סיכום השיעור 📋
סיכום פון שיעור – הלכות קידוש החודש, פרק ב
—
כללי׳ע הקדמה: דער ענין פון עדות החודש
רמב״ם׳ס שיטה: דער עיקר פון קידוש החודש איז דער חשבון (באזירט אויף אסטראנאמישע בארעכענונגען), אבער עס איז אויך דא אן ענין פון עדות – עדים דארפן קומען באשטעטיגן אז זיי האבן געזען די לבנה חדשה.
פשט: דער בית דין ווייסט שוין ווען ראש חודש דארף זיין דורכן חשבון.
חידושים:
לויט דעם רמב״ם׳ס שיטה אז דער עיקר איז דער חשבון, איז זייער שווער צו פארשטיין וואס די עדות טוט – דער בית דין ווייסט שוין ווען ראש חודש דארף זיין, וואס איז דער תפקיד פון די עדים? דער ענטפער: די עדות איז נישט בלויז א גילוי מילתא (אז עפעס איז געשען), נאר עס איז אן עדות לקיים – די עדות אליין מאכט אז ראש חודש זאל חלות ווערן. דאס איז ווי א קדושה – נישט אז די עדות זאגט וואס איז געשען, נאר די עדות מאכט אז עס זאל געשען. דער בית דין נוצט דעם חשבון אויך צו נאכקוקן די עדים – אויב עדים קומען אין דער פאלשער צייט, ווייסט מען אז זיי זענען עדי שקר.
—
הלכה א: ווער איז כשר לעדות החודש
רמב״ם׳ס ווערטער: “אין כשר לעדות החודש אלא שני אנשים כשרים… אבל נשים ועבדים הרי הן כשאר פסולי עדות ואינם כשרים… וכן קטנים פסולים.”
פשט: נאר צוויי כשר׳ע מענער זענען כשר פאר עדות החודש. פרויען, קנעכט, און קטנים זענען פסול – אזוי ווי ביי אלע אנדערע עדות׳ן.
חידושים:
1. חומרא פון עדות החודש לגבי נשים: אין אנדערע ענינים זענען נשים כשר (למשל עד אחד נאמן באיסורין), אבער דא ביי עדות החודש דארף מען דווקא צוויי כשר׳ע מענער – די מערסט שטרענגע מדרגה פון עדות. דער חידוש איז אז אפילו אין ענינים וואו נשים זענען געווענליך כשר, זענען זיי דא פסול.
2. שאלה וועגן קטנים (בר-מצוה שאלה): אויב א קטן זעט די לבנה און ווערט דערנאך דרייצן יאר (גדול) – קען ער עדות זאגן? דער הרב קניבסקי ברענגט אז דער פראבלעם איז “עדים שאתם יכולין להזימה” – מ׳קען נישט מזים זיין קטנים (ווייל אפילו אויב זיי ווערן עדים זוממין, באקומען זיי נישט מלקות ווייל זיי זענען קטנים געווען בשעת מעשה). עס ווערט דיסקוטירט צו ביי עדות קידוש החודש איז בכלל שייך עדים זוממין, און עס ווערט פארוויזן אויף תוספות אין מסכת מכות וועגן דעם ענין.
3. [דיגרעסיע: ר׳ חיים מוואלאזשין / חינוך – בר מצוה דרשה ענין:] עס ווערט דערמאנט א מקור פון ר׳ חיים (חינוך) וואס שרייבט כמעט למעשה וועגן דעם ענין – באצייכנט אלס א “פערפעקטע בר מצוה דרשה.”
—
הלכה ב (ערשטער טייל): אב ובנו – קרובים ביי עדות החודש
רמב״ם׳ס ווערטער: “אב ובנו שראו את הירח – ילכו שניהם להעיד” – ביידע זאלן גיין, ווייל אפשר וועט איינער פסול׳ט ווערן, און דער צווייטער וועט זיך צוזאמענשטעלן מיט אן אנדערן כשר׳ן עד.
פשט (לויט רש״י): קרובים זענען כשר ביי עדות החודש – אבער נישט ווייל קרובים זענען בעצם כשר, נאר ווייל דא איז אן אנדערע סיבה (לויט רש״י: חודש – כשרים וקרובים). דער רמב״ם זאגט ביידע זאלן גיין ווייל אפשר וועט איינער פסול׳ט ווערן (מחמת אן אנדער סיבה, ווי גזלנות), און דער צווייטער קען זיך צוזאמענשטעלן מיט א פרעמדן כשר׳ן עד.
חידושים:
1. עדות מיוחדת ביי קידוש החודש: פון דעם אז אב ובנו גייען באזונדער און מ׳שטעלט זיי צוזאמען מיט אנדערע – איז משמע אז מ׳דארף נישט אז ביידע עדים זאלן געזען האבן צוזאמען (שלא ראו כאחד). דאס ברענגט צו דער שאלה פון עדות מיוחדת – צו ביי עדות החודש דארף מען אז ביידע עדים זאלן צוזאמען געזען האבן. דאס איז א מחלוקת ראשונים. בנפשות דארף מען עדות מיוחדת, אבער בממונות איז עס געווענליך נישט נויטיג – די שאלה איז וואס עדות החודש. דער הרב קניבסקי רעדט וועגן דעם א גאנצע שטיקל, און לכאורה פון דער הלכה דא איז משמע אז מ׳דארף נישט עדות מיוחדת ביי קידוש החודש.
—
הלכה: פסולי עדות – גזלנים און פסולי דרבנן
רמב״ם׳ס ווערטער: “פסולי עדות מדברי סופרים” – ווי למשל “מפריחי יונים” (וואס איז א חשש גזל מדרבנן) – זענען פסול אפילו פאר עדות החודש. “אף על פי שפסולן מן התורה [נישטא], פסולין מדברי סופרים.”
פשט: אפילו ווער עס איז פסול נאר מדרבנן (נישט מדאורייתא), איז פסול פאר עדות החודש.
חידושים:
1. גזלן – אפילו אויף זען די לבנה: א גזלן איז פסול אפילו אויף עדות וואו ער האט גארנישט צו פארדינען פון ליגנט – אפילו צו זאגן אז ער האט געזען די לבנה. דאס איז א “מורא׳דיגע בושה” – ניטאמאל ווען דו זאגסט אז ס׳איז טאג אדער נאכט גלייבט מען דיר נישט. דער טעם: ער איז נישט סתם א משוגענער, ער איז אן “איש מכובד” וואס האט א נטיה צו נעמען אנדערע מענטשנ׳ס געלט – דעריבער איז ער בכלל נישט נאמן.
