רוח הקודש של הרמב״ם בחידוש ‘התעוררות׳ השופר – להתעלות מנבואת שאר הנביאים לנבואת משה | תמלול וסיכום

סיכום השיעור 📋

סיכום זרימת הטיעון – דער רמב״ם׳ס חידוש אויף תקיעת שופר: שלאָף, דמיון, און שכל

—

א. פתיחה: דער ציקל פון לערנען, זען, און פארבינדן

1. דער יסוד פון עבודת ה׳

א גאנץ יאר לערנט מען תורה – מען לערנט וויאזוי די וועלט דארף זיין, וויאזוי מיר דארפן זיין, אז אלעס איז פארבונדן. נאכדעם קוקט מען אין דער וועלט (צייטונג, זיך אליין) און מען זעט אז די ריאליטעט שטימט נישט מיט וואס די תורה זאגט עס האט געקענט/געדארפט זיין.

צוויי קריטישע נקודות: סיי וואס עס דארף זיין (אידעאל), סיי וואס עס קען זיין (פראקטיש מעגלעך). אויב עס קען נישט זיין – איז עס בלויז פאנטאזיע. שלימות פון יעדע זאך (נברא בשבילו) מוז זיין עפעס וואס קען דערגרייכט ווערן.

> *⟨קליינע הערה⟩: אפילו מקובלים שטימען צו דעם יסוד, כאטש זיי האבן אנדערע פירושים אויף וואס זאכן זענען, וואס ברענגט צו אנדערע פראקטישע מסקנות.*

2. תפלה/עבודה = דער בריק

תפלה (עבודת ה׳ בכלל, און ראש השנה בפרט) איז דער פראצעס פון פארבינדן וואו מען איז יעצט מיט וואו מען דארף/קען זיין. דאס איז דער קאָר פון עבודת השם.

—

ב. תשובה = עבודת ה׳ אין עסענץ

תשובה מיינט עקזאקט דער וועג פון וואו מען שטייט ביז וואו מען דארף/קען זיין. תשובה איז נישט פונדאמענטאל אנדערש פון עבודת ה׳ – עס איז נאר א ספעציפישע פארם ווייל זאכן זענען צובראכן און מען דארף זיי פאריכטן. (דערמאנט ווערט דער רמב״ם אין מורה נבוכים ח״ג פרק מ״ו און מ״ג וועגן תשובה במחשבה, טעמי המועדים, כוונות, און קרבנות.)

דער רמב״ם׳ס חידוש וועגן שופר – ערשטע אנדייטונג

א וויכטיגע דיוק: דער רמב״ם זאגט נישט אז שופר איז סתם תשובה טון. ער לייגט אריין א וויכטיגע ווארט, און דאס איז דער רמב״ם׳ס חידוש. דער רמב״ם האט דאס געהאט דורך רוח הקודש – ד.ה. עס שטייט נישט אין קיין פריערדיגן מקור.

—

ג. ⟨דיגרעסיע⟩: וואס מיינט “רוח הקודש” / נבואה?

דריי וועגן ווי א מענטש קומט צו אמת:

1. נאטור/סייענס – פארשטיין ריאליטעט דורך באבאכטונג.

2. “התגלות” – פארווארפן: “דער אייבערשטער איז א מענטש מיט א מויל און ער רעדט? – קיין שום אמת׳דיגער איד האט דאס קיינמאל נישט געגלייבט.”

3. אינטואיציע/כליות יועצות – א פנימי׳דיגע הרגשה, נאענט צו נבואה.

מסקנא: אלע דריי וועגן ברענגען צום זעלבן זאך – א מענטש דערגרייכט ריאליטעט. נבואה = “יש שם מה שמגיע מאת ה׳ (בורא המציאות) אל לב/מוח האדם.” די פארשידענע וועגן (דמיון, שכל, לב, כליות, ספרים) זענען בלויז פארשידענע כלים, נישט פארשידענע מהות׳ן.

—

ד. דער רמב״ם׳ס רוח הקודש און זיין אנעסטקייט

1. וואס מיינט “רוח הקודש” ביים רמב״ם?

ער האט עס נישט געלערנט פון א רבי אדער פריערדיגן ספר – עס איז געקומען דירעקט פון ריאליטעט/חכמה.

2. פארוואס זאגט דער רמב״ם “נראה לי”?

דער רמב״ם׳ס גאנצער משנה תורה איז א קיבוץ פון תורה שבעל פה – ער האלט אז אלעס שטייט אין דער גמרא. “נראה לי” איז ווייל ער איז געווען “משונה׳דיג אנעסט” – ער האט נישט געוואלט פרעטענדירן אז זיין פשט איז מער ווי זיין פשט אין דער גמרא. דער אויטאריטעט פון רמב״ם קומט פון דער גמרא, נישט פון אים אליין.

ער האט געקענט – ווי אנדערע מחברים פון לקוטים – אריינשמוגלען אייגענע חידושים צווישן די הלכות, און קיינער וואלט עס נישט באמערקט. אבער ווען ער זאגט א חידוש אויף זיין אייגענער אויטאריטעט, באצייכנט ער עס מיט “יראה לי”, כדי דער לערנער זאל וויסן אז מ׳איז נישט מחויב דאס אנצונעמען.

—

ה. קשיות אויף דעם רמב״ם׳ס אנעסטקייט – און תירוצים

קשיא א׳: אגדה און טעמים

פארוואס שרייבט דער רמב״ם נישט “יראה לי” ביי זיינע ריזיגע חידושים אין אגדה, טעמי המצוות, און ספר המדע – וואס זענען קלאר נישט פשוט׳ער פשט אין גמרא?

תירוץ: דער רמב״ם איז נאר מקפיד אויף “יראה לי” ביי נפקא מינה להלכה – ביי פראקטישע הלכה׳דיגע פסקים. ביי אגדה און טעמים, וואו עס האט נישט קיין דירעקטע הלכה׳דיגע קאנסעקווענצן, האלט ער נישט אז ער דארף דאס באצייכענען.

קשיא ב׳ (שטארקער): הלכות אמונות ודעות

דער רמב״ם האט פסק׳נט א גאנצע ספר המדע מיט הלכות אמונות ודעות, און ער האט געוואוסט אז דאס איז נישט קלאר אין גמרא – ווייל אין זיינע אנדערע ספרים (שמונה פרקים, מורה נבוכים) זעט מען ווי ער מוטשעט זיך צו באווייזן די זעלבע מסקנות. אין משנה תורה שטעלט ער עס אוועק ווי פשוט׳ע מסקנא. דאס איז דאך א שקר!

ראיה: אין הלכות קידוש החודש גיבט דער רמב״ם א התנצלות אז ער נוצט חשבונות פון די יוונים. פארוואס שרייבט ער נישט אזא התנצלות אין הלכות תשובה, וואו ער נוצט אויך פילאסאפישע מקורות?

תירוץ א׳: רחמנות אויף כלל ישראל

דער רמב״ם זאגט אליין אין זיינע אגרות אז ער האט בכוונה אריינגעשריבן אין הלכה זאכן וואס זענען נישט שטריקט הלכה, ווייל ער האט רחמנות געהאט אויף אידן און געוואלט אז זיי זאלן וויסן די בעיסיקע אמונה-זאכן.

תירוץ ב׳ (דער עיקר): דער אונטערשייד צווישן “אמת” און “הנהגות טובות”

דער רמב״ם׳ס שיטה (מורה נבוכים) איז אז רוב מצוות זענען נישט “אמיתיות” (אייביגע אמת׳ן) נאר “מפורסמות” (הנהגות טובות). נאר “אנכי” און “לא יהיה לך” – וואס מ׳קען באווייזן מיט שכל – זענען אמת׳דיגע נבואה “מפי הגבורה”. אלע אנדערע מצוות זענען תלוי אין מציאות העולם – זיי וואלטן געקענט זיין אנדערש אין אן אנדערע וועלט.

> *⟨דיגרעסיע – קין והבל און עריות⟩: אלס אילוסטראציע – אין א וועלט אן יצר הרע וואלט מען נישט געדארפט שניות לעריות, און אפשר אפילו נישט עריות אליין. קין והבל׳ס חתונות ווערן דערמאנט אלס ביישפיל פון א צייט מיט אנדערע כללים.*

מסקנא: דער חיוב צו פאלגן הלכות איז נישט ווייל זיי זענען אייביגע אמת׳ן, נאר ווייל די גמרא האט אזוי געזאגט – די סמכות קומט פון מסורה און קבלה. דערפאר, ביי הלכה למעשה מוז דער רמב״ם באצייכענען וואס איז זיינס (“יראה לי”), ווייל דארט איז די סמכות פון גמרא דער יסוד. אבער ביי אמונות ודעות, וואו עס גייט אום אמת׳דיגע אמת׳ן וואס מ׳קען באווייזן מיט שכל, איז דער רמב״ם נישט געבונדן צו דער זעלבער מעטאדע.

—

ו. סמכות פון רמב״ם – דריי לעוועלס

לעוועל 1: הלכה

ביי הלכה – “אמר הגמרא” (אדער לכל הפחות “אמר משה בן מימון”, וואס איז שוואכער ווייל נישט אלע אידן האבן מקבל געווען דעם רמב״ם).

לעוועל 2: דברים אמתיים

ביי אמת׳ן – איז נישט נוגע ווער ס׳האט עס געזאגט, אפילו א גוי וואלט עס געזאגט וואלט מען געדארפט אנערקענען. דער רמב״ם׳ס הלכות יסודי התורה זענען אמת לאמתה – מ׳דארף נישט קיין “נראה לי”, ווייל אמת איז אמת מצד זיך אליין.

ווען דער רמב״ם זאגט “ס׳איז א מצוה צו גלייבן אין מציאת השם” – מיינט ער נישט אז נאר ווייל ס׳איז א מצוה דארף מען גלייבן. ער מיינט אז די מצוה אינקלודירט אויך אזא סארט גלויבן, אבער דער אמת שטייט פאר זיך.

לעוועל 3: טעמי המצוות

ביי טעמים און דרשות – “ס׳קאסט נישט געלט”, יעדער קען זאגן דרשות. דאס איז נישט נוגע להלכה, נאר א פירוש, א רמז.

—

ז. דער רמב״ם׳ס חידוש וועגן שופר – אנאליז

1. שופר איז א “רמז”

דער רמב״ם זאגט אליין אז שופר איז א “רמז” – ס׳איז נישט הלכה, נאר א טעם. זיין גרויסער חידוש: שופר וועקט אויף מענטשן צו תשובה – “עורו ישנים משנתכם”.

2. “עורו ישנים” איז נישט קיין פסוק!

די לשון “עורו ישנים משנתכם” שטייט אין ערגעץ נישט אין תנ״ך. ס׳איז דער רמב״ם׳ס אייגענע פארמולירונג – ער האט כמעט באשאפן א נייעם “פסוק”. און דאך – כמעט יעדער איד מיינט אז ס׳איז א פסוק, וואס באווייזט ווי טיף דער רמב״ם׳ס ווערטער זענען אריינגעדרונגען.

> *⟨קליינע אפשווייפונג⟩: דער רמ״ע מפאנו האט נישט אנגענומען דעם רמב״ם׳ס פשט אויף שופר. אבער די אריז״ל, רש״ש, און רוב גדולי ישראל האבן שטארק געהאלטן דערפון – און דאס ווייזט אז ס׳איז געווען רוח הקודש.*

3. וואס שטייט שוין אין חז״ל וועגן שופר (פאר דעם רמב״ם)?

אלע באקאנטע ענינים פון שופר אין תנ״ך און חז״ל:

1. תפלה/דערמאנונג – שופר דערמאנט דעם אייבערשטן (ווי דער בריסקער רב זאגט – שופר האט א דין תפלה)

2. דערשרעקונג – א גרויסע קול וואס דערשרעקט (ביי מתן תורה: “ויחרד כל העם”)

3. צוזאמרופן/הכרזה – “והעבירו קול במחנה” – ווי אן אלארם, ערב שבת שופר

4. מלוכה – “קול שופר לפני המלך” – א טראמפייט פאר א מלך

5. מלחמה – א סיגנאל פאר קאמף (גדעון)

4. דער חידוש העצום

דער באגריף פון “התעוררות” – אויפוועקן זיך – שטייט אין ערגעץ נישט פאר דעם רמב״ם! ער האט אריינגעקאנעקטעד צוויי נושאים וואס זענען קיינמאל נישט פארבונדן געווען: (א) שופר, מיט (ב) דעם באגריף פון אויפשטיין/אויפוועקן.

5. דער קריטישער חילוק

– אויפשטיין ≠ דערשרעקן – דערשרעקן מיינט מ׳איז שוין וואך, מ׳ווערט נאר באנגע

– אויפשטיין ≠ צוזאמרופן – צוזאמרופן מיינט מ׳איז שוין וואך, מ׳ווערט נאר גערופן

– אויפשטיין ≠ דערמאנען – דערמאנען איז א פונקציע צום אייבערשטן, נישט צום מענטש

אויפשטיין מיינט: דער מענטש שלאפט (במשל) – ער איז אין א צושטאנד פון אומבאוואוסטזיין, און דער שופר וועקט אים אויף. דאס איז א גאנץ אנדערע קאטעגאריע. ביי מתן תורה שטייט נישט אז דער עולם האט געשלאפן און דער שופר האט זיי אויפגעוועקט – ס׳שטייט אז זיי האבן זיך דערשראקן.

—

ח. סוירטש דורך תנ״ך: ווער איז געשלאפן און אויפגעוועקט געווארן?

אין קיין מקור – נישט אין פסוקים, נישט אין מדרשים – שטייט מפורש אז א מענטש האט געשלאפן און דער שופר האט אים אויפגעוועקט. א דורכגאנג דורך אלע מקומות אין תנ״ך וואו מענטשן שלאפן און ווערן אויפגעוועקט:

– יונה – “מה לך נרדם” – אויפגעוועקט, אבער נישט מיט א שופר

– זכריה – א מלאך וועקט אים אויף (“כאיש אשר יעור משנתו”)

– שמואל הנביא – “שמואל שוכב בהיכל ה'” – ה׳ רופט אים, אבער ס׳שטייט נישט מפורש אז ער האט געשלאפן

– דלילה וועקט שמשון – “פלישתים עליך שמשון” – דריי מאל, אבער אן שופר

– נבל – ער איז נישט אויפגעשטאנען – און דאס איז זיין פראבלעם

> *⟨צדדיגע דרשה – נבל הכרמלי אלס אנטי-מאדעל פון תשובה⟩: נבל איז געווען שיכור אויף ראש השנה (“ולבו יין ושכור מאד”), ער האט געמיינט ראש השנה איז פורים. ווען ער איז אויפגעשטאנען און אביגיל האט אים דערציילט וואס איז פארגעקומען – “וימת לבו בקרבו והוא היה לאבן” – זיין הארץ איז געשטארבן, ער איז געווארן ווי א שטיין. צען טעג שפעטער (עשרת ימי תשובה!) איז ער ממש געשטארבן. דאס איז וואס פאסירט ווען מ׳כאפט נישט די התעוררות פון שופר – “לבו כאבן.” אבער – דאס איז א שיינע דרשה, נישט א מקור.*

—

ט. מעטאדאלאגישער כלל אין לייענען דעם רמב״ם

> ווען דער רמב״ם זאגט צוויי (אדער מער) ווערטער/אויסדרוקן וואס מיינען לכאורה די זעלבע זאך, איז איינס א פירוש אויף דאס אנדערע.

ראיה מפורשת פון דעם רמב״ם׳ס בריוו צו שמואל אבן תיבון וועגן טרענסלעישאן: אמאל דארף מען איין ווארט איבערזעצן מיט אפאר ווערטער ווייל דער קאנצעפט איז צו טיף פאר איין ווארט. דוגמא: “דברי תורה וחכמה” = דברי תורה שהם חכמה.

—

י. אנאליז פון דעם רמב״ם׳ס דריי-טייליגע דרשה אויף שופר

דער רמב״ם׳ס טעקסט האט דריי סענטענסעס:

1. “עורו ישנים משנתכם והקיצו נרדמים מתרדמתכם” – שטייט אויף, איר שלאפנדיגע!

2. “חפשו במעשיכם וחזרו בתשובה” – זוכט אין אייערע מעשים און טוט תשובה

3. נאכדעם קומען צוויי פירושים: איינס אויף “עורו” און איינס אויף “חזרו בתשובה”

פירוש אויף “עורו ישנים”:

“עורו” = “זכרו בוראכם” (געדענקט אייער באשעפער). ווער דארף געדענקען? – ווער ס׳שלאפט. ווער שלאפט? – “אלו השוכחים את האמת בהבלי הזמן, ושוגים כל שנתם בהבל וריק אשר לא יועיל ולא יציל.”

קריטישע מסקנא: וואס מיינט “שלאפן”?

“פארשלאפן” מיינט נישט:

– נישט ערליך זיין

– נישט אנגעצונדן / נישט ווארעם פאר אידישקייט

– נישט א ענין פון פילינג (געפיל)

– נישט א ענין פון מעשה (טון)

“פארשלאפן” מיינט:

– א ענין פון מחשבה / ידיעה / זכירה – דער מענטש האט פארגעסן די אמת, ער איז פארזונקען אין “הבלי הזמן.” די התעוררות איז א קאגניטיווע אויפוועקונג – “שוכחים את האמת” → דער שופר רופט צו געדענקען.

—

יא. וואס איז “אמת”? – צוריק צום יסוד פון שמונה פרקים

1. אמת = דברים נצחיים

ווי עס שטייט אין שמונה פרקים פרק ב׳: חכמה הייסט ידיעת הדברים הנמצאים שאינם משתנים – דער אייבערשטער און זיינע מהלכים. על פי קבלה: דער אייבערשטער און זיינע ספירות – אויך זאכן וואס טוישן זיך נישט (רצון טוישט זיך נישט, א.א.וו.).

2. “הבלי הזמן” = צייטווייליגע זאכן

“הבלי הזמן” = צייטווייליגע זאכן, “היום כאן ומחר בקבר”.

3. שטארקע חידוש: נגלה אליין = “הבלי הזמן”

דער וואס לערנט נאר נגלה איז שוכח את האמת בהבלי הזמן. נגלה איז זייער וויכטיג – “דברים המיישבים את לבו של אדם… שיקנה העולם הבא” – אבער עס דילט נאר מיט ווי צו לעבן אין די צייטווייליגע וועלט אויף א גוטן אופן. נסתר = ידיעת האמת – זאכן וואס טוישן זיך נישט: דער אייבערשטער, זיינע מלאכים, מעשה בראשית, מעשה מרכבה. דערפאר הייסט עס “חכמת האמת” – חכמת התורה על אמתה.

—

יב. ראיות פון רמב״ם – “יעור משנתו” אין אנדערע הלכות

1. הלכות אבל (פרק י״ג, הלכה י״ב)

דער רמב״ם ברענגט דעם זעלבן לשון “יעור משנתו” ביי אבלות: ווען א קרוב שטארבט, זאל דער מענטש זיך דערמאנען – כאפ אז רוב זאכן וואס טויגן, שטארבן. וויכטיג: אין פסוק שטייט “חלו” (דערשרעקן), אבער דער רמב״ם לייגט אליין צו דעם מאטיוו פון “להקיץ” – אויפוואכן. ער האט מחדש געווען דעם נושא פון אויפשטיין.

2. הלכות מזוזה

ווען א מענטש גייט ארויס צו זיינע עסקים (צייטווייליגע ענינים), איז ער “פארשלאפן”. ער זעט די מזוזה – דארט שטייט יחוד ה׳. יחוד ה׳ ואהבתו = ידיעות פון מעשה בראשית און מעשה מרכבה. “וידע שאין דבר העומד לעולם ולעולמי עולמים אלא ידיעת צור העולמים.” “מיד הוא חוזר לדעתו” – ער גייט צוריק צו זיין דעת, ער געדענקט. דאס איז דער טייטש פון שופר – עס עפנט אויף א מענטש׳ס דעת אין א באשטימטן צייט.

—

יג. פארוואס “שלאפן” און נישט “קראנק”?

דער רמב״ם האט געקענט זאגן “דו ביסט קראנק” (ווי אין הלכות דעות/שמונה פרקים). אבער ער זאגט “דו שלאפסט” – דאס איז אן אנדערע סארט זאך:

– קראנק = שלימות הגוף פעלט, מדות זענען נישט גוט.

– שלאפנדיג = דער גוף איז הונדערט פראצענט פערפעקט, דער מענטש איז אינגאנצן געזונט. נאר דער מוח/דעת ארבעט נישט – דאס איז דער איינציגסטער מאנגל.

– כח הזן – ארבעט ביים שלאפן

– מדות – נישט אקטיוו, אבער נישט קראנק, זיי זענען פיין

– נאר דער שכל ארבעט נישט

דער נמשל: א מענטש קען האבן שלימות המעשים, שלימות הגוף, גוטע מדות – און פונדעסטוועגן פעלט אים דאס עיקר: דעת, ידיעת האמת.

—

יד. דמיון vs. שכל – דער קערן פון רמב״ם׳ס עבודה פנימית

1. דמיון ארבעט בעסער ביים שלאפן

פאראדאקס: ווען מען שלאפט, ארבעט דער דמיון אקטיוו און “בעסער” ווי ווען מען איז וואך – אבער דאס איז דווקא דאס פראבלעם.

2. דמיון = שורש פון עבודה זרה און יצר הרע

דמיון איז נישט בלויז “נישט גוט” – ער איז מקור עבודה זרה און שורש יצר הרע. דער רמב״ם זאגט בפירוש: דער יצר הרע איז דער דמיון. דער רבי (ליובאוויטשער רבי) זאגט אויך אזוי.

3. פילינגס ביים דאווענען ≠ שכל

פילינגס ביים דאווענען (התלהבות, אהבה, יראה) – דאס קען מען אויך האבן ביים שלאפן אין חלום. אויף דעם דארף מען נישט בלאזן שופר. שופר וועקט אויף דעם מוח/שכל – נישט דעם דמיון, נישט די פילינגס.

> *⟨קליינע צד-באמערקונג⟩: “מוחין דגדלות” / “מוחין דחתונה” – “מוחין” איז נישט איבער פילינגס – עס איז איבער דעם שכל. פילינגס מוזן האבן מוחין, אבער מוחין איז נישט פילינגס.*

> *⟨קורצע צד-דיגרעסיע – תחיית המתים⟩: דער רמב״ם׳ס משל פון אויפשטיין קען זיין א נמשל אויף תחיית המתים (ווי רב סעדיה גאון), אבער דער רמב״ם זאגט אז כפשוטו איז עס א משל אויף אויפוואכן פון גייסטיגן שלאף.*

—

טו. שופר = אויפהערן צו זיין א “נביא פון דמיון”

1. נבואת שאר הנביאים vs. נבואת משה

די נושא פון שופר איז: אויפצוהערן צו זיין ווי יענע נביאים (וואס האבן געארבעט דורך דמיון), און אנשטאט דעם – צו זיין אזוי ווי משה רבינו (וואס האט געארבעט דורך ריינעם שכל). חידוש: ס׳איז א “שלעכטע זאך” צו זיין א נביא (פון שאר הנביאים) – מ׳דארף שטרעבן צו זיין ווי משה.

