידושים:
הנחה #1: די ערד שטייט אין מיטן — אלעס דרייט זיך ארום דער ערד, די ערד רוקט זיך נישט.
הנחה #2: אלעס איז א סירקל (כדור/ספערע). יעדער רקיע פירט א פערפעקט סירקל — א גלגל. קיינער האט עס נישט ממש געזען אז עס איז א *פערפעקטער* סירקל, אבער מ׳זעט מער-ווייניגער א סירקל (עס דרייט זיך ארום), און עס איז אויך גרינגער צו רעכענען מיט סירקלען (מ׳קען פון דעם גרעסטן סירקל אויסרעכענען דעם קלענסטן, א.א.וו.). עס זענען דא אויך מעטאפיזישע סיבות (שלימות פון א סירקל).
הנחה #3: יעדער גלגל פארט אלעמאל אויף דער זעלבער ספיד (uniform motion). ער ווערט נישט מיד, ער טוישט זיך נישט. (נישט אז *אלע* גלגלים גייען אויף דער זעלבער ספיד — נאר יעדער *איינצלנער* גלגל בלייבט קאנסטאנט.) דאס איז ממש קעגן וואס מ׳זעט — מ׳זעט דאך אז די לבנה גייט אמאל שנעלער, אמאל פאמעלעכער.
ביידע הנחות (#2 און #3) זענען נישט דירעקט באבאכטעט — “nothing that anyone ever saw.” זיי זענען טעאריעס/מאדעלן וואס מ׳האט אנגענומען כדי צו קענען רעכענען. אפילו די אלטע חכמים האבן געוואוסט אז עס איז נישט 100% אמת אז אלעס בלייבט אייביג די זעלבע — אבער פאר דעם סייקל (א יאר) ארבעט עס.
ווייל מ׳האט זיך געוואלט האלטן אן אלע דריי הנחות, האט מען געמוזט צולייגן כסדר מער גלגלים (ביז אכצן גלגלים פאר אלע כוכבי לכת — צוויי פאר יעדן כוכב לכת, פאר פארשידענע חשבונות).
[דיגרעסיע: אריסטאטל׳ס הנחה] דער רמב״ם אין מורה נבוכים דערמאנט אז אריסטאטל האט געהאלטן אז אלע גלגלים מוזן זיין פונקטליך ארום דער ערד (קאנצענטריש), וואס מאכט דעם גלגל יוצא מן המרכז שוין שווער לויט אריסטאטל.
[דיגרעסיע: ליכות/פריסעשאן] א שאלה ווערט אויפגעהויבן וועגן לאנגע צייט-דריפט (ליכות/פריסעשאן) — דאס ווערט אפגעשטעלט: “פארגעסט ליכות, מיר רעדן יעצט פון וואס ס׳געשעט אינערהאלב א סייקל.”
—
2. דער תירוץ: גלגל היוצא מן המרכז (עקסענטרישער סירקל)
פשט: אויב יעדער גלגל פארט קאנסטאנט, פארוואס זעט מען אז די לבנה (און זון) גייען אמאל שנעלער, אמאל פאמעלעכער? דער תירוץ הייסט גלגל היוצא (eccentric circle): דער צענטער פון דעם גלגל פון דער זון/לבנה איז נישט דער זעלבער פלאץ ווי דער צענטער פון דעם גלגל המזלות (וואו דער ערד שטייט). דערפאר, כאטש דער גלגל פארט אלעמאל אויף דער זעלבער ספיד, איז איין זייט פון דעם גלגל נענטער צום ערד און די אנדערע זייט ווייטער — און דאס מאכט אז עס זעט זיך אויס ווי עס גייט אמאל שנעלער, אמאל פאמעלעכער.
חידושים:
– דאס איז “פשוט בעצם” — אויב מ׳מאכט אזא הנחה, קען מען מיישב זיין ביידע הנחות (קאנסטאנטע ספיד + סירקל) מיט וואס מ׳זעט (ווארייאבלע ספיד).
– די צוויי סארטן גלגלים וואס מ׳האט אויסגעטראכט זענען: (א) גלגלים מיט א פארשאבענעם צענטער (eccentric/גלגל יוצא), און (ב) גלגלי הקפה (עפיסייקלס).
—
3. גלגל הקפה (עפיסייקל)
פשט: חוץ פון דעם גלגל יוצא מן המרכז, איז דא נאך א פראבלעם: מ׳זעט אמאל אז א כוכב לכת (בפרט די לבנה און אנדערע כוכבי לכת) גייט צוריק צו וועגס — רעטראגרייד מאושן — רעלאטיוו צו די מזלות. דאס קען מען נישט פארענטפערן מיט׳ן גלגל יוצא מן המרכז אליין.
חידושים:
– כדי צו מיישב זיין דעם צוריק-גאנג, האט מען אויסגעטראכט דעם גלגל הקפה (עפיסייקל): א קליינע סירקל וואס דרייט זיך אויף דער גרויסער סירקל, אפשר אין א פארקערטע ריכטונג. דער כוכב פארט אויף דער קליינער סירקל, וואס אליין פארט אויף דער גרויסער סירקל. דורך דעם קומט אמאל אויס אז לגבי אונז זעט עס אויס ווי דער כוכב גייט צוריק.
– מ׳קען אפילו צולייגן א הקפה אויף א הקפה (עפיסייקל אויף עפיסייקל) ווען עס איז נויטיג.
—
4. דער איבערגאנג צו דער היינטיגער אסטראנאמיע (קאפערניקוס, קעפלער)
חידושים: שפעטער זענען געקומען קאפערניקוס, קעפלער, און אנדערע, וואס האבן אראפגענומען אלע דריי הנחות:
– אנשטאט אלעס דרייט זיך ארום דער ערד — אלעס דרייט זיך ארום דער זון (העליאצענטריש).
– אנשטאט פונקטליכע סירקלס — עליפסעס (אוועלן).
– אנשטאט גלייכע שנעלקייט — נישט-גלייכמעסיגע באוועגונג (קעפלער׳ס צווייטער געזעץ).
דער עיקר מעלה פון דעם נייעם סיסטעם איז אז עס איז פשוט׳ער צו רעכענען — מ׳דארף נישט קיין גלגלים, נישט קיין קליינע גלגלים — אסאך פארפלאנטערטע חשבונות פאלן אוועק. וואס איז דער “אמת” איז נאך א באזונדערע שאלה, אבער פראקטיש איז עס פיל פשוט׳ער.
—
5. “חוקי זמן נתן להם שלא ישנו את תפקידם” — אלט vs. ניי
חידושים: דער רמב״ם ברענגט דעם פסוק/מאמר “חוקי זמן נתן להם שלא ישנו את תפקידם” — אז די הימלישע קערפער האלטן זיך צו פעסטע כללים. דאס איז נישט דער זעלבער כלל ווי היינט. היינט האלט מען נישט אז עס מוז פארן גלייכמעסיג אין סירקלס. די דברים שאינם משתנים (קאנסטאנטן) זענען אנדערע — מער מופשט׳ע פיזיקאלישע געזעצן (ווי גראוויטאציע). די לבנה פארט נישט גלייכמעסיג, און מ׳האלט נישט פון דער הנחה אז זי מוז. זי קומט צוריק צום זעלבן פלאץ, אבער נישט ווייל עס מוז אזוי זיין פון א צוואנג פון סירקלס, נאר ווייל די פיזיקאלישע כוחות (גראוויטי א.א.וו.) ברענגען עס אזוי. עס זענען דא אלע מיני פרטים — א כוכב איז נענטער צו אן אנדער קערפער, ער ווערט געצויגן, א.א.וו.
—
ג. דיוק פון רמב״ם׳ס חשבונות לויט היינטיגע וויסנשאפט
חידושים:
– חשבון הלבנה — דער חודש הלבנה פון כ״ט ימים י״ב שעות תשצ״ג חלקים (כ״ט:12:793) איז נאך אלץ מער ווייניגער מדויק, אפשר אויף בלויז אפאר סעקונדעס. דער לוח פון דער לבנה שטימט נאך אלץ היינט.
– חשבון שנת החמה — איז אביסל אפ, אפאר שעה. יעדע הונדערט יאר פארלירט מען א טאג. דאס איז גענוג פאר א לוח, אבער דארף אמאל געפיקסט ווערן. א פראקטישע נפקא מינה: תקופת ניסן פאלט שוין היינט אינמיטן פסח, וואס ווייזט אז דער חשבון פון שנת החמה (תקופת שמואל — 365 טעג און 6 שעה פונקטליך) איז נישט גענוי גענוג. דאס איז נישט ווייל נאטור האט זיך געביטן, נאר ווייל דער חשבון פון ווי לאנג א שנת החמה איז, איז נישט פרעציז גענוג.
