סיכום השיעור 📋
סיכום פון שיעור — הלכות קידוש החודש פרק ז׳
—
הקדמה — דחיות אין קביעת ראש חודש
רמב״ם: אין די פריערדיגע פרקים איז געלערנט געווארן דער חשבון פון די מולד. אין פרק ז׳ לערנט דער רמב״ם אז ראש חודש ווערט נישט אלעמאל קבוע לויט דעם מולד פונקטלעך — עס זענען דא כללים (דחיות) וואס שטופן אפ ראש חודש אויף אן אנדער טאג.
פשט: דער חשבון המולד אליין איז שוין א “ממוצע” (אן עמצוע׳דיגע רעכענונג), און אפילו נאכדעם זענען דא מאל וואס מען גייט נישט לויט דעם מולד, נאר מען איז קובע ראש חודש אויף אן אנדער טאג — א טאג אדער צוויי שפעטער.
חידושים און הסברים:
– פון די פריערדיגע פרקים זעט מען אז דאס וואס גורם ראש חודש איז נישט דאס ערשיינען פון די לבנה אליין, נאר דאס וואס חכמים האבן עס קובע געווען. ראש חודש ווערט נקבע דורך קביעה, נישט דורך אסטראנאמישע פאקטן אליין. יעצט אין פרק ז׳ לערנט מען ווייטער אז ווייל ראש חודש איז א קביעה, קען מען אויך זאגן ווען מען זאל עס קובע זיין — מיט ספעציפישע כללים.
– אלע דחיות זענען טייל פון דעם חשבון גופא — עס איז נישט אזוי אז מען רעכנט אויס דעם מולד און דערנאך דיסקוטירט מען יעדע יאר צו מען זאל אפשטופן. דער חשבון נעמט שוין אריין די דחיות, און מען קען אויסרעכענען ראש השנה פון היינט ביז סוף כל הדורות. דער חשבון איז נאר “מער קאמפליצירט” ווי בלויז דעם מולד — מען דארף אויך רעכענען די דחיות.
—
הלכה א — לא אד״ו ראש (דחיית אד״ו)
רמב״ם: “אין כוון לעולם ראש חודש תשרי… לא באחד בשבת, ולא ברביעי בשבת, ולא בערב שבת. סימן להם אד״ו.”
פשט: ראש חודש תשרי (= ראש השנה) ווערט קיינמאל נישט קבוע אויף זונטאג (א׳), מיטוואך (ד׳), אדער פרייטאג (ו׳). דער סימן איז “אד״ו”. אויב דער מולד פאלט אויף איינע פון די דריי טעג, ווערט ראש חודש אפגעשטופט אויף מארגן.
חידושים און הסברים:
– דער רמב״ם זאגט נישט דעם טעם פארוואס מען שטופט אפ אד״ו — ער גיט נישט קיין הסבר דא פארוואס ראש השנה זאל נישט פאלן אויף די טעג. ער זאגט אבער אז ער וועט דעם הסבר געבן שפעטער, אין סוף פרק (הלכה ז׳).
– דער כלל פון אד״ו איז נאר שייך ווען ראש חודש ווערט קבוע דורך חשבון (קביעה), נישט ווען עדים קומען — ווייל ביי עדות קען מען נישט קאנטראלירן אויף וועלכן טאג עס פאלט.
– די הלכה רעדט נאר פון ראש חודש תשרי — נישט פון אלע חדשים. דאס איז נישט גלייך קלאר פון דעם לשון, אבער דער סוף פון דער הלכה (“שלא יהיה אותו יום אד״ו”) ווייזט אז עס גייט אויף תשרי. בן אריה און יסוד עולם ווערן געבראכט אלס מפרשים וואס לערנען אזוי — אז דער דיוק איז ריכטיג אז עס גייט נאר אויף תשרי.
—
הלכה ב — מולד זקן (דחיית מולד זקן)
רמב״ם: “וכן אם יהיה המולד בחצי היום או למעלה מחצי היום — קובעין ראש חודש ביום שלאחריו.”
פשט: אויב דער מולד קומט אויס אין חצות היום (18 שעות פון תחילת הלילה) אדער שפעטער, ווערט ראש חודש קבוע אויף דעם נעקסטן טאג. אויב דער מולד איז אפילו איין חלק פאר חצות, קען מען עס קובע זיין אויף יענעם טאג (בתנאי אז עס איז נישט אד״ו).
חידושים און הסברים:
– “מולד” דא מיינט דעם חשבון המולד — נישט ווען מען קען זען די לבנה, נישט ווען עדים קומען. עס האט גארנישט צו טון מיט ראיית הלבנה. עס איז א כלל אין דעם חשבון אליין.
– דאס איז נישט דער זעלבער ענין ווי אין זמן בית המקדש ווען מען האט קובע געווען ראש חודש אינמיטן טאג (דורך עדות). דא רעדט מען פון א כלל אין דעם חשבון: אויב דער חשבון ווייזט אז דער מולד איז נאך חצות, שטופט מען אפ.
– חצות היום = 18 שעות פון תחילת הלילה — דער רמב״ם גיט דעם סימן “י״ח” וואס מיינט 18 שעות פון אנהויב נאכט (6 שעות נאכט + 12 שעות = חצות היום). דער גאנצער חשבון רעכנט כ״ד שעות פון תחלת הלילה, נישט צוגעטיילט אין יום און לילה באזונדער. אלע שעות זענען שעות שוות (נישט שעות זמניות).
– דחיית מולד זקן איז א מחלוקת — עס איז דא א מחלוקת צו די דחיה פון “אחר חצות” עקזיסטירט בכלל (אין אנדערע שיטות). אבער דער רמב״ם פסק׳נט אז יא.
– אויך דאס גייט אויף ראש חודש תשרי — לויט דעם דיוק פון דעם לשון און די מפרשים (בן אריה, יסוד עולם).
—
הלכה ג — צוויי דחיות נאכאנאנד (דחיה אויף דריי טעג)
רמב״ם: “אם יהיה המולד בחצות היום או אחר חצות, ויהיה יום שלאחריו מימי אד״ו — הרי זה נדחה לשלאחר אחריו, ויהיה ראש חודש קבוע בשלישי מיום המולד.”
פשט: אויב דער מולד איז אין חצות אדער שפעטער, און דער נעקסטער טאג איז אד״ו, שטופט מען אפ נאך א טאג — ראש חודש ווערט קבוע אויפן דריטן טאג פון דעם מולד. דאס איז א קאמבינאציע פון ביידע דחיות — מולד זקן און לא אד״ו — וואס קען פירן צו א דחיה פון צוויי טעג.
חידושים און הסברים:
– ביישפיל א: דער מולד איז שבת (יום ז׳) אין 18 שעות (חצות). מצד מולד זקן דארף מען אפשטופן אויף זונטאג (יום א׳), אבער זונטאג איז “א” פון אד״ו, דערפאר שטופט מען נאכאמאל אפ אויף מאנטאג (יום ב׳). ראש חודש ווערט קבוע אויפן דריטן טאג פון מולד.
– ביישפיל ב: מולד דינסטאג חצות — מ׳שטופט אפ פון דינסטאג (מולד זקן), מיטוואך איז ד׳ פון אד״ו, איז ראש חודש ווערט דאנערשטאג.
– וועגן דעם 24-שעה רעכענונג: “תשע שעות בלילה” מיינט 9 שעות נאך אנהייב נאכט — דאס איז נאך אלץ אין דער נאכט (פארטאגס). דאס וואס דער רמב״ם שרייבט “בלילה” איז נאר א קלערונג אז עס איז נאך אין דער נאכט-צייט, אבער דער נומער אליין גייט אלעמאל פון תחלת הלילה.
—
הלכה ד — דחיית גטר״ד (שנה פשוטה, מולד ליל שלישי)
רמב״ם: “מולד תשרי שיצא בחשבון זה בליל שלישי בתשע שעות בלילה ותשע מאות וארבעה חלקים משעה העשירית, סימנו גט״רד, והיתה אותה שנה פשוטה — דוחים את ראש החודש, אין קובעין אותו שלישי… אלא בחמישי בשבת.”
פשט: אין א שנה פשוטה, אויב דער מולד תשרי קומט אויס ליל שלישי, שעה 9 + 204 חלקים (סימן: ג׳ ט׳ רד), שטופט מען אפ ראש חודש פון דינסטאג אויף דאנערשטאג (צוויי טעג). מ׳קען נישט מאכן מיטוואך (ד׳ פון אד״ו), איז עס ווערט דאנערשטאג.
חידושים און הסברים:
– וואס איז נייע דא? דאס איז א באזונדערע דחיה — נישט מולד זקן (ווייל 9 שעות בלילה איז לאנג פאר חצות היום), און נישט סתם אד״ו (ווייל דינסטאג איז נישט אד״ו). דער חידוש איז אז אין א שנה פשוטה, ביי דעם ספעציפישן צייטפונקט, שטופט מען אפ פון דינסטאג.
– פארוואס דוקא דער שיעור? דער רמב״ם ווייזט שפעטער אז דער נומער איז בדיוק — “פחות חלק אחד” וואלט שוין נישט געווען דחויה. דער רמב״ם באטאנט אז זיינע נומערן זענען פונקטליך.