דער רמב״ם׳ס עיקר אריכות אין הלכות נבואה איז אלעמאל צו באטאנען דעם חילוק צווישן נבואת שאר הנביאים (דמיון) און נבואת משה (שכל) – “די ביגעסטע טינג.”

2. רמב״ם׳ס באגריף פון “הערה” קעגן דמיון

דער רמב״ם נוצט דעם ווארט “הערה” (אויפוועקונג/באלייכטונג) אלס דעם אנטיטעזיס פון דמיון. צוויי הויפט-שטעלן אין מורה נבוכים:

– חלק א׳, פרק נ׳ (אדער ארום דעם): הערה קעגן דמיון

– חלק ג׳, פרק נ״א: השגחה קומט פון טראכטן פון דעם אייבערשטן – ווען דער שכל איז אקטיוו פארבונדן מיט השם

דאס זענען די צוויי הערות וואס זענען דער שורש פון רמב״ם׳ס עבודה פנימית.

3. תירוץ אויף א סתירה: משה האט אויך געהאט בחינת שאר הנביאים

קשיא: אויב נבואת משה איז גאר אנדערש, ווי קען מען געפינען אין משה׳ס ווערטער עלעמענטן פון שאר הנביאים?

תירוץ: משה רבינו, אלס מענטש, האט אויך געהאט בחינת שאר הנביאים (קל וחומר – “יש בכלל מאתיים מנה”). אלע דברי נביאים זענען רמוז אין תורה. אבער – די אמת׳דיגע נבואת משה איז נאר “אנכי” און “לא יהיה לך” – ידיעת השם בלבד.

—

טז. גרויסער חידוש: נבואת משה איז צוגענגלעך פאר יעדן איד

1. יעדער איד קען זיין נביא כמשה

די אמת׳דיגע נבואת משה – ידיעת השם – האט יעדער איד. נבואת משה איז דווקא די מאסט עקסעסיבל נבואה, נישט די מאסט עקסקלוסיווע.

ראיה: רמב״ם, הלכות תשובה פרק ה׳: “כל איש” קען זיין נביא כמשה.

דער חילוק: ביי שאר הנביאים – “אין שני נביאים מתנבאים בסגנון אחד” (ווייל דמיונות זענען סובייעקטיוו). ביי נבואת משה – אלע זעען די זעלבע בעיסיק רעאליטי, ווייל אמת איז אוניווערסאל.

2. נבואת משה = אייביג, נישט איינמאליג

ווען דער רמב״ם זאגט משה׳ס נבואה איז “איינמאליג”, מיינט ער נישט א היסטארישע איינמאליגקייט. טייטש: ס׳איז “דבר העומד לעד ולעולמי עולמים” – אייביג, ווייל דער אמת טוישט זיך נישט. “אמונה עולמית” (הלכות יסודי התורה פרק ז׳). ראיה: רמב״ם, חלק ב׳, פרק מ״א–מ״ב: תורה קען זיך נישט טוישן ווייל אמת קען זיך נישט טוישן. ס׳איז נאר דא איין נבואת משה, ווייל ס׳איז נאר דא איין בעיסיק רעאליטי, איין גאט.

3. “שמע ישראל” אלס ביישפיל

יעדער איד וואס זאגט “שמע ישראל ה׳ אחד” – האט צוגאנג צו דער זעלבער רעאליטי ווי משה רבינו. “אחד” מיינט אין אלע צייטן – אייביג, נישט איין מאל.

> *⟨פערזענלעכע אנעקדאט⟩: ר׳ אברהם יצחק גרינער האט דערציילט ווי ער האט גערעדט מיט זיין רבי, ר׳ משיח׳ל, און יעדע קשיא האט ר׳ משיח׳ל געענטפערט: “נו, ס׳שטייט דאך אין חלק ב׳ פרק מ״ו” – א ביישפיל פון ווי אלעס איז שוין דא אין מורה נבוכים.*

—

יז. צוריק צום שופר: נביאים האבן געמיינט אז השם “שלאפט”

1. פראיעקציע פון דמיון

ווייל אלע נביאים (חוץ משה) האבן געהאט נבואה ווען זיי האבן געשלאפן, האבן זיי פראיעקטירט אז דער אייבערשטער קען אויך שלאפן. אליהו הנביא זאגט צו די בעל-נביאים: “אולי ישן הוא ויקץ” – אפשר שלאפט ער. אין תהלים שטייט: “עורה, למה תישן ה'” – וואס קלינגט ווי דער אייבערשטער שלאפט.

2. יוחנן כהן גדול

יוחנן כהן גדול האט מבטל געווען “את המעוררים” – ער האט אפגעשאפט דעם נוסח פון “אויפוועקן” דעם אייבערשטן. פארוואס? ווייל ער האט נישט געהאלטן פון “התעוררות” וואס איז געבויט אויף דמיונות – אז דער אייבערשטער “שלאפט” און מ׳דארף אים “אויפוועקן.”

3. דער אמת׳ער טייטש

דער מענטש שלאפט – אים דארף מען אויפוועקן. אבער נישט אויפוועקן בדרך דמיון (וואס לאזט אים ווייטער שלאפן אין דמיון בשעת מעשה). מ׳דארף אזא סארט קול שופר וואס וועקט אויף פון דמיון – נישט אזא וואס שיקט אריין אין נייע דמיונות. שלאפן = מ׳לעבט אין דמיון; אויפוואכן = מ׳הערט אויף צו דמיון׳ען.

—

יח. “רמז יש בה” – דער טייטש פון “רמז” ביים רמב״ם

ווען דער רמב״ם זאגט “רמז יש בה” וועגן תקיעת שופר, מיינט ער:

– אף על פי אז שופר-בלאזן איז אין עולם הדמיון (א גשמיות׳דיגע שופר, מיט א שיעור, מ׳הערט מיט פיזישע אויערן) –

– “רמז” מיינט: א הינווייז / אויפוועקונג צו עפעס אנדערש, העכער פון דמיון

– רמז = הערה = התעוררות = אויפוועקן

– דער שופר׳ס רמז איז: דער שופר זאגט דיר – הער אויף צו הערן בלויז דעם שופר (דעם גשמיות׳דיגן קול), און אנהייב צו טראכטן (שכל)

“דיברה תורה כלשון בני אדם”

אפילו משה רבינו׳ס תורה רעדט אין דער שפראך פון דמיון – ווייל ער רעדט צו פשוט׳ע מענטשן וואס “שלאפן” (לעבן אין דמיון). אבער דאס מיינט נישט אז די תורה איז דמיון – נאר אז זי נוצט דמיון אלס כלי צו דערגרייכן מענטשן.

שמואל הנביא׳ס לשון: “לא יועיל ולא יציל”

שמואל הנביא זאגט אויף עבודה זרה: “תוהו – שלא יועיל ולא יציל.” דאס איז וואס געשעט ווען מ׳לעבט אין דמיון: הבל וריק – “שוגגין כל שנתם.” שוגגין מיינט אויך משוגע (= פארלוירן אין דמיון), און אויך שגיון (= שיינע דמיונות, ווי “שגיון לדוד” – ער מיינט ער איז א נביא, אבער ס׳איז אלץ דמיון).

> *⟨קליינע באמערקונג⟩: ס׳איז דא א “חלק הטוב” פון דמיון – “פרחי קודש” – אבער דאס ווערט נישט אויסגעברייט.*

—

יט. שופר – נישט שרעק, נאר קלארקייט

דער משל פון שופר איז אז א גרויסער נויז (קול) וועקט אויף – אבער דאס איז נישט די נמשל. די נמשל איז נישט אז מ׳דארף זיך דערשרעקן (“ויחרד כל ההר” איז נישט דער עיקר פונקט).

די אמת׳ע התעוררות פון שופר איז קלארקייט: מ׳זעט פלוצלינג קלאר אז אלע אנדערע זאכן – דברים החולפים והולכים, הבלי הזמן, היום כאן ומחר בקבר – זענען פארשלאפן. און מ׳דערזעט דברי אמת שעומדין לעד ולעולמי עולמים. דאס איז ווי קוקן אויף א מזוזה – מ׳זעט פלוצלינג וואס איז אמת׳דיג באשטענדיג און וואס איז בלויז צייטווייליג.

—

כ. פירוש “חזרו בתשובה” – דער רמב״ם׳ס דריי שטאפלען

1. “עורו ישנים” = דערזע די אמת (שוין באהאנדלט)

2. “חזרו בתשובה” = “זכרו את בוראכם” = געדענק דעם באשעפער = דערקען די מציאות

3. “הביטו לנפשותיכם” = קוקט אויף אייער נפש (נישט אויף אייער גוף)

רוב מענטשן זענען מביט לגופם – זיי קוקן אויף גשמיות: געזונטהייט, שטארקייט, פארנעם – דאס איז פארשלאפן זיין. דער הייליגער סוקראטעס האט געזאגט: זיין גאנצע עבודה איז אז מענטשן זאלן קערן וועגן זייער נפש און נישט וועגן זייער גוף.

> *⟨צד-הערה: שכל vs. דמיון אין ביזנעס⟩: ביזנעס-קלוגשאפט איז נישט חכמה לויט דעם רמב״ם. מ׳דארף זיין קלוג צו מאכן ביזנעס, אבער דאס איז דמיון אדער שכל מעשי / ערמומיות – א נידריגער לעוועל. אמת׳ע חכמה = ידיעת הנמצאות, ידיעות האמיתיות – וויסן נצחי׳גע זאכן וואס טוישן זיך נישט.*

—

כא. “והיטיבו דרכיכם ומעלליכם” – תשובה דורך הרגל

1. דרכים = מדות (נישט מעשים)

“דרכים” איז א קאוד-ווארט פאר מדות (ווי “הודיעני נא את דרכיך” = מדותיך). “יעזוב דרכו הרע” = לאז אפ דיינע שלעכטע הרגלים, נישט בלויז שלעכטע מעשים.

2. וויאזוי טוט מען תשובה?

נישט דורך קבלות! “יגמור בלבו” מיינט מאך זיך נייע הרגלים. דורך פראטענדן (pretending) און מרגיל זיין: איינמאל, צוויי מאל, דריי מאל – ביז מ׳ווערט אנדערש.

תשובה נעמט צייט: מינימום צען טעג (עשרת ימי תשובה) אדער פערציג טעג. מ׳קען נישט יוצא זיין תשובה אין איין מאמענט.

3. עשרת ימי תשובה – פראקטיש

מ׳שטייט אויף פריער, מ׳דאוונט מער – וואס האט דאס מיט תשובה? עס האט “גארנישט” דירעקט – עס איז א וועג צו בויען א בעסערע הרגל. צען טעג א יאר טראכט מען מער פון דעם אייבערשטן, און מ׳געוואוינט זיך צו, האפענטליך פאר א גאנץ יאר.

—

כב. מחשבתו שלא טובה – די טיפערע שיכט

דער פסוק “יעזב רשע דרכו ואיש און מחשבותיו” – דרכו = הרגלים, מחשבותיו = די טיפערע מחשבות/דעות וואס ברענגען די הרגלים.

– “זכרו את בוראכם” = געדענק די מציאות (וואס עקזיסטירט באמת)

– “מחשבתו לא טובה” = א טעות וועגן וואס איז גוט – מ׳מיינט אז נארישע זאכן זענען גוט

– מחשבה טובה = הייב אן צו זען אז די ריכטיגע זאכן זענען גוט

דער צוזאמענהאנג צווישן מדות און דעת

מדות-ארבעט (pretending, מרגיל זיין) מיינט נישט אז ס׳איז אן קיין דעת. מ׳דארף ערשט זען אז עפעס איז גוט (אפילו מ׳פילט עס נאך נישט), און דאן מרגיל זיין ביז מ׳פילט עס אויך.

—

כג. מסקנא: דער הויפט-נושא

דאס אלעס – די גאנצע דרשה פון רמב״ם אויף שופר – איז שיין, ריכטיג, און קאנעקטעד. אבער דער הויפט-נושא בלייבט: וואס איז דער משל פון אויפשטיין – שלאף vs. ער-זיין, דמיון vs. שכל.

דער רמב״ם׳ס חידוש נפלא, וואס איז א ביישפיל פון רוח הקודש, איז אז שופר׳ס יסוד ליגט אין התעוררות – אין זיך אויפוועקן פון דמיון צו שכל. ס׳איז נישט דערשרעקן, נישט צוזאמרופן, נישט דערמאנען דעם אייבערשטן – נאר אויפוועקן דעם מענטש וואס “שלאפט” אין דמיונות, צו ידיעת האמת: ידיעת הבורא, דברים נצחיים וואס טוישן זיך נישט, דער אייביגער אמת וואס שטייט לעד ולעולמי עולמים.

תמלול מלא 📝

דער סוד פון ראש השנה: תשובה, עבודת ה׳, און דער רמב״ם׳ס רוח הקודש

פתיחה: דער יסוד פון אידישקייט און ראש השנה

מגיד שיעור:

אקעי, ס׳איז אויף רעקארדינג, סאו איך דארף לערנען. אבער איך קען נאר מיט שאלות. און אויך מלכות נחרנים שפרס, ווי קומט אריין ווי? אבער איין זאך פארמאל. איך וויל זיין אמת׳דיג אויף מיין פשט. אבער קודם איין זאך פארמאל.

זיי האבן געלערנט מוצאי שבת, אפשר איז דא א רעקארדינג דערפון, אפשר נישט, איך ווייס נישט, אז דער סוד פון ראש השנה [Rosh Hashanah: ראש השנה, the Jewish New Year], דער סוד פון גאנץ אידישקייט, איז אז מ׳לערנט א גאנצע יאר, וואס לערנט מען די גאנצע תורה [Torah: תורה, the Jewish Bible/Law]? אז מ׳לערנט א גאנצע יאר, וואס לערנט מען די גאנצע תורה? אז מ׳לערנט די חומש [Chumash: חומש, the Five Books of Moses] יעדע יאר, אדער מ׳קומט צום שיעור [shiur: שיעור, Torah class/lecture], ל״ש א גאנצע יאר, און מ׳לערנט וויאזוי די וועלט וואלט געדארפט זיין, וויאזוי אונז דארפן זיין, וויאזוי די וועלט דארף זיין, אלעס איז קאנעקטעד.

און נאכדעם זעט מען, אויב ווער ס׳קוקט אין די צייטונג זעט, אדער ווער ס׳קען זיך אליין זעט. דער וואס קוקט נישט אין די צייטונג, אדער קען זיך נישט אליין, ס׳געווערט זיך אין די זעלבע מענטשן. ער זעט נישט. אבער דער וואס קוקט אין די צייטונג, ער זעט אז די וועלט איז נישט פונקטליך אזוי ווי ס׳שטייט אין די תורה אז ס׳האט געקענט זיין, אז ס׳האט געדארפט געקענט זיין און געקענט זיין.

די צוויי זאכן זענען זייער וויכטיג. סיי וויאזוי ס׳וואלט געדארפט זיין און סיי וויאזוי ס׳וואלט געקענט זיין. אויב ס׳דארף אנקענען, איז דאך נישט אינטערעסאנט, אויב ס׳איז צום פאנטאזיעס.

און בפרט לויט וואס אונז לערנען, אז די גדף, די שלימות הטועה [shleimus hateva: שלימות הטבע, the perfection of nature] פון יעדע זאך, איז וואס איז נקרא נברא בשבילו [nivra bishvilo: נברא בשבילו, created for its purpose], וואס איז געמאכט די שלימות פון די זאך. ס׳מוז זיין אז ס׳קען זיין. דאס איז די טייטש פון שלימות, לויט יעדער איינער. איך מיין אז ס׳איז נישטא קיין מחולק [machlokes: מחלוקת, disagreement].

ניין, ניין, אפילו די מקבלים [mekubalim: מקובלים, Kabbalists] אלע זענען מודה צו דעם, זיי האבן אנדערע פרשטים אויף וואס זאכן זענען, ממילא דארף מען זיי זיין אנדערש. אבער ער וויל נישט, פארדעם… אקעי, ס׳איז נישט געווען נישט… ווייט, ווייט, ווייט. מ׳גייט זיך פארלוירן.

בקיצור, די תורה זאגט אונז וואס זיי דארפן זענען, און ממילא וואס זיי דארפן זיין, און ממילא וואס זיי קענען זיין. די אלע דריי זאכן. יעדע יאר לערנט מען עס בעסער. נאכדעם קוקט מען אין די צייטונג, מען זעט אז ס׳איז נישט פונקט אזוי.

סאו דעם וואס איז געקומען ראש השנה, דאס הייסט תפלה [tefillah: תפילה, prayer], בכלל, עבודה [avodah: עבודה, service/worship], עבודת השם [avodas Hashem: עבודת ה׳, service of God]. איז איינע פון די לעובדי בכל לבבכם [le’ovdo bechol levavechem: לעבדו בכל לבבכם, “to serve Him with all your heart”], איינע פון די עיקר עבודת התפלה [ikar avodas hatefillah: עיקר עבודת התפילה, the essence of the service of prayer], איז פשט צו קאנעקטן, צו פרובירן צו זען. וויאזוי מען קען קאנעקטן דאס וואס עס דארף זיין און ס׳קען זיין צו פון וואו ס׳איז, יא? וויאזוי מען גייט פון דא צו דארט. דאס איז די עבודת השם, און דערפאר איז דאס אויך די עבודה פון ראש השנה. שטימט? דאס האבן מיר געזאגט?

תלמיד:

נישט ממש, מיט אביסל…

מגיד שיעור:

האבן מיר געזאגט אנדערש מוצאי שבת?

תלמיד:

ער האט געזאגט וואס ער האט געזאגט.

מגיד שיעור:

ניין, דאס האבן מיר געלערנט מוצאי שבת. דאס האבן מיר געלערנט מוצאי שבת. איך האב געזען דיין דאווענען. אקעי. ס׳איז געווען א ווידעא, וואס הייסט? איך ווייס נישט צו ער איז געגאנגען ווייטער, אינמיטן האט זיך עס אפגעשטעלט.

תלמיד:

וואס האסטו געמיינט מיט ‘איר׳ דא?

תלמיד אנדערער:

ענדיג נישט אפ מיט ר׳ מאטל, ווייל ער גייט אויסזען אין די ווידעא, ר׳ מאטל.

תלמיד:

שפעטער האבן זיי ארויסגעהערט.

תלמיד אנדערער:

קען אלעמאל זיין וועסטערס, לפחות. אוודאי, מוסטערס.

דער מטרה פון ראש השנה און תשובה

מגיד שיעור:

רבותי, ולכתחילה האסטו שוין א מטרה אויף דעם. קיינמאל נישט געזאגט אנדערש. רבותי, און יעצט ערב ראש השנה, וואס איז די פורים? דאס איז די מטרה. וואס איז די מטרה? “זה היום תחלת מעשיך” [zeh hayom techilas ma’asecha: זה היום תחילת מעשיך, “this day is the beginning of Your works” – from Rosh Hashanah liturgy]. רייט, מ׳דארף רעדן וועגן דעם בעל שם. סאו, ביידע. אקעי.

יעצט, דאס איז דאך תשובה [teshuvah: תשובה, repentance/return] טון אבער. רייט? דאס איז דאך טייטש תשובה טון. וואס האסטו געמיינט תשובה טון היינט?

תלמיד:

איך קען שוין זאגן תורות אויף תשובה, אבער דאס איז נישט תשובה טון לויט מיר.

מגיד שיעור:

לויט מיר איז דאס נישט תשובה טון? אויף וואס?

תלמיד:

ווייל דאס איז פאר תשובה.

מגיד שיעור:

אקעי, אמת. ס׳איז א חלק, ס׳איז ביידע. ס׳איז דא תשובה במחשבה [teshuvah bemachshavah: תשובה במחשבה, repentance in thought], אזוי ווי דער רמב״ם [Rambam: רמב״ם, Maimonides] זאגט אין מורה [Moreh: מורה, referring to Moreh Nevuchim/Guide for the Perplexed] אין פרק מ״ו חלק ג׳, קוקט דארט א זייער וויכטיגע שטיקל וועגן תשובה.

תלמיד:

איז דאס?

מגיד שיעור:

קוקט נאר אין פרק מ״ג ווי ער רעדט הלכות [halachos: הלכות, laws]… ניין, ניין, אויב איך געדענק, ס׳איז דא א שפעטערדיגע פרק מ״ו, ער רעדט וועגן קרבנות [korbanos: קרבנות, sacrifices]. איך מיין אז מ״ו. יא, יא, אבער אויך אין מ״ו. מ״ג מיין איך איז די טעמים [ta’amim: טעמים, reasons] פון אלע מועדים [mo’adim: מועדים, holidays]. נאכדעם מ״ו שטייט עס וועגן כוונות [kavanos: כוונות, intentions]. דארפסט קוקן די אלע שטיקלעך. בעזרת השם ווען איך וועל ארויסגעבן מיין חיבור [chibur: חיבור, composition/work] פון אלע מקורות [mekoros: מקורות, sources] אויף ראש השנה, גייט עס שטיין דארט. יא.

סאו, מ׳דארף דערמאנען אז דאס איז די כוונה [kavanah: כוונה, intention] פון תקיעת שופר [tekias shofar: תקיעת שופר, blowing of the shofar]. און איך האב גערעדט וועגן דעם באריכות אין פריערדיגע יארן, און ס׳איז דא אראפגעשריבן אפילו, מיין איך, מער ווייניגער בדיוק וואס מ׳דארף לערנען. און דער בעל הבית וויל קענען עס לערנען.

תשובה = דער וועג פון “דא” צו “דארט”

מגיד שיעור:

אז דו רעדסט וועגן ראש השנה, איינער פרעגט מיך, “אה, מ׳רעדט שוין וועגן ראש השנה. אבער דו גייסט ממשיך זיין, יא?” יא, איך רעד מיט א גאנג, גיב א קוק. ער רעדט וועגן ראש השנה. העלא, ס׳איז ערב ראש השנה, וואס גיי איך רעדן וועגן? פורים [Purim: פורים, the holiday of Purim]? פורים. אדער וועגן ראש השנה, וועגן פורים. זאג אים איך גיי רעדן וועגן פורים. זאג אים אז ער קומט נאך. ער גייט נישט קומען. העלא, סאו, לאמיר מסביר זיין אביסל בעסער.