– תקופת רב אדא — איז אויך אפ מיט אפאר מינוט יעדע יאר, וואס קומט אויס א גאנצע טאג נאך אסאך יארן.
– לגבי דער לבנה׳ס פלאץ — דער רמב״ם׳ס חשבון וואו מ׳גייט טרעפן די לבנה איז נאך אלץ פראקטיש ריכטיג, אפילו אויב דער פיזישער מאדעל (גלגלים) איז נישט קארעקט. דער רמב״ם אליין זאגט אין געוויסע פלעצער אז אפשר די הנחות זענען נישט ריכטיג — דער עיקר איז מ׳זאל קענען רעכענען.
– פארוואס זענען די זון און לבנה אליין רונד (ספעריש)? — היינט ערקלערט מען דאס דורך גראוויטי וואס שלעפט אלעס צום צענטער, נישט דורך אריסטאטל׳ס סיבות.
—
ד. פרק י״א, הלכה ב׳ — “קבלות מפי החכמים וראיות שלא נכתבו בספרים הידועים לכל”
דברי הרמב״ם (פרק י״א הלכה ב׳): “ועוד שיש לנו בעיקרים אלו קבלות מפי החכמים וראיות שלא נכתבו בספרים הידועים לכל.”
פשט: דער רמב״ם ערקלערט פארוואס ער שרייבט דעם ספר — ער האט אינפארמאציע וואס איז נישט צוגענגליך אין די באקאנטע ספרים.
חידושים:
– ר׳ אברהם קאניעווסקי׳ס טייטש: ער טייטשט אז “ספרים הידועים לכל” מיינט ספרי הגוים (וויסנשאפטלעכע ספרים אין אנדערע שפראכן), נישט ספרי קודש. דאס הייסט: די אינפארמאציע איז נישט אין לשון הקודש, נאר אין ספרי חכמי אומות העולם.
– קשיא אויף דעם: אויב אזוי, מיינט דער רמב״ם בלויז אז ער טוט א טובה פאר אידן וואס קענען נאר לשון הקודש? דאס קלינגט ווירד.
– אן אלטערנאטיווע הסבר: דער רמב״ם רעדט נישט פון גמרא — ער רעדט פון חכמי הגוים הקדמונים וואס האבן געהאט ספיקות, און שפעטער האט מען אויסגעפיגערט. חוץ פון דעם האט דער רמב״ם קבלות מפי חכמים — דאס מיינט מסורות פון אונזערע חכמים (אביי, רבא, נביאים, אדער אנדערע), וואס שטייען נישט קלאר אין מסכת ראש השנה.
– דער העדפה׳דיגער פשט: דער רמב״ם פרעגט אויף זיך א קשיא: פארוואס זאל איך שרייבן דעם חשבון? גיי אין א אסטראנאמיע קורס און לערן עס דארט! ענטפערט דער רמב״ם: דארט וועסטו לערנען “ספרים הידועים לכל,” אבער איך האב פאר דיר געוויסע אינפארמאציע (קבלות מפי החכמים) וואס דו וועסט נישט טרעפן דארט. דאס איז דער צוגעגעבענער ווערט פון זיין ספר.
– וויכטיגער קאנטעקסט: דער רמב״ם האט פריער געזאגט אז חשבון האמיתי (ראיית הלבנה) דארף מען נישט וויסן בזמן הזה להלכה — נאר בזמן הראיה, אדער היינט לדעת גדלות השם. ער גייט אבער דורך אלע הלכות וואס זענען נוגע בזמן הזה.
[דיגרעסיע: ר׳ חיים קאניעווסקי׳ס פירוש] עס ווערט דערמאנט אז ר׳ חיים קאניעווסקי האט א פירוש אויף הלכות קידוש החודש וואו ער מסביר די זעלבע אסטראנאמישע זאכן בלשון חרדי / חסידישע שפראך. דאס ווערט באמערקט אלס א “פאני זאך” — ער גיט די זעלבע אינהאלט נאר אין א אנדער סטיל.
—
ה. פרק י״א, הלכה י״ב — מהלך השמש ביום אחד
דברי הרמב״ם: “מהלך השמש האמצעי ביום אחד, שיהיו ארבע ועשרים שעות — תשע וחמשים חלקים ושמונה שניות.”
פשט: דער דורכשניטלעכער גאנג פון דער זון אין איין טאג (24 שעה) איז 59 חלקים (מעלות) און 8 שניות (שניות = סעקונדעס פון מעלות, 1/60 פון א חלק).
חידושים:
– דאס מיינט א טאג איז אביסל מער ווי 24 שעה אין באצוג צום זון׳ס באוועגונג — 24 שעה, 59 חלקים, 8 שניות.
– נמצא מהלכה לעשרה ימים — פאר 10 טעג קומט אויס 400 מעלות (תנ״מ), 1 חלק, 5 מעלות, 13 שניות. סימן: תנ״מ כ״ג.
—
ו. דיגרעסיע: קידוש לבנה — ביז ווען מאכט מען?
[דיגרעסיע:] עס ווערט דיסקוטירט דער ענין פון קידוש לבנה — ביז ווען מאכט מען עס?
– דער בית יוסף (או״ח סימן תכ״ו) ברענגט בשם מהרי״ל אז מ׳זאל נישט מאכן קידוש לבנה נאך האלבע חודש (14-15 טעג).
– א שטארקע מיינונג ווערט פארגעשטעלט: מ׳דארף עס מאכן אין די ערשטע פאר טעג ווען די לבנה איז טאקע “ניי.” דער מנהג צו ווארטן ביז 7 לילות און דאן מאכן עס פון 7 ביז 14 ווערט קריטיקירט — “ס׳איז נאריש,” ווייל ביי 7 טעג איז די לבנה שוין נישט “ניי,” זי איז שוין א גרויסע לבנה. דער ווארט “חדשה” (ניי) פאסט בעסער צו די ערשטע טעג.
– א הומאריסטישע באמערקונג: “ס׳דארף זיין ארויס פון חזקת נפל אפשר” — א שפאס אז מ׳ווארט 7 טעג ווי ביי א נייגעבוירן קינד.
– דער רמב״ם אליין רעדט נישט וועגן קידוש לבנה אין הלכות קידוש החודש — דאס געהערט צו הלכות ברכות, או״ח סימן תכ״ו.
תמלול מלא 📝
די יסודות פון די אסטראנאמישע חשבונות אין הלכות קידוש החודש
הקדמה: די בעיסיק יסוד פון די חשבונות
Speaker 1: די בעיסיק יסוד פון וויאזוי די חשבונות ארבעטן איז געבויט אויף דעם אז וואס? אז מ׳האט געלערנט אין פרק י״א בעצם, די שמש און די ירח און אלע כוכבים דרייען זיך ארום די וועלט, אדער לפחות זיי זעען זיך אויס אז זיי דרייען זיך ארום די וועלט כסדר.
וואס מיינט זיי דרייען זיך ארום די וועלט? ווען זיי זאגן אז די זון דרייט זיך ארום די וועלט איינמאל א יאר, מיינט עס צו זאגן אז זי דרייט זיך אדורך ארום די גלגל המזלות אין א יאר צייט, ווייל יעדן טאג דרייט זי זיך ארום. אבער די גאר בעיסיק זאך איז אז איינמאל א יאר קומט זי אן צו די זעלבע ענגל, צו די זעלבע פלאץ אין הימל.
Speaker 2: צו די זעלבע ענגל, צו די זעלבע פלאץ אין די מזלות.
Speaker 1: אבער מ׳זעט איר אין די זעלבע פלאץ אין הימל.
Speaker 2: מ׳זעט איר כלפי צפון דרום.
Speaker 1: ניין, מ׳זעט איר נישט כלפי צפון דרום. לא נכון. מ׳זעט איר כלפי… דאס איז נישט די מערסטע פשוט׳ע זאך. די מערסטע פשוט׳ע זאך וואס צו לערנען א גאנצע זאך איז נישט יענץ. די מערסטע פשוט׳ע זאך וואס צו לערנען א גאנצע זאך איז מ׳זעט איר רעלאטיוו צו אן אנדערע מזל. אין מזל תשרי, במזל תשרי, און אזוי ווייטער. דאס איז די…
Speaker 2: מזלות איז שוין א גרעסערע חכמה.
Speaker 1: ניין, ס׳איז נישט קיין גרעסערע חכמה. וויאזוי ווייסט מען? איינער וואס ווייסט נישט מזלות, אז ס׳איז דורכגעגאנגען א יאר?
Speaker 2: ניין, יעדער איינער ווייסט מזלות. מ׳קען זען די מזלות.