—
הלכה ה — דחיית בט״ו תקפ״ט (שנה פשוטה שאחר מעוברת)
רמב״ם: “וכן אם יצא מולד תשרי ביום שני ושלש שעות ביום, וחמש מאות ושמונים וששה חלקים — סימנו ב׳ ט״ו תקפ״ט — והיתה שנה פשוטה שאחר המעוברת, קובעין אותו בשני.”
פשט: אין א שנה פשוטה וואס קומט נאך א מעוברת, אויב דער מולד איז יום שני שעה 15 + 589 חלקים, קובעים ראש חודש יום שני (נישט דוחים).
—
הלכה ו — כלל פון אלע דחיות
רמב״ם: “נמצא דרך קביעות ראש חודש תשרי בחשבון זה כך הוא: תחשב ותדע המולד באיזה יום הוא, וכמה שעות מן היום מן הלילה וכמה חלקים מן השעה. ויום המולד הוא יום הקבוע לעולם, אלא אם כן יהיה באחד בשבת, או ברביעי, או בערב שבת, או אם יהיה המולד בחצות היום או אחר חצות…”
פשט: דער רמב״ם פאסט צוזאמען אלע דחיות: (1) אד״ו, (2) מולד זקן, (3) גטר״ד בשנה פשוטה, (4) בט״ו תקפ״ט בשנה פשוטה שאחר מעוברת. בדרך כלל איז דער טאג פון מולד דער טאג פון ראש חודש, אויסער אין די פאלן.
—
הלכה ז — טעם פון דחיית אד״ו און דער עיקר פון אלע דחיות
רמב״ם: “ועתה אבאר טעם למה אין קובעין בחשבון זה בימי אד״ו, לפי שהחשבון הזה הוא לקבוץ הירח והשמש בהלוכם האמצעי ולא במקומם האמיתי, כמו שידענו.” ער ברענגט א ראיה: “שהרי המולד יהיה בליל שלישי ויהיה תחילת החודש חמישי, פעמים רבות” — דער מולד (ממוצע) און דער אמת׳דיגער ראש חודש קענען זיין צוויי טעג אפ. ער ברענגט נאך א ראיה: ווען דער מולד איז דינסטאג ביינאכט און מ׳איז דוחה ביז דאנערשטאג — וועט מען זען אז די לבנה ווערט נאך אלץ נישט נראה דאנערשטאג ביינאכט, וואס באווייזט אז די דחיה איז ריכטיג.
פשט: דער רמב״ם גיט א טעם פאר די דחיות: דער חשבון המולד איז באזירט אויף דעם ממוצע (מיין-בעוועגונג) פון לבנה און שמש, נישט אויף זייער אמת׳דיגע פלאץ. דעריבער דארף מען דחיות צו מתקן זיין דעם חשבון. די דחיות זענען נישט “אנטי-ריאליטעט” נאר פארקערט — זיי ברענגען אונזער חשבון נענטער צו דער ריאליטעט.
חידושים און הסברים:
א) “לקבוץ הירח והשמש” — וואס מיינט קיבוץ?
דער רמב״ם דערמאנט “והשמש” — ווייל מולד מיינט ווען די לבנה איז אין קיבוץ (conjunction) מיט די זון, ד.ה. ווען זיי זענען אין דעם זעלבן פלאץ אין הימל. דער רמב״ם נוצט דעם ווארט “קיבוץ” פאר דעם אמת׳דיגן אסטראנאמישן ערייגניש, און “מולד” פאר דעם חשבון-ממוצע. דער אמת׳דיגער קיבוץ איז ווען עפעס עכטעס געשעט אין הימל — די זון און לבנה זענען אין דעם ריכטיגן פלאץ. דער מולד האמצעי איז נאר א חשבון-כלי.
ב) דער עיקר פון אלע דחיות — דער מולד האמצעי שטימט נישט פונקטליך
דער רמב״ם׳ס יסוד איז אז דער מולד האמצעי (כ״ט י״ב תשל״ג) איז נישט פונקטליך — יעדער חודש האט אנדערע נומערן, ווייל די לבנה גייט נישט יעדן חודש פונקט אזוי שנעל. מ׳האט גענומען א ממוצע (average) פון פילע חדשים. ממילא דארף מען דחיות צו מקרב זיין דעם ממוצע-חשבון צום אמת׳דיגן מולד.
בעיקרון האט מען געקענט מאכן אן אויסגערעכנטע חשבון (מולד אמיתי), אבער דאס וואלט געווען צו קאמפליצירט. דערפאר האט מען גענומען א פשוט׳ערע חשבון (א בערך), און נאכדעם “פיקסט” מען דעם בערך מיט די דחיות.
ג) גרונט-סברא פון דחיות: “יעדע צווייטע טאג”
בעיקר דארף מען אלע צווייטע מאל צולייגן א טאג. מ׳האט דעריבער געמאכט א סיסטעם: שלישי קובעין, רביעי דוחים, חמישי קובעין, ששי דוחים, שביעי קובעין — א “האלבע וואך” פאטערן. דאס איז דער עיקר פון אד״ו.
ד) דער רמב״ם׳ס שיטה — אד״ו איז דער עיקר
דער רמב״ם האלט אז פון אלע פיר דחיות איז אד״ו דער הויפט-עיקר, און די אנדערע דריי דחיות (מולד זקן, גטר״ד, בט״ו תקפ״ט) זענען פרטים/נגזרות דערפון. דאס איז א חידוש אין פארשטיין דעם סטרוקטור פון די דחיות.
ה) דער רמב״ם׳ס שיטה: דחיות זענען א חשבון-פיקס, נישט א הלכה׳דיגע תקנה
דער רמב״ם האלט אז בעיקרון האט מען געקענט מאכן אן אויסגערעכנטע חשבון וואס זאל שטימען מיט דער מציאות, אבער אזא חשבון וואלט געווען צו קאמפליצירט. דערפאר האט מען געמאכט א פשוט׳ערע חשבון (א בערך), און נאכדעם פיקסט מען דעם בערך מיט די דחיות. לא אד״ו ראש איז נישט א באזונדערע הלכה׳דיגע תקנה מיט פראקטישע טעמים (ווי יום כיפור ערב שבת, הושענא רבה בשבת, א.א.וו.), נאר א טייל פון דער מאטעמאטישער מעטאדע צו מקרב זיין דעם חשבון צו ריאליטעט.
ו) פארוואס דוקא א׳, ד׳, ו׳?
אויב דאס איז בלויז א חשבון-פיקס, פארוואס האט מען אויסגעקליבן דוקא א׳, ד׳, ו׳? דער רמב״ם׳ס שיטה איז אז עס איז פשוט “יעדע צווייטע טאג” בערך — א רעגולערע פאטערן, נישט באזירט אויף ספעציפישע הלכה׳דיגע טעמים. דער מקורות הציונים ברענגט אז דער ירושלמי האט אנדערע הסברים פארוואס מ׳האט אויסגעקליבן די ספעציפישע טעג, אבער דער רמב״ם לערנט עס נישט אזוי.
ז) [דיגרעסיע: פארגלייך מיט עדות]
אין א געוויסן זין איז דער חשבון “מער עכט” ווי עדות — ווייל עדים קומען ערשט נאכדעם וואס דער מולד איז שוין געשען (זיי זעען נאר דעם רעזולטאט), אבער דער חשבון רעכנט אויס דעם מולד גופא.
—
דער ראב״ד׳ס השגה אויף הלכה ז
א) דער ראב״ד׳ס ווערטער
ראב״ד: “אמר אברהם, המחבר מתגדר מאוד ומתפאר בחכמה הזאת, שהיא בעיניו שהיא גאולה תכליתו, ואני אינני מגיע אליה, כי גם רבותי לא הגיעו אליה, על כן אינני נכנס לבוא דבריו.”
דער ראב״ד זאגט אז דער מחבר (רמב״ם) איז שטאלץ מיט זיין חכמה אין אסטראנאמיע. דער ראב״ד איז מודה אז ער אליין קען נישט די חכמה, און אפילו זיינע רבי׳ס האבן עס נישט געקענט, דערפאר קען ער נישט אויסטשעקן דעם רמב״ם׳ס חשבונות. דאס איז א מערקווירדיגע סיטואציע: דער ראב״ד גיט אים א שטאך פאר גאווה, אבער גלייך דערנאך איז ער מודה מיט הכנעה אז ער קען עס טאקע נישט — וואס שוואכט זיין קריטיק. ער קען נישט באשטעטיגן אדער אפלייקענען דעם רמב״ם׳ס חשבון, אבער ער נעמט אן אז דער רמב״ם איז זייער גוט אין דעם.
ב) דער ראב״ד׳ס קשיא: מה חטאו ב״ג והאי?
דער ראב״ד פרעגט: אויב דער רמב״ם׳ס סברא איז אז מ׳דארף דוחה זיין ווייל דער “מולד האמיתי” איז נישט דעמאלטס — פארוואס זאל מען נישט דוחה זיין אלע טעג? וואס האבן ב׳, ג׳, ה׳ (בגה״ז) געזינדיגט אז מ׳איז זיי נישט דוחה? אויב דער טעם איז אז דער חשבון שטימט נישט מיט ריאליטעט, זאל מען אלעמאל דוחה זיין!
