יראת חטא וזהירות הם המידה הנכונה ביחס לתענוגי גוף | שמונה פרקים פרק ד | תמלול וסיכום

סיכום השיעור 📋

סיכום פון דער פילאסאפישער שיעור: שמונה פרקים, מידות, און זהירות

—

א. הקדמה: פארוואס שמונה פרקים און נישט מורה נבוכים?

די סעריע באהאנדלט שמונה פרקים פון רמב״ם, ספעציפיש דעם ענין פון מידות (כאראקטער-אייגנשאפטן). דער פאקוס איז נישט אויף דעם גוף אליין, נאר אויף דעם נפש – דאס עסענציעלע פון מענטשלעכע מידות.

אויב מען וואלט געוואלט לערנען מורה נבוכים (טעאלאגיע, דביקות), וואלט מען געדארפט חסידות. אבער שמונה פרקים איז א הקדמה – קודם דארף מען זיין א מענטש. דאס וואס פעלט, דאס לערנט מען.

—

ב. קריטיק אויף חסידות: בין אדם למקום vs. בין אדם לחבירו

חסידות באשעפטיגט זיך צופיל מיט בין אדם למקום (דביקות, רוחניות׳דיגע עבודה) און נישט גענוג מיט בין אדם לחבירו (מידות, צווישנמענטשלעכע באציאונגען).

רבי יענקעלע האט געזאגט אז אפשר איז רבי ישראל סאלאנטער (גרינדער פון מוסר-באוועגונג) געווען גערעכט: דביקות אן גוטע מידות איז נישט וויכטיג.

—

ג. חסידישע מעשיות וואס שטיצן דעם פונקט

מעשה א׳: דער בית ישראל פון גור

פון דעם ספר *ילקוט תורת צבי* (ווערעצקיער): דער בית ישראל פון גור האט נאך יום נוראים געזאגט צו זיין גבאי אז זיין גאנצע שיינע עבודה פון יום טוב גייט אוועק פאר ברעכן איין מידה. עס איז גרינג זיך צו קאכן ביי ראש השנה מיט דאווענען, אבער ווען א רבי גיט אוועק א דאלער פאר א צווייטן איד – דאס איז א סאך גרעסערע מופת.

מעשה ב׳: עסן מיט טעם און כוונות האריז״ל

א מעשה וואו איינער האט באקומען עסן אן זאלץ, און דער רבי האט געהייסן צוריקשיקן עס מיט זאלץ און פעפער. אויף דער קשיא – פארוואס דארף מען טעם אויב מען עסט לשם שמים? – איז דער ענטפער: ווער עס וויל מכוון זיין כוונות האריז״ל, דארף פילן א טעם אין עסן.

מעשה ג׳: כוונת האכילה

א שווער האט געזאגט: כוונת האכילה איז אז דער אייבערשטער וויל מטיב זיין פאר מענטשן, ער איז חפץ חסד, און מיר זענען עס מקבל. מען דארף נישט קיין ספעציעלע כוונות – דאס שטימט שוין מיט כוונות האריז״ל.

—

ד. דער פלאן: ניין מידות פון רמב״ם׳ס ליסט

אין פרק ד׳ פון שמונה פרקים האט דער רמב״ם א ליסט פון ניין מידות. דער פלאן איז דורכצוגיין יעדע מידה באזונדער. דאס איז דער אנהייב פון א סעריע.

—

ה. ערשטע מידה: זהירות (Temperance) – דרך הממוצע

דער רמב״ם׳ס ערשטע מידה איז זהירות – א מידה ממוצעת (גאלדענער מיטלוועג) צווישן:

– רוב תאוה (צופיל באגער/תאוה) – איין עקסטרעם

– העדר הרגשת ההנאה (גאר נישט פילן קיין הנאה) – צווייטער עקסטרעם

—

ו. טעקסטואלע / איבערזעצונגס-אנאליז: אבן תיבון, אלחריזי, שווארץ, קאפח, שילת, אחיטוב

1. ר׳ שמואל אבן תיבון׳ס שיטה

אבן תיבון פאלגט די אראבישע סענטענס-סטרוקטור אפילו ווען עס מאכט נישט קיין סענס אויף לשון הקודש.

דוגמא: אויף אראביש זאגט מען „הذا الجزء” (= „זה החלק”), אבער אויף לשון הקודש זאל מען שרייבן „החלק הזה”. אבן תיבון שרייבט „זה החלק” – אראבישער סדר. נאך א דוגמא: „למה חיבר המחבר זה המסכתא וזה הסדר?” – אויף ריכטיק לשון הקודש וואלט געווען „המסכתא הזו והסדר הזה”.

מעלה פאר לערנער: ווער עס קען נישט אראביש קען פּונקטלעך וויסן וועלכע ווארט ער טרענסלעיט, ווייל ער שפּיגלט אפּ די אריגינעלע סטרוקטור. חסרון: שווער צו ליינען, ווייל יעדע סענטענס איז „בעקווערדס”.

פראבלעם מיט “רוב תאוה”: אבן תיבון שרייבט “רוב תאוה” (צופיל באגער), אבער דאס איז א טויטאלאגיע – ער “גיט אוועק דעם שפיל”. ער זאל האבן געשריבן סתם “תאוה” אלס נאמען פאר דעם עקסטרעם, נישט “רוב תאוה” וואס שוין אליין מיינט “צופיל”. דער טעם: אין אבן תיבון׳ס וועלט איז „תאוה” נישט אויטאמאטיש א שלעכטע ווארט. ער האט נישט געוואוסט אז „תאוה” אליין טראגט שוין א נעגאטיווע קאנאטאציע (ווייל מיר ווייסן עס פון צענדליגע ספרים וואס ער האט נישט געהאט). דעריבער האט ער געמוזט שרייבן „רוב תאוה” כדי עס זאל מאכן סענס.

2. דער רמב״ם אליין (אין משנה תורה)

אויף העברעאיש שרייבט ער “בעל תאוה” – א חז״ל-לשון וואס אויף אידיש/רבנישע שפראך מיינט שוין אויטאמאטיש “צופיל תאוה”. דאס איז א בעסערע איבערזעצונג.

3. אויף אראביש

דאס ווארט “שַרַהּ” (אדער ענלעך) מיינט בערך “תאוה” אבער טראגט שוין א נעגאטיווע קאנאטאציע פון עקסצעס. „תאוותנות” אויף עברית קלינגט ערגער ווי „תאוה” – עס מיינט שוין צופיל תאוה, נישט סתם הנאה.

4. יהודה אלחריזי

אלחריזי האט נישט אליין איבערגעזעצט שמונה פרקים, נאר גענומען אבן תיבון׳ס איבערזעצונג און עס פארריכט וואו ער האט געמיינט עס שטימט נישט מיט דעם אראביש, אדער וואו ער האט געהאלטן אז ער קען בעסער דקדוק.

5. ר׳ מיכאל שווארץ

שווארץ קען אראביש און שרייבט בעסער ווי קאפח אין געוויסע הינזיכטן. ער האט א מנהג צו פיקסן די גראמאטיק – ער שרייבט איבער די סענטענסעס כדי זיי זאלן קלינגען נאטירלעך אויף לשון הקודש (נישט אראבישע סענטענס-סטרוקטור). חסרון: סאמטיימס ווען ער פארדרייט די סענטענס פאר בעסערע גראמאטיק, ווערט דער פּשט פארדרייט – עס ווערט שוין א פּירוש, און נישט אלעמאל א ריכטיגער.

6. ר׳ קאפח

ער פיקסט גראמאטיק ווען ער וויל, און ווען ער וויל נישט – פיקסט ער נישט. הויפּט-חסרון: ער קערט זיך בכלל נישט אן וואס שטייט אין דעם מקור (אריגינעל), סאו עס איז נישט אינטערעסאנט פאר ווער עס וויל פארגלייכן.

7. שילת

שילת האט מדויק׳ער איבערגעזעצט: „העדר ההרגשה בהנאה” – ליטעראלי ווי דער אראביש.

8. אחיטוב

שרייבט אויך ווי אבן תיבון (אראבישע סטרוקטור).

א חילוק אין דעם צווייטן עקסטרעם

„העדר הרגשת הנאה” קען מיינען אז דעם מענטש פעלט א געפיל (פיזיש אדער נפשיות׳דיג – ווי „סענס אף טעיסט”), אבער דער כוונה איז מער אז ער האט נישט קיין געפיל דערין – ער פילט נישט קיין פּלעזשור, נישט אז אים פעלט א כח.

—

ז. „טהור גוף” – דער רמב״ם׳ס ווארט-וואל אין משנה תורה

אין משנה תורה (הלכות דעות) שטעלט דער רמב״ם אנטקעגן „בעל תאוה” (צופיל באגער) מיט „טהור גוף” (דער אנדערער עקסטרעם – צו ריין, צו ווייניק תאוה).

– „בעל תאוה” – האט א מקור אין חז״ל; „בעל” = אייגנטימער פון א מידה (ווי „בעל גאוה”, „בעל נפש”).

– „טהור גוף” – א מער אומגעוויינלעכע לשון. „טהרה” קען מיינען רייניגן פון טומאה אדער שמוץ (ווי ביי צרעת). דא מיינט עס אבער א ריינער גוף – איינער וואס זיין גוף האט נישט אזוי פיל ליב צו עסן. מעגלעכע מקורות: „יש לך גוף טהור מגופו של משה רבינו” (לשון חכמים), „טהרת הגוף והנפש” (דברים רבה), „לב טהור” (תהלים).

> [זייט-דיגרעסיע:] א דיסקוסיע מיט תלמידים וועגן פּונקטלעכע מקורות פאר „טהור גוף” און „בעל תאוה” – דער מגיד שיעור דארף נאך נאכקוקן אין שבתי פרענקל׳ס מפתח.

—

ח. ברייטערער פּרינציפּ: ווערטער און קאנצעפּטן

דער כלל

ווען א פילאסאף נוצט א ווארט וואס קיינער האט נישט געהערט, איז דאס נישט נאר א ווערטער-פּראבלעם – עס איז א קאנצעפּט-פּראבלעם. א זאך וואס מאכט זיך אין דער וועלט, האט מען שוין ווערטער דערפאר. א זאך וואס מאכט זיך נישט – דארף א פילאסאף אויסטראכטן נייע ווערטער אדער נוצן אלטע ווערטער אויף א נייע וועג, ווייל ער האט דערקענט א סטרוקטור וואס איז נאך נישט באנומען געווארן.

> [אנאלאגיע:] עסקימאס האבן אסאך ווערטער פאר שניי (ווייל עס מאכט זיך ביי זיי); אידן האבן „אסאך ווערטער פאר געלט” (הומאריסטיש – אבער אייגנטלעך מיינען אלע דאס זעלבע).

אנווענדונג אויף תאוה

– „בעל תאוה” (צו פיל הנאה) – דאס איז א באקאנטע ווארט, ווייל אזעלכע מענטשן טרעפט מען אפט.

– „צו ווייניק תאוה” – פאר דעם איז נישטא קיין נארמאלע ווארט, נישט אויף לשון הקודש, נישט אויף אראביש, נישט אויף גריכיש. דער טעם: אזעלכע מענטשן טרעפט מען כמעט נישט. דאס איז מער א מחלה/דעפיציט ווי א מידה אין דעם נארמאלן זין.

– דער רמב״ם אויף אראביש שרייבט „העדר הרגשת הנאות” – ליטעראל „איינער וואס פילט צו ווייניק הנאה” – אבער דאס איז א באשרייבונג, נישט א פארמעלער נאמען.

—

ט. אריסטו׳ס ספר המידות (ניקאמאכעאישע עטיק, ספר ג׳ פרק ז׳) – דער מקור

אויך אריסטו זאגט אז א חלק פון מידות האבן נישט קיין נעמען, און ספּעציפיש ביי תענוג – דער עקסטרעם פון „צו ווייניק” טרעפט מען נישט אפט, דעריבער האט די שפּראך נישט געגעבן א נאמען דערפאר. אריסטו רופט עס „insensible” (אן-סענסינג), וואס איז א קונסטלעך-אויסגעטראכטע ווארט.

וויכטיגע קריטישע באמערקונג

מ׳קען טענה׳ן קעגן אריסטו און דעם רמב״ם: אפשר האבן זיי אויסגעטראכט דעם צווייטן עקסטרעם נאר כדי צו האלטן דעם סכעמע אז יעדע מידה מוז האבן צוויי זייטן. דער ענטפער: טעארעטיש איז עס יא דא אויף א ספּעקטרום, אפילו אויב ס׳איז נישט א פראקטישע פּראבלעם.

—

י. ווי צעטיילן זיך מידות ביים רמב״ם? – לפי נושאים, נישט לפי נפש-חלקים

ביים רמב״ם (און אריסטו) ווערן מידות צעטיילט לויט דעם „נושא” – דער עקסטערנער טעמע פון לעבן (געלט, תענוג, כבוד, אאז״וו), נישט לויט אן אינערלעכע אנאליזע פון דער נשמה. פאר יעדן נושא איז דא א ריכטיגע וועג (מידה טובה) און שלעכטע וועגן (עקסטרעמען).

ביי אונזער מידה: דער נושא איז תענוג/פלעזשור. צו פיל ליב האבן תענוג = בעל תאוה. צו ווייניק = דער נאמענלאזער עקסטרעם. אינדערמיטן = זהירות (טעמפּערענס).

—

יא. „דרך הממוצע” – נישט א נייע אידעע, נאר א קלערונג פון וואס מענטשן טראכטן שוין

ר׳ ישעי׳ס וויץ

יעדער מענטש האלט אז ער אליין איז אינדערמיטן – פרומער פון אים איז א משוגענער, פרייער פון אים איז א שייגעץ. דאס באווייזט אז יעדער מענטש איז שוין מודה אז דאס ריכטיגע איז א מיטן – קיינער זאגט נישט „איך בין דער מערסטער קיצוני און אזוי דארף מען זיין.”

> [זייט-דיגרעסיע: דער חזון איש] דער חזון איש רעדט פון קיצוניות, אבער ער מיינט עס נישט ליטעראלי.

דער פילאסאפישער כלל

אלע ריכטיגע פילאסאפיעס זאגן דיר נישט עפּעס נייעס – זיי מסבירן דיר בעסער וואס דו האסט שוין געוואוסט אבער נישט קלאר פארשטאנען. די „דרך הממוצע”-טעאריע איז אן אנאליזע פון א מחשבה וואס מענטשן האבן שוין אינטואיטיוו.

—

יב. די צומישעניש: „אויב ווייניגער איז בעסער, איז גארנישט דאס בעסטע”

דער פּראבלעם

רוב מענטשן זענען מודה אז צו פיל פרעסן איז נישט גוט. אבער פון דעם שפּרינגען מענטשן צו א פאלשער מסקנא: אויב ווייניגער תאווה איז בעסער, דאן איז דער אידעאלער מענטש איינער וואס האט גאר קיין תאווה – ער עסט נישט, ער פילט קיין טעם, ער האט נישט חתונה. ווען מ׳ווייזט זיי אויף דעם סתירה, ענטפערן זיי: „איך בין נישט אויף די מדריגה.”

דער „כלל גדול” – „איך בין נישט אויף די מדריגה” איז א רויטע פאן

ווען דיין תירוץ אויף א בסיס׳דיגע סתירה אין דיין טראכטן איז „עס איז דא מדרגות, מיר זענען נישט אויף דער מדרגה” – טשעק דיינע assumptions, עפּעס איז פאלש. דאס איז כמעט אלעמאל א „great habit of laziness of thought” – א וועג אויפצוהערן טראכטן, נישט א ריכטיגער תירוץ.

> *(באמערקונג: דאס מיינט נישט אז מדרגות עקזיסטירן קיינמאל נישט, נאר אז אין דער דערפארונג ווערט דאס געוויינלעך גענוצט אלס excuse.)*

—

יג. דער אבסורד פונעם „אידעאלן צדיק אן שום הנאה” – דאס אייז-קרים-ביישפּיל

א מענטש אן שום פּרעפערענצן איז נישט נארמאל

דו טרעפסט א מענטש, ווייזט אים דריי פלעיווערס אייז קרים, ער זאגט „קיינע פון זיי נישט” – דעם דארף מען שיקן צום דאקטאר. ער איז אדער דעפּרעסט, אדער ער האט נישט קיין אפּעטיט, אדער עפּעס איז פיזיש פאלש.

תלמידים׳ס איינווענדונגען און תשובות

– איינווענדונג: אפשר האט ער זיך אויסגעארבעט אויף זיך?

תשובה: תיקון המידות מיינט נישט זיך איינהאלטן (מושל ביצרו) – מיר רעדן פונעם אידעאל וואו ער איז שוין אזוי, א צדיק גמור. אויב ער פילט טאקע גארנישט – דאס איז נישט א מעלה, דאס איז א פּראבלעם.

– איינווענדונג: א קינד האט ליב קענדי, א דערוואקסענער שוין נישט – אפשר וואקסט מען אויס פון תאוות?

תשובה: דאס איז גופא דרך הממוצע! א זיידע האט ליב סטעיק, נישט קענדי – דאס מיינט אז מ׳האט אנדערע, פּאסיגע ליבשאפטן, נישט קיין ליבשאפטן. דרך הממוצע מיינט נישט „אינמיטן” – עס מיינט די ריכטיגע זאכן ליב האבן.

דער אבסורד אויסגעמאלט

דער „אידעאלער צדיק” לויט דער פאלשער השקפה וואלט געדארפט עסן נאר דורך IV, ווייל אן פּלעזשור קען דער האלדז כמעט נישט שלינגען. זיין ווייב שלעפּט אים יעדע פּאר וואכן צום IV כדי ער זאל נישט שטארבן. דאס איז נישט קיין מדריגה – דאס איז נאענט צום קבר. „Killing your senses” אלס דער אולטימאטיווער אידעאל איז א סתירה צו וואס מענטשן אליין גלייבן איז א געזונטער, גוטער מענטש.

—

יד. דער „פּערפעקטער מענטש” אן שום תאוות – ראיות אז דאס איז נישט דער אידעאל

ראיה פון גדולים: גרויסע מענטשן האבן פּרעפערענצן

דער אלטער רבי האט ליב געהאט די רביצין׳ס טשיזקעיק, ער האט ליב געהאט צו רעדן. אלע גרויסע מענטשן האבן פּרעפערענצן, האבן ליידנשאפטן, מאנכמאל אפילו פאר זיך אליין. דאס איז נארמאל און מענטשלעך.

פּסול לעדות – א האלאכישער ארגומענט

א גמרא (בבא קמא) זאגט אז איינער וואס האט נישט קיין דזשאב, אן „יושב אוהל” אן ביזנעס-פארשטאנד, איז פּסול לעדות. פארוואס? ווייל אזא מענטש איז „הפקר בנכסיו” – ער פארשטייט נישט דעם ווערט פון געלט, אלזא קען מען אים נישט טרוסטן אין בית-דין. א מענטש וואס איז טאטאל אפּגעריסן פון וועלטלעכע ריאליטעט האט א פּסול – נישט בלויז א חסרון.

[זייט-דיגרעסיע: פּערזענלעכע ביישפּילן – בארגן געלט]

מענטשן וואס בארגן געלט און גיבן עס אוועק פאר צדקה אנשטאט צוריקצוצאלן, מיט דער עקסקיוז אז „געלט איז נישט וויכטיק” אדער „איך לעב שוין מיט משיח.” אויך א מעשה פון א טאטנ׳ס ערפארונג מיט אזא מענטש. אזא „הייליגקייט” איז אין דער פּראקטיק אפט א סימן פון אפּגעריסנקייט אדער אפילו אונערלעכקייט.

חשד אויף „סופּער-פרומע” מענטשן

ווען מען טרעפט אזא מענטש וואס האט גארנישט ליב, איז דער ערשטער רעאקציע חשד – אז דער מענטש איז א שקרן אדער א בלאפער. עקספּאזעס אויף „גורוס” וואס שטעלן זיך אן ווי הייליגע אבער זענען אין אמת׳ן גנבים, נואפים, א.א.וו.

> [זייט-דיגרעסיע: פּערזענלעכע באקאנטשאפטן מיט צדיקים] כמעט יעדער צדיק וואס מען קען פּערזענלעך האט א שוואכקייט, א פּרעפערענס, א מענטשלעכע זייט. עטלעכע זענען פּריוואט און פארמאכט, אבער דאס מיינט נישט אז זיי האבן נישט קיין תענוגים.

דער מסקנא-פּאאינט: מיר לעבן אין א סתירה

„אונז אלע וואס זענען חסידישע אידן, זאגן אז ס׳איז אן ענין צו זיין אויסגעארבעט פון תאוות, אבער מיר גלייבן נישט אמת׳דיג אז דער מערסט אויסגעארבעטער מענטש איז דער בעסטער מענטש.” מיר האבן א טעאריע אז דער מענטש דארף זיין ווי א מלאך, אבער אין פּראקטיק – ווען מיר טרעפן אזא מענטש, ווילן מיר נישט זיין זיין חבר, מיר טרוסטן אים נישט, מיר זענען חושד אויף אים.

„איך בין סטאק” – עס פעלט א שפּראך

עס פעלט ווערטער צו באשרייבן וואס דער אמת׳ער אידעאל איז. צו פיל תאוה איז שלעכט, אבער גארנישט תאוה איז אויך נישט גוט. דאס איז דער שפּאנונג וואס טרייבט דעם שיעור ווייטער – דער באדארף פאר א „דרך הממוצע” (מיטלוועג), פאר א באגריף פון „זהירות” וואס איז נישט עקסטרעם אין קיין ריכטונג.

—

טו. דער עיקר תירוץ: דרך הממוצע – וואס עס מיינט טאקע

קלארשטעלונג קעגן א פאלשן לייענען פון רמב״ם

אלע מידות (חוץ פון א בייח/בושה) מיינען קיינמאל נישט די קיצוניות – נישט מאקסימום און נישט מינימום, נאר א „מיטן וועג”, א ריכטיגע מאס.

אסאך מענטשן לערנען דעם רמב״ם׳ס דרך הממוצע און מיינען ער איז קעגן ארבעטן אויף זיך – דאס איז חס ושלום פאלש. דער רמב״ם אליין זאגט אז א גרויסער חלק פון תורה איז וועגן דעם. פּראקטיש: רוב מענטשן האבן נישט די פּראבלעם פון צו ווייניק תאווה – זיי דארפן ארבעטן אויף פארמינערן, נישט פארמערן.

וואס מיינט „ריכטיגע מאס” טאקע?

נישט נאר א נומער (וויפיל מ׳עסט), נאר א גאנצער ריטואל: ווען, וואו, מיט וועמען, פארוואס, וויאזוי, אין וועלכע אופן.

קאנקרעטע דוגמא: אן ערוואקסענער מענטש וואס עסט קענדי איז א בעל-תאווה; איינער וואס עסט סטעיק (נישט צופיל) איז א נארמאלער מענטש. דאס פארשטייט יעדער, אפילו א גוי – עס איז א „בעיסיק מענטשלעכע זאך.”

ממוצע לייזט דעם פּראבלעם: מ׳דארף נישט זיין א מענטש וואס ברויכט „אינטערווענשאנס” צו עסן, נאר איינער וואס עסט די ריכטיגע זאכן אויף די ריכטיגע צייטן – לכבוד שבת מער, א גאנצע וואך ווייניגער.

צוריק צום כלל פון מידות

יעדע מידה פונקציאנירט אלס א „לייוו” (לעבעדיגע) אקטיווע שיקול-הדעת: זי ווייזט דיר וואס איז גוט צו ליב האבן, וואס נישט, ווען יא, ווען נישט, מיט וועמען יא, מיט וועמען נישט.

—

טז. לשון-אנאליז: פון וואו קומט דאס ווארט „זהירות”?

ר׳ שמואל אבן תיבון׳ס פּירוש

אין זיין איבערזעצונג פון דעם צווייטן פּרק, ליסט ער מעלות פון „חלק המתעורר” (דער עמאציאנעלער/אפּעטיטיווער חלק פון נפש). ער טייטשט „זהירות” מיט „כלומר יראת חטא” – ער האט געמיינט אז דער לייענער וועט נישט פארשטיין דאס ווארט אן פּירוש. פארוואס? ווייל „זהירות” (מיט ו׳ און ת׳) קומט כמעט נישט פאר אין כל התורה כולה.

„זהר/זהירות” דורך תנ״ך און חז״ל

אין תורה:

– „והזהרת אתהם את החוקים” – מיינט אנווארענען אנדערע, טראנזיטיוו.

– מעגלעך פארבונדן מיט „זוהר” (ליכטיגקייט/באלייכטן), אבער דער פּשט איז ווארענען.

אין נביאים/כתובים:

– „גם עבדך נזהר בהם” (דוד המלך) – אינטערנאליזירט: נישט נאר ווארענען יענעם, נאר איך אליין בין א באווארנטער.

– „מלך זקן וכסיל אשר לא ידע להזהר עוד” (קהלת) – ער ווייסט נישט מער צו זיין נזהר.

אין לשון חז״ל:

– „היזהרו בדבריכם”, „הוי זהיר בדבריך”, „היזהרו ברשות” – זיי א נזהר, טראכט פאר דו טוסט עפּעס.

– וויכטיגער נקודה: אין לשון חז״ל איז „זהירות” כמעט אלעמאל וועגן עפּעס ספּעציפישעס – „נזהר בהם”, „זהיר בדבריך” – נישט א דזשענעראלע אייגנשאפט, נאר א צוגעשפּיצטע אויפמערקזאמקייט אויף א באשטימטע זאך.

—

יז. רבי פּנחס בן יאיר׳ס מימרא און דאס ווארט „זהירות”

דער איינציגער מקור פאר „זהירות” אלס מידה-נאמען

דאס איינציגע מאל וואס „זהירות” (אלס נאמען/מידה) שטייט אין חז״ל איז אין איין גירסא פון רבי פּנחס בן יאיר׳ס באריימטע מימרא.

גירסאות-פראגע

– אין מסכת עבודה זרה (אונזער דרוק): שטייט „תורה מביאה לידי זהירות, זהירות מביאה לידי זריזות…” אבער אין רוב אנדערע גירסאות שטייט נישט „תורה” – עס הייבט זיך אן מיט „זהירות” אדער „זריזות.”

– די ראשונים האבן דיסקוטירט אויב תורה איז אן עקסטערנע צוגאב אדער אן אינטעגראלער טייל פון דער ליסטע.

– דער רמב״ם האט זייער שטארק געהאלטן פון דער מימרא – ער ברענגט עס אין הקדמה צו שמונה פרקים (כאטש נאר דעם סוף: „חסידות מביאה לידי רוח הקודש”).

– עס זענען דא אסאך גירסאות און פּירושים אויף דער מימרא, שוין אין חז״ל אליין (מדרשים).

—

יח. ר׳ שמואל אבן תיבון׳ס פּירוש: „זהירות” = זיך אפּהיטן פון תענוגים

ער האלט אז „זהירות” מיינט זיך אפּהיטן פון תענוגים (פּלעזשורס). דאס שטימט מיט דעם רמב״ם׳ס שיטה אין פּרק ד׳ פון שמונה פּרקים: זהירות = דער ממוצע (מיטלוועג) צווישן צו פיל ליב האבן תענוגים און צו ווייניק. אומעטום וואו דער רמב״ם ברענגט דעם באגריף, טייטשט אבן תיבון “זהירות” אויף דעם זעלבן אופן.

—

יט. דער קאנטעקסט אין מסכת עבודה זרה – עריות

רבי פנחס בן יאיר לערנט פון דעם פּסוק “ונשמרת מכל דבר רע” – “שלא יהרהר אדם ביום ויבוא לידי טומאה בלילה.” דער קאנטעקסט רעדט פון עריות (סעקסועלע עבירות) – וואס איז איינע פון די צוויי הויפּט-קאטעגאריעס פון תענוגים.

שליסל-חידוש: אינערלעכע מצוות – נישט נאר טון, נאר אויך וועלן

רבי פנחס בן יאיר איז מחדש אז נישט נאר טאר מען נישט טון עבירות, מען טאר אויך נישט ליב האבן עבירות. א גוטער מענטש וויל נישט טון שלעכטע זאכן, נישט בלויז ער הערט זיך אפּ. “ונשמרתם” איז א פנימיות׳דיגע זאך – נישט נאר נישט טון, נאר נישט טראכטן, נישט באגערן.

אלע מדרגות אין דער ליסטע (זהירות, זריזות, נקיות, טהרה, פּרישות) זענען אינערלעכע מידות, נישט אויסערלעכע מעשים – אלע ביחס צו תענוגים/עריות.

רבינו יונה׳ס פארשטאנד

רבינו יונה האט פארשטאנען אז “זהירות מביאה לידי זריזות” מיינט: ווער עס האלט זיך אפּ פון תענוגים, קומט דורך לעוולס צו חסידות און יראת חטא – א שלימות אין מידות.

—

כ. „יראת חטא” – וואס מיינט עס טאקע?

דער פּראבלעם מיט דער פּשוט׳ער טייטש

“Fear of sin” אויף ענגליש? – חטא איז דאך געשמאק, נישט שרעקעדיק! יראת עונש (מורא פון שטראף) – דאס איז אן אנדער באגריף, נישט דאס זעלבע ווי יראת חטא.

ראיה פון פּרקי אבות פּרק ב׳ – די פינף תלמידים פון רבן יוחנן בן זכאי

יעדער תלמיד האט א פּערזענלעכע מעלה/שלימות, נישט א ליסטע פון מצוות:

– רבי אליעזר – “בור סוד שאינו מאבד טיפה” (שכל-שלימות)

– רבי יהושע – “אשרי יולדתו”

– רבי יוסי – “חסיד”

– רבי שמעון בן נתנאל – “ירא חטא”

– רבי אלעזר בן ערך – “מעין המתגבר”

> [קליינע דיגרעסיע:] דאס זענען סארטן מענטשן מיט מידות-שלימות, נישט מצוות-מקיימ׳ער. דער רמב״ם ווייזט אז די משנה רעדט פון כאראקטער-טיפּן, נישט פון ספּעציפישע הלכישע דערגרייכונגען.