Speaker 1: דו פארשטייסט נישט וואס דו זאגסט. זיי האבן שוין נאכגעגאנגען דאס. די בעיסיק זאך וואס די אלע חשבונות האט געבויט אויף איז יענץ, נישט דאס וואס דו זאגסט. מ׳זעט גארנישט וועגן צפון דרום. אלעס איז וועגן די מזלות. אקעי? אזוי איז די בעיסיק זאך. דו ווייסט נישט וועגן מזלות, דו מיינסט אז מזלות איז עפעס א פאני זאך, זאג איך דיר אז ס׳איז נישט. האב איך שוין גערעדט, נאכגעגאנגען דאס איינמאל.
די באוועגונג פון די זון און די לבנה
Speaker 1: וואס איז די עיקר איז, אזוי די זון קומט אן, זי גייט אדורך, און די מזלות איז דריי הונדערט און זעכציג, א סירקל פון מזלות למשל, וואס איז די וועג ווי די זון פארט, איז דריי הונדערט און זעכציג מעלות. קומט אויס יעדן חודש רוקט זי זיך מיט דרייסיג מעלות. אקעי, דאס איז די איין זאך.
די לבנה, למשל, גייט נישט קורצער, די לבנה גייט שנעלער. די לבנה קומט אן יעדן חודש אין די זעלבע פלאץ. שטימט? די לבנה דרייט זיך ארום די וועלט יעדן חודש. יעדן חודש קומט זי אן צום זעלבן פלאץ אין די מזלות.
קומט אויס אז איינמאל א חודש, למשל, טרעפן זיך די זון און די לבנה, הנקרא קיבוץ השמש והירח. די לבנה איז אין מזל, וועלכע מזל ווייס איך נישט, אין די זעלבע פלאץ וואו די זון איז איינמאל א חודש.
קומט אויס אז די לבנה גייט אביסל שנעלער. דו ווילסט וויסן? קומט אויס אז די לבנה גייט אביסל שנעלער ווי די… נישט אביסל שנעלער, זייער אסאך שנעלער. אסאך שנעלער, נישט נאר צוועלף מאל שנעלער, נאר דרייסיג מאל שנעלער כמעט. ווייל ביז דערווייל, מ׳רעכנט דאך אלץ רעלאטיוו צו די זון.
יא, אלעס גייט די זעלבע וועג, פון מזרח צו מערב, אלעס. חוץ פון די וועלט, וואס אפשר דרייט זיך פארקערט, ווייל דאס איז דאך יעדן טאג. אבער על כל פנים, יא, אלעס גייט פארקערט, פון מזרח צו מערב, און… על ידי דאס וואס אונז רעכענען. ס׳איז דא אמאל זאכן וואס מ׳זעט פארקערט, דעמאלטס איז עס א פראבלעם. אבער באופן כללי, אלעס רוקט זיך אין איין דירעקשאן.
די ספיד פון די לבנה רעלאטיוו צו די זון
Speaker 1: סאו דערפאר, אז די לבנה גייט אביסל שנעלער ווי די זון, און נישט שנעלער ווי די זון, פלאס דרייסיג. ס׳גייט דרייצן מאל אזוי שנעלער ווי די זון, פאר די לבנה, לויט דעם חשבון, ווייל ער כאפט אויך זיך מיט מיט די זון.
עניוועיס, יעצט, די אינטערעסאנטע זאך איז אזוי, וואס איז די אינטערעסאנטע זאך? אז וויאזוי רעכנט מען דאס? סאו אונז ווייסן, לאמיר זאגן אונז ווייסן ווי לאנג ס׳נעמט, האט מען לכאורה געקענט אויסרעכענען אויכעט ווי לאנג ס׳נעמט, אויכעט ווי פונקטליג ס׳גייט זיין לויט דעם חשבון וואס אונז זאגן, דאס הייסט, דו ווייסט וועלכע מזל מ׳האלט, וועלכע חודש, דו וועסט וויסן פונקטליג ווי ס׳גייט זיין.
ס׳איז דא אבער אן אינטערעסאנטע זאך, וואס דאס איז, אז למעשה גייט עס נישט equal, אין די זומער נעמט עס לענגער, און די ווינטער שטייט קורצער. מ׳זעט נישט אז ס׳קומט אן יעדע יאר, יעדע חודש, די לבנה אין די זעלבע פלאץ.
מולד הממוצע: דער עוורידזש חשבון
Speaker 1: יעצט איז דא די שאלה פארוואס. איינער וואס האלט קאפ זעט אז די נעקסטע חודש טרעפט מען זיך די זון און די לבנה אביסל שפעטער, וכדומה, נישט עקזעקטלי לויט די קאלקולעישאן וואס וואלט לכאורה געדארפט זיין. סאו די חכמי… אבער ס׳גלייכט זיך אויס אין די יאר כאילו?
Speaker 2: איין מינוט, יא, ס׳איז זייער גוט.
Speaker 1: וועגן דעם זאגן מיר, הדא דכתיב מולד הממוצע. וואס מיינט הממוצע? אויב מ׳זאגט אז די חודש איז כ״ט י״ב תשצ״ג, אז מ׳האט גענומען צוועלף מאל דאס און צעטיילט צוריק, איז געווארן אזוי פיל. אויב דו קוקסט יעדע חודש עקסטער, איז אמאל אביסל לענגער, אמאל אביסל קורצער. דאס איז א פאקט.
און ס׳איז זייער אינטערעסאנט, ווייל ס׳איז נישט קיין סתירה, ס׳איז נישט אזוי ווי ס׳איז געווארן פארקרימט, ווייל ס׳גייט אייביג מיט א סיסטעם. אויב איינער וואלט נאר געמאכט א תצפית אפאר טעג, וואלט ער געזאגט, “ס׳איז נישט אייביג עקזעקטלי אזוי ווי איך האב געמאכט.” ניין, ניין, עקזעקטלי. דאס איז וואס מ׳רופט די מולד הממוצע אדער די קיבוץ הממוצע. דאס איז די ממוצע, ליטעראלי, ס׳איז אן עוורידזש.
פארוואס דארף מען דעם מולד האמיתי?
Speaker 1: יעצט, פאר וואס דארף מען דאס האבן? אויב אזוי קומט אויס אז ווען דו ווילסט וויסן ווי די זון איז, ווי די לבנה גייט זיין, איז נישט גענוג צו נוצן די מולד הממוצע. דו דארפסט דאך וויסן די אמיתי.
ביז פרק י״ד, לענין הלכה, אויב דו פרעגסט לענין הלכה, גייט מען מיט די ממוצע, און ס׳איז נישט נוגע ווי די לבנה איז אמת׳דיג. אבער לענין ראיה דארף מען דאך זען ווי די לבנה איז אמת׳דיג. דארף מען עס אויספיגורן עפעס מער ווי דעם.
די צוויי הנחות פון די אלטע אסטראנאמיע
הנחה #1: אלעס איז א סירקל
Speaker 1: נאו, וויאזוי טעכניקלי האבן זיי געלערנט אז ס׳ארבעט? איך זאג דיר נאך וואס ר׳ אלעזר האט מיר מסביר געווען. איין מינוט, איך זאג דיר נאר נאך וואס ער האט מיר מסביר געווען.
האבן זיי פארשטאנען אזוי, וואס איז די פשט? וויאזוי קען זיין אז פארוואס איז עס סך הכל די זעלבע און אמאל איז עס אנדערש? האבן זיי געזאגט אזוי, מ׳האט געמאכט א הנחה. די הנחה איז געווען אז… און די הנחה איז דאך nothing that anyone ever saw.
מ׳האט געמאכט א הנחה נאמבער וואן – דער רמב״ם האט געברענגט די הנחה אין סוף פרק י״ד – הנחה נאמבער וואן איז אז יעדער רקיע וואס מ׳זעט אין הימל פירט א סירקל, א פערפעקט סירקל, הנקרא גלגל, א פערפעקט סירקל. ער פירט עס. א הנחה. קיינער האט עס נישט געזען, ס׳קען דאך זיין… נישט פשט אז מ׳זעט עס אין אזא פערפעקט סירקל.
אונז זעען עס מער ווייניגער אין א סירקל, ווייל אונז זעען ווי ס׳דרייט זיך ארום און ארום. ס׳איז דא חילוקים, ס׳איז דא אמאל וואס ס׳גייט שנעלער און סלאוער. ס׳איז דא אזא פשוט׳ע סיבה צו טראכטן אז אלעס איז דארטן סירקוליש. אקעי, ס׳איז דא א מעטאפיזישע סיבה, ס׳איז אויך מער ווייניגער אמת, נאר נישט פונקטליך א סירקל על כל פנים. ס׳איז דא אלע מיני ריזענס, און אויך פענסי ריזענס און פשוט׳ע ריזענס, באט זיי האבן מחליט געווען, אלעס איז א סירקל, אויך גרינגער צו רעכענען מיט א סירקל. אלעס איז א סירקל.