די קשיא איז שוואך, ווייל דער רמב״ם׳ס כוונה איז אז מ׳דארף א האלב מאל יא דוחה זיין און א האלב מאל נישט — מ׳קען נישט אלעמאל דוחה זיין, ווייל דעמאלטס וואלט מען אויסגעשטופט צו ווייט. דאס ווערט פארגליכן צו דעם רמב״ם׳ס כלל אין מורה נבוכים (מקובלת המשנה): מ׳קען נישט פרעגן “פארוואס זיבן כבשים און נישט אכט?” — ווייל עס מוז זיין עפעס א נומער, און ביי יעדן נומער וואלט מען געפרעגט דאסזעלבע. אזוי אויך דא: עס מוז זיין עפעס וועלכע טעג מ׳איז דוחה, און ביי יעדער אויסוואל וואלט מען געפרעגט “מה חטאו” די אנדערע.
ג) דער ראב״ד׳ס אייגענע שיטה: לא אד״ו ראש האט הלכה׳דיגע טעמים
דער ראב״ד ברענגט אז לא אד״ו ראש האט פראקטישע הלכה׳דיגע סיבות, באזירט אויף א ירושלמי (סוכה): “יהבין דעתכון דלא תעבדין לו תקיעתא בשבתא” — ראש השנה זאל נישט אויסקומען שבת (צוליב שופר), “ולא ערבתא בשבתא” — הושענא רבה זאל נישט קומען שבת (צוליב ערבה).
די חשבון ווערט דורכגערעכנט:
– הושענא רבה איז 21 טעג נאך ראש השנה (כ״א תשרי), אלזא עקזאקט 3 וואכן = זעלבער טאג אין וואך.
– אויב ראש השנה איז שבת → הושענא רבה איז פרייטאג (נישט שבת — גוט).
– אויב ראש השנה איז זונטאג (א׳) → הושענא רבה איז שבת — שלעכט, ווייל ערבה איז נישט דוחה שבת (חוץ פון מקדש).
– דערפאר: לא א׳ ראש — צוליב הושענא רבה.
וועגן יום כיפור:
– יום כיפור איז 10 טעג נאך ראש השנה.
– אויב ראש השנה איז מיטוואך (ד׳) → יום כיפור איז פרייטאג (ערב שבת) — שלעכט, ווייל מ׳קען נישט גרייטן פאר שבת.
– אויב ראש השנה איז פרייטאג (ו׳) → יום כיפור איז זונטאג (מוצאי שבת) — אויך שלעכט.
– דערפאר: לא ד׳ ו׳ ראש — צוליב יום כיפור.
ביי שופר אויף ראש השנה גופא איז דער דין אנדערש: שופר איז בעיקר הדין דוחה שבת (ביי בית דין, מקדש), אזוי אז דאס איז נישט דער טעם פאר לא אד״ו. דער טעם איז ערבה (הושענא רבה) וואס איז נישט דוחה שבת.
ד) דער יסוד׳ישער מחלוקת רמב״ם-ראב״ד
דער הויפט מחלוקת: דער רמב״ם האלט אז לא אד״ו ראש איז א טייל פון דער מאטעמאטישער חשבון — א וועג צו פיקסן דעם בערך. דער ראב״ד האלט אז עס האט א הלכה׳דיגע סיבה — פראקטישע דינים ווי ערבה בשבת, יום כיפור ערב שבת.
א מעגליכע פשרה: קען זיין ביידע צוזאמען — קודם האט מען באשלאסן אז מ׳דארף אויסלאזן טעג (חשבון-סיבה), און דערנאך האט מען אויסגעקליבן וועלכע טעג אויסצולאזן באזירט אויף הלכה׳דיגע בענעפיטן.
ה) קשיא אויף דעם רמב״ם: לא אד״ו ראש בזמן קידוש על פי ראיה
א שטארקע קשיא אויף דעם רמב״ם: מ׳זעט אז לא אד״ו ראש איז געווען אויך בזמן שקידשו על פי ראיה (ווען מ׳האט מקדש געווען דעם חודש לויט עדות). אויב דער רמב״ם זאגט אז דאס איז נאר א וועג צו פיקסן דעם חשבון — שטימט דאס נישט, ווייל בזמן ראיה האט מען נישט געברויכט קיין חשבון! דער יסוד עולם זאגט אז דער רמב״ם׳ס שיטה איז שווער צוליב דעם. אויך דער לבוש און אנדערע האלטן אזוי.
ו) [דיגרעסיע: דער רמב״ם׳ס שיטה אז אסטראנאמיע איז א “סוד”]
דער רמב״ם האט געהאלטן אז די חכמת העיבור איז געווען א סוד — “סוד העיבור.” דאס שטימט מיט דער גמרא׳ס לשון “כי היא חכמתכם ובינתכם לעיני העמים” — עס איז געווען א קאנטעסטעד אישו מיט אנדערע גרופעס (קראים, מוסלימען). דער רמב״ם האט געוואלט באווייזן אז די אידישע חכמים האבן טאקע געהאט אמת׳ע אסטראנאמישע ידיעות, און דערפאר האט ער זיך “מתפאר” מיט דער חכמה — ווייל עס איז געווען א קידוש השם צו ווייזן “הודו לחכמי ישראל.”
תמלול מלא 📝
הלכות קידוש החודש פרק ז׳ — דחיות בקביעת ראש חודש תשרי
הקדמה — דחיות אין קביעת ראש חודש
Speaker 1: אונז גייען מיר לערנען הלכות קידוש החודש פרק ז׳. אין די פריערדיגע פרק האבן מיר געלערנט ווען מ׳מאכט ראש חודש לויט די חשבון וואס… וואטעווער… וואס ווען מ׳מאכט די חשבון? פאר מולד. ווען מ׳דארף אויסקומען. ממילא ווען איז ראש חודש, לכאורה, האט מען אויסגעפינען אז נישט סתם מאכט מען ראש חודש לויט די מולד. ס׳איז דא געוויסע כללים.
די תפירות זאגן אונז אז נישט אלעמאל גייט מען, אפילו דעם חשבון, די חשבון איז שוין א געוויסע ממוצע וויאזוי מ׳רופט עס. ס׳איז דא, יא, די חשבון איז אליינס א שטיקל ממוצע, און אפילו נאכדעם, אפילו אזוי, דעם חשבון מאכט מען. יא, וואס איז דא? ס׳איז דא אמאל וואס מ׳מאכט נישט נאך עס. מ׳רעכט זיך נישט מיט די מולד, נאר מ׳מאכט עס אן אנדערע צייט. מ׳רעכט אן אנדערע צייט, א טאג ארויף, א טאג ארויף. יא, אבער ס׳איז דא אן אנדערע צייט.
אפשר לאנדיש וואלט א מענטש געקענט זאגן אזוי, אז אין די פאריגע פרק ווייסן אונז נישט וואס איז גורם את ראש חודש, דאס אז די לבנה האט אנגעהויבן ערשיינען, נאר דאס אז אונז האבן מיר עס קובע געווען, די חכמים פון דעמאלטס האבן מיר עס קובע געווען. יעצט לינען מיר מער צו דעם אז דער ראש חודש ווערט נקבע, ווייל אזוי האט מען קובע געווען.
Speaker 2: יא, איך ווייס שוין. אקעי, יא.
Speaker 1: אונז ווילן אבער וויסן ווען איז צו קובע זיין, דאס איז וואס ער וויל וויסן. ער וויל נישט זאגן די למדות, דאס איז נישט וואס ער וויל זאגן.
סאו, ס׳איז אזוי, ס׳איז דא א הלכה צו גיין אזוי.
הלכה א — לא אד״ו ראש (דחיית אד״ו)
Speaker 1: אין כוון לעולם ראש חודש תשרי. ראש חודש תשרי איז טייטש ראש השנה. איז מען נישט קובע לפי חשבון זה. ס׳טייטש, ווען ראש חודש איז ווען ס׳קומען אן איידעם, קען מען דאס נישט קיין סאך קאנטראלן. אבער יעצט אז אונז טוען מיר דאס דורך קובע זיין, קען מען אונז זאגן אז מ׳זאל עס נישט טון לו באחד בשבת?
Speaker 2: איך ווייס נישט פארוואס, מ׳קען עס נישט טון ווען ס׳קומט אן איידעם, אבער דאס איז א דיפערנע דיסקאשן.
Speaker 1: ניין, ווייל ער זאגט… כובן לפי חשבון. ס׳מיינט צו זאגן דאס וואס איך האב איר געזאגט פריער, וואס איך האב געזאגט מאכן א חשבון.
Speaker 2: יא, ווייל איך קען אריינלערנען, וועגן דעם האב איך געזאגט מיין שטיקל לומדות.
