שליטה בתאוות כדבר יסודי בחינוך | שמונה פרקים פרק ד׳ | תמלול וסיכום

רבי שלמה קארלינער און די אמת׳ע באַדײַט פֿון „הכּנעת הגוף”

פּתיחה: די מעשה פֿון רבי שלמה קארלינער אַלס דרײַ-און-אַ-האַלב-יעריג קינד

די מעשה און ביאָגראַפֿישע פֿראַגן

Instructor: ס׳איז געווען אַ מעשה מיט די הייליגע רבי שלמה קארלינער, הרב הקדוש הר״ש מקארלין, אַז איינמאָל איז ער געווען דרײַ און אַ האַלב יאָר אַלט.

רבי שלמה קארלינער, ווען איז זײַן טאַטע אַוועק? איך ווייס נישט. ער איז געווען אַ חסידישער איד, זײַן טאַטע? רבי שלמה קארלינער? איך ווייס נישט. ער איז נאָך געווען פֿאַר חסידות, ס׳מאַכט נישט קיין סענס.

ניין, אַ מעשה פֿון דרײַ און אַ האַלב יאָר אַלט מוז זײַן אַז ער איז אויפֿגעוואַקסן אַזוי, אָדער ער האָט נאָך אַ מעשה וואָס איז נישט געשען. אָקיי. פֿאַרוואָס האָט מען נישט געקענט פֿאַרציילן אַז די מעשה איז געווען ווען ער איז געווען זיבעצן? פֿאַרוואָס דאַרף מען עס צולייגן אַ פּרט וואָס…

עניוועיס, ס׳איז געווען זײַן יאָרצײַט? זײַן יאָרצײַט איז יעצט געווען, יאָ, כ״ב תּמוז, נעכטן, איינער. יאָ.

דיגרעסיע: רבי שלמה קארלינער׳ס יאָרצײַט און מיתה

און ער איז געהרג׳עט געוואָרן נעבעך. חסידים זאָגן על קידוש השם [al kiddush Hashem: in sanctification of God’s name]. איך ווייס נישט צו קיין סתּם שיכּור האָט אים געשאָסן. עניוועיס.

Student: וואָס?

Instructor: יאָ, אַ גוי האָט אים געשאָסן.

Student: שבּת, ניין?

Instructor: יאָ. ער איז אַ קאָזאַק, ער האָט אים געשאָסן. חסידים, they tried to misil-li-li. יאָ. באָט ער איז נישט געווען אויף מלחמה, ער איז נישט געווען קיין קידוש השם. ס׳איז געווען סתּם אַ גוי האָט אים געשאָסן. אממ… נעבעך. שבעים קדומה. סעד סיטועישאַן. עניוועיס. ס׳איז זייער סעד, נעבעך.

דאָס איז אונזער גלות, אונז רעדן יעצט די תּקופֿה [tekufah: period] וואָס מ׳רעדט פֿון די גלות [galus: exile].

מנהג קארלין: שהחיינו אויף כ״ב תּמוז

אין קארלינער איז מקובל [mekubal: accepted tradition] אַז רבי שלום קארלינער׳ס יאָרצײַט מעג מען מאַכן שהחיינו [Shehecheyanu: blessing for new/joyous occasions], דו ווייסט? ס׳ווערט מתקן [metaken: rectified] געווען איין טאָג.

ס׳איז דאָ אַ ראיה [rayah: proof] אַז ס׳שטייט אין רש״י [Rashi: Rabbi Shlomo Yitzchaki, medieval commentator] אַז ס׳איז דאָ 21 טעג צווישן שבעה עשר בתּמוז [Shivah Asar B’Tammuz: the 17th of Tammuz] און תּשעה באָב [Tishah B’Av: the 9th of Av], און ס׳מאַכט דאָ 22 טעג. פֿאַרקערט, רש״י האָט געמיינט פֿליד בכלל [the fast itself is included]. אָבער עניוועיס, זאָגן זיי, פֿון דעם איז משמע [mashma: implied] אַז ס׳איז דאָ איין טאָג וואָס איז נישט. מ׳האָט נישט געוואוסט וועלכע טאָג איז נישט, ווײַל ס׳איז נפֿטר [niftar: passed away] געוואָרן רבי שלמה קארלינער, און מ׳האָט דיסקאַווערט אַז ס׳מיינט כ״ב תּמוז.

אָבער מיינען קארלינער איז דער מנהג [minhag: custom] צו מאַכן אַ שמחה׳ס [simchah: celebration]. ס׳איז נישט קיין עניין [inyan: matter/concept] אַז מ׳מאַכט שמחה׳ס אויף דער רבי. עניוועיס, ס׳איז נאָר אַ מנהג פֿון די… איך געדענק נישט ווען ס׳שטייט אין אריז״ל [the Arizal: Rabbi Yitzchak Luria, 16th-century Kabbalist], אָבער ס׳קומט פֿון די אַשכּנזישע מנהג.

די מעשה גופֿא: דער בילקע און דער וויין

אָקיי, עניוועיס, רבי שלמה קארלינער איז געווען דרײַ און אַ האַלב יאָר אַלט. ער האָט געהאַלטן אַ בילקע, שטייט לחמניה [lachmanyah: roll/bun], איך ווייס נישט וואָס דער מענטש שרײַבט אויף עברית. ער האָט געהאַלטן אַ בילקע, און דאַן האַלט ער און ער האָט געוויינט. ס׳איז דאָ אינטערעסאַנטע מעשה.

סאָו האָט מען געפֿרעגט, פֿאַרוואָס וויינט ער? וואָס איז די מעשה? האָט ער געזאָגט אַז ער איז הונגעריג. האָט ער געפֿרעגט, נו, דאָס איז דאָך די בילקע שוין. האָט ער געזאָגט, יאָ, אָבער ער האָט געהערט פֿון זײַן רבי׳ן אַז וואָס מ׳וויל נישט, טאָר מען נישט, קען ער נישט עסן. און ער וויל דאָך עסן. יאָ. וואָס מ׳וויל טוט מען נישט. סאָו קען ער נישט עסן. אַזוי זאָגט דער הייליגער ר׳ שלמה קארלינער.

Student: So when did he ever eat at ווילקי [in the end]?

Instructor: איך האָב מיר יעצט געפֿרעגט צום סוף אמת. אַ קליין יונגל איז געווען גוט צומישט. ער וויל נישט. ער איז הונגעריג. וואָס קומט עס אַרײַן? און ער איז הונגעריג. ער איז הונגעריג. יאָ. דאָס האָט אים לייגעטאָן, ער איז הונגעריג, וואָלט ער נישט געקענט עסן, ווײַל ער וויל דאָך עסן. ס׳איז געווען קאָנפֿליקטעד. איך ווייס נישט.

און דאָ זעט מען ווי אונזערע רבי׳ס, אַפֿילו ווען זיי זענען געווען דרײַ און אַ האַלב, האָבן זיי שוין נישט געוואָלט טון וואָס זייער גוף וויל.

רבי שלום נח׳ס פּשט: פּסיכאָלאָגישע מאַניפּולאַציע פֿאַר „הכּנעת החומר”

בקיצור [bekitzur: in short], ממילא [memeilah: consequently] זאָגט רבי שלום נח אַז דאָס איז געווען די עצה [eitzah: advice/solution], פֿאַרשטאַמען האָט ער דאָס געהערט פֿון איינער, און ער האָט געזאָגט מער אויף די תּורה אינזעלבסט. דאָס איז די עצה.

ווײַבאַלד ס׳איז דאָ עפּעס אַן עניין וואָס הייסט הכּנעת החומר [hachna’as hachomer: subduing the material/physical], וועגן דעם דאַרף מען פּײַניגן די גוף, אָבער זיי זענען צו שוואַך צו פּײַניגן די גוף, אָבער נישט צו שוואַך צו מאַכן פּסיכאָלאָגישע מאַניפּולעישן אויף מענטשן, און זיי פֿאַרדרייען אַ קאָפּ און זאָגן פֿאַר אַ קליינע יונגל אַז ער טאָר נישט עסן אַ בילקע וואָס ער וויל. ממילא דורך דעם צוברעכט מען די גוף, און נאָכדעם וועט לײַכטן די נשמה.

דאָס איז אַ היינטע שטיקל תּורה שוין גענוג אין די נתיבות שלום [Nesivos Shalom: “Paths of Peace,” work by Rabbi Shalom Noach Berezovsky] פֿאַרהיינט. ענק פֿאַרשטייען אין די נקודה [nekudah: point]? ניין.

דער Instructor’ס קריטישע רעאַקציע

איך וואָלט געזאָגט די זעלבע שיעור, איך קען יאָ מקדים זײַן [makdim zayn: preface/introduce] די נתיבות שלום, ווײַל איך וויל שטיין. איך וואָלט געזאָגט די זעלבע שיעור, און אויב איך וואָלט געגלייבט אין דעם, וואָלט איך אַפֿילו געזאָגט אַז ער האָט דאָס געמיינט, איך האָב מורא אַז ער האָט נישט געמיינט דאָס. אָדער ער האָט גאָרנישט געמיינט, איך האָב נישט קיין אַנונג פֿאַרוואָס מענטשן שרײַבן זאַכן וואָס איז אַזוי סתּם.

But maybe he was sincere. I think he was a sincere person. מ׳קען נישט וויסן אַלעמאָל. In any case, איך וואָלט געזאָגט די מעשה פּונקט פֿאַרקערט, יאָ?

דער בית יוסף און די אמת׳ע באַדײַט פֿון „הכּנעת היצר”

קריטיק אויף די „שטיינער-שלעפּן” מעשה

אַז דער וואָס האָט פֿאַרציילט די מעשה אויף דעם בית יוסף [Beis Yosef: Rabbi Yosef Karo, 16th-century codifier], גיבט סתּם אַ געהעריגע לשון הרע [lashon hara: evil speech/slander], ס׳איז נישט קיין טראָפּ סענס צו זאָגן אַז דער בית יוסף האָט געשלעפּט אַ זעקל שטיינער אויפֿן האַלדז ווײַל ס׳איז מכּניע זײַן להכּניע ערפּו [machnia zayn lehachni’a orfo: to subdue, to humble his neck].

וואָס שטייט טאַקע אין ספֿר מגיד מישרים

בײַ די וועי, און דאָס איז ממש, איך בין פֿרידי יאָר דאָס איז פּלעין אַ ליי, ווען אין ספֿר הקדוש אין דעם בית יוסף׳ס דעקט, וויאַזוי הייסט עס, דײַערי, אַ נקרא ספֿר מגיד מישרים [Maggid Meisharim: “Preacher of Righteousness,” mystical diary of Rabbi Yosef Karo], שטייט אַז דער מגיד [maggid: angelic teacher] האָט אים געזאָגט אַז אַז ער זאָל לערנען יעדן טאָג אַביסל חובת הלבבות [Chovos HaLevavos: “Duties of the Hearts,” 11th-century ethical work], כּדי להכּניע יצרו [kedei lehachni’a yitzro: in order to subdue his inclination].