וואס מיינט תשובה טון? תשובה מיינט עקזעקטלי די וועג וואס מ׳גייט פון וואו מ׳איז ביז וואס מ׳דארף זיין, וואס מ׳קען זיין. וואס דען איז תשובה? איך מיין אז ס׳איז דא נאך זאכן וואס הייסט תשובה, ס׳איז פלעין עבודת ה׳. תשובה איז, אז וויבאלד זיי זענען צובראכן דארף מען טון דאס. אבער דאס איז בעיסיקלי וואס תשובה איז. תשובה איז נישט אמת׳דיג אנדערש פון עבודת ה׳.

מ׳דארף פארשטיין פארוואס ס׳איז דא אזא זאך ווי תשובה וואס איז אנדערש פון עבודת ה׳, אבער פארדעם דארף מען לערנען הלכות תשובה [Hilchos Teshuvah: הלכות תשובה, the Laws of Repentance].

און ס׳איז א גוטע שאלה, איך האב פארשידענע תירוצים [teirutzim: תירוצים, answers] אויף דעם, איך ווייס נישט וועלכע איז די אמת׳דיגע תירוץ, אבער באופן יסודי איז טאקע די זעלבע זאך.

דער רמב״ם׳ס חידוש וועגן שופר

מגיד שיעור:

און אזוי ווי דו לערנסט, האסטו זייער גוטע דיוק. ווער ס׳לערנט דעם רמב״ם מיינט אז שופר איז תשובה טון. דער רמב״ם זאגט נישט אז שופר איז תשובה טון. דער רמב״ם לייגט אריין זייער א וויכטיגע ווארט, און דאס איז די עיקר יסוד פון דעם רמב״ם׳ס חידוש [chiddush: חידוש, novel insight].

וואס איך מיין אז ס׳איז דער רמב״ם׳ס חידוש, דער רמב״ם האט רוח הקודש [ruach hakodesh: רוח הקודש, divine inspiration/holy spirit]. דו האסט אליינס מחדש געווען, ווייל איך ווייס נישט קיין שום מקור פאר די איידיע. פאר דעם רמב״ם ווייס איך נישט קיין שום מקור פאר די איידיע. אז שופר… רוח הקודש מיינט אז ער איז געקומען דירעקט פון דעם אייבערשטן, נישט ער האט גענומען פון ערגעץ, ער האט גענומען פון א צווייטן, ער האט גענומען דירעקט פון די ריאליטי. סטרעיט פון די חכמה [chochmah: חכמה, wisdom]. סטרעיט פון די חכמה. סטרעיט פון די ריאליטי, צו פרסענ׳ס אינטואישאן, צו פון די טבע [teva: טבע, nature], צו פון די טבע, צו פון די טבע.

דיגרעסיע: וואס מיינט רוח הקודש און נבואה?

דריי וועגן צו אמת

מגיד שיעור:

ס׳איז פעיק יענע שיעור. אלע מלכות זענען די זעלבע. יעצט, לאמיר עס צונעמען. ס׳איז דא א סייענטיסט, און ס׳איז דא איינער וואס ווייסט די נעיטשער, און ער knows how things work, און פון דעם קען ער צוקומען צו וויסן וואס נעיטשער זאגט און וואס דער אייבערשטער וויל.

תלמיד:

ווער האט געמאכט נעיטשער לויט דיר?

מגיד שיעור:

איך פארשטיי. אבער די קוועסטשן איז, וואס די טולס איז how he’s getting through. דאס איז וועי נאמבער 1. דאס זענען just magic words.

די דריטע וועג, איין סקונדע, איין סקונדע, די דריטע וועג איז, אזויווי כליות מייעצות [kelayos ye’atzos: כליות יועצות, “the kidneys counsel” – referring to inner intuition], אז ער האט אן intuitive זאך אין אים, וואס דו קענסט זאגן אז ס׳איז close צו נבואה [nevuah: נבואה, prophecy] טאקע, און ס׳זאגט אים אז דאס איז די ריכטיגע זאך צו טון.

תלמיד:

איך פארשטיי נישט. איך פארשטיי נישט. איך פארשטיי נישט. וואס איז די צווייטע וועג?

מגיד שיעור:

איך ווייס נישט. איך מיין אז מענטשן האבן ליב צו זאגן ווערטער ווען זיי פארשטייען נישט, און מאכן נאך מחלוקת׳ן אויך. די צווייטע זאך וואס דו זאגסט איז נאר ווערטער, ס׳דאזנט מין עניטינג.

תלמיד:

יא, וואס מיינט עס? התגלות [hisgalus: התגלות, revelation]? וואס דאס דאס מיינט?

מגיד שיעור:

אה, סאו דער אייבערשטער איז א מענטש מיט א מויל און ער רעדט, פליז, טו מיר א טובה. ס׳איז דאך נישט serious, right? ס׳איז דאך שטותים [shtusim: שטותים, nonsense], קיינער גלייבט נישט דאס. קיין שום איד האט קיינמאל נישט געגלייבט דאס.

אקעי, סאו יוו סיטי, ס׳איז צוגעקומען צו זיין… קיין שום אמת׳דיגע איד. ס׳איז געקומען צו זיין… whatever, דו האלטסט פון די אנדערע שטות? ס׳איז געקומען. רבותי, מענטשן טראכטן אסאך שטותים, מ׳רעדט דאך וואס אמת׳דיגע שטות איז. אמת׳דיגע שטות איז נאר דא איינס.

נבואה = דערגרייכן ריאליטעט

מגיד שיעור:

יעצט, ס׳איז דא אסאך וועגן ווי אז איינס מיינט צו זאגן אז נביאה חכמה איז אלץ די זעלבע זאך. ס׳איז א מענטש realized the reality. אזוי ווי דער רמב״ם זאגט. ער זאגט, יש שם מה שמגיע מאת המציאות [yesh sham mah shemagia me’es hametzius: יש שם מה שמגיע מאת המציאות, “there is something that comes from reality”], אוי, ער זאגט מאת ה׳ [me’es Hashem: מאת ה׳, from God], וואס איז דער בורא המציאות [Borei Hametzius: בורא המציאות, Creator of reality], דאס איז דער טייטש, אל לב האדם, מוח האדם [el lev ha’adam, moach ha’adam: אל לב האדם, מוח האדם, to the heart of man, the mind of man], everyone קאל. דאס איז דער טייטש, קיינער איז נישט בכלל אויף די הגדרה [hagdarah: הגדרה, definition] פון נבואה.

יעצט, וויאזוי באקומסטו די נבואה? זאגט דער רמב״ם, ס׳איז דא פשט אין די וועגן, דרך הדמיון [derech hadimyon: דרך הדמיון, the way of imagination], דרך השכל [derech haseichel: דרך השכל, the way of intellect], דרך הלב [derech halev: דרך הלב, the way of the heart], דרך כליות יוצאות, דרך כיכר אין ספרים [sefarim: ספרים, books]. יעדער איינער איז מודה אז ס׳איז דא אסאך וועגן פון נבואה. ס׳איז נישטא קיינער וואס ס׳איז נישטא קיין מחלוקת אין וואס ס׳איז, ס׳איז נישטא קיין חולק אין די מהות הנבואה [mahus hanevuah: מהות הנבואה, the essence of prophecy]. ס׳איז נאר נישטא קיין פארלארע מחלוקת. אזוי ווי איינער לערנט די וועג, איינער לערנט יענער וועג.

רבותי, איך זע נישט, ס׳איז דא חילוק [chiluk: חילוק, distinction], ס׳איז דא אנדערע וועגן, ס׳איז דא אנדערע דרכי נביאה [darchei nevuah: דרכי נבואה, paths of prophecy], ס׳איז דא אנדערע וועגן, ס׳איז דא אן עניווי וואס האט באקומען נביאה דורך טאנצן, אזוי ווי יונה בן אמיתה, און ווייטער האט באקומען א נביאה דורך לערנען ספרי חכמות [sifrei chachmos: ספרי חכמות, books of wisdom]. But they all got the same thing, און אויב די דרינג געבט די same thing, then it’s, I don’t know what it is, און ס׳איז טאמער גארנישט, right?

תלמיד:

וואס מוז דאך זיין אז נישט איז נישט פעלט? דאס איז נבואה איז true, right? אבער מ׳קען נישט באקומען א טוי true, אבער מ׳קען נישט באקומען א טוי true.

מגיד שיעור:

יא, מ׳קען, וואלדיג קען מען. יעדע זאך. אזוי ווי מ׳קומט אריין צו א מענטש איין דעג. ניין, ניין, ניין, איך מוז נאך זיך וועגן. דאס איז טאקע נישט שטעמס. אקעי, רבותי, רבותי, רבותי, אונז גייען ווערן פארלוירן.

אויב איינער האט א שאלה, איך קען נאר ענטפערן איין סענטס, נישט מער. א שאלה וואס איז נישט פון די נושא [noseh: נושא, topic], קען מען באקומען א וואן סענטענס תשובה. מען קען פרעגן וויפיל שאלות מען וויל, אבער נישט א גאנצע שמועס, ווייל איך האלט דאך אינמיטן עפעס.

דער רמב״ם׳ס רוח הקודש און זיין אנעסטקייט

מגיד שיעור:

דער רמב״ם האט געהאט רוח הקדש. ווען ער זאגט רוח הקדש, מיינט איך אז עס איז נישט גענומען לא למדו מרבו [lo lamdu merabbo: לא למדו מרבו, “he did not learn from his teacher”], ווייל לא… עס שטייט נישט אין קיין שום ספר פאר דער רמב״ם. ער זאגט נישט יורא לי [nir’eh li: נראה לי, “it appears to me”], אבער ווען ער זאגט א טייל דארף ער נישט זאגן יורא לי. יורא לי איז ווייל דער רמב״ם…

תלמיד:

פרעגסטו א גוטע שאלה, אויב איך זאג אז רמב״ם האט בכלל געווען, דארף איך דארף שטארקן יורא לי.

מגיד שיעור:

דער תירוץ אויף די שאלה איז, ס׳איז א גוטע שאלה פשט אין דער רמב״ם. די שאלה איז, אז דאס וואס דער רמב״ם זאגט נראה לי איז פאר זייער א וויכטיגע ריזען, ווייל דער רמב״ם איז געווען גאר א גרויסער צדיק [tzaddik: צדיק, righteous person], ס׳איז דא זייער ווייניגער אזעלכע גרויסע צדיקים אזוי ווי דער רמב״ם.

תלמיד:

פארוואס? נישט דא. נישט דא? אזוי ווי ער זאגט אויף משה [Moshe: משה, Moses] איז נישט דא. פארוואס איז ער נישט דא? פארוואס?

מגיד שיעור:

ווייל דער רמב״ם האט געשריבן א ספר וואס זאל זיין מקבץ לתורש בעל פה [mekabetz leTorah she’be’al peh: מקבץ לתורה שבעל פה, gathering the Oral Torah]. די גאנצע תורש בעל פה [Torah she’be’al peh: תורה שבעל פה, the Oral Torah] איז די חיבור וואס ס׳שטייט אין תורש בעל פה. תורש בעל פה איז אויף וועמען איז אויף אויף אויף או פשט וואס ער האט מקלל געווען אויף וואס ער האט געשטאנען פשט אין די גמרא [Gemara: גמרא, the Talmud], אבער בעצם ער האלט אז עס שטייט אין די גמרא, האלט נישט אז עס איז זיין פשט.

און דערפאר זאל מען גלייבן אין דעם גאנצן רמב״ם, די גאנצע גמרא, ש״ס [Shas: ש״ס, acronym for Shisha Sedarim, the six orders of the Mishnah/Talmud], תלמוד בבלי ותלמוד ירושלמי ולכו׳ [Talmud Bavli veTalmud Yerushalmi: תלמוד בבלי ותלמוד ירושלמי, the Babylonian Talmud and the Jerusalem Talmud]. נישט גאון [Gaon: גאון, referring to the Geonim, post-Talmudic rabbinic authorities], תלמוד בבלי.

יעצט. די קאונים [Geonim: גאונים] זענען אינטערעסאנט אויב זיי האבן א פירוש [peirush: פירוש, commentary] אויף די גמרא, אבער נישט מיט הור עתורי. יעצט, ס׳קומט א ייד וואס לערנט רמב״ם, זאגט ער, וואס לערן איך? מיט וועמען הור עתורי לערן איך? דער תירוץ אויפ׳ן גאנצן רמב״ם איז די גמרא, און די גמרא איז מחויב [mechuyav: מחויב, obligated] אלע יידן.

יעצט, האט דער רמב״ם געווען משונה׳דיג אנעסט, און אמאל האט דער רמב״ם געהאט א

—

*[המשך יבוא בחלק הבא]*

דער רמב״ם׳ס כנות און די גרענעצן פון “יראה לי” – חלק ב׳

דער רמב״ם׳ס משונה׳דיגע כנות

א הלכה וואס שטייט נישט אין די גמרא. ווען ער האט געהאלטן אז ס׳שטייט, איז דאך נישט קיין פראבלעם, נישט ווען ער האט געהאלטן אז ס׳איז זיכער אז די גמרא וואס רעדט נישט אים. אבער אויב ס׳שטייט נישט אין די גמרא, וואלט דער רמב״ם געווען א ביסל ווייניגער האנעסט ווי ער איז געווען, וואלט ער געטון וואס רוב מענטשן וואס מאכן ליקוטים שרייבן, און זיי געבן א לייג אריין זייער זאך. און דו לערנסט, ער האט דאך אזוי פיל קרעדיט, קיינער וואלט נישט געזאגט, מ׳ווייסט נישט אזוי פיל רמב״ם׳ס וואס מ׳ווייסט נישט פון וואו זיי קומען. עניוועיס, ס׳וועט זיין נאך איין רמב״ם וואס מ׳ווייסט נישט וואו ס׳שטייט, יא?

ער האט דאך קרעדיט, ווייל ער איז דאך דער מחבר דא פון דעם ספר וואס יעדער איינער גייט לערנען. ער קען דאך אריינשרייבן אפאר פון זיין אייגענע חידושים אויך, און ס׳וועט ווערן נתקבל ביי אלע אידן, ווייל ס׳איז דאך מורא׳דיג מצליח.

דער רמב״ם איז געווען משונה׳דיג האנעסט, און ער האט דאס נישט געטון. און ער האט געזאגט אז ווען איך זאג א חידוש, עני זאך וואס איך האלט אז ס׳איז אויף מיין אויטאריטי, איך האלט אז איך בין גערעכט, און ס׳ברענגט א הלכה, אבער דו פסק׳סט אזוי ווי מיר, אבער דו ביסט נישט מחויב. זאג איך דיר אז ס׳שטייט נישט, “יראה לי” [נראה לי: it appears to me]. דאס איז דער טעם פון “יראה לי”.

תירוץ #2: נפקא מינה להלכה

דער תירוץ איז, ווייל דאס איז נישט קיין נפקא מינה להלכה [practical halachic consequence]. ווען דער רמב״ם זאגט טעמים [reasons for commandments], און די זעלבע זאך בכלל אין אגדה [non-legal rabbinic teachings], איז דער רמב״ם נישט מקפיד אויף דעם.

א מורא׳דיגע קשיא אויף דעם תירוץ

ס׳איז דא מסתמא אזוי א קשיא, נישט נאר אויב איך זאג דאס, איז דא א מורא׳דיגע קשיא. ווייל ווער ס׳האט געלערנט אין די שיעורים אויף ספר המדע [Book of Knowledge, first section of Mishneh Torah] און אויף אלע פלעצער וואו דער רמב״ם זאגט אגדה, זעט ער אז דער רמב״ם זאגט ריזיגע חידושים. דער רמב״ם איז נישט געווען אזא נאר צו מיינען אז דאס וואס ער זאגט איז דער פשוט׳ער פשט אין די פסוקים אין די גמרא, ס׳איז דאך זיין פירוש.

אין שמונה פרקים [Eight Chapters, Rambam’s introduction to Pirkei Avos] למשל, זעט מען אז דער רמב״ם… ווייל מ׳ווייסט אז זיין יסוד וועגן מידות [character traits] איז מחילת מחלוקת [subject of dispute], ער איז געבויט אויף א גאנצע שטיקל תורה, ס׳איז נישט פשוט פשט פון די הלכות, פון די מידות אליין אפילו.

די תירוץ איז, דא, מ׳קען זאגן ס׳איז א גוטע תירוץ. פארשטייסט מיין קשיא? א גוטע קשיא אויף דער רמב״ם? ס׳איז א גוטע קשיא? אויב דער רמב״ם איז אזוי האנעסט, ער זאגט נאר נאך וואס ס׳שטייט, בערך אגב, פארוואס איז עס אויך אסאך מאל דא?

Student: ניין, ניין, ס׳איז… יא, ס׳איז א ריזן קשיא.

Instructor: דער רמב״ם איז דאך משונה ענק האנעסט. אלעס וואס ער זאגט שטייט… ניין, ס׳איז אלעס זייער גוט, ס׳דארף עס אויסזען. אלעס וואס דער רמב״ם זאגט איז גמרא. אזוי ווי דער רמב״ם פרעגט, פארוואס שתם דבריו [he left his words unstated] אפשר האב איך קיינמאל געהאט אן אנדערע פשט? אבער דער רמב״ם טראכט שוין אזוי.

דער רמב״ם טראכט, איך זאג דיר וואס די גמרא שטייט. אקעי, ס׳קענסט מיר אן אנדערע פשט אין די גמרא? דער רמב״ם זאל נישט זיין ברוגז אויף דיר. אבער בעצם, דער רמב״ם זאגט פארוואס ס׳שטייט אין די גמרא. ס׳איז נישט קיין זאכן וואס, ס׳איז ביידע, אבער ס׳איז נישט קיין זאך, ער וויל נישט זאגן אמר משה בן מימון [Moses son of Maimon said], ס׳איז נישט אמר משה בן מימון. רייט?

און זיי זענען מקפיד די זאכן וואס זענען חידושים, מ׳זאגט אירע לי [יראה לי: it appears to me], און די אנדערע פרעגט, דארפסטו דאס נישט אננעמען. דו קענסט עס אננעמען, און איך וואלט באציע געווען אז דו זאלסט עס אננעמען, אבער אויב די אידן וועלן נישט מסכים זיין איז נישט. ס׳פעלט נישט אויס, מ׳איז נישט מחויב צו פאלגן די אירע לי׳ס פון די רמב״ם. אפילו לויט די רמב״ם שטות, אויף דעם שטייט אירע לי. יא?

תירוץ #3: א שטארקערע קשיא – הלכות אמונות ודעות

קומט און פרעגט א מורא׳דיגע קשיא: דער רמב״ם האט גע׳פסק׳נט סאך הלכות אמונות ודעות [laws of beliefs and opinions], א גאנצע ספר עמודים מער ווייניגער, און אזוי נאך פלעצער. און דער רמב״ם האט געוואוסט אז אמונת ודעת וואס ער זאגט איז נישט קלאר אין די גמרא.

וויאזוי ווייסט ער האט ער געוואוסט? ווייל אין אלע אנדערע ספרים זיינע זעט מען קלאר אז ער מוטשעט זיך אסאך פון די מסקנות וואס שטייט אין שמונה פרקים, און דארט זעסטו קלאר די קשיא, אדער אין מאורים נפוחים [Moreh Nevuchim: Guide for the Perplexed], ס׳שטייט אין משנה תורה פשוט בתורה מסקנא. און ער ברענגט נאך א פסוק אין א גמרא, זייער גוט, האסטו א ראיה, מ׳קען אלץ אריינטייטשן אין די פסוק. אפשר מיינט ער אז ס׳איז אן אמת׳דיגע ראיה, אבער ס׳איז אוודאי א יראה לאיתא [it appears to me], אוודאי די חידושי הרמב״ם, ס׳איז נישט דברי התורה [words of the Torah]. אמת? א גוטע קשיא.

ראיה פון הלכות קידוש החודש

און אונז האבן געזען דעם רמב״ם אין איין פלאץ אין הלכות קידוש החודש [Laws of Sanctification of the New Moon], און פארדעם האב איך געטראכט פון די קשיא. אין הלכות קידוש החודש האט דער רמב״ם געזאגט אז אלע חשבונות נעמט ער פון די יונים [Greeks], און ער האט געהאט א גאנצע התנצלות [apology/justification].

פרעג איך אים זייער גוט, פארוואס שרייבט עס נישט אין הלכות תשובה [Laws of Repentance]? ווייל אז די חשבון האט ער אויך גענומען פון די יונים. ס׳איז פלעגט א קשיא. זעסט דאך אז דארט איז ער יא מקפיד דערויף.

Student: וואס? קיינער וואלט עס נישט אויסגעגעבן. קיינער וואלט נישט אויסגעגעבן וואס ווען ער זאגט דאס?

Instructor: ס׳איז יא געווען א שקר. ער האט יא גענוצט די טריק וואס איך זאג. לאמיר זעהן וואס מיר פארשטיין פון דער רמב״ם וואס ער האט געזאגט אז דער דרך הממוצע [middle path] איז נישט דער equal נישט אן arithmetic mean נאר א geometric mean דאס הייסט דער ממוצע איז נישט דאס וואס איז פונקט אזוי ווייט פון איין עק ביזן צווייטער און איז נישט קיין זאך וואס מען ציילט מיט נאמבערס – כמות [quantity].

דארף מען זען אז כלל איז א סתירה [contradiction]. ס׳איז דא אזעלכע סתירות אויכעט, אבער דעמאלטס קען מען טאקע מאכן אז ער קומט, אפשר האט דער רמב״ם געטראכט אז ער קומט אויכעט. קען זיין. על כל פנים, און דאס האט סתירות, און דאס איז די תירוץ, רוב עכטע סתירות אין רמב״ם זענען אמת׳ע סתירות, און די תירוץ איז אז דער רמב״ם גייט נאך א סתירה אין די גמרא, און זיין דזשאב איז נאר צו זאגן וואס שטייט אין די גמרא, טו מיר עפעס.

יעצט, ממילא איז דאס דער רמב״ם מורא׳דיג אזוי, מה שאין כן [which is not the case] אין די אלע פלעצער, וואס דער רמב״ם זאגט קלאר אין די אגרות זכותו יתברך [in his letters, may his merit protect us], אז ער האט קלאר אריינגעשריבן אין די הלכה זאכן וואס זענען נישט געווען פאר די הלכה. ווייל ער האט נחמנות געהאט אויף די אידן, און ער האט געוואלט אז זיי ווילן וויסן די בעיסיקע זאך.

צוויי תירוצים

תירוץ א׳: רחמנות אויף כלל ישראל

דאס קען זיין איין תירוץ פארוואס ער טוט אזוי.