Speaker 2: איז א סירקל גרינגער צו רעכענען די חשבונות?
Speaker 1: יא, שטעל דיר פאר אז נישט, מסתמא איז דא א וועג, אבער ס׳איז אביסל מער קאמפליצירט. אבער א סירקל, האסטו געזאגט אז די גרעסטע סירקל קענסטו וויסן וואס די קלענסטע סירקל איז, וכו׳ מיט חשבונות, מיט דעם מעט. ס׳איז זייער גרינג צו רעכענען, ס׳איז מער ווייניגער די עיקר.
הנחה #2: יעדער גלגל פארט אלעמאל אויף דער זעלבער ספיד
Speaker 1: הנחה נאמבער טו האבן זיי מחליט געווען אז יעדער איינער פון די סירקלס פארט אלעמאל אויף די זעלבע ספיד לימיט, אויף די זעלבע ספיד. ער גייט קיינמאל נישט שנעלער און קורצער. נאך א הנחה, נאך א הנחה.
Speaker 2: אז אלע ווערן געטריבן אויף די זעלבע ספיד?
Speaker 1: נישט אלע אויף די זעלבע ספיד. איטש וואן גייט אלעמאל אויף די זעלבע ספיד. ער פארזוימט זיך נישט, ער טוישט זיך נישט. אויב איינס פארט דרייסיג מייל א שעה, פארט ער זיך אים דרייסיג מייל א שעה. קיינמאל נישט. ער איז נישט תמיד אין די זומער און העפי אין די ווינטער. און אנדערע גלגלים גייען אויף אנדערע ספיד. זיי זעען זיי. זיי זעען די לבנה אז די גלגלים גייט אויף אנדערע ספיד ווי די זעען, רייט?
Speaker 2: נאר די טו אנכערע זאכן. דו זאלסט זיין הנחות.
Speaker 1: ניין, ביי די הנחות איז בעיסד אויף, למשל דאס אז די לבנה גייט אויף א שנעלערע ספיד, ווייל מ׳זעט עס איז פי איינמאל א חודש אויף אזא פלאץ. זייער גוט, אבער דאס אז די לבנה גייט אלעמאל אויף די זעלבע ספיד, דאס זעט מען גראדע נישט. מ׳זעט פונקט פארקערט. אז ס׳איז דא אמאל אביסל, יא? אמאל איז עס אביסל לענגער.
דאס האבן דאך יעצט געלערנט, אבער ס׳איז דא חדשים וואס זענען לענגער ווי אנדערע חדשים. אויב אונז גייען מיט אונזערע אויגן זוכן די לבנה, וועט עס נעמען לענגער איין חודש ווי א צוויי אין חודש. אין די ווינטער מיין איך לענגער, אין די זומער קעץ, אדער פארקערט, ס׳איז אנדערש. ס׳איז נישט אמת אז ס׳פארט איכאל.
אבער פאר אונזערע חשבונות האבן מיר עס מחליט געווען, און אויך פאר מטובות׳דיגע סיבות און אנדערע סיבות האבן מיר עס מחליט געווען, אז יעדע גלגול פארט אלעמאל בשוה.
דיסקוסיע: קען מען אראפלייגן די לוח פאר לאנגע יארן?
Speaker 2: איי, אויב אזוי איז עס שווער, אויב ער פארט… די גאנצע זאך אז מ׳קען אראפלייגן די ליכט פאר לאנגע לאנגע יארן איז בעיסד אויף דעם אז אלעס גייט בשוה.
Speaker 1: ניין, ניין, ניין.
Speaker 2: צדיק, צדיק, קען זיין במשך יארן קען ער דאס סטיאר ווערן נאך און נאך גרעסער.
Speaker 1: ניין, ניין, ניין, ביסט טראנק. איך רעד דאך פון דעם וואס איז אין די יאר, אין א יאר, אקעי? ליכות איז נישט… אונז רעדן יעצט פון ליכות. פארגעסט ליכות. איך רעד דאך יעצט פון וואס ס׳געשעט ענקטשולי אינדערזען. און זאגן נישט אז ס׳ווערט שנעלער ווייל מארגן ווערט ער שווערער. אין איין יאר, אקעי? אין איין סייקל. within א סייקל. אונז ווילן אויספרעגן וויאזוי איין סייקל ארבעט. אויב די גאנצע סייקל הייבט אן צו לערנען נישט נגד.
Speaker 2: נאך א שאלה. ס׳איז גראדע אויכעט אמת.
Speaker 1: זיי האבן אויכעט געוואוסט אז ס׳איז נישט actually אמת, אז אלעס בלייבט אלעמאל די זעלבע. אבער דאס איז אן אנדערע זאך. און וואס אונז רעדן איז נאר א פשוט׳ע זאך. און די לבנה, היינט לערנען מיר זיך נאר וועגן די לבנה, אקעי? קדוש החודש איז נאר וועגן די לבנה, ס׳איז דא נאר חכמות וואס וועגן די זון און די שטערנס, און ס׳איז דא נאך סך כלל וועגן די לבנה.
אקעי, די לבנה נעמט נישט יעדע חודש יד פסח אויף ט״ז תשס״ג. א לוח קען אונז מאכן ווייל אונז קערן נישט וועגן דעם ווען אונז מאכן די לוח, אדער ווייל במצוה איז עס ריכטיג. סאו וואס גייט מיר אן אז איין ראש חודש אין די יאר וועט זיין א טאג אראפ? מיטן נעקסטע יאר קומט מען צוריק, ס׳איז דא ווען מ׳צאלט סך כלל ויפרע, ס׳איז נישט קיין פראבלעם. דאס איז פאר די לוח איז נישט קיין פראבלעם. די פראבלעם איז נאר פאר די ראיה, דו ווילסט זען די לבנה וועסטו נישט קענען זען לויט דעם חשבון.
דער תירוץ: גלגל היוצא (עקסענטרישער סירקל)
Speaker 1: יעצט, איך זאג דיר נאר יעצט ווי די אסטראנאמיע האט געארבעט, די בעיסיק זאך פון די אסטראנאמיע האט געארבעט. און וואס איז אנדערש היינט? אדער די זייער זייער בעיסיק זאך.
זיי מאכן די הנחה נאמבער 1 איז אלעס א סירקל, און נאך נאמבער 2 איז א געוויסע סירקל, א געוויסע ספער. ספערקל איז נישט א ספער. א געוויסע ספער. אויף ענגליש זאגט מען ספירה, אויף אידיש ספירה? ניין, איך ווייס נישט. עניוועי, א געוויסע, א גלאב, יא, נישט א סירקל, איך ווייס נישט ווי מ׳זאגט עס, א כדור אויף לשון הקודש, נישט א עיגול, א כדור.
יעדער כדור פארט אלעמאל אין די זעלבע ספיד, ער ווערט נישט מיד, און אזוי ווייטער. אויב אזוי איז דאך שווער, אויב ער פארט די זעלבע ספיד, דער נחום איז ממש קעגן וואס אונז זעען. אונז זעען די לבנה, אמאל גייט עס ברוח, אמאל גייט עס קצרה, אמאל גייט עס שנעלער, אמאל שטייטער, און ביזדערווייל זאגט ער, וואס איז די תירוץ?
די תירוץ נקרא, די תירוץ נקרא, די תירוץ הייסט גלגל היוצא. אקעי, מ׳רופט עס אמאל, גלגל היוצא. וואס איז די תירוץ? אז די זון איז די מיטן פון די גלגל הזון איז נישט די זעלבע פלאץ ווי די מיטן פון די גלגל הכוכבים, די גלגל המזלות.
און דאס האבן מיר שוין געזען נעכטן, און דאס האבן מיר געוויזן אז ס׳איז פשוט בעצם. אויב דו מאכסט אזא הנחה, איז ביידע פארן די זעלבע ספיד. על כל זה, די גלגל הזון גייט ארום די וועלט, אבער ער איז מער נענטער, איין עק זיינע כלי איז נענטער צו
אסטראנאמיע: גלגל יוצא מן המרכז, גלגל הקפה, און די הנחות פון דער אלטער און נייער אסטראנאמיע
המשך: דער חילוק צווישן חשבון אמצעי און חשבון אמיתי
Speaker 1: הגם אז מצד עצמו פארט ער די זעלבע ספיד. שטימט?
Speaker 2: שטימט.