און מ׳זעט אויך, אין יענעם ספֿר זעט מען אויך אַז ער איז זייער שטאַרק מקפּיד [makpid: strict/particular] געווען אויף די נושא [noyse: topic] פֿון תּענוגים גשמיים [ta’anugim gashmiyim: physical pleasures], און זײַן מלאך [malach: angel], זײַן רבי, זײַן מגיד, האָט אים זייער שטאַרק געוואָרנט און אַנגעזאָגט קעגן די…

ס׳שטייט דאָרט אַזוי, איך געדענק נישט די נאַמבערס, ער זאָגט, נעכטן בײַ סעודה [seudah: meal] האָסטו געטרונקען פֿערצן גלעזלעך ווײַן, ס׳איז צופֿיל, צוועלף איז גענוג. איך געדענק נישט די נאַמבערס. איך געדענק נישט, דאַרף מען נאָכקוקן אינמיטן, אויב איך געדענק די נאַמבערס וואָס ער זאָגט.

Student: ניין, ס׳איז נישט געווען קיין סעלצער.

Instructor: יאָ, ס׳איז נישט געווען קיין סעלצער, ס׳איז נישט געווען קיין גלעזלעך אַזוי דאָ. יאָ, איך ווייס נישט פּונקטליך וואָס מ׳האָט געטרונקען. ס׳איז נישט געווען ספּעל קאַוועל דעמאָלטס.

דער טעם: ביטול תּורה, נישט פֿיזישע פּײַן

איך וועל דיר זאָגן, ס׳איז געמיינט you’re over eats, נישט אַז ס׳האָט אים געהייסן פֿאַסטן און צוזאַמפֿאַלן, אָבער ער האָט אים געוואָרנט אַז ס׳האָט געגעסן צוויי פּיטשעס קעגן רגע [rega: moment] איינס, אַזעלכע סאָרט זאַכן שטייען דאָרט.

אָבער די ריזען פֿאַרוואָס שטייט ווײַל ס׳איז אַ ביטול תּורה [bitul Torah: neglect of Torah study], ווײַל ס׳איז אַ הפֿסק [hefsek: interruption] פֿון לערנען, ווײַל אַ איד דאַרף זײַן… זײַן גאַנצע זאַך פֿון דעם מגיד איז געווען אַז ער האָט געוואָלט נישט מסיח דעת זײַן [mesi’ach da’as zayn: to divert one’s attention] פֿון משניות [Mishnayos: the Mishnah]. פֿון דביקות [devekus: cleaving/attachment to God], פֿון תּורה, וואָטעווער. און דאָס איז היסח הדעת [hesech hada’as: diversion of attention]. נישט דאָרט לאַנג, דאָס איז די טראַכטן דערפֿון. ס׳איז נישט נאָר די צײַט, איך האָב געהערט משהו וועגן צײַט.

מסקנא: „הכּנעת היצר” = לערנען חובת הלבבות

סאָו, די לשון אַז דער בית יוסף האָט געהאַט אַ מנהג יעדן טאָג צו טון זאַכן, נח נו, יצרו [yitzro: his inclination], איז אמת, שטייט אין זײַנע הנהגות [hanhagos: practices/customs], אָבער דאָס איז לערנען חובת הלבבות, ס׳איז נישט געווען צו שלעפּן שטיינער, ס׳איז אויף מחילה [oyf mechilah: with all due respect/pardon the expression].

סאָו דאָס וואָלט איך געזאָגט, איך וואָלט געזאָגט די זעלבע שיעור, איך האָב זייער ליב די צוויי מעשיות, ווײַל ס׳געבט זייער גוט אַרויס די הוי מינון [hoy minon: the distinction/difference] און די מסקנא [maskana: conclusion].

דער הויפּט-טעזיס: „צוברעכן דעם גוף” מיינט נישט דעם פֿיזישן גוף

פֿראַגע און ענטפֿער

Student: וואָלסטו געמיינט אַז צוברעכן די גוף מיינט מען נישט שטיין?

Instructor: ווען מ׳זאָגט צוברעכן די גוף, מיינט מען נישט די גוף. אַ מענטש מיט אַ צובראָכענע פֿיס, ס׳איז נישט…

בײַשפּיל: בלעם׳ס אויג

ס׳איז דאָ אַזאַ תּורה, און קען די תּורה? נעימה גבר ששתום עין [ne’imah gavar sheshtum ayin: pleasant is the man who is blind in one eye – a play on Balaam’s description]. פֿאַרוואָס האָט רבי ילחמואל [Rabbi Yishmael] געווען בלינד אויף איין אויג? אַזוי זאָגט מען, יאָ? ס׳איז דאָ אַ פּשט אין ששתום עין. ס׳איז מסתּמא נישט די פּשוט׳ע פּשט, אָבער איינע פֿון די פּשטים.

האָט עפּעס אַ חסידישער איד געזאָגט אַז ער האָט זיך אַלעמאָל געוואונדערט וויאַזוי בלעם [Balaam] האָט געקענט האָבן רוח הקודש [ruach hakodesh: divine inspiration]. יעדער איינער ווייסט אַז כּדי צו האָבן רוח הקודש דאַרף מען האָבן אידעלע אויגן, נישט קוקן וואו מ׳טאָר נישט. וויאַזוי קען זײַן? האָט ער געזאָגט אַז ער האָט געכאַפּט, איין אויג האָט ער נישט געקענט זען. סאָו ווען יענע אויג האָט ער נישט געקענט זען, האָט ער נישט געקענט זען קיין עבירות [aveiros: sins]. סאָו דאָרט האָט ער געקענט זען.

בײַשפּיל: דער רוזשינער׳ס ווערטל

סאָו אַגעין, דאָס איז אַ סימילער טאַט וואָס יענער וואָס איז געקומען צום רוזשינער [Ruzhiner Rebbe] האָט געזאָגט אַז ער האָט געהאַט רוח הקודש, ער האָט שוין נישט גערעדט פֿערציג טעג. האָט ער אים געזאָגט אַז ער קען מיין אַז די פֿערד האָט אויך נישט גערעדט פֿערציג טעג, און ער האָט אויך רוח הקודש, פֿאַרשטייסט?

סאָו, ס׳האָט נישט קיין שום טעם, לכאורה [lechorah: apparently], רייט? מעיבי דע׳ס אַ וועי, איך זאָג נישט, מ׳דאַרף לאָזן פּלאַץ, אַפֿשר איז דאָ אַ וועג דאָס צו פֿאַרשטיין.

דער עיקר פּרינציפּ

בפֿשטות [bifshitus: simply/plainly], צו צוברעכן די גוף אין די סענס פֿון די פֿיזיקל גוף איז אַ וועיסט אָוו טײַם. ס׳איז געמאַכט צו אַרבעטן, און אויב ס׳אַרבעט נישט, געווענליך ווערט מען אַן ערגערער מענטש, נישט אַ בעסערער מענטש, אָדער עט ליעסט… איט קוד בי דעט דע׳ס וועיס פֿאַר איט טו העלפּ יו ביקאַם בעטער, באָט נאָט דיירעקטלי ביקאָז אָוו ברעיקינג איט.

בײַשפּיל: צובראָכענע פֿיס און תּלמיד חכם אין תּפֿיסה

איך האָב עס געזאָגט? ס׳קען זײַן אַז דו זאָגסט אַז אַ מענטש וואָס איז צעבראָכן אין זײַן פֿיס קען נישט אַרויסגיין, ער קען נישט גיין שפּאַצירן אין פּלעצער, האָט ער נישט קיין זאַך וואָס צו טון חוץ פֿון קוקן אויף די קאַמפּיוטער. אָקיי, דו האָסט אַ פּראָבלעם. אָבער בקיצור, ער האָט נישט קיין זאַך וואָס צו טון נאָר לערנען אַ ספֿר, און אָקיי, ער וועט שוין ווערן אַ תּלמיד חכם [talmid chacham: Torah scholar].

אַזויווי מ׳זאָגט, איינער איז אין דזשעיל. ס׳איז געווען מענטשן, ס׳איז געווען יונגעלײַט וואָס זענען געוואָרן תּלמידי חכמים פֿון זײַן אין דזשעיל, דו ווייסט? איך האָב נישט דאָרט וואָס צו טון, לערנען, אָקיי. מ׳זעצט זיך לערנען, קיינער קען נישט שטערן, די ווײַב קען נישט זאָגן מ׳דאַרף עפּעס טון.

ס׳איז געווען אַ איד, אַ תּלמיד חכם, ער האָט אים געזעצט פֿון וועם, עפּעס אַ ליטוואַק. ער איז געזעסן דרײַ יאָר צוריק, ער איז געווען אַ גאַנצע מגיד שיעור [maggid shiur: lecturer]. יאָ, יאָ, ס׳מאַכט זיך היינט אויך. יאָ. ס׳איז געווען עפּעס אַ ליטוואַק וואָס האָט אים איינגעזעצט פֿאַר עפּעס אַ ריזן, איך געדענק נישט פֿאַרוואָס. ער האַלט אַז יעדער איד דאַרף גיין אין תּפֿיסה [tefisah: prison] פֿאַר לישט צוויי חדשים. ער קען לערנען, ער שטערט נישט, קיינער שטערט.

מסקנא: אינדירעקטע הילף, נישט דירעקטע

בקיצור, יאָ, אין דעם זין פֿאַרשטיי איך, אַז אַמאָל זאָגסטו אַז אַ מענטש איז קראַנק, אַמאָל, יו נאָו, איט קאַטס אים אָוף פֿראַם סוירטן בעד העביטס וואָס ער האָט געהאַט, שלעכטע חברים, איך ווייס וואָס. יאָ, אָבער דאָס איז נישט די טעאָריע וואָס ער שוין טראַכט, און נישט ווײַל ער צוברעכט זײַן גוף, ס׳איז פּלעין ווײַל ס׳איז אַן אופֿן וואָס ער קען נישט, און אַז מ׳קען נישט, ער האָט בלויז ברירה [breirah: choice]. אָקיי.

רבי שלמה קארלינער׳ס ווערטל הייבט אָן צו מאַכן סענס

אָבער אָבער ווען ער רעדט וואָס רבי שלמה קארלינער זאָגט, הייבט עס שוין אָן יאָ צו מאַכן סענס. איך מאַך חוזק [chizuk: strengthening/encouragement] דערפֿון, אָבער ס׳הייבט נאָר יאָ אָן צו מאַכן סענס. אַז אויב אונז רעדן פֿון גוף, רעדן אונז פֿון וואָס ער וויל, אָדער פֿון וואָס ער האָט ליב. שטימט? און יעצט דאַרפֿן אונז אָנהייבן צו פֿאַרשטיין וויאַזוי וואָס דאָס מיינט, שטימט?

רבי פּנחס קאָריצער און דער בעל שם טוב׳ס קאָרעקציע

איך האָב פֿאַרגעסן צו זאָגן בײַ די… רבי שלמה קארלינער האָט אַליינס געזאָגט פֿאַרוואָס ער וויל נישט?

Student: פֿאַרוואָס אַליינס?