תירוץ ב׳: דער אונטערשייד צווישן אמת און הנהגות טובות

די צווייטע תירוץ, וואס איז אפשר קאנעקטעד מיט דעם, איז אזוי, אז פארוואס דארף דער רמב״ם שרייבן יראה לי? לאזט ער דאך פארשטיין. אין די הלכה, וואס איז די סמכות [authority]? וואס איז די אויף די אויף די פארוואס דארף מען פאלגן וואס ס׳שטייט אין הלכות טוען ונטען? ווייל די גמרא האט אזוי געזאגט. וועגן דעם, נישט ווייל ס׳איז אמת, ס׳איז נישט אמת.

איך טאר נישט זאגן אז ס׳איז נישט אמת אויף די תורה, אבער וואס ס׳שטייט אין פרק ב׳ פון מורה נבוכים [Guide for the Perplexed, Part 2] איז אז די גאנצע תורה איז נאר מפורסמות [commonly accepted opinions], נישט אמיתיות [eternal truths], ס׳איז נישט איטערנעל טרופס, ס׳איז נישט זאכן וואס זענען אייביג די זעלבע.

דיגרעסיע: קין והבל און עריות

אויב ס׳וואלט געווען א וועלט, למשל, אויב ס׳וואלט געווען אן דעם ראש ועדה חטא [without the sin of the first man], למשל, אויב ס׳וואלט געווען א וועלט אן… איך ווייס ווי מענטשן זינדיגן נישט, איך ווייס ווי מענטשן האבן נישט קיין יצר הרע [evil inclination]. ס׳קען זיין אז א וועלט, ס׳איז נישט מוכרח אז ס׳זאל זיין דער יצר הרע. ס׳איז נישט מוכרח אז מענטשן, אפילו ס׳איז יא א יצר הרע, ס׳איז נישט מוכרח אז מענטשן זאלן נוטה זיין נאך זייער יצר הרע און זינדיגן.

ס׳קען זיין אז א מענטש זאל עס נוצן נאר ריכטיג, אזוי ווי די שכל [intellect] איז טאקע מחייב, און דעמאלט האט מען נישט געדארפט א הרחוקה [distancing] פון א שניות לעריות [secondary prohibitions related to forbidden relations], רייט? שניות לעריות איז כדש אצלך מותר לך [something permitted to you], איז נאר ווייל אויב מ׳וועט גיין מיט די שניות, וועט מען שפעטער גיין מיט די עריות [forbidden relations], נאכדעם וועט זיין צרות, דארף מען מאכן אסורים, אפשר לעריות אליינס אויך. יא, אמת, אפשר לעריות אליינס אויך. איך זאג שניות ווייל דאס איז ממש אזוי, זיכער, די רבנן, אבער קען זיין אפילו די עריותות זענען אזוי.

אזוי אויב די וועלט וואלט נישט געווען קיין עצה, וואלט מען געווען מותר לעריות. וואס הייסט? דא אופנים וואס איז מותר אזוי פון ייבום [levirate marriage]. זעסט דאך אז קין און הבל חתונה האבן חתונה געהאט? אקעי, ס׳קען זיין אז ס׳איז געווען אן אונס, וואטעווער. יא, פארשידענע… אה, ס׳איז נישט געווען פאר די חטא [sin]. לויט די זוהר [Zohar] איז זיכער, קין און הבל זענען געבוירן געווארן פאר די חטא. זיי זענען געבוירן געווארן, יא, אבער חתונה געהאט.

עניוועיס, יא, קענסט זאגן… ניין, די פוינט איז אז אויב די וועלט… רבותי, רבותי, רבותי. יא, פיר מיט קין והבל. אקעי, איז פארוואס דארף מען זיין מותר? איך בין נישט מותר וועגן דעם, איך ווייס נישט דאס, איך ווייס נישט דאס. האסט טאקע א פלאץ וואס ס׳איז נישט דא קיין נעבן. לכאורה תושט, איך מיין ס׳איז דא לגבי קירוב. אוודאי, ס׳איז פשוט. אויב ס׳וואלט נישט געווען קעץ הרע, קענסטו פרעגן, א מענטש וואלט נישט קעץ הרע? זענען איך א נמי. זיי רעדן נישט אז אויב איז דאמי אלקי שירא מעג ער, אבער רוב מענטשן האבן נישט קיין רעכט דאס צו זאגן.

Student: ניין. אקעי, רבותי, רבותי, רבותי. טאקע זיי האבן געהאט… רבינו, יא, אמת, נישט אמת, נישט שוין, נאר די קעניג, ס׳איז געווען עפעס א מצוה. נאר ווייל זיי האבן געוואלט נאכמאכן קיין וועבל, זיי האבן געהאט מיט די מסורה [tradition]. וואטעווער.

Instructor: עס איז די זעלבע ריזן פארוואס די רבי׳ס האבן חתונה׳ט זייערע קארדנס.

קצר מעשה [in short], רבותי, לאמיר נישט גערענקען קיין שטותים, לאמיר לערנען.

מסקנא: רוב הלכות זענען נישט אמת אין די סענס פון נבואה

הערסט וואס איך זאג? סאו, די רוב הלכות זענען נישט אמת אין די סענס אז ס׳איז נבואה. דאס זאג איך, די רוב הלכות, פארדעם זאגט מען, דאס איז דער רמב״ם׳ס טייטש. אונז געדענקען דעם רמב״ם׳ס טייטש, איך ווייס נישט, אבער דער רמב״ם׳ס טייטש איז פון אנכי ואלך על פי הגבורה שמני [Anochi and Lo Yihyeh Lecha are directly from the Divine]. רייט?

דער רמב״ם׳ס טייטש איז אז נאר אנכי ואלך זענען אמת׳דיג נבואה, אמת׳דיג נבואות משה [prophecy of Moses]. אלע האבן נבואות משה. פארוואס? ווייל דאס קען מען זען דירעקטלי. יעדער איינער וואס לערנט די פרופס פון מציאת השם [existence of God] און נחת השם [incorporeality of God], קען זיי זען אונזערע אייגענע אויגן.

און אזוי ווי דער רמב״ע [Rambam] זאגט אין הלכות קדוש החודש, א זאך וואס א מענטש זעט מיט אייגענע אויגן, אז ווער זאגט אין הלכות יסוד התורה פרק ח׳ [Laws of the Foundations of the Torah, Chapter 8], אז א זאך וואס ער זעט אליינס איז, דבר שאין בדופי [something that cannot be doubted], ס׳קען נישט אפילו א נביא [prophet] זיך מקריש זיין, אפילו א נביא קען דאך נישט מקריש זיין וואלט ער זיך אליינס געזען.

דאס הייסט מפי הגבורה [directly from the Divine], אלע אנדערע מצוות זענען נישט אויף די לעוועל פארוואס, ווייל זיי זענען טאקע נישט קיין טרופס, זיי זענען הנהגות טובות [good practices], מ׳דארף זיי טון, ס׳איז זייער וויכטיג צו טון אלע מצוות. אבער אויב די וועלט וואלט געווען אנדערש, איז תלוי אין די מציאות העולם [dependent on the reality of the world], ס׳איז זאכן וואס טוישן זיך, ס׳איז נישט קיין זאכן וואס טוישן זיך נישט. דערפאר איז עס נישט קיין די זעלבע לעוועל פון נבואה.

און דערפאר, פארוואס דארף מען יא פילן די רעס פון רמב״ם? ווייל אמר הגמרא [the Gemara said], און דאס איז נישט

דער רמב״ם׳ס חידוש וועגן שופר: א ביישפיל פון רוח הקודש

די צווייטע און דריטע תירוצים: סמכות פון דברים אמתיים און טעמי המצוות

מגיד שיעור:

דאס הייסט מפי הגבורה [directly from God’s mouth], שמענו, אלע אנדערע מצוות זענען נישט אויף דעם לעוועל. פארוואס? ווייל זיי זענען טאקע נישט קיין טרוזס [truths], זיי זענען הנהגות טובות [good practices], מ׳דארף זיי טון, ס׳איז זייער וויכטיג צו טון אלע מצוות. אבער ס׳איז נישט, אויב די וועלט וואלט געווען אנדערש, איז תלוי אין די מציאות העולם [dependent on the reality of the world], ס׳איז זאכן וואס טוישן זיך, ס׳איז נישט קיין זאכן וואס טוישן זיך נישט. דערפאר איז נישט קיין די זעלבע לעוועל פון נבואה [prophecy].

און דערפאר, פארוואס דארף מען יא פאלגן די רעסט פון דעם רמב״ם [Rambam: Maimonides]? ווייל אמר הגמרא [the Gemara said]. און טאמער נישט אמר הגמרא, מוז מען זאגן אמר משה במימון [Moses son of Maimon said], וואס איז שוואכער פון אמר הגמרא, ווייל נישט אלע אידן זענען מכוון [agreed] צו פאלגן דעם רמב״ם.

מה שאין כן [but not so] ווען ס׳קומט צו דברים אמתיים [true matters], איז נישט קיין שום חילוק ווער ס׳האט געזאגט אז א גוי וואלט געקענט שרייבן וואלטס אויך געדארפט פאלגן. אז דער רמב״ם זאגט אז ס׳איז א מצוה, נישט וועגן ס׳איז א מצוה דארף מען נישט גלייבן. דער רמב״ם זאגט טאקע אז ס׳איז א מצוה צו גלייבן אין מציאת השם [the existence of God], מ׳מיינט נישט צו זאגן אז ווען נישט וואלט מען נישט געדארפט גלייבן, מ׳מיינט נאר צו זאגן אז די מצוה איז אינקלודן אויך אזא מצוה, אזא סארט מצוה. אבער די אלע זאכן וואס שטייט אין הלכות תורה [Laws of Torah] די תורה זענען אמת לאמתה [absolute truth] אזוי ווי זיי זענען. אונז דארף מען נישט, ס׳פענט נישט קיין יראה לי [it seems to me]. די יראה לי איז נאר ווען ס׳איז נפקא מינה [a practical difference], ווער איז די סמכות [authority] וואס זאגט דאס? אבער דא איז דאך די אמת, פונקט שוין אמת, פעלט נישט אויס דאס. דאס איז די צווייטע תירוץ [answer].

און די דריטע זכות [merit], קען מען מיך געטראכט, אויב דו ווילסט רעדן…

תלמיד [Student]:

יא, אזוי ווילסט רעדן לגבי [regarding] שופר [shofar: ram’s horn], וועט זיין די תירוץ פשוט׳ער, פשוט׳ער בעיסער אויף דעם, אז זאכן וואס זענען נאר א טעם [reason], נאר א דרש [homiletical interpretation], ס׳קאסט נישט געלט, יעדער איינער קען זאגן דרשות [homilies] וואס ער וויל, דו פארשטייסט דאך אליינס אז ס׳איז דער רמב״ם׳ס…

מגיד שיעור:

יא, דאס איז דער ערשטער תירוץ. יא, איך בין מרחיב [expanding] אביסל. הלכה [Jewish law] האט א תוקף [validity], אבער דו זאגסט א טעם תקיעת שופר [reason for blowing the shofar], רמז ישפע [a hint will suffice]. דער רמב״ם זאגט דאך, דאס זאגט דער רמב״ם קלאר, אפילו גזירת הכעס [a divine decree], און אנדערע ווערטער וואס איך זאג איז נישט נוגע להלכה [not relevant to the law], הלכה איז נפלאות אין שופר [the law is to blow the shofar]. איך בין דאך מסביר [explaining] אז ס׳איז דא אן ענין [concept] דערין, דאס איז דער רמב״ם׳ס פשט [plain meaning]. איך ווייס נישט, א שערה [a hair’s breadth] אדער איך זאג רוח הקודש [divine inspiration].

תלמיד:

אה, ער האט געזאגט, דער רמב״ם זאגט אז ס׳איז א רמז [hint], ס׳איז נישט די הלכה, אפשר דאס איז פארט פון וואס ער מיינט. דארפסטו דאס נישט נעמען ערנסט אזוי ווי א גזירת הכתוב [a scriptural decree]. ס׳איז א רמז פון דעם ענין, פארדעם זאגט ער אז דער ענין איז דער ענין אז דרכי תשובה [ways of repentance], אז דער תרצמי תשובה [the call to repentance] טוט מען תשובה [repentance].

מגיד שיעור:

ממילא [consequently] זאג איך אז דער רמב״ם האט געהאט רוח הקודש, אבער, אקעי, זאגסטו, ס׳איז נישט נביאת משה [the prophecy of Moses], ווייל ס׳איז נאר וועגן טעמאי און מצות [reasons for commandments], אבער רוח הקודש איז עס, ווייל קיינער ס׳שטייט נישט פון ערגעץ, קענסט זוכן מקורות [sources], ס׳שטייט אין פסיקתא [Pesikta: a midrashic collection] שופר שפרו מעשיכם [shofar – improve your deeds], אבער דאס איז נישט דער רמב״ם׳ס פשט.

מגיד שיעור:

אזוי ווי איך קען כמעט נישט זיין אין א מינוט, דער רמב״ם׳ס פשט איז נישט אז שופר זאל תשובה טון. אוודאי דארף מען תשובה טון, אוודאי דארף מען בלאזן שופר, יא. אבער דער טייטש פון די רמב״ם איז א חידוש [innovation] פון די רמב״ם. און נישט נאר ס׳איז א חידוש פון די רמב״ם, נאר יעדע איינציגע איד וואס האט געליינט די רמב״ם האט מסכים [agreed] געווען מיט דעם פשט. ווייל אזוי איז כמעט יעדע איינציגע איד וואס איך קען. ווייל יעדער איינער ווייסט פארוואס לאזט מען נישט די שופר.

יעדער איינער וועט קוקן, ס׳קוקן אין אלע ספרים וואס מ׳האט געשריגן פאר דראמא [before the Rambam], אלע ספרים נאכדראמא [after the Rambam], עווייסט סינגל וואן פאר דראמא האט מען נישט געוואוסט. ס׳שטייט די גאר איינע פון די צען תורות [one of the ten reasons], מ׳קען זאגן אז ס׳איז נישט די טעם. יא, ער האט צען טעמים [reasons], ס׳שטייט נישט אז דאס איז די טעם. נאכדראמא, כמעט יעדער איינער זאגט, על פי פשט [according to the plain meaning], די פשוט׳ע טעם איז דאס.

ס׳איז דא אנדערע טעמים וואס דער רמב״ם האט געזאגט וואס קיינער האט נישט אנגענומען, זיי זענען נישט געווען די זעלבע רוח הקודש. אבער די צמורים ואוחניות [various reasons], ס׳איז דא טויזנטער טעמים. די משנה תורה [Mishneh Torah: the Rambam’s code of Jewish law] אבער זאל מען יא אנגענומען זיין טעמים. אפילו נישט אינגאנצן, אביסל, אביסל מער.

תלמיד:

ניין, שמחה [joy], ער זאגט נישט טעם.

מגיד שיעור:

אמת, אבער די טעם פון קראת שופר [blowing the shofar] מיינע איך אז איינע פון די מערסטע אנגענומענעס איז די חידושים פון דער רמב״ם. און עד כדי כך [to such an extent] האט אריז״ל [the Arizal: Rabbi Isaac Luria] געזאגט אז ס׳שטייט אין חז״ל [Chazal: our Sages of blessed memory], און ער האט געזאגט א פשט אויף דעם על פי קבלה [according to Kabbalah]. ריין, וואס איז די סוד [secret] דערפון? די סוד פון די נסירה [blowing] איז צוליב און שופר אויפצואוועקן דעם אייבערשטן.

עניוועיס, און… אקעי, אקעי, שיין, שיין, שיין, נישט יעצט. יא, יא, יא. דו וועסט ווערן נייגעריג, אפשר נעקסטע טאג וועסטו אויסגעפון.

די אוניווערסאלע אנערקענונג פון דעם רמב״ם׳ס פשט

מגיד שיעור:

איך מיין נאר צו זאגן אז ס׳איז אנגענומען ביי יעדער איינער, כמעט יעדער איינער, חוץ פון דער רמ״ע [Rama MiPano: Rabbi Menachem Azariah of Fano] וואס האט געזאגט אז ער האט נישט ליב דעם פשט אויף תקיעת שופר. חוץ פון דעם, יא?

תלמיד:

איך ווייס נישט. נישט נאר יוקר, און זיי האבן עס ארויסגעגעבן פון די לעצטע וואך, א שטיקל שיעור קומה [Shiur Komah: a mystical text], ס׳איז נישט נאר יוקר, ס׳איז נישט שיעור קומה. זיי האבן געברענגט דעם שטיקל. דער רמ״ע האט נישט מסגע [agreed] געוואלט. איך מיין נישט פארוואס. ער איז נישט געווען אימפרעסט מיט דער רמ״ע פשט.

מגיד שיעור:

פארוואס קוקט האר עמוזל? אבער… עס זענען אנדערע אידן, עס קלונגען די אריזאלן די אריזאלן די רש״ש [Rashash: Rabbi Shmuel Strashun], כידוע [as is known] האבן אלע געהאלטן זייער שטארק אין די רמב״ם׳ס פשט, און פון דעם האט עס געמיינט אז עס איז געווען ברוך הקודש [divine inspiration].

וואס איז דער רמב״ם׳ס פשט? דער באגריף פון התעוררות

מגיד שיעור:

יעצט, וואס איז די רמב״ם׳ס פשט? דער רמב״ם האט געזאגט א גרויסן חידוש, אז שופר איז א זאך וואס וועקט אויף מענטשן. אזוי זאגט דער רמב״ם, שופר איז א זאך וואס וועקט אויף. אזוי האט דער רמב״ם געטראכט, דאס שטייט נישט אין ערגעץ, ס׳שטייט אסאך מאל א בלויז שופר פון אלע מיני ריזענס [reasons], אלע טעמים פון רבי צדיק [Rabbi Saadia Gaon].

תלמיד:

יא. יא. עירי עירי [Awake, awake], דאס?

מגיד שיעור:

דו האסט געמיינט אז ס׳איז א פסוק, עירי עירי ישנו משנתכם [Awake, awake, sleepers from your sleep], ונדמים הקריצים מצד דמעתכם [and slumberers arise from your slumber]. אין ערגעץ נישט. ניין.

איך זאג יעדער איינער מיינט דאס, ווייל ס׳איז רוח הקודש. איך זאג דיר אז ס׳איז א משנה [Mishnah]. דער רמב״ם האט מכאט נישט געווען א נייע רוח הקודש, א שטיקל משנה, א שטיקל פסוק כמעט. ער מאכט דא, דער פסוק עירי ישנו שטייט אויך נישט, דו ווייסט?

תלמיד:

ניין. דו האסט געמיינט זיכער אז ערגעץ א פסוק עירי ישנו. ישנים משנתכם [sleepers from your sleep]. שטייט אין ערגעץ נישט. די לשון הרמב״ם [the language of the Rambam]…

מגיד שיעור:

ניין, מ׳דארף קוקן אין מיין… אין מיין דעיס [in my opinion]. ס׳איז דא לשונות [expressions], הבל הזמן [wasting time] איז לשונות… יא, די לשון איז נישט, אויב איך געדענק איז נישט קיין פסוק. מ׳דארף קוקן אין מיין… וויאזוי הייסט עס… You know, ווי ס׳זאגט “עורי ישנים משנתכם”? No, something similar. “עורי עורי” [Awake, awake], יא, זייער גוט. ס׳איז כמעט די זעלבע זאך, אבער נישט ממש די זעלבע זאך.

זוכן דעם מקור

מגיד שיעור:

איך האב געמאכט אמאל א טשארט, איך האב אמאל געשריבן א פירוש [commentary] אויף דעם, און איך האב געברענגט פאר יעדע שטיקל רמב״ם וואו ס׳קומט די לשון.

תלמיד:

וואס? הלכות תשובה [Laws of Repentance].

מגיד שיעור:

און דארט איז געשטאנען, איך וויל דיר שוין ווייזן אז ס׳ארבעט נישט, but anyways, דארט איז געשטאנען אז… לאמיך עס עפענען, איך וועל אייך שוין זאגן. דא איז experienced an error, יא? איך וויל פארשטיין. Experienced an error. נאכאמאל, לאמיך טרייען נאכאמאל. נישט אזוי.

דא איז זייער גוט. “עורי ישנים”, ניין, ס׳שטייט למשל “עורי דבורה עורי עורי” [Awake, Deborah, awake, awake – from the Song of Deborah], “עורי” מיט ע׳ ו׳ ר׳ י׳, אבער “עורו ישנים” שטייט אין ערגעץ נישט אין די גאנצע תורה, אקעי? איז דער רמב״ם האט געמאכט אן אייגענע פסוק.

תלמיד:

ס׳איז א פסוק?

מגיד שיעור:

ניין, ס׳איז זיכער א פסוק. דער רמב״ם האט געמאכט א פסוק. פסוק שלא הרמב״ם [a verse that is not from the Rambam]. ס׳איז נישט קיין פסוק, רבותי [gentlemen], ס׳איז נישט קיין פסוק. רבותי, ס׳איז נישט קיין פסוק, ס׳איז א רמב״ם, און אזא רמב״ם איז אזוי גוט ווי א פסוק.

די באדייטונג פון דעם חידוש

מגיד שיעור:

יעצט, לאמיר עס… ס׳איז א גרעסערע חידוש. דו זעהסט אז ער האט געמיינט אז ס׳איז א פסוק. ס׳וויל דאך זיין. און לאמיר דארפן פארשטיין, וואס איז דער חידוש עצום פון דעם רמב״ם? דער חידוש עצום איז אזוי. אז אלע אידן האבן פארשטאנען, וואס הייסט א שופר? אזוי ווי דער ר׳ צדוק הכהן [Rabbi Tzadok HaKohen] האט געמאכט א ליסט, קענסט קוקן אין תנ״ך [Tanach: the Hebrew Bible].

תלמיד:

דאס ווייס איך נישט.

מגיד שיעור:

יא, אוודאי. באט קיינער ווייסט נישט וואס דאס מיינט, סאו ס׳איז א פראבלעם. איך קען באלדן נאך א… ניין, ניין. אקעי, זייער גוט. איינער, נאר איין מינוט, נאר איין סענטענס פליז.

די באקאנטע ענינים פון שופר אין חז״ל

מגיד שיעור:

רבותי, רבותי. רבותי, רבותי, ס׳שטייט אין די גמרא [Gemara: the Talmud] און אין די משנה און אין די פסוק אז זייער אסאך ענינים וועגן שופר. למשל, אין די גמרא שטייט אסאך מאל אז שופר איז צו דערמאנען דעם אייבערשטן עפעס, אמת? ס׳איז א סארט, אזוי ווי דער הייליגער בריסקער רב [the holy Brisker Rav] האט געזאגט. דער בעלזער פון בריסק [the Brisker from Brisk] האט געזאגט אז מ׳זעט אין די גמרא אסאך מאל אז שופר האט א דין תפלה [has the law of prayer]. ס׳איז א סארט תפלה אזוי ווי מ׳קען רעדן צו דעם אייבערשטן מיט ווערטער, מ׳קען שרייען, מאכן א גרויסע נויז, אולי ישן הוא ויקץ [perhaps He sleeps and will awaken], בדרך משל [metaphorically speaking]. דאס איז פשוט איין פשט וואס שטייט אין די גמרא אסאך מאל.