Speaker 1: די דייטשע פאר גייט דא אזעלכע ספיד, אבער לגבי ערד… קוק אויף די פיקטשער, יא, יא, יא, זייער פשוט. ער פארט א גאנצע צייט. אויב האסט אזא סירקל, ער פארט א גאנצע צייט. אבער אין די… און דא נעמט עס… און די אויבערשטע האלב וואס איז ווייטער פון אונז, וואס פארט עס א גאנצע האלב. דא, ווען אונז זעען… יא, וואס אונז זעען אין די ווינט אין די האלב איז נאר פון דא ביז דא. ס׳איז אסאך קלענער ווי פון דא ביז דא.
Speaker 2: שטימט.
Speaker 1: ס׳זעט אפשר אונז אויס צו אונז אינגאנצן רונדיג, אבער ס׳איז נישט אמת׳דיג אינגאנצן רונדיג. מ׳קען זען אז ס׳איז כאילו אזא פיקטשער פון די זייט און אזא פיקטשער פון די זייט. אבער ממילא דא רוקט פון דעם נקודה, יא, דא איז די צוויי זייטן פון די גלגול, רייט? מיר זאגן פון שור ביז מזניים, רייט? סאו פון שור ביז מזניים, ער פארט נישט פון דא ביז דא, ער פארט פון דא ביז דא, וואס איז אסאך קלענער. ווייל שיינקען פון מזניים צו שור פארט ער פון דא צו דא, סאו סאך לענגער. ס׳איז לענגער לגבי אונז, אבער נישט מצד עצמו.
דאס איז בזה נתיישב א חילוק בין המולד החשבון האמצעי און בין החשבון האמיתי. דער אמצעי איז בעצם מער אמת׳דיג ווי דער אמיתי, דו כאפסט? ווייל דער אמצעי איז וואס ס׳פארט אמת׳דיג. וואס אונז רופן אמצעי און אמיתי איז נישט פשט אז אמצעי איז נישט פארגעקומען און אמיתי איז אמת. דאס הייסט, ס׳ווענדט זיך וויאזוי דו קוקסט. מצדינו איז די אמיתי וואס דו גייסט טאקע זען די זון, און די אמצעי איז נאר א רענדנדיגע חשבון. אבער מצד האמת, די אמצעי איז וויאזוי ער לויפט מצד עצמו. אויב די סירקל פון די וועלט וואלט געווען דא, די מרכז גלגל השמש, ארום יענץ פארט עס טאקע אין די מולד האמצעי, בחשבון אמצעי. אבער צו אונז צו זען דארף מען גיין מיט די אמיתי.
Speaker 2: שטימט?
גלגל הקפה (עפיסייקל)
Speaker 1: ולא עוד אלא, מיט כמה סיבות האט מען צוגעלייגט נאך א זאך, אקעי? נישט נאר וואס דאס הייסט הגלגל היוצא, און נאכדעם איז דא א זאך וואס הייסט הגלגל הקפה. גלגל הקפה מיינט אז נישט נאר וואס ס׳איז דא אמאל וואס ס׳גייט צוריק צו וועגס. דאס קען מען נישט פארענטפערן מיט די תירוץ, אקעי? ממילא דארף מען טרעפן נאך א תירוץ. איך פיל אז ער ווייזט עס נישט אזוי גוט דא. נאך א תירוץ. דו גייסט צוריק צו וועגס. פארוואס גייט עס צוריק צו וועגס? די זון און די לבנה גייט אמאל צוריק צו וועגס?
Speaker 2: יא.
Speaker 1: האסט נישט געוואוסט?
Speaker 2: ניין.
Speaker 1: אגען, צוריק צו וועגס רעדט מען אלעס רעלאטיוו צו די מזלות. קען זיין די לבנה א טאג זעט מען עס דא, און מארגן זעט מען עס לכאורה אין די אנדערע זייט. נאו, האו דו ווי אקאונט פאר דיס? נישט אלעמאל, אמאל גייט עס צוריק צו וועגס.
דיסקוסיע: מזלות און וועלט — וואס רוקט זיך?
Speaker 2: מיר ווייסן אונז זיכער אז די לבנה האט זיך גערוקט און נישט די מזלות אדער אונזער וועלט?
Speaker 1: פרעג נישט יעצט קשיות. אונז נעמען אן אז אלע די זאכן רוקן זיך?
Speaker 2: אונזער וועלט רוקט זיך נישט. דאס איז די הנחה פון די אלע…
Speaker 1: אבער די לבנה און די מזלות רוקן זיך, אדער די מזלות זענען אייביג קבוע?
Speaker 2: ניין, מזלות רוקן זיך אוודאי.
Speaker 1: סאו, מיר ווייסן נישט וועלכע האט זיך גערוקט די סאך.
Speaker 2: ניין, ניין, אונז רעכענען אלעמאל די מזלות רוקן זיך נישט. זיי רוקן זיך יעדן טאג, יעדע פיר און צוואנציג שעה אזוי ווי די טאג און די נאכט. אבער אין דעם חשבון איז עס רוקן זיך נישט. זיי זענען אין די זעלבע פלאץ אין די מעלות. מעלות מיינט מזלות.
Speaker 1: דער אמת איז אז זיי אליינס רוקן זיך אויכעט, אבער ס׳נעמט זיבעציג טויזנט יאר. וואטעווער, ס׳איז זייער א לאנגע… די מזלות אליינס טוישן זיך אין זייער גלגל. זייער גלגלות טרייט זיך אויכעט, זאגט דער רמב״ם שוין, און מ׳האט שוין דאס געוואוסט אלעמאל. וועגן דעם איז היינט די מזלות נישט אין די זעלבע פלאץ ווי די נעמען פון זיי זענען. וואס אונז רופן מזל שור, דו זאלסט זען ווי די פיקטשער פון די שאוול. ער לוקט זיך אויכעט אמת׳דיג. אבער ס׳לוקט זיך גענוג סלאויד, נישט צו זיין רעלעווענט. איך שלא יעדן, די מזלות בלערנען קבוע וקיים. קבוע וקיים איז דאס אז זיי רוקן זיך נאר איינמאל א טאג. פארשטייסט? אבער נישט וועלטער צו זיך אליינס.
המשך: גלגל הקפה
Speaker 1: די זון און די לבנה רוקן זיך כסדר לכבוד דעם. אבער אמאל זעט מען, נישט נאר די לבנה דרך אגב, אויך די אנדערע כוכבי לכת, אמאל זעט מען וואס זי גייט צוריקצואוועגס. צוריקצואוועגס. דאס איז די גרעסטע פראבלעם. צוריקצואוועגס מאכט א גרויסע קשיא פאר אונזער תיאוריה פון די סירקלס. ממילא האט מען אויסגעטראפן א נייע חידוש וואס הייסט עפיסייקלס, אקעי, אויף ענגליש, אדער אויף לשון הקודש גלגל הקפה.
גלגל הקפה מיינט, ער מאכט הקפות? ניין. ס׳מיינט אז חוץ פון דעם וואס ס׳איז דא א גרויסע סירקל וואס ס׳דרייט זיך ארום, איז דא נאך א קליינע סירקל וואס דרייט זיך אפשר פון פארקערטע וועג. כאילו, אין די פיקטשער פיל איך אז ס׳איז א פאני פיקטשער, אבער פארשטייסט, ער, די גאנצע סירקל פארט ארום, אבער אויך פארט ער אויף נאך א סירקל. ממילא, אמאל, סאמהאו קומט אויס אז ס׳איז לגבי אונז פארקערט, פשוט וועגן די קליינערע סירקל, און אפשר וועלן מיר קומען צולייגן א הקפה אויף די הקפה. בקיצור, ס׳ווערט קאמפליצירט, דאס איז אלעס כדי מיישב צו זיין, די חשבון זאל שטימען, הגם מ׳זעט אונז זען אמאל פארקערט.
דיסקוסיע: אנדערע תנועות
Speaker 2: סאו דאס זענען די מעין אין ליניען איינעם. מען זעט אויך אמאל ס׳טוט עס פאראויס שנעלער ווי ס׳דארף זיין?
Speaker 1: ניין. אויכעט, אויכעט, איך ווייס נישט. וכדומה, אזעלכע סארט זאכן, איך ווייס נישט. ווען דו זאגסט אז מען זעט, אויכעט דארף מען וויסן, אמאל האט מען נישט געזען, און היינט האט מען בעסערע טעלעסקאפ, זעט מען אפשר יא, וכדומה. אויך, אסאך מאל ווען מ׳זאגט דארטן, זעט, קען זיין אז א רשימה פון א דור פריער שטימט נישט מיט א רשימה וואס איינער מאכט וואס ער האט געזען היינט. איז ער געזאגט, סאו מ׳דארף וויסן, דו זעסט מודיעק, אפשר האט מען נישט געזען ריכטיג. די מארן וואס מ׳האט געזאגט, ווערט פונקטליך, ווערט שאלות צו זיין טעלעסקאפ. סאו עניוועיס, דזשוסט וועט בי קלער, דזשוסט וועט בי קלער, דזשוסט ווער איז דא, און די מורא וועלכע וואך וואס זענען דא.