2. שאלה: וואס טוט צו דער לשון “פסול מדברי סופרים”? וואס איז דער חילוק צווישן פסול מדאורייתא און פסול מדרבנן אויב סוף כל סוף איז ער פסול פאר אלע עדות׳ן? דער תירוץ וואס ווערט פארגעלייגט: מ׳דארף נאכקוקן אין הלכות עדות צו ס׳איז דא ענינים וואו א פסול מדרבנן קען יא עדות זאגן ביי געוויסע דאורייתא-ענינים, אבער ביי עדות החודש – נישט. דאס דארף נאך אויסגעקלערט ווערן.
—
הלכה: אין מדקדקין בעדות החודש
רמב״ם׳ס ווערטער: “דין תורה – אין מדקדקין בעדות החודש. אפילו קידשו את החודש על פי עדים ונמצאו זוממין – הרי זה מקודש.”
פשט (לויט הרב קניבסקי): “אין מדקדקין” מיינט מ׳מאכט נישט אלע שבעה בדיקות ווי ביי אנדערע עדות׳ן. דער טעם: ווייל אפילו אויב מ׳וואלט געפונען אז די עדים זענען זוממין, בלייבט דער חודש מקודש. דעריבער איז נישטא קיין פראקטישער נוצן פון שטרענגע בדיקות.
חידוש:
דערפון זעט מען אז דער דין תורה איז: איינמאל דער בית דין האט מקדש געווען דעם חודש, בלייבט עס מקודש – אפילו אויב עס שטעלט זיך ארויס אז די עדים זענען פסול. דאס איז א יסוד׳דיגער חילוק צווישן עדות החודש און אנדערע עדות׳ן.
—
הלכה ב (צווייטער טייל): “לפיכך” – חזקת כשרות, די תקנה קעגן מינים, און דורשין וחוקרין
רמב״ם׳ס ווערטער: “לפיכך… כל אדם ישראל בחזקת כשרות” – מ׳נעמט אן יעדן איד אלס כשר. אבער ווייל מינים האבן משקלקל געווען, “והיו שוכרים אנשים להעיד שראו והם לא ראו”, האט מען מתקן געווען אז “אין מקבלין עדות החודש אלא מעדים שמכירין אותן בית דין שהם כשרים” און “שיהיו דורשין וחוקרין בעדותן”.
פשט: ווייל דער חודש בלייבט מקודש אפילו אויב די עדים ווערן פסול׳ט, דארף מען נישט אזוי שטרענג נאכפרעגן – מ׳קען אננעמען אז א סתם איד איז בחזקת כשרות. אבער ווייל מינים (צדוקים/בייתוסים) האבן אנגעהויבן שיקן פאלשע עדים, האט מען מתקן געווען צוויי זאכן: (1) דער בית דין מוז מכיר זיין די עדים אלס כשר, (2) מען דארף דורש׳ן און חוקר זיין זייער עדות.
חידושים:
1. [דיגרעסיע: ר׳ אהרן קארלינער׳ס שיטה אין חזקת כשרות:] עס ווערט געברענגט א ווארט פון ר׳ בית אהרן פון קארלין (געברענגט דורכן סטרעטינער רבי): א נארמאלער מענטש טרעפט א מענטש און הייבט אן מיט חזקת כשרות – אבער ווי מער ער קענט דעם מענטש, ווערט ער ערגער אין זיינע אויגן. ר׳ אהרן קארלינער האט פארקערט – ער הייבט אן מיט נידעריגע עקספעקטעישאנס (מענטשן זענען שוואך, “נעבעך גארנישט ווערד”), און יעדע גוטע זאך וואס ער זעט איז א חידוש און א שמחה. דאס שטימט אויך מיט זיין שיטה אין בטחון – מ׳דארף נישט ערווארטן אז עס קומט מיר, און יעדע גוטע זאך איז א מתנה. דאס ווערט באמערקט אלס “א ציניקל ווארט” – א שארפע, ציניקאלע אויסזאג. דאס ווערט געזאגט סיי לגבי אמונה און סיי לגבי מענטשן – ס׳איז דא מענטשן וואס האבן א פארקערטן כוח, זיי גלייבן שלעכט פון אנהייב.
2. וואס האבן די מינים געוואלט דערגרייכן? עס ווערט געפרעגט: וואס האבן די מינים געהאט פון שיקן פאלשע עדים? אויב דער בית דין איז מקדש דעם חודש אפילו אויפן “ראנג טאג” – איז עס דאך כשר (ווייל אתם אפילו שוגגין, אפילו מוטעין)! עס ווערט פארגעלייגט אז עס איז געווען א “גאטשע” – זיי האבן געוואלט זיך אויסלאכן פון די חכמים, ווייזן אז זייער סיסטעם פון קידוש החודש שטימט נישט. אפשר האבן די מינים געלערנט אסטראנאמיע און געוואוסט ווען דער מולד קען נישט זיין, און געוואלט באווייזן אז די חכמים נעמען אן פאלשע עדות. עס ווערט אויך פארגעלייגט אז עס איז געווען “פאוער סטראגלס” ארום קידוש החודש – ווי מען זעט פון דער מעשה מיט רבן גמליאל (ראש השנה כ״ה ע״א). ערגעץ וואו די מינים האבן געקענט אונטערגראבן די אויטאריטעט פון חכמים, האבן זיי אריינגעשטעלט פאלשע עדים.
3. פארוואס העלפט חזקת כשרות נישט קעגן אן ארגאניזירטע חבורה? א וויכטיגער חילוק: חזקת כשרות ארבעט נאר ווען אלעס איז “תמימות׳דיג” – ווען יעדער מענטש קומט אינדיווידועל. אבער ווען עס איז דא אן ארגאניזירטע חבורה וואס וויל דיך “אונטערלייגן פיסלעך”, איז חזקת כשרות נישט גענוג שטארק. דאס איז דער טעם פארוואס מ׳האט געדארפט מתקן זיין ספעציעלע תקנות פאר עדות החודש. דאס איז אויך דער טעם פארוואס היינט (ווען מ׳האט נישט דעם פראבלעם פון מינים) דארף מען נישט אזעלכע תקנות.
4. “אינו מכירן” – וואס מיינט עס אז מ׳קען אים נישט? נישט סתם אז ער איז נישט קיין שקרן, נאר אז מ׳דארף וויסן אז ער איז נישט א צדוקי/מין. ווייל אויב ער איז א צדוקי, וואלט אפילו חקירות ודרישות נישט געהאלפן – ער האט אלעס צוגעגרייט. “מכירין” מיינט אלזא: מ׳ווייסט אז ער איז “משלנו” – פון אונזער חבורה, נישט פון די צדוקים/בייתוסים.