אין פסוקים קען מען זען נאך ענינים פון שופר, אפשר אזוי ווי ס׳איז א שיינע סארט, אזוי ווי ער זאגט א מלאכה [kingship], ס׳איז א נושא פון אזא שיינע טראמפייטע וואס מ׳בלאזט לפני חצות וקול שופר לפני המלך [before the king]. אדער ס׳איז עפעס אזא קול וואס… ס׳קען מאכן… ס׳שטייט נישט אז ער האט אויפגעוועקט דעם עולם, ס׳שטייט אז ער האט געמאכט נויז, ס׳האט נישט אויפגעוועקט דעם עולם. ער האט דערשראקן דעם מענטשן, מ׳האט געמאכט גרויסע נויזעס.

תלמיד:

דאס איז זייער… הער אויס, זייער גוט. איך וויל דיר האבן… הער אויס, דו ביסט צומישט.

מגיד שיעור:

נישט נאר דו ביסט צומישט, נאר אסאך אנדערע גדולי ישראל [great Torah scholars] זענען געווען צומישט. סאו דו ביסט נישט די איינציגסטע. אבער ס׳שטייט נישט אין די רמב״ם גארנישט וועגן זיין דערשראקן. און ס׳איז דא פסוקים וואס ס׳שטייט אויך אין פרשה [Torah portion] פון מתן תורה [the giving of the Torah] אז דער שופר האט דערשראקן דעם עולם, ויחרד כל העם [and all the people trembled]. ס׳איז א גרויסע דינער, אפשר דארט מיינט דער שופר ליטערלי א דינער, איך ווייס נישט. און ס׳איז געווען א גרויסע קול, און ס׳דערשרעקט א מענטש, א גרויסע קול.

דאס איז וואס גדעון [Gideon] האט געטון. מ׳זעט אויך אסאך מאל אז א שופר איז אזוי ווי א וועג צו רופן מענטשן. “והעבירו קול במחנה” [and they passed a voice through the camp], “והעבירו שופר”, מיינט מען א הכרזה [proclamation], מען רופט אויס. ס׳איז אזוי ווי אן אלארם, מען רופט אויס מענטשן. די אלע זאכן שטייען, און אפשר נאך זאכן וואס איך געדענק נישט. איך מיין מער ווייניגער די זאכן. ווען מ׳נעמט א מענטש פאר א מלחמה [war], דאס איז אזוי ווי א פייער אלארם. אמאל איז נישט געווען, ערב שבת [before Shabbat] בלאזט מען שופר, יא? ס׳איז א וועג פון מודיע זיין [announcing]. אקעי, דאס איז אלע זאכן וואס שטייט אין די הייליגע ספרים, אין די חומש [Chumash: the Five Books of Moses], אין די גמרא, אין די משנה.

דער חידוש העצום: התעוררות

מגיד שיעור:

וואס שטייט נישט? די לשון התעוררות [the language of awakening], אויפצואוועקן זיך. דאס האט נישט געהאט קיין שום מקור ביז דער רמב״ם איז געקומען און ער האט אריינגעקאנעקטעד די נושא פון זיך אויפשטיין, אויפוועקן, מיט די שופר. אויפשטיין איז נישט די זעלבע זאך ווי זיך דערשרעקן, א גאנץ אנדערע זאך. און אויפשטיין איז נישט די זעלבע זאך ווי צוזאמרופן מענטשן, אדער ווי דערמאנען דעם אייבערשטן. די אלע זאכן זענען שיינע זאכן, אבער זיי זענען נישט אויפשטיין. אויפשטיין איז א גאנץ אנדערע זאך.

דער משל פון שלאף

מגיד שיעור:

וויאזוי שטייט מען אויף? ווי קומט התעוררות? וואס טייטשט אויפשטיין? דארף מען געדענקען איין וויכטיגע זאך. ס׳איז א משל [parable], פארשטייט זיך. אבער וואס איז דער משל פון אויפשטיין? וואס טייטשט אויפשטיין?

תלמיד:

רייט? מיינט ער שלאפט.

מגיד שיעור:

פארשטייט זיך, דער משל… לאמיר פארשטיין, איך וויל דיר מסביר זיין, ס׳איז דא א חילוק פון די משל און די נמשל [the parable and its application]. דער רמב״ם זאגט, מיינט נישט אז א מענטש שלאפט ליטעראלי. פארשטייט זיך, ס׳איז געבויט אויף א משל, אבער דו דארפסט געדענקען אז דער משל איז נישט וואס דער פשוט׳ער פשט פון די פסוקים און די אלע משלים וואס זענען דא וועגן שופר זאגן.

דער פשוט׳ער פשט איז, ס׳שטייט למשל ביי מתן תורה, דער עולם האט געהערט א שופר, און דער עולם האט זיך דערשראקן און זיי זענען געקומען, ווייל דו זעסט א שופר. פשט דא איז דער מעמד [the gathering], דו זעסט א גרויסע סיין [sign], דו זעסט א גרויסע נויז, דארט איז דער מעמד, און זיי זענען געקומען. וואס שטייט נישט? ס׳שטייט נישט אז דער עולם איז געשלאפן און דער שופר האט זיי אויפגעוועקט.

דער רמב״ם׳ס חידוש נפלא: שופר אלס התעוררות — וואו שטייט דאס?

דער טשעלענדזש: וואו איז דער מקור אז שופר וועקט אויף?

די פראבלעם מיט דעם משל פון שלאפן

מגיד שיעור:

ס׳איז א טשעלענדזש, ער פריזט דא, איך זאג נישט, ווי ס׳שטייט אז א איד איז געווען שלאפן און דער שופר האט אים אויפגעוועקט. ס׳שטייט נישט אז ער איז געווען שלאפן, דו האסט זיך פארגעשטעלט. ס׳שטייט אין מדרש אז דער שופר האט זיך אויפגעוועקט.

תלמיד:

ניין, ס׳שטייט אבער נישט אז דער שופר האט זיך אויפגעוועקט, אויב איך געדענק, קענסט מיר דאגה זיין.

מגיד שיעור:

איך זאג, ס׳איז א גוטע עמעדזשינעישאן [imagination]. דער רמב״ם האט זיך זיכער אזוי פארגעשטעלט, איך האב שוין נאר געשריבן אזוי אין מיין ספר אויף אלול אז דאס איז זיכער דער פשט, אבער דאס איז אן עמעדזשינעישאן. ס׳שטייט נישט. נאך די רמב״ם קען מען זיך אזוי פארשטעלן. ס׳שטייט נישט. אמת?

תלמיד:

דאס איז א לעצטע געדאנק.

מגיד שיעור:

דאס איז א לעצטע געדאנק שטייט אזוי? אה, אזוי געפינט מען אויס א לעצטע געדאנק. סאו, רבותי, דו ווייסט די לעצטע געדאנקעס?

תלמיד:

איך ווייס.

[צדדיגע דיגרעסיע — וועגן רעקארדינג]

מגיד שיעור:

איך וועל אויפהערן צו מאכן א רעקארדינג, און איך דארף אויסהערן אז ס׳איז נישט דא קיין רעקארדינג. עניוועיס, מ׳קען נישט וויסן אויב די רעקארדינג ארבעט. איך זאג דאך סתם, כלל נייע חידוש, א ורקעס וואס זענען פיר געקומען. פארקערט, ס׳איז דא רעקארדינג, האט מען מורא צו רעדן שטותים.

ניין, אויב ס׳איז דא רעקארדינג, מיינט דער עולם אז מ׳קען זיך חתונה זיין אויף די רעקארדינג. קיינער הערט עס נישט איבער פון די רעקארדינג, אבער מ׳איז דאך סומך. עניוועיס, ס׳איז א גרויסע קליפה. זאג איך סתם. אקעי, ס׳איז דא איינער וואס דארף דאס הערן. יעצט איז אזוי. יעצט איז אזוי.

סוירטש דורך תנ״ך: ווער איז געשלאפן און אויפגעוועקט געווארן?

די הויפט-שאלה

מגיד שיעור:

און כאפן וואס איך זאג, טרעף מיך איין פלאץ וואו ס׳שטייט אז א מענטש איז געשלאפן און מ׳האט אים אויפגעוועקט מיט א שופר. איך ווייס אז סאך מאל מענטשן זענען שלאפן און מ׳האט זיי געדארפט אויפוועקן. מאכט זיך. וואו שטייט א מעשה אז א מענטש איז געשלאפן און מ׳האט אים געדארפט אויפוועקן?

יונה הנביא

תלמיד:

ער האט געשלאפן?

מגיד שיעור:

זייער גוט, מ׳האט אים אויפגעוועקט מיט א שופר? מה לך נרדם? מה לך נרדם? וואס שלאפסטו? זייער גוט, ער האט געשלאפן און מ׳האט אים אויפגעוועקט. זייער גוט.

אנדערע מקומות

מגיד שיעור:

ווער נאך האט געשלאפן און מ׳האט אים אויפגעוועקט? ער איז אויפגעשטאנען. ויקץ. אקעי, איך ווייס נישט וואו נאך.

תלמיד:

דוד המלך איז געשלאפן?

מגיד שיעור:

ס׳שטייט אז א מלאך האט אויפגעוועקט זכריה, “ויראני כאיש אשר יעור משנתו, וישב המלאך הדובר בי ויראני” [Zechariah 4:1 — “And the angel who spoke with me returned and woke me, like a man who is awakened from his sleep”].

ס׳איז געווען דער אייבערשטער האט אויפגעוועקט שמואל הנביא, “ושמואל שוכב בהיכל ה'” [1 Samuel 3:3 — “And Samuel was lying down in the Temple of Hashem”]. ס׳שטייט נישט אז ער האט אים אויפגעוועקט, אבער מ׳קען זיך פארשטעלן אז ער האט געשלאפן. ס׳שטייט נישט אז ער האט געשלאפן, ס׳שטייט “שוכב”.

ס׳שטייט אז נבל איז געשלאפן, און מ׳האט אים נישט אויפגעוועקט, און ס׳איז געווען זיין פראבלעם. דו וועסט נאך הערן, איך האב נאך א דרש פאר דיר.

תלמיד:

וואס איז די לשון ביי שמואל? “שמואל שוכב בהיכל ה׳, ויקרא ה׳ אל שמואל”, און ער איז געגאנגען צו עלי און געזאגט אז ער האט געהערט.

מגיד שיעור:

ס׳שטייט אז דלילה האט אויפגעוועקט שמשון. “פלישתים עליך שמשון” [Judges 16:9,12,14,20 — “The Philistines are upon you, Samson”] אפאר מאל, דריי מאל. אין א חלום, ער האט שטארק געשלאפן.

תלמיד:

וואו נאך? וואס נאך שטייט? ווער נאך?

מגיד שיעור:

איך האב געמאכט א סוירטש, פארדעם ווייס איך. ס׳איז דא א חלק האב איך געדענקט אליין.

[צדדיגע דרשה — נבל הכרמלי אלס אנטי-מאדעל פון תשובה]

די מעשה מיט נבל

מגיד שיעור:

נבל איז נישט אויפגעשטאנען, אקעי, זייער וויכטיג. ס׳שטייט “ויהי כעשרת הימים ויגוף ה׳ את נבל” [1 Samuel 25:38 — “And it was after about ten days, and Hashem struck Navel”]. זאגט די גמרא, עשרת ימי תשובה [the Ten Days of Repentance between Rosh Hashanah and Yom Kippur].

וואס שטייט פארדעם? ס׳שטייט אז אביגיל איז געגאנגען ביינאכט, “ולבו יין ושכור מאד” [1 Samuel 25:36 — “and his heart was merry with wine, and he was very drunk”], עפעס אזוי, ער איז געווען אינגאנצן שיכור, ער האט געמיינט אז ראש השנה איז פורים.

די דרשה

מגיד שיעור:

און נבל הכרמלי, ס׳איז דאך געווען ראש השנה, אמת? דער ערשטער טאג איז געווען ראש השנה. יענעם טאג האט דוד המלך געטראפן אביגיל. און מ׳רעדט דאך. און ער איז געשלאפן און נישט אויפגעשטאנען.

ווען ער איז אויפגעשטאנען, האט אים זיין ווייב געזאגט, און ער איז געווען זייער ברוגז, “וימת לבו בקרבו והוא היה לאבן” [1 Samuel 25:37 — “and his heart died within him, and he became like a stone”]. דאס איז נישט געכאפט התעוררות הלב [awakening of the heart]. ניין, “וימת לבו”, שפעטער איז ער געשטארבן, צען טעג שפעטער איז ער געשטארבן, אבער גלייך אין ראש השנה איז געווען “לבו כאבן”.

דאס איז וואס געשעט ווען א איד שטייט נישט אויף פון די שופר ראשונה. סתם, איך האב אים געזאגט א שיינע דרש.

אבער דאס איז נישט דער מקור

מגיד שיעור:

אבער חוץ פון דעם, שטייט נישט אין שום פלאץ. איך שלא יהיה, ס׳איז א שיינער סימבאל, א שיינער מדרש. איך שלא יהיה, קען נישט מיט פלאץ אין די נאכט שטייט נישט אז א מענטש איז געשלאפן, האט ער אויפוועקלט א שופר. נישט א מענטש, און נישט דער אייבערשטער. אקעי? נישט וואס איך ווייס.

דער רמב״ם׳ס חידוש נפלא

וואס מ׳קען זיך פארשטעלן — אבער ס׳שטייט נישט

מגיד שיעור:

איז זעט מען אז דער רמב״ם׳ס חידוש וואס זאגט אז א שופר וועקט אויף, איז אן אייגענע חידוש. ס׳שטייט אסאך אז א שופר מאכט אוודאי נויז. קענסטו זיך פארשטעלן אז איינער וואלט געשלאפן וואלט ער אויפגעשטאנען? נישט אזוי ווייט צו אימענדזשינען, right? קענסטו זיך פארשטעלן אז אויב ס׳מאכט, דערשרעקט מענטשן, אויב ס׳איז א וועג פון רופן מענטשן אין מלחמה, רופן מענטשן צוזאמנעמען די לעת עפעס א מחנה, אזוי ווי ס׳שטייט אין פרשת בהעלותך [Numbers 10], אלע מיני זאכן, קענסטו זיך פארשטעלן אז ס׳וואלט אויפגעוועקט מענטשן.

אבער די איידיע אז א מענטש איז פארשלאפן און דער שופר וועקט אים אויף, לא כתב בשום מקום [it is not written anywhere].

אנדערע מדרשים אויף שופר

מגיד שיעור:

ס׳איז דא זייער אסאך מדרשים אויף די שופר. שופר ראש השנה איז נישט קיין זאך וואס דער רמב״ם האט די ערשטע געגאנגען צו טראכטן טעמים, ווייל ס׳איז דא זייער אסאך מדרשים דערויף. אויב איך ווייס, קיין איינער פון זיי האט נישט געטראכט פון די איידיע אז דער שופר וועקט אויף.

ס׳האבן אסאך פון זיי געזאגט אז ס׳איז דערשרעקט, אז אפשר אז ס׳איז אזוי ווי א מלחמה, אפשר אז ס׳נעמט צוזאם, אז ס׳איז מעורר דער אייבערשטער, אלע מיני זאכן, אבער אז ס׳וועקט אויף א מענטש, לא כתוב בשום מקום.

דער עיקר יסוד פון דעם רמב״ם

מגיד שיעור:

און איך וויל מדגיש זיין, וועגן דעם האלט איך אז דער עיקר יסוד, דער חידוש נפלא, דער רוח הקדש [divine inspiration] וואס דער רמב״ם האט מחדש געווען, איז אז שופר ליגט אין א נקודה פון התעוררות, פון זיך אויפוועקן.

מעטאדאלאגישער כלל אין לערנען רמב״ם

דער משל און דער נמשל

מגיד שיעור:

יעצט, פארשטייט זיך, ס׳איז געבויט אויף דעם משל אז ס׳איז א גרויסע קול, ממילא וועקט זיך א מענטש אויף. אויב ער וואלט געשלאפן, וואלט ער זיך אויפגעוועקט. אבער וואס איז די נמשל [the deeper meaning]?

דער רמב״ם זאגט דיר, חגא, וואס די נמשל איז, רייט? וואס איז די נמשל?

תלמיד:

ניין, די רמב״ם איז אזוי.

ווי צו ליינען דעם רמב״ם: דער כלל גדול

מגיד שיעור:

די ערשטע, איך וויל אייך אויסלערנען ווי צו ליינען דעם רמב״ם. ס׳שטייט אזוי, ס׳איז דא דריי שטיקלעך אין די דרשה פון די רמב״ם אויף תקיעת שופר [the blowing of the shofar]. ס׳גייט אזוי, ס׳איז דריי סענטענסעס, אקעי? איך האב ענק עס געשיקט, אזוי ווי איך זאג, אין יענעם הדירה מיין איך שטייט עס, אבער קוקן, ס׳שטייט דא אזוי קלאר, יעדער איינער קנעפט נאך תשובה, און ס׳שטייט אזוי:

די דריי סענטענסעס פון דעם רמב״ם

מגיד שיעור:

כלומר, אזוי דרשות, דאס איז די דרשות הרי״ם לטקיעת שופר:

“עורו עורו ישענו משונתכם, והקיצן ורדמים מתנא דמעשיכם, וכפסו במעשיכם וחזרו בתשובה.”

[“Awake, awake, you sleepers from your sleep, and you slumberers, wake up from your slumber, and examine your deeds and return in repentance.”]

סענטענס נאמבער וואס? אזוי האלט איך, דאס איז די ערשטע סענטענס. שטייטס ענק אויף, לענק אין שלאף, און זוכטס נחת פסחה דרכינו ונחת קורבה נשיבה. דאס איז שוין יא געבויט אויף א פסוק, גרייט? זייער גוט.

דער כלל: ווען דער רמב״ם זאגט אסאך ווערטער אויף די זעלבע זאך

מגיד שיעור:

יעצט וואס מיינט עס, רבונו של עולם? מיר האבן שוין א כלל גדול בלשון הרמב״ם, אז ווען דער רמב״ם זאגט אסאך ווערטער אויף די זעלבע זאך, איז אלעמאל איינס א פירוש אויף די צווייטע. קענט איר מיין כלל?

ס׳איז איינע פון מיינע כללים וואס איך האב אליינס באמערקט, אבער ס׳איז הונדערט פראצענט אמת, ס׳איז אויך רוח הקודש. איך בין כמעט אייבער אז איך וועל עס אנהייבן צו זאגן אפאר מאל, וועט יעדער איינער אין די גאנצע וועלט צונעמען צו זאגן, אקעי? ווייל ס׳איז קלאר.

די מקור פון דעם כלל

מגיד שיעור:

ס׳איז נישט נאר אין רמב״ם אזוי. דער רמב״ם אליין אין זיין בריוו פאר שמואל אבן תיבון [Samuel ibn Tibbon, the translator of the Guide for the Perplexed] האט געזאגט אז אזוי זאל מען טון ווען מען טרענסלעיט זאכן. איך האב א ראיה מפורשת אין אגרת הרמב״ם אז דאס איז דער וועג.

האסטו אמאל א קאנצעפט וואס איז א טיפע קאנצעפט, איז נישט דא איין ווארט. אפילו ס׳איז דא אמאל איין ווארט פאר א זאך, תשובה טון איז איין ווארט. אויב דו וואלסט געוואוסט וואס דו ביסט, איך קען זאגן תשובה טון, אבער תשובה טון האלט דער רמב״ם איז אזא טיפערע קאנצעפט. ממילא זאגט דער רמב״ם אז אמאל דארף מען טרענסלעיטן איין ווארט אין אפאר ווערטער.

און וויאזוי ווייסטו אז דאס איז די טרענסלעישאן פון דעם? ער זאגט ביידע. דאס איז, איך מיין אז דאס איז מפורש אין אגרת הרמב״ם.

ווי דער כלל ארבעט אין פראקטיק

מגיד שיעור:

און על כל פנים, ווער ס׳לערנט דעם רמב״ם אסאך, זעט ער אז דער רמב״ם האלט אין איין טון. קען זיין די פסוקים טוען נישט דאס, קען זיין אז ס׳איז א נארמאלע סטייל פון מענטשן. ווען דער רמב״ם זאגט צוויי ווערטער וואס מיינען די זעלבע זאך, אדער אסאך מאל זאגט ער אזוי ווי א טראדיציאנעל ווארט, אזוי ווי “וחזרו בתשובה”, אזא ווארט וואס שטייט אין פסוק, און חוץ פון דעם זאגט ער עפעס אן אנדערע ווארט וואס שטייט נישט אין פסוק, אדער ס׳איז א הרחבה אויף דעם, מיינט עס “בזה ולימוד על זה” [this one comes to teach about that one]. דאס איז די פירוש פון דעם.

“חפשו במעשיכם וחזרו בתשובה” מיינט וואס עס שטייט יעצט ווייטער, אקעי?

שאלות וועגן דעם כלל

תלמיד:

נישט דא, איך האב נישט קיין כלל אין דעם, איך ווייס נישט. איך האב נישט קיין כלל אין דעם. אפשר איז דא א כלל? איך ווייס נישט די כלל, איך מיין אז ס׳קען זיין ביידע וועגן, תלוי אין די סטייל וואס קען זיין… איך ווייס נישט. איך האב נישט קיין כלל אין דעם.

מגיד שיעור:

אויך, דא איז זייער א לאנגע שטיקל, ס׳איז נישט ממש… איך האב אסאך מאל דא ממש צוויי ווערטער וואס ער זאגט. למשל, אז ס׳שטייט א תורה, אסאך מאל שטייט “דברי תורה וחכמה” [words of Torah and wisdom], ס׳מיינט צו זאגן דברי תורה שהם חכמה [words of Torah that are wisdom], אקעי, וכדומה.

איך זאג דיר סתם א דוגמא פון א סארט לשון וואס דער רמב״ם שפילט אין דעם אסאך מאל, און דער רמב״ם זאגט קלאר אין מורה נבוכים [Guide for the Perplexed] אז חכמה און תורה זענען נישט די זעלבע זאך, אבער ס׳איז דא חלקים פון תורה וואס זענען אין חכמה. ניין, און אזוי ווייטער.

אנאליז פון דעם רמב״ם׳ס דריי-טייליגע דרשה

די סטרוקטור: צוויי זאכן און צוויי פירושים

מגיד שיעור:

זאגט דער רמב״ם אזוי, וואס איז די טייטש? “וחזרו בתשובה”. וואס איז די טייטש פון די אויפוועקונג? וואס טייטש אויפוועקונג און וואס טייטש תשובה טון?