Speaker 1: ער זאגט יעצט אזוי, אז היות אונז טוען מיר דאך עס לפי חשבון, ממילא קען מען אונז… אבער דער מיינט נישט דאס צו זאגן, נאר דער ראש חודש איז ווען אונז זענען מיר קובע, אונז קענען מיר קובע זיין. זאגט ער, ממילא זאל מען אונז נישט קובע זיין באחד בשבת. ראש חודש תשרי זאל מען נישט קובע זיין באחד בשבת, ולא ברביעי בשבת, ולא בערב שבת. סימן להם, אדי. לא אדי ראש, זאגט די גמרא, יא?
אלא, וואס דאס מיינט צו זאגן? סך הכל, דאס וואס איך האב דיר געזאגט ווען ס׳איז צו מאכן, וואס איז נישט אלעמאל טון? אמאל גייט מען עס יוצא מן הכלל. יא, דאס וואס איך האב געזאגט איז אויך תלת, און ס׳ליגט אויך אין די ווערטער.
אלא, ווען ליגן זאכן נישט אין די ווערטער? אלא… די ווערטער האבן אסאך זיינע גרויסע סאוורים.
Speaker 2: ניין, דאס איז נישט קיין וועג פון לערנען.
Speaker 1: אלא… בקיצור, מיר מאכן אנדערש. אויב ס׳קומט דא א מילד מולד תשרי אין איינע פון די דריי טעג, מאכט מען מארגן ראש חודש.
סאו דאס זענען טעג אין די וואך, רייט? טעג אין די וואך?
Speaker 2: יא.
Speaker 1: ס׳איז עפעס אן ענין? וואס איז דער ענין? ער זאגט נישט פארוואס. וואס גייט אונז אן? וואס גייט אונז אן אז ס׳זאל זיין ראש השנה זונטאג אדער מיטוואך אדער פרייטאג? זאגט ער נישט.
Speaker 2: תת? ער זאגט פארוואס? און ווען אפשר זאגט ער שפעטער?
Speaker 1: ביי די ענד זאגט ער סוף פרק, מן המעין כובן בחשבון זה. ער גייט זאגן די ענד?
Speaker 2: אקעי. יא.
Speaker 1: ער גייט געבן די הסבר. אקעי.
שוין, כיצד? מען קען עס צוריק מיט א טאג. ס׳איז געווען די מולד איז ביי אחד בשבת, מאכט מען עס ביום שני, און ביי א מולד ברבירין איז מען קובע. און אזוי ווייטער. בקיצור, א טאג שפעטער, שכוח.
הלכה ב — מולד זקן (דחיית מולד זקן)
Speaker 1: די זעלבע זאך, נאך א הלכה. די חייא א׳ פרייט, איין הלכה איז לא אדירה. די צווייטע הלכה איז, אז ווען די מולד געשעט אחר חצות היום, מאכט מען די ראש חודש די נעקסטע טאג. דיין זאך. די אלע הלכות זענען תחיית, די אלע זאכן זענען צייטן ווען מ׳מאכט די ראש חודש די נעקסטע טאג.
וואס מיינט למשל? כיצד? יא, בית. וכן אם הוא יום עולה בחצי היום, או למעלה מחצי היום, למעלה מיינט העכער פון חצי היום, או ווייטער פון חצי היום, נאכדעם, איז כובן ראש חודש ביום שלאחריו.
איך מיין, אונז האבן נישט פריער געלערנט אז אין זמן שבית המקדש מעל אריה האט געקענט ווערן ראש חודש אינמיטן טאג, מ׳האט קובע געווען דעמאלטס.
Speaker 2: ער רעדט נישט פון דעם צדיק, יעצט זאגט ער א נייע זאך, יעצט זאגט ער, ווען דער מולד איז אינמיטן טאג, און אונז זענען מיר עס קובע נאכדעם, מולד מיינט ווען דער חשבון המולד וואס מיר האבן געלערנט פריער איז, that’s all it means. ס׳האט גארנישט מיט ווען מ׳קען זען די לבנה, ס׳האט גארנישט מיט אדו, ס׳האט גארנישט מיט די אלע זאכן. די אלע הלכות וואס מיר לערנען יעצט איז הלכות אין דעם חשבון.
Speaker 1: איז אויב דער מולד, סתם א כלל, אויב דער מולד קומט אויס נאך חצות, אדער בחצות, כדי, יישר כח, פון חצות און ווייטער, מאכט מען נישט יענעם טאג ראש חודש. דער חוק וואס מ׳האט קיינמאל נישט אזוי געטון, ווייל ווען דער מולד איז קען מען נאך נישט זען די לבנה, אבער דאס איז נישט די נושא.
למשל, אגב, קודם כל איז פשוט, אויב ס׳איז מאנטאג נאך חצות, מאכט מען עס דינסטאג. אויב ס׳איז די… אה, that’s all. ואם אפילו בחלק אחד, יא? אה, פארקערט, אויב ס׳איז פאר חצות, אפילו בחלק אחד, מאכט מען עס יענעם טאג, בתנאי אז ס׳איז נישט פון די אדו״ת.
דיסקוסיע: צי די הלכה פון מולד זקן גייט אויף אלע חדשים אדער נאר אויף תשרי?
Speaker 2: אה, דער “ויהי חן אם יהיה” גייט אויך ארויף הייסט אויף ראש חודש תשרי דווקא? נאר ווייל ער ענדיגט “ויהי שלא יהיה אותו יום עדו”. איך ווייס נישט. סאו מ׳רעדט נאך דא אין די נושא פון… לאמיר זען, לאמיר זען. ס׳איז אלעס אויף תשרי די הלכות? אזוי זעט אויס מיט די וועג וויאזוי ער ענדיגט, “ויהי שלא יהיה”. אפשר מיינט ער אויב ס׳איז ראש חודש תשרי? איך ווייס נישט.
Speaker 1: וואס זאגט ער? נו, אויף די סארט זאך וואלט געדארפט די טייטש. דיין טייטשער זאגט נישט. די טייטשער זאגט נישט. ער זאגט נישט. וואס איז א ווערטער? ער זאגט נישט אזא פשוט׳ע זאך.
Speaker 2: יא, ער זאגט אז ער רעדט זיך אזוי ווי דו זאגסט.
Speaker 1: ווער האט אים געזאגט? איך ווייס נישט. ער הייבט נישט אן אז די לומד זאל מיינען אז ס׳איז אזוי, ער זאל קענען טועה זיין דערין. ער האט געמיינט אז אונז ווייסן נישט. די ענד דעקט אזוי אויף, אבער לשון… יא.
ט״ב בן אריה, וכן מביאו מהלשון, וכן כתב יסוד עולם, וכן כתב יסוד עולם. אקעי, טאקע טאקע נישט קלאר. ער ברענגט פון מפרשים וואס לערנען אזוי וועגן דיין דיוק טאקע. בקיצור, אונז זענען נישט משוגע, דו ביסט גערעכט. לכאורה איז דאס אויך נאך א דין. בכלל, די גאנצע דחיות זאך, דאס איז פון די רמב״ם, אנדערע דינגען זיך.
די טעות איז די מאכן א נייע סעיף. דאס מאכט אונז זיך טועה זיין. ווען ס׳איז א נייע סעיף וואלט מען דאס געלעטשענדיג. דאס איז טאקע נאך א סעיף, די רמב״ם האט עס געמאכט. די רמב״ם האט יא געמאכט. סאו איי דא נאך, נאך א הלכה, אקעי? נאך א הלכה, גימל. די תחיה פון אחר חצות איז דא א מחלוקת בכלל צו ס׳עקזיסט.
סאו, איך ווייס נישט טאקע וויאזוי דער רמב״ם האט געמיינט אז אונז גייען וויסן אז ס׳רעדט זיך פון ראש השנה, אבער אזוי זאגט ער אז ס׳רעדט זיך פון תשרי. אקעי, גימל, יא?
דיסקוסיע: די נאטור פון די דחיות — צי זענען זיי טייל פון דעם חשבון?
Speaker 1: ס׳קען אמאל זיין אויכעט. ער רעדט דא צו די ברכת ויהי, בקיצור, די קובעים.
Speaker 2: ניין, וואס איך מיין צו זאגן איז, די וואס האבן געמאכט די חשבון המולד האבן אויכעט געשריבן דאס ווען מ׳זאל אפשטופן. אבער די אפשטופן רעדט ער צו אונז. אונז ווייסן ווען די מולד איז לויט זייער חשבון. יעצט לאמיר טשעקן דעם רמב״ם.
Speaker 1: דאס איז אלץ קלאר פון א חשבון. דאס איז דאך אלץ קלאר פון א חשבון. אוודאי, דער חשבון… זיי האבן דאס שוין גענומען א חשבון. דאס הייסט, דער וועלו האט אויסגע׳חשב׳ט, האט געטשעקט ווען… וואטו ימי נישט ביי וועלו? די חכמים וואס האבן צדיק געווען די לוח, ווען זיי האבן געזען אז די מולד איז אין אזא טאג, האבן זיי שוין קובן געווען אז ראש השנה זאל זיין א אנדערע טאג.