דער רמב״ם׳ס טייטש: ירא חטא = נזהר = זהירות

– “ירא חטא” = איינער וואס האט זהירות – דער רמב״ם׳ס אייגענע איבערזעצונג.

– “חטא” מיינט נישט עבירה אין דעם קאנטעקסט – עס מיינט פּלעזשור (תענוג), א ספּעציפישע סארט הנאה.

– ראיה: “בחירי ישראל שלא טעמו טעם חטא” – דער רמב״ם זאגט, דאס מיינט נישט אז זיי האבן קיינמאל נישט געהאט סעקס; עס מיינט אז זיי האבן נישט געפּרואווט דעם טעם פון אומגעצוימטן תענוג.

„יראה” מיינט דא נישט „מורא”

– „יראה” מיינט דא דאס היפוך פון „אהבה” – אויף ענגליש: an aversion. דער מענטש האט פשוט נישט ליב די סארט זאך.

– „יראת חטא” = ער האט ווייניגער ליב תענוגי הגוף, ספעציפיש ענייני ביאה.

ראיה פון רבי יוחנן

רבי יוחנן האט געזאגט “למדני יראת חטא מבתולה” – א מיידל איז געקומען אין בית המדרש און געבעטן “רבונו של עולם, יהי רצון שלא יכשלו בי בני אדם.” דאס ווייזט אז יראת חטא איז ספעציפיש פארבונדן מיט ענייני עריות.

דער רמב״ם׳ס דעפיניציע פון „חטא”

“חטא” מיינט נישט אן עבירה, נאר א ספעציפישע סארט הנאה – תענוגי הגוף, בפרט ענייני עריות. ראיה פון דער גמרא: “בחירי ישראל שלא טעמו טעם חטא” – דער רמב״ם אין פרשת משפטים טייטשט דאס נישט אז זיי האבן קיינמאל נישט געזינדיגט, נאר אז זיי האבן נישט געהאט קיין טעם/געשמאק אין דעם סארט הנאה.

די מעלה פון בחורים

“נערי בני ישראל” – בחורים וואס האבן נאכנישט חתונה געהאט – האבן א מעלה ווייל זיי זענען נאכנישט אריינגעגאנגען אין דעם ספעציפישן מענטשלעכן פלעזשור. דאס איז א סארט פרישות.

> [דיגרעסיע: דיסקוסיע מיט תלמידים] א תלמיד פרעגט: אויב אזוי, איז א צען-יעריג קינד נאך העכער? ענטפער: יא, דאס קינד האט נישט דעם יצר הרע, און דאס איז א געוויסע מעלה. א צווייטער תלמיד טענה׳ט אז דער וואס האט א יצר הרע און האלט זיך איין איז א גרעסערער צדיק. ביידע מעלות עקזיסטירן – אינאסענץ אליין האט אויך א שלמות, כאטש עס איז נישט די גאנצע מעלה.

ר׳ יוסף קאפח׳ס שוועריגקייט

קאפח האט נישט פארשטאנען “זהירות” ריכטיג, האט עס איבערגעזעצט אלס “פּרישות”. ער איז געווען טיילווייז גערעכט (זהירות = זיך איינהאלטן פון תאוות), אבער “פּרישות” איז נישט א גוטע איבערזעצונג, ווייל אין רבי פנחס בן יאיר׳ס ליסטע שטייען ביידע – זהירות און פּרישות – אלס באזונדערע מדרגות.

—

כא. דער פּראבלעם פון שפּראך-פארשטאנד – א ברייטע דיגרעסיע

ווי מענטשן ליינען חז״ל

„אונז זענען א באנדע אוטיסטן, גולמים פון פראג, קלאוד עי-איי” – מיר ליינען ליטעראלי ווי דער זון וואס דער טאטע האט אים געזאגט „ברענג מיר א טשייניק” און ער גייט זוכן א ליטעראלע טשייניק.

ביישפּילן: „גיי דזשאמפּ אין די לעיק” – ער טוט אן א בעדינג סוט; „גיי נישט מער אריבער מיין שוועל” – ער קריכט ארויס פון פענסטער.

דער הויפּט-פונקט: יעדע שפּראך האט אידיאמען – ווערטער וואס מיינען נישט ליטעראלי. מיר קענען נישט די שפּראך פון חז״ל, און דערפאר טראכטן מיר אויס פורים-תורה׳ס אנשטאט צו פארשטיין וואס ס׳מיינט באמת.

פארגלייך צו ענגליש: פארוואס מיינט “hard-headed” א כעסן און נישט איינער מיט א קאפּוויי? שפּראך דארף נישט מאכן לאגישן סענס – ס׳איז א הסכם צווישן מענטשן. אפילו חכמי הגמרא האבן שוין נישט געוואוסט אסאך פסוקים.

—

כב. רמב״ם מורה נבוכים חלק א׳ פרק ל״ד – פארוואס רוב מענטשן לערנען נישט סודות התורה

דער רמב״ם רעכנט פינף סיבות פארוואס רוב מענטשן קענען נישט לערנען סודות התורה.

די פערטע סיבה: מעלות המדות זענען א הקדמה צו מעלות שכליות

– יסוד: מען קען נישט זיין א בעל שכל אן גוטע מדות (שטייט אויך אין הקדמה צו שמונה פרקים).

– מען דארף האבן ישוב הדעת – אויסגעארבעטע מדות.

– פארוואס? ווייל אויב מען איז ביזי מיט תאוות און שלעכטע מדות, האט מען נישט קיין צייט און נישט קיין כלים פאר אמת׳ע חכמה.

– פּראקטישע מסקנא: א „גרויסער חכם” מיט שלעכטע מדות איז ווייט פון זיין א חכם – דאס איז דער תירוץ אויף אלע קשיות.

> [קליינע זייט-באמערקונג – איראנישע הערה] „איך האב נאך נישט געטראפן דעם חכם מיט שלעכטע מדות” – און „עוברי עבירה לשם שמים, וואס דאס איז נאך נישט פארגעקומען.”

—

כג. מענטשן געבוירן מיט א שלעכטע הרכבה – אי אפשר להם השלימות

דער רמב״ם זאגט: ס׳איז דא מענטשן וואס זענען געבוירן מיט אזא מזג (טעמפּעראמענט/פיזישע קאנסטיטוציע) אז זיי קענען קיינמאל נישט דערגרייכן שלימות. דאס שטייט אין א שטיקל סתירה מיט דעם יסוד אז דער מענטש האט אלעמאל בחירה.

ערשטער משל – כעס

איינער געבוירן מיט א זייער הייסע הארץ (שטארקע מידת הכעס) – אפילו ער גייט זיך זייער שטארק מאנגלען (אויסאיבן), גייט ער זיך אלעמאל רעגן. ער גייט נישט ווערן קיין אדם השלם.

צווייטער משל – תאוה (ליבידא)

איינער געבוירן מיט פיזיש שטארקע תאוות (דער רמב״ם אלס דאקטער באשרייבט עס פיזיאלאגיש – „חם ולח”, שטארקע זרע-פּראדוקציע). דער רמב״ם זאגט: „כי זה רחוק שיהיה ירא חטא, אפילו הרגיל עצמו תכלית ההרגל” – ער גייט נישט זיין קיין ירא חטא. וויכטיגע נואנס: ער זאגט נישט “אי אפשר” (אוממעגלעך), נאר “רחוק” (ווייט/אומוואהרשיינלעך) – אביסל שוואכער ווי ביי כעס.

וואס מיינט „ירא חטא” דא? – פילאלאגישע און פילאזאפישע אנאליזע

– ירא חטא מיינט נישט בלויז אז ער גייט טון עבירות. ער קען זיך איינהאלטן – מאכן קבלות, זאגן תיקון הכללי, גיין אין מקוה.

– ירא חטא מיינט אז ער זאל נישט וועלן שלעכטע זאכן, נישט נאר נישט טון זיי. ביים רמב״ם איז שלימות: מען דארף נישט נאר נישט זינדיגן, מען דארף נישט האבן קיין שאיפה דערצו.

– ביי כעס איז דאס אנדערש – כעס איז א פנימיות׳דיגע פילינג, מען קען זיך נישט אפּהאלטן פון פילן. אבער ביי חטא (עבירה) איז דער איסור די טאט, נישט דער געפיל – דעריבער קען ער זיך אפּהאלטן פון טון, אבער ער גייט קיינמאל נישט זיין א ירא חטא אין

דעם זין פון גאר נישט וועלן.

רבי קאפח׳ס תירוץ (און פארווארפונג)

רבי קאפח האט געזאגט: אין אראבישן מקור שטייט נישט “ירא חטא” נאר “עפיפא” – א מעופק, איינער מיט צוריקהאלטונג/פרישות. אבער דאס לייזט נישט די קשיא – ווייל ירא חטא אין ר׳ שמואל אבן תיבון׳ס טייטש מיינט אויך זהירות/נזהרות, נישט בלויז מורא פון עבירה. מסקנא: אפילו מיט׳ן אראבישן ווארט בלייבט דער רמב״ם׳ס שטעלונג: דער מענטש גייט נישט דערגרייכן פרישות אין דעם ענין.

—

כד. דער צאנזער רב׳ס (דברי חיים) קריטיק אויפ׳ן רמב״ם

דער צאנזער רב, אלס א חסיד פון רמב״ם, איז נישט מסכים מיט דעם שטיקל.

– ער איז מסכים מיט׳ן פאקט: איינער געבוירן מיט שטארקע כעס גייט אלעמאל זיין א רגזן.

– אבער זיין טענה: דער בעל שם טוב׳ס דרך (געבויט אויף גמרא׳ס) האלט אז ס׳איז נישטא אזא זאך ווי א שלעכטע מידה – נאר מדות וואס ווערן נישט ריכטיג גענוצט.

– מען קען טרענספארמירן כעס און תאוה – מען קען זיי נוצן לשם שמים.

– דער צאנזער רב׳ס קריטיק: דער רמב״ם זאגט אז אזא מענטש קען נישט נוצן כעס לשם שמים אדער תאוה לשם שמים – און דאס איז וואס ער האלט איז פאלש.

—

כה. דער רמב״ם׳ס שטעלונג קעגן דעם בעל שם טוב׳ס דרך

דער רמב״ם האט אן אידעאלן מענטש וואס האט יעדע מידה אין א געוויסע מאס. ער וואלט נישט געזאגט אז א ריזיגער בעל תאוה זאל בלייבן א ריזיגער בעל תאוה “אין עבודת השם”. אפשר זאל ער אזוי טון (דער רמב״ם זאגט נישט ער זאל נישט), אבער א פערפעקטער חכם גייט ער נישט זיין.

פארוואס שטערט תאוה צו חכמה? – פראקטישע סיבה

– צייט-פּראבלעם: א בעל תאוה איז ביזי מיט זיינע תאוות – ער האט נישט קיין צייט צו לערנען.

– גמרא ראיה: “רשע – יצרו תרוד ביצרו” – א מענטש פארנומען מיט תאוות האט רוב צייט דערויף.

– משל פון שלמה המלך: טויזנט ווייבער נעמט זייער אסאך צייט – „איך האב א סטעף, איך קען נישט פירן.”

– דער רמב״ם׳ס צדיק פארשטייט – ער איז נישט ביזי מיט אנדערע זאכן. דער בעל תאוה קען זיין א צדיק (נישט זינדיגן), אבער דער רמב״ם גייט אים נישט רופן א צדיק ווייל ער פארשטייט נישט – ער איז ביזי מיט אנדערע זאכן.

> [זייט-באמערקונג – רבי יעקב עמדין] רבי יעקב עמדין האט געזאגט ער פארשטייט נישט פארוואס מ׳פסק׳נט נישט אז יעדער רב דארף האבן א פילגש – אבער דאס איז נישט די שיטת הרמב״ם.

—

כו. מחלוקת פלאטא און אריסטו – דער „מער-ווייניגער תירוץ”

דער הויפּט-תירוץ אויף דער קשיא וועגן „זהירות” און סאפראסינע

– פלאטא האט דעם באגריף סאפראסינע (σωφροσύνη) פארשטאנען ברייט – ער האט עס פארבונדן מיט צמצום, אבער אין א ברייטערן זין.

– אריסטו האט דעם באגריף זייער שטארק מצמצם געווען – ער האט סאפראסינע אראפּגעברענגט צו א ענגערע, ספּעציפישע מידה.

– דער רמב״ם גייט מיט אריסטו׳ס שיטה – דעריבער איז ביי אים “זהירות”/סאפראסינע א מער באגרענעצטער באגריף.

– אבער אריגינעל – סיי דאס יוונישע ווארט, סיי דאס אראבישע איבערזעצונג-ווארט, סיי דאס אידישע ווארט – האבן אלע א ברייטערע באדייטונג געהאט, ענליך צו פלאטא׳ס פארשטאנד.

ר׳ שמעון׳ס טייטש

ר׳ שמעון איז אפשר געווען גערעכט מיט זיין טייטש פון “זהירות,” אפילו אויב ער האט נישט געוואוסט דעם פולן הינטערגרונט. זיין פּירוש מאכט לכאורה סענס – ווייל דאס אריגינעלע ווארט (סיי יווניש, סיי אראביש, סיי אידיש) האט טאקע א ברייטערע באדייטונג וואס שטימט מיט זיין פארשטאנד.

אנדייטונג אויף ווייטערדיגע מאטעריאל

עס איז דא א גאנצע ליסטע פון אידישע ווערטער וואס מיינען עפּעס ענליכעס צו סאפראסינע/זהירות, וואס קען באוויזן ווערן אין נאך א גאנצע דרשה. אבער דאס איז נאר א „מער-ווייניגער” תירוץ – דער פולער תירוץ דארף נאך אויסגעארבעט ווערן אין דער נעקסטער שיעור.

—

כז. גאנצער שטראם פון דעם שיעור – צוזאמענפאסונג

מידות (כאראקטער) זענען פונדאמענטאלער ווי דביקות → דעריבער לערנט מען שמונה פרקים (נישט מורה נבוכים) →

דער רמב״ם׳ס שיטה איז דרך הממוצע → ערשטע מידה: זהירות (מיטלוועג צווישן צופיל תאוה און גארנישט תאוה) →

טיפע טעקסטואלע אנאליז פון ווי אזוי פארשידענע מתרגמים (אבן תיבון, קאפח, שווארץ, שילת, אחיטוב, אלחריזי) האבן דעם באגריף איבערגעזעצט פון אראביש, מיט זייערע מעלות און חסרונות →

דער פילאסאפישער כלל: נייע ווערטער קומען פאר ווען א פילאסאף דערקענט א סטרוקטור וואס איז נאך נישט באנומען – „צו ווייניק תאוה” האט נישט קיין ווארט ווייל עס טרעפט זיך נישט אפט →

דער אבסורד פון „גארנישט תאוה” אלס אידעאל: גרויסע מענטשן האבן פּרעפערענצן; הלכה פּסל׳ט אפּגעריסענע מענטשן; „סופּער-פרומקייט” איז אפט חשוד → מיר לעבן אין א סתירה צווישן אונדזער טעאריע (מער פּרישות = בעסער) און אונדזער אינטואיציע (אזא מענטש איז נישט נארמאל) →

דרך הממוצע לייזט דעם פּראבלעם: נישט קיצוניות, נאר ריכטיגע מאס – א לעבעדיגע שיקול-הדעת, נישט בלויז א נומער →

לשון-אנאליז פון „זהירות”: דאס ווארט קומט כמעט נישט פאר אין חז״ל; דער איינציגער מקור אלס מידה-נאמען איז רבי פנחס בן יאיר׳ס מימרא →

„זהירות” = „יראת חטא” = אן aversion צו תענוגי הגוף, ספעציפיש עריות; נישט מורא פון שטראף, נאר ווייניגער ליב האבן דעם סארט הנאה; דער חידוש: א גוטער מענטש וויל נישט זינדיגן, נישט בלויז ער טוט נישט →

מענטשן געבוירן מיט עקסטרעמע מדות קענען פראקטיש נישט דערגרייכן שלימות – נישט ווייל זיי גייען זינדיגן, נאר ווייל זיי גייען נישט דערגרייכן דעם מדרגה פון נישט וועלן שלעכטס, און זיי גייען זיין צו ביזי פאר חכמה →

קעגן-שטעלונג: דער חסידישער דרך (צאנזער רב/בעל שם טוב) האלט אז יעדע מידה קען טרענספארמירט ווערן לשם שמים →

סוף-תירוץ: מחלוקת פלאטא/אריסטו – דער רמב״ם פאלגט אריסטו׳ס ענגערן טייטש פון סאפראסינע, אבער דער אריגינעלער באגריף (יווניש, אראביש, אידיש) איז ברייטער → דער פולער תירוץ בלייבט פאר דער נעקסטער שיעור.

תמלול מלא 📝

שמונה פרקים לרמב״ם: זהירות און די דרך הממוצע אין מידות

הקדמה: פארוואס שמונה פרקים און נישט מורה נבוכים?

מגיד שיעור:

רגע.

מעשה אזוי. אה, ער קומט, אקעי.

סאו, אונז נעמען מיר דא שמנה פרקים [Shemonah Perakim: Eight Chapters, Maimonides’ introduction to Ethics of the Fathers]. אונז גייען מיר לערנען וועגן די ענין פון… פון וואס? פון די ענין פון די עסן, נישט פון לייף, נאר פון די עסן. זייער וויכטיג צו מחלק זיין.

אונז גייען מיר לערנען און זען וועגן די נושא פון מידות [middos: character traits].

קריטיק אויף חסידות: בין אדם למקום vs. בין אדם לחבירו

אונז ווייסן שוין אז איך האב א שטיקל פאליטיק מיט די חסידישע עולם, די שיטת החסידות [shitas haChasidus: the Chasidic approach], ווייל חסידות איז זייער שטארק עוסק אין א נקרא בין אדם למקום [bein adam laMakom: between man and God], אדער אין דביקות [devekus: cleaving/attachment to God] און אין אלע מיני אזעלכע סארט זאכן, און נישט גענוג עוסק אין בין אדם לחבירו [bein adam lachaveiro: interpersonal ethics].

רבי יענקעלע האט געזאגט אז ער האלט אז ס׳קען זיין אז גאר רבי ישראל סאלאנטער [Rabbi Yisrael Salanter: founder of the Mussar movement] איז גערעכט געווען, אז דביקות אן גוטע מידות, אה, די אלע זאכן איז נישט וויכטיג. וואס איז פון דעם?

חסידישע מעשיות וואס שטיצן דעם פונקט

איך האב געזען די… די… וואספארא ספר? איך האב געזען ביי מיין טאטע א נייע ספר, ילקוט תורת צבי [Yalkut Toras Tzvi], אדער עפעס אזוי, ילקוט ליקוטי תורת צבי, פון די ווערעצקיער תשובה [the Veretzkier teshuvah/answer], אלע נארמאלע, סימפל זאכן וואס ער זאגט. און דארט שטייט א מעשה אז די בית ישראל פון גור [the Beis Yisroel of Gur: Rabbi Yisrael Alter, 1895-1977, Gerrer Rebbe] האט געזאגט נאך יום טוב, נאך יום נוראים [Yom Noraim: the High Holy Days], צו זיין גבאי [gabbai: synagogue attendant/assistant], צו איינעם, האט ער געזאגט אז ער האלט אז ער האט געמאכט א… ער האט געפראוועט, ווי א חסידישע רבי פראוועט יום טוב וואס ס׳דארף צו זיין, און ער זאגט פאר׳ן גבאי אז די גאנצע שיינע עבודה [avodah: spiritual service] גייט אוועק פאר ברעכן איין מידה.

סאו, זעט מען אז מ׳האט דאך פארשטאנען דאס. ס׳איז זייער גרינג זיך צו קאכן ביי ראש השנה [Rosh Hashanah: Jewish New Year] און דאווענען. ס׳איז נישט אזוי שווער. מענטשן מיינען אז דאס איז די גרויסע צדקות [tzidkus: righteousness] פון די רבי. אז די רבי גיבט אוועק א דאלער פאר א צווייטע איד, סאך א גרעסערע מופת [mofes: wonder/miracle]. סאו דאס איז די נקודה [nekudah: point].

פארוואס שמונה פרקים און נישט מורה נבוכים?

און כל זה [kol zeh: all this], סאו וועגן דעם לערן איך שמונה פרקים. אויב איך וואלט געוואלט לערנען מורה נבוכים [Moreh Nevuchim: Guide for the Perplexed], וואלט איך מיר געמוזט חסידות, און איך וואלט געדארפט לערנען וועגן די אייבערשטער און טעאלאגיע. באט, ס׳איז א הקדמה [hakdamah: introduction], מ׳דארף קודם זיין א שטיקל מענטש. איך פיל אז ס׳פעלט מיר, סאו איך לערן וואס ס׳פעלט מיר, אזוי ווי די ריינע. דאס איז די חסיד׳ישע מעשה.

נאך חסידישע מעשיות: עסן מיט טעם און כוונות האריז״ל

נאך א מעשה האב איך געזען דארט, וואס איז פאפולער געווען דא אין מיין וואטסעפפ, און איך האב עס געוואלט ציטירן מיט די מעשה. איך האב געזאגט, דאס איז נאר אנהייבן מיט די חסיד׳ישע מעשה, און נישט. נאך א מעשה האב איך געזען דארט, און וואו איז עס? אה, אה, ניין, ס׳איז נישט די שטיקל.

עס שטייט דארט אז איינער האט אים געפרעגט, ער האט אים געגעבן צו עסן, און ס׳איז נישט געווען זאלץ דערין, האט ער געזאגט אז ס׳איז נישט געווען קיין טעם. האט ער געהייסן מ׳זאל עס צוריקשיקן, ברענגען זאלץ, ברענגען פעפער, מאכן עס זאל זיין גוט. וואס הייסט, דו רעדסט אז דו עסט לשם שמים [leshem shamayim: for the sake of Heaven], וואס האסטו אפילו כוונות [kavanos: intentions], וואס האט עס א טעם? האט ער געזאגט, דו ווייסט נישט, ווער ס׳וויל מכוון זיין כוונות האריז״ל [kavanos haArizal: the mystical intentions of Rabbi Yitzchak Luria] דארף פילן א טעם אין די עסן. עס שטייט אזא מעשה דארט.

עס שטייט דא די שטיקל וואס מ׳האט געזען, אז זיין איידעם ברענגט אז זיין שווער האט אים געזאגט, וואס איז די כוונת האכילה [kavanas ha’achilah: the intention of eating]? כוונת האכילה איז אז דער אייבערשטער וויל מטיב זיין [meitiv zein: to do good] פאר מענטשן, און דער אייבערשטער איז חפץ חסד [chafetz chesed: desires kindness], און אונז זענען עס מקבל [mekabel: receiving]. מ׳דארף אפילו נישט האבן קיין שום כוונות האריז״ל. דאס שטימט טאקע מיט כוונות האריז״ל.

אוקעי, יעצט, דאס איז געווען די חסיד׳ישע מעשיות. איך האב געוואלט זאגן אז מ׳דארף נישט טראכטן אונז טוען דאס. אבער קודם דארף מען זאגן אזוי, פארוואס זאגן מיר אזא שיעור? אונז לערנען דאך שמונה פרקים, סאו מ׳דארף אנהייבן מיט שמונה פרקים און אנקומען צו דעם וויפיל מ׳קען. בסדר?

דער פלאן: ניין מידות פון רמב״ם׳ס ליסט

סאו אונז לערנען אזוי, אונז ווילן לערנען, און דאס גייט זיין די אנהייב פון א סעריע. איך האב שוין געזאגט אפאר מאל, מיר האבן גערעדט וועגן דעם, אז מיר גייען אנהייבן אביסל ממשיך זיין אין די מהלך [mehalech: progression/approach]. אז די רמב״ם [Rambam: Maimonides] דא אין פרק ד׳ [perek daled: chapter four] האט א ליסט פון ניין מידות, ניין עקסטרע מידות. די ליסט איז נאר א דיוק וואס מיר האבן עס גערעדט, דא א ליסט, און איך האלט אז ס׳וואלט געווען כדאי [kedai: worthwhile] צו טרייען צו לערנען וועגן יעדע איינע פון די מידות וואס איז אויף די ליסט, כדי צו לערנען אביסל דערוועגן. וזה החלי [vezeh hachali: and this is the beginning].

ערשטע מידה: זהירות – דרך הממוצע צווישן צוויי עקסטרעמען

סאו די ערשטע מידה אויף זיין ליסט דא אין דעם פרק, און אויך אין פרק ב׳ [perek beis: chapter two] איז דא אן ענליכע ליסט, איז די מידה וואס ער רופט אזוי… איך האב געברענגט פעיפערס וואו ס׳שטייט א חלק פון די זאכן וואס איך גיי פארזאגן די וועלט אריין. איך האף אז ס׳איז גענוג פאר יעדן, באט ס׳איז דא א באנטש.

אנאליז פון ר׳ שמואל אבן תיבון׳ס איבערזעצונג

און דא שטייט, לאמיר זען, ס׳שטייט דא אזוי, ס׳איז דא די ערשטע שטיקל פון שמונה פרקים פרק ב׳ אדער פרק ד׳ אין די צווייטע פעידזש. לאמיר זען, דער רמב״ם האט געגעבן א משל [mashal: parable/example]. יא, בעצם איז עס אלץ נאר א משל, ווייל כולו אגב [kulo agav: it’s all incidental to] די גמרא איז פאר די דרך הממוצע [derech ha’emtza’i: the middle path]. אבער על כל פנים [al kol panim: in any case], אונז ווילן רעדן וועגן די מידות אליין, סאו פארוואס דארפן מיר דאס טון אויכעט? אונז ווילן רעדן וועגן די מידות אליין.

און ער זאגט אזוי, א משל, דאס איז די תרגום [targum: translation] פון די ערשטע טראנסלעישאן וואס שטייט דא פון ר׳ שמואל אבן תיבון [Rabbi Shmuel ibn Tibbon: 12th-13th century translator]. א משל פון א מידה וואס מ׳דארף רעדן פון דרך הממוצע איז הזהירות [hazehirus: temperance/caution]. און אזוי, איך ליין פאר ר׳ שמואל אבן תיבון׳ס טראנסלעישאן. “שהיא מידה” – אין פעידזש 2, די צווייטע פעידזש איז דאס וואס איך ליין. די צווייטע פעידזש, די אנדערע זייט פון די ערשטע פעידזש, שטייט שמונה פרקים פרק ד׳ פון אויבן, און אינמיטן איז דא אזא קליינע הערה [he’arah: note] וואס שטייט רשב״א [Rashba: acronym], און איך ליין דארט.

אויב איינער קען ליינען אראביש, קען ער ליינען פאר מיר די ערשטע שטיקל, ווייל איך ווייס נישט וויאזוי צו ליינען. איך קען עס ליינען, אבער איך ווייס נישט וויאזוי מ׳זאגט אויס די ווערטער. סאו ס׳איז דא א בושה, קוים וואס איך האב אנגעהויבן אראביש, איך גיי נישט וויסן. ס׳איז נישט קיין בושה, איך קען זאגן וואס איך וויל.

ווארט, ער זאגט, ר׳ שמואל אבן תיבון טראנסלעיט געווענליך כמעט [kim’at: almost] ווארט פאר ווארט. ער זאגט, א משל פון די מידות איז הזהירות, “שהיא מידה ממוצעת בין רוב התאוה ובין העדר הרגשת ההנאה” [she’hi middah memutze’es bein rov hata’avah uvein he’eder hargashas hahana’ah: that it is a middle trait between excessive desire and the absence of feeling pleasure], דאס איז זיין לשון [lashon: language/formulation].

די פראבלעם מיט “רוב התאוה”

סאו זהירות, ס׳איז דא א מידה וואס הייסט זהירות, און ער וויל אונז לערנען דא אז יעדע מידה איז אינמיטן וואס? שטימט? דו האסט נישט געוואוסט, אמת? איך האב אויך נישט געוואוסט. סאו וועגן דעם גייען מיר עס לערנען. סאו זהירות, מיר האבן שוין גערעדט וועגן דעם אמאל, איך וויל באמת נישט רעדן דערוועגן יעצט, ווייל איך האב געהאט נייע חידושים [chiddushim: novel insights] וועגן דעם.

אין עני קעיס [in any case], “זהירות” איז דא א מידה וואס הייסט “זהירות”, אזוי שרייבט רבי אליהו שמואל אבן תיבון, דאס איז זיין לשון, יא? דער רמב״ם האט געשריבן אויף אראביש. זהירות איז א מידה אין צווישן “רוב תאוה” [rov ta’avah: excessive desire]. יעצט, דאס איז אביסל א סקעם וואס ער טוט “רוב תאוה”, ווייל ער זאגט אז א מידה, די שלעכטס פון יעדע מידה איז צו פיל, סא “רוב תאוה” איז שוין געזאגט צוויי מאל די זעלבע זאך. עס וואלט געדארפט זיין א נאמען פאר תאוה [ta’avah: desire].

האסטו א פראבלעם, אז ווען ער זאגט “רוב תאוה”, he’s giving away the game. אין די מקור [makor: source] שטייט נישט אזוי, דאס איז די אמת. דאס איז דאך מיין טעות. ער וואלט געדארפט שרייבן… איך וועל דיר יעצט מאכן, איך וועל דיר יעצט נעמען די טראנסלעישאנס. יא, דו כאפסט? “זהירות” איז די ריכטיגע מידה, די מיטן, רייט? עס דארף זיין אויף איין זייט איין שלעכטע מידה, און אויף די אנדערע זייט די צווייטע שלעכטע מידה, שטימט? אזוי גייען אלע שלעכטע מידות, צו פיל און צו ווייניג.

זאגט ער אזוי, “זהירות” – דאס איז די טראנסלעישאן פון אבן תיבון – “זהירות איז מידה ממוצעת בין רוב התאוה”. נאו, דאס איז א סקעם, ווייל ממילא [memeilah: automatically] זאלסטו זאגן “תאוה” איז א מידה ממוצעת בין רוב התאוה לבחוס מיעוט התאוה [levachur mi’ut hata’avah: versus a small amount of desire]. Once you put in the word “רוב”, you gave away the game, דו האסט נישט קיין ווארט. דו זאגסט “רוב”, ער מיינט צו פיל, נישט רוב און מיעוט, רייט? ער מיינט ריבוי [ribui: abundance/excess], רייט? ריבוי תאוה, און זהירות איז ווייניגער ווי ריבוי תאוה. אקעי, סאו אויב אזוי איז תאוה ווייניגער ווי ריבוי תאוה. דיינע ווערטער שטימען נישט אזוי גוט. דו פארשטייסט מיין פראבלעם? יא, יא, זייער גוט.