Instructor: יאָ, יאָ, יאָ. רבי פּנחס קאָריצער [Rabbi Pinchas of Koretz] האָט געזאָגט אַז ער האָט געלערנט מיט די מגיד מישרים, די דעיס וואָס איך האָב פֿריער געזאָגט אַז מ׳טאָר נישט טרינקען און עסן, ענדזשויען עסן צופֿיל. ער האָט געזאָגט אַז ווען ער איז געווען יונג האָט ער געטרײַט זיך צו פֿירן די דרך פֿון די ספֿר און ער איז שוואַך געוואָרן. נאָכדעם האָט ער געכאַפּט, אָדער ער איז געקומען צום בעל שם [Baal Shem Tov: Rabbi Yisrael ben Eliezer, founder of Chasidism], און דער בעל שם טוב זאָגט אַז ס׳פֿעלט נישט אויס.

אָבער ер האָט געכאַפּט אַז מסתּמא דאָס איז די פּראָבלעם, אַז דער מגיד איז געווען אַ מלאך. וואָס פֿאַרשטייט אַ מלאך צו עסן און טרינקען? ער וואָלט געווען אַ מענטש, וואָלט ער פֿאַרשטאַנען אַז ס׳איז דאָ אַ וועג פֿון יאָ עסן. מלאך? אַה? און די וואָך טאַקע מאור עינים [Maor Einayim: “Light of the Eyes,” work by Rabbi Menachem Nachum of Chernobyl].

Student: אַזוי ווייסטו נישט געווען קיין מלאך?

Instructor: ניין, די וואָך איז מאור עינים פֿאַר׳ן שמלאכן [far’n shmalachen: against the angels].

סיכּום און איבערגאַנג

אָקיי, רבותי. איך וויל אָנקומען צו די ערנסטע שמועס וואָס אונז האָבן דאָ וועגן דעם, נאָר אויב מ׳וועט קענען. אָבער דאָס זענען אַלע די אַלע מעשיות וואָס זענען אמת׳דיג קאַנעקטעד. איך מיין נישט אַז ס׳איז נישט קאַנעקטעד, איך האַלט אמת׳דיג אַז די אַלע חסידישע ספֿרים, חסידישע מעשיות וועלן קומען אַרויס די סאָרט פּראָבלעמס וואָס אונז האָבן דאָ, right? און וואָס איז די פּראָבלעם וואָס אונז האָבן דאָ און געדענקען?

התגברות על התאוה כמידה כללית: שתי שיטות להבנת היסוד

המשך: סיפור המגיד ממעזריטש והבעל שם טוב

און ער האט געזאגט אז ווען ער איז געווען יונג האט ער געטרייט זיך צו פירן די דרך פון דעם ספר און ער איז שוואך געווארן. נאכדעם האט ער געכאפט, אדער ער איז געקומען צום בעל שם טוב, און דער בעל שם טוב האט אים געזאגט אז ס׳פעלט נישט אויס. אבער ער האט געכאפט אז מסתמא איז די פראבלעם אז דער מגיד איז געווען א מלאך. וואס פארשטייט א מלאך צו עסן און טרינקען? ווען ער וואלט געווען א מענטש, וואלט ער פארשטאנען אז ס׳איז דא א וועג פון אן ענין פון עסן.

הצגת הבעיה המרכזית

אקעי, רבותי, איך וויל אנקומען צו די ערנסטע שמועס וואס אונז האבן דא וועגן דעם, אויב מ׳וועט קענען. אבער דאס איז, אלע די אלע מעשיות זענען אמת׳דיג connected. איך מיין נישט אז ס׳איז נישט connected. איך האלט אמת׳דיג אז די אלע חסידישע ספרים, חסידישע מעשיות, ברענגען ארויס די… די סארט פראבלעמס וואס אונז האבן דא, right?

וואס איז די פראבלעם וואס אונז האבן דא? איר געדענקט? וואס איז די פראבלעם וואס אונז האבן דא? לעצטע וואך האבן זיי געטרייט אנצוקומען צו די פראבלעם, זיי זענען נישט אנגעקומען, זיי האבן אנגערירט עפעס פארדעם. אה? די פראבלעם איז… ס׳איז דא אסאך פראבלעמס.

הגדרת הבעיה: המידה שאין לה שם חיובי

די פראבלעם איז אזוי, אז ס׳איז דא עפעס א מידה טובה וואס הייסט נישט זיין א בעל תאוה. Sadly, ס׳איז נישט דא קיין ווארט, א פאזיטיווע ווארט אויף דעם אויף אידיש, אזוי ווייט איך ווייס. און… און… און קיינער ווייסט נישט וואס דאס איז. איך בין גאנץ זיכער אז קיינער ווייסט נישט וואס דאס איז. און ס׳קען זיין מענטשן טוען עס, קען זיין מענטשן טוען עס נישט, אבער קיינער ווייסט נישט וואס דאס איז.

און דאס איז איינע פון די בעיות. מ׳ווייסט נישט וואס עס איז, אפשר טוט מען עס, מ׳פילט זיך סתם שלעכט ווייל מ׳פילט עפעס אנדערש. אבער אפשר קען מען עס נישט טון, ווייל מ׳ווייסט נישט וואס עפעס איז, קען מען עס זייער שווער עס צו טון. אדער אפשר צומישט מען עס מיט נאך אסאך זאכן, און דערפאר… ווערט עס א זאך צו א גרויסע זאך, עס ווערט צו שווער, ס׳איז אזא “תפסת מרובה לא תפסת” [תלמוד בבלי, ראש השנה ד ע״ב – אם תפסת מרובה לא תפסת: if you grasp too much, you grasp nothing] סיטואציע. יא, די אלע פראבלעמען זענען דא, דאס וואס אונז טענה׳ן. שטימט? יא? אויב איינער איז נישט מסביר למשל וואס מ׳האט עס בכלל געוואלט.

התכנית: חלוקות והגדרות מדויקות

סאו, אונז טענה׳ן אז מ׳קען זייער גוט צוטיילן די זאך, מ׳קען מאכן אסאך חילוקים, מ׳קען מאכן צוויי דינים אזעלכע, און אנקומען וואס די מידה איז עקטשועלי וועגן און וואס זי איז עקטשועלי פונקטליך, און דעמאלטס וועט מען פארשטיין אביסל צו מ׳קען עס טון אדער וויפיל מ׳קען עס טון און אזוי ווייטער. שטימט אזוי זאגן אונז? איך מיין אז אזוי זאגן אונז. יא, דאס איז די פראגראם.

הערות ארגוניות

יעצט, איך געדענק נישט אויב איך האב בכלל דאס גערעדט וועגן דעם לעצטע וואך. איך האב פארגעסן יעצט וואס איך האב גערעדט וועגן לעצטע וואך. קיינער איז נישט דא געווען, אלע אידן פון דא זענען נישט געווען לעצטע וואך. ס׳איז דא דא א פראבלעם.

איך וויל מסביר זיין די סארט לענגווידזש וואס דער ספר שלום רעדט למשל. ס׳איז דא דא א פראבלעם וואס ס׳איז נישט דא א פראבלעם. ס׳איז דא אזויווי א מחלוקת אדער צוויי לעוועלס אדער צוויי שיטות וואס מ׳דארף זייער קלאר ארויסהאבן. לעצטע וואך האבן מיר פארגעלערנט די שטיקל ר׳ יוסף ג׳יקטיליא, די אגרת הקודש [Iggeret HaKodesh: “The Holy Letter,” a medieval Jewish text on marital intimacy], און דאך געטון צו ער איז גערעכט און וויפיל ער איז גערעכט און וויפיל נישט. יא, אזוי נישט פון די רמב״ן [Ramban: Rabbi Moshe ben Nachman, Nachmanides, 1194-1270]. איין מענטש וואס איז זיכער נישט געשריבן איז די רמב״ן. אבער עניוואן עלס. זאגט ער, איי, ס׳איז נישט מיין… דאס איז היסטאריע, פאליטיק, ס׳איז נישט קיין חילוק. עקטשועלי יע… אקעי, איך האב זיך נאר דערמאנט. אקעי, סאו ס׳איז קאנעקטעד. איך וויל אפזאגן די מעגליכסטע זאך. מ׳זאל טרייען צו פארשטיין וויפיל מ׳קען. אויב מ׳קען נישט, וועט דער אייבערשטער מיר זאגן וואס מ׳פארשטייט נישט.

התגברות על התאוה כמידה כללית

הגדרת הכלליות

און די זאך איז אזוי. אז די זאך וואס אונז רופן נישט זיין א בעל תאוה, אזוי ווי דאס האבן מיר שוין יא גערעדט לעצטע וואך מיינעך, איז א מער דזשענעראל זאך, רייט? ס׳איז אין א געוויסע זין, אפשר יעדע מידה קען מען אזוי זאגן אויב מ׳וויל זייער שטארק, אבער זיכער די מידה, און זייער אסאך מאל ווערט עס א נאמען פאר די גאנצע מענטשהייט, פאר די גאנצע טובה, פאר די גאנצע סארט זאך וואס הייסט א גוטער מענטש.

מ׳קען זאגן אז א גוטער מענטש איז איינער וואס איז נישט נוטה אחר הגוף [noteh achar haguf: inclined after the body]. אזוי איז דא א לענגווידזש וואס אונז לערנען, ווער ס׳לערנט חסידישע ספרים טרעפט זיכער אזא שפראך, און אסאך מאל זייער בפירוש, וואס ס׳קומט אויס, נישט אזוי ווי הרב, אדער נאר האלב וועג אזוי ווי הרב ברזובסקי [Rabbi Shmuel Bornsztain of Sochatchov, the Shem MiShmuel, 1855-1926, or possibly Rabbi Shalom Noach Berezovsky, the Slonimer Rebbe, 1911-2000] זאגט, רייט? ס׳קומט אויס אז די גאנצע זאך פון אידישקייט איז צו זיין ווייניגער בעל תאוה. שטימט? ווייל די גאנצע זאך פון מענטשליכקייט איז די א בעסערע וועג פון אונז.

זאגן, מיר האבן שוין גערעדט, איך מיין אז די אנהייב שיעור לעצטע וואך האבן זיי געטרייט צו ווייזן אז אונז רעדן אויך אזוי, און אז ס׳מאכט סענס פאר אונז די שפראך. יעצט, מיר דארפן טראכטן אין וועלכע וועג ס׳מאכט סענס, אקעי? און דאס איז די וויכטיגע זאך.

הצעת שתי דרכים להבנה

איך וויל מציע זיין, לאמיר אפשר טרייען צו רעדן וועגן דעם. איך וויל מציע זיין צוויי אנדערע וועגן, אדער דריי אדער פיר, אדער ווי אלעמאל, צוויי אנדערע וועגן וואס מען קען פארשטיין אזא סארט איידיע אז דאס איז א דזשענעראל זאך, און אויף וויפיל דאס איז העלפפול. איך וויל דיר טענה׳ן דאך אז ס׳איז נישט העלפפול צו זאגן אז אלעס איז די זאך, אבער איך וויל מסביר זיין במה דבר תלוי [bameh davar talui: upon what does the matter depend], און וואס איז תלוי צו מען זאגט אז דאס איז די גאנצע זאך.

הדרך הפשוטה: התגברות כתנאי הכרחי

המקור: נתיב המלכות

ס׳איז דא א פשוט׳ע וועג, וואס איך מיין די פשוט׳ע וועג קען מען נאך אננעמען. נישט מאכט נישט אזוי סאך שווער, אבער אביסל מאכט עס שווער. אבער לאמיר נאכדעם וועל איך זאגן א מער קאמפליקירעד וועג.