די דריי הנחות פון דער אלטער אסטראנאמיע
Speaker 1: און אונז זאגן אז ס׳איז דא באופן כללי צען, מיינען אונז אז ס׳איז נאר אזא גרויסע קללות. ווייל אמת, דער גלות הרבים איז דא אן עכצן. פארוואס? כדי צו קענען רעכענען די אלע תנועות וואס אונז קענען זען פון די כח פון לכת, דארף זיין אן עכצן צוויי פאר יעדן כח, וועגן אזעלכע חשבונות. און די צוויי, ער געטון, ס׳איז דא צוויי סארט זאכן: איינס איז אז אז די גלגלים האבן נישט אלע די זעלבע צענטער. דאס איז איין זאך, דאס איז נאך אלץ איין גלגל. חוץ פון דעם, אמאל לייגט מען צו נאך א גאנצע גלגל וואס פארט כביכול אויף די קליינע גלגל, און ס׳איז אן אייגענע הקפה, און דאס איז נקרא גלגל הקפה, אדער אין די ענגלישע “עפיסייקל”. אקעי?
און יעצט, מעשה שהיה כך היה, אז וואס איז אינטערעסאנט אז אזוי קען מען פארשטיין, דאס איז בעיסיק. די עיקר ריזען פארוואס די הנחות האבן געבויט אויף די דריי הנחות — לאמיר זאגן די וועלט שטייט פאר איינס — ס׳זעט אויס ווי זיי האבן זייער שטארק געוואלט האלטן די הנחות פון די סירקלס, וואס זיי האבן געוואלט האלטן דריי אנדערע הנחות, דריי הנחות וואס זיי האבן געהאלטן זייער שטארק.
הנחה נאמבער 1: די וועלט רוקט זיך נישט, און אלעס רוקט זיך ארום אונז.
הנחה נאמבער 2: אלעס רוקט זיך מיט פונקטליכע סירקלס. דרך אגב, דאס איז אויך שוין געווען, דער רמב״ם האט שוין געוואוסט אז ס׳איז דא די הוריות אן פונקטליכע סירקלס, אפשר איז אן אוועל, דא גייט מען נאך מיט פונקטליכע סירקלס, אבער מ׳האט שוין דעמאלטס געוואוסט. אלע ספיקות איז שוין געווען אמאל, ס׳איז א ליסט חלק פון זיי. אבער על כל פנים, דאס וואס אונז לערנען דא, און אויכעט וואס אונז לערנען איז נישט פונקטליכע סירקלס.
נאך א זאך, אבער די הנחה איז נאמבער דא איז פונקטליכע סירקלס. און נאך א נאמבער פרי: אז יעדע עקסטערע סירקל פארט עקסטער, און ממילא קען מען נישט מיישב זיין קיין מאת, און אמאל פארט עס שטייט ארויס אזוי, ס׳פארט אלעמאל די זעלבע ליין. אויכעט א געוויסע זאך מאכט עס גרינגער צו רעכענען, דו נאכסט יעדער. אקעי.
און א דריטע הנחה, וואס איז די אנדערע הנחה? דאס זענען די דריי הנחות, וואס ממילא די אנדערע הנחה איז למשל, דער רבי זאגט אז ס׳וואלט אריסטול געהאט א הנחה אז אלע גלגלים דארפן יא זיין ארום די וועלט פונקטליך, און ס׳מאכט נישט שענס צו האבן די גלגלים, פון דעמאלטס איז עס בכלל שווער.
וועגן די אלע זאכן, אפטאל מיין, די אנדערע מענטשן האבן עס אינווענטעט וועגן אסאך כשרות, אבער זיי האבן זיך אלץ געוואלט האלטן מיט א הנחה פון פוינטליכע סירקלס, און די הנחה אז יעדע סירקל עקסטער פארט מיט זיין זעלבע ספיד לימיט, און די הנחה אז די וועלט שטייט אויף איין פלאץ. ממילא האבן זיי געדארפט צולייגן כסדר גלגלים.
דער איבערגאנג צו דער היינטיגער אסטראנאמיע
Speaker 1: דאס איז די בעיסיק שפעטער איז געקומען די פיפל קעפלער, און וואס איז נעמען קאפערניקוס, און אנדערע צדיקים, וואס זיי האבן מחליט געווען אז שוין פארדעם האט מען אראפגענעמען פארשידענע הנחות, און ממילא האבן זיי מחליט געווען אז מען קען אין סטאטן אנשטאט צו זאגן אז אלעס דרייט זיך ארום די ערד, קען מען האבן א הנחה אז אלעס דרייט זיך ארום די זון. אפגענומען די הנחה אז ס׳מוז פארן אין סירקלס, אפגענומען די הנחה אז ס׳מוז פארן equal, אפגענומען די הנחה אז די וועלט איז אין מיטן. ממילא איז אויסגעקומען אן אנדערע חשבון וואס קומט אויס פשוט׳ער צו רעכענען. די עיקר מעלה פון דעם איז פשוט אז ס׳איז פשוט׳ער צו רעכענען. וואס איז דער אמת איז נאך א שאלה. אבער די אסטראנאמערס האבן אויסגערעכנט אז ס׳איז פשוט׳ער, מאכט מען ווייניגער פארפלאנטערטע חשבונות. That’s all the story אויף די היינטיגע. און מיט די נייע חשבונות פעלט נישט אויס קיין גלגלים. נישט קיין גלגלים, נישט קיין קליינע גלגלים, נישט קיין גרויסע, אסאך זאכן פעלן נישט אויס.
דיסקוסיע: “חוקי זמן נתן להם שלא ישנו את תפקידם”
Speaker 2: איך גלייב אז דאס איז בעיקר די גלגלים. ווייל דאס אז בדרך כלל האלטן זיי זיך צו די זעלבע קביעות, די “חוקי זמן נתן להם שלא ישנו את תפקידם” וואס דער רבי ברענגט דאס, איז נישט היינט א כלל אז בדרך כלל… נישט אין דעם וועג.
Speaker 1: אבער וויאזוי דעמאלטס מאכט מען predictions אויף לוחות?
Speaker 2: מ׳קען מאכן predictions, אבער נישט מיט דעם הנחה, נישט מיט׳ן אויסטרעפן כללים וואס פארט אלעס equal. ס׳איז דא אנדערע כללים, וואס די actual דברים שאינם משתנים זענען אנדערע. ס׳איז מער מופשט לויט די היינטיגע זאך. ס׳איז נישט דא קיין הנחה, ס׳איז נישט דא קיין גלגלים, ס׳איז נישט דא גארנישט וואס וויל פארן equal. די לבנה פארט נישט equal, און זיי האלטן נישט פון די הנחה אמת׳דיג.
Speaker 1: סאו מ׳קען נישט זאגן אז די לבנה קומט צוריק צו די עקזעקט זעלבע פלאץ?
Speaker 2: אוודאי קומט עס צוריק צו די עקזעקט זעלבע פלאץ, אבער נישט אז ס׳מוז אזוי זיין. ס׳איז נישט דא קיין צוואנג.
Speaker 1: און מ׳קוועסטשנט אז ס׳איז געווען אזוי פאר טויזנטער יארן, אדער נאר אז ס׳גייט זיין אזוי פאר אייביק?
Speaker 2: ניין, דאס איז נישט די שאלה. דאס איז די עיקר זאך: ווען די הנחה אז יעדע זאך פארט, אז ער רירט זיך נישט שנעלער למשל, דאס איז נישט אינגאנצן אמת, למשל. ווייל ס׳איז דא געגנטער, איך ווייס נישט, ס׳איז די אלע הנחות, נישט פארוועגט זיך האב א שווערע מוד, ווייל די גראוויטי ארבעט אזוי, ווייל ס׳איז דא די גראוויטי פון דא, און ער איז נענטער צו יענץ, ער שרייבט צו יענץ. ס׳איז דא אלע מיני פרטים.
הלכות קידוש החודש: דיוק החשבונות לפי המדע המודרני והלכה י״ב — מהלך השמש ביום אחד
דיוק החשבונות של הרמב״ם לפי המדע המודרני
Speaker 1: האט א גראדקייט אין זיך, דאס גלייבט מען נאך היינט מער ווייניגער. אבער דאס אז אין דעם אופן אז די זון מוז פארן אויף א פונקטליכע סירקל און ער רוקט זיך נישט, דאס גלייבן איז נישט. חוץ דעם וואס די זון דרוקט, בקיצור, די אלע חילוקים. אבער דער עיקר איז שוין עד כאן, עד כאן איז די בעיסיק היסטוריה פון וויאזוי ס׳ארבעט די אבער מער ווייניגער, just to be clear, מער ווייניגער דאס וואס דער רמב״ם גייט זאגן איז נאך אלץ אמת. דאס איז וויכטיג צו וויסן.