Speaker 2: יא, אבער דאס איז נישט די נושא. אויב דו מאכסט די חשבון, דאס האבן מיר שוין פריער געזאגט אין די פריערדיגע פריער, דו ווילסט וויסן ווען ס׳גייט זיין ראש השנה, ווען דו מאכסט די חשבון, ווען דו מאכסט די חשבון דארפסטו צולייגן די כללים, ווייל נישט וועסטו נישט וויסן ווען ס׳איז ראש השנה. דאס איז אלעס נתן מראש, דאס איז נישט קיין זאך וואס מ׳דיסייעט יעצט. יעדע יאר צו ס׳איז א דיראש און אזוי ווייטער. עס מיינט נישט צו זאגן אז דער רב וואס מאכט ראש חודש היינט, ס׳איז נאר דא איינער וואס מאכט די חשבון. דעם חשבון קען מען מאכן פון היינט ביז סוף כל הדורות לפי דעם חשבון. נאר דעם חשבון איז אביסל מער קאמפליצירט ווי ס׳איז היינט פריער. מען דארף אויך רעכענען די זאכן. די זאכן זענען מצד החשבון, ער גייט זיך האבן באלד ריזן. ס׳איז אלעס מצד החשבון, ס׳איז נישט מצד… ס׳איז דא לראש השלחה.
Speaker 1: יא, ס׳איז דא פארקערט, די תחיות זענען כדי די חשבון זאל שטימען בעסער. ס׳איז אלעס פארט פון די חשבון. אזוי זאגט ער אין סעיף ז׳. אקעי, לאמיר צוריקגיין צו דא.
אזוי, וועגן דעם איז דא גרויסע מחלוקת און מעשיות, אונז לערנען מיר קודם וואס ס׳שטייט פשוט.
הלכה ג — צוויי דחיות נאכאנאנד (דחיה אויף דריי טעג)
Speaker 1: אקעי, נאך א הלכה. ס׳קען אמאל זיין אז ס׳זאל זיין “שיהיה המולד בחצות היום או אחר חצות”, וואס מ׳האט געזאגט אז דעמאלטס איז מען דוחה ליום שלאחריו. זאגט ער, “אם יהיה יום שלאחריו מולד אד״ו, הרי זה נדחה שלאחר אחריו”, אה, דעמאלטס שטיפט מען עס אפ מיט א טאג נאך א טאג. “ויהיה ראש חדש קבוע בשלישי מיום המולד”.
כיצד? ווען געשעט אזוי? “היה המולד בשבת בחצות היום”, און ער געבט דאך די סימן אז ס׳איז געווען ביום ז׳, און ס׳איז געווען י״ח. אה, חצות היום? וואס איז י״ח? די אכצנטע שעה? איך ווייס נישט, איך ווייס נישט. וואס איז די סימן?
Speaker 2: אה, י״ח שעות מתחילת הלילה. אקעי.
Speaker 1: י״ח שעות מתחילת הלילה, אקעי, זייער גוט.
איז קובעין ראש חדש בשנה שמולדה כזה
הלכה ג (המשך) — דחיית אד״ו בצירוף מיט דחיית מולד זקן
Speaker 1: אקעי, לאמיר צוריקגיין צו דא. אז ער רעדט דא וועגן דעם גרויסע מחלוקת און מעשיות, אונז לערנען מיר קודם וואס ס׳שטייט פשוט.
אקעי, נאך א הלכה. ס׳קען אמאל זיין אז ס׳זאל זיין “שיהיה המולד בחצות היום או אחר חצות”, וואס מ׳האט געזאגט אז דעמאלטס איז מען דוחה ליום שלאחריו. זאגט ער, “אם יהיה יום שלאחריו מן ימי אד״ו, הרי זה נדחה שלאחר אחריו”. אהא, דעמאלטס שטיפט מען עס אפ מיט א טאג, נאך א טאג. “ויהיה ראש חדש קבוע בשלישי מיום המולד”.
כיצד? ווען געשעט אזוי? אויב “המולד בשבת בחצות היום”, און ער געבט דאך די סימן אז ס׳איז געווען ביום ז׳, און ס׳איז געווען י״ח.
אה, חצות היום? וואס איז י״ח? די אכצנטע שעה? איך ווייס נישט. וואס איז די סימן? “י״ח שעות מתחלת הלילה”. אקעי. י״ח שעות מתחלת הלילה, אקעי, זייער גוט.
איז קובעין ראש חדש בשנה שמולדה כזה, איז ווען? מאכט מען עס בשני בשבת. נישט זונטאג, ווייל זונטאג וואלט געווען אד״ו. מ׳דארף עס אראפרוקן פון שבת, ווייל ס׳איז נאך ווייניגער ווי חצות. אבער ס׳האט אריינגעבאמפט אין זונטאג, וואס האט דא די דין פון לא אד״ו ראש, איז עס ביום שני.
“וכן אם המולד בשלישי בחצות היום או אחר חצות”, איז אויך די זעלבע זאך, אז היות אז ס׳זאל נישט זיין אד״ו, די ד׳ פון אד״ו, “קובעין ראש חדש בחמישי בשבת”. די זעלבע זאך איז פון ו׳. יא. אקעי.
הלכה ד — דחיית גטר״ד (שנה פשוטה, מולד ליל שלישי)
Speaker 1: “מולד תשרי שיצא בחשבון זה בליל שלישי בתשע שעות בלילה”, נאך א דחיה, אקעי. ס׳איז דא, “בתשע שעות בלילה”, יא, “בליל שלישי בתשע שעות בלילה ותשע מאות וארבעה חלקים משעה העשירית, סימנו גט״רד, והיתה אותה שנה פשוטה”.
דיסקוסיע: וואס מיינט “תשע שעות בלילה”?
Speaker 1: אבער יעצט רעדט מען דאך נאך אסאך פאר חצות, סאו וואלט מען אונז נישט געדארפט עס אפשטופן. יא, ס׳איז דאך תשע שעות בלילה, ס׳איז צופרי שעות. וואס האט דאס יעצט צו טון?
וואס הייסט? תשע שעות בלילה מיינט צופרי? תשע שעות בלילה, לאמיר זען. ניין, תשע שעות בלילה מיינט ווען? ניין שעה פון חצות היום? חצות? וואס רעכנט מען פון חצות? וואס טייטש תשע שעות בלילה? פון ווען רעכנט מען די שעות? ס׳איז נישטא קיין תשע שעות פון נאך צאת הכוכבים פון בלילה. פון ווען רעכנט מען די אלע שעות?
וואס איז געשטאנען אין פרק כפי? שעות זמניות? ניין, נישט שעות זמניות. שעות שוות, אנטשולדיגט. וואס האבן מיר געלערנט? פון ווען הייבט מען אן צו רעכנען די שעות? ס׳איז געשטאנען בפירוש אין פרק… איך ווייס נישט וואו, אין די פריערדיגע פרק? יא. האבן מיר פריער געלערנט וואס מיינט שעות, אמת? יא, אין מוסר שלישין ופשוטין. וואס האבן מיר געלערנט?
לאמיר ענדיגן קודם די הלכה. אם אותה שנה פשוטה, דוחים את ראש החודש, אין קובעין אותו שלישי בשנה זו, אזויווי ס׳וואלט געדארפט אויסקומען, ווייל ס׳איז דאך אלא שלישי, אלא בחמישי בשבת. די מיטוואך קען מען נישט, שטופט מען עס אויף חמישי בשבת.
Speaker 2: שטייט בעסער רבי עם און שטייט בעסער רבי. תשע שעות בלילה איז סוף לילה. ס׳איז פארטאגס, ס׳איז נישט קיין חילוק. תשע שעות איז נאך די נאכט.
Speaker 1: וואס לערנען?
Speaker 2: ניין, ווייל פריער האט ער געזאגט י״ט שעות פון די חצות.
Speaker 1: וועגן דעם האב איך געזאגט… נישט פון חצות. חצות איז י״ט שעות, ווייל מ׳הייבט אויף די רעכנט די טאג פון… י״ט שעות פון תחלת הלילה.
Speaker 2: יישר כח, ווייל די טאג הייבט זיך אלעמאל אן בתחלת הלילה. חצות היום איז י״ט שעות.
Speaker 1: אבער פארוואס זאגסטו נישט חצות היום איז זעקס שעה פון תחלת היום?
Speaker 2: קענסט אזוי זאגן אויך. אונז צוטיילן עס אין יום און לילה.
Speaker 1: אונז צוטיילן נישט, אונז זאגן כ״ד שעות, אונז זאגן נישט י״ב ווי י״ב אמת, אזוי רעכנען די חשבונות, פשוט זאל זיין גרינגער צו רעכענען. אזוי רעכענען אלע שעות דא, אזוי איז גרינגער. נישט ווער ס׳איז צומישט, דו מיינסט ביי עי. עמ. פי. עמ. ס׳איז נישט קיין מעלה וואג פון רעכענען חשבונות. עניוואר וואס מאכט גוטע חשבונות, רעכנט פיר און צוואנציג שעה אין א טאג.
סאו, די ניין מיינט אלעמאל ביינאכט, ס׳איז נישט דא קיין ניין בייטאג. דאס וואס זאגט בלילה איז מתחלת הלילה, אבער אלע נאמבערס דא גייען אזוי.
המשך הלכה ד
Speaker 1: יעצט, אויב ס׳איז ניינצן שעה פלאס צוויי הונדערט פיר חלקים, אדער מער, בשנה פשוטה. וואס מיינט שנה פשוטה? ס׳איז נישט געווען קיין שנה מעוברת. דעמאלטס מאכט מען ראש חודש מיטוואך, פון פינסטאג, דאנערשטאג.