די אראבישע מקור: “אל שרה”

סאו, “אל שרה”, “אל שרה” מיינט זיין א בעל תאוה [ba’al ta’avah: one who is ruled by desire], יא, עפעס אזוי, זיין א שלעכטער און א בעל תאוה. איך וועל דיר נאכדעם זאגן וואס ער מיינט. רבי שמואל אבן תיבון האט עס אריינגעלייגט ווייל ער האט געהאט א פראבלעם, ווייל ער האט געטראכט אז די ווארט “תאוה” גייט נישט ארויסגעבן…

יהודה אלחריזי׳ס טראנסלעישאן

תלמיד: ווער?

מגיד שיעור: יהודה אלחריזי׳ס [Yehudah Alcharizi: 12th-13th century translator and poet] טראנסלעישאן אויף שמונה פרקים איז שמואל אבן תיבון מיט תיקון [tikkun: correction]. ער האט לכתחילה [lechatchilah: initially], ער האט נישט אליינס איבערגעטייטשט. ער האט גענומען שמואל אבן תיבון׳ס טראנסלעישאן, און ער האט געזען אז עס שטימט אינגאנצן נישט מיט די אראביש, האט ער עס געטוישט. אדער געטוישט דקדוק [dikduk: grammar], ער האט געהאלטן אז ער קען דקדוק בעסער פון שמואל אבן תיבון, ער קען עברית. אבער כמעט נישט, דאס איז נמשך אחריו [nimshach acharav: follows after him], דאס איז נישט קיין טעות. ס׳איז נישט קיין טעות, ס׳איז דא א ריזן פארוואס ער שרייבט עס, ווייל שרייבן “בינה תאוה” איז אויך נישט קיין גוטע ווארט, ווייל אונז זענען צוגעוואוינט, דרך אגב [derech agav: by the way], איך וויל דיר זאגן א צווייטע זאך.

פארוואס “בעל תאוה” איז בעסער ווי “תאוה”

ביי אונז וואלט עס יא געמאכט סענס. אין אונזער שפראך וואלט עס געמאכט סענס. אויף אידיש וואלט עס געמאכט סענס. פארוואס? ווייל אויף אידיש, אויב דו זאגסט פאר איינעם אז ער איז א בעל תאוה, מיינט מען נישט אז ער ענדזשויט זיין קריאת התורה [krias haTorah: Torah reading]. מיינט מען צו זאגן אז ער איז א פרעסער, אמת? ער האט צופיל תאוה. און דער אמת איז אז די לשון איז נישט אן אונזערע לשון, נאר דער אייגענער רמב״ם׳ס לשון אליינס.

רבי שמואל אבן תיבון איז געווען א גוטער טרענסלעיטאר, אבער נישט אזא טרענסלעיטאר אזויווי דער רמב״ם אליינס איז א טרענסלעיטאר. וויאזוי ווייס איך אז דער רמב״ם אליינס איז א טרענסלעיטאר? מ׳דארף נישט קיין בריוון, מ׳דארף נאר עפענען משנה תורה לרמב״ם [Mishneh Torah: Maimonides’ code of Jewish law]. און דארט זעסטו די זעלבע זאך ווי דא, יא? קוק אין פעידזש 1 וועסטו זען. גיי צוריק א פעידזש, וועסטו זען ווי דער רמב״ם אליינס איז א טרענסלעיטאר פון די צוויי קצוות [ketzavos: extremes].

דער רמב״ם׳ס אייגענע לשון אין משנה תורה

ס׳איז זייער אינטערעסאנט. די ערשטע, דאס וואס ער טרענסלעיט דא “רוב תאוה”, רופט דער רמב״ם “בעל תאוה”. “בעל תאוה” איז א לשון פון די חכמים [chachamim: the Sages]. אונז זענען מיר צוגעוואוינט צו רעדן אזוי, “בעל תאוה” מיינט צופיל תאוה. אויב אזוי וואלט רבי שמואל אבן תיבון געדארפט שרייבן “התאוה”. “בעל תאוה” איז פארשטאנען דער מענטש וואס איז א בעל תאוה, רייט? אבער ער קען שרייבן “תאוה”. נאר אויף אראביש, די ווארט “שַרַהּ” – איך ווייס נישט – מיינט בערך ווי תאוה, אבער ס׳האט די קאנאטעישאן [connotation] פון צופיל, ווייל ס׳איז א שלעכטע מידה. ווען מ׳זאגט אז ס׳איז שלעכט, מיינט מען צו זאגן צופיל, נישט סתם הנאה [hana’ah: pleasure] און תענוג [ta’anug: enjoyment].

פארגלייך פון פארשידענע איבערזעצונגען

סאו דאס איז א… יא. און דו וועסט זען דא די משלים [meshalim: parables]… און וואו איז מיין פעידזש? רבי שווארץ, רבי מיכאל שווארץ [Rabbi Michael Schwartz], האט – איך מיין – די בעסטע טראנסלעישאן וואס איז. זיין טראנסלעישאן דא אין שמונה פרקים איז מער… ער האט זיך זיין אייגענע כללים [klalim: rules/principles] וויאזוי ער טרענסלעיט. אבער דו קענסט זען דא, וואו איז עס? וואס? ניין, ניין. שווארץ שרייבט… ער קען אראביש, דארף איך דיר זאגן? יא, ער האט א חבר חדוש׳ן [chiddushim: novel commentary] אויף מורה נבוכים. יא. אבער ער שרייבט בעסער ווי קאפח [Kapach: Rabbi Yosef Kapach, 20th century Yemenite scholar and translator]. מיר וועלן באלד רעדן וויאזוי קאפח טרענסלעיט דא די ערשטע פארש.

אבער שווארץ האט א מנהג [minhag: custom/practice] אז ער פיקסט די גרעמער. אז מ׳וועט קוקן דעם שטיקל וועסטו זען אז למשל [lemoshal: for example]… איך קען דיר עס ווייזן זייער גרינג אין די פריערדיגע שטיקל.

שווארץ׳ס גראמאטישע תיקונים

אויב דו וועסט קוקן דא ווען ס׳שטייט “ומעלות החלק הזה מרובות כזהירות” [ume’alos hachelekh hazeh merubos kazehirus: and the virtues of this part are many, like temperance], אין פעידזש 1, גיי צוריק, איך וועל דיר ווייזן א זאך. און מיר קענען רעדן וועגן טרענסלעישאן. קוקן אין די page 1 איז צו זען, יא, אין פרק ו׳ [perek vav: chapter six], אין פרק ו׳ פון שמונה פרקים רעדט דער רמב״ם וועגן דעם אז יעדע חלק [chelek: part] האט זיך זיינע מעלות [ma’alos: virtues], סא די מעלות המידות [ma’alos hamiddos: virtues of character traits] געהערן פאר די חלק המתעורר [hachelekh hamis’orer: the aroused/appetitive part], און ער זאגט אז ס׳איז דא אסאך מעלות אין די חלק, למשל, על עפה [al efah: for example], יא, למשל זהירות. סא, איך וויל היינט אזא פשוט׳ע זאך, אין אראביש זאגט מען

איבערזעצונגען פון רמב״ם׳ס שמונה פרקים: פאַרגלייך פון טרענסלעיטאָרס און אַנאַליז פון טערמינאָלאָגיע

פאַרגלייך פון פאַרשידענע טרענסלעיטאָרס: שוואַרץ, קאַפח, אבן תיבון

שוואַרץ׳ס שיטה אין איבערזעצן

אינסטרוקטאָר: וואָס? ניין, ניין. שוואַרץ שרייבט… ער קען אַראַביש? יאָ. קאַפח האָט אויך געשריבן אַזוי? יאָ. אָבער ער שרייבט בעסער ווי קאַפח. מיר וועלן באַלד רעדן ווען ער האָט קאַפח׳ס טרענסלעישאַן דאָ ווי די ערשטע טייטש. אָבער שוואַרץ האָט אויך אַ מנהג אַז ער פֿיקסט די גראַמער.

דוגמא: די אַראַבישע סענטענס-סטרוקטור ביי אבן תיבון

אינסטרוקטאָר: לאָמיר אייך צוריקגיין צו די שטיקל וואָס דו זעסט, אַז למשל… איך קען אייך עס ווייזן זייער גרינג אין די פֿריערדיגע שטיקל.

קוקן דאָ, ווען עס שטייט “ומעלות החלק הזה מרובות כזהירות” אין פּעידזש וואַן. גיי צוריק, איך וויל אייך נאָר ווייזן אַ זאַך, און דאַן וועלן מיר רעדן וועגן טרענסלעישאַנס. סאָו, איך האָב געוואָלט זאָגן… קוקן אין פּעידזש וואַן, וועסטו זען, יאָ, אין פּרק ב׳ אין יאָ, אין פּרק ב׳ אין שמונה פּרקים רעדט דער רמב״ם וועגן דעם אַז יעדע חלק האָט זיך זיינע מעלות, סאָו די מעלות המדות געהערן פֿאַר די חלק המתעורר, און ער זאָגט אַז ס׳איז דאָ אַסאַך מעלות אין די חלק, למשל, על אפך ועל חמתך, למשל זהירות.

סאָו, איך האָב געוואָלט זאָגן אַ פּשוט׳ע זאַך. אויף אַראַביש זאָגט מען “זה החלק”, אַזוי איז דער סדר, “הذا الجزء”, די… “هذا” אַפֿשר, “الجزء”, די חלק. אויף אַראַביש זאָגט מען די “זה” פֿאַר די זאַך וואָס מ׳רעדט. אויף לשון הקודש רעדט מען נישט אַזוי. מ׳זאָגט נישט “זה החלק”, מ׳זאָגט “חלק זה”.

און זיי מערקן אַז כּמעט אַלע טרענסלעיטאָרס שרייבן “זה החלק”. דאָס הייסט, ר׳ שמואל אבן תיבון און ר׳ אחיטוב וואָס מאַכט אים נאָך, שרייבן… זיי, ר׳ שמואל אבן תיבון האָט אַ מנהג, ער פֿאָלגט די אַראַבישע סענטענס סטרוקטשער, אַפֿילו ווען עס מאַכט נישט קיין סענס אויף לשון הקודש.

למשל, אויף אַראַביש זאָגט מען “זה הספר”, אָדער “יפעלה זה הספר”, “תוכן זה הספר”. אויף אידיש מאַכט עס נישט קיין סענס, אויף עברית אויך נישט. אָבער, לאָמר, איך געדענק די ערשטע שטיקל וואָס מיר האָבן געלערנט, “למה חיבר המחבר זה המסכתא וזה הסדר?”. אויף לשון הקודש שרייבט מען נישט אַזוי, מ׳שרייבט “המסכתא הזו והסדר הזה”.

סאָו, אויף אַראַביש גייט אַלעמאָל די “זה” פֿאַר די… אַזוי איז דער כּלל, אַזוי שרייבט מען פּשוט די סענטענס, די גראַמער פֿון אַראַביש. ר׳ שמואל אבן תיבון וועט אַלעמאָל טרענסלעיטן אויף די אַראַבישע סדר.

מעלות און חסרונות פון אבן תיבון׳ס שיטה

אינסטרוקטאָר: פֿאַר מיר העלפֿט עס זייער אַסאַך, ווייל איך קען נישט קיין אַראַביש, אָבער דאָ קען איך וויסן גענוי וועלכע וואָרט ער טרענסלעיט. אָבער פֿאַר אַ נאָרמאַלע מענטש קען ער ווערן… עס מאַכט עס האַרדער צו ליינען, ווייל יעדע סענטענס איז בעקווערדס.

סאָו, דאָס איז למשל אַ זאַך וואָס אחיטוב שרייבט אויך אַזוי. איינער אַזוי ווי שוואַרץ, שרייבט ער איבער צו שרייבן די סענטענסעס אַלעמאָל, כּדי ס׳זאָל שטימען אויף לשון הקודש, אויף די וועג וויאַזוי ער וואָלט געשריבן אויף לשון הקודש די סענטענס.

יאָ יאָ, ס׳האָט אַ חסרון אַז ער… ניין, איין סעקונדע, ס׳איז נאָך אַ זאַך. ס׳האָט אַ חסרון אַז ער, סאַמטיימס איז זיין פּשט נישט ריכטיג. ווייל איך האָב די אָריגינעלע ספֿרדי, קען איך וויסן פּונקטליך צו איך לערן… דאָס איז אַ פּראָבלעם פֿון נישט געשמאַק צו ליינען, וואָס איז אַפֿשר מער מדויק, ווייל סאַמטיימס פֿאַרדרייט ער די סענטענס, אָבער ס׳ווערט געליינט ראַנג. ס׳איז שוין אַ פּירוש, און ס׳איז נישט ריכטיג.

קאַפח׳ס שיטה

אינסטרוקטאָר: רבי קאַפח פֿיקסט ווען ער וויל, און ווען ער וויל נישט פֿיקסט ער נישט. ער ווייסט אַליין צו ס׳איז בעסער.

תּלמיד: וואָס? פֿון? פֿון שמונה פּרקים איז נישטאָ.

אינסטרוקטאָר: ווייל ער פֿיקסט אויך אַסאַך גראַמער, אָבער די פּראָבלעם מיט רבי קאַפח איז אַז ער קערט בכלל נישט וואָס ס׳שטייט אין די מקור, סאָו ס׳איז נישט אינטערעסאַנט. שוואַרץ קערט יאָ, אָבער ער פֿיקסט גראַמער, וואָס מאַכט עס, ער רוקט אַרום די פּראַנאַונס, אַזעלכע סאָרט זאַכן, לויט ווי ס׳וואָלט געדאַרפֿט זיין.

אַנאַליז פֿון טערמינאָלאָגיע: תאוה, תאוותנות, זהירות

די וואָרט “תאוותנות” – אַ טערמינאָלאָגישע אַנאַליז

אינסטרוקטאָר: סאָו זיי האָבן געטייטשט תאוותנות. תאוותנות איז אַ סתּם אַ וואָרט אויף עברית. אויף אידיش, אָדער אויף אונזער שפּראַך, האָט מען געזאָגט תאוה, בעל תאוה. תאוותנות איז פּשוט, אויף עברית סאַונדט עס ערגער ווען מ׳זאָגט תאוותנות ווי ווען מ׳זאָגט תאוה. ס׳איז די זעלבע זאַך. די זעלבע וואָרט.

סאָו, יאָ, עוסק זיין אין תאוה. סאָו ס׳אינקלודט שוין די צופֿיל. ווייל דו פֿאַרשטייסט, ווען מ׳זאָגט אַז ער איז אַ תאוותן, מיינט נישט צו זאָגן אַז ער ענדזשויט אַביסל הנאה, ס׳מיינט שוין צופֿיל.

אבן תיבון׳ס פּראָבלעם מיט “תאוה”

אינסטרוקטאָר: סאָו דער פֿילוסוף תיבון האָט נישט געהאַט אַזאַ וואָרט, ווייל אים איז די וואָרט תאוה נישט דאָס. און אין זיין וועלט האָט נישט געמאַכט סענס צו זאָגן תאוה, ווייל צופֿיל. ער האָט נישט געוואוסט אַז די וואָרט תאוה איז אַ שלעכטע וואָרט. אונז ווייסן עס שוין ווייל מיר האָבן געלערנט צענדליגע ספֿרים. ער האָט נישט געוואוסט. סאָו האָט ער געמוזט אַריינשרייבן די “רוב תאוה” כּדי ס׳זאָל מאַכן סענס בכלל.

זהירות – די מידה צווישן צוויי עקסטרעמען

אינסטרוקטאָר: אָקעי, עניוועיס, לאָמיר צוגיין ווייטער. זהירות, אונז האָבן נאָך נישט גערעדט וועגן זהירות. איך וויל נאָר ווייזן וואָס זהירות איז וועגן, פֿון דאָ קענסטו זען קלאַר פֿון וואָס ס׳איז וועגן. ס׳איז אַ מידה צווישן רוב תאוה און בין העדר הרגשת ההנאה.

דאָ איז צו זען אַז שילת האָט דאָ געפֿיקסט, ער האָט געשריבן “העדר ההרגשה בהנאה”, ווייל דאָס איז ליטעראַלי וויאַזוי די אַראַביק זאָגט דיר. אָבער אוודאי דאָ האָט רבי קאַפח געמאַכט מער סענס, מער ליינבאַר. נישט פֿילן הנאה. אָקעי?

אַגב, עס קען זיין אַז דעי איז מער מדויק וויאַזוי ער טייטשט עס, “נישט האָבן צו ווייניג געפֿיל אין פּלעזשור”. עס איז מער ווייניגער די זעלבע זאַך, אָבער ווען דו ליינסט עס און שרייבסט עס איבער “העדר הרגשת הנאה”, מיינען מענטשן אַז עס מיינט צו זאָגן אַז דעם מענטש פֿעלט עפּעס אַ געפֿיל, עס פֿעלט אים עפּעס אָדער ממש אַ גופֿניות׳דיגע זאַך, עס פֿעלט אים זיין “סענס אָף טעיסט” אָדער אַפֿילו גאַר נפֿשיות׳דיג, ער האָט נישט קיין זעלבסט ליב. עס מיינט נישט אַז ער האָט נישט קיין זעלבסט ליב, עס מיינט אַז ער האָט נישט קיין געפֿיל דערין. עס איז אַביסל אַנדערש.

דער רמב״ם׳ס טערמינאָלאָגיע אין משנה תורה: “בעל תאוה” און “טהור גוף”

זוכן דעם מקור פֿון “טהור גוף”

אינסטרוקטאָר: אָקעי? יעצט, איז דאָ די צווייטע דעה, די צווייטע זייט פֿון זיין שלעכט. דאָס איז אַביסל אַ פֿאַני וואָרט, און עס איז אַ פֿאַני וואָרט פֿאַר אַ ריזן. פֿאַרוואָס איז עס אַ פֿאַני וואָרט? וואָס שטערט אייך אין דעם?

לאָמיר דיר זאָגן. “בעל תאוה”, גיי צוריק צו די רמב״ם דאָ אין הלכות… וויאַזוי הייסט עס? אין משנה תורה. לאָמיר זען, קוק וואָס שטייט אין משנה תורה. אין משנה תורה שטייט אַז עס איז דאָ אַ בעל תאוה. וואָס האָבן מיר גערעדט? בעל תאוה איז אַ וואָרט וואָס… איך מיין אַז עס איז דאָ פּסוקים און חז״ל וואָס בעל תאוה מיינט דאָס און דאָס, מ׳דאַרף נאָך טראַכטן קלאַר. איך מיין אַז אין די רמב״ם פֿרענקל וועט מען זען וואו ער צייכנט צו וואו די רמב״ם נעמט די לשון.

נאָכדעם זאָגט ער, “ויהיה טהור גוף ביותר”, דאָס איז די אַנדערע זייט, “ולא יתאוה אפילו לדברים מעטים שהגוף צריך להם”. סאָו די רמב״ם האָט געטראָפֿן אַ וואָרט, עס הייסט “טהור גוף”. איך ווייס נישט וואו ער האָט גענומען די וואָרט. דו ווייסט פֿון וואו?

תּלמיד: מ׳דאַרף טשעקן אין די… ווער עס ווייסט זאָל מיר זאָגן. מ׳דאַרף טשעקן אין שבתי פֿרענקל צו ער ווייסט.

תּלמיד: יאָ, דאָרט מיינט עס… יאָ.

אינסטרוקטאָר: ער מיינט צו זאָגן… יאָ, אָבער די רמב״ם דאַרף צו נעמען… די רמב״ם אין משנה תורה האָט די זעלבע פּראָבלעם ווי אונז האָבן. ער זוכט ווערטער פֿאַר זאַכן.

דיסקוסיע וועגן “בעל תאוה” און “טהור גוף”

אינסטרוקטאָר: דאָ באַמערקסטו אַזאַ פּראָבלעם. בעל תאוה, אָקעי, עס שטייט מסתּמאַ אין חז״ל. און בעל תאוה, אַ בענער, געדענקט איר וואו? ער האָט אונז געזאָגט די זכר תאוה. אַ בעל תאוה. ס׳איז דאָ אַ בעל גאוה. מיר קענען דאָ רעדן. ס׳איז דאָ בעלים. מיר קענען זיין די בעלים פֿון פֿאַרשידענע מידות טובות אָדער רעות, יאָ? “בעל נפש” שטייט אין פּסוק. בעל תאוה.

טהרת הגוף, טהור גוף.

תּלמיד: וואו שטייט אַז ער איז אַ בעל תאוה?

אינסטרוקטאָר: פֿרעגן ספֿרים. זיי ברענגען די רמב״ם, אַ גרויסן שכוח, דאָס ווייס איך אויך. דאָס אַז טהור מיינט רייניגן, דאָס מאַכט עס דאָ אַזוי ווי מ׳קען מטהר זיין אַ הויז. ס׳שטייט אַזוי ווי דער כּהן קומט און מטהר, אַזוי ווי ער האָט אויסגערייניגט די הויז, האָט ער אויסגערייניגט דעם מענטש. ס׳איז אַ משוגענער חידוש פֿון אַ גוי.

תּלמיד: וואָס? טהור ווייסן מיר, טהור איז דאָ צווייערליי טהרה, ס׳איז דאָ טהרה… דער רמב״ם זאָגט דאָך יענץ נישט יענץ, ער מיינט צו זאָגן טהרה נישט טהרה פֿון… נישט טהרה פֿון… ס׳איז דאָ ביי צרעת קנים אַ טהרת הגוף, אַז מ׳איז מטהר… אָבער דאָרט טהרת הגוף מיינט רייניגן, אָדער רייניגן פֿון טומאה, אָדער רייניגן פֿון שמוץ. דאָ איז עפּעס אַז ער איז אַ… ער איז אַ ריינע נשמה, זאָגט ער. נישט אַ נשמה, אַ ריינע גוף. זיין גוף האָט נישט אַזוי פֿיל ליב צו עסן. ער האָט אַ חשק צו ריינע זאַכן.

תּלמיד: איך זעה דאָ שטייט “לב טהור”.

אינסטרוקטאָר: לב טהור? וואָס זאָל איך מאַכן מיט לב טהור? איך מיין יענץ מיינט אַ גוטע כּוונה אָדער עפּעס אַזוי, ניין? איך ווייס נישט. איך וועל דאַרפֿן זוכן בעסער. איך וועל עס נישט יעצט זוכן. איך געדענק נישט. ווען איך וואָלט געוואוסט וואָלט איך דיר געקענט ענטפֿערן.

ברייטערע דיסקוסיע וועגן “טהור גוף” אין לשון חכמים

אינסטרוקטאָר: עניוועי, דו זעסט אַז איך וויל דיר ווייזן אַז דער רמב״ם… אָקעי, “אַליבאַ דענקים” אַלס אַן דוגמאַ, “ענקים” איז גאָרנישט קיין וואָרט. דו האָסט געהערט פֿון דעם וואָרט “הארגע”? אמת? איך האָב ביז דעם שטיקל רמב״ם נישט געהערט דערפֿון, אמת? סאָו, וואָס מיינט דאָס? אַז ס׳איז נישטאָ אַזעלכע מענטשן, אמת׳דיג.

תּלמיד: איך מיין אַז ס׳שטייט אין פּלעצער “גוף טהור”.

אינסטרוקטאָר: “גוף טהור” איז אַ לשון… גוף נקי. “טהרת הגוף והנפש” איז דאָ אַ קעפּל. סתּם אַ מענטש וואָס איז טהור, איך מיין אין דעם סענס פֿון נישט האָבן קיין שלעכטע מידות, פֿון נישט האָבן קיין סאַך תאוות. ס׳איז נישטאָ אַזאַ לשון?

תּלמיד: דו קענסט טשעקן אויב “טהרת הגוף והנפש” איז דאָ אַזאַ בריוו?

אינסטרוקטאָר: ס׳איז דאָ אין הלכות תפילה “טהרה”, און ס׳איז אַ לשון חכמים, “יש לך גוף טהור מגופו של משה רבינו”. ס׳איז דאָ אַזעלכע סאָרט לשונות. אברהם אבינו האָט געהאַט אַ גוף טהור. ס׳איז דאָ פּלעצער וואו ס׳שטייט אַזאַ לשון. אין דברים רבה למשל.

פֿילאָסאָפֿישע פּרינציפּן: ווערטער און קאָנצעפּטן

ווען פֿילאָסאָפֿן שאַפֿן נייע טערמינאָלאָגיע

אינסטרוקטאָר: לאָמיר זען צו מיין דעת איז… קודם כּל, אַלעמאָל בין איך שטאַרק. צווייטנס, ווייל איך וויל דיר זאָגן פֿאַרוואָס. האָסטו דאָס געזען? אונז זענען נישט קיין שיעור אין דקדוק.

וואָס איך וויל דיר ווייזן איז, ווען אַ איד שרייבט אַ ספֿר און ער שרייבט ווערטער וואָס קיינער האָט נישט געהערט, מיינט ער נישט אַז די ווערטער האָט מען נישט געהערט, די קאָנצעפּטן האָט מען נישט געהערט. די פּראָבלעם איז נישט די וואָרט, די פּראָבלעם איז מיט די קאָנצעפּט, אמת?

אַ זאַך וואָס האָט נישט קיין וואָרט, אַזויווי יעדער איינער ווייסט אַז עסקימאָס האָבן אַסאַך ווערטער פֿאַר שניי, סתּם, לאָמיר זאָגן. אַזוי זאָגט מען למשל, אמת? און אידן האָבן אַסאַך ווערטער פֿאַר געלט. ניין, זיי האָבן נישט. זיי האָבן “כּיין געלט”, “פֿיין געלט”, “פֿאַרדאָרבענע געלט” – אַלעס מיינט געלט.

סאָו, אויף די זעלבע וועג, אַ זאַך וואָס מאַכט זיך, איז דאָ ווערטער פֿאַר דעם. אַ זאַך וואָס מאַכט זיך נישט, קומט אַ פֿילאָסאָף, דאָס איז איינע פֿון די זאַכן וואָס פֿילאָסאָפֿן טוען, און סאַמטיים׳ס זעסטו אַז זיי טראַכטן אויס נייע ווערטער, אָדער זיי נוצן אַלטע ווערטער אויף אַ נייע וועג. פֿאַרוואָס? ווייל ער האָט געכאַפּט אַז דאָ איז דאָ אַ סטרוקטור, פֿאַרשטייסט ער? ביז אַהער איז נישט געווען קיין וואָרט פֿאַר דעם.

פילאסאפישע אנאליזע פון מידות: פארוואס פעלן ווערטער פאר געוויסע מידות

פארוואס טראכטן פילאסאפן אויס נייע ווערטער?

מגיד שיעור:

ניין, זיי האבן נישט. זיי האבן געלט, טיין געלט, פאכדך געלט, אלעס מיינט געלט.

סאו, די זעלבע וועג, א זאך וואס מאכט זיך, איז דא ווערטער פאר אים. א זאך וואס מאכט זיך נישט, קומט א פילאסאף, דאס איז איינע פון די זאכן וואס פילאסאפן טוען sometimes, דו זעסט אז זיי טראכטן אויס נייע ווערטער, אדער זיי נוצן אלטע ווערטער אין פאני וועגן. פארוואס? ווייל ער האט געכאפט אז ס׳איז דא דא א סטראקטשער, ער פארשטייט עפעס וואס ס׳איז נישט געווען קיין ווארט פאר דעם.

און אין יעדע חכמה כמעט איז דא אזא זאך, אז מ׳טראכט אויס נייע ווערטער, אדער מ׳טראכט נייע משמעות׳ן פאר אלטע ווערטער. סאו, איך ווייס נישט צו איר באמערקט איר דעם, if you learn any science, you’ll see that they’re always making up words. Why do I have to make up words? וואס איז געווען שלעכט? דו האסט נישט געהאט קיין ווארט פאר מיר? איך ווייס דאך עפעס וואס דו האסט נישט געוואוסט.

ווערטער האבן מענטשן פאר זאכן וואס זיי רעדן אין טאג טעגליך, איז דא א ווארט דערפאר. אבער א זאך וואס ווערט נישט באמערקט טאג טעגליך, ס׳איז עפעס א טיפערע זאך, ס׳איז עפעס א מער זאך וואס מ׳דארף זיך מתבונן זיין צו וויסן בכלל אז ס׳עקזיסטירט, איז נישטא קיין ווארט דערפאר. הייבט מען אן צו זוכן ווערטער.

דער קאזוס פון “בעל תאוה” – פארוואס פעלט א ווארט פאר “צו ווייניג תאוה”?

מגיד שיעור:

סאו, בעל תאוה, דאס איז א ווארט, דאס קענען מיר גאנץ גוט דעם בעל תאוה. ווי אזוי הייסט די מידה בינונית דארף מען באלד רעדן, אבער ווייל בעלי תאוה האט מען אסאך מאל געטראפן, איז א נארמאלע זאך צו זיין אמת, אבער צו האבן צו ווייניג תאוות, whatever די לימיט פון צו ווייניג איז, אז א מענטש זאל האבן די פראבלעם, איך ווייס נישט צו חכמים האבן געטראפן יענעם מענטש כמעט נישט, על כל פנים.

ס׳איז א חולה, ס׳איז נישט קיין ווייניגער, ס׳איז נישט געדעקט, ס׳איז נישט פאר א מידה. און איך וואלט געזאגט די זעלבע זאך, איך גיי נישט אריין אין איינעם׳ס רבי׳ס שיטה, איך דארף נישט גלייבן יעדע זאך שטייט אויף די פארן. אה, וואס? נישט. ניין, קען זיין, קען זיין, אבער יענץ איז שוין, וואלט איך אנגעקוקט מער אזוי ווי א דעפיסיט, אזוי ווי עפעס א מחלה, עפעס אזוי.