א פשוט׳ע וועג איז צו זאגן אזוי: אז כל המדות [kol hamiddos: all the character traits], די וועג האסטו דא מפורש נתיב המלכות [Nesiv HaMalchus: “The Path of Kingship,” one of the sections in Rabbi Moshe Chaim Luzzatto’s Mesillas Yesharim] אין די אנהייב פרק ה׳, איך מיין אז זיי האבן שוין גערעדט וועגן דעם פון יענע רעי איינמאל.

העיקרון: ריבוי מידות טובות

ס׳איז דא א פשוט׳ע וועג וואס זאגט אזוי: אז יא, אוודאי, א מענטש, צו זיין א גוטער מענטש, איז כלול [kalul: comprised] פון זייער אסאך אנדערע מדות. איך ווייס נישט וויפיל, פיר, אכט, צוועלף, פופצן, צוויי הונדערט, א באנטש. אבער אז דו טראכסט אריין פון דעם, וועסטו זען אז אפשר נישט לגבי די מדה אליינס, רייט? לגבי וואס איז, איך ווייס נישט, די מעלה פון לימוד התורה [limmud haTorah: Torah study] אדער די מעלה פון חסד [chesed: kindness] אדער די מעלה פון צדקה [tzedakah: charity] איז א מעלה בפני עצמות [bifnei atzmus: in and of itself], נישט תלוי אין דאס וואס איז א התגברות אויף אנדערע.

החילוק בין עצם המידה להתגברות

יא, זייער ריכטער תחבר [I think you’re connecting correctly]. אויב ס׳איז דא א מידה טובה פון חסד, לאמיר זאגן, די גוטסקייט דערפון באשטייט נישט אין דעם וואס איך וואלט נישט געוואלט. לאמיר זען די נארמאלע, אלעס איז דא מחלוקת. איך וויל אנקומען אין א מינוט. אקעי, די נארמאלע וועג, ווען מענטשן רעדן מיט זיך, אויב איינער איז געבוירן מיט… איך בין מחלק, אפילו ווער ס׳טראכט אזוי יא, איך בין מחלק פון די גוטסקייט פון די מידה און די חינוך דערצו, אדער וואס מ׳איז מאריך אין דעם מענטש.

א מענטש קען זאגן, יא, איך בין נאר מאריך לפום צערא אגרא [lefum tza’ara agra: according to the pain is the reward – Pirkei Avos 5:23]. איינער וואס איז געבוירן איז א גוטער, באקומט ער נישט קיין קיין שכר. אקעי, זאל זיין אזוי, ס׳איז נאך אלץ א גוטע זאך, רייט? ס׳איז בעסער צו געבוירן ווערן אזוי ווי צו געבוירן ווערן א שלעכטער וואס ער איז זיך נישט מתגבר, לאמיר זאגן, רייט?

סאו אין אנדערע ווערטער, לכל הדעות [lechol hade’os: according to all opinions], איך מיין אז לכל הדעות, איז דא גוטע זאכן, גוטע מידות, מידות טובות, און גוטע מענטשן וואס איז נישט תלוי אין דעם וואס זיי האבן סעלף קאנטראל, רייט?

שכר ועונש והערכה

זייער גוט. אויב דו רעדסט לגבי שכר ועונש [sechar ve’onesh: reward and punishment], אפשר אפילו לגבי א געוויסע הערכה, אזויווי איך זאג, א געוויסע מכבד זיין דעם מענטש אלץ וואס ער האט אויפגעטון, אדער אויב דו רעדסט לגבי חינוך, וויאזוי דער מענטש זאל אנקומען דערצו, ס׳קען זיין אז ס׳איז דא א מניעה [meni’ah: impediment].

יא, ס׳קען זיכער זיין אז א מענטש קען זאגן, דאס איז אויך אפשר מסכים לכל הדעות, אז הגם אז ס׳איז זייער א גוטע זאך צו זיין חסד, אויב איינער איז נישט סעלף קאנטראלד, וועט ער נישט קענען טון קיין שום חסד ריכטיג. אפילו ער וועט יא האבן די גוטע מידה, ביי די וועי, אזויווי מיר האבן געלערנט אסאך מאל, אז איינער וואס איז געבוירן מיט גוטע מידות, כמעט קיינער איז נישט געבוירן מיט די דרך הממוצע [derech hamemutza: the middle path].

איינער וואס איז געבוירן מיט די מידת החסד [middas hachesed: the trait of kindness] וועט נוטה זיין צו טון צופיל חסד, און ער דארף זיך אויך סעלף קאנטראל. אפשר זיין סעלף קאנטראל איז אביסל פארקערט, ס׳איז נישט צו טון צופיל, באט דאזנט מעטער, ס׳איז נאך אלץ תובע א געוויסע שלטון הדעת על הגוף [shilton hada’as al haguf: mastery of the mind over the body]. וואס? אדער אביסל גרינגער. יא.

הסיכום: התגברות כתנאי ולא כעצם

על כל פנים [al kol panim: in any case], ס׳איז נישט, די גוטסקייט, ס׳איז נישט תלוי אין די קאנטראל, אין די התגברות שבו [hisgabrus shebo: the self-overcoming within him], אבער ס׳קען זיין א מניעה. ס׳קען זיין אז לכל הדעות דארף מען רעדן פון, ס׳איז א תנאי [tnai: condition], כדי צו האבן עני מידה דארף מען האבן די מידת ההתגברות על הרצונות [middas hahisgabrus al haretzonos: the trait of overcoming desires], התאוות [hata’avos: lusts], התשוקות [hateshukos: cravings], אסאך אנדערע זאכן, איך ווייס נישט וואס אנדערע מענטשן זאגן דיר, איי געס, איטס נאט די אימפארטענט טינג ביי די וועי, רייט? די אלע זאכן. לכל הדעות.

יעדער איינער איז מסכים אז ס׳איז דא זאכן וואס זענען גוט וואס דער עולם האלט נישט אז זיי זענען גוט. חוץ, דו ווייסט ווער איז דער איינציגסטער וואס האלט נישט אזוי? וואו, דאס איז א וויכטיגע נקודה, אבער ס׳איז נישט פאר יעצט.

הבהרה והדגשה

אבער דאס איז די וויכטיגע נקודה, אז, אה, איך קען עס מסביר זיין, פארוואס איז דאס א דרך אגב [derech agav: by the way]? לאמיר נאר קלאר מאכן וואס איך טענה׳ן דא יעצט קודם כל [kodem kol: first of all]. איך וויל וואס אונז האלטן איז, אונז טרייען צו מסביר זיין אין וועלכע וועגן די מדה כללית [middah kelalit: general trait] פון זיין התגברות על התאוה [hisgabrus al hata’avah: overcoming desire], אזוי ווי רבי שלמה קארלינער [Rabbi Shlomo of Karlin, 1738-1792, early Chassidic master] האט געזאגט, וואס מ׳וויל טאר מען נישט, איז א מדה כללית, ס׳איז נישט נאר וועגן, ס׳האט נישט די נושא [nosa: subject] פון ברויט, אין א געוויסע זין עס צו זאגן, איינער קען זיך איינרעדן אז אפילו ווען דער מצרי [mitzri: Egyptian] לאזט דיך נישט טון וואס דו ווילסט, לערנסט דיך אויך אויס די מדה.

ביי די וועי, דער צולייט איז טארלי פאלס [totally false]. און ביי דעם, אזוי ווי מ׳פינישט די שיעור גייט די נסיטשלער מאכן די סענסעס צו אים [unclear reference, possibly a humorous aside about Nietzsche].

החילוק המרכזי

און עם כל זה [im kol zeh: nevertheless], דאס מיינט נאך אלץ נישט אז די גוטסקייט פון טון איין חסד באשטייט אין דעם וואס עס איז קעגן די תאוות הקדוש [ta’avos hakodesh: holy desires – likely meant ironically or as a slip]. קען זיין אז ס׳איז א הכנה [hachanah: preparation], קען זיין אז ס׳איז א תנאי הנצח [tnai hanetzach: eternal condition], אבער ס׳באשטייט נישט אין דעם. דאס איז לכאורה [lechora: apparently] א זאך וואס יעדער איינער קען מסכים זיין. איך ווייס נישט אויב ס׳איז דא איינער וואס קען נישט מסכים זיין מיט די חילוק, ער קען זאגן מער פון דעם, אבער וויפיל דאס איז אמת, מיין איך אז דאס איז אמת לכל הדעות.

נפקא מינה לחינוך

איך וויל נאר זאגן אז וועגן דער פאר, און וועגן די נפקא מינה [nafka minah: practical difference] פון אלע זאכן איז זייער וויכטיג לגבי חינוך, פון דעם וואס די מאס פון דער הייליגער אינגל איז א וויכטיגע מאס. אבער וואס? לגבי חינוך, דא שטעלט איין דער חילוק, ווייל געדענקסט אז לימוד המדות [limmud hamiddos: study/teaching of character traits] האט צוויי פארטס. ס׳איז דא דער פארט פון טעארעטיש, וואס זענען די גוטע מדות? וואס וויל דער אייבערשטער? איך ווייס נישט אין אזעלכע לשונות.

חינוך און תיקון המידות: די פראקטישע עבודה פון גבורה און עזות דקדושה

דער חילוק און זיין נפקא מינה לגבי חינוך

איך ווייס נישט אויב ס׳איז דא איינער וואס קען נישט מסכים זיין מיט די חילוק. ער קען זאגן מער פון דעם, אבער וויפיל דאס איז אמת, מיין איך אז דאס איז אמת לכל הדעות.

איך וויל נאר זאגן אז וועגן דעם, און וועגן די נפקא מינה פון אלע זאכן, איז זייער וויכטיג לגבי חינוך. פון דעם די מעשה פון דער הייליגער אינגל איז א וויכטיגע מעשה. ווייל לגבי חינוך, דא שטייט אריין די חילוק, ווייל דו געדענקסט אז לימוד המידות האט עס אויף צוויי פארטס. ס׳איז דא די פארט פון טעארעטיש, וואס זענען די גוטע מידות? וואס וויל דער אייבערשטער? איך מיין, ס׳איז שוין מין אזעלכע לשונות. וואס? לימוד עיון. זייער גוט. אבער אויב נאכדעם איז דא דער פארט וואס איז מער נוגע למעשה, אדער וואס איז נוגע למעשה. ניין, נאכדעם איז דא די מעשה פון יענץ אויכעט, נישט נאר די ענין, ס׳איז דא די מעשה. און טאקע טון די עיקר עבודה, וויאזוי האט דער אלעמאל געטיטלט זיין עיקר פרק וואס רעדט פון תיקון המידות? ברפואת כוחות הנפש, רייט? די רפואה. ניין, קודם אז דו ביסט קראנק, און די פרק ד׳ איז ברפואת חולי הנפש, רייט? אה, חולי הנפש, יא, ברפואת חולי הנפש, רייט? און דו הייבט זיך אן, ווייל דו האסט געלערנט פרק ג׳, פארשטייסטו אז רוב מענטשן זענען קראנק. און אין פרק ד׳ שטייט אויכעט אז רוב מענטשן האבן נישט קיין פערפעקט חינוך, סאו אין עני קעיס, אדער די חינוך אליינס איז געקענט זיין קראנק. סאו וויבאלד אונז דארפן מחנך זיין מענטשן כדי צו ווערן פון שלעכט גוט, נאטורליך, רוב מענטשן אליס. סאו קומט אויס אז נאטורליך איז נאכאלץ זייער וויכטיג די מדה. דאס הייסט לגבי חינוך, דאס איז וואס איך וויל זאגן.