איך האלט אזוי, איך קען אפילו זאגן אזוי, ס׳איז דא די נעקסטע צוויי שטיקלעך, איינס איז א פירוש אויף “עורו”, און די צווייטע איז א פירוש אויף תשובה טון. אקעי? פארשטייסט וואס איך זאג?

די ערשטע שטיקל שטייט “עורו ישנים משנתכם”, שטייט צוויי מאל, “ישנים נרדמים”, וואטעווער, איך גיי נישט אריין אין לשונות נרדפים [synonymous expressions]. נאכדעם, די צווייטע שטיקל פון דעם שטייט תשובה, “חפשו במעשיכם וחזרו בתשובה”. דאס איז צוויי זאכן.

יעצט קומט א פירוש אויף די צוויי זאכן. אקעי? איך מיין אז דאס איז אפשר א חידוש פון היינט, איך געדענק נישט אז איך האב אזוי געלערנט. אבער יעצט קומט א פירוש אויף די צוויי זאכן: איין פאראגראף וואס איז א פירוש אויף “עורו ישנים”, און די צווייטע שטיקל וואס איז א פירוש אויף “חזרו בתשובה”. אקעי?

דער פירוש אויף “עורו ישנים”

מגיד שיעור:

זאגט דער רמב״ם אזוי, וואס טייטש “עורו ישנים”? וויפיל שלאפסטו און וויפיל דארפסטו אויפשטיין? זאגט ער מפורש. דאס וואס איך זאג דא איז מפורש, ס׳איז נישט קיין חידוש פון מיר, איך מיין אז ס׳איז קלאר אין די לשון הרמב״ם.

זאגט דער רמב״ם אזוי: “וזכרו בוראכם” [and remember your Creator] — ווער זאל געדענקען בוראכם? דאס איז א לשון הפסוק, רייט? דער רמב״ם האט שוין געברענגט אין חלק א׳ פרק א׳ “וזכור את בוראך בימי בחורותיך” [Ecclesiastes 12:1 — “And remember your Creator in the days of your youth”], דאס מיינט תשובה טון.

ווער זאל געדענקען די בוראכם? ווער? אלו? ווער ס׳שלאפט. וואס מיינט ס׳איז אנדערע ווערטער? “עורו” מיינט “זכרו בוראכם”, רייט? זיך אויפוועקן. ווער זאל זיך אויפוועקן? ווער ס׳שלאפט.

ווער איז “ווער ס׳שלאפט”?

מגיד שיעור:

וואס איז טייטש ווער ס׳שלאפט? “אלו השוכחים את האמת בהבלי הזמן, ושוגים כל שנתם בהבל וריק אשר לא יועיל ולא יציל.” [Those who forget the truth in the vanities of time, and err all their year in vanity and emptiness that will not avail and will not save.]

א גרויסער חלק פון די זאכן זענען פסוקים. דאס איז די סענטענס, רייט? ס׳איז אלל וואן סענטענס, און חלקים זענען נישט פסוקים. “לא יועיל ולא יציל” [1 Samuel 12:21 — “will not avail and will not save”] זאגט שמואל הנביא אויף עבודה זרה [idolatry].

און “שוכחים את האמת בהבלי הזמן” איז לשון… “הבלי הזמן” איז נישט קיין לשון הפסוק. ס׳שטייט “הבלים” [vanities] אין קהלת [Ecclesiastes], אבער ס׳איז נישט קיין לשון הפסוק. איך געדענק, “הבלי הזמן” איז אפילו סוף ש… דער רמב״ם זאגט עס אפאר מאל, יא, דער רמב״ם זאגט די לשון אפאר מאל.

קריטישע מסקנא: וואס מיינט “שלאפן”?

דאס איז א ענין פון זכירה, נישט פילינג

מגיד שיעור:

דארט אלעמאל איז א פירוש אויף זכירה [remembering], רייט? כאפט ענק וואס גייט דא פאר. וואס איז די טייטש איינער וואס איז פארשלאפן?

פארשלאפן מיינט נישט אז ער איז נישט קיין ערליכער איד, אז ער איז נישט אנגעצונדן און נישט ווארעם פאר אידישקייט. נישט קיין ענין פון פילינג, נישט קיין ענין פון מעשה.

וואס איז עס אן ענין פון? מחשבה, פון ידיעה [knowledge], יא? מ׳קען זאגן זכירה, פון געדענקען. ער זאגט נישט, אבער “שוכחים את האמת” [forgetting the truth], געדענקט.

דער נמשל פון “פארשלאפן” – ידיעת האמת און די חילוק צווישן שלאפן און אויפוואכן

מגיד שיעור:

און איך כאפ דיר אן וואס דא גייט פאר. וואס איז די טייטש איינער וואס איז פארשלאפן? פארשלאפן מיינט נישט אז ער איז נישט קיין ערליכער איד, אז ער איז נישט אנגעצינדן און נישט ווארעם פאר אידישקייט, נישט קיין ענין פון פילינג, נישט קיין ענין פון מעשה. וואס איז עס אן ענין פון? פון חשבה, פון ידיעה, יא? מ׳קען זאגן זכירה, פון געדענקען. אבער ווען מ׳זאגט געדענקען, דעמאלטס מיינט נישט צו חזר׳ן, ס׳מיינט צו כאפן, right? דו האסט פארגעסן ווייל ס׳איז נשכח מלבך, ס׳איז נישט אין דיין קאנשעס, נישט אין דיין אווערנעס, נישט אין דיין הבנה.

וואס טייטש איינער איז פארשלאפן? דער רמב״ם׳ס נמשל פון פארשלאפן איז אז ער ווייסט נישט, ער האט פארגעסן. וואס האט ער פארגעסן? א זאך וואס הייסט אמת.

וואס איז “אמת”? – דברים נצחיים

מגיד שיעור:

און וואס האבן מיר געלערנט פריער? וואס איז טייטש אמת? אמת איז דברים נצחיים [dvarim nitzchi’im: eternal things], דברים לא זמניים [dvarim lo zmaniyim: non-temporal things], אמת? וואס איז די אמת? אמת איז די… אזוי ווי ס׳שטייט אין שמונה פרקים פרק ב׳, חכמה [chochma: wisdom] הייסט אמת, ידיעת הדברים הנמצאים שאינם משתנים [yedi’at ha-dvarim ha-nimtza’im she-einam mishtanim: knowledge of existing things that do not change]. אדער רעדט דער אייבערשטער און זיינע מהלכים, יא? דאס זענען די זאכן וואס טוישן זיך נישט. אדער על פי קבלה [al pi Kabbala: according to Kabbalah], דער אייבערשטער און זיינע ספירות [sefirot: divine emanations], די זעלבע זאך. נישט די זעלבע זאך, אבער אויך די זאכן וואס טוישן זיך נישט, אדער די רצון [ratzon: will] טוישט זיך נישט, אקעי, וואטעווער. בקיצור [be-kitzur: in short], דאס איז די טייטש ידיעת האמת [yedi’at ha-emet: knowledge of truth].

ווער ווייסט נישט די אמת? – דער וואס לעבט בהבלי הזמן

מגיד שיעור:

און ווער ווייסט נישט די אמת? דער וואס לעבט בהבלי הזמן [be-havlei ha-zman: in the vanities of time]. הבלי הזמן [havlei ha-zman: vanities of time] טייטשט זאכן וואס זענען “היום כאן ומחר בקבר” [ha-yom kan u-machar ba-kever: today here and tomorrow in the grave]. היינט איז אזוי, מארגן איז אזוי. היינט איז די הלכה [halacha: Jewish law] אזוי, מארגן איז די הלכה אזוי.

דער וואס לערנט נאר נגלה [nigleh: the revealed/exoteric Torah], ער איז שוכח את האמת בהבלי הזמן [shochei’ach et ha-emet be-havlei ha-zman: forgets the truth in the vanities of time]. דער עולם שלאפט דא געהעריג. ווער וואס לערנט נאר נגלה, שוכח את האמת בהבלי הזמן. פאר דעם הייסט עס חכמת האמת [chochmat ha-emet: the wisdom of truth], פאר א ריזן, חכמת התורה על אמתה [chochmat ha-Torah al amitah: the wisdom of Torah in its truth].

נגלה דילט נאר, ס׳איז זייער וויכטיג, ס׳איז “דברים המיישבים את לבו של אדם תחילה כדי שיקנה העולם הבא” [dvarim ha-meyashvim et libo shel adam techila kedei she-yikneh ha-olam ha-ba: things that settle a person’s heart first so that he may acquire the World to Come], אבער ס׳איז נישט די אמת, ווייל אמת מיינט זאכן וואס זענען נישט בהבלי הזמן. דער נגלה זאגט דיר דאך נאר וויאזוי צו לעבן אין די הבלי הזמן אויף א גוטע אופן. ס׳איז זייער וויכטיג. נסתר [nistar: the hidden/esoteric Torah] מיינט ידיעת האמת, זאכן וואס טוישן זיך נישט, וויסן דער אייבערשטער און זיינע מלאכים [malachim: angels], אזוי ווי דער אייבערשטער און אפשר די הימל, אנדערע זאכן וואס טוישן זיך נישט. ניין, דאס איז א משל [mashal: parable] אויף דעם. ס׳איז אסאך מער אמת, ווייל דו רעדסט נישט פון די וואנט און די לאמבערס, דו רעדסט פון די ווייב דא.

ראיות פון רמב״ם – “יעור משנתו” אין הלכות מזוזה

מגיד שיעור:

אקעי, רבותי, אוודאי ווייס איך, איך מיין, דאס איז יסוד התורה [yesod ha-Torah: foundation of the Torah], אבער די קבלה איז אויך א פירוש אז ס׳איז יסוד התורה. יסוד התורה. יסוד התורה. אבער דאס איז דער טייטש, אז ער טוט נישט, ער טוט נישט.

אזוי ווי ס׳שטייט אין הלכות מזוזה [hilchot mezuza: laws of mezuzah], און איך וויל וויסן די לשון, דאס איז א זייער וויכטיגע לשון וואס מ׳דארף צושטעלן, אז דאס איז די זעלבע זכרון [zikaron: remembrance], איז “וזכרתם” [u-zechartem: and you shall remember]. זאגט דער רמב״ם, וואו איז דער לשון הרמב״ם אין הלכות מזוזה? איך האב עס געברענגט דא אין מיין…

זאגט דער הייליגער רמב״ם, דרך אגב [derech agav: by the way], ס׳שטייט אויך אין הלכות אבל [hilchot evel: laws of mourning] די זעלבע “יעור משנתו” [ya’ir mishnato: awaken from his sleep]. אבער די זעלבע זאך, זייער קלאר, אז וואס? אז א מענטש, איינער שטארבט, אז א חבר זיין אדער א קרוב זיין שטארבט, זאל ער זיך דערמאנען “יעור משנתו”. די זעלבע לשון שטייט אין הלכות אבל, פרק י״ג הלכה י״ב.

זעט ער זייער קלאר אז “יעור משנתו” מיינט, כאפ אז רוב זאכן וואס טויגן שטארבן. אזוי זאגט דער רמב״ם, “כל שאינו מתאבל הרי זה אכזרי, אלא יפחד וידאג… כל זה להכין את עצמו ויחזור ויעור משנתו, והרי הוא אומר ‘הכית אותם ולא חלו׳, מכלל שצריך להקיץ ולהכין” [kol she-eino mitabel harei zeh achzari, ela yifchad ve-yid’ag… kol zeh le-hachin et atzmo ve-yachzor ve-ya’ir mishnato, ve-harei hu omer ‘hikita otam ve-lo chalu’, mi-klal she-tzarich le-hakitz u-le-hachin: whoever does not mourn is cruel, rather he should fear and worry… all this to prepare himself and return and awaken from his sleep, and behold it says ‘You struck them but they did not become ill,’ implying that one must awaken and prepare].

דער רמב״ם האט אריינגעלייגט אין די לשון הפסוק “להקיץ” [le-hakitz: to awaken]. אין די פסוק שטייט “חלו” [chalu: became ill], מ׳דארף זיך דערשרעקן, מלשון חיל ורעדה [mi-leshon chil u-re’ada: from the language of trembling and fear], און ס׳שטייט נישט אין די פסוק “להקיץ”, און דער רמב״ם האט צוגעלייגט די “יעור משנתו”, אויך אין הלכות אבל. ער האט אליינס מחדש געווען [mechadeish geven: innovated] די נושא פון אויפשטיין.

די קלארסטע זאך אין הלכות מזוזה

מגיד שיעור:

און אין הלכות מזוזה שטייט די קלארסטע זאך, וואס איז די טייטש “שקר וכזב והבל” [sheker ve-chazav ve-hevel: falsehood and lies and vanity]? זאגט דער רמב״ם, פארוואס דארף א מענטש נזהר זיין במזוזה [nizhar zayn be-mezuza: be careful with mezuzah]? אז ער זאל זען יחוד השם [yichud ha-Shem: the unity of God’s Name], “ויזכור אהבתו” [ve-yizkor ahavato: and remember His love], אקעי, שיינע פסוק, “ויזכור אהבתו”, “ויעור משנתו ושגיותיו בהבלי הזמן” [ve-ya’ir mishnato u-shgiyotav be-havlei ha-zman: and awaken from his sleep and his errors in the vanities of time].

און וואס וועט ער טון ממילא [meimila: automatically]? “וידע שאין דבר העומד לעולם ולעולמי עולמים אלא ידיעת צור העולמים” [ve-yeida she-ein davar ha-omeid le-olam u-le-olmei olamim ela yedi’at tzur ha-olamim: and he will know that there is nothing that stands forever and ever except knowledge of the Rock of the worlds].

אויב א מענטש וועט זען, ער וועט זיך דערמאנען די מזוזה, ווען זעט מען די מזוזה? ווען מ׳גייט לעסקיו [le-asakav: to his business]. אויב יא, א מענטש גייט, מחמת צד הגבר [meichmat tzad ha-gever: on account of the masculine side], ער גייט זיך דרייען, קויפן, טון זאכן, איז ער פארשלאפן, ווייל ער טוט אלע מיני ענינים ארציים, זמניים [inyanim artziyim, zmaniyim: earthly, temporal matters].

האט ער געזען די מזוזה, שטייט דארט יחוד ה׳. יחוד ה׳ איז דאס יחוד ה׳ ואהבתו [yichud Hashem ve-ahavato: the unity of God and His love], וואס דאס איז די זאכן. יחוד ה׳ ואהבתו מיינט ידיעות [yedi’ot: knowledge], מעשה בראשית און מעשה מרכבה [ma’aseh bereishit u-ma’aseh merkava: the Work of Creation and the Work of the Chariot], אזוי ווי ס׳שטייט אין הלכות תשובה [hilchot teshuva: laws of repentance] אין די ענד, און אזוי ווי ס׳שטייט אין הלכות יסודי התורה [hilchot yesodei ha-Torah: laws of the foundations of the Torah].

דאס איז די דברים העומדים [dvarim ha-omdim: things that stand], די ידיעה העומדת [yedi’a ha-omedet: knowledge that stands], ווייל נאר ווער ס׳ווייסט דאס, ער לעבט אויף אייביג, די ידיעות לעבט אויף אייביג און אזוי ווייטער, ידיעת צור העולמים.

זאגט דער רמב״ם, “מיד הוא חוזר לדעתו” [miyad hu chozer le-da’ato: immediately he returns to his knowledge], און זיין דעת גייט ער צוריק, זאגט די תשובה [teshuva: repentance], ער גייט צוריק לדעתו, ער געדענקט. וזה הולך בדרכי מישרים [ve-zeh holeich be-darchei meisharim: and this one walks in straight paths], דאס איז די טייטש פון “שופר” [shofar: ram’s horn] וואס עפענט ביי א זמן. דו כאפסט?

סאו דער רמב״ם קומט מיט א גרויסע חידוש [chidush: innovation], און דאס איז די נמשל פון אויפוועקן. ס׳איז אזוי ווי דער רמב״ם האט געטראכט, א שופר איז א זאך וואס אויב מ׳האט געשלאפן וואלט מען אויפגעשטאנען. און ווער שלאפט? אלע מענטשן שלאפן. פון וואס שלאפן זיי? נישט ווייל זיי טוען עבירות [aveirot: transgressions]. זיי שלאפן, אפשר וועגן דעם טוט מען עבירות אויך וועגן דעם. זיי שלאפן ווייל זיי מיינען אז צייטווייליגע זאכן זענען נצחי.

פארוואס איז דאס שלאפן דארפן מיר בעסער פארשטיין? פארוואס איז דאס א נושא פון שלאפן ווערסעס אויפשטיין?

שאלות און דיסקוסיע: פארוואס דווקא “שלאפן” און נישט “קראנק”?

תלמיד:

אבער רוב מענטשן ווען זיי זענען אויף זעען זיי אויך נאר די זאכן. איך מיין אז ס׳איז נישט אויף רוחניות׳דיגע זאכן.

מגיד שיעור:

איך דארף טראכטן אין דעם. איך מיין אז ס׳איז דא דעם א מער בעיסיק, איך בין מסכים מיט וואס דו זאגסט, אבער איך מיין אז ס׳איז דא דעם א מער בעיסיק משל, אין אנדערע ווערטער.

דער חילוק פון זיין אויף און זיין שלאפן איז אנדערש ווי למשל דער חילוק פון זיין טויט און לעבעדיג, אדער קראנק און געזונט. פארוואס? ס׳איז א משל אויף עפעס אנדערש, פארשטייסט? למשל, דער רמב״ם האט געקענט זאגן אז דו ביסט קראנק, אזוי ווי ער האט געלערנט אין הלכות תשובה, אין הלכות שמונה פרקים [hilchot shemona perakim: laws of the eight chapters], אין הלכות דעות [hilchot dei’ot: laws of character traits], ס׳איז א חולה [choleh: sick person]. דערמאן דיך אז דו ביסט קראנק. ער זאגט נישט דאס, ער זאגט אז דו שלאפסט. וואס איז דער חילוק? ס׳איז עפעס אן אנדערע סארט זאך, רייט?

איך מיין אז… איך געדענק… ס׳איז דא נאך זאכן וואס מ׳רעדט וועגן שלאפן. איך מיין אז אפשר די זאך איז אז די חילוק פון שלאפן און אויף איז נישט פון געזונט און נישט געזונט. זייער וויכטיג. א געזונטער מענטש איז איינער וואס האט גוטע מדות [middot: character traits]. ווען ער שלאפט, האט ער אפשר אויך גוטע מדות. אקעי, מ׳דארף מדייק זיין האלט. נישט, ווייל ער טוט נישט גארנישט. אבער… אבער שלאפן געבט ארויס אז א מענטש קען האבן שלימות הגוף [shleimut ha-guf: perfection of the body]. זיין גוף איז הונדערט פראצענט פערפעקט. זיין בארג, זיינע מדות אפילו, זיינע מדות שלאפן אויך, ווען ער שלאפט איר, איך האב געהאט, אבער נישט אקטיוו, אבער אפשר אין חלום [chalom: dream] איז נאך אלץ דא מדות.

מ׳דארף טראכטן וועגן דעם, מ׳דארף לערנען א קבלה צו די מדות שלאפן, צו זיין שלאף אדער נאר די נאכשלאף, די גאנצע פארקירע. אקעי, איך ווייס שוין. על כל פנים [al kol panim: in any case], איך מיין… ניין, דאס איז וואס איך מיין, נישט תחית המתים [techiyat ha-meitim: resurrection of the dead], נאר אירע יושרינים, כמעט אירע יושרינים. פארדעם איז דא א שומר של תחית המתים, רב סעדיגער גאון [Rav Sa’adya Gaon], דאס איז שוין די נעקסטע לעוועל. דער רמב״ם איז נמשל אויף תחיית המתים, וואס ער זאגט אז ס׳איז נישט דער נמשל, ס׳איז כפשוטו [ki-pshuto: literally], ער זאגט אז דאס וואלט געווען דער נמשל אויב מ׳וואלט געוואלט.

דער טייטש איז לכאורה [le-cho’ora: apparently] אז וואס דער נושא פון אויפשטיין גיבט ארויס, אז א מענטש קען זיין שלימות המעשים [shleimut ha-ma’asim: perfection of actions] כביכול [kivyachol: so to speak], זיין גוף ארבעט, ער איז פערפעקט, ער איז געזונט. וואס די איינציגסטע פראבלעם איז אז ער שלאפט. מיט אנדערע ווערטער, זיין מוח [moach: brain] ארבעט נישט, זיין דעת [da’at: knowledge/consciousness] ארבעט נישט. שלאפן פעלט נאר דעת, עס פעלט נישט גארנישט. דער מענטש שלאפט, אלעס ארבעט אים פערפעקט.

תלמיד:

זייער גוט, איך מיין אז ס׳איז אלץ א משל, ווייל ביסט גערעכט, ער טוט נישט גארנישט, קיין מעשים אויך נישט.

מגיד שיעור:

אבער אין די בחינה [bechina: aspect] פון בריאת גופו [beri’at gufo: the creation of his body], דער מענטש, ער איז אינגאנצן געזונט, פארקערט, די חלקים התחתונים [chalakim ha-tachtonim: lower parts] פון דעם מענטש, די כח העיכול [koach ha-ichul: digestive power], די מערכת הגוף [ma’arechet ha-guf: bodily system], אפשר אפילו די דמיונות [dimyonot: imaginations], אפשר אפשר פון דעם מענטש.

קען זיין אז דאס איז דא א סוד [sod: secret] קעגן חלומ׳ען אויכעט, ווייל דער רמב״ם וויל נישט פליל חלומ׳ען. מ׳דארף טראכטן וועגן דעם, די סוד האט צו טון מיט די חכמה [chochma: wisdom] און די בינה [bina: understanding], ס׳איז א גרויסע חקירה [chakira: investigation] אויף די גבלה. מ׳דארף טראכטן וועגן דעם, ווייל ווען מ׳שלאפט חלומ׳ט מען, יא. און ס׳איז דא א בחינה פון נבואה [nevua: prophecy], ניין, ס׳איז דא א בחינה פון אחריים פון חלום, אזוי ווי נבואות בלעם [nevuat Bilam: the prophecy of Balaam].

און אסאך מענטשן, זייער השגת השם [hasagat Hashem: apprehension of God] איז פון שלאפן, ווייל דעמאלטס חלומ׳ט מען. ס׳איז דא א געוויסע שחרור [shichrur: liberation] פון די גוף, ס׳איז דא א געוויסע התעוררות גברות [hit’orerut gevurot: awakening of powers] פון די דמיון [dimyon: imagination], מ׳קען טראכטן באופן מנותק [be-ofen menutак: in a detached manner] פון וואו מ׳איז, און אזוי ווייטער. ס׳איז דא א געוויסע אזוי ווי חירות [cheirut: freedom] אין שלאפן און חלומ׳ען, און אזא חנוכים [chanuchim: educated ones] האבן געחלומ׳ט.