ס׳איז דא אסורים, כעס, ס׳איז נישט קיין כח. ווען מיר רעדן דא, רעדן מיר זיך די ענין פון א בעל תאוה, א מידה, רייט? ס׳איז דא מידות וואס מענטשן ווערן געבוירן מיט זיי, אדער ווערן געבוירן מיט עפעס א נטיה צו זיי, אזוי ווי דער רמב״ם [Rambam: Maimonides] זאגט, זיי האבן א הכנה פאר זיי. אבער מענטשן וואס האבן ליב צו עסן, ס׳איז נישטא מענטשן וואס האבן צו ווייניג ליב צו עסן. איך ווייס, ס׳איז שווער צו טרעפן אזעלכע מענטשן. מאכט זיך אמאל אזא מענטש, אבער ס׳איז שווער צו טרעפן אזא מענטש.

דאס איז די פאקט, דאס איז די ריזן פארוואס ס׳איז נישטא קיין נארמאלע ווארט פאר אים, נישט אויף לשון הקודש, נישט אויף אראביש, נישט אויף יווניש.

דיסקוסיע: די אראבישע און גריכישע טערמינאלאגיע

תלמיד:

יא, אויף אראביש מיינט עס די זעלבע זאך, ס׳טייטשט עקזעקטלי דאס. איך האב דיר געזאגט וואס ס׳שטייט אויף אראביש, העדר הרגשת הנאות [lack of feeling pleasure], ליטערעלי ווארט פאר ווארט, איינער וואס פילט צו ווייניג הנאה.

מגיד שיעור:

איך ווייס נישט, איך דארף זוכן, איך האב נישט געטראפן. איך האב געזוכט נאכצוקוקן אין פרענקל, איך האב עס נישט דא.

תלמיד:

ס׳איז דא, ס׳איז דא.

מגיד שיעור:

נישט דא? דעמאלטס פארלאז איך מיך נישט. וויאזוי שטייט ביי דיר?

תלמיד:

ס׳שטייט דארט אזוי, אז די כללא אז ער וועט נישט האבן קיין טעם אין עסן.

מגיד שיעור:

איך האב נישט די חכמה דא. ס׳איז דא אנליין, איך דארף זוכן אנליין. דו ביסט גערעכט.

תלמיד:

איך קען נישט אויסרעכענען די זאכן אינמיטן.

מגיד שיעור:

ס׳איז א מדרש נישט.

איך וועל עס נאכקוקן אינדערהיים, ס׳איז צו ארכאיש די רמב״ם׳ס לשון. אבער דער פאקט איז אז דער רמב״ם איז א געוואלדיגע געווען אין אראביש און א געוואלדיגע אין גריכיש.

אריסטו׳ס ספר המידות און די מקור פון דער ליסט

מגיד שיעור:

און דער הייליגער רבי, רבי אריסטו הקדוש אדער הטמא, איך ווייס נישט, ער זאגט אזוי אין זיין ספר ווי ער מאכט די ליסט, אקעי? ספר המידות [Sefer HaMidos: Aristotle’s Nicomachean Ethics], ס׳איז דא אין אוצר החכמה דעם ספר, אויב עמיצער וויל עס זען. ספר המידות, ס׳איז דא אויף אידיש אויכעט. אין אוצר החכמה איז דא אויף לשון הקודש. ניין, ס׳איז נישט אויף לשון הקודש, ס׳איז אויף לשון הקודש אין אוצר החכמה.

און ער זאגט אזוי, וויבאלד ער גייט, אין ספר ג׳ פרק ז׳ אין אונזערע מהדורות על כל פנים, שטייט דארט אזוי, ער רעדט דא, ער מאכט דא די ליסט. און דאס איז מער ווייניגער די ליסט וואס איז דא יעצט קומט פון דארט, ווייל ס׳איז נישט עקזעקטלי פון דארט, ס׳קען זיין אז ס׳איז געווען די מיטל סטעפס אויכעט. אבער על כל פנים, די עלטער זיידע פון די ליסט קומט פון דארט.

ער זאגט אז די דרך הממוצע [the middle path] איז די גוטע וועג, און ביידע דארף מען רעדן פון די גמרות, אן די גמרות האט מען נישט פארשטאנען. אויך ווייל אן די גמרות, און מוסר איז דאך וועגן למעשה, נישט וועגן טעאריעס, מ׳וויל וויסן פראקטיש.

אריסטו׳ס באמערקונג וועגן מידות אן נעמען

מגיד שיעור:

ער זאגט אזוי, ער זאגט אז א חלק פון זיי האבן נישט קיין נעמען. דער רמב״ם גייט מארגן זיין דער ענד פון זיין ליסט, אז נישט אלע האבן נעמען, און די ריזען פארוואס זיי האבן נישט קיין נעמען איז וועגן דעם. ער זאגט אז חלק האבן נישט קיין נעמען, און ער זאגט ווען ער רעדט פון פלעזשער און פעין, וואס דאס איז די נושא פון די מידה וואס מיר רעדן יעצט, זאגט ער אזוי, און מ׳האט גערעדט וועגן דעם בעל, זאגט ער אזוי, אינמיטן דא שטייט טעמפערענס [temperance] אויף די טרענסלעישן, דאס איז די זהירות [carefulness, self-restraint], און ער זאגט, צו פיל הייסט אז דא שטייט דיסיפעישן [dissipation], בקיצור צו זיין א פרעסער, און ער זאגט, און נאכדעם זאגט ער אזוי, די וואס האבן צו ווייניג פון די נושא פון תענוג [pleasure], טרעפט מען נישט קיין סאך, ממילא האבן זיי נישט קיין נאמען, ממילא מ׳גייט זיי רופן אומסענסיבל [insensible], דאס איז זיין טרענסלעישן אויף סייד, שרייבט ער א ליטערעל טרענסלעישן, וואס עס הערט זיך א גארנישט באנומען, נישט אן-סענסינג, אבער אן-סענסינג אויף פשוט׳עס מיינט נישט, דאס אן-סענסינג וואלט געמיינט א בלינדער, עפעס אזוי, אבער ער זאגט, מ׳טרעפט נישט אזעלכע מענטשן קיין סאך, ממילא די שפראך האט נישט געגעבן פאר זיי קיין נאמען, אונז דארפן זיך רעדן, אונז לויט אונזער חשבון מוז זיין אזא זאך, נישט ווייל ס׳איז דא אזא פראבלעם, נישט דא קיין פראבלעם וואס מ׳האט, קענסט זאגן אז א מענטש איז א מחלה, איך רעד נישט פון דעם, ער האט נישט קיין אפעטיט, אבער עס איז נישט דער עצם א פראבלעם וואס עס טרעפט זיך אזאך, סאו ממילא האט עס נישט קיין נאמען.

קריטישע באמערקונג: האבן זיי אויסגעטראכט דעם עקסטרעם?

מגיד שיעור:

און וויבאלד אזוי זענען, מ׳קען אפילו האבן טענות אויף אריסטו אז ער טוט דאס, אויף די רמב״ם, קענסט אפילו טענה׳ן אז דא האט ער נאר אויסגעטראכט א פראבלעם, דו ווילסט מאכן א סוד אז יעדער מידה איז א מיטן, ממילא דארף עס זיין פון ביידע זייטן, און נישט אלעמאל איז דא פון ביידע זייטן, טראכסט אויס, עס איז יא דא, טעארעטיש איז יא דא, קענסט זיין במידה מסוימת איז יא דא, ס׳קען זיין אז א מענטש איז אביסל מער אויף יענע זייט.

ס׳איז נישט דא א ספעקטראם בעט אז ס׳איז דא צו פיל און צו ווייניג. ס׳איז נישט דא א ספעקטראם, ווייל מען קען נישט זיין צו גוט אדער ווערעווער. ס׳איז איינס געווען ביי מיין שיעור פון וואס דער דברי חיים מצוה נישט טייט אז ס׳איז א ספעקטרום. אבער עס איז גאר טייטש אז ס׳איז דא צו פיל און צו ווייניג. יעצט, אה, אמת.

צוריק צו די עיקר נושא: וואס איז זהירות?

מגיד שיעור:

יעצט צוריק צו די עיקר נושא. די עיקר נושא וואס איך וויל וויסן, וואס ענק האבן געוואלט וויסן, וואס איז די דעפיניציע פון זהירות, א מידה וואס איז צווישן צו פיל זיך ענדזשויען, צו פיל האבן ליב האבן הנאה, און צו ווייניג ליב האבן הנאה. דאס איז די קשיא וואס אונז האבן. א גוטע קשיא. פון מורנו.

דיסקוסיע: וואס מיינט “זהירות”?

מגיד שיעור:

סא אזוי, וואס? אפשר מיינט עס וואס? אויב איך זאג דיר די ווארט זהירות, וואס מיינסטו אז ס׳מיינט? קענסטו לשון הקודש? וואס טייטש זהירות? ס׳איז אן ענין פון זהירות.

תלמיד:

קערפול [careful].

מגיד שיעור:

וואס? וואס איז די מיטלסטע שורה? קערפול. ס׳מיינט צו זיין פארזיכטיג אין דיינע מעשים. זייער גוט.

וואס זאגט רבי שמואל אבן תיבון [Rabbi Shmuel ibn Tibbon, medieval translator]? וואס איז די טייטש? ער זאגט אז ס׳איז טייטש פון א ווארט אויף אראביש וואס איז עפה, אל עפה, די עפה. עפה אדער עיפה, איך ווייס נישט ווי אזוי, עיפה מיין איך ער זאגט מיר. דאס איז די טייטש פון אים. עיפה איז א ווארט וואס טרענסלעיט א ווארט אויף יווניש וואס הייסט… איך האב מיר נישט געדענקט די ווארט, סאפראסיני [sophrosyne]. אקעי? סאפראסיני. אויף ענגליש געווענליך טייטשט מען עס טעמפערענס [temperance].

איך וועל קוקן אין די רמב״ם דא. דאס איז, איין מינוט, דאס איז די ריכטיגע, איך וועל דיר זאגן וואס ס׳איז וועגן.

וויאזוי צעטיילן זיך מידות ביים רמב״ם? – לפי נושאים

מגיד שיעור:

לאמיר זיך דערמאנען א ריכטיגע זאך, און דאס איז קלאר, דאס איז צו זען קלאר אין די רמב״ם דא, רייט? וויאזוי צוטיילט זיך די אלע מידות? מיר האבן שוין גערעדט איינס פון די צוויי שיעורים אז ס׳איז דא פארשידענע וועגן וויאזוי מען קען מאכן מידות, רייט? ווען אונז מאכן מידות, אונז רעדן פון געוויסע מידות, מיר האבן גערעדט פארוואס ס׳וואלט געווען א גוטע זאך בכלל צו רעדן פון געוויסע מידות.

ווען אונז מאכן ליסטס פון מידות, ס׳איז דא פארשידענע וועגן וויאזוי מען קען מאכן די ליסט, רייט? וויאזוי, די וועג וויאזוי דער רמב״ם און אריסטו מאכן די ליסט איז לפי נושאים [according to subjects/topics]. אין אנדערע ווערטער, אויב ס׳איז דא א פארט אוו לייף, א פארט אוו יומען לייף, וואס איז עוסק אין געלט, די מידה פון געלט איז צו האבן א געוויסע, ס׳איז קובע שם בפני עצמו [establishes a category in itself].

געלט האט צוויי אדער דריי אדער פיר מידות, וואס דאס איז אסאך פארטס פון דעם, ס׳איז דא מאכן געלט, ספענדן געלט, טיילן געלט, ס׳איז דא אלע מיני ענינים פון געלט. אבער וואס ער צעטיילט די מידה איז נישט וואס ליגט זיך בנפש [in the soul], ס׳סטארטס פון די outside, קען מען זאגן, רייט? ס׳איז א נושא, און די נושא האט א גוטע וועג פון זיך פירן און א שלעכטע וועג פון זיך פירן. די ריכטיגע וועג הייסט די גוטע מידה, און די מידה בנפש, די הרגל [habit] אדער די מידה, די תכונה נפשית [character trait] וואס מאכט א מענטש זיך פירן אזוי, דאס איז די מידה דערפון, רייט? דאס איז וויאזוי ס׳צעטיילט זיך, רייט?

אויב דו ווילסט וויסן וואס א מידה איז אין די רמב״ם׳ס וועלט, דארפסטו נישט מאכן אן עקס-רעי אויף דיין נשמה און זען וואסערע פארטס ער האט און וואסערע סארט רצונות [desires] ס׳ליגט אין דעם. פארקערט, דו דארפסט קוקן וואסערע סארט זאך דו רעדסט וועגן, וואס איז די אבדזשעקט פון די מידה. שטימט?

אנווענדונג אויף אונזער מידה: תענוג איז דער נושא

מגיד שיעור:

סאו, ווען אונז רעדן די מידה וואס אונז רעדן, קענסטו שוין גלייך זען פון די צו פיל און צו ווייניג, אז די אבדזשעקט דערפון איז א זאך וואס הייסט תענוג [pleasure], פלעזשור אויף ענגליש. איך קען עס מער מדייק זיין, אבער עט ליעסט דאס. תענוג. תאוה איז צו פיל פלעזשור, צו פיל ליב האבן פלעזשור, רייט? נישט פאקטיש האבן פלעזשור. און צו ווייניג איז צו ווייניג ליב האבן פלעזשור. ס׳דארף נישט זיין צו ווייניג אויך.

אפילו דו זאגסט, קענסט זאגן א מענטש איז קראנק ממש, אדער אפשר איז דא אויך א ריכטיגע מאס, וואס מ׳דארף אז א מענטש זאל הנאה האבן פון געוויסע זאכן, נישט צו ווייניג. דאס איז די טייטש. סאו, די נושא פון די מידה איז פלעזשור, תענוג, תאוה. צו פיל איז נישט גוט, צו ווייניג איז נישט גוט, און אינמיטן דארף מען אנקומען.

די “דרך הממוצע” – אן אנאליזע פון וואס מענטשן טראכטן שוין

מגיד שיעור:

יעדער איינער ווייסט, סאו לאמיר זיך געדענקען, ווען אונז זאגן אז אלע מידות טובות זענען מידות אמצעיות [middle traits], וואס אונז מיינען בעצם איז, אזוי ווי ר׳ ישעי׳ האט אמאל געפרעגט זייער שיין, יעדער איינער האלט אז ער איז דערמיטן סייווי, רייט? יעדער איינער האלט אז פרומער פון מיר איז א משוגענער, און ווייניגער און פרייער פון מיר איז א שייגעץ, אמת? און ער נוצט דאס צו זאגן אז מענטשן זענען בייעסד [biased], אבער דאס איז זייער שיין.

אבער אויך קען מען לערנען פון דעם אז יעדער איינער איז מודה אז וואטעווער די ריכטיגע איז, איז א מיטן. ס׳איז נישט, קיינער זאגט נישט, “איך בין דער מערסטער קיצוני, און מ׳דארף זיין קיצוני.” חוץ פון די חזון איש [Chazon Ish, 20th century rabbinic authority], וואס מיינט עס אויך נישט ליטעראלי. חוץ פון דעם, קיין נארמאלער מענטש זאגט נישט, דו טרעפסט נישט אזא מענטש, ער זאגט נישט, “איך בין משוגע פאנאטיש.” אויב ער זאגט דאס, מיינט ער נאר להכעיס דיך, ווייל ס׳איז אלעמאל א פאליטיק. אבער בעצם, ער זאגט, “ניין, איך בין ריכטיג. מער פון מיר וואלט געווען פאנאטיש, ווייניגער פון מיר איז סתם א חיה. איך בין פונקט אינדערמיטן.” יא?

סאו, אין אנדערע ווערטער, ארויסברענגען דאס. דאס וואס זיי זאגן אז מידות זענען א דרך הממוצע איז אן analysis אויף וואס דו טראכסט שוין, right? אזוי ווי אלע פילאסאפיע, אלע ריכטיגע פילאסאפיעס זענען נישט דיר צו זאגן א נייע זאך וואס דו האסט נישט געוואוסט, נאר דיר צו מסביר זיין בעסער וואס דו האסט געוואוסט, וואס איז געווען אביסל צעמישט. ווען דו זאגסט יא, שטימט וואס איך זאג, מיר האבן געלערנט דעם קטע שוין. שטימט?

ווען מענטשן גייען ארום און זאגן זאכן וואס זיי כאפן נישט קלאר וואס זיי זאגן. מענטשן גייען ארום און זאגן, למשל, אז זיי האבן ליב א סעזאן.

דרך הממוצע: די סתירה פון „קיין תאוה איז דער אידעאל”

פילאסאפיע אלס אנאליז פון וואס מיר ווייסן שוין

מגיד שיעור:

איך בין פונקט אינדערמיט, יא? ס׳וואלט געווען אנדערע ווערטער. לאמיר ארויסברענגען דאס. דאס וואס זיי זאגן אז מידות זענען א דרך הממוצע [derech ha-memutza: the middle path] איז אן analysis of what you already think, right? אזוי איז געווען אלע פילאסאפיע, אלע ריכטיגע פילאסאפיע, איז נישט דיר צו זאגן א נייע זאך וואס דו האסט נישט געוואוסט, ס׳איז דיר צו מאזלען בעסער וואס דו האסט געוואוסט, וואס איז געווען אביסל צומישט. ווען דו זאגסט יא, שטימט וואס איך זאג? מיר האבן געלערנט, איך מיין איר ווייסט דאס שוין. שטימט?

די צומישעניש: פון „ווייניגער איז בעסער” צו „גארנישט איז דער אידעאל”

ווען מענטשן גייען ארום און זאגן זאכן, זיי כאפן נישט קלאר וואס זיי זאגן. מענטשן גייען ארום און זאגן, למשל, אז זיי האבן ליב, אה, ס׳איז גוט צו זיין איינגעצוימט, לאמיר חלילה נישט נוצן דאס ווארט איינגעצוימט, ס׳איז נישט גוט צו זיין א גראבער פרעסער, יא?

יעצט, אסאך מאל ווערן מענטשן ווערן צומישט. דער רמב״ם [Rambam: Maimonides] רעדט זיך פון דעם אין די rest פון די פרק, א גרויסע חלק פון די rest פון די פרק איז פון דעם וואס מענטשן ווערן צומישט פון דעם. זאגט ער, א מענטש טראכט, אויב אזוי, די אידעאלע מענטש איז איינער וואס איז אויף יענע פאל. די אידעאלע מענטש איז עפעס איינער וואס עסט קיינמאל נישט, ער פילט נישט קיין טעם אין עסן, ער האט נישט חתונה. דאס איז די אידעאלע מענטש, ווייל דו זאגסט מיר אז ס׳איז א מעלה צו זיין ווייניגער פרעסער. אמת? ס׳איז אמת.

און זיי רעדן אזוי ווייל רוב מענטשן האבן נישט די פראבלעם פון זיין צו ווייניג פרעסער, זיי האבן די פראבלעם פון זיין צו פיל פרעסער. זאגט מען אלץ, צו אלע משגיחים [mashgichim: spiritual supervisors] און אלע, יעדער מענטש איז מודה, מ׳דארף נישט זיין קיין פרומער צו זיין מודה, יעדער מענטש איז מודה אז צו פיל א פרעסער איז נישט גוט. ביי די איסט רוב מענטשן זענען מודה, דארף מען דאך נישט נאכאמאל זאגן. אקעי, מיר זענען אונז זענען סומך, מיר רעדן פון די מענטשן וואס זענען מודה, אקעי?

דער סתירה וואס מענטשן שאפן

אבער ווען דער מענטש זאגט דאס, ברענגט ער אים א סתירה. אקעי, אויב אזוי, די אידעאלע מענטש וואלט געווען איינער וואס איז א סתירה צו וואס דו זאגסט איז די אידעאלע מענטש, איינער וואס האט נישט קיין שום תאוה [ta’avah: desire], ער האט נישט קיין שום פלעזשור אין גארנישט. זאגט ער, אסאך מאל זאגט ער יא, נאר איך בין נישט אויף די מדריגה [madreigah: spiritual level]. שטימט? וואס זאגן מענטשן וואס מ׳זאגט זיי דאס?

אקעי, איך וויל ענק זאגן א סיקרעט. די excuse איז אמת, אבער „איך בין נישט אויף די מדריגה” דארף מען אויפהערן צו זאגן. ס׳איז איינע פון די great habits of laziness of thought.

כלל גדול: ווען „מדרגות” איז אן excuse צו נישט טראכטן

אקעי, איך גלייב איך וועל מיך פארמאכן פאר די מינוט, ווייל ס׳איז נישט מיין שיעור היינט. איך זאג איך א כלל, כלל גדול בתורה [klal gadol ba-Torah: a great principle in Torah], יצחק לאו איז כללים, איינער גייט מאכן א list פון מיינע כללים, דאס איז איינע פון מיינע כללים. ווען די תירוץ [teiretz: answer] אויף א basic confusion אין דיין thought איז, ס׳איז דא מדרגות, אונז זענען נישט אויף די מדרגה, you check your assumptions. כלל, אמר רבי יצחק [amar Rabbi Yitzchak: thus said Rabbi Yitzchak], כל מקום שאתה מוצא עכו״ם ועבודה זרה [kol makom she-atah motze akum v’avodah zarah: wherever you find idolatry – a humorous formulation], מדרגות, אונז זענען נישט אויף די מדרגה, זאלסטו טשעקן, עפעס איז ראנג. אזוי האלט איך.

פארוואס? דו קענסט אליינס טראכטן פארוואס.

שאלות און דיסקוסיע: איז „מדרגות” אלעמאל אן excuse?

תלמיד:

איך האב נישט געזאגט אז ס׳איז קיינמאל נישט דא אזעלכע זאכן אז ס׳איז דא מדרגות.

מגיד שיעור:

איך האב געזאגט אז דאס איז געווענליך, אין די וועלט וואס איך קען, איך ווייס נישט וויאזוי מ׳פירט זיך אין יאפאן, אין די וועלט וואס איך קען, געווענליך ווען איינער זאגט דאס, דער פשט איז ער האט נישט קיין מוח צו טראכטן, אדער דאס איז א וועג פון סטאפן צו טראכטן. ס׳איז נישט קיין וועג… איך וויל נישט זאגן די דוגמאות [dugma’ot: examples], איך קען דיר געבן נאך דוגמאות, אסאך דוגמאות וואס איך האב נישט מורא פון באנדיטן וואס האלטן נישט ווי מיר, איך קען דיר געבן. אבער איך זאג א כלל.

ממילא, back to the… ניין, ניין, ניין.

תלמיד:

ניין, דאס איז נישט קיין צוגעטראגענע. דאס איז א מדרגה.

מגיד שיעור:

איך בין נישט מסכים. איך בין נישט מסכים, דאס איז נישט קיין מדרגה, דאס איז נארמאל. א משוגענער דארף מען זיין צו קאמפלעינען א גאנצע צייט. דאס איז א פוינט. אבער ער איז נישט מסכים. ער שמייכלט, ער איז העפי. וואס איז שלעכט? פארוואס זאל ער זיין אנגעצויגן? פארוואס זאל ער זיין אנגעצויגן?

איין מינוט, איך האב דיר געזאגט אז רוב מענטשן זענען נישט קיין ערונים און טיפשים. האב איך געזאגט אז ס׳איז נישט קיין מדרגה. ס׳איז נישט קיין מדרגה. איך בין נישט מסכים. אני איני מסכים. אבער דאס איז, איך מיין, איך וויל נישט ארויפגיין פון די נושא צו ווייט, אקעי? ס׳איז דא א ספיד לימיט, ס׳איז דא אזא שאלדער ווי ווייט מ׳קען ארויסגיין אביסל און נישט צו ווייט.

סאו, איך האב אזא כלל, ווען מ׳דיטערט… א מענטש ליידן נישט בנפשו, אקעי? אונזער שיעור איז נישט אן אולפן צו לערנען זאכן, נאר צו לערנען וויאזוי צו לערנען, רייט? ליידן נישט בנפשו. ווען איך ווייס פאר מיר אליין, ווען איך קום צו א סוגיא [sugya: Talmudic topic] און איך הייב אן צו זאגן, „דו זעסט דאך, ס׳איז דא אסאך מדרגות, אונז זענען נישט אויף די מדרגה, אונז פארשטייען נישט,” ווייס איך אז איך האב געמאכט א שארטקאט. איך האלט נישט ביים לערנען יעצט, אקעי? אויב איך דארף פארן ווייטער, אויב איך דארף שלאפן רואיג, איז דאס א גוטע תירוץ. ס׳איז נישט, באט דאס איז קיינמאל נישט קיין גוטע תירוץ, אקעי?

און דא אויך, איך וויל ווייזן, this is a way of escaping the contradiction. אקעי? לאמיר צוריקגיין צו אונזער דוגמא, אקעי? דאס איז א פרימע העביט אוו טאט וואס מ׳טאר נישט טראכטן, איך דארף זיך איינהאלטן דערפון.

דער אייז-קרים-ביישפיל: א מענטש אן פרעפערענצן איז נישט נארמאל

א מענטש זאגט פאר א מענטש, סאו בעצם דארף איך נישט ליב האבן גארנישט. אקעי, סאו פרעג איך דיר, דו אליין, האסטו געטראפן אמאל אזא מענטש וואס האט נישט קיין שום זאך וואס ער האט ליב? אקעי? לאמיר אפילו רעדן פון עסן, אקעי?

אויב איך טרעף א מענטש, איך האב געטראפן אזעלכע מענטשן, איך וויל נישט זיין קיין שקרן, אבער דאס איז א קליינע פראבלעם, די אנדערע פראבלעם איז א שקר. אבער אויב ס׳זאל געווען אמת׳דיג, איך וואלט אוועקגעשטאנען פון יענעם מענטש. דו ביסט מסכים? דו טרעפסט א מענטש וואס האט נישט, וואס זאל יעדער מענטש האט זאכן וואס ער האט ליב, ער האט עסן וואס ער האט ליב, לויט זיין נעטשור, לויט זיין חינוך, וואטעווער ס׳איז, יא? לאמיר זאגן.

דו זאגסט אז ס׳איז נישט קיין בייג, יעדער איינער פארשטייט אז, דו וועסט זיך מודה זיין אז צו פיל ליב האבן עסן איז נישט גוט, ס׳איז דאך א מידה וואס איז די אפאזיט פון די, וואס דאס איז וואס מ׳זאל נישט זיין משועבד [meshubad: enslaved]. לאמיר רופן די מידה, וויאזוי רופט מען עס אויף אידיש, נישט זיין א בעל תאוה [ba’al ta’avah: one ruled by desire]? ס׳האט א נאמען די פאזיטיוו מידה, וויאזוי הייסט עס?

שאלות און דיסקוסיע: וויאזוי רופט מען די מידה?

תלמיד:

א פרוש [parush: ascetic]?

מגיד שיעור:

האסט א בעסערע נאמען? פרוש איז נעגעטיוו. א צוגעפינט? איידל? האו איז איט קאלד, עסטעטיק? הממ, פילס נאט לייק דעט. א וואס? וויאזוי זאגט מען אויף אידיש? וויאזוי זאגט מען ביי די שמועסן? נישט זיין קיין בעל תאוה, נאר זיין אן… אויסגעארבעט? אויסגעאיידלט? איינגעהאלטן? אקעי, וואן אוו דיז טינגס.

תלמיד:

וואס?

מגיד שיעור:

ס׳איז אלץ נעגעטיוו זאכן, דו כאפסט? ס׳איז דאך א פראבלעם דא. קיינער פון זיי איז נישט וואס ס׳דארף צו זיין. איידל? איידל קען מיינען אסאך מער זאכן ווי די נושא דא. אויסגעארבעט.

תלמיד:

זייער גוט, אבער די אויסגעארבעטע איז זייער גוט.

מגיד שיעור:

די מערסט אויסגעארבעטע ציט נישט צו גארנישט. דו גייסט אים מיט די גייסט, און דו ווייזט אים דריי פלעיווארס אייז קרים. אקעי, ער האט נאך קיינמאל נישט געגעסן קיין אייז קרים, דו ווייסט נישט. לאמיר זאגן אז ער איז א נארמאלער מענטש, ער איז אויפגעוואקסן אין אמעריקע, ס׳איז נישטא אזא זאך אז ער האט נישט געגעסן אייז קרים זיין גאנצע לעבן, רייט? דו פרעגסט אים, וועלכע האסטו ליב, די טשאקאלעד אדער די ווענילע? ער זאגט דיר, „קיינע פון זיי נישט.” איך מיין אז מ׳דארף אים שיקן צו א דאקטער. טאקע שיקן צו א דאקטער, ווייל ער האט עפעס, ער האט נישט קיין אפעטיט, אדער ער איז דיפרעסד, אדער עפעס.

שאלות און דיסקוסיע: איז דאס טאקע אמת?

תלמיד:

איך ברענג דיר אזא ענין, קענסט מענטשן אין אמעריקע, די גרעסטע עליות. איך האב אמאל געהערט פון איינעם וואס האט געזאגט, איינער פון זיי? איך מיין אזא שאק, ער האט יא איינס פון זיי ליב? ער ארבעט אפשר אויף זיך, ער נעמט דוקא די זאכן נישט ליב, אקעי. ער גייט דיך נישט אויסזאגן אז ער האט עס פיינט, וועלן מיר רעדן דערוועגן. דו גלייבסט אז ס׳איז דא אזא מענטש?

מגיד שיעור:

ניין, איך קען נישט זיין זיכער. יעדער מענטש איז אנדערש. דו קענסט פארשטיין וואס איך מיין צו זאגן.

תלמיד:

אה, ווייל ס׳איז פאסט נישט, ס׳איז כבוד [kavod: honor], און ער איז פון כבוד.

מגיד שיעור:

אקעי, איך פארשטיי, ס׳איז נישט קיין כבוד. אבער לאמיר זיין ריעל. ס׳איז דא דריי מענטשן וואס זענען געווען ביי א פארטי, אבער דו קומסט היינט נישט דא. ווייל ס׳איז another one of the excuses that we use to stop thinking. איך זאג נישט אז ס׳איז נישט אמת, איך זאג נאר אז למעשה, איך האב א כלל, ווען דו הערסט אויף די מחשבה, האב איך עס נישט ליב. ווייל דו וואלסט געדארפט עפעס טראכטן, איך וויל דאך יא פארשטיין.