די ערשטע תנאי פון חינוך: Self-Control

אין אנדערע ווערטער, אויב איינער וויל פרעגן, מ׳קען פרעגן צוויי אנדערע שאלות: וועלכע איז די וויכטיגסטע מדות? וועלכע איז די דבר הכי חשוב? איך ווייס נישט וואס גברות לתאוות איז די חשב׳סטע זאך, אפשר יא, אפשר נישט. אבער אויב איינער וויל פרעגן, איך וויל מאכן מענטשן, רייט? איך וויל אין די עוסק מחנך, איך וויל זיך אליינס מחנך זיין, איך וויל מחנך זיין אנדערע מענטשן. וואס וועט פרעגן, וואס זענען די דריי מעין זאכן וואס דו דארפסט מחנך זיין? די דריי קאנדישאנס. פארוואס זאג איך דריי? איך ווייס נישט, וואס דערווייל האב איך איינס. אבער וואס זענען די פאר קאנדישאנס וואס מ׳דארף האבן כדי צו קענען מחנך זיין מענטשן? וואס איז די תנאים? וואס דארף ער מערסטנס אויסלערנען? וואס דארף ער קודם אויסלערנען, right? אקעי, ער דארף אויסלערנען אלף בית, קענען ליינען, וכדומה, right? אבער כדי צו ווערן א מענטש, וואס דארף ער זיך אויסלערנען? וואס איז די מעין זאך וואס מ׳דארף אויסלערנען פאר א מענטש?

תלמיד: כמעט אלע זענען מודה, איך מיין אז אפילו די מאדערנע פסיכאלאגן זענען כמעט אלע אויך מודה אין דעם. היינט האט עס א fancy נאמען, ס׳הייסט executive function. ס׳איז basically די זעלבע מידה, right?

מגיד שיעור: זייער גוט, דאס האט צו טון מיט אן אנדערע שאלה. אפשר self-control דארף זיין א גרעסערע רשע. נאך א זאך, אבער די פוינט איז אז לכל הדעות, א מענטש, if you leave him to nature, ער וועט האבן צען טויזנט… דער טאג וויל ער יענץ, ער האט זיין נטיה, די טבע פון דעם מענטש – איך וויל נישט זאגן גוף, איך ווייס נישט פארוואס ס׳העלפט צו זאגן גוף – אבער די טבע פון דעם מענטש איז אז ער וויל טויזנט זאכן, און מ׳קען אים זייער גרינג איינרעדן צו טון פארשידענע שטותים, self-destructive things, אדער שלעכטע זאכן, אדער נישט קאנסיסטענט זאכן, וכדומה. און מ׳דארף אים אויסלערנען אז נישט אלעס וואס ער וויל זאל ער טון. ס׳איז simple as that, right?

סאו אין חינוך, די זאך פון נישט טון אלעס וואס מ׳וויל איז איינע פון די יסודות החינוך. וועגן דעם האב איך געוואלט זאגן, ס׳איז זייער וויכטיג צו כאפן אז דאס איז נישט נאר קעגן דיר. אין יעדע שיטת החינוך, איך וויל זאגן אזוי, ס׳האט at least צוויי, איך מיין אז דאס זענען די עיקר צוויי. איך דארף האלטן איך דארף טראכטן אויב ס׳איז דא נאך זאכן.

תלמיד: יא, יא, יא, צו נישט טון. ס׳איז חינוך, right? ס׳איז הרגל.

דער צווייטער יסוד: גבורה און עזות דקדושה

מגיד שיעור: איך וויל נאר זאגן, סאו דאס זענען די basic זאכן. און איך וויל טראכטן וואס מ׳דארף צולייגן צו דעם. לכאורה דארף מען צולייגן צו דעם at least אויך נישט טון וואס יענער זאגט דיר. ס׳איז kind of tricky, ווייל דער רבי זאגט דיר, אבער נישט וואס דער חבר זאגט דיר. שטימט? ווייל פונקט אזוי ווי די reality איז אז רוב מענטשן, אדער אלע מענטשן, פאר זיי זענען מחונך, פאר זיי זענען גוט, גייען זיי האבן יעדן טאג א צווייטע תאווה, אדער פארשידענע תאוות, און ס׳איז נישט לאו דוקא אז פאלגן די תאווה איז נאך געהאלפן אים, right? ער האט צו קאנטראלן די תאווה, שטימט? און די זעלבע וועג, איך מיין אז אין יעדע שיטת החינוך וואס איך האב אמאל געהערט וועגן, איז געווען אנגענומען אז אנדערע מענטשן זענען על פי רוב געצומישט. על פי רוב. ס׳איז דא אפאר גוטע מענטשן, זיי דארפן פיילן, און נישט הייבט זיך עס נישט אן, אבער רוב מענטשן זענען געצומישט. און דערפאר, א גרויסע חלק פון די חינוך צו זיין א גוטע מענטש איז נישט צוקערן וואס יעדער זאגט. אמת? הנקרא בשולחן ערוך עזות דקדושה. יא? לא יתבייש מפני המלעיגים עליו [ער זאל זיך נישט שעמען פון די וואס לאכן אויף אים]. שטימט?

אדער אויף אידיש הייסט עס וועלכע מדה? קוראדזש. אויף אידיש זאגט מען קוראדזש. גבורה. עקזעקטלי, יא. אן אומץ. אומץ. און איך האב געטראכט אז וועלכע… אונז האבן אסאך מאל באמערקט אז ס׳איז נישט אזוי איינגעפירט צו רעדן וועגן קוראדזש אין אונזער… איך ווייס נישט, איך האב געהערט אסאך מער תורות קעגן תאוה ווי קעגן טון וואס יענער זאגט. ולא עוד אלא, און ס׳איז דא א reason פאר דעם, ווייל ולא עוד אלא, אויף יעדע זאך איז דא א קליפה, ולא עוד אלא, ס׳איז דא אזא confusion פון יענץ מיט צו וואס איך וויל, וואס איז מיין תאוה קעגן דעם רבי׳ן וואס לאזט אונז נישט תאוות, פארשטייסט? אפשר האבן זיי מורא פון דאס.

דער טעות: “אלע מענטשן זענען גוט”

אבער לכאורה, איינע פון די סודות דערפון איז, ווייל דער איינער ווייסט ווער ס׳קען, ווער ס׳גייט נישט כאפן אז דאס איז… ניין, איך וואלט געוואלט זאגן אז דאס איז נעסעסערי, right? ווייל זיי טוען די ריכטיגע זאך, טוען וואס איז ריכטיג, נישט קיין חילוק וואס איז די דרך המדה. כמעט אלעמאל, די דריי פערטל פון די מאל, גייט זיין קעגן וואס איינער אנדערש האלט איז גוט, וואס איינער אנדערש זאגט דיר צו טון. If you don’t have this, אונז האבן שוין גערעדט וועגן דעם גענוג, אויב דו האסט נישט די מדה, וועסטו זייער אסאך מאל טון די שלעכטע זאך פשוט וועגן פחדנות.

פארוואס איז די reason פארוואס מיר רעדן נישט וועגן גענוג? ווייל אונז האבן א פאני אמונה, א טעות, וואס זאגט אז אונז לעבן אין א גוטע סאסייעטי. אלע מענטשן ארום דיר זענען גוט. מ׳טאר נישט זאגן אז אידן זענען שלעכט, אמת. אלע אידן זענען ווילד גוט. שטותים מיט לאקשן. רוב מענטשן זענען נישט שלעכט. יא. ס׳איז שוין דריי וואכן, איך מעג זאגן די שמור אויף אידן. דריי וואכן מעג מען, נו? קומען, ס׳וועט קומען ראש השנה, מ׳זאל זאגן הכל, איך ווייסל נירא שמור, איך שוין. שוין. וואס האקט אין קאפ אריין? רוב מענטשן זענען נישט ספעציעל גוט, און די פאר וואס זענען יא גוט זענען נאריש. סאו, ס׳איז ממש די זעלבע חינוך שיעור ווי די פאריגע. זיי זאגן עס נישט, ווייל ס׳איז דא אזא… ניין, ניין, איך טאר נישט. ס׳איז דא עפעס א טיפע זאך וואס מ׳דארף דא פארשטיין. פאר סאם ריזען, אונז לעבן אין א וועלט, ס׳איז נישט נאר א אידישע זאך. ווען איך זאג א אידישע זאך, ס׳איז אויך זייער שווער פאר מענטשן צו זיין קעגן זייער סביבה. ס׳איז אלעמאל געווען שווער, אזוי ווי די נעטשור פון מענטשן איז צו לעבן אין א סאסייעטי און זיי נאכמאכן. אבער ס׳איז אלעמאל געווען אנגענומען אז א גרויסע בעיסיק פארט פון די חינוך צו זיין א גוטער מענטש איז נישט אלעמאל צו זאגן נאך צו טאנצן וואס יענער זאגט. ס׳איז געווען מסכים, און ס׳איז אביסל ווייניגער מסכים. מסילת ישרים האט זיך גע׳עצה׳ט מיט ר׳ פנחס בן יאיר וועגן עזות, אויב איך געדענק, אדער וועגן גבורה. און ס׳איז מיר אביסל פאני. ער האט יא געוואוסט אז נישט אלע מענטשן זענען גוט. און ס׳איז אפשר א שווערע זאך צו מחנך זיין, ווייל א מענטש קען נישט זאגן… מענטשן מוטשען זיך וועגן דעם אין חינוך. דאס איז נישט קיין חינוך שיעור. אבער אסאך אידן זענען קאנפיוזד וועגן דעם. ווייל… איך וויל יא רעדן וועגן דאס. ווייל… אסאך מענטשן, און מ׳דארף עס טון ריכטיג, אבער אסאך מענטשן זענען confused וועגן דעם ווייל זיי זאגן מ׳טאר נישט אויסלערנען פאר די קינדער צו גיין קעגן די סיסטעם. איר ווייסט וועגן דעם? די אלע מענטשן וואס טוען דאס זענען די קינדער נישט אויסגעוואקסן גוט. מ׳טאר טאקע נישט. אבער וואס האט דאס צו טון מיט אויסלערנען די קינדער צו האבן אביסל חוט השדרה? וואס האט דאס איינס פון די צווייטן?