5. “משלנו” vs. “שלהם” – דער חילוק פון דער גמרא: די גמרא (ראש השנה כ״ב) רעדט פון “אחד משלנו ואחד משלהם” – איינמאל עס איז דא א חילוק צווישן “שלנו” און “שלהם”, טוישט זיך דער גאנצער דין. “לא משלנו” מיינט מינים/צדוקים.
6. ר׳ חיים קנייבסקי׳ס קשיא – חזקת כשרות ביי אלע עדות: ר׳ חיים קנייבסקי פרעגט: דער דין אז מ׳דארף מכיר זיין די עדים איז דאך נישט נאר ביי עדות החודש – אויך ביי אלע אנדערע עדות שטייט אין הלכות עדות (פרק י״א) אז מ׳איז נישט מקבל עדות פון “המה רצים” (אומבאקאנטע). חזקת כשרות גייט נאר אויף א מענטש וואס מ׳קענט שוין, נישט אויף א “סתם” אומבאקאנטן. אויב אזוי, וואס איז דער חידוש דא ביי קידוש החודש?
ר׳ חיים קנייבסקי ענטפערט צוויי תירוצים:
– (א) ביי אנדערע עדות איז דער דין אז מ׳דארף מכיר זיין נאר מדרבנן, און דא ביי קידוש החודש איז עס א ספעציעלע תקנה.
– (ב) עס זענען דא דריי לעוועלס: (1) א פולער עם הארץ – פסול אומעטום, אפילו דא; (2) נישט קיין עם הארץ אבער מ׳קענט אים נישט – דארף מען טשעקן; (3) א באקאנטער כשר׳ער מענטש.
עס ווערט באמערקט אז “עם הארץ” אין דער גמרא מיינט אפשר נישט סתם איינער וואס קען נישט לערנען, נאר א חבורה וואס איז נישט נכנע צו חכמים – עקוויוואלענט צו “אינו משלנו.”
7. דער מעכאניזם פון “שולחין עמהם”: ווען דער בית דין קענט נישט די עדים (לוי און יהודה), שיקט מען מיט זיי ראובן און שמעון (וואס דער בית דין קענט שוין), כדי צו באשטעטיגן אז די עדים זענען כשר. “דורשין וחוקרין בעדותם” גייט צוריק אויף דעם בית דין – זיי דארפן אויך מאכן חקירות ודרישות אויף דער עדות אליין.
8. רש״י ראש השנה כ״ב – דער מאטיוו פון די בייתוסים: רש״י (ראש השנה כ״ב ע״ב) איז מסביר אז די בייתוסים האבן געוואלט פארדרייען דעם קידוש החודש ווייל זיי האבן געהאלטן אז “ממחרת השבת” (ויקרא כ״ג) מיינט ליטעראלי נאך שבת – פסח דארף אויסקומען שבת. ממילא האבן זיי מאניפולירט די עדות כדי דער חודש זאל אזוי אויסקומען אז פסח פאלט אויף שבת. עס ווערט באמערקט אז דאס איז א “פאני רש״י” – א נישט-נארמאלער וועג פון לערנען, ווייל עס קלינגט ווי די בייתוסים האבן בתום לב געגלויבט אין זייער שיטה, אבער רש״י מאכט עס אז זיי האבן אקטיוו מאניפולירט.
9. [דיגרעסיע: צדוקים/בייתוסים/קראים – זייער שיטה אין קידוש החודש:] די קראים האלטן נישט פון דעם בית דין׳ס אויטאריטעט איבער קידוש החודש, און נישט פון דעם חשבון. דער רמב״ם אין ספר המצוות באשרייבט זייער שיטה. די בייתוסים זענען נישט אידענטיש מיט קראים – עס זענען אנדערע גרופעס – אבער זיי האבן אויך נישט געהאלטן פון עיבור שנה אויפן זעלבן אופן ווי חז״ל. די קראים מאכן יא עיבור שנה, אבער נישט לויט דעם סדר פון חז״ל.
תמלול מלא 📝
הלכות קידוש החודש – פרק ב: דיני עדות החודש
הקדמה: דער יסוד פון עדות החודש לויט דעם רמב״ם
Speaker 1:
ווען זיי לערנען די צווייטע פארט אין הלכות קידוש החודש, שטייט אזוי: מיר גייען לערנען הלכות עדות החודש. זיי לערנען אן אינטערעסאנטע זאך, אז דער ראש חודש ווערט, בעצם ווערט עס לויט די לבנה, און צווייטנס בעצם ווערט עס לויט די חשבון. די בית דין ווייסן ווען ס׳דארף קומען די לבנה, און לויט דעם ווייסן זיי צו נאכנאכאמאל די איידעם. און אויך, אויב די איידעם קומען אין די ראנג צייט, זענען זיי איידער שקר, זענען זיי נישט גורס. די איידעם איז נאר נאך דעם וואס מ׳ווייט.
אבער אומקאר ווען ס׳דארף הלכות עדות, און דאס איז די גרויסע נושא. תודה. אין מסכת ראש השנה, די רגינאלע הלכות רוב הלכות עדות. ס׳איז ממש אזוי ווי הילד, ס׳איז אן אמונה.
פאר די רמב״ם איז בעצם די עיקר איז די חשבון, אבער ס׳איז אויך דא אן ענין פון עדות. ס׳איז אביסל אינטערעזאנט, ס׳איז נישט פשט אז די בית דין מאכט אפ ווען ס׳דארף זיין א גרויסע חודש, אז זיי דארפן עדות זאלן עס כאילו באשטעטיגן. זיי ווייסן ווען ס׳דארף געשען, אבער זיי דארפן עס נעמען זייער זייער ערנסט און טרייען צו מסכים.
לויט די רמב״ם אז די עיקר איז די חשבון, איז זייער שווער בעצם צו פארשטיין וואס די עדות טוען. ס׳איז גאר גענומען א שיעור פון עדות. עניוועדיס כשר, וואלסטו געזאגט אז דער בית דין ווייסט אז יעצט גייט ווערן ראש חודש? עס איז געווען עפעס א פניה פון איידעם. אבער עס זעט נישט אויס ווי ממש ווי עס מוז זיין צוויי כשר׳ע איידעם און די גאנצע ניין יארד, און עס איז נאר זייער א חשש אז יעצט קען עס געשען.
נו, סאו, סאו, פשוט פשט, פאר דער רמב״ם איז געקומען, איך מיין דער רמב״ם בעסט זיך אויף די גמרא וואס מ׳זאגט נישט אז ער מאכט אליין טוב, פשוט פשט צו פארשטיין. און דער בית דין ווייסט נישט צו ס׳איז געווען דער חודש, און דער איידעם איז מגלה. דא הייסט מער ווייניגער ווייניגער ווייסן. די שאלה אז א טאג ארויף א טאג ארויף, א טאג ארויף. עס ווערט א זייער א קליינע, עס איז נישט קלאר בכלל פארוואס.