זאגט ער, אה, היינט איז טאקע נישטא, היינט איז מען נעבעך געבוירן אין אמעריקע, ס׳איז אן עולם המלא תאוות [olam ha-malei ta’avot: a world full of desires], ס׳איז נישטא קיין איין איד און קיין גוי אין גאנץ אמעריקע וואס האט נישט, וואס ציט נישט צו איינע פון די צוויי זאכן. איך זאג א פאני דוגמא, ס׳קען זיין אז איינער האט פיינט אייז קרים, אבער ער האט נישט פיינט ראנג.

תיקון המידות איז נישט זיך איינהאלטן

תלמיד:

ניין, נישט ער האלט זיך איין.

מגיד שיעור:

לאמיר זיך דערמאנען די בעיסיק יסוד פון תיקון המידות [tikkun ha-middot: character refinement]. תיקון המידות איז נישט אז מען האלט זיך איין, רייט? זיך איינהאלטן איז א מושל ביצרו [moshel b’yitzro: one who rules over his inclination], ס׳איז א זייער שיינע זאך. מיר רעדן דאך פון די אידיאל וואס איז שוין אזוי, רייט? ער איז שוין א צדיק גמור [tzaddik gamur: complete righteous person]. דער צדיק גמור ווייסט בכלל נישט וועלכע אייז קרים ער האט ליב, ער האט קיין איינס פון זיי נישט ליב, געהעריג. אויב דער דאקטאר וועט אים זאגן אז ער דארף עס עסן, וועט ער עס עסן. ער האט, ער ווייסט בכלל נישט וואס דאס איז. קענסטו imagine אזא person?

תלמיד:

ס׳איז דא געוויסע זאכן וואס מענטשן האבן ליב וואס א צווייטער האט בכלל נישט ליב.

מגיד שיעור:

אקעי, זייער גוט, זייער גוט.

תלמיד:

א קינד האט ליב קענדי, און ער ווערט עלטער, און ער האט דאך אפילו גארנישט אויף דעם.

מגיד שיעור:

נכון, נכון, ס׳איז א קינדערישע תאוה. קען זיין. אן ערוואקסענער, אן ערוואקסענער, אייז קרים איז זייער א גוטע זאך. וואס רעדן זיי וועגן שידוכים? וואס רעדן זיי וועגן מענטשן וואס זענען געשטארבן? אדער די נייעס?

תלמיד:

זייער גוט, אין שול.

מגיד שיעור:

איינער פון זיי האט zero preference?

תלמיד:

זייער גוט, איך בין מסכים, איך בין מסכים. ס׳קען זיין, זייער גוט.

דרך הממוצע מיינט די ריכטיגע זאכן, נישט „נול”

מגיד שיעור:

אבער לאמיר זיין מער קלאר. איך בין מסכים. דאס איז א הכנה [hachanah: preparation] וואס אריסטו [Aristotle] האט געמאכט אין זיין שמועס. איך וויל דיר נאר זאגן אז ס׳איז אמת אז אויב מ׳רעדט ספעציפיקס, למשל, אן ערוואקסענער מענטש, ס׳איז דא אסאך ערוואקסענע מענטשן וואס האבן בכלל נישט ליב קיין קענדיס, אמת. ס׳איז דא וואס יא. אבער עס איז נישט אפגעפרעגט אז ער זאל נישט ליב האבן בכלל קיין קענדיס. גלייב מיר. זייער גוט. אבער איך רעד יעצט פון די מידות… לאמיר… Again, what I’m trying to bring you is to the contradiction that you have.

דו רעדסט… איך בין מסכים. דאס איז נאך אינצווישן די תאוות. Again, now you’re talking about די דרך הממוצע. דאס איז דאך ריכטיג. א קינד פאסט צו ליב האבן קענדיס. א זיידע וואס האט ליב קענדיס, עפעס איז ראנג. א זיידע דארף שוין ליב האבן סטעיק. ער דארף ליב האבן… ריכטיג, סאו א זיידע האט ליב סטעיק. פארקערט, א קינד זאל נישט ליב האבן קיין סטעיק, איך פארשטיי נישט וואס ער וויל פון אים. א זיידע האט ליב סטעיק, דאס מאכט סענס. און וויסקי, און אלע אזעלכע סארט זאכן וואס קינדער פארשטייען נישט דערצו. אבער… אקעי, דאס בין איך נאך מסכים.

סאו יעצט, now you’re talking exactly about דרך הממוצע. וואס מיינט דרך הממוצע? נישט אינמיטן. עס מיינט אז דו ראוי, right, דו ריכטיגע זאכן צו האבן. דו רעדסט מיט א מענטש וואס האט נישט ליב קיין סטעיק, טראכטסטו ער איז עפעס… ער איז נישט אויפגעוואקסן נאך, ער האט נאך ליב קעטשאפ מיט העמבורגער, וויאזוי הייסט עס, די האט דאגס. יא, עפעס איז ראנג מיט אים. אבער אן עלטערער מענטש האט אנדערע ליבשאפטן. אקעי, סאו דאס דארף מען יא ליב האבן, און דאס נישט ליב האבן.

אבער ווען דאס איז וואס דיין אמונה איז געווען, איך וויל דיר יעצט טרעפן דיין קאנטראדיקשן אין דיין אמונה. דו זאגסט דאך אז די אידעאלע מענטש האט נישט גארנישט ליב, אמת? ער האט נישט ליב צו עסן, בעיסיקלי.

דער אבסורד פונעם „אידעאלן צדיק” אן שום הנאה

Now, you’re gonna maybe concede that he might have to… ער וועט שטארבן אן גארנישט עסן, סאו ער פארסט זיך נעבעך צו עסן, דער צדיק. ער פילט אזוי ווי א מענטש וואס האט נישט קיין שום אפעטיט, און מען מוז ממש שטופן די עסן אריין אין האלדז, ווייל ס׳איז זייער הארד צו עסן without any pleasure. Maybe even impossible. דאס איז די אידעאלע צדיק.

פרעג איך דיר א שאלה. אן אידעאלע צדיק… איין מינוט. איך פרעג דיר אזא זאך. סאו, into בכלל עסן? זייער גוט. ניין, נישט into it איז אביסל ווייניגער. איך וויל דיר זאגן אינגאנצן. דו זאגסט אז אונז זענען פשוט נישט אויף די מדריגה פון נישט זיין אינגאנצן. אבער די אידעאלע צדיק עסט נאר מיט IV, בעיסיקלי, ווייל ער האט בכלל נישט קיין פלעזשור, און ס׳איז זייער שווער צו… די האלדז בעיסיקלי שטינקט נישט אן קיין פלעזשור, כמעט נישט, ער קען אפשר נאר וואסער קענען טרינקען. סאו בעיסיקלי, זיין ווייב שלעפט אים צו די IV יעדע פאר וואכן כדי ער זאל נישט שטארבן פאר הונגער.

וואס איז דאס פאר א שטיקל הנאה [hana’ah: pleasure] אז ער האט קיין פרעפערענס? דאס מיינט אז ער איז נאנט צו די גרוב. אזוי דיסקרייבן אונז געוויסע מענטשן. אונז דיסקרייבן מענטשן אזוי, sometimes killing your senses is the ultimate מדריגה, right? נאר אונטער איר, דאס מאכט א קליינע מדריגה, און זיי לעבן דאך אזוי אין די גאנצע נישט. נאר אונטער איר, דאס איז די מדריגה, זיי זענען אונטער איר. איך בין נאכנישט אונטער איר, דאס הייסט איך בין נישט קיין גרויסער נישט בעל תאוה. ניין, איך בין נישט. ניין, איך רעד נישט פון מיר. איך מיין צו זאגן, עס איז דא מענטשן וואס האבן מער ליב, ער איז מער אונז צו עסן, ער איז מער אונז אנדערע תענוגים [ta’anugim: pleasures].

וואס איז די נפקא מינה [nafka minah: practical difference]? דו ביסט נישט אויף דעם זאגט נישט מיט דעם צווישן די.

דער פּראָבלעם מיט דעם „פּערפעקטן מענטש” אָן שום תאוות

זיי זענען אינטו איט — אָבער מיר רעדן פון גאָרנישט

Instructor: זיי זענען אינטו איט. ניין, אינטו איט איז נאָך א קליינע מדריגה, אונז רעדן דאָך דא פון גאַנץ נישט דאָרט. ניין, דאָס איז די מדריגה, זיי זענען אינטו איט. איך בין אויך נישט אינטו איט. איך בין נישט קיין גרויסער בעל תאוה [ba’al ta’avah: someone driven by desires]. אפשר דאַרפסטו אויך אויסשליסן די תאוה [ta’avah: desire]? ניין, איך בין נישט. איך רעד נישט פון מיר.

איך מיין צו זאָגן, ס׳איז דא מענטשן וואָס האָבן מער ליב צו עסן, ער האָט מער ליב צו עסן, ער האָט מער ליב צו עסן אַנדערע תענוגים [ta’anugim: pleasures]. וואָס זענען מיר אויפגעקומען? זיי זענען נישט… אָבער דו זאָגסט אַז ס׳איז דא א מדה [middah: character trait], א מדה טובה [middah tovah: good character trait] איז נישט צו זיין קיין בעל תאוה, און דו נוצט די עקסקיוז פון “אונז זענען נישט אויף די מדריגות [madreigos: spiritual levels]”. איך בין מסכים. ביי אונז, אונז זענען גאַנץ העפּי ווען מיר עסן נישט די פערדע שטיקל קוגל. אַקעי, מ׳האָט זיך שוין איינגעהאַלטן אויך היינט. אָבער, נאָו פּראָבלעם.

דער אמת׳דיגער צדיק האָט דאָך גאָרנישט ליב?

אָבער אַן אמת׳דיגער צדיק [tzaddik: righteous person] האָט דאָך גאָרנישט ליב, רייט? דער אדם השלם ביותר [adam hashalem beyoter: the most complete/perfect person], איך ווייס נישט, משה רבינו [Moshe Rabbeinu: Moses our teacher], whoever you imagine as the most perfect person, האָט בכלל נישט ליב גאָרנישט. אַזוי קומט אויס.

און נאָכדעם פרעג איך דיך, אַקעי, יענער מענטש, does he even sound healthy to you? פאַרגעט אַבאַוט העלטי, does he sound good to you? That’s a good person? You start to realize that it doesn’t sound correct. It sounds to be something weird. אַזוי מיין איך. נישט מסכים? נישט נאָר אַז ער איז קראַנק, עפּעס איז מאָדנע מיט דעם מענטש. ער איז נישט קיין בשר ודם [basar vadam: flesh and blood, i.e., a human being], ער איז נישט קיין מענטש. ער איז א מלאך [malach: angel], אש [esh: fire], אַקעי, אָבער א מענטש איז ער נישט, רייט?

דער אַלטער רבי האָט געהאַט פּרעפערענצן

דער אַלטער רבי [the Alter Rebbe: Rabbi Shneur Zalman of Liadi, founder of Chabad Chassidus] האָט דאָך געהאַט פּרעפערענצן? יא. ער האָט ליב געהאַט די רביצין׳ס [rebbetzin’s: rabbi’s wife’s] טשיזקעיק וואָס זי האָט געמאַכט. ס׳איז דאָך נישט געווען א רביצין׳ס דזשאָב צו גיין מאַכן אים אַלעמאָל וואָס ער האָט ליב, אמת? אַפקורס. איז זי געקומען וואָס ער האָט נישט… קען זיין אַז ער האָט זיך געקאַווערט געווען. ער האָט געהאַט א פּרעפערענס? יא.

נישט נאָר דעם, ער האָט זיך ליב געהאַט צו רעדן, ער האָט ליב געהאַט צו רעדן. יא, וואַרט. ביי די וועי, איך האָב נישט געקענט די מענטשן, איך קען דיר נישט זאָגן. די גרעסטע פּיפּעל וואָס איך קען, אַלע האָבן פּרעפערענצן, אַלע האָבן לייד. סאַמטיימס זיי האָבן לייד פאַר זיך אַליין אויך. און סאַמטיימס זיי האָבן נישט לייד פאַר זיך אַליין, נאָר זיי האָבן זיך געקאַווערט געווען. נאָו פּראָבלעם. ער האָט געוואַרט צען מינוט פאַרן עסן די סאָרט טשיזקעיק וואָס ער האָט ליב. דאָס איז דאָך אַן אויסגעהאַלטענער איד שוין. אָבער נישט צו האָבן קיין שום תענוג [ta’anug: pleasure], איי דאָונט נאָו עניוואַן לייק דעט. איך בין געווען קלאָוז צו סאַם פּיפּעל וואָס האָבן געפּיקט אויף זיך און סטאַף. וואָס האַלטן זיך זייער גוט איין.

אַזאַ מענטש איז נישט נאָר קראַנק — ער איז פּסול לעדות

Student: גאָרנישט. פּראָבאַבלי. נישט נאָר א קראַנקער, איך וואָלט אים אפילו שלעכט.

Instructor: איך מיין אַז ס׳איז נישט נאָר א קראַנקער. א קראַנקער וואָלט איך אים מוחל [mochel: forgive] געווען אַז ער איז קראַנק, און אויב ער איז קראַנק, וואָס זאָל ער קענען טון. איך וואָלט אפילו געהאַט טענות אויף אים. סתם, איך וואָלט אפילו… כל שכן [kal sheken: all the more so] אַז ער איז א חבר [chaver: friend]. איך מיין אַז איך וואָלט אים נישט געקענט טראַסטן. איך מיין אַז ער וואָלט געווען פּסול לעדות [pasul le’edus: disqualified from giving testimony].

Student: פאַרוואָס?

Instructor: פאַרוואָס? ס׳שטייט אין די גמרא [Gemara: Talmud] אַז איינער וואָס מאַכט נישט קיין ביזנעס, איינער וואָס איז אַן יושב של אהל [yoshev shel ohel: one who sits in the tent, i.e., studies all day without working], ער איז פּסול לעדות. ס׳קען זיין אפילו א תלמיד חכם [talmid chacham: Torah scholar] וואָס קען נישט מאַכן מידות [middos: character traits; here: business dealings], ער איז פּסול לעדות. ס׳איז דא אַזאַ גמרא אין בבא קמא [Bava Kamma: a tractate of the Talmud] ערגעץ. איך וועל פרעגן מיין ברודער אלעזר, ער האָט מיר עס געברענגט, איך געדענק שוין נישט.

ער קומט איין טאָג, ער זאָגט מיר אַז א כולל יונגערמאַן [kollel yungerman: full-time Torah student] איז פּסול לעדות. ווייל ס׳שטייט דאָך אין ערוך [Aruch: a Talmudic dictionary] אַז איינער וואָס האָט נישט קיין דזשאָב, שטייט אַז דו שמאָרעך געלט, אַלע געלט. פאַרוואָס? עדות [edus: testimony] מיינט, ביי דיר מיינט עס אמת׳דיג אַז דו זאָגסט אַז יענער איז דיר שולדיג פופציג טויזנט דאָלאַר. ביי דיר ביסטו הפקר בנכסיך [hefker binchasecha: ownerless regarding your property], ביי דיר איז נישט קיין חילוק [chiluk: difference] פופציג טויזנט דאָלאַר אָדער פופציג סענט. סאָו, מ׳קען דיר נישט טראַסטן. דיין קאַנעקשאַן מיט ריאַליטי איז נישט די וואַן וואָס די בית דין [beis din: rabbinical court] דאַרף.

דער צדיק איז טאַקע פּסול לעדות

דו קענסט זאָגן, “נאָו פּראָבלעם, א צדיק איז טאַקע פּסול לעדות, און ווען א צדיק פאַרמעסט א ציין, איך זאָג, יו קוד בייט די בולעט און סעי דעט, באַט יו ריעלייז אַז ס׳איז עפּעס ווירד מיט וואָס דו זאָגסט.”

און דו זעסט אין די עולם הזה [olam hazeh: this world]… איך מיין אַז נישט, איך ווייס נישט. בקיצור [bekitzur: in short], איך ווייס אַז חוץ פון דעם האָט ער אויך די מידות און אָרדענטליכקייט. איך ווייס נישט, איך פיל אַז עפּעס איז ווירד מיט דעם מענטש. אַנעסטלי, איך פרעג דיך, טריי מאַכן, די מעשיות [ma’asiyos: stories] וואָס מ׳פאַרציילט. ביי די וועי, רוב פון זיי זענען נישט א קלאַרע נאָרמאַלקייט, און זיכער איז נישט טראַסטן.

ווען איך זע אַזאַ מענטש, קודם בין איך מיר חושד [choshed: suspect] אַז ס׳איז א שקרן [shakran: liar]. לאָמיר זאָגן, נישט קיין שקרן, נישט קיין בלאָפער. יע, איך ווייס, רייט? איי דאָונט נאָו, איי ריד טו מאַטש לייק עקספּאָזעיס אָן גורוס און סטאַף. און אַלע גנבים [ganavim: thieves], נואפים [no’afim: adulterers], רוצחים [rotzchim: murderers], וכדומה [vechadoimeh: and the like]. און א חלק פון זיי עסן טאַקע נישט, ווייל דאָס איז פּאַרט פון די געין וואָס זיי ווילן טון.

Student: וואָס? איך פריי, איך ווייס, איך ליין נאָר די סיניקעל מענטשן, איך ליין נישט די מאמינים [ma’aminim: believers]. ס׳קען זיין, ס׳קען אַלעמאָל זיין אַז ס׳איז דא אַזאַ מענטש.

Instructor: איך בין זיכער אַז ס׳איז דא אַזאַ וועג, קיין מענטשן וואָס איך קען מיך טראַסטן. איך ברענג נאָר אַרויס א פּאַני וועג פון זאָגן אַז איך בין נישט מסכים אַז ס׳איז עפּעס… אונז… ס׳איז דא עפּעס א טעאָריע וואָס זאָגט אַז ער איז בעצם א מלאך, און א מענטש דאַרף זיין א מלאך. אָבער אונז וואָס רעדן מיט טויטע מענטשן, איך וואָלט נישט געווען זיין חבר. לאָמיר זאָגן אַזוי, איך וויל זיין א חבר מיט גוטע מענטשן, אמת. איך מיין אַזוי, ווי א מענטש איז מער צדיק, וויל איך זיין מער זיין חבר. אפשר וויל ער נישט זיין א חבר מיט מיר, דאָס איז א צווייטע פּראָבלעם, אָבער איך וויל זיין זיין חבר, אמת.

ס׳איז דא א טריק וויאַזוי מ׳קען זיין א חבר מיט איינער וואָס איז א גרעסערע צדיק ווי דיר, ס׳הייסט א חסיד [chassid: Chassidic follower]. איך וויל נישט זיין קיין חבר מיט איינער וואָס איז נישט אינטו פוד. איך בין נישט אינטו, איך בין נישט… מיינע חברים, קיינער פון מיינע חברים זענען נישט מעידזשערלי אינטו פוד, רייט? ווייל איך האָב טאַקע אַנדערע אינטערעסן. איך האָב טאַקע אַנדערע אינטערעסן.

א ביישפּיל: איינער וואָס ווייסט נישט וועלכע אייז קרים איז די בעסטע

אָבער איינער וואָס איז אַזוי ווי דו זאָגסט, וואָס איז געהעריג… איך וועל דיר געבן אַן עקזעמפּל, איך וועל דיר געבן אַן עקזעמפּל וואָס איך מיין. איינער וואָס איז אויפגעוואַקסן אין אַמעריקע, און ער ווייסט נישט וועלכע אייז קרים איז די בעסטע, ער ווייסט נישט וועלכע אייז קרים איז די בעסטע, ער ווייסט נישט וועלכע אייז קרים איז די בעסטע פאַר קינדער. לאָמיר זאָגן אַז ער איז א גוטער, אַקעי? איינער וואָס ער ווייסט בכלל נישט וועלכע רעסטוראַנט איז גוט, ער האָט טאַקע נישט קיין פּרעפערענס, ер ווייסט נישט, ער האָט נישט…

און דו האָסט ליב אייז קרים, האָסטו ליב אַנדערע זאַכן, נו פּראָבלעם. איך רעד נישט פון דעם, דו פאַרשטייסט דאָך מיין משל [mashal: parable], יא? איך רעד נישט פון עקסטרים. איך האָב ליב אייז קרים, דו האָסט נישט ליב אייז קרים, וואָס איז א חילוק? אָדער עפּעס אַנדערש. איך מיין נישט עקסטרים, איך רעד פון עקסטרים.

Student: זייער גוט.

מיר לעבן אין א סתירה

Instructor: איך וויל טאַקע אַרויסברענגען אַז אונז לעבן אין א סתירה [stirah: contradiction]. אונז אַלע וואָס אונז זענען חסידישע אידן, אונז זאָגן אַז ס׳איז אַן ענין צו זיין אויסגעאַרבעט, אונז גלייבן נישט אמת׳דיג אַז דער מערסט אויסגעאַרבעטער מענטש איז דער בעסטער מענטש. מאָוסט אָוו אַס עט ליעסט. דו, יו קוד… דעטס וואָט איי טינק.

איך וויל… איך פּערסאַנעלי ווייס אַז אויב איך טרעף אַזאַ מענטש, קודם כל טראַכט איך אַז ער איז א שקרן, אַקעי, ס׳איז א פּראָבלעם. ס׳איז נישט קיין פּראָבלעם צו פאַסטן, אָבער נאָך׳ן פאַסטן עסט ער, ער פאַסט אויס, און ביים אויספאַסטן עסט ער טשיזקעיק.

איך האָב נישט געקענט. איך בין נישט זיכער צו איך וואָלט אים געטראַסט מיט פופציג דאָלאַר אויב דו עסט נישט. ס׳איז דא אַזאַ איינער? יא, איך בין נישט זיכער. איך ווייס נישט. חוץ אויב איך האָב געהערט אַז גראַדע איינע פון זיינע משוגעת׳ן [meshuga’os: crazy things] איז צוריקגעבן יענעמ׳ס געלט. אָבער אַנדערש וואָלט איך אים נישט געטראַסט. איך רעד נישט פון די הייליגע רימנובער [the holy Riminover: a famous Chassidic Rebbe], איך ווייס נישט וויאַזוי אָפּצושאַצן אַזאַ מענטש.

דיגרעסיע: בורגן געלט און נישט צוריקצאָלן

איך האָב דיר שוין געזאָגט, איך האָב געזאָגט אַז ס׳איז דא א זאַך וואָס דאָס איז סתם מיין פּערזענליכע משוגעת׳ן, נישט… איך האָב נישט קיין טענות אויף אים. ניין, איך רעד דיר, איך רעד דיר פון א מענטש וואָס איך האָב געקענט, איך רעד דיר פון א מענטש וואָס איך האָב געקענט, רייט? איך האָב נישט קיין טענות, איך האָב נישט געזאָגט אַז איך האָב אים נישט געגעבן קיין געלט, אָבער איך האָב נישט געזאָגט אַז איך האָב אים געגעבן קיין געלט. איך געב נאָר אַרויס אַז איך האָב א פּראָבלעם.

איך וויל נישט זאָגן אַז דאָס איז מיין, איך בין מקדים [makdim: preface] אַביסל מיר. ווען איך רעד מיט א מענטש, ווען איך וויל מאַכן ביזנעס מיט א מענטש, איך דאַרף קענען טראַסטן. יא? אַמאָל, כדי איך זאָל טראַסטן א מענטש, כדי איך זאָל אים קענען זאָגן מיינע סודות [sodos: secrets], לאָמיר זאָגן, יא? דאַרף איך וויסן וואָספאַרא מענטש ער איז. דאַרף איך אים אַביסל אויסטאַפּן, וועלכע דזשאָוקס האָט ער ליב, וועלכע עסן האָט ער ליב, וועלכע…

Student: מיין טאַטע האָט געבאָרגט פאַר איינעם געלט, יא? און ער האָט נישט געהאַט קיין פּלאַן צוריקצוקומען. אַסאַך געלט. און ער איז נישט צוריקגעקומען.

Instructor: ער האָט געבאָרגט פאַר א צדיק? ניין! ער האָט געבאָרגט פאַר א גנב.

Student: דא, אַקעי, אָבער איך ווייס אַז די ריזען פאַרוואָס ישראל הירש האָט זיין טאַטע אים אַרויסגעווארפן, ווייל ער האָט געבאָרגט געלט און נישט געצאָלט, רייט? און ער האָט נאָכדעם געזאָגט אַז ער האָט עס געגעבן פאַר צדקה [tzedakah: charity]. דאָס איז א גדולה [gedulah: greatness] אַז ער ווייסט נישט וואָס געלט מיינט און ער דאַרף נישט צאָלן?

Instructor: די ריעליטי איז, a lot of the people וואָס מיר רעספּעקטן אָרן like that. Not all of them. איך זאָג נאָר, מ׳דאַרף קענען. ס׳איז דא מענטשן וואָס איך קען וואָס זענען טאַקע זייער אויסגעטון פון די וועלט, אָבער נאָך אַלץ, ווען ער בורגט געלט, געט ער צוריק. ס׳איז דא וואָס ער כאַפּט נישט בכלל, און ער דאַרף עס געבן. ער כאַפּט נישט.

Student: אַה, אַז דו זאָגסט אַז ער איז א שקרן. נו, פיין, קען זיין אַז ער איז א שקרן. ער ווייסט וואָס ער טוט. ער ווייסט אַז מ׳דאַרף נישט בורגן.

Instructor: ניין, ער האָט געבאָרגט פאַר צדקה. ער האָט אפילו אַוועקגעגעבן פאַר א צווייטן די געלט וואָס ער האָט געבאָרגט. ער האָט געוואוסט אַז ער דאַרף צאָלן, און נישט ווייל ער ווייסט אַז ער דאַרף צאָלן, ווייל די וועלט איז טאַקע טעמפּערארי, עפּעס אַזוינס.

איך מיין גראַדע אַז מענטשן זענען אַזוי. I think there are people that are like that. ס׳איז א bad מידה, מ׳דאַרף האָבן א געוויסע אויסגעטונקייט. ער גייט צאָלן. וואָס איז דיך נוגע? איך לעב שוין מיט משיח [Moshiach: the Messiah]. איך לעב שוין אַזוי שטאַרק אין משיח. נו, ער גייט צאָלן. ס׳איז נישטא קיין וואָס ער גייט נישט צאָלן. ער איז עפּעס נישט קאַנעקטעד מיט די ריעליטי גענוג. איך מיין נישט אַרויסצוקומען, דאָס איז א מידל פּוינט. איך גיי נישט סיידטרעקן.

Student: אמת, אמת, אמת, אמת. אמת. נישט נאָר, ס׳איז נישטא אַזעלכע מענטשן וואָס נאָר איין וועג אַרבעט עס. אָבער לאָמיר רעדן אַז ס׳גייט די וועג אויך. איך בין מסכים. ער איז נישט נזהר [nizhar: careful] אין אייגענע געלט אויך.

Instructor: איך האָב נישט געקענט. אמת, איך וויל… אמת, אמת.

צוריק צום ענין: פאַרוואָס מיר רעדן פון דרך הממוצע

רבותי [rabbosai: gentlemen], רבותי, לאָמיר צוריקגיין, לאָמיר נישט אַראָפּגיין פון די ענין. וואָס איך וויל אַרויסברענגען איז נאָר אַז איך מיין, איך וויל אַרויסברענגען פאַרוואָס אונז רעדן בכלל פון די דרך הממוצע [derech ha’emtza’i: the middle path], פון זהירות [zehirus: carefulness], וואָס איז די צאָל. ווייל אונז אַלע רעדן פון זהירות, אָבער אונז גלייבן נישט אמת׳דיג אַז די מערסטע זהירות, די מערסטע פּרישות׳דיגע [perishus’dige: ascetic] מענטש, איז די בעסטע מענטש. אונז גלייבן נישט דערין, און ווי איך האָב געזאָגט, אויב דו טרעפסט זיך יענע מענטש וואָס איז לכאורה [lekho’orah: apparently] אידעאַל, ווייסטו וואָס? איך וועל זיך נישט חבר׳ן מיט אים. דו ווילסט זיין א גרויסע צדיק? I just don’t have a life. Very good.

Now, what am I missing? Now, you see that I’m stuck. איך האָב נישט קיין שפּראַך. איך האָב נישט דא קיין וואָרט. איך בין סטאַק. איך בין סטאַק. בסדר [beseder: okay], איך וועל דיר פאַרשטיין אַז רוב מענטשן זענען אַסאַך צו גראָבע בעלי תאוות. מען מעג זיין… איך קען זיך אפילו פאַרשטעלן אַז די שלמות [sheleimus: perfection] איז זייער ווייט פון רוב מענטשן. זייער ווייט די אַנדערע וועג.

אומגעזען, זעט מיר נישט אויס, אַז אפילו ווען איינער אַרבעט צו שטאַרק פון יענע דירעקציע, הייבט מען אָן אים חושד צו זיין אַז עפּעס איז פּאַני, עפּעס איז ראַנג, עפּעס איז אפילו עפּעס שלעכט סאַמהאַו. אַזוי טראַכט איך. ווייל חס ושלום [chas vesholom: God forbid], איך האָב אַסאַך ספרים [seforim: books] וואָס זענען מסביר [mesbir: explain] אין די אַנדערע צייט, אָבער אַזוי טראַכט איך. ווייל איך וויל זיכער נישט זיין קיין חבר פון יענע מענטש.

פּערזענלעכע באַקאַנטשאַפטן מיט צדיקים

איך פּערסענלי, מיט א טייל מיט פּלאַנשידענע צדיקים. יעדע איינע פון זיי ווייס איך וועלכע וואָס זייער שוואַכקייט איז פּינקטלעך, וועלכע סאָפט עסן זאָל במיליג. כמעט יעדע איינע פון זיי. איך קען נישט אַריינגיין אין די דיטעילס. איך קעט פון איינער וואָס איז אַסאַך א בעסערע שקרן, אָבער… ווייל זאָלט זיין שקרן? ער איז שטאַקרן. די איינע שקרן. שקרן מיין איך אַז ער לעבט אין געוויסע… אַז ער איז פאַרמאַכט, איז נישט קיין אָפּענע מענטש. ער איז זייער פּרייוועט. איך בין זיכער אַז זיין פּרייוועט Monday ווייסט אייבער וואָס זער האָט ליב. איך ווייס נישט, ווייל ער פירט זיך זייער גוט אויף. ער איז נישט היימיש מיט מענטשן. דאָס מיין איך שעקר [sheker: falsehood].