און דער רמב״ם וויל אז איך זאג א גרויסע חידוש, איך האב א שטיקל מקור [makor: source] אויף דעם אין מורי נבוכים [Moreh Nevuchim: Guide for the Perplexed], על פי דרש [al pi drash: according to homiletical interpretation], אבער אין מורי נבוכים אין די סוגיא [sugya: topic] פון מתן תורה [matan Torah: the giving of the Torah]. די סוגיא פון מתן תורה, איך געדענק נישט אין כ״ז, דארט אין חלק פסח. אה, יא, ניין, דער רמב״ם זאגט אז מ׳האט נאר געהערט די קול פון די שופר, איך האב איך געדענקט נישט. על כל פנים, ניין, איך וויל, אבער דאס, איך ווייס נישט, ס׳איז דא א דרוש [drush: homiletical interpretation] וועגן דעם וואס איך האב אמאל געשריבן, איך ווייס נישט.

די עיקר חידוש: שלאפן פעלט נאר דעת, נישט שלימות הגוף

מגיד שיעור:

וואס איך זאג איז אפשר, בדרך אפשר [be-derech efshar: as a possibility], דאס איז א חידוש, איך ווייס נישט צו ס׳איז ריכטיג, בדרך אפשר. אבער קודם זאג איך א קלארע זאך, אז די נושא פון די משל וואס דער רמב״ם געבט ארויס פון שלאפן איז אז שופר איז נישט געמאכט, ס׳איז אויך געמאכט, פארשטייט זיך. אבער די עיקר, דאס וואס דער רמב״ם לייגט צו, דאס וואס איך זאג, דער רמב״ם איז צוגעלייגט, אוודאי תשובה טון האט יעדער געוואוסט פאר און דאס איז אפשר אז די חלק איז דא די רחמי דרש״י [rachamei Rashi: Rashi’s compassion].

אבער די דרוש פון אויפשטיין איז, ווייל די חילוק פון א שלאפעדיגע און א וואכעדיגע איז נאר בדעתו, נאר זיין מוח, נאר זיין מחשבה [machshava: thought] ארבעט נישט. און מ׳דארף צולייגן, איך מיין אז דאס, יא, וואס איז וויכטיג צולייגן? נישט בדמיון [be-dimyon: in imagination]. דמיון אין אנדערע ווערטער, דאס וואס רוב מענטשן טוען ביים דאווענען איז געדמיונ׳ט. איך האב ליב דעם אייבערשטן, וואו, דאס קען מען טון ווען מ׳שלאפט אויכעט, אויף דעם דארף מען נישט בלאזן שופר.

האסט אמאל גע׳חלמ׳ט אז דו שלאפסט ליב דעם אייבערשטן? איך האב גע׳חלומ׳ט אדער דעמאלטס מיט התלהבות [hitlahavut: enthusiasm]? מ׳קען, מ׳קען. מ׳האט פילינגס שוין איינמאל ווען איך חלום, א מענטש ווערט דערשרעקן, ער ווערט דערשראקן, ער ווערט צולי, ער ווערט אהבה [ahava: love], ער פילט יראה [yir’a: fear], ער פילט אלע מיני פילינגס. ווען איך חלום… זייער געזאגט. הער אויך, הער אויך. ניין, דעם וואס דערפאר איז נישט, יעדער איינער האלט קאפ מיט דיינע תורות.

נו, מוחין חתונה איז די מוח נישט איבער פילינגס. ניין, דאס איז די טייטש. אוודאי, פילינגס מוזן האבן מוחין. אקעי, דער עולם האלט נישט קאפ פון די תורה, סאו מ׳דארף עס זאגן קלאר. מ׳דארף זאגן קלאר.

דער חילוק פון שלאפן אין עוב איז נאר במוח, נישט בגוף. דער גוף ארבעט הונדערט פראצענט. דער כח, וואס דער רמב״ם רופט כח הזן [koach ha-zan: nutritive power], ארבעט זיכער ווען מ׳שלאפט. די כח המדות [koach ha-middot: power of character traits] זענען נישט אקטיוו, אבער זיי ארבעטן, זיי זענען נישט קראנק, זיי זענען פיין. אבער דער וואס ער שלאפט, דער נמשל פון דעם איז, איינער וואס זיין קאפ ארבעט נישט, זיין שכל [seichel: intellect] ארבעט נישט, דאס איז די איינציגסטע זאך וואס פעלט אים.

דמיון איז נישט שכל – א וויכטיגע הבחנה

מגיד שיעור:

און מ׳דארף צולייגן אמת׳דיג לכאורה אז דמיון איז גאנץ גוט, און אויף נאך בעסער, ווי ווען ער איז אויף. און דמיון איז נישט נאר דמיון, נאר דמיון איז מקור עבודה זרה [makor avoda zara: source of idolatry]. דמיון איז שורש עבודה זרה [shoresh avoda zara: root of idolatry], שורש יצר הרע [shoresh yetzer ha-ra: root of the evil inclination]. דער רמב״ם זאגט אז דער יצר הרע [yetzer ha-ra: evil inclination] איז דער דמיון. און דער רמב״ם זאגט אז עבודה זרה [avoda zara: idolatry], גאנצע עבודה זרה, מורא נבוכים.

נבואת משה און דער חילוק צווישן דמיון און שכל — דער קערן פון רמב״ם׳ס עבודה פנימית

דער נמשל פון שלאָפן: ווען דער שכל אַרבעט נישט

אבער דער וואס ער שלאפט, דער נמשל פון אים איז איינער וואס זיין קאפ ארבעט נישט, זיין שכל ארבעט נישט. דאס איז די איינציגסטע זאך וואס פעלט אים. און מ׳דארף צולייגן אמת׳דיג לכאורה אז דמיון איז גאנץ גוט, און ער איז נאך בעסער ווי ווען ער איז אויף.

דמיון אַלס שורש עבודה זרה און יצר הרע

און דמיון איז נישט נאר דמיון טויג נישט, דמיון איז מקור עבודה זרה, דמיון איז שורש עבודה זרה, שורש יצר הרע. דער רמב״ם [Rambam: Maimonides] זאגט אז דער יצר הרע [yetzer hara: evil inclination] איז דער דמיון [dimyon: imagination]. און דער רמב״ם זאגט אז עבודה זרה [avodah zarah: idolatry], די גאנצע עבודה זרה… יא, דער רבי [the Rebbe: the Lubavitcher Rebbe] זאגט אויך אזוי.

שופר: אויפצוהערן צו זיין אַ נביא פון דמיון

און דאס איז טאקע די נושא פון שופר [shofar: ram’s horn blown on Rosh Hashanah], אויפצוהערן אזוי ווי יענע נביאים [nevi’im: prophets], אן אים צו זיין. אבער דאס זאג איך נישט, פארדעם זאג איך עס א גרויסע חידוש [chiddush: novel insight]. יא, ס׳איז א שלעכטע זאך צו זיין א נביא, מ׳דארף זיין אזוי ווי משה רבינו [Moshe Rabbeinu: Moses our teacher]. דאס איז די גאנצע זאך.

פּראַקטישע אונטערברעכונג

תלמיד [Student]: די רבותי׳ס זאגט, אקעי, מעיבי, מעיבי, מעיבי. מיר האבן נישט געענדיגן מיט יענץ.

מגיד שיעור [Instructor]: ניין, ניין, ניין, איך וועל נאר זאגן, איך וועל נאך א מינוטן. יא, איך זאג נאר אז… ניין, ניין, נישט יראה לי מיט אן עין, ס׳דארף זיין יראה לי, הערה [he’arah: awakening/illumination].

רמב״ם׳ס באַגריף פון “הערה” קעגן דמיון

דער רמב״ם האט אזא ווארט הערה וואס ער נוצט סתם סתם סתם ווי דער רמב״ם האט געזאגט, א גאנצע הארה קעגן דמיון. דער צווייטער איז אין פרק נ״א פון חלק ג׳ [Moreh Nevuchim, Part III, Chapter 51], ווי דער רמב״ם איז מסביר, ווייל די השגחה [hashgachah: Divine providence] קומט פון טראכטן פון דעם אייבערשטן.

דאס זענען די צוויי הארות שבמורין ובאוחם. אויב איך געדענק, ס׳איז דא אפשר א דריטע, וואס הייסט הקדמה [hakdamah: introduction]? איך מיין אז דאס איז די צוויי הארות, און דאס איז די שורש…

תלמיד: אה, זייער גוט.

מגיד שיעור: איך דארף צולייגן נאך א גאנצע טריק צו מיין דרוש [derush: exposition], אפשר האב איך שוין גערעדט וועגן דעם, אז הערה איז זיך אויפוועקן, איז צו מכאפן די צוויי זאכן וואס שטייט אין מורין ובאוחם, וואס דאס איז די שורש העבודה הפנימית [avodah penimit: inner spiritual service] פון דער רמב״ם.

רמב״ם׳ס עבודה נגלה און עבודה פּנימית

מ׳דארף געדענקען, ס׳איז דא עבודה נגלה [avodah nigleh: revealed/exoteric service] וואס יעדער איינער ווייסט, אלע רמב״ם מוזטן ווייסן. ס׳איז דא עבודה פנימית, עבודה סוד [avodah sod: esoteric/mystical service] פון די ערשטע איז נישט צו זיין א נביא פון שער הנביאים [she’ar hanevi’im: the other prophets].

דער רמב״ם׳ס דרך עבודה [derech avodah: path of service] איז, אין א געוויסע זין, אז דער שורש הפראבלעמס איז צו זיין א נביא פון שער הנביאים. פארדעם איז דער רמב״ם׳ס עיקר אריכות נלכות נביאה [ikkar arichut hilchot nevuah: the main length of the laws of prophecy] איז אלעמאל נישט צו קאנעקטן די נביאות שער הנביאה מיט משה. נע, דו האסט באמערקט? די עיקר זאך, דאס איז די ביגעסטע טינג, די ביגעסטע טינג, די ביגעסטע טינג, די נפקא מינה [nafka minah: practical difference] אלעמאל. זאלסטו נישט מיינען…

דער חילוק צווישן דמיון און שכל

און די חילוק איז דמיון און שכל [seichel: intellect]. איך זאג דיר די חילוק יעצט, אקעי? זייער פשוט. רבותי [rabbosai: gentlemen], לערנט פרק א׳ אלעס.

תירוץ אויף אַ סתירה: משה׳ס בחינת שאר הנביאים

תלמיד: רבותי, רבותי, רבותי, איך ווייס די סתירה [stirah: contradiction] וואס דו רעדסט וועגן, ס׳איז נישט קיין עכטע סתירה, דאנט ווארי.

מגיד שיעור: אין נבואת משה [nevuat Moshe: the prophecy of Moses] איז אויך דא א בחינה [bechinat: aspect] פון נבואת הנביאים, און מ׳דארף רייניגן די נבואת משה פון די בחינה פון נבואת הנביאים שנכללים בה [she’nichlelim bah: that are included within it], אזוי ווי ס׳שטייט אין די גמרא [Gemara: Talmud] אז כל דברי נביאים [kol divrei nevi’im: all the words of the prophets] זענען רמוז [remez: hinted] אין די תורה [Torah].

אבער די אמת׳ע נבואת משה איז נישט אלעס וואס משה רבינו האט געזאגט, ווייל משה רבינו, דער מענטש, האט אויך געהאט, פארשטייט זיך, מקל וחומר [kal vachomer: a fortiori argument], יש בכלל מאתיים מנה [yesh biklal matayim maneh: the greater includes the lesser], ער האט געהאט אויך פון נבואת שאר הנביאים. דאס איז מיין תירוץ [teiretz: answer] אויף יסוד. און אזוי ווייטער.

משה רבינו האט אויך געהאט בחינת שאר הנביאים, און דאס איז וואס דער רמב״ם רעדט דארט. אבער וואס הייסט אמת׳דיגע נבואת משה איז נאר אנכי ולא יהיה לך [Anochi velo yihyeh lecha: “I am” and “You shall have no other gods” — the first two of the Ten Commandments].

גרויסער חידוש: נבואת משה איז צוגענגלעך פאַר יעדן איד

און די אמת׳דיגע נבואת משה האט יעדער איד. איך זאג א ריזיגע חידוש, דו כאפסט? די נבואת משה איז די זאך וואס ס׳איז נישטא קיין חילוק פון משה און קיין אנדערע מענטש, ווייל ס׳איז דא קלארע זאכן, און אונז זענען אלע אזוי ווי משה. און וואס די איינציגסטע ידיעה [yediah: knowledge] וואס האט א דין נבואת משה איז די ידיעת השם [yediat Hashem: knowledge of God].

רבותי, קומט אויס, קומט אויס זייער גוט. ווער ס׳האלט נישט קאפ, איך גיי אייך זאגן די פשוט׳ע זאך: אויפשטיין, וועגן דעם דארף מען אויפשטיין, ווען דאס הייסט אויפשטיין, האלטן קאפ.

דמיון אַלס משל אויף די אמת

דמיון איז א ריזיגע פראבלעם, ווייל זיי זענען נישט געווען שוואכע נביאים, נאר אז משה רבינו האט געהאט אן אמת׳דיגע נבואה. ס׳איז געווען א דמיון קען זיין א משל [mashal: parable] אויף די אמת׳ער, ווייל רוב מענטשן האבן נאר דמיון, ממילא געבט מען זיי דמיונות, ס׳איז א משל אויף די אמת׳ער.

למשל [for example], מ׳זאגט זיי אז מ׳בלאזט שופר הערט דער אייבערשטער, דער אייבערשטער הערט נישט, ער האט נישט קיין אויער, ער דארף נישט קיין גרויסע אויס צו הערן, ס׳איז אלץ שטותים [shtuyot: nonsense]. אבער אזוי זאגן פאר מענטשן, ווייל דאס איז א וועג וויאזוי צו אויפוועקן מענטשן, מענטשן פארשטייען נישט אזוי. דאס איז א דמיון. א משל איז א דמיון. אן אימעדזש [image].

דמיון מיינט נישט א שקר [sheker: lie]. דמיון מיינט… יא, וואדער, דאס איז דער רמב״ם, אבער דאס איז דאך אלץ דער דמיון. דמיון מיינט אן אימעדזש. טראכטן אין אימעדזשעס, נישט זען די ריאליטעט אזוי ווי ס׳איז, נאר האבן א פיקטשער דערפון, אזוי ווי א מוט וואס געט עס ארויס. ס׳איז נישט קיין פיק וועג. ס׳קען זיין… עניטינג. עני אימעדזש. דער אייבערשטער שטייט אויף א שטול. דאס איז א דמיון.

דאס איז די רמב״ם׳ס שיטה [shitah: approach], די מקור עבודה זרה, איינע פון זיינע משיטות׳ס, מקור עבודה זרה איז אויך די מקור פון זייער אסאך אנדערע פראבלעמס, איז אז מען נעמט דמיונות אזוי ערנסט ווי שכל.

שאלה וועגן צוריקברענגען נביאים

תלמיד: די רבי, דו וועסט זאגן אז כדי צוריקצוברענגען נביאים מוז מען צוריקברענגען עבודה זרה, רעדן זיי שטותים והבלים [shtuyot vehavalim: nonsense and vanities].

מגיד שיעור: לויט די רמב״ם זיכער. יא, אוודאי, לויט די רמב״ם זיכער. יא, יא, אוודאי לויט די רמב״ם איז דאס נישט א גוטע זאך. די רמב״ם׳ס גאנצע זאך איז אז מ׳זאל נישט טרייען צו זיין נביאים ווי אנדערע נביאים, מ׳זאל טרייען צו זיין א נביא אזוי ווי משה, און יעדער איד קען זיין א נביא אזוי ווי משה, אזויווי ס׳שטייט בפירוש [befeirush: explicitly] אין הלכות תשובה פרק ה׳ [Hilchot Teshuvah, Chapter 5]. כל איש [kol ish: every person] קען זיין נביא כמשה [kemoshe: like Moses].

תלמיד: פרעגסטו? יא, ווייל דער עולם האט נישט פארשטאנען. איך האב געהערט מיין שיעור וועגן יענע פרק פון יסודי התורה [Yesodei HaTorah: Foundations of the Torah], און איך האב פארגעסן דברים יסודיים [devarim yesodiyim: fundamental things]. ס׳איז דא זאכן וואס מ׳דארף אריינשליימען אין א ליסט, און ווער גייט זיין דער גרויסער טאטע אין די ליסט? יעדער איינער דארף זיי שוין וויסן. ס׳איז דא אפאר זאכן.

חידוש #2: נבואת משה איז אייביג, נישט איינמאָליג

איינע פון די זאכן איז, אז דאס וואס דער רמב״ם זאגט אז משה רבינו, אז די ריזן פארוואס מ׳גלייבט אין תורה איז ווייל נבואת משה איז אן איינמאליגע זאך, מיינט נישט אז ס׳איז אן איינמאליגע זאך, מיינט אז ס׳איז אן אייביגע זאך. “דבר העומד לעד ולעולמי עולמים” [davar ha’omed la’ad ul’olmei olamim: a thing that stands forever and for all eternity].

זיי האבן געלערנט א גאנצע טייטש אין די רמב״ם פון “אוחזת לנבואה עולמית” [achuzat linevuah olamit], יא, “אמונה עולמית” [emunah olamit: eternal faith]. דער רמב״ם האט געזאגט אזא לשון, אז פאר דעם, יא, ס׳איז א דבר העומד לעד, ס׳איז א לשון וואס איז געשטאנען אין הלכות יסודי התורה פרק ז׳, איך געדענק שוין נישט די לשון יעצט, אז אלע נביאים יש בהם דופי [yesh bahem dofi: have a deficiency] אבער נבואת משה, “וגם בחיי אמונה לעולם” [vegam bechi emunah le’olam: and also in life, faith forever]. אז ס׳איז אמונה עולמית.

דאס הייסט אז חיי אמונה לעולם? ווייל די סארט זאכן וואס משה האט אויסגעלערנט איז זאכן וואס טוישן זיך נישט, זיי זענען לעולם אזוי ווי זיי זענען. “כל אשר עשה האלהים הוא יהיה לעולם” [kol asher asah ha’Elokim hu yihyeh le’olam: all that God has made will be forever] שטייט אין פסוק [pasuk: verse]. דאס זענען זאכן וואס זענען אייביג.

נבואת משה איז אוניווערסאַל, נישט היסטאָריש

און ממילא, ווען דער רמב״ם זאגט אז משה רבינו איז איינמאליג, פונקט פארקערט ווי די עמי הארצים [amei ha’aretz: ignorant people] מיינען, דאס מיינט אז משה רבינו׳ס נבואה איז א היסטארישע זאך, אז ס׳איז נאר געווען איינמאל אין היסטאריע. פונקט פארקערט, פאר דעם איז עס נאר דא איינס, ווייל דער אמת איז נאר דא איינס. ס׳איז נאר דא איין גאט, נאר דא איין נבואת משה.

ווייל וואס איז נבואת משה? נבואת משה, דאס פארציילט דיר מציאות השם [metziut Hashem: the reality/existence of God], די בעיסיק רעאליטי. ס׳איז נאר דא איין בעיסיק רעאליטי. וועגן דעם קען זיך נישט טוישן. דער רמב״ם זאגט בפירוש אין חלק ב׳ פרק מ״א און מ״ב [Moreh Nevuchim, Part II, Chapters 41-42], אז די תורה קען זיך נישט טוישן ווייל דער אמת קען זיך נישט טוישן. נישט ווייל ס׳איז געווען נאר איינמאל, נאר ווייל ס׳איז אלעמאל.

סאו עניוואן וואס גייט זיין א נביא אזוי ווי משה רבינו, גייט זען די זעלבע זאך ווי משה רבינו. אויף אלע נביאים, אויף דמיונות, איז דא א כלל [klal: rule] “אין שני נביאים מתנבאים בסגנון אחד” [ein shnei nevi’im mitnabim besignon echad: no two prophets prophesy in the same style], ווייל דמיונות האט יעדער איינער אנדערש, לויט די מצב הזמן [matzav hazman: situation of the time], לויט די מצב השעה [matzav hasha’ah: situation of the hour], און אזוי ווייטער.

אויף נבואת משה, וואס דאס איז בעיסיק רעאליטי, וואס יעדער איינער קען קוקן מיט די אייגענע צוויי אויגן, מיט די אייגענע שכל, אזויווי אברהם אבינו [Avraham Avinu: Abraham our father], ער זעט אלע די זעלבע. ס׳איז נישט קיין שום חילוק פון א איד מיט משה רבינו. אוודאי.

אַנעקדאָט וועגן ר׳ משיח׳ל

אה, דאס איז א פרק ס׳ אין חלק א׳ [Chapter 60 in Part I] וואס איז מסביר דאס. אבער… איך האב דאך געזאגט מיין רבי׳ן, ר׳ אברהם יצחק [Reb Avraham Yitzchak], עקזעקטלי, ר׳ אברהם יצחק גרינער [Reb Avraham Yitzchak Greiner] האט מיר פארציילט אז ער האט גערעדט מיט זיין רבי׳ן ר׳ משיח׳ל [Reb Moshiach’l] אסאך מאל, און מ׳האט נישט געקענט רעדן מיט אים, ווייל יעדער קשיא [kushya: question] זאגט, נו, ס׳שטייט דאך אין חלק ב׳ פרק מ״ו [Part II, Chapter 46]. און איך געדענק וואס שטייט דארט. קען עס איז אזוי געווען יעדע זאך. סאו איך פיל זיך אויך אזוי, אין די זעלבע מהלך [mahalach: approach]. מ׳דארף געדענקען, מ׳דארף געדענקען.

רבותי, ס׳איז וואס שטייט וואס איך זאג, סאו די נושא פון רביעת משה איז נישט פונקט פארקערט, די נושא פון רביעת משה איז די מאוסט עקסעסיבל נביאה. פארשטייט זיך, איך האב דא מדרגות [madreigot: levels] אין דעם, איך האב נישט פארענטפערט די שאלה, אבער ס׳איז די בעיסיק רעאליטי וואס יעדער איד זאגט שמע ישראל [Shema Yisrael: “Hear O Israel”], יעדער איד זאגט שמע ישראל שוין אחד [echad: one], יעדער איד האט אחד צו השם ואהבת השם [ve’ahavta et Hashem: and you shall love God], פונקט אזוי ווי משה רבינו, די רעאליטי וואס משה רבינו האט פארציילט איז עקסעסיבל, ווייל אונז ווייסן דאך אז אחד למעלה מיינט אין אלע צייטן, אקעי, און דו ווייסט נישט, אבער עניוועיס, ס׳איז אלעס לנצח [lanetzach: forever] מיינט אלעמאל, נישט איין מאל, און ס׳בלייבט אויף אייביג. ס׳מיינט אלעמאל.