סאו לאמיר לערנען. סאו עדים איז דאך דא פארשידענע מיני עדות׳ן, און די הלכות זענען אנדערש.
הלכה א: ווער איז כשר לעדות החודש
Speaker 1:
ווער איז אלץ כשר לעדות? ווער האט איין כשר לעדות ראש חודש, וואס? עדות לקיים, און עדות לקיים, און עדות לקיים. אזוי ווי מען זאגט א קדושה. נישט די עדות זאגט אז ס׳געשען, די עדות מאכט אז ס׳זאל געשען.
אקעי. יא, אזוי זאגט ער דא.
“אין כשר לעדות החודש אלא שני אנשים כשרים מעידים לבד בכל דבר ודבר.”
יא, ווייל ס׳איז דא למשל עדות אחד נעמען בסעודין. ס׳איז דא פלעצער וואו מ׳דארף נישט קיין צוויי כשר׳ע עדים, אבער דא דארף מען די מערסט באהערדיגע צוויי כשר׳ע עדים.
“אבל אנשים ועבדים פסולים.”
ער מוז דא אריינלייגן זיינע תורות אז פרויען זענען נישט כשר, “אלא אם כן כבודו בת מלך פנימה” זאלן נישט דארפן ארויסגיין. ס׳איז מיר זייער באקוועם צו זאגן אז נשים זענען פסול לעדות. אזוי איז די הלכה. די לשון פון פארוואס? איך ווייס נישט. אזוי…
דיסקוסיע: די שאלה פון קטנים
Speaker 1:
“וקטנים”.
איך האב אפגערעדט די שאלה אויף קטנים. קטנים איז פשוט. חרש שוטה וקטן איז א גרופע פאר זיך. ס׳שטייט נישט וועגן קטנים אין א מינוט? לאמיר נישט צו זען.
אקעי. סאו וואס איז די חידוש? ס׳איז דא זאכן וואס נשים זענען יא כשר, אויף דעם זענען זיי אויך פסול. דאס איז די לשון פון פסול.
“אבל נשים ועבדים הרי הן כשאר פסולי עדות ואינם יהודים, אבל נשים ראו אתנו יראה רעה”.
זאגט ער, “וכן קטנים פסולים”.
Speaker 2:
ס׳איז דאך דא די פעימעס שאלה, יא? וואס א קטן זאגט עדות, איז ער געווארן דרייצן, יא?
Speaker 1:
אוי וויאזוי… אה, ס׳איז א טריק. איך זע ער רעדט וועגן דעם, הרב קניבסקי.
יא, ער זאגט אז די שאלה איז “באו עדים שאתם יכולין להזימה”, ווייל די עדים זענען זיי נישט לוקה ווייל זיי זענען קטנים. זייער פאני.
Speaker 2:
ווי ברענגט ער דאס? אז ס׳איז דא עדות זוממין אויף עדות קידוש החודש?
Speaker 1:
יא, ער גייט אזוי, דער רבי איינער האט געברענגט שוין פון פריער אז ס׳דארף נישט, ס׳איז דא יעדער עדות שאין יכול להזימה. לכאורה אויב ס׳דארף גיין אין תורת עדות, איז פשט אויב נישט אז זיי האבן באקומען מלקות, אבער לא תענה, מ׳קען נישט מזמין זיין אז זיי האבן באקומען מלקות. ס׳איז ווי יעדער איינער, יעדער מות, ס׳איז ווי יעדער הזמה וואס האט נישט קיין…
אזוי זאגט ער, ברענגט אז אפשר נישט, ווענדט זיך אין די תוספות אין מסכת מכות וויאזוי די סארבעטער אין די ענין פון מלקות.
ס׳איז אינטערעסאנט אז פון אזא זאך איז אויך דא געבן, מאכן שטרענג אויף אן עדים. איינער וואס זאגט א חידוש הלבנה, אין ערגסטן פאל, איז ער א בעל דמיון, אדער… וואס איז לויט דער קטן האט יענער טאג געטון אן עבירה? איז אויב ער איז מקבל עדות, איז ער א גדול, און ער ווערט פסול עדות.
Speaker 2:
פיר דא פרעגט אונז ר׳ חיים?
Speaker 1:
ער רעדט וועגן… ער ברענגט פון ר׳ חיים׳לע חינוך.
Speaker 2:
ר׳ חיים׳לע חינוך, יא.
Speaker 1:
ר׳ חיים׳לע חינוך, יא. ס׳איז א פערפעקט בר מצוה דרשה.
Speaker 2:
וואס איז דיין פראבלעם?
Speaker 1:
שיין, בר מצוה פשעטל. קומט מיר די נייעס פון פון ר׳ חיים׳לע חינוך, זיין סכם, רבי דרבן. ער שרייבט כאילו הלכה למעשה. דארפסט וויסן וואס וועט זיין. גוט ר׳ שרייבער אראפ, ר׳ חיים׳לע חינוך׳לע חינוך׳ס פסק.
Speaker 2:
איך האב געמיינט אז מ׳איז חינוך.
Speaker 1:
יא, איך האב געמיינט אז מ׳איז חינוך האט סתם געהאט פאן. ביז דערווייל, דו זעסט אויס.
אקעי.
הלכה ב: אב ובנו – קרובים ביי עדות החודש
Speaker 1:
“אב ובנו שראו את הירח ביחד” – נארמאלערהייט קענען זיי נישט גיין צוזאמען – “ילכו שניהם להעיד”, לויט רש״י איז דאס א חודש כשרים וקרובים, נאר פאר אן אנדערע סיבה, “ולא היו יצאיך בהם פסול מפני שיהיו גזלין כיוצאים בהם שאר הפסלנות”.
ניין, פשט אז זיי גייען, נישט פון גיין, ס׳איז עפעס א מהלך, מ׳דארף גיין, מ׳דארף טרעפן וואו די לבנה איז געווען, און גיין.
דיסקוסיע: פסול גזלן אפילו אויף זען די לבנה
Speaker 2:
איך זאג פסול אז א גזלן ווערט פסול נישט נאר ווען ס׳איז שייך נאכאמאל ער זאל האבן א גערער, ער ווערט פסול אפילו אויף זען די לבנה. ס׳איז א מורא׳דיגע בושה פאר א מענטש. ניטאמאל ווען דו זאגסט אז ס׳איז טאג אדער אז ס׳איז נאכט… ער איז א שייך קיין שקראנא, מ׳לייגט נישט קיין שקראנא. ווייל ער איז גזלן, ער איז נישט סתם א משוגע׳נער, ער איז א איש מכובד, ער האט זייער ליגט צו צונעמען אנדערע מענטשנ׳ס געלט. ניטאמאל איז ער נאמן אויף די לבנה.