אַנטשטלעך דאַרקלע, אויך כּמעט יעדער אַנדערער עס איז געווען גרוב, ווייל ער ליב האָט גייט סוועטס, און זיין ווייטציג צו צונעמען אין דעמאָרע שלעך מונות [shalach manos: Purim gift baskets] יעדן יאָר, נאָך אַפּאַר טעג. ער וואָס זיינט שוין. ער איז געווען א פּרייטיג, עס האָט נישט צו אים. ער איז נישט געווען דער דאָקטער. ער איז נישט געברענגט א גרויסע in-to-app, מען קענעסט פאַרשטיין ער, ווייל ער איז גענוצט צו איר עסטאָר אויב ער זאָלט ער נישט פאַרשטאַנען, און מיר גענוצט דאַרף געווען א גרויסע מאַסט האָט גענגען אויסגעטון, אָבער צו אים, צווישן צוויי זאַכן.

איך ווייס נישט. איך גיי צו פאַרברענגענס [farbrengens: Chassidic gatherings], איך גיי צו אַנדערע זאַכן. איך ווייס נישט. I don’t know. איך קען נישט ענטפערן. איך בין נישט קיין חסיד. איך ווייס נישט וואָס איך זאָל דיר זאָגן. I don’t know. אַקעי. ווייל איך האָב נישט געמאַכט די סאַונד. איך ווייס נישט.

דרך הממוצע און די מהות פון זהירות

זייט-באמערקונג: משה שאור

ס׳איז משה שאור. ער איז געווען א פיינער יונגערמאן, ער האט נישט געטון… ער איז נישט געווען די זאך, ער איז נישט געווען קיין גרויסע ענטוזיעסט, מ׳קען עס פארשטיין, ער האט געוואוינט אין אונזער געגנט, ער האט געוואוינט אין אונזער רעסטאראנט, מ׳דארף אים נישט פארשטיין, ער האט געהאט גרויסע מסירות נפש׳ן אויסגעטון, ער האט ליב געהאט די זאכן. איך ווייס נישט.

אקעי, עניוועיס, נחזור לענינינו [let us return to our topic].

די פראבלעם און דער תירוץ פון דרך הממוצע

סאו ממילא זענען אונז אין א פראבלעם. סאו רבותי [gentlemen], איר כאפט אז אונז זענען דא אין א שטיקל בראך, און פארדעם איז געקומען די הייליגע צדיקים [holy righteous ones] און געזאגט א תירוץ [answer/resolution]. די תירוץ איז געווען א מורא׳דיגע תירוץ, אז אלע מידות [character traits] וואס זענען נישט א בייח [shame/embarrassment], מיינען אונז קיינמאל נישט די קיצוניות [extremes]. אונז מיינען אלעמאל א געוויסע מיטן וועג, א געוויסע ריכטיגע וועג. ווען אונז זאגן אז א מענטש דארף זיין צוליב פרישות׳דיג, ער דארף זיין א פרוש [ascetic], ער דארף נישט זיין קיין פרעסער, מיינען אונז נישט מאקסימום נישט פרעסער. אונז האבן קיינמאל נישט דאס געמיינט. ווייל ווער ס׳קען מיינען אז ער האט דאס געמיינט, ער האט געמאכט א טעות, ווייל דאס איז נישט קיין גוטע ווארט.

יעצט, אבער חוץ פון דעם, די דרך הממוצע [the middle path] מיינט נישט אז מ׳דארף זיין א שטיקל פרעסער און א שטיקל נישט פרעסער. זיי האבן פארשטאנען זייער קלאר. אסאך מענטשן לערנען די רמב״ם [Rambam: Maimonides] אויף דרך הממוצע, זאגן זיי, אה, סאו די רמב״ם איז געווען קעגן ארבעטן אויף זיך. חס ושלום [God forbid]. די רמב״ם זאגט דאך חוץ אז די גאנצע תורה [Torah: the Jewish Bible/Law], א גרויסע חלק פון תורה איז וועגן דעם.

רוב מענטשן, אדער כמעט [almost] אלע מענטשן, האבן נישט די פראבלעם פון זיין צו ווייניגער. ווען ס׳קומט צו עסן, ווען ס׳קומט צו יענע פראבלעם, וועל איך דיר קענען זאגן, אקעי? ביז דו וועסט מאכן די מערסטע ארבעטן אויף דיר, אז דו זאלסט עסן ווייניגער, אדער האבן ליב וואטעווער, זאלסט האבן ווייניגער פרעסעריי. רוב מענטשן מעגן ארבעטן אויף יענע זייט, ווייל… אונז רעדן פון תשמיש [marital relations], יעדע איד וואס היט די תורה, האלט שוין זייער שטארק ווייט פון יענע זייט. אבער עניוועיס, רוב מענטשן מעגן בכלל ארבעטן אויף יענע זייט, ווייל דאס איז נישט קיין ריעל פראבלעם.

אבער טעארעטיש, ווען דו פרעגסט מיר, סאו וואויל, וואס דארף מען זיין קיצוני? זאג איך דיר ניין, ווייל מידות טובות [good character traits] מיינען אלעמאל א שיקול הדעת [judgment/discernment], זאג איך דיר וויפיל איז ריכטיג. ס׳איז דא א געוויסע ריכטיגע וועג. ס׳קען נאך זיין אזוי ווי רבי ישעי׳ פריעדמאן, עס קען אויך זיין אז ס׳איז דא א וואס איז ריכטיג? און וויפיל, לאמיר זיך דערמאנען, וויפיל איז אלעמאל נישט קיין בעיקר א נאמבער, אדער בכלל נישט קיין נאמבער. ס׳איז אלעמאל אויך א ריטואל, וואס דאס הייסט ווען און וואו און מיט וועמען און פארוואס און וויאזוי און וויפיל און אין וועלכע אופן. דאס הייסט, ס׳איז דא א וועג, א סארט עסן וואס איז פאר וואס צו עסן.

דוגמא: ערוואקסענע און קענדיס

און איך מיין, למשל [for example], ס׳קען זיין אז א חלק פון מידות איז, א דוגמא [example] פון א מידה טובה [good character trait] וואס האט צוטון מיט תאוה [desire/appetite], איז אז אן ערוואקסענער מענטש זאל נישט עסן קיין קענדיס און נאר עסן סטעיקס, נאר ליב האבן סטעיקס. אין וועלכע תורה שטייט עס? איך ווייס נישט. ס׳זעט מיר אויס א בעיסיק מענטשליכע זאך, יעדער איינער פארשטייט דאס, אפילו א גוי פארשטייט דאס. א גרויסער טאטע וואס עסט קענדיס איז א בעל תאוה [one controlled by desire]. אויב ער עסט סטעיקס, נישט צופיל, איך ווייס נישט, מ׳דארף אויסרעכענען וויפיל, אבער פון די קיינד, רייט? אז ער עסט סטעיקס, ער האט עס ליב, איז ער א נארמאלער מענטש, איז ער א גוטער מענטש.

די אמתע טייטש פון דרך הממוצע

אונז האבן גערעדט וועגן די ממוצע [the middle/mean], אונז האבן געזאגט אז צדיקים האבן געזאגט… דאס הייסט רעלאטיוו צו וואס? רעלאטיוו צו א טאטע וואס עסט קענדיס. עסן קענדיס איז נישט פאסיג פאר אים. ממוצע איז נישט דער פוינט פון רעלאטיוו. ממוצע איז דער טייטש אז די ריכטיגע מידה איז נישט… צו סאלוון [solve] די פראבלעם וואס דו האסט געזאגט, נישט פשט אז מ׳דארף זיין א מענטש וואס דארף אינטערווענשאנס צו עסן. מ׳דארף זיין א מענטש וואס עסט די ריכטיגע זאכן אויף די ריכטיגע צייטן, לכבוד שבת [in honor of the Sabbath] מער, א גאנצע וואך ווייניגער, וכדומה [and so forth]. דאס איז פארט פון די מידה הממוצעת [the middle character trait], די ריכטיגע תאווה, אקעי? דאס איז די סאלושן פון דרך הממוצע, אקעי? שטימט? אזוי מיין איך. איך מיין אז ס׳שטימט.

צוריק צו די דיקטאק שמועס: וואס איז תאוה אבאוט

סאו יעצט, איך דארף צוריקקומען צו מיין דיקטאק שמועס, איך האב פארגעסן אז איך רעד א דיקטאק שמועס. אה, אה, אה. און דאס הייסט נאך אלץ, דאס איז אבער וואס תאוה איז אבאוט. דו פארשטייסט וואס ס׳איז אבאוט, רייט? ס׳איז אבאוט דאס, דאס… ווי מ׳זאגט אלעמאל, איר דארפט אקטן ווי ס׳איז א לייוו מידה, רייט? ס׳איז א געוויסע… יעדע מידה פילט אויס דאס. ס׳איז א געוויסע אקטיווע דזשאדזשמענט וואס קען מיר ווייזן: דאס איז א גוטע זאך צו ליב האבן, דאס איז נישט קיין גוטע זאך צו ליב האבן, דאס איז נישט קיין גוטע צייט צו ליב האבן, דאס איז נישט קיין גוטער מענטש צו ליב האבן, וכדומה.

פון וואו קומט די ווארט זהירות?

יעצט, פון וואו איז געקומען די ווארט זהירות [caution/carefulness] פאר א גוט יאר? אקעי? פון וואו איז דאס געקומען דא? שטימט? א גוטע שאלה. יא, ס׳איז גוט. א גוטע שאלה. סאו, איך וועל קודם אויסזאגן אן אינטערעסאנטע זאך. אזוי, דא האב איך א ביסל א מהלך [line of reasoning], ס׳פעלט מיר נאך א ביסל קלארקייט אין דעם מהלך, אבער איך קען געבן א ביסל א מקורות [sources] דערויף, אקעי?

ר׳ שמואל אבן תיבון׳ס תרגום

גיי צוריק צו פעידזש וואן, ס׳איז דא אן אינטערעסאנטע זאך, יא? פעידזש וואן שטייט אזוי, אין די צווייטע פרק, ווי דער רמב״ם האט געמאכט אן ענליכע ליסט, האט דער… ר׳ שמואל איז נישט געווען די מטרה [purpose] פון מאכן א ליסט, אבער ער האט געמאכט א ליסט צו זאגן וועלכע מעלות [virtues/qualities] געהערן צו דער חלק המתעורר [the appetitive/emotional part of the soul], זאגט ер אזוי, און קוק אין די תרגום [translation] פון ר׳ שמואל אבן תיבון, יא? שטייט אזוי, “ומעלות זה החלק רבות מאד” [and the virtues of this part are very many], ס׳איז דא זייער אסאך מעלות אין דעם חלק, יא? זייער אסאך, אלע מידות טובות, אלע מידות וואס רופן זיך בחינת מידות [in the category of character traits], נישט בחינת שכל [in the category of intellect], געהערן צו דעם חלק. “למשל, כזהירות” [for example, like caution], אזוי טייטשט ער זהירות, און ער לייגט צו א פירוש [explanation].

סאו, ר׳ שמואל אבן תיבון האט געטראכט… דו ביסט אויף די ערשטע פעידזש? ר׳ שמואל אבן תיבון האט געטראכט אז דו גייסט נישט פארשטיין, ער האט אויך געטראכט אז דו גייסט נישט פארשטיין וואס מ׳מיינט דאס ווארט זהירות דא, דו גייסט נישט פארשטיין וואס צו טון. האט ער צוגעגעבן א פירוש, האט ער געשריבן: “כלומר יראת חטא” [that is to say, fear of sin]. דאס ווארט “כלומר” [that is to say] האט אונז דער נחום געברענגט דא אין די לעצטע פעידזש, אז אין פרק ד׳ [chapter 4] זאגט ער בפירוש [explicitly] אויף אנדערע מידות, אויף לב טוב [good heart] און טוב לב [good-hearted] און אנדערע זאכן וואס ער האט איבערגעטייטשט, זאגט ער אז ער דארף מפרש זיין [explain] די סאבדזשעקט און די מינינג, ווייל די מידות האבן נישט קיין נאמען, “שם ידוע בלשוננו” [a known name in our language], און דעריבער דארף ער מפרש זיין וואס ער מיינט. און א חלק פון זיין מפרש זיין איז ער קוקט און ער זאגט, ווען ער טרענסלעיט זוכט ער וויאזוי ס׳הייסט אין די גמרא [Talmud], וויאזוי ס׳הייסט אין די משנה [Mishnah] די מידה, און ער פרובירט צו פארטייטשן לויט וויאזוי ער פארשטייט לשון חכמים [the language of the Sages], לויט וויאזוי מ׳זאגט לשון הקודש [the holy tongue], די מידה.

זהירות קומט נישט פאר אין חז״ל

סאו, ר׳ שמואל אבן תיבון האט געהאלטן אז דו גייסט נישט געהעריג וויסן וואס הייסט זהירות. פארוואס? ווייל זהירות שטייט נישט אין די גאנצע תורה כולה [in all of Torah]. איך האב געטשעקט, דאס האב איך יא געטשעקט. אין די אלע דברי חז״ל [words of the Sages] שטייט נישט נאר איין מאל דאס ווארט זהירות, צוויי מאל אקטשועלי. איין מאל שטייט “שלשה דברים נשים מתות בשעת לידתן, על שאינן זהירות בנדה ובחלה” [three things cause women to die in childbirth, because they are not careful regarding niddah and challah], סאו דאס איז א ווערב, אבער ס׳איז נישט זהירות, רייט? ווייל זיי זענען נישט נזהר [careful] אין די דריי מצוות [commandments].

זהירות שטייט זייער ווייניג. איך זאג זהירות מיט א ו׳ און א ת׳ שטייט נאר איין מאל, און ס׳שטייט נישט ס׳איז דארט מסתמא [probably] א טעות, עס שטייט נישט. ס׳איז נאר נאך איינמאל וואס ס׳שטייט, און ממילא [therefore] מוז זיין אז מ׳האט געמיינט יענץ, ווייל ס׳איז נישטא קיין אנדערע, no other options, איז התורה יגיד לך [the Torah will tell you]. זייער גוט.

די מאמר פון רבי פנחס בן יאיר

און יעצט, התורה יגיד לך, ס׳איז דא א מאמר [saying] אין א זייער א famous מאמר פון נחלת בני יאיר, וואס איז געדרוקט… יא, ס׳שטייט אין די תורה, און די תורה שטייט… איך וועל דיר זאגן, איך מיין אזוי, אין די תורה שטייט, די לשון זהירות שטייט אין די תורה, אזויווי “והזהרת אתהם את החוקים ואת התורות” [and you shall warn them regarding the statutes and the laws] און אזוי ווייטער. אפשר נאך פלעצער, איך האב נישט געזיכט. אבער יעצט, אין די…

שאלה: זהר און ליכטיגקייט

תלמיד: “זהר” איז מער א לשון פון ליכטיגקייט, ניין? על פי וואס אונז האבן גערעדט, על פי קבלה [according to Kabbalah].

מגיד שיעור: ניין, “זהר” איז טאקע א לשון פון “זוהר” [radiance/brightness]. זייער גוט. אבער דא מיינט עס, “והזהרת” מיינט וואס? מ׳מיינט אנווארענען. אדער לשון חכמים איז “הזהרתי את פלוני והזהרתי את פלוני” [I warned so-and-so and I warned so-and-so], וואס מיינט עס? איך האב אים אנגעווארנט, יא?

זהירות אין תנ״ך

און ס׳שטייט אויך, סאו דאס שטייט אין די תורה. אויב מ׳קוקט אין נביא [Prophets] אדער אין כתובים [Writings] בעצם, שטייט אויך אז א מענטש קען זיין “נזהר” [careful/cautious]. אזויווי דוד המלך [King David] האט געזאגט, “גם עבדך נזהר בהם” [also Your servant is careful with them]. איך בין אויך פארזיכטיג, איך בין אויך פארווארנט. נישט נאר באווארענען יענעם, נאר איך קען אליינס ווערן א פארווארנטער.

סאו ס׳זעט אויס, ס׳הייבט זיך אן, אויב מ׳טרעיסט עס אזוי, אין די תורה הייסט עס “והזהרת אתהם”, דער אייבערשטער האט געזאגט פאר משה [Moses], יתרו [Jethro] האט געזאגט פאר משה, דאס איז אנווארענען די אידן וואס זיי דארפן טון. און נאכדעם קען מען עס אינטערנעלייזן דאס, יא? ס׳שטייט “מלך זקן וכסיל אשר לא ידע להזהר עוד” [an old and foolish king who no longer knows to be careful], שטייט אין קהלת [Ecclesiastes].

שאלה: טרענזישאן צו ענגליש

תלמיד: ווייט, ווייט, ווייט. יא, יא, דאס איז א טרענזישאן אויף ענגליש פון דעם.

מגיד שיעור: איין מינוט, איך וועל דיר זאגן, איין מינוט, לאמיך דיך טרענזיטן איין זאך. איך וועל דיר זאגן וואס ס׳שטייט אין די תורה. אין די תורה זעט מיר אויס אז “זהירות” האט אריגינעל געמיינט אנווארענען א צווייטן. באווארנט קען זיין ס׳האט מיט אור [light], איך ווייס נישט. מ׳ווארנט, מ׳מאכט אים כלי לעכטיג [makes him a bright vessel], און ס׳האט מיט “והוצאתי אתכם מחושך מצרים” [and I took you out from the darkness of Egypt], איך ווייס נישט, ס׳קען זיין. אבער ס׳מיינט אנווארענען. און ס׳איז דא אויך נאכדעם א מענטש וואס איז א באווארנטער. א גם עבדך נזהר בהם, אדער לא ידע להזהר. איז איינער וואס איז יא נזהר און נישט נזהר. אקעי?

זהירות אין לשון חכמים

ואין לשון חכמים איז אויך דא אסאך מאל די חכמים טוישן, “היזהרו בחוט” [be careful with the thread], “היזהרו בדבריכם” [be careful with your words], און אזוי ווייטער. ואין ס׳איז אויך דא “הוי זהיר בדבריך” [be careful with your words]. זיי א זהיר. זהיר מיינט איז א… דו זאלסט זיין א מענטש וואס איז זהיר אין זיינע ווערטער. נישט “דברי קלה כחמורה” [treat light matters like serious ones]. יא. “הוי זהירין ברשות” [be careful with the authorities] און אזוי ווייטער. זיי א נזהר, בעסיקלי, רייט? זיי א נזהר. זיי א מיתן לב [attentive]. טראכט פאר דו טוסט עפעס.

באט לויט ווי איך פארשטיי, וואס ס׳מיינט דא איז נישט א דזשענעראל זאך, רייט? באמערק וואס דו טוסט. נאר ס׳איז אלעמאל, כמעט אלעמאל אין לשון חכמים, איז עס נישט א דזשענעראל זאך. נישט “הוי זהיר”, זיי א נזהר. נאר זיי א זהיר אין עפעס. אזויווי “נזהר בהם”, אין די מצוות וואס דער אייבערשטער האט געזאגט, יא, בין איך נזהר. אדער “היזהרו בדבריכם”. ס׳איז וועגן עפעס, רייט? איך בין פארזיכטיג, איך בין מיתן לב, איך בין אוועיר וועגן עפעס. אזוי מיינעך איז די טייטש אלעמאל אין משנה.

די מימרא פון רבי פנחס בן יאיר

אזויווי דער רבי ישעי׳ זאגט, ס׳איז דא איינמאל אין “כל התורה כולה”, אין א ליסט אין בר אילן סורס, וואו ס׳שטייט “זהירות”. ווייל דאס איז אין איין גירסא [textual version] פון די רבי פנחס בן יאיר מימרא [saying], וואס דער רמב״ם האט זייער שטארק געהאלטן דערפון, רייט? דער ערשטער וואס האט געבויט אויף יענץ איז נישט… וואס איז געבויט אויף שמונה פרקים [Eight Chapters – Maimonides’ introduction to Ethics of the Fathers]. ואין שמונה פרקים בהקדמה [in the introduction] זאגט ער אז ס׳איז דא רבי פנחס בן יאיר, ער ברענגט נאר די ענד, רייט? ער ברענגט נאר די ענד, “חסידות מביאה לידי רוח הקודש” [piety leads to divine inspiration].

אבער ס׳איז דא די מימרא פון רבי פנחס בן יאיר איז געדרוקט צוויי מאל, עט ליעסט אין דער ווילנער דרוק פון ש״ס [Talmud] איז עס געדרוקט צוויי מאל. און נישט ביידע פון זיי שטייט “זהירות”, נאר אין איינע פון זיי שטייט “זהירות”.

איי דאונט נאו, איך האב נאכנישט אויסגעפיגערט עקזעקטלי די סטארי מיט די אלע גירסאות. ס׳איז דא אסאך גירסאות דערפון, און אסאך אויך פירושים [commentaries] דערויף, אפילו אין שוין אין חז״ל, שוין אין מדרשים [Midrashic literature] איז דא מער ווי איין פירוש אויף וואס רבי פנחס בן יאיר מיינט צו זאגן, און אין וועלכע קאנטעקסט ער רעדט, וואס ער זאגט. איך האב גערעדט וועגן די מימרא אביסל אין א געוויסע פירוש די פריערדיגע שיעור, צוויי-אפאר שיעורים צוריק.

אבער על כל פנים [in any case], אין די גירסא וואס ווערט געדרוקט אין מסכת עבודה זרה [tractate Avodah Zarah], שטייט אין אונזער דרוק שטייט תורה [Torah], נביאים [Prophets], בעזרת ה׳ [with God’s help], זריזות [alacrity], וכו׳ [etc.]. מען דערמאנט נישט די ה׳. און אין די רוב אנדערע געשעפטן שטייט נישט תורה, שטייט זריזות, נביאים, די פערציג חומשים אן תורה.

זהירות, יראת חטא, און די אינערלעכע מדרגות פון רבי פנחס בן יאיר

פארשידענע גירסאות אין רבי פנחס בן יאיר׳ס מימרא

מגיד שיעור:

אפילו אין חז״ל [Chazal: the Sages], אין די מדרשים [midrashim: rabbinic homiletical teachings], איז דא מער ווי איין פירוש אויף וואס רבי פנחס בן יאיר מיינט צו זאגן, און אין וועלכע קאנטעקסט ער רעדט, וואס ער זאגט. איך האב גערעדט וועגן זיין מימרא [מאמר: teaching/statement] אביסל, א געוויסע פירוש, די פריערדיגע שיעור, צוויי פאר שיעורים צוריק.

אבער אכטונג, אין די גירסא [version/textual reading] וואס ווערט געדרוקט אין מסכת עבודה זרה [Tractate Avodah Zarah] שטייט, אין אונזער דרוק שטייט “תורה מביאה לידי זהירות, זהירות מביאה לידי זריזות” [Torah leads to caution/vigilance, caution leads to alacrity], און כולי [and so on], מען קען נישט די רעסט. אין די רוב אנדערע גירסאות שטייט נישט תורה, עס שטייט זהירות מביאה לידי, עס הייבט זיך אן אן תורה. עס איז א מחלוקת [dispute], די ראשונים [early medieval rabbinic authorities] האבן געקומען מיט אן אנדערע שמועס, אז תורה איז אן עקסטערע זאך, תורה איז אן ענין צו מדות [character traits], און אזוי ווייטער.

רבנו שמואל אבן תיבון׳ס פירוש אויף זהירות

באט, דארט שטייט זהירות. יא? האט דער הייליגער רבנו שמואל אבן תיבון [the holy Rabbeinu Shmuel ibn Tibbon, medieval translator and philosopher] געהאלטן אז וואטעווער עס מיינט דארט זהירות, רעדט זיך פון זיך אפהיטן פון תענוגים [pleasures]. ווארט, באלד וועלן מיר רעדן וועגן חטאים [sins]. פון תענוגים, ווייל דאס איז זיכער אז ווען ער טייטשט אלעמאל די מדה [character trait] אליבא דאמת [according to the truth], נישט נאר דא, נאר נאך א באנטש פון פלעצער וואס דער רמב״ם [Rambam: Maimonides] ברענגט עס, טייטשט ער אלעמאל זהירות. און זהירות מיינט ער אלעמאל וואס ווערט געטייטשט דא אין פרק ד׳ [chapter 4], די מדה וואס איז ממוצע [the mean/middle path] צווישן צו ליב האבן תענוגים און צו ווייניג ליב האבן תענוגים. שטימט? דאס איז די טייטש זהירות.

דער קאנטעקסט אין מסכת עבודה זרה – עריות

ווי אזוי קומט עס אריין אין רבי פנחס בן יאיר׳ס מדות? קומט זייער סימפל אריין, ווייל אזוי ווי די קאנטעקסט פון מסכת עבודה זרה דארט איז אז אין אן אנדער פלאץ ברענגט די גמרא [Gemara: Talmud] נאך אן אנדערע מימרא אז רבי פנחס בן יאיר האט געזאגט, “הוי, ווי נישט” – עס איז אלעס געבויט אויף דעם פסוק [verse], א המשך [continuation] אדער מ׳דארף בעסער אויספארשן, ער לערנט זיך פון די מדרש פון “ונשמרת מכל דבר רע” [and you shall guard yourself from every evil thing] – “שלא יהרהר אדם ביום ויבוא לידי טומאה בלילה” [that a person should not think (improper thoughts) by day and come to impurity at night].

און די מימרא איז דאך אויף דעם, אנדערע ווערטער, טומאה בלילה [impurity at night] מיינט צו בשוגג [unintentionally], צו במזיד [intentionally], צו באונס [by force], צו ברצון [willingly], אלע מיני סארט עבירות [all kinds of transgressions], און די טומאה וואס ער רעדט דארט, פשטות [simply] רעדט פון עריות [sexual transgressions]. רייט? און עס איז דא א מדרש וואס איך האב געזען אין מסכת כלה רבתי [Tractate Kallah Rabbati] וואס איז מסביר [explains] זייער קלאר אז דאס איז וואס ער מיינט.

קוק אין די משנה אין מסכת סוטה [Tractate Sotah], דארט איז נאך א פלאץ וואו ס׳איז געדרוקט דאס, איך גלייב אז ס׳איז לכאורה [apparently] נישט פון די משנה, ס׳זעט אויס אז ס׳איז א ברייתא [baraita: tannaitic teaching not included in the Mishnah] וואס מ׳האט צוגעלייגט אין די ענד פון די משנה, און ער ברענגט דערצו די אלע זאכן, און מ׳זעט אז ס׳איז ממש א המשך פון די נקודה [point], אזוי ווי “עין רואה ואוזן שומעת” [the eye sees and the ear hears], א מענטש קודם איז ער מהרהר [thinks/contemplates] און נאכדעם טוט ער, און דאס איז אין די קאנטעקסט פון טון עבירות של תענוגים [transgressions of pleasures]. עריות, famously, איז גאנץ pleasurable, אזוי שטייט אין די ספרים הקדושים [holy books], און איך ווייס נישט, און ממילא [consequently] איז…

דער חידוש: אינערלעכע מצוות – נישט נאר טון, נאר אויך וועלן

ניין, דארט, לאמיר רעדן קלאר אבער, דארט איז א גרויסע מקור [source] פאר די general idea אז נישט נאר דארף מען נישט טון עבירות, נאר מ׳טאר אויך נישט ליב האבן עבירות, אמת? דו געדענקסט דאך די חידוש [novel insight] פון שמואל אין פרקי אבות [Pirkei Avot: Ethics of the Fathers], אז נישט נאר א מענטש זאל נישט טון קיין שלעכטע זאכן, ער טאר אויך נישט ליב האבן שלעכטע זאכן. דאס איז די טייטש…

שאלות און דיסקוסיע: די שייכות ביי עריות

תלמיד:

דאס איז נישט שייך ביי עריות?

מגיד שיעור:

אוודאי איז עס שייך. דאס איז די טייטש “שונא מתנות יחיה” [one who hates gifts will live]. קודם כל איז עס שייך, אוודאי איז עס שייך, דאס איז א back to our שמועס [discussion]. נישט אינגאנצן נישט שייך, ווייל דער רמב״ם וואלט דאך נישט געזאגט אז מ׳דארף האבן חסידות [piety] אויך נישט. אבער אויף די ריכטיגע אופן [manner], דאס איז די טייטש “שונא מתנות יחיה”.

So again, you’re asking practical questions. ביי עכ״פ [in any case], ס׳איז מביא לידי מצוה [leads to a mitzvah], right? ס׳איז מביא לידי מצוה. אבער אין גמרא, רבי פנחס בן יאיר האט מחדש געווען [was novel in teaching] די idea פון internal מצוות. ס׳שטייט נישט בפשטות [explicitly] אין די פסוק, ס׳שטייט “ולא תתורו אחרי לבבכם” [and you shall not stray after your hearts], מ׳קען טרעפן מקורות [one can find sources].

ער ברענגט דעם פסוק פון “ונשמרתם”, ער זאגט אז “ונשמרתם” איז א דבר פנימי [internal matter], נישט נאר זאלסטו נישט טון קיין שלעכטע זאכן, זאלסט אפילו נישט טראכטן פון זיי, זאלסט אפילו נישט ליב האבן. און אויף דעם גייט זיין מאמר, אז ס׳איז דא אסאך levels פון נישט ליב האבן, נישט ליב האבן, און די ענד פון דעם איז… אין איין גרסא, די ענד פון דעם איז מעשה [action].

און די סוף, חסידות מיינט נישט צו טון קיין שום שלעכטע זאך אויך נישט. זהירות, זריזות, די אלע לשונות [terms], נקיות [cleanliness], טהרה [purity], פרישות [abstinence] – ס׳איז דא פארשידענע גרסאות אין ווי רבי פנחס בן יאיר האט געזאגט די ארדער און וואס זיי זענען – דאס זענען אלע internal זאכן, אלע אזוי ווי מידות טובות [good character traits]. מידות טובות ביחס צו וואס? ביחס צו עריות. וואס איז עריות? עריות איז איינע פון די צוויי קעיסעס פון תענוגים. לאמיר צולייגן נאך א זאך, איך דארף צולייגן, אבער לאמיר ענדיגן קודם דאס.