דער חינוך-פאראדאקס

ס׳איז דא אזא זייער א פאני צומישעניש, ווי זאגט מען, אז די איינציגסטע וועג ווי א מענטש קען אויפוואקסן גוט, אדער א מענטש וועט אויפוואקסן גוט, איז אויב ער גלייבט אז אלע מענטשן ארום אים זענען גוט. ניין, די ענטס איז די וועג וויאזוי ער גייט אויפוואקסן אזוי ווי זיי, דאס איז אמת. אבער אויב מיר נעמען אן אז ס׳איז נישט מוכרח אז רוב מענטשן זענען גוט, ס׳איז נישט אפילו מוכרח אז רוב מענטשן מיינען גוט. רוב מענטשן מיינען באקוועם און גוט, קענען נישט וואס מיר רופן גוט, אדער ניין, ס׳איז וואס פילט באקוועם צו מענטשן. אבער רוב מענטשן ווילן גוט, ניין, ס׳איז נישט מי חדש׳דיגע ספרים, מ׳דארף גלייבן אין די נשמה, ס׳שטייט נישט אין די מענטשן. סאו דערפאר, זייער א בעיסיק פארט פון זיין גוט, א טאטע וואס לערנט נישט אויף פון זיינע קינדער וויאזוי צו שטיין קעגן אנדערע מענטשן סאמטיימס, איז ער נישט געגאנגען מצות חינוך, תורשת ושפתיה פון שלחן מרחן, ער טוט נישט געגאנגען. שטימט? סאו מ׳דארף טרעפן די נארמאלע אלד-פעשענד וועג וויאזוי צו רעדן וועגן די מדת הגבורה, וואס פונקט אזוי ווי מ׳דארף רעדן, פונקט אזוי ווי וואס מ׳וויל טאר מען נישט. ווייסטו, חינוך. וואס יענער זאגט מ׳טאר, מ׳דארף נישט. דא מ׳טאר, אבער מ׳דארף נישט. איך ווייס נישט, מ׳טאר נישט.

די מוסר-באוועגונג: פראקטישע תרגילים אויף מידות

און די וואדק זענען געווען תרגילים אויף דעם, ווי איך געדענק, right? און די וואדק האבן יא געכאפט זייער גוט אז וויאזוי די חינוך דארף ארבעטן. זיי זענען געגאנגען זייער עקסטרעם מיט אלעס, אבער זיי האבן actually געמאכט מענטשן, זיי האבן געטון אסאך human experimentation צו זען וויאזוי מ׳קען actually מאכן מענטשן, און זיי האבן געכאפט אז מ׳דארף נעמען א מידה און ארבעטן דערויף בפועל ממש, נישט רעדן וועגן דעם.

סאו זיי פלעגן ארבעטן אויף די מידות ה… כרעטש, יא? זיי האבן געהאט א נאמען פאר דעם, איך געדענק נישט וויאזוי מ׳פלעגט עס צו רופן דארט, איך געדענק נישט. און ווייטער איז געווען תקופות, איך ווייס אז יעדע תקופה האבן זיי געארבעט אויף א געוויסע מידה. אין די יאר איז געווען די זמן, אזוי ווי אין די ישיבות וואס מ׳לערנט רב אשי ורב אשי ורב קמא, דארט איז געווען א serious נושא פון תיקון המידות, און יעדע פאר חדשים איז געווען א געוויסע מידה וואס מ׳האט גוט געארבעט אויף.

תרגילים אויף דרייסטקייט

און איינע פון זיי איז געווען די מידה פון דרייסטקייט. און דעמאלטס פלעגט מען זיך פירן צו בעטן אין די פארמעסי א גלעזל מילך וכדומה, די זאכן וואס יעדער איינער ווייסט פון וואס די מענטשן לאכן אויף זיי, און דאס איז געמאכט פאר זיי, זאלן זיי לאכן אויף זיי, און זיי וועלן ווייטער טון זיינס. פארשטייסט?

תלמיד: יא, אבער ס׳האט א פשט אויף צוצוגעוואוינען ווען מ׳טוט זאכן וואס ס׳בלאנגט באמת׳ער, מיינט ס׳בלאנגט שוין פון די… אה, א גוטע שאלה.

מגיד שיעור: ס׳איז אפשר אזא עקסטרעמיזם, אזוי ווי דער איינער זאגט מ׳זאל גיין צו די צווייטע קצה, און ס׳לערנט זיך וויאזוי מ׳פארשטייט יענץ. ס׳איז נישט קיין עוולה, ס׳איז גארנישט ראנג מיט גיין און בעטן א סקרויט דרייווער פון די ליקער סטאר. ס׳איז נאר פאני. ס׳איז נאר פאני. נישט די פוינט, די פוינט איז די חינוך. די פוינט איז זיך צוצוגעוואוינען אז יענער לייכט פאר דיר און מאכט נישט אויס. מ׳שטארבט נישט דערפון. קודם כל, מ׳דארף אויסקומען אז מ׳שטארבט דערפון. אסאך מענטשן מיינען אז זיי שטארבן דערפון, ווייל זיי האבן קיינמאל נישט געטרייט. קודם כל, מ׳קומט אויס אז מ׳שטארבט נישט דערפון. דאס איז די ערשטע זאך.

מדת ההתגברות: חינוך, עבדות, און די תכלית פון יציאת מצרים

צוריק צום נאוואַרדאָקער חינוך-ענין

Instructor:

ס׳איז נישט קיין עולה, ס׳איז גארנישט ראנג מיט גיין און בעטן א סקרו דרייווער פון די ליקער סטאר. ס׳איז נאר פאני. ס׳איז נאר פאני. נישט די פוינט, די פוינט איז די חינוך. די פוינט איז זיך צוצוגעוואוינען אז יענער לאכט פון דיר און ס׳מאכט נישט אויס. מ׳שטארקט נישט דערפון.

קודם כל, מ׳דארף אויסקומען אז מ׳שטארקט נישט דערפון. אסאך מענטשן מיינען אז זיי שטארקן דערפון, ווייל זיי האבן קיינמאל נישט געטרייט. קודם כל, קומט אויס אז מ׳שטארקט נישט דערפון. דאס איז די ערשטע זאך.

צווייטנס, ביסט גערעכט אז לכאורה וואלט מען געדארפט טון שוין די ריכטיגע זאך. אבער איך געס אז סאמטינג מעסט אפ ווי דארט, איך ווייס נישט. איך מיין אז יא, בקיצור, דאס איז שוין עד כאן בענין.

לאמיר צוריקגיין צו וואו איז געווען. וואו איז דען געווען? און זיי זענען געווען דא, מ׳האלט ביי דעם.

הגדרת חינוך: זיך צווינגען צו טון וואס מען וויל נישט

Instructor:

אין דעם סענט, דאס וואס איך וויל זאגן, בבחינת חינוך, חנוך לנער על פי דרכו [Chanokh la’na’ar al pi darko: educate the youth according to his way]. חינוך מיינט זיך צווינגען צו טון זאכן וואס דו ווילסט נישט. ס׳איז נישט דא קיין אנדערע טייטש פון די ווארט חינוך. שטימט? דאס איז די ענט פון חינוך.

דאס איז די אלע מחנכים [educators] זאגן אז מ׳דארף ליב האבן, און מ׳דארף מאכן ליב האבן. אוודאי דארף מען מאכן. דורכדעם וואס מ׳באקומט די טאלענט פון זיך מתגבר זיין [overcoming oneself], פון נאר האבן אביסל דיסציפלין, פון נאר האבן אביסל סעלף קאנטראל, הייבט מען עס אן צו ליב האבן אויך. מ׳האט אפילו ליב די זאכן וואס מ׳טוט, לאו דווקא דארף מען עס האבן סעלף קאנטראל.

עקסטערנער חינוך: די רול פון אויטאריטעט

Instructor:

וויאזוי מ׳טוט וואס? סאו אינטערסענס פון חינוך, פון עקסטערנעל חינוך, איז עס זייער סימפל, ווייל דער טאטע אדער דער רבי׳ס איז זייער דזשאב. און דאס איז די דזשאב פון די אויטאריטיס דארט. און געוויינליך טוט ער עס דורך שכר ועונש [reward and punishment], און עקסטערנעל אינגאנצן בחיצוניות [externally, in an outward manner].

ער זאגט, יונגעלע, יעצט עסט מיר סאפער. דו ווילסט נישט? מאכסט נישט אויס.

דרך אגב, איך ווייס נישט וואס איז געווען אמאל. היינטיגע צייטן גייט עס פארקערט געוויינליך. געוויינליך די קינדער ווילן נישט עסן, דארף זיי זאגן יא צו עסן. אבער ס׳דאסט מעטער.

דער אויסקום פון חינוך: מענטשן vs. אוממענטשן

Instructor:

די קינדער וואס זייער טאטע איז אזוי ווי לא עצבו אביו מימיו [his father never restrained him – referring to King David and Adoniyahu], אזוי ווי אבשלום [Absalom], זיי וואקסן אויס צו זיין אוממענטשן.

און די קינדער וואס די מאמע זאגט אים סאמטיימס, איך ווייס נישט וויפיל, דארף מען וויסן אויף יעדער שיעור. סאמטיימס, יעצט עסט מען די טשיקען און מ׳מאכט נישט קיין חכמות, און די קעיק קען מען עסן נעקסט נעקסטע וואך, זיי וואקסן אויף צו זיין מענטשן. זייער א בעיסיקע זאך.

מ׳קען עס אויסלערנען אויף די עלטערן, אדער די חיי דערווי ווער איז, וואס דאס איז זייער דזשאב דאס אויסצולערנען. ס׳איז נישט אזוי קאמפליצירט.

חינוך פאר זיך אליינס

Instructor:

וואס מ׳טוט עס פאר זיך אליינס? און די זעלבע וועג, מ׳קומט צו, יעדע וואך איז דא א שיעור 9 אזייגער, און מ׳איז דארט 9 אזייגער, 8:30, whatever. איי, דו האסט א תירוץ [excuse]? יא, יא. דו ווילסט זיך קאמפליקירן.

You’re gonna start taking seriously external things and you learn, and then slowly you’ll start liking it also, you’ll start liking the content.

Student:

אבער ס׳איז אזוי שווער?

Instructor:

ניין, ווייל דו קוקסט אן, איך וויל נישט. יא, איך וויל נישט, אבער דו ווייסט, ער בארעדט זיך אוודאי, אויב ער ווייסט נישט אז ס׳איז עפעס ראנג, ער ווייסט נישט.

„וואס איז שלעכט אז דו ווילסט?” – דער צדיק vs. דער חניך

Instructor:

ס׳איז די זעלבע קוועסטשען, די קוועסטשען וואס דו פרעגסט אויף נאווארדאק איז די זעלבע קוועסטשען אויף די מעשה פון ר׳ שלמה קארלינער. וואס איז שלעכט אז דו ווילסט? ס׳איז גארנישט שלעכט אז דו ווילסט.

אויב א מענטש איז מבורר [clarified, refined], אזוי ווי ס׳שטייט אין מאור ושמש [Me’or VaShemesh – Chassidic work], נועם אלימלך [No’am Elimelekh – Chassidic work], אין אסאך חסידישע ספרים שטייט דאס, ווען א מענטש איז שוין א צדיק דארף ער טון וואס ער וויל, ווייל ער ווייסט דאך שוין וואס צו ווילן.

אבער ווילאנג א מענטש איז נישט קיין צדיק, דארף ער זיך מחנך זיין צו טון וואס ער וויל נישט. ווייל נישט, sometimes ער טוט אפילו שלעכטע זאכן. ער טוט נישט, ס׳וואלט געווען א גוטע זאך צו עסן יענע בולקע, אדער לאו דווקא א שלעכטע זאך, אבער ער דארף זיך אויסלערנען אביסל די מידת ההתגברות [the trait of self-overcoming].