Speaker 1:
אקעי, דאס איז א גוטע שאלה. צו יעדער פסול עדות ממון? לשון ולחמה?
דער רבי האט געזאגט הריום לאבוד בכל דבר דבר. זעט אויס אז ווי ס׳איז דא א חומרא אין הלכות עדות, גייט עס ארויף אויך נאך די חשבית יצר הרע. שמא יקח שבו בדיקה.
ער ברענגט נישט.
אקעי, בקיצור, דאס איז א משנה בעזן מראש השנה.
אקעי. יא.
דיסקוסיע: פארוואס זאלן ביידע גיין
Speaker 1:
בקיצור, “שמא תשכן בין פסול מן השגדת גדם בשערי פסלנות, יצטרף השני מאחר ויעד”.
איך פארשטיי נישט פארוואס ער זאגט אויב וועט ווערן גע׳פסל׳ט. סתם אזוי איז דאך עס א גוטע זאך, ווייל זאלן זיי קומען, און אויב ס׳איז דא נאך איינער, וועט מען אוועקנעמען איינער פון זיי און זיי צוזאמשטעלן מיט א כשר׳ער.
Speaker 2:
פארוואס? ווייל דעמאלטס דארף מען נאר איינער פון זיי. אויב ס׳איז דא נאך איינער, דארף מען איינער פון זיי.
Speaker 1:
אה, סאו פארוואס זאגט ער זאלן גיין? ביידע זאלן גיין, ווייל אפשר… ווייל דו ווייסט דאך נישט פאר זיכער, ווען דו שיקסט נאר די טאטע קען איין אז די טאטע וועט נישט זיין גוט, ווייל מ׳קען טרעפן פאר אן אנדערע איסור וגזילה, און… סאו ווי מער מענטשן זאלן קומען, ווייל אנדערע טשענסעס אז ס׳איז נישט גענומען. עפעס אזוי.
“תורות שינו מאחר ויוער”.
סאו ס׳מיינט דא זעען מיר אויך אז ס׳איז נישט פשט אז זיי דארפן זיין צוזאמען און זיי זעען עס.
דיסקוסיע: עדות מיוחדת – צו מ׳דארף זען צוזאמען
Speaker 2:
אה, דאס איז א שאלה פון עדות מיוחדת. ער רעדט פון דעם א מינוט צוריק, ניין? עדות מיוחדת, כאילו שלא ראו כאחד או שלא העידו כאחד?
Speaker 1:
זאגט ער מחלוקת ראשונים.
Speaker 2:
פארוואס טראכט ער נישט צו ווער איז די ראשונים? ווער איז דא פון אדערערויבן?
Speaker 1:
ער קען נישט צוזאמענטיין, ער גיבט א… ער האט געזאגט א מחלוקת ראשונים, כאילו שוין וועט און די אלע ווייסן די מחלוקת ראשונים.
איז לכאורה דא א ראיה פון די הלכה. ער זאגט, ער וועט קוקן קרית יעקב. עדות מיכלת איז נישט גוט, בנפשתא בממון איז עס געווענליך יא געווען. איז די שאלה צו ביי דאס הייסט אזוי?
אקעי, אבער דא זעט לכאורה אז יא.
אה, זאגט שוין די דיבור הלכה, אוודאי. ער פארגעסט נישט אזעלכע זאכן, דו פארגעסט נישט קיין ריין זאך, הרב קאניעסקי. וואס זאל פארשטיין וואס גייט פאר איז נאך א נייעס, אבער אזא שאלה…
יא, ער רעדט וועגן דעם א גאנצע שטיקל. וואס לערנט זיין שטיקל?
קיצור, ער רעדט וועגן דעם. אזוי איז משמע, אזוי איז משמע. שוין, ס׳איז שווער אז אין אנדערע פלעת איז משמע אז מ׳דארף יא.
ס׳איז פסול.
אקעי.
פסולי עדות מדברי סופרים
Speaker 1:
נו נו, “פסול לעדות דברי סופרים”.
אקעי. איז דער רמב״ם נאך עפעס. “פסול לעדות דברי סופרים”.
אזוי פון דעם? “משלו מסכר בקיווי”. און דאס אייבערשטער שטייט די גאות פון ווער איז פסול משל מסכר בקיווי, וואס איז א חשש גזל. ס׳טייטש, ס׳איז נישט קיין גזל מדאורייתא, ס׳איז עפעס א סור גזל. איז “פסול לעדות דברי סופרים”.
“אף איש קפשו מן התורה, פסול לעדות דברי סופרים”.
דיסקוסיע: וואס איז דער חילוק פון פסול מדברי סופרים
Speaker 2:
וואס איז די… פשוט׳ע סופרים באזענער. איך מיין, וואס איז די איידיע ווערצווישן? פשוט׳ער מיינט. ווען קען טראכטן אז דו וועסט חנימה מן התורה. ס׳איז דאך מן התורה, אבער איך פארשטיי נישט, יעדע עדות איז נישט געווען. ווען די רבנים האבן געפזל׳ט עדות, זיי זאגן אז די עדות, לאמיר נישט אננעמען. יעדע עדות איז נישט געווען פאר א תורה. אסאך מאל איז קעגן אזא איז א חזרה. די וואס די חכמים האבן געפזל׳ט און מאכט עדות והתראה, גייט מען נישט קענען הרג׳ענען איינעם. חכמים גייט נישט קענען טון א מצוה דאורייתא. אבער דאס איז דאך וואס מיינט חכמים א כח צו…
Speaker 1:
אפשר מיינט ער דא צו זאגן אפילו אז ס׳איז נישט דא קיין שום חשש נומע, פארוואס זאל מען טראכטן אז דער מענטש זאגט קליגנט? אבער… ווייל ס׳איז חז״ל האבן געאסר׳ט.
Speaker 2:
יא, אבער… עגעין, וואס א חילוק? דאס איז… וואס איך פרעג איז, וואס געבט דאס צו מער ווי די עצם הלכה אז דער מענטש איז פסול לאידות? ס׳איז פשוט, ס׳איז פסול לאידות, ס׳איז פסול אלע אידות׳ן. אלע אידות׳ן זענען מיט דאוריית׳ן, און איך וויל מיר זאגן אז מ׳איז לאזט נישט. סאו וואס איז א חילוק?