וואס איז א נייע זאך? פון דינסטאג ביז דאנערשטאג. וואס איז א נייע כלל? יא, אונז ווייסן נישט. עס וואלט געווען נאך חצות. נאך חצות ווייסן אונז שוין דאס. אבער יעצט איז עפעס א נייע זאך, אז איינמאל, שטייט דינסטאג, אנשטאט צו קוקן נאך חצות, קוקט מען פון וויפיל אזייגער, פון נאך א געוויסע צייט פארטאגס.
Speaker 2: אה, דו זאגסט אז מ׳וואלט שטיק צו מיטוואך, אבער מ׳קען נישט פאר מיטוואך, האב איך אויך טאקע אלעמאל מאכט. יא. סאו איך ווייט אז ווערט עס דארטן שטיק.
Speaker 1: אקעי.
הלכה ה — דחיית בט״ו תקפ״ט (שנה פשוטה שאחר מעוברת)
Speaker 1: די זעלבע זאך, חיינו יצר מולד תשרי ביום שני. דא זאגט ער א גאנצע צייט מלא תשרי, אז די אלע המולות וואס מ׳רעדט איז מלא תשרי. וכן אם יצא מלא תשרי ביום שני ושלש שעות ביום, וחמש מאות ושמונים וששעה חלקים. ווי שבועות ורבועות. די סימן איז געווען צו דעם ב׳ ט״ו ט״ו ט״ו שפעטער גייט דער רמב״ם מסביר זיין די עקרונות מהו״ה.
אם היה מוליד השנה הפשוטה שאמרנו שתדחה לחמישי, דאס האט ער געזאגט אין סעיף ד׳, אז אין השנה פשוטה בליל שלישית, די ג׳ ט׳ ר׳ ד׳ שטופט מען אפ מיט צוויי טעג, פחות חלק אחד. ער זאגט אז דאס וואס איך האב געזאגט איז בדיוק, וכן די זעלבע זאך אויף סעיף ה׳, א מעולם האט געזאגט פחות חלק, אפילו נאר אביסל, כובן אותו בשני. זאלסט וויסן אז איך בין בדיוק מיט מיינע נאמבערס.
הלכה ו — כלל פון אלע דחיות
Speaker 1: נמצא? אקעי, קומט אויס אחר הכל. דרך קביעות ראש חודש תשלום וחשבון זה קחו. תחשב ותילה די מעלה באיזה יום הוא, וכמה שעות מן הימים מן הלילה וכמה חלקים מן השעה. ויום המולד הוא יום הקבוע לעולם, אלא אם כן יהיה באחד בשבת, או ברביעי, או בערב שבת, או אם יהיה המולד בחצות היום או אחר חצות, או אם יהיה המולד מסתיים בחלקים שאין בהם שיעור יתר, והוא בשנה פשוטה, או שלא היה המולד בחמשה ועשרים ותשע, והוא בשנה פשוטה, או ביום שני, והוא בשנה פשוטה שאחר המעוברת, שאם יארע אחד מן הדברים האלו אין קובעין ביום המולד, אלא ביום שלאחריו או שלאחר אחריו, כפי הימים.
הלכה ז — טעם פון דחיית אד״ו און דער עיקר פון אלע דחיות
Speaker 1: “ועתה אבאר טעם למה אין קובעין בחשבון זה בימי אד״ו, לפי שהחשבון הזה הוא לקבוץ הירח והשמש בהלוכם האמצעי ולא במקומם האמיתי, כמו שידענו.”
איך האב פריער געלערנט אז דער גאנצער מולד וואס מיר לערנען דא איז נישט ריעל מולד. ס׳איז נישט ווען די לבנה איז בקיבוץ עם הירח הנקרא מולד באמיתי. ניין, די חשבון איז נאר נעמען א חשבון, די הלכה פון מאכן די ירח והשמש. די חשבון איז נאר בערך, נאר א ממוצע. ממוצע מיינט מ׳האט געזאמלט, מ׳רעכנט זיך א גאנצע יאר אדער אפאר יאר, צוטיילט מען עס equally קומט מען אן צו דעם חשבון. אבער באמת, דער אמת איז אז יעדער חודש האט אנדערע נאמבערס. נישט יעדער חודש אין די יאר גייט די לבנה פונקט אזוי לאנג. איז ממילא, נישט דאס איז דער אמת׳דיגער חשבון.
דיסקוסיע: וואס מיינט “לקבוץ הירח והשמש”?
Speaker 1: אבער פארוואס קומט אריין די ווארט “והשמש”? “לקבוץ הירח והשמש”.
אה, אקעי, די לבנה איז מיט די זון, קעגן איבער די זון. “בהלוכם האמצעי ולא במקומם האמיתי, כמו שידענו”, אזוי ווי מיר האבן שוין פריער געזאגט.
אז דער גאנצער חשבון פון מולד, וואס איז דער חשבון המולד וואס מיר האבן געלערנט? די נאמבער, יא? געדענקט וויאזוי די נאמבער איז? מיר האבן געלערנט אז א יום איז שתים עשרה שעות, ושבע מאות שלשים ותשעה חלקים, רייט? הנקרא כ״ט י״ב תשצ״ג, יא? דאס איז וואס מיר רופן, אזוי רעכענען מיר די מולד אלעמאל, די התחלת החשבון, די פירסט סטעפ אין די חשבון צו רעכענען די מולד. אבער דער גאנצער חשבון איז נישט פונקטליך, ס׳איז נאר א מולד האמצעי. און דאס ווייסן מיר.
ממילא וואס קומט אויס? “לפיכך עשו יום קביעות ויום דחיות”. די אלע דחיות העלפן צו מקרב זיין די ריעל חשבון צו די מינוט׳ן חשבון צו די ריעל חשבון. וויאזוי ווייס איך נישט, אבער ס׳איז אזוי.
דער עיקר פון אד״ו — א האלבע וואך פאטערן
Speaker 1: אה, סאו בעיסיקלי, מ׳דארף איינמאל, יעדע צווייטע מאל דארף מען צולייגן א טאג. סאו זיי האבן פשוט געמאכט א האלבער וואך. בשלישי קובעין, ברביעי דוחים, בחמישי קובעין, בששי דוחים, בשביעי קובעין, און אזוי ווייטער. דאס איז די סך הכל.
אד״ו איז דער עיקר פון אלע דחיות
Speaker 1: והעיקר, די אלע ארבע דחיות, מהו העיקר שבהן? אד״ו, די אלע אנדערע פרטים.
וואס מיינט “קיבוץ”?
Speaker 1: “יפקע” מיינט אז ס׳זאל אויסקומען ביום הקיבוץ האמיתי. יא, כדי ס׳זאל אויסקומען די מולד אין די ריכטיגע קיבוץ. וואס ער רופט קיבוץ איז נישט מולד, נאר די אמת׳דיגע מולד. די מולד איז נישט סתם במציאות, נאר די מולד האמיתי. ס׳איז עכט עפעס געשען אין הימל, עפעס ווען די זון און די לבנה זענען אין די ריכטיגע פלאץ. אלעס איז עכט, נישט אלעס איז נאר צו די חשש צו ס׳איז פונקטליך, צו ס׳איז די מינוט, אדער א טאג פארדעם, א טאג נאכדעם, אדער וואטעווער.
ס׳איז אן עכטע חשבון, ס׳איז נישט קיין ענין סתם וואס אונז האבן זיך אויסגערעכנט. מ׳האט געמאכט אז ס׳איז גרינגער די חשבון. סאו אין א וועג קענסטו זאגן אז ס׳איז מער עכט ווי ווען ס׳קומען עדים. ווען ס׳קומען עדים איז נאר נאכדעם וואס ס׳איז שוין געשען און מ׳זעט עס שוין.
לאז אפ מיט די עדים. אונזער ענין איז נישט עדים. פארגעס פון עדים. יעצט רעדט מען פון דיין חשבון.
פארוואס נישט מאכן א פונקטליכע חשבון?
Speaker 1: די אמת איז, לכאורה האט מען געקענט מאכן א פונקטליכע חשבון, נאר די חשבון איז אפשר צו קאמפליקירט. סאו מ׳האט געמאכט עפעס אזא בערך, און נאכדעם פיקסט מען די בערך. פיקסט אביסל די בערך מיט דעם אד״ו ראש.
און דער רמב״ם טענה׳ט אז די אלע כללים, די אלע פיר דחיות, איז דעם עיקר, שהחשבון הזה מה לכם צריכים.
ראיה לדבר
Speaker 1: ראיה לדבר, וואס איז די ראיה? שהרי המולד יהיה בליל שלישי ויהיה תחילת החודש חמישי, פעמים רבות.
המשך הלכה ז – דחיות לא אד״ו ראש (המשך)
ראיית הרמב״ם: הדחיות מקרבות את החשבון לריאליטעט
Speaker 1:
ווייל ווען ס׳קומען עדים איז נאר נאכדעם וואס ס׳איז שוין געשען און מ׳זעט עס שוין. לאז אפ מיט די עדים, אונזערע ענדע נוצן שלחת עדים, פארגעס פון עדים. יעצט רעדט מען פון דיין חשבון.