אזוי ווי יעדער איינער ווייסט די תורה, די פרט פון בעל שם טוב [Baal Shem Tov: founder of Hasidism], נצחות התורה [nitzchiyut haTorah: the eternality of the Torah], און אזוי ווייטער. בקיצור [bekitzur: in short], די מעשה איז, אז ממילא, וויבאלד אז אלע נביאים האבן געהאט, אזוי ווי דער רמב״ם זאגט בפרש, אלע נביאים האבן געהאט זיינע נביאה ווען זיי האבן געשלאפן, און וועגן דעם האבן זיי געמיינט אז דער אייבערשטער קען אויך שלאפן.

אליהו הנביא און יוחנן כהן גדול קעגן “אויפוועקן” דעם אייבערשטן

אלא ישנו ויקץ [ulai yashen veyakatz: perhaps he is sleeping and will awaken], זאגט אליהו הנאה [Eliyahu HaNavi: Elijah the Prophet] פאר די בנין הבעל [benei haBaal: worshippers of Baal], אבער אין תהלים [Tehillim: Psalms] שטייט אורו להם את תשנן ה׳ [urah lamah tishan Hashem: awake, why do You sleep, O Lord], און יוחנן כה גדול [Yochanan Kohen Gadol: Yochanan the High Priest] איז געווען אריין באמיסט. ער האט געזאגט, חס ושלום [chas veshalom: God forbid] דאס צו זאגן דעם פסוק, ווען ער וואלט אים געפרעגט, האט מען עס ארויסגענומען פון דעם פסוק. ביטול את המעוררים [bitul et hame’orerim: cancellation of the “awakeners”], אמת? יוחנן כה גדול ביטול את המעוררים, פארוואס?

ער האט נישט געהאלטע התעוררות [hit’orerut: awakening]. התעוררות איז געבויעט אויף דמיונות. ס׳איז אז דער אייבערשטער שלאפט, מ׳דארף עס אויפוועקן. דער אייבערשטער שלאפט, מ׳דארף עס נישט אויפוועקן. שטימט?

דער אמת׳ער טייטש פון “אויפוועקן” דורך שופר

וואס איז דער מענטש? א מענטש שלאפט, דארף עס טאקע אויפוועקן. אבער נישט אויפוועקן בדרך דמיון, דעמאלטס קען מען גוט שלאפן אין דמיון אין עשיה [asiyah: action]. געווען א קול שופר [kol shofar: sound of the shofar]? ניין, נאר אזא סארט קול שופר, אדער אסאך מענטשן זיי גייען אריין אין דמיונות, נאר אזא סארט קול שופר וואס וועקט אויס פון דמיון, וואס דאס איז דער רמז [remez: hint/allusion] פון אישנים [yesheinim: sleepers]. שלאפן מיינט אז מ׳דמיינט, און אויף מיינט אז מ׳דמיינט.

דער באַגריף “רמז” ביים רמב״ם

פארשטייט, פאר דעם רמז, איך האב פארמאלט געזאגט דער ווארט רמז אין די רמב״ם, ווען די רמז זאגט תקיעת שופר [tekiat shofar: blowing of the shofar] זאגט ער, מיינט אז ער האט געזאגט אז אף על פי עצה [af al pi etzah: even though it is advice] דארף מען דארף בלאזן שופר בעולם הדמיון [be’olam hadimyon: in the world of imagination], ווייל בלאזן שופר דארף מען דאך א גשמיות׳דיגע שופר וואס מען קען זען, ס׳האט אפילו א שיעור [shiur: measurement], מען דארף עס קענען זען, מען דארף עס קענען הערן מיט די גשמיות׳דיגע אויגן. רמז יש פה [remez yesh po: there is a hint here].

וואס מיינט רמז יש פה? רמז איז דא א ספר פון די אובן סתנא, דאס הייסט רמזות והארות [remazot veha’arot: hints and illuminations]. רמז איז נאך א ווארט פון הארה. רמז מיינט נישט א סימבאל, רמז מיינט א דבר המרמז אותך [davar hameramez otcha: something that hints to you] צו עפעס אנדערש. רמז איז זייער אן ענליכע ווארט? יא, א פוינטינג, אדער א רמז איז זייער אן ענליכע ווארט צו הערה, צו התעוררות, צו אויפוועקן. פארשטייסט? אזוי ווי “דרומז מלואין ונרמז” [deromez miloin venirmaz], איך ווינק אים, ער זאל כאפן עפעס. דו כאפסט?

רמז ישראל מיינט אז דער שופר זאגט אז דער שופר זאלסט אויפהערן צו הערן דעם שופר, צו טראכטן. דו כאפסט? וואו! דאס איז די רמז פון משה, דאס איז טייטש רמז, אוודאי, זר את הכתוב [zer et hakatuv: the crown of the verse], ווייל די כתוב [katuv: Scripture] איז יעדער איינער ווייסט, דיבור הכתוב בהוה [dibur hakatuv bahove: the Scripture speaks in the present], דיבור התורה כל עושר פני אדם [dibur haTorah kol osher penei adam: the speech of the Torah is all the wealth of mankind].

תורה רעדט אין דמיון-שפּראַך צו מענטשן וואָס “שלאָפן”

די תורה רעדט יא אויף די ספראך פון דמיון, אפילו משה רבינו, רייט? פארוואס? ווייל ער רעדט צו פשוט׳ע מענטשן וואס פארשטייט זיי זענען שלאפן. און וואס איז די פראבלע ווען מ׳שלאפט אבער אז מ׳גייט מיט עלי הבל וריקה שלא יאול ולא יזיק [alei hevel varik shelo ya’ul velo yazik: on vanity and emptiness that will not avail or harm]?

וואס דאס איז, וואס דאס איז, רבי שמואל הנביא [Shmuel HaNavi: the prophet Samuel] האט געזאגט אויף עבודה זרה, התוהו שלא יאול ולא יזיק [hatohu shelo ya’ul velo yazik: the void that will not avail or harm]. לא יועל ולא יעשה [lo yo’il velo ya’aseh: will not avail or do], עפעס איז א לשון, איך האב דא די לשון, התעורות שלא יעילו ולא יצילו [ha’avarot shelo ya’ilu velo yatzilu: the transgressions that will not avail or save], לא יעלה ולא יציל [lo ya’aleh velo yatzil: will not avail or save], דאס איז א לשון פון שמואל הנביא, און דאס איז א דרשה פאר די אידן.

און דאס איז הבל וריק [hevel varik: vanity and emptiness], דאס איז וואס געשעט ווען מ׳שלאפט א גאנץ לעבן, שוגגין כל שנתם [shogegin kol shnatam: erring all their years]. שוגגין מיינט אויך לשון משוגע [meshugah: crazy]. ס׳איז דא א מחלוקת רב [machloket rav: great dispute], א שאלה מיט די רב, די נחשיה וואס טייטשט שוגגין, שוגגין מיינט אויך דמיון, אזוי ווי שגון לדוד [shigayon leDavid: a shigayon of David]. ער האט שיינע דמיונות, ער מיינט נאך אז ער איז א נביא אויכעט.

שאלות און באַמערקונגען

תלמיד: און… אוודאי, ס׳איז דא בחינת נביא אזוי. ס׳איז דא א חלק הטוב [chelek hatov: the good part] פון דעם שבדמיון [shebadimyon: that is in imagination]. פון… פירכי קודש [pirkei kodesh: holy chapters]. אמת, אמת. און… יא, יא, מ׳האט געזאגט רש״י [Rashi] נאמען. אבער ס׳איז שוין א שיינע געדענקען, ס׳קומט נישט אריין צו דמיונות. וואס איז וויכטיג איז צו געדענקען אז…

דער רמב״ם׳ס דרשה אויף תקיעת שופר: קלארקייט, נפש, און הרגל

דער משל פון שופר – נישט שרעק, נאר קלארקייט

שוגם מיינט אויך א דמיון, אזוי ווי שגיון לדוד, אזעלכע שיינע דמיונות. ער מיינט דאך אז ער איז א נביא אויכעט. און אוודאי ס׳איז דא א בחינת נביא אזוי, ס׳איז דא א חלק הטוב שבדמיון. וואס איז וויכטיג איז צו געדענקען אז מ׳זאל נישט פארשלאפן זיין, און די גאנצע חילוק פון שלאפן און אויפזיין איז ווען מ׳איז אויף טראכט מען, און ווען מ׳שלאפט טראכט מען נישט, און די דעת ארבעט נישט.

און דער שופר איז געקומען, מ׳בויעט אויף די רמז. איך האב געזאגט די רמז הייבט זיך אן פון א משל. ס׳איז א משל אז א שופר וואלט אויפגעוועקט, וואלט מען געמאכט א גרויסע נויז, און מ׳וועקט שופר ווייל ས’איז א גרויסע נויז, דו כאפסט? און אויך נישט די נמשל, ווייל די נמשל איז נישט אז ס׳איז א גרויסע נויז, ווייל ס׳איז אמת, שופר כל גדול, אויך נישט די נמשל. דער מענטש מיינט אז ס׳איז א גרויסע חרדה, אזוי שטייט ויחרד כל ההר, כל ההר מה שמועה מחדה. נישט וועגן דעם וואס זאל מען זיך אויסשטעלן. די התעוררות פון שופר איז נישט, אוי, ס׳איז שרעקעדיג. די התעוררות פון שופר איז אז ס׳איז קלאר. ס׳איז אזוי קלאר אז אלע אנדערע זאכן זענען פארשלאפן. די אלע מענטשן, ער זעט אזוי ווי מ׳קוקט אויף די מזוזה און ער זעט, ער זעט וואס ער טוט איז דברים החולפים והולכים, ס׳איז הבלי הזמן, ס׳איז היום כאן ומחר בקבר. ער זעט די דברי אמת שעומדין לעד ולעלמי עולמים. שטימט?

דער רמב״ם׳ס דריי שטאפלען: עורי ישנים, חזרו בתשובה, הביטו לנפשותיכם

דאס איז די טייטש פון די רמב״ם׳ס עורי ישנים. די עברי טייטש, איך מיין אז ס׳איז נישט קיין שום שאלה, אז איך האב געראכט אין די עברי טייטש פון די רמב״ם. נאכדעם זאגט די רמב״ם א דריטע שטיקל, דאס איז די טייטש עורי ישנים. וואס איז טייטש חזרו בתשובה? חזרו בתשובה איז זכרו את בוראכם. זאגט די רמב״ם, הביטו לנפשותיכם. וואס איז טייטש הביטו לנפשותיכם? קוקטס אויף אייער זעל.

פארוואס דארף מען קוקן אויף די נפש?

פארוואס דארף מען קוקן אויף אייער זעל? רבונו של עולם, זיי האבן אייך שוין געלערנט. פארוואס? פארוואס איז די פראבלעם פון רוב מענטשן אז זיי קוקן אויף זייער? וואס האט דער הייליגער סאקורי [Socrates, the ancient Greek philosopher] האט געזאגט? אז זיין גאנצע עבודה איז אז מענטשן זאלן קערן וועגן זייער נפש און נישט וועגן זייער גוף נאר. וואס הייסט? די שלימות הגוף איז צו זיין געזונט און שטארק און האבן אלע מיני עבלי הזמן. דאס איז פארשלאפן, ווייל אזוי ווי דער גוף, ס׳דארף נישט קיין קאפ פאר דעם, פאר דעם דארף מען נישט קיין שכל.

צד-הערה: שכל, דמיון, און ביזנעס-קלוגשאפט

דרך אגב, מיר דארפן זייער קלוג צו מאכן ביזנעס, אבער קיין שכל דארף מען נישט. ס׳איז אלץ דמיון לויט דער רמב״ם. ס׳איז א קלענערע לעוועל פון שכל. נישט שכל. דער שכל וואס דער רמב״ם רעדט איז נישט די זעלבע זאך וואס זיי נוצן. ס׳איז נישט קאלקולעישן, נישט צו קענען וויסן וויאזוי צו מאכן ביזנעס, דאס הייסט אלץ דמיון אין די לעוועל. אדער וועל איך זאגן, ספעציפיקלי, אפשר הייסט עס נישט דמיון, באט ס׳איז א לאוער לעוועל. ס׳איז לערנען, מ׳האט געלערנט קלאר גענוג, מ׳וועט אנקומען נאך צו טון נאכאמאל פרק ב׳ און זען אז ס׳איז דא אסאך לעוועלס. חכמה שכל איז די העכסטע לעוועל. רעכענען זאכן וואס טוישן זיך איז נישט שכל. זיין זייער קלוג און פארשטיין וויאזוי צו מאכן ביזנעס, ביסטו נישט קיין חכם. ווייל א חכם איז נאר דער וואס ווייסט דברים נצחיים שאינם משתנים. עני ביזנעס דארף חכמה, right? אבער דאס איז נישט חכמה. דאס איז א לאוער לעוועל, וואס מ׳קען עס רופן שכל מעשי, אדער ערמומיות, קענסטו עס רופן ערמומיות, נישט חכמה. חכמה מיינט ידיעת הנמצאות, ידיעות האמיתיות.

רוב מענטשן זענען מביט לגופם, נישט לנפשותם

סאו, וויבאלד, אין אנדערע ווערטער, רוב מענטשן, ממילא אין דעם סענס, רוב מענטשן זענען נישט מביט לנפשותם, ווייל זיי זענען מביט לגופם. דאס איז דא נפשותם, מיינט וואס דו ביסט, דיין נפש. אין אנדערע ווערטער, דו ביסט א מענטש. א מענטש איז א זאך וואס האט על פי די מדות, יא? הייב אן צו זיין א געזונטער אין די מדות. יא? און וואס וועסטו ממילא, וועסטו פארשטיין, אן קיין ביטול נפשתכם פארשטייסטו נישט אויף וואס מ׳דארף זיין גוט. מ׳דארף זיין גוט ווייל דאס איז וואס א מענטש איז, right?

והיטיבו דרכיכם ומעלליכם – דרכים מיינט מדות

והיטיבו דרכיכם ומעלליכם, מאך בעסער דיינע דרכים. דרכים איז א קאוד פאר מדות, right? געדענקסט, הודיעני נא את דרכיך מיינט עס מדותיך, על דרך משל, אזוי ווי א מענטש וואלט געהאט מדות, זאגט דער רמב״ם, right? ויעזוב כלכם, הער אויף דיין שלעכטע דרכים, יא?

וויאזוי לאזט מען אפ שלעכטע דרכים? דורך הרגל

וויאזוי טוט מען דאס? וואס טוט מען דאס? וויאזוי לאזט מען אפ די שלעכטע דרכים? דורך פּראטענדן, און מ׳האט פארגעסן, לעצטע וואך, דורך זיך מאכן אסאך מאל ביז מ׳ווערט. דאס איז די יסוד היסודות פון הלכות דעות פון שמונה פרקים. דרכו הרע, נישט מאכן א קבלה, דער רמב״ם זאגט נישט מאכן א קבלה ביים כשר, נישט די אנדערע זייט. מ׳האט געזען, אה, ביסט געווען לעצטע וואך דא?

נאכאמאל, עזיבת דרכים אמוראים, ס׳שטייט נישט עזיבת מעשים אמוראים, זעסט? ווען ענדפלט, און כאפ וואס גייט דא פאר, ביי די משל, ווען דער רמב״ם האט געזאגט די פרומע לשון, האט ער געזאגט וחפשו במעשיכם, זוך זיינע שלעכטע מעשים. אבער וויאזוי טוט מען תשובה? נישט דורך זוכן די מעשים, ווייל תשובה איז נישט קיין ענין פון מעשים. מעשים, סטאפ. אבער די פראבלעם איז, דו ביסט א שלעכטער מענטש, דו האסט שלעכטע הרגלים, right? דארפסטו טוישן, אפלאזן דיינע שלעכטע דרכים, און די אנדערע ווערטער, דיינע שלעכטע הרגלים.

תשובה נעמט צייט – מינימום פערציג טעג

וויאזוי טוט מען דאס? דארף מען אנהייבן מרגיל זיין, האבן מיר געלערנט לעצטע וואך, נעמען פערציג טעג תשובה, צו א מינימום. מ׳הייבט נישט אן יוצא זיין די מצוות תשובה פאר פערציג טעג, אדער צען טעג לאמיר זאגן, עשרת ימי תשובה, איך ווייס נישט, נאך א קלענערע מינימום. ס׳מוז נעמען צייט, ווייל מ׳דארף אפלאזן דרכו הרע.

דער רמב״ם אין פרק ג׳ – עשרת ימי תשובה

פארדעם אין עשרת ימי תשובה, שטייט דער רמב״ם אין פרק ג׳, איך מיין די זעלבע פרק, right? אביסל פריער, זאגט דער רמב״ם, אביסל נאכדעם עקשעלי, זאגט דער רמב״ם אז וואס? מ׳שטייט אויף א טאגס און מ׳דאוונט מער. וואס האט עס פאר דעם מיט תשובה טון? ס׳האט גארנישט. ס׳איז א וועג פון מאכן א מענטש א לעסטע הרגל. צען טעג א יאר שטייט ער אויף אביסל פריער און טראכט מער פון דעם אייבערשטן, האט ער זיך צוגעוואוינט. ער איז אזא סארט מענטש וואס טראכט אביסל מער. האפענטליך האט ער זיך צוגעוואוינט אביסל פון דעם א גאנץ יאר אויכעט. דאס איז וויאזוי ס׳איז ווערט. דאך, אז צען טעג טוט מען עס, אדער פופצן טעג, אדער פערציג טעג, אדער ספרדים, וכו׳. דאס איז די הרגל, פארדעם דארף מען עס טון כסדר. יא, מיר האבן שוין געלערנט וועגן דעם.

יעזוב דרכו הרע – נישט מעשים, נאר הרגלים

דאס טייטש דרכו הרע, דאס וועסטו אפלאזן, נישט דיינע מעשים וועסטו אפלאזן. דאס איז פשוט, טו נישט. וואס מיינט אפלאזן? ס׳איז נישט קיין אפלאזן. מענטשן מיינען אז קבלת טובה, רמב״ם זאל מקבל זיין, שטייט נישט אין רמב״ם זאל מקבל זיין. יגמור בלבו, וויאזוי איז מען מקבל? וואס מיינט דאס בכלל? סתם ווערטער. וואס מיינט איז, מאך זיך אנדערע הרגלים. איינמאל און צוויי מאל און א דריטע? יא, קודם פּראטענט. יא, יא, איינמאל און צוויי און דריי מאל.

ומחשבתו שלא טובה – די טיפערע שיכט

ומחשבתו שלא טובה, נישט אז דו זאלסט אפלאזן דיין דרך הרע, דו זאלסט אפלאזן. דאס איז אויך א טייטש פאר חפשו במעשיכם איז טייטש יעזבו דרכו רע, און חזרו בתשובה איז טייטש אפלאזן מחשבתו שלא טובה. וואס איז א שלעכטע מחשבה? א שלעכטע מחשבה איז טראכטן אז ס׳איז וויכטיג צו לערנען ענגליש. אוקיי, מיר גייען עס טארפסעגלען שפותים.

וואס מיינט מחשבה לא טובה?

מחשבה לא טובה, איך דארף וויסן, מחשבה לא טובה איז דער טייטש צו טראכטן… איך בין נישט זיכער אז מחשבה לא טובה מיינט דעות לא טובות. מ׳דארף מדייק זיין, קען זיין מחשבה לא טובה מיינט שלעכטע פלענער? נישט זיכער. אבער על כל פנים, זעסטו אז ער לייגט אריין דעם ווארט מחשבה. ער זעט א פסוק, יעזב רשע דרכו ואיש און מחשבתיו. פארוואס דארף ער אפלאזן דרכו, זיין הרגלים, מחשבותיו? דאס איז וואס ברענגט די הרגלים, אין די מער פנימיות׳דיגע סענס, די מחשבות.

קען זיין אז ס׳מיינט דעות, איך בין נישט זיכער, אבער ס׳מיינט זיכער די מחשבות. מיר האבן געלערנט דא א זאך באריכות אויכעט. זיינע opinions וועגן וואס איז גוט, exactly, וועגן וואס איז גוט, לאו דווקא וועגן די מציאות. דאס קען זיין, איך מיין אז מסתמא מער פשט איז וועגן וואס איז גוט, ווייל די מציאות האט מען שוין געזען פריער. זכרי ורעיכון, דאס טייטש געדענק די מציאות.

דער צוזאמענהאנג צווישן מחשבה און הרגל

די מחשבה לטובה איז אז דאס וואס א מענטש האט הרגלים, אלעמאל הייבט זיך אן מיט א געוויסע דעת, right? מיר האבן גערעדט מידות איז pretending און מרגיל זיין, דאס מיינט נישט אז ס׳איז אן קיין דעת. ס׳מיינט אז דו זעסט, דו פארשטייסט אז ס׳איז גוט, אבער דו פילסט עס נישט, right? אבער דיין געוויסע סענס האט עפעס א דעת וואס זאגט אז דאס איז גוט, און נישט הייבט זיך אן נישט אן.

דאס איז טייטש מחשבתו של טובה, הייב אן צו זען אז זאכן זענען גוט, וואס איז גוט, יא, די ריכטיגע זאכן, האבן נישט קיין שלעכטע מחשבה, וואס דאס מיינט א טעות, און וואס איז טייטש טוב, מיינסט אז נארישע זאכן זענען גוט, הייב אן צו וויסן אז די גוטע זאכן זענען גוט.

מסקנא: א שיינע דרשה – אבער נישט דער הויפט-נושא

דאס איז די דרשה פון דער הייליגער רמב״ם אויף תקיעת שופר וואס מ׳דארף חזר׳ן. און זיך אויפוועקן. שיינע גוטע דרשה. ס׳איז זייער זייער גוט. ס׳איז שיין. ס׳איז שיין. ס׳איז שיין. מיט? נו? וואס איז דער אמת? דאס האבן מיר געזאגט, דאס איז געווען מיין ערשטע תירוץ. יא, ס׳שטייט זיך, ס׳איז אלעס קאנעקט מיט די זעלבע זאך, אבער ס׳איז נישט דאס איז מיין נושא פון די שיעור. די נושא איז וואס איז די משל פון אויפשטיין. דו קענסט אויסלעשן ווען דו ווילסט. האסט קשיות וואס דו ווילסט נישט וועלן?

✨ Transcription automatically generated by YiddishLabs, Editing by Claude Sonnet 4.5, Summary by Claude Opus 4.6

⚠️ Automated Transcript usually contains some errors. To be used for reference only.