Speaker 1:
אבער דער חודש איז… מיר דארפן טשעקן צו ס׳איז דא עני הלכות ווי פסול לעדות מדברי סופרים זאלן יא קענען עדות זאגן ביי געוויסע דאורייתא׳ס. דאס דארף מען טשעקן. שוין, מ׳וועט קוקן אין הלכות עדות, מ׳וועט וויסן. איך האב פארשטאנען אז דאס איז דער ענין.
דין תורה: אין מדקדקין בעדות החודש
Speaker 1:
אקעי, דין תורה. לאמיר לערנען ווייטער.
“דין תורה, דער עיקר דין תורה, אין מדקדקין בעדות החודש, אפילו קידשו את החודש על פי עדים ונמצאו זוממין בעדות זו, הרי זה מקודש”.
סאו, דער רבי קנייבסקי איז מסביר, אין מדקדקין טייטשט מען מאכט נישט אלע שבעה בדיקות. מען פרעגט זיך נישט צו פיל אריין, פארוואס? ווייל דער דין איז, אפילו זאל מען בלייבן די חודש מקודש. איז נישט וויכטיג לפיכך.
ווייל ער זעט פון דעם אז די דברי תורה איז איינמאל דאגה די קעין. אבער “לפיכך”, אויב ער שוין מגן עץ חושן, “כל אדם ישראל”. “שכל אדם ישראל וחזקת כשרות”. א משיבה דור שפסול. סתם דו טרעפסט א ייד, דו וועסט אנהייבן אז ער איז גוט.
דיגרעסיע: ר׳ בית אהרן פון קארלין וועגן אהבת ישראל
Speaker 1:
דאס איז נישט אזוי ווי דער ר׳ אהרן קארלינער. איך האב עס געזען נאכאמאל לעצטנס. אה, ר׳ דריווקא רבי ברענגט, ער כאפט נישט וואס פאר א סיניקל ווארט ס׳איז, אז ר׳ בית אהרן האט געזאגט… וואס איז פשט אז ער האט ליב אלע אידן? אנדערע מענטשן זענען אים קריטיקל.
ער זאגט אז א נארמאלער מענטש, ער קומט, ער טרעפט א מענטש, זאגט ער, ער איז בחזקת כשרות. שפעטער זעט ער, ער טוט עפעס ראם, אקעי, ווערט ער ערגער, ווי מער ער קען דעם מענטש, ווערט ער ערגער.
ער זאגט פאר אים, קודם, ער קוקט נאר אלעס שווארץ. זעט ער, אה, דער שייכות, ער קומט צום דאווענען, ס׳ווערט אים אלץ בעסער.
איך זע שוין נישט אין אמונה ובטחון גייט אזוי. ער זאגט עס לגבי צוויי זאכן. ער זאגט עס סיי לגבי אמונה, אבער ער זאגט עס לגבי מענטשן. ער זאגט עס ס׳איז דא מענטשן וואס האבן זייער פארגעקספערט, זיי גלייבן שלעכט.
הלכה ב (המשך) — די תקנה פון “מכירין אותן” און “דורשין וחוקרין”
פארוואס האט חזקת כשרות נישט געהאלפן קעגן די מינים?
Speaker 1:
פארוואס? ווייל דער דין איז, וויבאלד דער דין איז, אז אפילו זיי זאלן בלייבן קדוש ומקודש, ממילא איז נישט וויכטיג. לפיכך, ווייל דו זעסט פון דעם אז דברי תורה איז איינמאל דאגה די קען. אבער לפיכך, אויב ס׳איז שוין געווען בעצם כל אדם ישראל, שכל אדם ישראל בחזקת כשרות עד שיודע לך שהוא פסול. סתם טרעפסט א איד, וועסטו אנהייבן אז ער איז גוט.
דיגרעסיע: ר׳ אהרן קארלינער׳ס שיטה אין חזקת כשרות
דאס איז נישט אזוי ווי דער ר׳ אהרן קארלינער. איך האב עס געזען נאכאמאל לעצטנס, אה, דער סטרעטינער רבי ברענגט, ער כאפט נישט וואס פאר א ציניקל ווארט ס׳איז, אז ר׳ אהרן קארלינער האט געזאגט, וואס איז פשט אז ער האט ליב אלע אידן? אנדערע מענטשן איז אים קריטיקל. ער זאגט אזוי, א נארמאלער מענטש, ער קומט, ער טרעפט א מענטש, ער איז בחזקת כשרות. שפעטער זעט ער, ער טוט עפעס ראנג, אקעי, ווערט ער ערגער, ווי מער ער קען דעם מענטש, ווערט ער ערגער. זאגט ער, ביי אים, קודם ער קוקט אן אלעס שווארץ. דאך זעט ער, אה, דער איז שייגעץ, ער קומט צום דאווענען, ס׳ווערט אים אלעס בעסער.
איך זע נישט אין אמונה ובטחון גייט אזוי. ער זאגט עס לגבי צוויי זאכן. ער זאגט עס סיי לגבי אמונה, אבער ער זאגט עס לגבי מענטשן. ער זאגט אז ס׳איז דא מענטשן וואס האבן זייער הויכע עקספעקטעישאנס, זיי גלייבן שטארק אין די מין האנושי, און זיי האלטן אין איין האבן דיסעפוינטמענטס. ווייל ס׳איז דאך דא איינער וואס ווייסט אז מענטשן זענען שוואך, און מענטשן זענען… ער זאגט אסאך שארפער. מענטשן זענען נעבעך נעבעכ׳דיגע מענטשן, מענטשן זענען נעבעך גארנישט ווערד. ממילא, יעדע זאך איז א גאנצע חידוש. און ער זאגט אזוי אויך, און דו האסט דאך זייער גוט מיט זיין שיטה מיט בטחון, יא? בטחון איז אז ס׳קומט מיר גארנישט, און ס׳גייט מיר נישט זיין גוט. און יעדע זאך וואס קומט גוט, זאל איך… עקספעקטעישאנס, די ארט פון עקספעקטעישאנס.
די מינים׳ס קלקול — “והיו שוכרים אנשים להעיד”
Speaker 1:
עניוועי, איז… אבער דא… די ווארט משקלקלו איז אביסל מאדנע, ווייל ווען זיי זענען געווען מינים איז שוין געווען נאכן קלקול.
Speaker 2:
ניין, ניין, די מינים איז שוין געווען כלל ישראל. נישט ווען מ׳איז נתקלקל געווארן.
Speaker 1:
והיו שוכרים אנשים להעיד שראו והם לא ראו. ס׳איז כאילו, וואס זאל זיי טון אזא זאך? סתם אפצוטון דעם אייבערשטן?