רבינו יונה׳ס פארשטאנד פון די מדרגות

און ממילא האט רבינו יונה [Rabbeinu Yonah, medieval commentator] מיט אים פארשטאנען גאנץ גוט, אז אויב ער האט צוגעשטעלט, ער האט פארשטאנען אז די מדה וואס רבי פנחס בן יאיר רעדט פון זהירות מיינט צו זאגן… ווען ער זאגט “זהירות מביאה לידי זריזות”, מיינט ער צו זאגן א ספעציפישע זאך. ער מיינט צו זאגן, זאלסט איינער וואס האט ליב האבן שמוץ [filth/base pleasures], פארוואס? ווייל ווער ס׳האט עס צופיל ליב, צום סוף ווערט ער א גרויסער ענוותן [humble person], פארקערט, ווערט מען א גרעסערע צדיק [righteous person], צו וויסן איך קען ווערן אפילו א חסיד, איך קען אפילו קומען צו יראת חטא [fear of sin], פון נישט ליב האבן, פון זיין א גוטער מענטש, אזויווי דער רמב״ם ברענגט אין די הקדמה [introduction] פון שמונה פרקים [Eight Chapters], שטימט?

דאס איז פשט [the plain meaning], און ס׳איז גאנץ א גוטע פשט. מה עוד [what more] וויל איך צולייגן, איך וויל אבער, איך דארף צולייגן צו קלאר מאכן דאס.

די ראיה פון פרקי אבות: וואס איז יראת חטא?

סאו, קודם כל, וויאזוי ווייס איך אז, סאו, יעצט, וויאזוי ווייס איך אז דאס איז די פשט? קודם כל ווייס איך זייער קלאר. וויאזוי ווייס איך? אזוי, ווייל ס׳שטייט דא, און מיר האלטן דא אינמיטן פרק אבות [Pirkei Avot], און אין פרק אבות האט דער משנה ליבער געטראכט אז דו גייסט נישט וויסן דאס, ווייל דו געדענקסט נישט אזוי גוט די גמרא און דו פארשטייסט נישט די גאנצע קאנטעקסט, האט ער צוגעלייגט א ווארט וואס דו גייסט נאך ווייניגער וויסן. ס׳איז דא אזא ווארט וואס הייסט “יראת חטא”. דו האסט געהערט פון דעם? וואס איז דאס א יראת חטא? האסט געהערט פון אזא ווארט “יראת חטא” אין די משנה? נאך איינע פון די פאני זאכן וואס קיינער ווייסט נישט וואס זיי מיינען.

“יראת חטא” איז געווענליך אין די גמרא. “Fear of sin”, זאגט דער מענטש אויף ענגליש. וואס מיינט “fear of sin”? פארוואס? ניין. פארוואס? קודם כל, “sin” איז נישט שרעקעדיג, “sin” איז גאנץ געשמאק. פארוואס זאל מען מורא האבן דערפון? אקעי, סאו יראת עונש [fear of punishment] הייסט עס. געווענליך רופט מען יראת עונש. וואס שטייט אין ספרים, אין די שפעטערדיגע ספרים, יראת עונש. יראת חטא מיינט יראת עונש? איי דאונט טינק סאו. אבער קען זיין יראת חטא מיינט יראת עונש. ס׳איז דא אזא ווארט יראת עונש, אפשר נישט אין די גמרא.

די משנה פון די פינף תלמידים

אין די משנה איז דא אזא מושג [concept] וואס הייסט יראת חטא. נישט נאר, לאמיר זאגן זייער קלאר, מיר זאגן דאך דא אז ס׳איז דא א חידוש וואס דער רמב״ם מאכט דא א הקדמה צו פרק אבות. ס׳שטייט אין די משנה, אבער ווען דו ווייסט נישט די קאנסעפט וואס דער רמב״ם לערנט אין די אלע ספרים, וואלט מען נישט געכאפט אז ס׳איז דא אזא קאנסעפט. דו ווייסט אז ס׳איז דא א מושג, ס׳איז א חידוש. פשוט׳ע ליטוואק ווייסט נאר אז מען טאר נישט טון קיין עבירות. און דער ליטוואק נעבעך מיינט אז אויב ס׳איז דא א חיוב [obligation] לאו ועשה [negative and positive commandments] אין די תורה, איז די פשט, ס׳איז דא נאך אן עבירה.

ס׳איז דא אויך די עבירות פון מחשבות [thoughts], נישט אמת. ס׳איז דא אנדערע סארט זאכן וואס הייסן מידות טובות, פון נישט וועלן טון שלעכטע זאכן, וואס דאס מיינט אמת׳דיג א גוטער מענטש. ס׳איז נישט נאך א סארט עבירה. קענסט עס רופן אן עבירה אויב דו ווילסט, אבער ס׳איז אן אנדערע סארט זאך, זאכן וואס ער טוט.

יעצט, אבער ווי שטייט דאס אין די תורה? אין די תורה קען מען טרעפן געוויסע פלעצער וואו דאס שטייט, אבער אין די משנה שטייט עס זיכער, ווייל די משנה האט פארשידענע אנדערע סארט טיטלען פאר גוטע מענטשן, און זיי זענען זייער ספעציפיש, אמת? אין פרקי אבות, פרק ב׳ משנה י׳ [chapter 2, mishnah 10], שטייט אזוי, וואס שטייט דארט? געדענקסטו וואס ס׳שטייט?

תלמיד:

ניין.

מגיד שיעור:

איך ווייס נישט ווען… אה, דאס איז פרק ב׳ בכלל. אין פרק ב׳ הייבט זיך אן אזוי, יא, “איזו היא דרך ישרה שיבור לו האדם?” [What is the straight path that a person should choose?] יא? דו געדענקסט אז ס׳הייבט זיך אן אזוי פרק ב׳ אין פרקי אבות? רבי אומר, “איזו היא דרך ישרה שיבור לו האדם?” יא, דאס מיינט די דרך הממוצע [the middle path] לויט די רמב״ם. But in any case, דאס איז דא אזא זאך פון א דרך וואס א מענטש האט, נישט נאר וואס ער טוט, right?

איינע פון די דרכים וואס רבינו הקדוש [Rabbeinu HaKadosh: Rabbi Yehudah HaNasi, compiler of the Mishnah] זאגט אז מ׳זאל טון איז מ׳זאל זיין זהיר במצוות [careful with commandments], אבער נישט אז דאס איז די גאנצע זאך, אמת? ס׳איז דא א דרך, א מענטש זאל האבן א דרך, ער זאל מאכן קביעות עתים לתורה [set fixed times for Torah study], ער זאל אויך זיין זהיר במצוה קלה [careful with a minor commandment], אויך זאל ער זיין מחשב הפסד מצוה [calculate the loss from a mitzvah], ער זאל נישט טאקע זיין בשלושה דברים [in three things], וכו׳ וכו׳ [etc.], יא?

Now, און שפעטער שטייט אזוי, למשל [for example], אין משנה ב׳, דאכט זיך מיר, אין משנה ח׳, דאכט זיך מיר, שטייט, רבן יוחנן בן זכאי [Rabban Yochanan ben Zakkai] האט געהאט פינף תלמידים [students], און יעדער איינער האט געהאט אן אנדערע שבח [praise/virtue], יא?

רבי אליעזר בן הורקנוס, בור סוד שאינו מאבד טיפה [a cemented cistern that loses not a drop]. רבי יהושע בן חנניה, אשרי יולדתו [fortunate is she who gave birth to him]. דאס איז א סארט שבח, ס׳מיינט סאמטינג, ס׳איז נישט… ס׳האט א טיפע באדייט [deep meaning]. רבי יוסי הכהן, חסיד [pious one]. רבי שמעון בן נתנאל, ירא חטא [one who fears sin]. רבי אלעזר בן ערך, כמעין המתגבר [like an ever-strengthening spring]. יא?

די באדייט פון די שבחים

וואס איז די אלע זאכן? ער זאגט נישט וויפיל תורה זיי האבן געלערנט. קיין איינער פון זיי רעדט, דאס איז about their talents, right? About what kind of people they are, about what מידות זיי האבן, about what מעלות [virtues] זיי האבן, שטימט? ס׳איז קיין איינע פון די זאכן, ער זאגט נישט… ווען אונז וואלטן געשריבן אזא משנה, נישט אונז חס ושלום [God forbid], אבער עפעס א ליצן [some joker] וואלט געשריבן, וואלט ער געזאגט, דער צדיק איז געווען א גרויסער מקיים מצות כיבוד אב ואם [fulfiller of honoring father and mother], דער צווייטער איז געווען א… לאמיר זאגן, די מצוה האט ער ספעציעל מקיים געווען. דאס איז נישט וואס ס׳שטייט, right?

די משנה רעדט פון עפעס סארטן מענטשן, געוויסע מידות וואס מענטשן האבן, וואס זיי האבן א געוויסע שלימות [perfection/completeness] אין דעם. איינער, זיין מעלה איז ער איז אשרי יולדתו. דאס איז א מעלה פון דעם מענטש, ער מיינט עפעס.

שאלות און דיסקוסיע: די מעלות פון די תלמידים

תלמיד:

געפינען ביי ארמינס. וואט?

מגיד שיעור:

נישט אלעס מיינט די תורה, ווייל ער וואלט עפעס איבערגעלאזט. דו קענסט פארמאכן גאנץ פרק א׳ וואס ער שרייבט “לקיים כל התורה כולה” [to fulfill the entire Torah]. ער זאגט פארקערט, פארקערט, די שוואכע זענען געווען די תורה.

אבער ס׳איז א מעלה אין זיין שכל [intellect], נישט אין די תורה. ער האט געזאגט, ס׳שטייט נישט וועגן תורה דארט, ביי די וועי. ס׳שטייט ער פארגעסט נישט גארנישט. וואס מען לערנט אים אויס געדענקט ער. אויך וואס מען לערנט אים נישט געדענקט ער. ס׳שטייט נישט גארנישט וועגן די תורה. ס׳קען זיין אז די תורה איז די בעסטע זאך צו געדענקען, אבער ס׳איז א מעלה, ס׳איז א שוואך פון מידות וואס מענטשן האבן, שלימות וואס זיי האבן. שלימות פון שכל, שלימות אין מידות, חסידות. ס׳איז א געוויסע סארט זאך וואס דער רמב״ם איז מסביר.

דער רמב״ם׳ס טייטש: ירא חטא = נזהר = זהירות

און נאכדעם איז דא אן אנדערע סארט זאך, ס׳הייסט יראת חטא. יראת חטא איז נישט די זעלבע זאך ווי א מעינה המתגבר, ס׳איז נישט די זעלבע זאך ווי א חסיד. ס׳איז אן אנדערע סארט זאך. וואס הייסט דען יראת חטא? נישט ער טוט נישט קיין עבירות. קיינער טוט נישט קיין עבירות דא. ער לערנט אויך. נישט דאס איז דער ווארט.

א ירא חטא, זאגט דער הייליגער רמב״ם, ירא חטא איז א נזהר [one who is cautious], איינער וואס האט זהירות. אזוי זאגט דער רמב״ם, די זעלבע ווארט, ער זאגט “עליפא” [Arabic term].

ר׳ יוסף קאפח׳ס שוועריגקייט מיט דער טרענסלעישאן

און ווי טייטשט דער הייליגער רמב״ם אין פרק ב׳ משנה וואטשעווער משנה ס׳איז, ר׳ שמעון איז א ירא חטא, טייטשט דער רמב״ם אזוי. און דאס איז וואס ר׳ יוסף קאפח [Rabbi Yosef Kapach, 20th century Yemenite scholar and translator], וואס ער איז נישט געווען העפי מיט די תרגום [translation] פון זהירות, ער האט נישט געוואוסט וואס מיינט זהירות, און ער האט נישט געוואוסט פון די משנה פון ר׳ פנחס בן יאיר, ער האט געמיינט אז ס׳מיינט זיין קערפול, אזוי ווי ר׳ אליעזר שטורעם זאגט. האט ער געשריבן, אלעמאל ווען ס׳שטייט זהירות האט ער אפגעטייטשט פרישות. ווייל ער זאגט זהירות, ער איז געווען גערעכט, אז זהירות מיינט זיך איינהאלטן פון תאוות [desires].

צו פרישות איז א גוטע טרענסלעישאן אויף דעם אדער נישט, ווייס איך נישט, און איך וועל נישט אנהייבן זאגן וואס איך ווייס יא. ס׳איז נישט קלאר אז פרישות איז א גוטע טרענסלעישאן פון דעם. קודם כל, ס׳איז זיכער אז ר׳ שמואל אבן תיבון האט נישט געהאלטן אז ס׳איז א גוטע טרענסלעישאן בפשטות, ווייל אין די זעלבע משנה פון ר׳ פנחס בן יאיר שטייט אויך זהירות און אויך פרישות, א ליסטע אין אונזער קורס, ס׳קען זיין אז ס׳איז די זעלבע זאכן. דאס איז קודם כל.

צווייטנס, על כל פנים, ווי זענען מיר? דער ר׳ שמואל אבן תיבון וואס האט געשריבן, דאס איז א צייכן גופא [in itself] פאר אליינ׳ס, וואס מיר וועלן זען נאכדעם אויך. ער האט אליינ׳ס געצייכנט אז ווען ר׳ שמואל אבן תיבון זאגט זהירות דהיינו [that is] יראת חטא, דהיינו זיין א ירא חטא, דאס איז דער רמב״ם׳ס טרענסלעישאן.

וואס מיינט “חטא” אין “יראת חטא”?

Whatever די יראת מינס, דער רמב״ם האלט אז דאס מיינט יראת חטא. נישט אזוי ווי דו וואלסט געמיינט אז יראת חטא מיינט מורא פון עבירה. יראת חטא מיינט, very simple, חטא מיינט pleasure, א געוויסע specific kind of pleasure, א נקרא [is called] חטא, אקעי? אזוי ווי עס שטייט אין די גמרא, בחירי ישראל שלא טעמו טעם חטא [the chosen of Israel who did not taste the taste of sin]. זאגט דער הייליגער רמב״ם, ביישט נישט פנים [without shame/directly], דאס מיינט נישט אז זיי האבן קיינמאל נישט געהאט סעקס. מיינט נישט אז זיי האבן נישט געקענט עבירות.

יראת חטא: דער רמב״ם׳ס דעפיניציע פון זהירות און תאוה

דער רמב״ם׳ס טייטש פון “זהירות” — יראת חטא

מגיד שיעור:

וואטעווער זהירות מיינט, דער רמב״ם האלט אז דאס מיינט יראת חטא. נישט אזוי ווי דו וואלסט געמיינט, יראת חטא מיינט מורא פון אן עבירה. יראת חטא מיינט, ס׳איז זייער סימפל, חטא מיינט פלעזשור, א געוויסע ספעציפיק קיינד אוו פלעזשור ווערט אנגערופן חטא. אקעי?

אזוי ווי ס׳שטייט אין די גמרא, “בחירי ישראל שלא טעמו טעם חטא”. זאגט דער הייליגער רמב״ם אין פרשת משפטים, דאס מיינט נישט אז זיי האבן קיינמאל נישט געטון קיין עבירות, נאר זיי האבן נישט קיין טעם אין עבירות פלעזשור.

זאגט דער רמב״ם, א בחור וואס האט נאכנישט חתונה געהאט, ער האט נישט דעי טעם, ער איז נאכנישט אריינגעגאנגען אין דעי ספעציפיק יומען פלעזשור, און דאס איז א געוויסע מעלה פאר אים. “ואיש תחתיו בחירי בני ישראל, נערי בני ישראל”, זאגט דער רמב״ם, ס׳איז א מעלה פון בחורים אז זיי האבן נישט קיין געשמאק אין דעם, זיי זענען נישט געטוהן צו זיין פארט פון דעי אספעקט אוו לייף.

וואס איז די מעלה אין דעם? דאס איז א געוויסע פרישות, ווייל צופיל פון דעם איז א פראבלעם, און דער רמב״ם האלט אז צופיל איז א פראבלעם, איז בעסער צו זיין אויסגעטוהן דערפון.

דיסקוסיע: די מעלה פון אינאסענץ

תלמיד:

ער האט א מעלה.

מגיד שיעור:

יא, יא.

תלמיד:

ס׳איז א צען יעריג קינד איז העכער אין דעם.

מגיד שיעור:

יא, דאס איז עקזעקטלי וואס איך האב דיר געזאגט פון רמב״ם. א צען יעריג קינד איז העכער, ער איז אין דעי סענס, ער האט נישט דעי פראבלעם, ער האט נישט דעי יצר הרע. די גמרא רופט עס א יצר הרע. ווען מ׳זאגט יצר הרע, מיינט מען נישט…

תלמיד:

וואס הייסט ער האט נישט קיין יצר הרע? ער איז אומבאהאלפן, ער האט נישט קיין כח.

מגיד שיעור:

ס׳איז דאך א יצר הרע.

תלמיד:

אז ער האט, איז ער א גרעסערע צדיק פאר זיך איינהאלטן. אבער מ׳זאל געדענקען אז ס׳איז נאך א גרעסערע צדיק דער וואס איז א שוואכערע סארט מענטש.

מגיד שיעור:

יא, יא.

תלמיד:

ער האט א געוויסע מעלה.

מגיד שיעור:

אבער פארוואס? ווייל ער האט נישט דעי יצר הרע. ער האט נישט קיין יצר הרע.

תלמיד:

דאס איז אן אומבאהאלפן קייטל וואס מ׳האט אים ארויפגעלייגט.

מגיד שיעור:

ניין, ניין, ס׳איז נישט קיין אומבאהאלפן קייטל. ס׳איז א חסרון אין דעם מענטש. ס׳איז נישט ראנג צו ליב האבן דעי תאוה. אביסל איז אפשר יא, ס׳האט א פלאץ, און אזוי ווייטער. אבער רוב מענטשן האבן צופיל.

תלמיד:

יעדער איינער וואס איז פערצן יאר און ווייטער איז א שוואכערע סארט מענטש?

מגיד שיעור:

יא, אבסאלוטלי.

תלמיד:

דאס מאכט נישט קיין סענס.

מגיד שיעור:

האסט קיינמאל נישט געלערנט “העבר פי שנים בחטא”? וואס מיינט “העבר פי שנים בחטא”?

תלמיד:

ווייל קיינער האלט זיך נישט צוריק.

מגיד שיעור:

ניין, ניין, נישט ווייל ס׳איז מער גרינג. נישט ווייל יעדער איינער האלט זיך איין. איך פארשטיי אז יעדער איינער האלט זיך איין. אבער מ׳מיינט אז ער איז אינאסענט, דאס איז וואס מ׳רופט אן אין אונזער שפראך אינאסענט. ס׳איז דאך דא א געוויסע מעלה אין דעם, ס׳איז דאך דא שלמות.

מיין איך וויל אויך נישט זיין קיין גאוותן מיט קליינע קינדער, ווייל ס׳איז זייער גוט, אבער איך וועל דאך פראווען, ס׳האט אין זיך א געוויסע מעלה. איך האב נישט געזאגט אז ס׳איז… everything is by you extreme. איך האב נישט געזאגט אז ס׳איז די גאנצע מעלה. איך האב נישט געזאגט אז ס׳איז די גאנצע מעלה. איך האב נישט געזאגט אז ס׳איז… איין מינוט, איך וויל דיך… לאמיר זיך האלטן צו די נוסח. איך בין נישט געקומען יעצט צו זאגן א דרשה וועגן דעם. איך בין נאר געקומען צו זאגן אז חטא, אזויווי די גמרא רופט עס sometimes טעם חטא, חטא מיינט דא, יראת חטא מיינט אז ער האט נישט אזוי ליב דאס. דאס איז די טייטש. יראה אין די sense פון די opposite פון אהבה.

יראת חטא מיינט אן aversion צו תאוה

יראה מיינט נישט מורא, קיינער האט נישט מורא פון זינדיגן, ס׳מאכט נישט קיין סענס מורא צו האבן צו זינדיגן. ס׳מיינט נאר, he has, אויף ענגליש זאגט מען, an aversion. ער האט נישט ליב די סארט זאך. דאס איז די טייטש.

השומר נתנאל האט געווען אן אויסגעארבעטער איד, ער האט זיך איינגעהאלטן. ער האט ווייניגער ליב געהאט, ווייניגער, נישט infinitely נישט מעגליך, ווייל ער וואלט נישט געהאט קיין קינדער, איך ווייס נישט. ער האט ווייניגער ליב געהאט סעקס. דאס איז די טייטש יראת חטא, אויף ענגליש. אין אנדערע ווערטער, ער האט געהאט די מידה וואס הייסט זהירות.

ראיה פון רבי יוחנן

“למדני”, זאגט רבי יוחנן, “למדני יראת חטא מבתולה”. געדענקסט? רבי יוחנן האט געזאגט, ער האט געלערנט יראת חטא מבתולה, ווייל ס׳איז געווען א מיידל וואס איז געקומען אין זיין בית המדרש, און זי האט געזאגט, “רבונו של עולם, יהי רצון שלא יכשלו בי בני אדם”. דאס איז דער טייטש יראת חטא. זי האט נישט ליב געהאט צו זינדיגן, און זי האט געבעטן, און מסתמא האט זי אויך געטון וועגן דעם, זי איז מתפלל געווען אז מענטשן זאלן נישט נכשל ווערן אין איר. וואס איז יראת חטא? יראת חטא איז ספעציפיש איבער ביאה. דאס איז דער טייטש.

תלמיד:

וואס?

מגיד שיעור:

איין מינוט, איין מינוט! אזויווי איך האב געזאגט, אז יראת… אזויווי איך האב דיר געזאגט, אז יראת מיינט… איך האב נאך א גאנצע שיעור.

תלמיד:

ניין, ס׳קען נישט מיינען.

מגיד שיעור:

ס׳איז זייער גוט, באלד וועל איך דיר דאס זאגן. ס׳קען מיינען, אבער ס׳מיינט נישט. There’s a history צו די עבודה. ס׳קען מיינען, אבער ס׳מיינט נישט. מ׳קען זאגן אז ס׳קען מיינען. ס׳קען מיינען אין פסוק, אבער אין די ראשונים מיינט עס נישט דאס. ס׳איז נאר דא איין מענטש וואס האט געזאגט אזוי.

פארוואס מ׳רעדט נישט עקספליציט וועגן יעדע זאך

ווייל מ׳וויל דיך נישט משפיל זיין, מ׳קען נישט רעדן פון יעדע זאך עקסטער. For whatever reason, מ׳וויל נישט רעדן פון יעדע זאך עקסטער, דארף מען דאך אבער רעדן פון דעם עקסטער. ווייל מענטשן זענען אמרצים, מ׳דארף משפיע זיין אויף מענטשן. רבי שמעון האט פאר דעם, האט דער הייליגער רבי שמעון געטון וואס ער האט געטון, און ער האט געשריבן “כלא יראת חטא”.

דו ווייסט אויך אז יראת חטא מיינט נישט… דו ווייסט אויך אז יראת חטא איז א דזשענעראל זאך. וואס קען מען טון מיט מענטשן וואס יעדע זאך פאר זיי בלייבט מיט א דזשענעראל זאך? דאס איז בכלל א פראבלעם מיט לערנען. לאמיך זאגן קלאר. דאס איז דא… איין מינוט, איך האב א תירוץ פאר דיין קשיא, א גאנצע היסטארישע תירוץ. איך האב נישט קיין צייט צו זאגן נעקסטע מאל אדער אנדערע מאל. אבער איך וויל דאס זאגן, ווייל איך האב בעסערע זאכן.

דער פראבלעם פון ליטעראלע לייענונג: מיר זענען “גולמים פון פראג”

לאמיר זאגן אן אביעס זאך. אונז זענען א באנדע אוטיסט, גולמים פון פראג, קלאוד עי-איי, ווען אונז ליינען ממאמרי חז״ל אדער ספרים הקדושים, אקעי? ווייל אזוי ווי, אונז זענען בערך אזוי ווי יענער וואס זיין טאטע האט אים געזאגט “ברענג מיר א טשייניק”, איז ער געגאנגען זוכן א טשייניק, אקעי? אזוי זעען אונז אויס געווענליך ווען אונז ליינען די משנה, אקעי? “הביא שן של פרה”, וואו איז דא א טשייניק? ס׳איז נישט דא קיין טשייניק. “גיי דזשאמפ אין די לעיק”, אקעי, ער האט זיך אנגעטאן זיין בעדינג סוט און געגאנגען אין די טייך. יא? דער טאטע האט געזאגט פאר זיין זון “גיי נישט מער אריבער מיין שוועל”, איז ער ארויסגעקראכן פון די פענסטער. יא? איר קענט די מעשה? דאס איז ליצנות, דאס איז א קאלום, ער האט נישט געמיינט דאס צו זאגן, רייט? איר פארשטייט?

מיר קענען נישט די שפראך פון חז״ל

יעצט, אונז האבן א פראבלעם אז אונז קענען נישט די שפראך. We really, really don’t know the language of the books we read very often. נישט נאר אונז, איך מיין אז די חכמי הגמרא האבן שוין נישט געוואוסט אסאך פסוקים. זיי האבן אליין מודה געווען אז דער אמסטערדאמער רבי ווייסט בעסער טייטש פון פסוקים. סתם פסוקים, אונז ווייסן נישט. אונז טראכטן אויס פורים תורה. ס׳שטייט “לא תעלה על טרן ומכל”, אונז ווייסן נישט וואס ס׳מיינט. אונז זאגן תורה, ס׳מיינט ברענגען תורה אין א סל אזויווי די קורים. איך בין זיכער אז ס׳איז דא אזא מדרש.

און איך רעד נישט פון דעם. דו ביסט פשוט לערנען אן עם הארץ, ווייל דו ביסט אן עם הארץ, ווייל דו קענסט נישט די שפראך. און יעדע סינגל שפראך האט אידיאמס, ווערטער וואס מיינען נישט ליטעראלי. און נאכדעם קומען אלע מפרשים, “מה טעם זהירות?” איך ווייס נישט, מ׳נוצט די ווארט אזוי. אין אונזער בית המדרש נוצט מען די ווארט אזוי. ס׳מיינט ליטעראלי אסאך זאכן. למעשה מיינט עס דאס. איך ברענג דיר א ראיה ברורה אז ס׳מיינט דאס. דו פרעגסט מיך פארוואס מ׳נוצט די ווארט? איך ווייס נישט.

ביישפיל: “hard-headed”

פארוואס ווען אונז זאגן, איך ווייס, פארוואס ווען אונז זאגן א “הארד-העדעד פערסאן” מיינט עס נישט איינער וואס האט א קאפוויי? פארוואס מיינט עס א כעסן? פארוואס מיינט עס נישט א בעל תאוה? קענסטו מיר מסביר זיין? וואס האט עס מיט א הארד העד? וואס מיינט עס? פארוואס? איך קען דיר מסביר זיין פארוואס. דו פארשטייסט פארוואס? אבער פארוואס נישט? ס׳מאכט נישט קיין סענס. לענגווידזש דארף נישט מאכן קיין סענס. ס׳איז א הסכם צווישן מענטשן.

און ווען מ׳לערנט… וואס?

תלמיד:

יא, יא, ס׳טוישט זיך.

מגיד שיעור:

איך האב נישט קיין טענות אז ס׳טוישט זיך. די פראבלעם איז אז אונז ליינען אלטע בוקס וואס זיי נוצן אסאך ווערטער וואס אונז פשוט קענען נישט קיין איבערטייטש. אונז טראכטן אויס פורים תורה ווייל אונז ווייסן נישט. און איך מאך אביסל ארכיאלאגיע, און איך ווייז דיר אז דאס איז וואס ס׳מיינט. איך ווייז דיר א ראיה אז דאס איז וואס ס׳מיינט.

יעצט, איך האב אויך ארכיאלאגיע פאר דיין צייט, דזשאסט צו זיין קלאר. איך האב נאך ארכעאלאגיע וואס דאס איז מיר באוויזן אז עס איז געווארן. די תירוץ איז, בקיצור, איך קען עס נישט מסביר זיין, איך וועל עס דארפן מסביר זיין א צווייטע מאל, אדער איך קען עס אפשר ענטפערן אסאך זאכן יעצט, איך האב נאך א גאנצע שעה. I’m sorry, יעדע שעה ווען מען טוט עס slowly ווערט עס לענגער.

צוזאמענפאסונג: דער טייטש פון “ירא חטא”

אבער על כל פנים, דאס איז די טייטש ירא חטא אין די גמרא, לשום ספק נישט יעדער, again, ס׳איז רינגט יעדע מאל די גמרא, איך האב נישט געטשעקט אין גאנץ ש״ס וואו ס׳שטייט ירא חטא, אבער אסאך מאל וואס ס׳מיינט א ירא חטא, מיינט עס literally דאס, ער איז איינגעצוימט אין דעם ענין, ער האט נישט, ער טוט ווייניגער, טון ווייניגער טוען אלע ערליכע אידן, ער האט ווייניגער ליב די זאך, ער האט אביסל פיינט, דו קענסט אים פיינט, אדער שנאת חטא וואלט געווען אביסל א בעסערע ווארט, אבער יראה ווי זיי רופן עס, ער האט מורא דערפון, ס׳איז שרעקעדיג, ער מאכט נישט אפילו ס׳מינדסטע, ס׳איז שרעקעדיג, ס׳מיינט ער האט אן aversion צו חטא, אקעי?

ער וויל זיך נישט צופיל, ווייל די מידה איז די מידה אמצעי, נישט אז ער האט א פראבלעם צו גיין צו זיין ווייב, ניין, ער האט נישט צופיל, דאס איז די טייטש יראת חטא.

און וויאזוי ווייס איך דאס? ווייל דער רמב״ם אליינס טייטשט צוויי אדער דריי מאל דארטן אין די מורה נבוכים וואס איך האב געברענגט, טייטשט ער ירא חטא.