דער אמת איז, לכאורה האט מען געקענט מאכן א פונקטליכע חשבון, נאר די חשבון איז אפשר צו קאמפליקירט. סאו מ׳האט געמאכט עפעס אזא בערך, און נאכדעם פיקסט מען די בערך. מ׳פיקסט אביסל די בערך מיט דעם עדי ראש.
און דער רמב״ם טענה׳ט אז די אלע קללים, די אלע פיר דחיות, איז דעם עיקר. שהחשבון הזה מהלך המצאה, וראיה לדבר, וואס איז די ראיה? שהרי המולד בליל שלישי וידחה לחמישי, פעמים רבות, רואה רואה ירב בליל חמשי.
ער זאגט, קוק, דו וועסט מיינען אז איינער וועט דיר זאגן ניין, ווען ס׳שטופט סתם ארום, ס׳איז נישט שייך. ניין, גיי קוק אויף די לבנה, וועסטו זען אז נאכדעם וואס ס׳האט שוין אפגעשטופט צוויי טעג, דארף מען נאך ווארטן א טאג צו זען די לבנה. אזוי מאכט סענס, ווייל א טאג נאכ׳ן קיבוץ קען מען זען די לבנה.
ממילא זעסטו אז די חיות זענען נישט ענטי-ריעליטי, פארגערט, די חיות זענען כדאי מקרב צו זיין די… אונזער חשבון מיט די ריעליטי. זייער גוט. אזוי…
קשיא: פארוואס דוקא א׳ ד׳ ו׳?
Speaker 2:
אבער פארוואס האט מען אים מחליט געווען דוקא אויף א׳ ד׳ ו׳? דאס זענען סתם רענדאם כדי צו עס זאלן טריקן?
Speaker 1:
אזוי איז דאס היינט פון דער רמב״ם. ס׳איז פשוט יעדע צווייטע טאג.
Speaker 2:
אה, ס׳איז נישט ממש מיט די צווייטע טאג.
Speaker 1:
דער מקורת הציונים זעט אויס ווי עפעס דער ירושלמי האט עפעס הסברים פארוואס מ׳מאכט די לא עדי ראש. זייער גוט. אבער דער רמב״ם האט געלערנט אז ס׳איז פשוט יעדע צווייטע טאג בערך. ס׳איז בתרוגים, מער ווייניגער.
ס׳איז דא טאקע אנדערע טעמים, די מוטשענען זיך די עולם. אבער דער רמב״ם האט אזוי געלערנט, וואס זאל איך טון?
Speaker 2:
ס׳האט נישט צו טון מיט וועלכע יונקער וואס איז פאר שבת?
Speaker 1:
דער הייליגער רמב״ם זאגט אז ס׳האט נישט צו טון מיט גארנישט.
השגת הראב״ד: לא אד״ו ראש האט הלכה׳דיגע טעמים
Speaker 1:
אמר ראב״ד, יא, קוק, דער הייליגער רמב״ם איז נישט מסכים. דער הייליגער ראב״ד, לערן ראב״ד, וואס איז לערנט א וויכטיגע שטיקל ראב״ד צו לערנען?
אמר אברהם, איך נישט מחבר אזוי, מתגדר מאוד ומתפאר בחכמה הזאת, שבי בעיניו שהוא גאולה תכליתו. ואני איני מיין את שבא כי גם רבותי לא הגיע אליה, על כן נכנס לבוא דבריו נודע כהחריו.
כלל גדול, ראב״ד זאגט, הער אויס, ראב״ד זאגט, דער מחבר איז מורא׳דיג פראוט אז ער קען חכמה. איך ליידער קען איך נישט. ס׳איז פאני, ער געבט אים א שטערך, און א מינוט נאכדעם איז ער מודה. בשעת ער איז מודה אז ער קען נישט, און נישט נאר ער קען נישט, א רבי קען אויך נישט. ער קומט טאקע מיט הכנעה. איז ער גערעכט פון די התפארות? ניין. ממילא זאגט ער, איך קען נישט אויסטשעקן אפילו ווי גוט ער קען, אבער ער דארף אז ער איז זייער גוט.
ער שרייבט, די אנדערע פרעגט, ווען דער ראב״ד איז נישט משיג אין קידוש החודש, מיינט נישט אז דער ראב״ד איז געווען אז ס׳איז גערעכט. ער האט פשוט נישט געוואוסט ווי צו רעכענען. אלעס אנדערש איז ער בודק געווען אחריו. אבער ער קען דאך נישט אז טויינער איז געווען.
אבער מ׳האט שוין געהאט בדבר הזה שכתוב נפלא מעין נפלא ופלא. אה, דא האט מען פיינער געטראפן עפעס וואס איך קען יא עפעס זיך אנרופן. ער האט געטראפן א שטיקל וואס ער געדענקט די גמרא. יא?
קשיית הראב״ד: מה חטאו בג״ה?
Speaker 1:
פארוואס? נו, מולד בג״הז נישט דחי, על הדרך האמצעי, למה לא ידחה למחרתו אל המולד האמיתי?
ער פרעגט אן אינטערעסאנטע קשיא. עפעס האט ער נישט פארשטאנען? לויט וואס איך האב פארשטאנען, מסביר געווען אזא קשיא איז שווער.
דער ראב״ד געבט נאר א הסבר. דער ראב״ד זאגט, איך האב נאר דא אזוי ווי א ראיה. מ׳דארף דוחה זיין ווייל דער מולד האמיתי איז נישט דעמאלטס. אויב מ׳זאל זאלן אלעמאל דוחה זיין. דאס איז דער ראב״ד׳ס קשיא.
מה חטאו ב׳ ג׳ והאי? ס׳איז אזא פאני קשיא, ווייל איך האב פארשטאנען אז אונז וויל מאכן א האלב מאל זאל מען יא און א האלב מאל זאל מען נישט. אזוי האב איך פארשטאנען, אבער דער ראב״ד האט עפעס נישט אזוי געפארשטאנען.
תירוץ הראב״ד: טעמים פון הושענא רבה ויום כיפור
Speaker 1:
נאכדעם זאגט ער ואני כבלנו, אן אנדערע פשט. די תחיית הדאה משם יאמר רבא שלא יבא בשבת, ווייל דאס האב איך געזען א לשון אין ירושלמי וואס זיי ברענגען.
אה, כבלנו, ער ברענגט נישט פארשטאנד פארשטאנד. וואס טייטשט אזא רשת שלמי? אין די מקורת הציון האט ער געברענגט דא א רשת שלמי סוכה, יהבין דעתכן דלא תעזבין לו תקיעתו בשבת, ראש השנה זאל נישט אויסקומען בשבת, ולא ערבת בשבת, די חג ערבא זאל נישט קומען בשבת.
Speaker 2:
ראש השנה קומט יא אויסקומען בשבת. תקיעות? אפשר ליינט ער די תקיעה פון יום כיפור?
Speaker 1:
נאכאמאל. איין טאג ראש השנה קומט שוין שבת, דאס איז אלעמאל גייט זיין אזוי, איך ווייס נישט. אקעי.
ער זאגט, דער ראב״ד זאגט אז ערבת הייסט אז הושענא רבה זאל נישט זיין שבת, ממילא מאכט מען יא.
דיסקוסיע: חשבון פון הושענא רבה
Speaker 2:
אויב מ׳וועט מאכן א דיר, רייט? ווען איז הושענא רבה? ווי איז דאך טעג נאך ראש השנה?
Speaker 1:
אויב מ׳וועט מאכן פרייטאג ראש השנה, וועט וואס קומען שוין רבה שבת? וואס איז די חשבון? וועלכע טאג פון ראש השנה איז וואס? כ״ט?
Speaker 2:
ראש השנה איז א׳ תשרי.
Speaker 1:
נישט, סארי, איך מיין צו זאגן הושענא רבה. הושענא רבה איז ווען? וויפיל טעג נאכדעם? וויפיל וואכן נאכדעם?
צוויי וואכן נאך ראש השנה, עקזעקט די זעלבע טאג אין די וואך, הייבט זיך אן סוכות. הושענא רבה איז א וואך אריין, זיבן טעג סוכות, נאר איין טאג ווייניגער, רייט?
אויב ראש השנה איז שבת, קומט אויס הושענא רבה פרייטאג. רייט? און אויב ראש השנה וועט זיין זונטאג, וועט אויסקומען הושענא רבה שבת. און אויב ס׳קומט אויס מיטוואך, איז שוין מיט אן אנדערע חשבון. איך וויל אויך העלפן מיט יום כיפור. אקעי.
נאכאמאל, אויב ראש השנה איז… סא, מאי יום ערבה? וואס ארט אונז אזוי שטארק אז הושענא רבה איז בשבת?
Speaker 2:
ווייל ערבה איז איינער דוחה צו שבת.
Speaker 1:
הגם, און דו ווייסט מיט… אה, לכאורה גייט עס אזוי, ווייל דו ווייסט מקדש האט מען יא דוחה געווען הושענא רבה בשבת. יא, לולב ערבה, אויב ביום השמועה איז עס נישט קיין משנה. ביי מקדש איז יא דוחה שבת. לולב ערבה, שביעי שלו שביעי.