Speaker 2:
אזוי שטייט דא, זיי האבן געוואלט ווייזן כאילו אז די חכמים׳ס קידוש החודש שטימט נישט.
Speaker 1:
אפשר די מינים האבן געלערנט צופיל אסטראנאמיע, און זיי האבן געהאלטן אז אמאל זענען זיי אראנים, דו ווייסט נישט אז היינט קען נישט קומען די חודש. איך מיין אז דאס גלייבן זיי.
Speaker 2:
ניין, איך מיין די ווארט מוז זיין אז ס׳איז געווען אסאך פאוער סטראגלס ארום קידוש החודש. דו זעסט די מעשה מיט רבן גמליאל. ערגעץ וואו האבן די מינים געדארפט עפעס פראוון, האבן זיי אונטערגעריקט פאלשע עדים.
די קשיא: אויב ס׳איז כשר איז דאך כשר — וואס גייט אן דער קלקול?
Speaker 1:
אבער וואס גייט עס אן? אויב ס׳איז כשר איז דאך כשר. אויב ס׳איז כשר איז דאך כשר, וואס גייט דאך אן אייער קלקולי המינים? ס׳האט זיך ארויסגעשטעלט אז די הלכה אז יעדער איד האט א חזקת כשרות איז נישט גענוג שטארק פאר די מציאות ווען מ׳רוקט דיך אונטער פאלשע עדים.
חידוש: חזקת כשרות ארבעט נישט קעגן אן ארגאניזירטע חבורה
Speaker 1:
ס׳קען זיין אז די זאך אז כל ישראל וחזקת כשרות ארבעט נישט ווען ס׳איז דא ארגאניזירטע חבורה וואס וויל דיך אונטערלייגן פיסלעך. ס׳ארבעט ווען אלעס איז תמימות׳דיג, ווען יעדער איינער איז וואו. דאס איז די עקסקיוז פארוואס היינט זאל מען נישט מאכן די אינבערסירן אויף דעם.
אבער איך פרעג א קשיא, פארוואס גייט אונז אן? אונז שפילן זיך אליין אויס, ווייל ס׳ווערט עניווער די חודש די ראנג טאג, אפילו די ראנג טאג. פשט אז זיי גייען זיך אויסלאכן? זיי גייען זאגן אז איך האב זיך אויסגענארט? אזוי? איך געדענק אז יענער האט אריינגעשיקט אין “דער איד” אן ארטיקל וואס איז געשטאנען ראנג. וואס האט ער פון דעם? איך האב זיך אויסגענארט. עפעס אזא סארט “גאטשע”. עפעס אזא סארט “גאטשע”.
“שיהיו דורשין וחוקרין מעדותן” — צוויי זאכן
Speaker 1:
“שיהיו דורשין וחוקרין מעדותן” — צוויי זאכן וועלן מיר צולייגן. קודם כל, “אין מכירין”, לאמיר זאגן מ׳קען אים נישט. דאס איז אן אינטערעסאנטע זאך. איך האב בכלל נישט אויך געהערט אז מ׳קען אים נישט. אבער חקירות ודרישות וואלט לכאורה געדארפט זיין אנגענומען.
צוויי זאכן, מ׳קען אים נישט, פשט אז ער איז נישט קיין שקרן? ניין, אז איידער ס׳האט געקענט האט ער אויסגעטראפן א גוטע וועג צו זאגן אלעס פאלש. חקירות ודרישות איז עפעס אן אנדערע זאך, צו וויסן… אה, לכאורה, מ׳קען אים מאכן זיכער אז ער איז נישט קיין צדוקי, ווייל אויב ער איז א צדוקי וואלט אפשר נישט געהאלפן חקירות ודרישות, ווייל ער האט געמאכט אז אלעס וואלט געוואלט געוואלט.
“משלנו” און “שלהם” — דער חילוק אין די גמרא
Speaker 1:
סאו משלנו, אויב ס׳איז משלנו, דארף מען מאכן קריתא דרישא אז ס׳זאל זיך נישט טועה זיין. און קודם כל דארף מען וויסן בכלל אז די משלנו איז געשטאנען, ווייל יענע גמרא איז טאקע געשטאנען משלנו משל להם. איינמאל ס׳איז דא משלנו און שלא משלנו, זעסט? משלנו משל להם. איז די גמרא וואס דו האסט דזשאסט געזען, די בית המשל. אה, איז דאס אחד משלנו ואחד משל להם. איינמאל ס׳איז דא שלנו און שלהם, איז שוין אלעס געטוישט. לא לנו איז סתם מיני זאכן. אקעי. אקעי.
“שאירים דורשים וחוקרים בעידותם” — דער מעכאניזם פון “שולחין עמהם”
Speaker 1:
“אלא מעידים שמכירים בית דין אותם שהם כשרים ושאירים דורשים וחוקרים בעידותם”. איך געדענק איך האב אמאל געהאט א וויכוח. נעקסטע דארט צו מיר האט געוואוינט א חשוב׳ער איד, א חשוב׳ער עלטערער איד. איך האב אמאל געדארפט אביסל אויל שבת, חלילה, נצבלים. איך בין געגאנגען אריינקלאפן בעטן אביסל אויל. זאגט מיר איינער, דו טארסט נישט בעטן פון אים אויל? ער נוצט אויל. אבער דאס וועט איך נישט פארשטיין, ער איז א תלמיד חכם, א תלמיד פלעגן קומען, אן אדם גדול, אז ער איז אים מכבד עפעס צו עסן, יעדער פארשטייט.
Speaker 2:
רשיבה?
Speaker 1:
יא, אבער איינמאל דו ווייסט אז ער נוצט אויל וואס אונז נוצן נישט, איז שטייט יא. נו, איך זאג אז חזק התקשרות איז נאר ווען יעדער איז תמימות׳דיג אין עליו.
אבער דא רעדט מען לגבי עדות, און ער ברענגט אז בעצם ביי אלע עדות איז דא א דינים אז מ׳איז נישט מקבל. אין הלכות עדות פרק א״א שטייט אז מ׳איז נישט מקבל עדות מן המה רצים. און וואס הייסט די חזקת הכשרות? זייער גוט, אויף א נארמאלן, נישט קיין עם הארץ. וואס שטייט נאכאמאל? חזקת הכשרות מיינט אויף א מענטש וואס דו קענסט שוין, אבער ס׳שטייט דא “אינו מכירן”.