חינוך אן „פארוואס” – אמאל דארף נישט זיין א טעם

Instructor:

By the way, מאמעס און טאטעס טוען דאס אויך צו זייערע קינדער. Again, וואס מיר ספיקן, חינוך איז די original image. אסאך מאל זאגט מען פאר א יונגל, “עס נישט דאס!” וואס איז עפעס שלעכט? וואס איז א חילוק? ערגעץ וואו דארף זיך זיין א לימיט, ניין? ניין, ווייל דאס איז גוט צו זיין מוגבל אין געוויסע וועגן, ס׳איז גוט צו האבן קאנטראל.

אסאך מאל האט עס א פשט, רוב מאל האט עס א פשט, אבער ס׳מוז נישט האבן א פשט. ס׳איז דא א מקום פון חינוך, א מקום וואס האט נישט קיין פשט. און דו דארפסט געדענקען אז חינוך ארבעט… דאס איז איין זאך.

חינוך = חוקים פאר דעם וואס לערנט נאך

Instructor:

די צווייטע זאך, דו דארפסט געדענקען אז חינוך מיינט אז דו ווייסט נישט די פשט. דאס איז דאך די טייטש. די אלע חסידישע תורות זאגן אז די גאנצע תורה איז חוקים [decrees without rational explanation] פאר ווער ס׳האלט ביי די חינוך, און קיין איין זאך פון די גאנצע תורה איז נישט חוקים פאר דער וואס האלט שוין ביי די צדיק.

סאו די גאנצע חילוק, ווייסטו, צו זאגן פרה אדומה [the red heifer – paradigmatic chok], מיינען אונז דארט צו זאגן אז אונז זענען נאך אין חינוך, גרויסע צדיקים פאר יענע זאך צו פארשטיין, אבער משה רבינו האט יא פארשטאנען, right? וכדומה. דאס איז א נארמאלע, זייער חסידישע פשט, ס׳איז א חסידישע פשט, די איידיע בעיסיקלי.

„פארוואס?” – דער פארוואס ליגט אין טאטן

Instructor:

סאו, חינוך מיינט ווען א יונגל, ווען דער יונגל פרעגט טאטי, “אבער פארוואס?” דאס טוסטו לעבן. אמאל איז דא א פארוואס, און אמאל איז נישט דא א פארוואס, ס׳דאזנט מעטער. אבער קיינמאל גייט עס נישט זיין אינגאנצן פארוואס, ווייל די פארוואס ליגט אין די טאטע, נישט אין אים. פארדעם הייסט עס חינוך, פארדעם רעדן מיר יעצט פון מדת ההתגברות להיטיב [the trait of self-overcoming for the good] אין די סענס פון חינוך, רייט?

מדת ההתגברות – די וויכטיגסטע מדה

Instructor:

און אז התגברות להיטיב, דו קענסט עס רופן, אזוי ווי איך האב געזאגט, עס קען זיין התגברות על דברים חיצוניים [overcoming external things], קורעדזש, עס איז נישט אזוי אנדערש. איך ווייס נישט וועלכע נאך זאכן מען קען דיסקרייבן בתור התגברות. אבער אין די סענס איז די מדה די וויכטיגסטע מדה.

מ׳דארף שוין רעדן גארנישט וועגן די חומר זיין שלעכט, איך דארף נאו וואס דאט מיינס. איך ווייס יא, אבער די נעקסטע זאך וואס איך וועל רעדן. אבער אין די בעיסיק סענס שטימט.

סעלף קאנטראל און עקזעקטיוו פאנקשען

Instructor:

סאו אין די בעיסיק סענס קען זאגן אז ווי דו זאגסט, אן איינגעצוימטע מענטש, אדער א מענטש וואס מ׳רופט היינט האט עקזעקטיוו פאנקשען [executive function], ער איז איינע פון די בעיסיק דעפינישן פון א גוטע מענטש. אדער על כלי סתם איז א בעיסיק קאנדישן, ס׳איז נישט גענוג צו זיין סעלף קאנטראל, מ׳דארף אויך טון עפעס מיט די סעלף קאנטראל.

אין די עקסטרימע, איינער וועט מאכן נאר הרגלים [habits] פון דאס, און אן קיין שום תוכן [content], ער האט נישט קיין טעם, אבער ס׳מוז זיין אזא סארט זאך. שטימט? איך מיין סכים? ס׳שטימט וואס איך זאג? איך מיין אז ס׳שטימט. איך מיין אז ס׳שטימט בערך.

דיסקוסיע: תאוה vs. רצון – פּרעציזירונג פון דער דעפיניציע

Instructor:

ס׳איז דא, יעצט איז דא א וויכטיגערע נקודה. ס׳איז דא נאך א זאך. ס׳איז דא נאך א וועג. אקעי, דער וועג שטימט זייער גוט, ס׳איז נישט קאמפליצירט. ס׳איז דא נאך א זאך. נאך א וועג וויאזוי מענטשן טראכטן אז די מדת התאוה [the trait of desire], די מדת הנישט תאוה, איז זייער עסענשעל, איז די כללות כל המדות [the totality of all traits]. און דאס איז שוין מער קאנטראווערשעל.

איך מיין אז וואס איך האב געזאגט איז מסכם, אויב ענק האט אונז מחולק דארף ענק מיר זאגן. איך טראכט אז ס׳איז פשוט, איינער האלט אז נישט? איינער האלט אז נישט זענען די וואס מיינען אז יעדער איינער איז שוין גוט און מ׳דארף זיי קיינמאל נישט מחנך זיין. ס׳איז דא אזא אמונה פון דזשא דזשא קריסא [Jean-Jacques Rousseau].

Student:

ניין, איך האב גערעדט פון די מדת התגברות על התאוה.

Instructor:

ניין, איך האב גערעדט פון די מדת התאוה. ווען א לענגוועדזש איז מיסן א ווארד, עס איז א ביג פאלעם. מדת התגברות על התאוה, right? די מדה וואס זאגט אז וואס מ׳וויל טוט מען נישט. נישט אלעס וואס מ׳וויל טוט מען, right? דאס איז די מדה וואס איך רעד וועגן.

Student:

וועלכע נאך זאכן וויל מען נישט? פעסיקלי תאוות [desires].

Instructor:

רצונות [wants], אבער רצונות, מ׳וויל עס. פעסיקלי, דארף נישט יעדע מאל.

Student:

זייער גוט, לויט די דעפינישן וואס דו האסט יעצט געזאגט אז טאביק איז נישט קיין תאוה.

Instructor:

דאס איז א מחלוקה צווישן מיר און די בריטאניקא. יא, יא, פארדעם זאג איך, אין די סענס, דאס איז עקזעקטלי וואט איי עם סעיאינג, דאס האט נישט… רייט, אבער ווען מענטשן רעדן פון די מדה פון די צד החיובי [the positive side], ווען מענטשן זאגן באופן חיובי צו זיין איינגעהאלטן, מיינען זיי נישט די אמת׳ע דוקא לגבי תאוה, אין הכי נמי [indeed so].

די מדה כללית – נישט נאר תאוה

Instructor:

די מדה כללית מצד חינוך, מצד די נושא פון חינוך איז נישט נאר, ס׳איז לגבי וואס דו ווילסט. נאכדעם ווערט אפילו א פראבלעם, דאס הייסט, דו ווילסט? אויב איך וויל גוט, אין הכי נמי. וואס דו ווילסט? לאו דווקא דיין גוף, און נישט מחנך׳דיגע גוף. ווען די גוף איז די מחנך, וועט אויך וועלן נאר גוט.

סאו, איי דאנט טינק דו מאכן די חילוק צווישן גוף און נשמה איז סאו העלפול אין דיס קאנטעקסט. סאו, ס׳איז נאר וואס דו ווילסט. פארדעם זאג איך נישט די חינוך איידיע, וואס א יונגל וויל און וואס א טאטע וויל. אקעי, דער איידיאל טאטע איז נישט מיר. יא, פארשטייסטו דאך אזוי? דער וואס ווייסט יא וואס מ׳דארף טון. ס׳האט נישט מיט א תאוה איז גערעכט.

אבער אסאך מאל ווען מ׳רעדט פון דעם, איך זעה אז דער ר׳ שלמה קאניאל רעדט פון דעם אין דעם וועג.

נייער חסידישער פּשט: „מדת העבדות” – פארוואס מצרים?

Instructor:

אבער אזוי ווי איך האב געזאגט, דו וואלסט ער זאגט פון מצרים, און איך וויל צוריקגיין פון דעם, ווייל איך מיין אז ס׳איז נישט משוגע בכלל. און דעם פשט האב איך געהערט פון א לאנגע צייט צוריק פון א חסידישע שיעור, און איך מיין אז ס׳איז א גוטער פשט. ס׳איז א גוטע פשט פראקטיקלי, ס׳איז אזא גוטע פשט אויף די בלית מצרים [the exile in Egypt], רעדן די צווייטע מאל פסח.

די מעשה: אלע מדות האט מען, נאר איין פעלט

Instructor:

אמאל האב איך געטראפן א איד, האט מיר געזאגט אזא פשט, ער האט געזאגט אז ס׳שטייט אין א חסידישע ספר, איך געדענק נישט וועלכע. פארוואס זענען די אידן געדארפן אין מצרים?

האט ער מיר געזאגט אזוי, אז יעדע מדה האט א מענטש אין זיך אליינס. אלע מדות, יא, ליב האבן, פיינט האבן, מ׳זאל זיך מעורר זיין, מ׳זאל זיך נצחון וכו׳. אלע מדות האבן מענטשן. מ׳דארף עס נאר פירן.

אזוי ווי די חסידישע ספרים, דער רמב״ם [Rambam – Maimonides] זאגט נישט אזוי, אזוי ווי די חסידישע ספרים האט געזאגט צו זאגן, די עבודה איז נאר צו מאכן דעם מענטש זאל נוצן זיינע מדות אויף די גוטע זאכן, צווייטע גוטע מטרות, אויף די גוטע וועגן, די ריכטיגע ענין, ווי דער רמב״ם האט געזאגט. אבער דארף מען נישט מחדש זיין קיין נייע זאכן. שטימט?

מדת העבדות – די איינציגע מדה וואס מ׳באקומט פון אנדערע

Instructor:

דער יונגער טענה׳ט אזוי: ס׳איז דא איין מדה וואס קיינער האט נישט, מ׳ווערט נישט געבוירן דערפון דערמיט. מ׳באקומט עס נאר פון די אנדערע מענטשן. וועלכע מדה איז דאס? די מדה פון פאלגן די אנדערע מענטשן. ער האט עס גערופן מדת העבדות [the trait of servitude]. איך ווייס נישט אויף זיי.

Student:

עבדות?

Instructor:

יא. צו פאלגן א צווייטן. ווען דו ווייסט נישט, ווען דו ביסט נישט א בן [a son], איז איינער וואס ווייסט. אן עבד [a servant] איז איינער וואס ווייסט נישט. וואס מיר רופן היינט חינוך. מדת העבדות. איז א זאך וואס מענטשן האבן אין זיך אליינס. איך ווייס נישט, ער האט גע׳טענה׳ט אז נישט. ס׳איז נישט נוגע די פארט פון די תורה, איך זאג נאר וואס מיין חבר האט גע׳טענה׳ט.