Speaker 2:
פארוואס האט מען נישט געמאכט די הלכה אז מיר זאלן קענען בלאזן שופר אז ראש השנה זאל נישט אויסקומען ביי שבת?
Speaker 1:
איך פרעג איך האב געזאגט א גוטע קשיא. אבער על כל פנים, דער שיינער ראבא… אה, ווייל ראש השנה איז יא דוחה שבת, בעיקר הדין, בין בית המקדש, בין בית דין, ולכדומה.
Speaker 2:
ניין, מ׳קען יא בלאזן.
Speaker 1:
מה שאין כן דאס איז דאך פארקערט, שטימט נישט.
Speaker 2:
ניין, שטימט נישט וואס איך זאג. איך ווייס נישט וואס דו פרעגסט, מ׳דארף זיך צומישט.
Speaker 1:
על כל פנים, דאס איז געווען די…
דיסקוסיע: חשבון פון יום כיפור
Speaker 1:
רש״י יום כיפור שיר יבא לא בערב שבת ולא במוצאי שבת.
און וואס איז מיט יום כיפור? אויב יום כיפור וועט זיין… לאמיר פארשטיין די חשבון. אויב רש״י וועט זיין אל״ף, וועט ווער יום כיפור זיין?
Speaker 2:
ניין, יום כיפור וועט נישט זיין שבת. דאס איז פאר א רב.
Speaker 1:
אויב יום כיפור וועט זיין רש״י וועט זיין ד׳, יום כיפור איז צען טעג שפעטער, קומט עס אויס ווען? שבת, אדער ערב שבת, הא?
לאמיר רעכענען, אויב ראש השנה איז מיטוואך, יא, גייט די צען טעג שפעטער גייט זיין פרייטאג, ערב שבת. אונז ווילן נישט אז יום כיפור זאל זיין ערב שבת, ווייל מיר האבן קיין צייט וואס איז גרייט די שבת אדער וואס? איך ווייס נישט, און פארקערט, איין מינוט לאמיר זען, און דאס איז אויב ראש השנה איז מיטוואך, און אויב ס׳איז ו׳, קומט אויס יום כיפור ערב שבת. מיר ווילן ביידער נישט. און זייער גוט.
און דאס איז דער ראבערדסטער, לאמיר זען וואס ער ברענגט דעם הייליגן רבי. ער ענדיגט נאך צו ווי ביי איינער קומט אים טאקע. וואס איז די ענין פון ירקיה? יא, וואס איז די ענין פון תתיה? איך ווייס נישט.
בקיצור, דער ראב״ד קויפט נישט.
יסוד המחלוקת: חשבון או הלכה?
Speaker 1:
אין אנדערע ווערטער, דא ליגט א יסוד׳ישע זאך. דער רמב״ם האלט אז לא אד״ו ראש האט אן אנדערע סיבה. ס׳איז נישט א חלק פון די חשבון, נאר ס׳האט א הלכה׳דיגע סיבה. ס׳איז א פראקטישע חשבון.
דער רמב״ם האט אנגעקוקט אז דאס איז בעצם ווייזט אין אז די חשבון. דער רמב״ם האט עפעס נישט קיין פען פון די אריינלערנען אלעס אין די חשבון.
Speaker 2:
וואס דער רבי וואלט געוואלט אז דער גאנצער ממולד זאל זיין גזירת הכתוב? וואס ער וואלט געוואלט ווייסן?
Speaker 1:
וואס דער ירקיה מעשי ערבה, דאס מיינט עס? וואס איז דער טייטש ירקיה מעשי ערבה? לאמיר זיין פויל און קוקן אין דאס. קיין שום ירקיה, איך ווייס נישט.
בירור הירושלמי: מעשי ערבה
Speaker 1:
זאגט דער הייליגער, דאס… קען מען אנגרייטן די יעריג פאר ראש השם? לאמיר זען. ס׳שטייט אזוי, אין ירושלמי שטייט, און ער ברענגט א גמרא, אויב יום כיפור, מעשיות הייסט אויב מעשיות וועלן שטארבן יום א׳, וועט מען זיי נישט באגראבן ביז מאנטאג, ווייל דער עולם וועט זיין ביזי.
אויב דער צפות הרבא שטימט, וואס איז די ארקאיה? איך בין נישט מסביר.
Speaker 2:
וואס זאגן די חברה אויף דעם וואס ער ווייסט נישט?
Speaker 1:
יא, דער מגיד מיטשען זיך וואס איז די ראב״ד׳ס קשיא. אינטערעסטענע דאס שטיקל?
תירוץ המגיד משנה: מה חטאו בג״ה
Speaker 1:
ער האט געמאכט, איך האב באשטאנען די ראב״ד׳ס קשיות, און מ׳האט געדארפט אלעמאל דורכערן. ער זאגט, ניין, פארוואס וואלט מען נישט דורכערן? זאגט ער, נו, און ווען וואלט מען מאכן פארקערט? האסטו געפרעגט דעמאלטס.
ער זאגט, אזוי ווי דער רמ״א זאגט אז מ׳זאל מאכן א סימן אויף די קלן של חלב. פארוואס זאל מען נישט מאכן קיין סימן אויף די קלן של בשר? ווייל דעמאלטס האט ער געברענגט איינע קשיא.
אזוי ברענגט ער פון די מקיבת המשנה. דאס איז אזוי ווי דער רמב״ם וואס ער זאגט, מ׳קען נישט פרעגן פארוואס זאלן זיבן כבשים, ווייל ס׳זאל גיין אכט, וואלטס איך גערעדט פארוואס אכט. דארף עס זיין עפעס א נאמבער, ס׳זאל זיין א נאמבער.
Speaker 2:
ניין, לאמיר זען. מה חטאו עדאו? פארשטייסט? ס׳איז אזוי, מה זכו בהגז?
Speaker 1:
איך האב נישט ליב געהאט דאס אז ס׳איז רענדאם. דער רמב״ם האט געהאלטן אז ס׳איז רענדאם, אז מ׳זאל מאכן א האלט. ער האט געהאלטן אז ס׳מוז האבן עפעס א קלארע דין.
נו, אזוי איז דאך גוט. קען מען טאקע זאגן אז די טעמים פון די גמרא איז פארוואס מ׳האט געטשוזט די טעג, נישט… ס׳זאל האבן נאך עפעס א בענעפיט. קען דאך זיין ביידע צוזאמען. ס׳זאל האבן א גוטע בענעפיט. ס׳איז טייטש, קודם האט מען געמאכט די חשבון אז מ׳דארף אויסלאזן טעג. וועלכע טעג זאל מען אויסלאזן, האט מען געחשבונ׳ט וואס איז בעסער. ריין.
סאו וואס איז די פראבלעם? וואס איז דאס ירקא? וואו שטייט, וואס ברענגט עס?
סאו ווילסטו טשעקן די ירושלמי? יא, לאמיר טשעקן די גמרא.
קשיא אויף דעם רמב״ם: לא אד״ו ראש בזמן קידוש על פי ראיה
Speaker 1:
אה, ס׳איז דא א קשיא, וואס מ׳זעט אז די אד״ו ראש איז געווען אויך בשעת שקדשו על פי ראיה. דעמאלטס, לויט די רמב״ם אז דאס איז נאר א וועג צו פיקסן די חשבון אין רוממות מצוה, שטימט נישט.
ער ברענגט אז די יסוד עולם זאגט אז ס׳העלפט נישט, די רמב״ם איז חשבון. יא, זי זאגט איר טאקע אזוי, אזוי ווי איך האב געטראכט, לבוש און אנדערע.
הסבר הרמב״ם: סוד העיבור
Speaker 1:
אוודאי, די טענה אין די גמרא איז זייער שוואך, ס׳מאכט נישט קיין סענס. ס׳מוז זיין סוד איבער דיר, טענה איז לעבן חשבון.
דער רמב״ם האט די איידיע אז ס׳איז געווען עפעס א סוד, מ׳טאר נישט וויסן, דאס איז אונזער מולד, דאס איז נישט אמת, דאס איז א סוד. דו ווילסט נישט אויסזאגן.
Speaker 2:
יא, רש״י… איך געסט ווייל דעמאלטס זענען די מוסלעמישן געווען וויזי מיט דעם, וואס איז… איך ווייס נישט ווער, די קראים, אדער איינער וואס ווערן מ׳האט געהאט א חרוב, אדער די גמרא איז סוד איבער.
Speaker 1:
מ׳זעט די הודו חכמי ישראל, און דאס, כי היא חכמתך מנסים, ס׳איז געווען א קאנטעסטעד אישו.
יא, אבער כאילו, ער זאגט פאר א איד, פארוואס איז היינט ראש השנה? דאס הייסט די חכמים האבן געזען די לבנה. ניין, דו ווייסט אז ס׳שטימט נישט, די גאנצע זאך פון עפעס, פאר זאמער איז די מעט, די אסטראנאמיע, האט מען געהאלטן א סוד.
אזוי מאכט עס דער רמב״ם סאונדן.