ר׳ חיים קנייבסקי׳ס קשיא און תירוצים
Speaker 1:
ר׳ חיים קנייבסקי, ר׳ חיים איז זיין צווייטער, ר׳ חיים קנייבסקי פרעגט די קשיא אז דא שטייט אז פשוט אלע אנדערע עדות וואס באשמועסן גייט יא, אבער דאס איז נישט ריכטיג, ווייל ס׳שטייט דאך סיי ווי אז אפילו אלע עדות וואס מ׳דארף וויסן אז ער איז נישט קיין עם הארץ, הייסט מ׳דארף וויסן ווער ס׳איז מער בעל הבית׳ישער.
זאגט ער, איין תירוץ איז מדרבנן, און דא רעדט מען אז מדרבנן איז טאקע דא אזא תקנה פאר אלע עדות. אדער ניין, ס׳איז דא דריי לעוועלס, ס׳איז דא מענטשן, ס׳איז דא עמי הארץ, און ס׳איז דא עמי הארץ, און ס׳איז דא עמי הארץ. א עם הארץ איז טאקע זיין פסול אלעמאל, אפילו דא. א עם הארץ איז פסול, און אפילו ווען נישט עם הארץ דארף מען נאך טשעקן צו ער איז משובעניג.
ס׳איז אביסל פאני, ניין. אבער אסאך מאל ווען ס׳שטייט א עם הארץ אין די גמרא, מיינט נישט סתם איינער וואס קען נישט לערנען. ס׳איז עפעס א חברה, ניין? לכאורה, אויב עם הארץ מיינט די זעלבע זאך ווי “אינו משלנו”. צדוקים וביתוסים, אדער סתם אנדערע גרופס וואס זענען נישט געווען נכנע צו חכמים. רייט, אז די גמרא איז “אינו משלנו”.
ס׳איז עקטשועלי א שאלה, אסאך מאל ווען א מענטש זאגט חזקת כשרות איז איינער וואס זעט אויס ווי אן ערליכער איד. סאו וואס ווייסטו יעצט? לאמיר האבן א לאנגע בארד און פאות? אקעי, לאמיר צוריקגיין.
דער מעכאניזם: “שולחין עמהם” — ווען מ׳קענט נישט די עדים
Speaker 1:
“לפיכך, אם לא ידעו בית דין את העדים” — אה, ממילא, וויבאלד וואס איז דא די זכנה אז ס׳איז לא מקבל עמו אין א מכירה… אה, מ׳ווייסט אז אין די און די געגנט האט מען געזען די לבנה, גייט מען ארומזוכן דארטן פאר א אנדערע… מ׳דינט אויף שאירא כשאיר, מאכן בכלל. ס׳האלט די בית דין קענען ראובן און שמעון, אבער לוי יהודה האבן געזען די עדות, שיקט מען מיט ראובן און שמעון, כדי צו זאגן אז זיי זענען כשר׳ע עדות, און זיי האבן געזען די חוקר.
אה, ולא שאירא דורשין חוקרין בעדותם, שאיר דורשין חוקרין גייט צוריק אויף די בית דין, און אויך זיי זאלן מאכן די ראשית וזאל חקירות. זייער גוט, עס האבן עס יעצט געזען. דאס האט נישט מיט די דרישה, ס׳איז נישט געקענט פון די מארקירן. וויבאלד אז מ׳דארף האבן מארקירן, ממילא, טשעקט מען נישט.
אה, ער איז מסביר, דער בית עושים ברענגט פון רש״י אין ראש השנה, פארוואס צייכנט ער? איך האב נישט ליב די ציון פון אונטן. ער האט געשריבט, ווייל מ׳האט געזאגט רש״י אין רש״י, פארוואס קען מען נישט שרייבן אין רש״י?
רש״י ראש השנה כ״ב — דער מאטיוו פון די בייתוסים
Speaker 1:
עניווע, רש״י אין ראש השנה האט מסביר געווען אז די בייתוסים האבן געוואלט פארדרייען, ווייל זיי האבן דאך געהאט כידוע, די צדוקים בייתוסים, אפשר די זעלבע זאך, כידוע האבן זיי געהאט א שיגעון אז פסח זאל זיין שבת, און איינס ממחרת השבת. ממילא האבן זיי געטרייט צו מאכן אז די חודש זאל מאכן אזא פאני זאך, ווייל זיי האלטן דאך אז… דאס וואס די עדים דארפן טרייען די עדות, און אויך וויאזוי ס׳שטימט אריין מיט די אנדערע זאך פון די בייתוסים אז זיי האבן נישט געהאלטן פון מאכן אנדערש. כאילו די שמירת החודש האבן זיי נישט געהאלטן. זיי האבן נישט געהאלטן.
עיבור שנה האבן זיי אויך נישט געהאלטן, ווייסטו?
Speaker 2:
ניין, יא, ווייסט נישט.
Speaker 1:
איך האב געלערנט, נו? קראים האבן נישט געהאלטן אז עיבור שנה האט עפעס א טון עפעס אנדערש. זיי מאכן יא עיבור שנה, באט נאר נישט… איך ווייס נישט מיט די סדר. זיי האלטן נישט, זיי האבן געלערנט פריער, זיי האלטן נישט פון די… די רמב״ם האט געלערנט אין ספר המצוות, וואס זיי האבן געלערנט. די קראים האלטן נישט פון די בית דין, זיי האלטן נישט פון די חשבון. די חשבון שטערט זיי, ווייל די חשבון שטייט נישט אין די תורה. אבער על כל פנים, די בייתוסים איז דא נישט, מיין איך, די זעלבע קראים, ס׳איז אנדערע מענטשן.
די בייתוסים ברענגט א אפיקורס, און אין קיצור, אין בייתוסים האבן געהאט די זאך אז ס׳דארף זיין די זאך פון… ס׳איז ארויסגעקומען שבת? אזוי איז רש״י.
Speaker 2:
דו האסט געמיינט אז ממחרת השבת האט אפגעזען ווען זיי האבן געטרייט צו מאכן אז ס׳זאל שטימען, כאילו אז אלע זאל זיין די זעלבע פערשט. אז דו האסט געמיינט אז ס׳איז בתום לב, דערווייל האב איך עס אזוי מינופלעיטעד.
Speaker 1:
איך האב געטראכט א פאני רש״י. דו דארפסט קוקן אין רש״י ראש השנה. ווי ברענגט ער? רש״י ראש השנה כ״ב. ווייל מ׳קען געבן א קוק דא. ראש השנה כ״ב. איך בין זיכער אז איינער פרעגט אויף די רש״י אז ס׳איז א פאני זאך. ס׳איז נישט קיין נארמאל וועג פון לערנען, ווייסט? ווייל איך ווייס אליינס אז ס׳איז פאני. איך דארף איינער זאל נישט זאגן.