אויב דו ווילסט וויסן סיי די חושבים הרמב״ם המצוה, וואס איז עס נאך אלץ, דאס אז די לבנה איז כ״ט יום י״ב שעה תשצ״ג חלקים, איז נאך אלץ מער ווייניגער ריכטיג. די חשבון פון שנת החמה איז אביסל אפ אפאר שעה, אזוי ווי אונז האבן געזען לויט וואס אונז ווייסן היינט. אבער again, you’re not very far off, at most, און געדער הונדערט יאר פארלירט מען א טאג. אקעי, מ׳דארף עס נאך פיקסן, אבער ס׳איז גענוג פאר א לוח, מער ווייניגער, מ׳דארף נאך די זעלבע אלע לוח, און ס׳איז נאך נישט אזוי צודרייט.
ס׳איז דא איין פראבלעם. ס׳מאכט זיך שוין היינט אז תקופת ניסן געשעט שוין אינמיטן פסח. ס׳מאכט זיך שוין היינט. אקעי, ס׳איז א קליינע ענין, מיר דארפן עס פיקסן. און דאס קען האבן צו טון מיט טשעינדזשעס אין נעיטשער, נישט אין די לוח. און דאס האט צו טון מיט דעם, וואס די חשבון, ווי לאנג, זייער חשבון, ווי לאנג די שנת החמה איז, איז נישט ריכטיג.
Speaker 2: ס׳איז נישט ווייל זאכן ווערן געווארן הייסער אדער איינער פון די חשבונות?
Speaker 1: ניין, ניין, ניין, דאס איז דאך פון תקופת ניסן. תקופת ניסן איז אן אסטראנאמישע זאך. אה, ווי די זאך קומט אן צו די זעלבע פלאץ אין הימל. און ס׳איז א חשבון ווי לאנג דאס יאר איז, א חשבון וואס דער לוח איז געבויט אויף, וואס איז אז די יאר איז פונקטליך שס״ה ימים ו׳ שעות. די תקופת רב אדא, אין אנדערע ווערטער, הנקרא בראשונה מדייק איז נישט מדייק. די תקופת רב אדא איז אויך אפ מיט… איך געדענק נישט וויפיל צייט, אפאר מינוט יעדע יאר, אבער גארנוט יעדע יאר קומט אויס… א גאנצע טאג נאך אסאך יארן.
סאו, די חשבון הלבנה למשל איז יא, מיין איך, מער ווייניגער, אפשר אויף אפאר סעקונדעס, אבער דער יום פסח אויף ט״ו ניסן איז מער ווייניגער מדויק לויט וואס מ׳ווייסט. סאו, דערפאר, דער לוח פון דער לבנה שטימט נאך אלץ היינט. און די זעלבע זאך, אויכעט, דאס וואס דער רמב״ם גייט אונז זאגן וואו די לבנה איז, איז מער ווייניגער ריכטיג. אפילו אויב ס׳איז נישט אויף א גלגל, איז עס אבער נאך אלץ בערך…
Speaker 2: ניין, פאר די חשבון, נישט נאר ס׳איז בערך, ס׳איז די זעלבע פלאץ.
Speaker 1: וואס ער זאגט דיר, זיינע פיזיקלע סטאנדזשעס, ווי ווייט ס׳איז, ווי די גלגל איז, דאס איז דא א גלגל אדער נישט, דאס טוט מען נישט אין היינטיגע סלאנים. ממילא, אין אנדערע זאכן מאכט עס גרעסערע נפקא מינות. אבער לגבי די פרטים פון די לבנה, אז נאך אלץ, אז צו מאכן זיין חשבון, וועסטו לכאורה געווענליך אנגעקומען צו די ריכטיגע מסקנא וואו מ׳גייט טרעפן די לבנה.
וואס, ס׳איז דאך געבויעט אויף דעם וואס מ׳זעט נישט, זעט מען. גאנץ גרינג, און ס׳איז אכטל געמאכט הנחות וויאזוי מ׳זאל עס קענען רעכענען. דער רמב״ם אליינס אין געוויסע פלעצער זאגט אז אפשר די הנחות זענען נישט ריכטיג, די עיקר מ׳זאל קענען רעכענען. דאס אז ס׳גייט אין סירקלער וועג, אדער ס׳קען אמאל גיין אין א גראדע, אדער ס׳זעט אונז אויס סירקל ווייל די וועג וויאזוי אונז זענען מיר ביחד צו די… לויט וואס אונז לערנען היינט גייט עס נישט רעכט אין א סירקל, אבער דאס איז נאך אן עריסער. און ס׳זעט אונז אויס אז ס׳גייט אין א סירקל.
די גלגלה איז שטארק בעיסד אויף דעם אז ס׳גייט אין א סירקל. היינט זאגט מען אז די ארביט פון די פלאנעטס זענען נישט א סירקל, ס׳איז נאר עפעס אזא אוועל. דאס איז אויך פארענטפערט די זעלבע קשיא וואס זיי האבן געהאט, פארוואס אמאל איז עס לענגער און אמאל דאס קץ ווערט פארענטפערט כפשוטו. מ׳דארף נישט צולייגן די מרכזים און די אלע זאכן. חוץ פון דעם, ס׳גייט ארום די זון. א חלק פון דעם, לגבי לבנה ווייס איך נישט, לבנה גייט יא, און לכאורה וואס איז געווען אין די וועלט. אויך דארף נישט עס איז נישט עקזאקטיג, איך געדענק נישט. אבער דאס איז געווען אנדערע זאכן. דאס פארענטפערט אסאך פון די קשיות אן… אונז ווייסן אויך נישט אויב דאס וואס אונז זעען מיר אלץ א פערפעקט סירקל איז א פערפעקט סירקל, און דאס זענען די לבנה.
Speaker 2: עקסטער, איך רעד נישט פון די זון, איך רעד נישט פון די ארביט, נישט פון די זון אויף די זון. איך זאג אז די זון און די לבנה אליין זענען פערפעקט סירקלס.
Speaker 1: פערפעקט סירקלס, יא?
Speaker 2: יא, יא, יא, גראוויטי מאכט זיי אזוי.
Speaker 1: דאס איז וואס מ׳זאגט היינט. ס׳איז דא א ריזן פארוואס ס׳זענען סירקלס געווענליך, און נישט ממש די ריזן וואס אריסטא האט געטראכט, אבער די ריזן איז גראוויטי. ער שלעפט זאכן צו דערמיטן. סאו יעדער שלעפט זאכן צו דערמיטן, סאו יעדער איינער איז דער נאנט צו דערמיטן וואס פאסיבל מיט אלע לעיערס און… מער ווייניגער ווער ס׳איז… אקעי, שוין, עד כאן הענין.
הלכה י״ב — מהלך השמש ביום אחד
Speaker 1: יעצט קען ער לערנען דעם הייליגן רמב״ם. י״ב, דער וועגט פארשטיין א אידיש ווארט. אקעי? זאגט דער הייליגער רמב״ם:
“מהלך השמש האמצעי ביום אחד, שיהיו ארבע ועשרים שעות — תשע וחמשים חלקים ושמונה שניות.”
Speaker 2: שמונה?
Speaker 1: ס׳איז אן א ת״ך, אקעי. ס׳איז אן און א ת״ך, אקעי. ס׳איז אן און א ת״ך. וואס הייסט? כ״ד פלוס נ״ט חלקים און ח׳ שניות. אקעי?
Speaker 2: יא.
Speaker 1: ס׳איז א טאג איז אביסל לענגער פיר און צוואנציג שעה. דאס מיינט א טאג איז פיר און צוואנציג שעה, הייבט עס זיך אן נישט אן. ס׳איז פיר און צוואנציג שעה, נ״ט חלקים און ח׳ סעקונדס. אקעי?
איז דאס קארעקט? וואס מ׳קען אלעס אריינכאפן אין א טאג. וואס?
“נמצא מהלכה, אויף וויפיל קומט אויס צען טעג, איז ת׳ מעלות, ואחד וחמשה חלקים שלש עשרה שניה, סימן תנ״מ כ״ג.”
נאכאמאל.
דיגרעסיע: ר׳ חיים קאניעווסקי׳ס פירוש
Speaker 2: וואס לערנט רב חיים קאניעווסקי? וויאזוי ער מאכט אזעלכע זאכן אויף א חסידישע שפראך, די אלע זאכן?