זוכן א שטיקל רמב״ם אין מורה נבוכים

יעצט איך וויל דיר ווייזן, איך דארף דיר נאך ווייזן איין שטיקל רמב״ם, ווייל דו גייסט זיין העפי, און דו, איך וויל דיר ווייזן א זייער אינטערעסאנטע זאך, ס׳האט א פראבלעם אויך ווען די עולם האט נישט געוואוסט די טרענסלעישאן זענען זיי געווארן זייער צעמישט, און איך גיי דיר ווייזן א שטיקל רמב״ם, וואו איז עס? איך דארף עס נאך טרעפן, איך האב נישט צוגעגרייט די שטיקל. ס׳איז אין די הייליגע רמב״ם אין מורה נבוכים, אין מורה נבוכים איז זייער אינטערעסאנט, איך וויל דיר ווייזן ווי די רמב״ם, נישט די רמב״ם, ס׳איז נישט געברענגט אין תמימות, אבער די זעלבע סטארי, און אזוי, איך וועל זען אויב איך קען עס טרעפן. לאמיך עס זוכן אזוי, מורה נבוכים, חלק ב׳, חלק ב׳ רעדט זיך וועגן נבואה, דא רעדט זיך וועגן נבואה, און ווייטער, אבער דאס רעדט זיך וועגן… ניין.

ס׳איז דא צוויי מענטשן, איינער איז גליקלעך און איינער איז אומגליקלעך. דער גליקלעכער וועג איז א העכערע… דיגע ווענטשעס, און דארט איז א העכערע סארט מענטש.

תלמיד:

“Where did you get that idea from?”

מגיד שיעור:

“You.”

תלמיד:

ניין, דו האסט פארקויפט די איידיע פאר מיר.

רמב״ם אויף מדות, שלימות, און די גרענעצן פון בחירה – מורה נבוכים חלק א׳ פרק ל״ד

אקעי, ס׳איז אין חלק א׳, איך האב געמאכט א טעות

מגיד שיעור:

אקעי, רבותי, רבותי, רבותי, איך וויל דיר נאר זאגן איין שטיקל רמב״ם וואס איז טאקע נישט נוגע צום פאליטיק, און ס׳האט צוטון מיט דעם, און מיר גייען ווייטער, אקעי?

דער הייליגער רמב״ם אין מורה נבוכים חלק א׳ פרק ל״ד רעדט וועגן די נושא פארוואס רוב מענטשן לערנען נישט סודות התורה [sodos haTorah: די געהיימנישן פון דער תורה], אקעי?

האסט געוואוסט אז ס׳איז דא אזא נושא אזא זאך?

ער זאגט נישט כאפ אריין, ס׳איז דאך פאר יעדער איינער.

און דער רמב״ם רעכנט פינף ריזענס פארוואס נישט, אקעי? פינף ריזענס פארוואס נישט.

די פערטע ריזען: מעלות המדות זענען אן הקדמה צו מעלות שכליות

די פערטע ריזען איז אזוי, אז זיי ווייסן דאך קלאר, און דאס האט ער אויך געזאגט אין הקדמה צו שמונה פרקים [hakdamah l’shmonah perakim: איינפירונג צו אכט קאפיטלען], אז מעלות המדות [ma’alos hamidos: די הויכע שטאפלען פון כאראקטער-טרייץ] זענען אן הקדמה צו מעלות שכליות [ma’alos sichliyo’s: די הויכע שטאפלען פון אינטעלעקטועלע פערפעקציע], רייט?

מען קען נישט זיין א בעל שכל [ba’al seichel: א מענטש מיט אינטעלעקט] אן גוטע מדות [midos: כאראקטער-טרייץ]. “בעל נחת וישוב” [ba’al nachas v’yishuv: איינער מיט רואיגקייט און געזעצטקייט], אזוי שטייט דא.

מען דארף זיין א ישוב הדעת [yishuv hada’as: געזעצטקייט פון מיינונג], מען דארף זיין אויסגעארבעט אין אלע מדות, ווייל אויב נישט איז מען ביזי.

דאס איז די פשט, נאכדעם האט מען נישט קיין צייט, מ׳איז ביזי מיט תאוות [ta’avos: באגערונגען], און נאך אסאך אנדערע ריזענס.

מ׳קען נישט האבן קיין גוטע שכל, מ׳קען נישט וויסן די רמז [remez: די געהיימע באדייטונג] פאר מ׳איז מתקן די מדות [mesaken hamidos: פארריכטן די כאראקטער-טרייץ].

ווער ווייסט דערפון?

דו זעסט א גרויסע חכם [chacham: א ווייזער מענטש] וואס האט שלעכטע מדות, ער איז ווייט פון זיין א חכם.

ס׳איז זייער סימפל.

דאס איז א תירוץ [teirutz: ענטפער] אויף אלע קשיות [kushyos: שווערע פראגעס].

סאו, ביי די וועי, איך האב נאך נישט געטראפן די חכם וואס האט שלעכטע מדות, איך ווייס נישט צו ס׳איז דא א פראבלעם.

יעצט אזוי, חוץ פון מענטשן וואס זענען עוברי עבירה לשם שמים [ovrei aveirah l’sheim shamayim: זינדיגער פאר דעם נאמען פון הימל], וואס דאס איז נאך נישט פארגעקומען.

פארוואס מ׳קען נישט אויסזאגן יסודות התורה פאר די המון עם

יעצט, זאגט דער רמב״ם אזוי, און וועגן דעם קען מען נישט אויסזאגן פאר די המון עם [hamon am: די מאסן], פאר די רוב עולם, די יסודות התורה [yesodos haTorah: די גרונדלאגעס פון דער תורה].

פארוואס?

זאגט דער רמב״ם אזוי, ס׳איז דא אסאך מענטשן וואס זיי האבן בתחילת הבריאה [bis’chilas hab’riah: ביים אנהייב פון דער שאפונג] וואס זיי זענען געבוירן געווארן אזוי, תכונת מזגם [techunos mizgam: די נאטור פון זייער טעמפעראמענט], תכונה אין זייער גיפט, אי אפשר להם השלימות בשום פנים [i efshar lahem hash’leimus b’shum panim: ס׳איז אוממעגלעך פאר זיי צו דערגרייכן פערפעקציע אין קיין אופן].

ס׳איז דא מענטשן וואס זיי זענען געבוירן מיט א שלעכטע הרכבה [harkavah: צונויפשטעלונג] פון זייער גיפט, רייט?

ער זאגט דאס איז נאר א הכנה [hachanah: פארגרייטונג], און אין שמונה פרקים שטייט אז ס׳איז נאר א הכנה. אבער עניוועי, ס׳איז דאך דא א שטיקל סתירה [stirah: ווידערשפרוך] מיט פאריגע וואך, אבער ער זאגט א פאקט:

ס׳איז דא אסאך מענטשן געבוירן מיט א מזג [mezeg: טעמפעראמענט], אי אפשר, זיי גייען קיינמאל נישט ווערן קיין גוטע מענטשן, קיין פערפעקט מענטשן, זיי וועלן קיינמאל נישט האבן קיין גוטע מידות, זיי קענען נישט עולה זיין בידם [oleh b’yadam: אויפשטייגן אין זייערע הענט].

פארוואס דאס איז נישט גענוג צו זיין א נביא

ווייל דאס איז נישט גענוג צו זיין א נביא [navi: פראפעט]. צו זיין א נביא דארף מען נישט וועלן טון שלעכטע זאכן. און… נישט נאר א נביא, רייט? איך זאג נביא ווייל דארט זאגט ער נביא, אבער ער זאגט למשל:

ערשטער משל: איינער מיט א גרויסע סערה׳דיגע הארץ

כמו משל מי שלבו חם מאד מאד בטבעו, שיהיה ארנן נצל מן הכעס, אפילו הרגיל עצמו הרגל גדול [k’mo mashal mi shelibo cham me’od me’od b’tiv’o, sheyihiyeh aron nitzel min haka’as, afilu hirgil atzmo hergel gadol: ווי צום ביישפיל איינער וואס זיין הארץ איז זייער זייער הייס אין זיין נאטור, אז ער זאל זיין געראטעוועט פון כעס, אפילו ער האט זיך זייער שטארק אנגעוואוינט].

איינער וואס איז געבוירן, ווייל ס׳איז נישט אלע מענטשן, ס׳איז דא אזעלכע מענטשן, מיט א גרויסע סערה׳דיגע הארץ, ער איז אויך א משל, רייט? ער מיינט נישט צו זיין א חרץ קוצץ.

און ער, אפילו ער גייט זיך זייער שטארק מאנגלען, ער גייט זיך אפיר האלטן זיך נישט כעס׳ן [ka’asn: צו ווערן כועס], אבער למעשה גייט ער זיך רעגן. אזוי זאגט ער.

און ממילא גייט ער נישט זיין קיין אדם השלם [adam hashaleim: א פערפעקטער מענטש], גייט מען נישט האבן וואס צו טון. מען קען אים העלפן, ער גייט נישט ווערן קיין שלימות׳דיגער מענטש.

צווייטער משל: איינער מיט זייער ווארעמע ביצים

נאך א משל, וכמו שמיעוט הביצים ממנו חם ולח [uch’mo shemi’ut habetzim mimenu cham v’lach: און ווי אז די ווייניגקייט פון די ביצים פון אים איז הייס און פייכט], איינער וואס האט זייער ווארעמע ביצים, ורוב חזקת הבנין [v’rov chezkas habinyan: און רוב שטארקייט פון דער בויונג], דאס איז דער רמב״ם א גרויסער דאקטער, ער זאגט דיר פונקטליך וואס די פראבלעם איז, ותקפו הזרע ורבוי מוליד זרע [v’sakfo hazera v’ribui molid zera: און די שטארקייט פון דעם זאמען און די פילקייט פון געבוירן זאמען].

א מענטש וואס איז געבוירן, אויף ענגליש זאגט מען ער האט א גרויסע ליבידא, און דער רמב״ם האט געהאלטן אזוי ווי ס׳איז עפעס א פיזישע זאך.

כי זה רחוק שיהיה ירא חטא, אפילו הרגיל עצמו תכלית ההרגל [ki zeh rachok sheyihiyeh y’rei cheit, afilu hirgil atzmo tachlis hahergel: ווייל דאס איז ווייט אז ער זאל זיין א פארכטער פון זינד, אפילו ער האט זיך אנגעוואוינט די גרעסטע אנגעוואוינונג].

דער מענטש גייט נישט זיין קיינמאל קדוש וטהור [kadosh v’tahor: הייליג און ריין]. ער זאגט נישט “אי אפשר”, ער זאגט אביסל שוואכער.

שמועס וועגן “רחוק שיהיה ירא חטא”

תלמיד:

ער זאגט “רחוק שיהיה ירא חטא”, ער זאגט אלעס וואס דו זאגסט.

מגיד שיעור:

הער אויס, הער אויס. ניין, ער זאגט נישט אזוי ווי יענער. “כי זה רחוק שיהיה ירא חטא”. דער מענטש, ער רעדט דאך דא ספעציפיש פון א פראבלעם, רייט? פון א געוויסע פראבלעם.

סתם א מענטש וואס האט זייער א שטארקע… זיין גיפט איז אזא סארט גיפט וואס האט זייער שטארק ליב צו טון עבירות [aveiros: זינד], געוויסע סארט עבירות, נישט אלע עבירות.

א מענטש האט נישט ליב צו זיין א מחוצף [mechutzaf: א חוצפה׳דיגער], דאס איז נישט קיין פראבלעם, ער איז א פרידליכער מענטש, ס׳איז א פראבלעם.

ער רעדט דאך דא פון איין פראבלעם, ער רעדט נישט שפעטער פון נאך אנדערע פראבלעמען וואס מענטשן האבן.

דער מענטש, ער האט א פראבלעם, זיין זרע איז צווישן קאכעדיג, ס׳איז זייער ווייט פון זיין א ירא חטא [y’rei cheit: א פארכטער פון זינד]. אזוי זאגט דער הייליגער רמב״ם.

וואס מיינט “ירא חטא”?

איר פרעגט, ירא חטא מיינט ער איז נישט מורא׳דיג פון קיין עבירה? ער גייט זיין מורא׳דיג, ער גייט פילן שלעכט, ער גייט זאגן תיקון הכללי [tikun haklali: דער אלגעמיינער תיקון] טויזנט מאל א טאג דער מענטש, ער גייט גיין אין מקוה [mikveh: ריטועלע באד], די אלע תיקונים [tikunim: פארריכטונגען]. ער זאגט נישט דאס.

ער זאגט אז ער גייט, איך וועל אייך זאגן, לאמיר עס געדענקען פאר א טראנסלעישן, רייט? דא שטייט ירא חטא אין דער רמב״ם. ער זאגט, ער קען נישט זיין קיין ירא חטא.

תלמיד:

יא, פארוואס דער פריערדיגער?

מגיד שיעור:

ניין, דער מענטש, נאכאמאל, נאכאמאל, דא רעדט מען פון דעם מענטש. איינמאל, דריי מאל, ער וועט זיך דורכפאלן? זאל זיין דער מענטש אויך, דאס איז מיין רמב״ם.

ניין, ניין, ער זאגט נישט אז ער גייט דורכפאלן. ער זאגט, ער גייט נישט זיין קיין ירא חטא.

ער גייט מסתמא זיך נישט דורכפאלן, אפשר אויב ער האלט זיך שטארק איין, ער גייט אין א פלאץ וואו ס׳איז נישטא קיין שום פיתויים [pisuim: נסיונות], איך ווייס נישט, ער קען זיך איינהאלטן. ער זאגט נישט דאס.

ער זאגט, ער גייט נישט זיין קיין ירא חטא.

איר דארפט געדענקען אז דער רמב״ם דארף זאגן גוטע מידות. דער רמב״ם איז נישט גענוג פאר שלימות [sh’leimus: פערפעקציע] אז דו זאלסט נישט טון שלעכטע זאכן, דו דארפסט נישט וועלן שלעכטע זאכן אויך נישט, דו זאלסט ליב האבן שלעכטע זאכן. לאמיר זאגן א שוואכע שאיפה.

איך דארף ענדיגן, איך דארף אריינגיין בארג.

דער רבי צבי אלימלך׳ס טראנסלעישן און די קשיא

דער מענטש זאגט, ס׳שטייט דא אין דער טראנסלעישן וואס דער רבי צבי אלימלך האט געשריבן, אז דער מענטש איז רחוק שיהיה ירא חטא.

אויף דעם רמב״ם זענען געקומען אסאך אנדערע ערליכע אידן און געווען זייער ברוגז. דער הייליגער רמב״ם האט אונז געלערנט אז דער מענטש האט אלעמאל בחירה [bechirah: פריי וויל] און ער קען אלעמאל זיין בעסער.

דא שטייט דער רמב״ם, קומט ער און למעשה, אזוי מענטשן זענען געבוירן מיט א שלעכטע מזג, ער גייט נישט זיין קיין ירא חטא.

רבי קאפח׳ס תירוץ: “עפיפא” אין אראביש

און קומט למשל דער רבי קאפח און ער זאגט, “אה, דו כאפסט נישט, ס׳שטייט נישט דא ירא חטא. וואס שטייט אין דעם מקור?” וואס מיינט איר שטייט דא אויף אראביש?

איך וועל אייך זאגן דעם סוד. איך האב נישט געברענגט דאס שטיקל דא, מ׳דארף עס טאקע ברענגען.

יא, דא שטייט נישט ירא חטא, ס׳שטייט “עפיפא” [afifa: אויף אראביש]. ער גייט נישט זיין א מעופק [me’upak: איינער מיט צוריקהאלטונג], ער גייט נישט זיין א מענטש מיט דער מידה [midah: כאראקטער-טרייט].

ס׳איז אוודאי גייט ער מורא האבן פון זינדיגן. האט ער געענטפערט די גאנצע קשיא.

כאפסט? כאפסט אז ס׳איז גארנישט געענטפערט, אמת?

ווייל די ירא חטא מיינט לכתחילה [lechatchilah: פון אנהייב אן] אז יענער מענטש אוודאי גייט ער נישט זינדיגן, ער רעדט נישט פון זינדיגן בכלל למעשה, ווייל ער גייט זיך שטארק איינהאלטן, ער גייט מאכן קבלות [kabbalos: אנטשלוסן], ער גייט זאגן תיקון הכללי, ער גייט זיך איינצוהאלטן, אפשר ער קען.

אבער כעס [ka’as: צארן] איז אנדערש. כעס זאגט ער יא אפשר, ווייל ס׳איז א פנימיות׳דיגע זאך [pnimiyus’dige zach: אן אינערלעכע זאך], ער גייט זיך רעגן, ס׳איז שוין א פילינג.

אבער חטא איז נישט די איסור׳דיגע פילינג, די איסור איז די טון. ער קען טון חטא. א ירא חטא גייט ער קיינמאל נישט זיין.

דאס איז עפעס וואס דער רמב״ם וואלט געקענט שרייבן. ס׳איז נישט א וויכטיגע טרענסלעישן, און ר׳ שמואל דערק האט פארשטאנען גוט.

הגם, אויב ס׳שטערט דיר די ווארט, קענסטו שרייבן אן אנדער ווארט, אזוי ווי למשל פרישות [prishus: אפגעזונדערטקייט]. אבער ס׳איז נאך אלץ אמת אז דער מענטש גייט נישט האבן קיין פרישות.

“לא יעלו במידות הזהירות”

איך ווייס נישט, איך טראכט איך געדענק נאך א פלאץ וואס איז זייער קלאר אז דער ירא חטא מיינט זהיר [zahir: זארגפעלטיג] אדער נזהר [nizhar: זיך היטן].

קענסטו מיר זאגן? “לא יעלו במידות הזהירות” [lo ya’alu b’midos haz’hirus: זיי גייען נישט אויפשטייגן אין די מדות פון זהירות].

דער צאנזער רב׳ס קריטיק אויפ׳ן רמב״ם

דער צאנזער רב איז געווען זייער ברוגז אויף דעם רמב״ם. ער האט געשריבן אז ער איז נישט מסכים מיט דעם שטיקל, הגם ער איז געווען א גרויסער חסיד פונעם רמב״ם.

אין דברי חיים על התורה [Divrei Chaim al haTorah], אדער על המועדים [al haMo’adim: אויף די יום טובים], איך געדענק נישט וואו, דארט שטייט אז ער איז א חסיד פון רמב״ם.

ער זאגט אז דער רמב״ם איז נישט גערעכט. פארוואס איז ער נישט גערעכט?

אבער ער זאגט אזוי, ווייל ער האלט אז אמת, ער איז מסכים מיט די פאקט. ער איז מסכים אז איינער וואס איז געבוירן מיט א שטארקע מידת הכעס [midas haka’as: די כאראקטער-טרייט פון צארן] גייט זיך אלעמאל זיין א רגזן [ragzan: א צארניגער].

נאר וואס? דו וועסט אים קיינמאל נישט קענען נוצן כעס לשם שמים [ka’as l’sheim shamayim: צארן פאר דעם נאמען פון הימל].

די ביידע זאכן וואס מען קען נישט נוצן לשם שמים

ס׳איז פון די ביידע זאכן. דו וועסט אים קיינמאל נישט קענען נוצן כעס לשם שמים. מיר האבן שוין גערעדט פון דעם פארוואס, איך געדענק נישט פארוואס. אדער קענען נוצן זיין תאוה לשם שמים [ta’avah l’sheim shamayim: באגערונג פאר דעם נאמען פון הימל]. דאס איז וואס דו קענסט נישט נוצן לשם שמים.

תלמיד:

ס׳איז אויך כעס?

מגיד שיעור:

יא. לעולם, דא ביי כעס איז דא די פאני יוצא מן הכלל [pnei yotzei min haklal: די אויסנאם] וואס דער רמב״ם מאכט דארט אין פרק ב׳. אבער לגבי תאוה למשל, יא, ס׳איז תאוה. ווייל דאס איז די לוקח הרמב״ם בפשטות [lokei’ach haRambam b’pshitus: דער רמב״ם׳ס לעקציע אין זיין פשוט׳ן זין].

דער צאנזער רב׳ס דרך: ס׳איז נישטא אזא זאך ווי א שלעכטע מידה

אבער וואס? ווייל דער צאנזער רב גייט מיט דעם בעל שם טוב׳ס דרך [derech: וועג], וואס ער האט געבויט אויף גמרא׳ס [Gemara’s: תלמוד׳ס], און ער איז זייער שטארק אין די סטייל, וואס ער איז זייער שטארק אין דרך הממוצע [derech hamemutza: דער מיטלשטער וועג] אין די נקודה [nekudah: פונקט], אז ס׳איז נישטא אזא זאך ווי א שלעכטע מידה, נאר ס׳איז דא זאכן וואס ווערן גענוצט נישט אויף די ריכטיגע אופן [oifen: וועג].

סא מ׳קען נוצן פעשאן און תאוה, אפילו ממש תאוות גופניות [ta’avos gufniyos: פיזישע באגערונגען], מ׳קען עס טרענספארמען סאמהאו, אלדאו איך בין נישט זיכער, אפשר איז דער רמב״ם דא מער רעאליסטיש, און מ׳קען עס נוצן פאר עבודת השם [avodas Hashem: דינסט פון גאט] סאמהאו. מ׳קען דינען דעם אייבערשטן מיט די דרך, ווי מ׳קען עס דינען.

שמועס וועגן פריה ורביה און פילגש

תלמיד:

איך ווייס שוין, ער קען חתונה האבן מיט אסאך פרויען און מאכן אסאך קינדער, און ס׳איז א גרויסע מצוה [mitzvah: געבאט] פון פריה ורביה [p’riyah u’r’viyah: זיין פרוכטבאר און פארמערן זיך].

מגיד שיעור:

רוב מענטשן קענען עס נישט טון. ס׳איז א פראבלעם אין היינטיגע צייטן נאך איינעם בן גרשום [ben Gershom: רבינו גרשום מאור הגולה, וואס האט אסור געמאכט פאליגאמיע]. פארדעם האט ער עס געקענט, אמת, אז ס׳איז שלעכט. ס׳איז נישט דא אזא ענין.

יא, א מענטש דארף, נישט נאר א מעריג דארף. און נישט וועט ער דורכגיין איסורים [isurim: פארבאטן זאכן], אמת.

רבי יעקב עמדין [Rabbi Ya’akov Emden] האט געזאגט אז ער פארשטייט נישט פארוואס מ׳פסק׳נט נישט אז יעדער רב דארף האבן א פילגש [pilegesh: קאנקובינע].

איי, זאגן מענטשן, אפשר דארף מען איינמאל, אבער מלחמה [milchamah: מלחמה] דארף מען נאר איינמאל, ווייל עס איז נאך גדול מחברו יצרו גדול הימנו [gadol mechaveiro yitzro gadol heimenu: ווער עס איז גרעסער פון זיין חבר, זיין יצר הרע איז גרעסער פון אים].

אויף דעם איז נישט די שיטת הרמב״ם [shitas haRambam: דער רמב״ם׳ס שיטה].

דער רמב״ם׳ס שיטה: אן אידעאלער מענטש מיט יעדע מידה אין א געוויסע מאס

יא, די שיטת הרמב״ם איז זייער קלאר אז ס׳איז דא, אז דער אמת איז, ער שפילט נישט דיך א געימס, ער איז מסכים, די יסוד איז ער מסכים אז מ׳דארף נוצן יעדע מידה, אבער ס׳איז נאך אלץ דא ביי אים אן אידיאלע מענטש וואס האט יעדע מידה אין א געוויסע וועג און א געוויסע מאס [ma’as: מאס].

ער וואלט נישט געזאגט אז איינער וואס איז גאר א ריזיגע בעל תאוה [ba’al ta’avah: א מענטש מיט באגערונגען] זאל זיין גאר א ריזיגע בעל תאוה אין עבודת השם. דאס איז נישט פון הרמב״ם׳ס וועג.

דער רמב״ם וואלט געזאגט, אפשר זאל ער אזוי טון, איך זאג נישט ער זאל נישט אזוי טון, אבער קיין פערפעקט חכם גייט ער נישט זיין. ער גייט נישט, ווייל ס׳שטערט.

פארוואס שטערט תאוה צו חכמה?

פארוואס? לאמיר זיך געדענקען, וואס שטערט תאוה צו חכמה [chochmah: ווייסהייט]? וואס איז די ענין? מ׳קען זיין א גרויסע בעל תאוה און אינדערפרי קומען אין שול און לערנען. גוט, מ׳קען.

פריילאך איז אזא דיסטרעקשאן, רייט? ס׳איז דא זייער אסאך צייט, מ׳דארף זוכן יעדע, ס׳איז אסאך ארבעט, און ס׳איז דא זייער אסאך צייט ווען מ׳איז עוסק אין תאוות [oseik b’ta’avos: פארנומען מיט באגערונגען].

די גמרא: “רשע יצרו תרוד ביצרו”

אזוי ווי ס׳שטייט אין גמרא, ווען ס׳קומט א מענטש, א בעל תאוה, די גמרא זאגט, געדענקט די גמרא, יא? ס׳קומט א רשע [rasha: א שלעכטער] אין הימל, זאגט ער, איך האב נישט געקענט לערנען. פארוואס? רשע יצרו תרוד ביצרו [rasha yitzro tarud b’yitzro: א שלעכטער, זיין יצר הרע האט אים געיאגט מיט זיין יצר הרע].

וואס מיינט רשע? רשע דארט מיינט אויך נישט רשע טוט עבירות. ס׳מיינט א בעל תאוה, א מענטש וואס האט זייער ליב דאס, ער איז עוסק אין דעם, ער האט רוב צייט, ער גייט האבן אסאך צייט דערפאר.

דער משל פון שלמה המלך

אפילו ער גייט זיין א צדיק [tzadik: א גערעכטער], ער האט חתונה, אזוי ווי שלמה המלך [Shlomo haMelech: קעניג שלמה] האט חתונה געהאט, וויאזוי איז שלמה המלך געווען א חכם אויך, דאס ווייס איך נישט. אבער ער האט חתונה געהאט מיט טויזנט ווייבער, און ס׳נעמט זייער אסאך צייט.

איך האב א סטעף, איך נעם א קעיר פון די ווייבער, איך קען נישט פירן. איך גיי זיין א מלך [melech: א קעניג], איך גיי האבן א סטעף פאר דעם. א נארמאלע מענטש האט נישט קיין צייט.

און אויך איז דא פשוט, די גמרא זאגט, א גבורים [giborim: שטארקע], איך גיי זיין א גרויסע בעל תאוה, איך גיי נישט האבן קיין צייט צו לערנען.

אפילו איך גיי זיין א צדיק, איך גיי זיין א צדיק, אבער דער רמב״ם גייט מיך נישט רופן א צדיק, ווייל דער רמב״ם׳ס צדיק איז ער פארשטייט, ער פארשטייט נישט.

ער איז ביזי מיט אנדערע מצוות [mitzvos: געבאטן], ס׳איז נא פראבלעם, ער קען זיין א ספארטער, ער קען נישט האבן קיין טענות [te’anos: טענות] אויף דעם מענטש. אבער דאס איז די ריזן פארוואס מ׳קען נישט אויסנעמען פאר יעדע איינס הוצאות על פי פנים [hotza’os al pi panim: די יסודות לויט דעם פנים].

וואס מיינט “זהירות” אין דעם קאנטעקסט

און איך ווייז דיר נאר פון די שטיקל זייער קלאר אז יראת חטא [yiras cheit: מורא פון זינד] מיינט ספעציפיקלי דאס, זיכער אין ר׳ שלמה אבן תיבון [R’ Shlomo ibn Tibbon] ס׳וועלט, און ס׳מיינט ספעציפיקלי זהירות [z’hirus: זארגפעלטיגקייט].

אויב ענק ווילן וויסן וואס איז טאקע די פשט פון דעם, אז זהירות האט לכאורה יא א מער ברייטע פנים [panim: פנימער], אזוי ווי דער מסילת ישרים [Mesilas Yesharim] פארשטייט, מ׳איז נישט געווען סתם מיין א נאר די מצוות.

אבער איך האב נישט געוואוסט וואס סתם איז די פשט, איז ער גערעכט אין די טייטש פון זהירות. אבער, אדער ס׳קען זיין אז ער איז גערעכט, אבער זיין טייטש מאכט לכאורה סענס, און ממילא דארף מען לערנען, דארף מען זען נאך א שיעור.

מחלוקת פלאטא און אריסטו

און מער ווייניגער די רעזולטאט איז אז ס׳איז דא א מחלוקת פלאטא און אריסטו [Plato un Aristotle] וועגן דעם, אין א געוויסע זין, אפילו פלאטא וואלט געמוזט לערנען מיט צמצום [tzimtzum: באגרענצונג].

אבער ס׳איז דא א מחלוקת פלאטא און אריסטו, אריסטו האט זייער שטארק מיט צמצום געווען די ביזנעס.

סיום: מחלוקת פלאטא און אריסטו וועגן זהירות

אפילו ער האט נישט געוואוסט וואס איז דער רבי שמעון איז געווען גערעכט מיט די טייטש פון זהירות, אבער… עט ליעסט, ס׳קען זיין אז ער איז געווען גערעכט, אבער זיין טייטש מאכט לכאורה סענס. און ממילא, דארף מען לערנען… דארף מען לערנען נאך א שיעור.

דער תירוץ: א מחלוקת פלאטא און אריסטו

די מער ווייניגער תירוץ איז אז ס׳איז דא א מחלוקת פלאטא און אריסטו וועגן דעם, אין א געוויסע זין. אפילו פלאטא האט די מידה גערופן מיט צמצום, אבער ס׳איז דא א מחלוקת פלאטא. אריסטו האט זייער שטארק מצמצם געווען די מידה וואס הייסט סאפראסינע, וואס איז די טייטש זהירות. און דער רמב״ם [Rambam: Maimonides] גייט מיט אריסטו׳ס שיטה, אבער אריגינעל האט עס טאקע געמיינט א ברייטערע זאך, אפילו די יוונישע אראבישע ווארט וואס מ׳רעדט וועגן, און ממילא די זעלבע זאך די אידישע ווארט וואס מיינט עפעס ענליך.

אנדייטונג אויף ווייטערדיגע מאטעריאל

און איך האב נאך א גאנצע ליסט פון אידישע ווערטער וואס מיינען אויך עפעס ענליך, וואס איך קען אייך ווייזן נאך א גאנצע דרשה. בעזרת השם נעקסטע מאל, קאם בעק.

✨ Transcription automatically generated by YiddishLabs, Editing by Claude Sonnet 4.5, Summary by Claude Opus 4.6

⚠️ Automated Transcript usually contains some errors. To be used for reference only.