Speaker 1: דאס איז די פאני זאך פון רב קאניעווסקי. ער מסביר די זעלבע זאך לכאורה, נאר בדרך חסידות, בלשון חרדי. ווי איז עס? שטעק ל״ע כווד אין שנה, פארוואס טרעף איך עס נישט? קאניעווסקי. ער האט זיך מיר נייער גערוקט. ער איז נאך א איד, וואס זאגט ער וועגן די אלע זאכן?
פרק י״א. לבושה, מהר, נו, איך וויל קוקן וואס ער זאגט וועגן פרק י״א. ביסט מסכים מיט מיר?
Speaker 2: יא יא.
Speaker 1: שרה מידים, לשון הקודש. יא.
דיון: הרמב״ם פרק י״א הלכה ב׳ — “קבלות מפי החכמים וראיות שלא נכתבו בספרים הידועים לכל”
Speaker 2: וואס איז די ג׳ אהער ג׳ גייט אויף וועלכע ווערטער?
Speaker 1: נישט ג׳ אים סארי, ג׳ ער האט געזאגט מיט די רמב״ם, שטייט אז “ואין הם בספרים הידועים לכל”, טייטשט ער אז ס׳מיינט צו זאגן… וואו איז עס? וועלכע ווערטער גייט צו? דער רמב״ם… אקעי, אונז לערנען נאכאמאל פרק י״א היינט.
דער רמב״ם, ווען ער זאגט “ואין הם בספרים הידועים לכל”, וישפיד ביורים… ועוד, זייער אינטערעסאנט. אה, דו געדענקסט אונז האבן געפרעגט די שאלה? דער רמב״ם האט געזאגט אז… פארוואס שרייבט ער דאס? ווייל לפי אורח הרמב״ם איז קודם געווען מחלוקת מיט צווייפל, און נאך אסאך צייטן האט מען אויסגעפונען מקצת הכלל, “וחוץ מזה יש לנו בעיקרים אלו קבלות מפי החכמים וראיות שלא נכתבו בספרים הידועים לכל.”
וואס מיינט דאס? אז ער האט עפעס א מסורה איש מפי איש פון עזרא הסופר? זאגט ר׳ אברהם קאניעווסקי אז ער מיינט אז ס׳איז נישט בלשון הקודש אלא בספרי הגוים.
Speaker 2: זייער פאני, אויב אזוי מיינט עס צו זאגן…
Speaker 1: יא, דאס איז ווירד, ער מיינט צו זאגן איך העלף אז די פאר אידן נעבעך וואס קענען האבן לשון הקודש? איך האב געמיינט אז ער מיינט צו זאגן אז ער קען עס… פארוואס אין מסכת ראש השנה שטייט נישט אלעס?
Speaker 2: ניין, אבער ער זאגט “קבלות מפי החכמים וראיות שלא נכתבו בספרים הידועים לכל.”
Speaker 1: איי דאונט טינק איז רייט אין דעם. ער רעדט נישט פון די גמרא צדיק, ער רעדט נישט פון די גמרא, ער זאגט, ער הייבט אן קלאר… אלע ספרים וואס אידן האבן, ס׳שטייט נישט פון אלע ספרים. ער הייבט אן צו רעדן וועגן די חכמי הגוים הקדמונים, ער רעדט גארנישט וועגן די אידן אין די גאנצע ספר, אקעי?
ביי הלכה ב׳ רעדט זיך וועגן די חכמי הגוים הקדמונים וואס האבן געהאט ספיקות. און היינט האבן אויסגעפיגערט. “וחוץ פון דעם האבן אונז קבלות מפי החכמים.” און ממילא גיי איך שרייבן די זאכן. ס׳איז נישט דא אין די גמרא, ס׳איז נאר איך האב עס געוואלט. קוק נאר אויף דעם שטיקל. “ועוד שיש לנו בעיקרים אלו קבלות מפי החכמים.” ס׳טייטש, די שם פון אונזערע חכמים שטייטש פון איך ווייס נישט, אביי ורבא אדער די נביאים, וויאזוי די חכמים זענען. אבער זענען מיר געשריבן געווארן אין מסכת ראש השנה.
דער רמב״ם האט א פראבלעם, ווייל אנדערע הלכות, אנדערע ענינים זענען… ער זאגט נישט שבת, ער זאגט נאר מסכת שבת. קידוש החודש פון דער רמב״ם איז אזוי ווייניג. זאגט ער, ניין, די חכמים האבן אויך געוואוסט פון דעם, אבער מ׳זעט עס נישט קלאר אין מסכת ראש השנה.
Speaker 2: ער מיינט נישט דאס.
Speaker 1: ניין, דאס איז נישט וואס ער זאגט. ער איז זיך מצטדק פון עפעס אנדערש. ער איז זיך מצטדק, פארוואס שרייב איך א ספר אויב יעדער איינער ווייסט עס? עפעס אזוי. ער זאגט, איך ווייס געוויסע זאכן וואס ס׳שטייט נישט אין אלע ספרים.
די פשוט׳ע פשט פון וואס דער רמב״ם זאגט דא איז, אז דו ווילסט… דער רמב״ם פרעגט אויף זיך אזוי ווי א קשיא, איך וויל דיר זאגן די חשבון. זאלסט מיר זאגן, נו נו, גיי אין קאלעדזש, דארט איז דא אן עסטראנאמי קורס, דו וועסט אויסלערנען. זאגט דער רמב״ם, ניין, דארט וועסטו לערנען ספרים הידועים לכל, אבער איך האף פאר דיר געוויסע אינפארמאציע וואס דו וועסט נישט לערנען דארט, וואס וועט דיר העלפן. אזוי וואלט איך פארשטאנען דער רמב״ם, נישט אז ער מיינט צו זאגן אז ס׳איז נישט אין ספרים הגוים, ווייל דאס איז נישט דער נושא בכלל.
דיגרעסיע: קידוש לבנה — ביז ווען מאכט מען?
Speaker 2: אינטערעסאנט, ער זאגט אז בזמן הזה, יא, קוק וואס ער זאגט, ער ברענגט אלע הלכות וואס גייט, וואס מ׳איז נוהג בזמן הזה. דו געדענקסט דער רמב״ם האט געזאגט אז החשבון האמיתי דארף מען נישט וויסן בכלל בזמן הזה, נאר בזמן הראיה, אדער היינט בזמן הזה לדעת גדלות השם, אזוי ווי מיר האבן געלערנט, אבער נישט להלכה. ער גייט דורך אלע הלכות וואס וואלט געקענט זיין, וואס מ׳גייט מיט די מועדים. למשל, קוק אויף זיינע משלים, איך קען זיין אמאל דא.
סאו, ס׳איז דא קידוש לבנה וואס מ׳מאכט נאר א האלבע חודש אין מועד, און דאס גייט… ס׳איז אינטערעסאנט, זעסט? ער ברענגט א בית יוסף. ווערי ווירד. וואס איז די קידוש לבנה? ס׳איז א בית יוסף וואס זאגט, בשם די מהרי״ל, דאס איז די גאנצע מקור, אז מ׳מאכט… מ׳זאל נישט מאכן נאך האלבע חודש זאל מען מער נישט מאכן. און דעם האלבע חודש רעכנט מען אבער נישט פון די… קידוש לבנה האט דאך געמאכט אויף זען א נייע לבנה, אמת? סאו זאגט ער, ביז ווען איז עס ניי? ביז א האלבע חודש.
Speaker 1: ביי די וועי, ס׳איז עקסטרים. איך האלט אז מ׳דארף עס מאכן ערשטע פאר טעג. ס׳איז מיר זייער פאני די הלכות פון קידוש לבנה, יא. א נייע, דאס הייסט, די ראש חודש דארפן עס מאכן, די טאג נאכדעם וועלן מיר קענען עס זען. ערשטע פאר טעג, וואס? פארוואס נאכט עס זיבן לילה שלימה? ס׳איז נאריש. סוף האסטו פון זיבן ביז פערצן.
Speaker 2: יא, און ס׳איז די ראנג צייט, דעמאלטס איז שוין נישט ניי. די טענה האט עס שוין א גרויסע לבנה.
Speaker 1: ס׳דארף זיין ארויס פון חזקת נפל אפשר.
Speaker 2: דו ווילסט מיר לאכן אדער שרייען? איך ווייס נישט. וויאזוי איז ער ברענגט דאס יוסף תכ״ו?
Speaker 1: איך קען נישט, איך האב נאכנישט געלערנט די תלמידי לבנה, דער רמב״ם רעדט נישט וועגן דעם.
Speaker 2: דער רמב״ם רעדט נישט וועגן דעם. אוודאי, אין הלכות ברכות, אורח חיים תכ״ו.
Speaker 1: איי, איי, איי, איך האב געמיינט אין פרעגן.