אברהם אבינו איז נישט געווען קיין עבד

Instructor:

איז ממילא האט ער געזאגט וועגן דעם, אברהם אבינו איז געווען א גרויסער צדיק, אבער ער איז נישט געווען קיין עבד. ס׳שטייט עבד אויף איינעם פאר יציאת מצרים [before the Exodus from Egypt]? ס׳שטייט נישט. קוק אריין צו זען. קוק אין די קאנקארדענציע.

Student:

ניין, ער זאגט אז ער זאל זאגן א נייע תורה. קוק אריין.

Instructor:

עבד פון אברהם, אבער עבד השם [servant of God]. דער אייבערשטער האט געהאט עבדים פאר יציאת מצרים? על כל פנים, אין די תורה שטייט זיכער אסאך מאל אז דער אייבערשטער האט אונז פאר עבדים ווייל אונז זענען געווען אין מצרים, ווייל אונז זענען ארויסגענומען פון מצרים, זיי זענען געווען עבדים, און געסוויטשט די עבדות צו דער אייבערשטער. אמת?

די מסקנא: מצרים איז געווען צו באקומען מדת העבדות

Instructor:

איך ווייס זייער פעימעסלי, משה איז אן עבד פאר׳ן אייבערשטן, ער האט עס נאר ארויסגענומען פון מצרים. איך ווייס זייער פעימעסלי אז ווער נאך, אז די אידן זענען עבדי ה׳ אשר הוצאתי אותם מארץ מצרים [servants of God whom I took out from the land of Egypt], יא? איך ווייס נישט אויב ס׳איז געווען פאר יציאת מצרים אזא מושג פון זיינע עבדים.

Student:

אוודאי איז געווען אזא וואנט, ס׳איז געווען עבדים אויף דער שטער.

Instructor:

יא, זייער גוט. דער איד איז מסביר געווען זייער שיין אז א תורה האט ער געזאגט. Again, I don’t know to what extent it’s… יא יא, דאס זאג איך, אבער…

Student:

אקעי, ס׳איז געווען אן עבדה, אבער…

Instructor:

[continues to next section]

חינוך, קבלת עול, און די מהות פון עבדות

די איינציגסטע מידה וואָס חינוך קען געבן

אבער בקיצור, לאָז אָפּ מיר די תורה פון די פּשט אויף יציאת מצרים. אבער ער וויל אַרויסברענגען אַז… אבער לויט ווי איך בין עס מסביר אַז ס׳איז אַ bisl בעסער.

ס׳איז דאָ אַזאַ מידה – סאָו עגעין, איי דאָונט ניד נאָר אויף יעקב קולערן מידה. איך מיין אַז די וועג וואָס אונז ניסן מדות הייסט דאָס נישט ממש אַ מידה, אבער ס׳איז אַ חינוך, אַ הנהגה, אַ דבר מאוד כללי. וואָס הייסט? אַז איך קען פאָלגן וואָס איך דאַרף פאָלגן, אָדער וועמען איך דאַרף פאָלגן, ווען איך פאַרשטיי עס נישט, ווען איך האַלט נישט דערביי, כאילו, ווען איך זע עס נישט אַליין. דאָס איז זייער אַ בעיסיק זאַך.

נאָו, איך וואָלט געזאָגט פאַרקערט: דאָס איז די איינציגסטע מידה וואָס מ׳קען עקשטשלי באַקומען פון אַ צווייטן. לאָמיר עס זאָגן אַזוי: חינוך קען נאָר געבן די מידה.

איך וואָלט געזאָגט, אפילו, לאָמיר טרייען, נאָט עגזעקטלי טרול, אבער אין אַ סערטען סענס, רייט? נאָך מ׳מיינט בלומדיש, רייט?

וואָס חינוך קען נישט געבן

וואָס געבט חינוך? חינוך קען נישט געבן אהבה. אהבה דאַרף אַ מענטש אַליינס ליב האָבן. עס קען דיך אָנצינדן דיין אהבה, עס קען דיך מאַכן אַז דו זאָלסט טון די מעשים חיצונים, וואָס דאָס איז גורם אַז דו זאָלסט אָנהייבן צו ליב האָבן עפּעס – רייט אַזוי ווי אונז לערנען.

אבער וואָס איז דער חינוך אַליינס? וואָס געבט עס דיך פון? וואָס באַשטייט עס? פון די סעלף קאָנטראָל, פון די קאָנטראָל. פון ווערן קאָנטראָלירט.

דאָס פּראָבלעם פון סעלף-קאָנטראָל

קודם איך גיי ווערן קאָנטראָלירט ביי יענעם – לאָמיר זאָגן איך קען זיך אַליינס קאָנטראָלירן, אָדער אפשר קיינמאָל נישט, אפשר אַלעמאָל איז דאָ צוויי: מיין שכל און מיין גוף, אָדער דער אייבערשטער און מיך. ס׳איז אַלעמאָל אפשר אַ צווייטער.

און כדי צו רעדן פון קאָנטראָלירן – סתם ס׳איז שווער צו רעדן פון סעלף-קאָנטראָל, איז אַ פּראָבלעמעטיק ווארד, ס׳מאַכט נישט נאָר סענס – ס׳מאַכט נאָר סענס אויב ס׳איז דאָ אַזוי צוויי נפשות אין סאַמן וועג, און אַזוי ווייטער. די דעת קאָנטראָלירט די מדה, די לאָו, וכדומה.

מצרים: די אויסלערנונג פון עבדות

אבער אויף דעם האָט יענער געטענה׳ט אַז מ׳האָט געדאַרפט גיין צו מצרים. מצרים האָט גוט אויסגעלערנט פאַר די אידן וואָס הייסט צו זיין אַן עבד. נישט וואָלט מען נישט געוואוסט אַז אַ איד איז אַן עבד. וויאַזוי קען אַ מענטש זיין אַן עבד? מ׳האָט זיך דיסקאַווערט אין מצרים.

מצרים האָט אויסגעלערנט פאַר די אידן וואָס ס׳מיינט צו זיין אַן עבד. ס׳איז געווען עבדים לפרעה. ס׳איז נישט געווען קיין גוטע… נישט אַזוי גוט צו זיין אַן עבד פאַר פרעה, מ׳האָט נישט געטון גוטע זאַכן מיט די אַלעס. פּאָטענשעלי האָט מען זיך אויסגעלערנט וואָס ס׳מיינט צו זיין אַ מענטש.

דער חילוק צווישן אברהם און משה

פאַר דו ביסט אַן עבד, דו קענסט זיין אברהם אבינו, אברהם אוהבי. זאָג איך, דו טוסט וואָס דו האַלטסט ליב, ער האָט פאַרשטאַנען ריכטיג.

אבער ס׳איז דאָ אַזויווי מיר האָבן גערעדט – ס׳שטימט מיר וואָס מיר האָבן גערעדט אַסאַך מאָל וועגן די חילוק פון משה און אברהם, רייט? אַז אברהם איז געגאַנגען מיט אהבה, און משה איז געגאַנגען מיט יראה, רייט?

משה האָט מייסד געווען די תורה וואָס געבט שכר ועונש, רייט? אברהם אין סיינט נאָך נישט געווען קיין שכר ועונש, על ידי שלמתא, רייט? אין די סענס אַז ווער ס׳פאָלגט נישט פאַרכאַפּט קלעפּ, רייט?

דאָס איז די משה רבינו און מייסד געווען, דאָס האָט מען גענומען פון מצרים. דאָס איז די סאָושעל, די פּאָליטיקל אַספּעקט פון… פון די תורה וואָס זאָגט אַז זיי נעמען חנוך מענטשן וואָס זיי האַלטן נישט דערביי. ווער וואָס האַלט דערביי דאַרף עס נישט.

זיי זאָגן אַסאַך מאָל: די תורה איז נישט געמאַכט פאַר אַ גוטע מענטש, נישט געמאַכט פאַר אַ שלעכטע מענטש, אָדער פאַר אומענפאָרמד מענטשן – ריין, פאַר אַ מענטש וואָס דאַרפן חינוך.

עבדות: די איינציגסטע מידה וואָס מ׳קען נעמען

און דאָ האָסטו די מידה. דאָס איז כאילו די איינציגסטע מידה וואָס מ׳קען נעמען. ס׳שטייט נישט אהבה, פריערסטע… ס׳איז זייער אינטערעסאַנט: ס׳שטייט נישט פריער האָסטו ליב געהאַט פרעה, יעצט פאַר ליב דעם אייבערשטן אינסטענט.

דאָס וואָלט דער בעל שם טוב אויך געזאָגט: ניין, אַ קנעכט קענסטו זיין קודם אַ פרעה, יעצט פאַר דעם אייבערשטן. שטימט? שטימט וואָס איך זאָגן? ס׳איז אַ סברא. סאָו דאָס איז אַ תורה.

אבער דאָס איז די איידיע פון עבדות, אבער עבדות עהיים ווייס איך נישט וואָס עס מיינט עקשטשלי. דאָס איז בקיצור, מ׳קען נאָך אַסאַך חוקר זיין לגבי די פּשט אין יציאת מצרים און אַזוי ווייטער.

די עיקר נקודה: חינוך ווירקט מיט סעמענע אַלס דאַז ער טו יו

אבער אַז איך וואָלט געוואָלט אַרויסברענגען פון די ווארט איז נאָר אַז דאָס איז אַ זאַך – פאַרדעם רעד איך פון דעם די סענס פון חינוך, ווייל דאָס איז אַ זאַך וואָס… עקשולי ווארקסט מיט סעמענע אַלס דאַז ער טו יו. דאָס איז די עיקר חילוש וואָס איך וויל זאָגן, די עיקר נקודה וואָס איך האָב אַרויסגעזענקט פון דאָס. שטימט?

אפילו מצרי, אפילו משה רבינו, אפילו דער שכר ועונש וואָס מ׳רופט יראת העונש, אפילו דער רצועה וואָס שלאָגט ווער ס׳פאָלגט נישט, אָדער וואָס געט קענעמעס און ווער ס׳פאָלגט, לערנט אויס וואָס? די מידה אַז נישט אַלעס דאַרף איך טון וואָס איך וויל, ס׳איז נישט איך וואָס דו ווילסט. שוין עפּעס, שוין עפּעס אויפגעטון.

שאלות און דיסקוסיע: די מהות פון חינוך

Student: איינער וואָס האָט נישט יענץ, אַזוי ווי ס׳שטייט אין…

Instructor: ניין, ער לערנט דיך גאַנץ גוט אויס, ער שלאָגט דיך, ער לערנט דיך אויס, און סוף כל סוף האָסטו די מידה.

Student: רייט, רייט. אָפּקורס, דו באַקומסט די מידה. דו קענסט פרעגן וואָס געשעט ווען יענער גייט אַוועק.

Instructor: סאָו, אויב דו האָסט דיך אויסגעלערנט, גייסטו נאָך אַלץ האָבן די מידה אפילו ווען ער גייט אַוועק. דאָס איז דאָך די חילוק. אויב איינער… זייער גוט, זייער גוט. I agree with you.

חינוך אַלס אַן אומבאַוועגלעכע מציאות

איך מיין אַז יענער׳ס דזשאָב איז נישט דיך אויסצולערנען, נאָר צו זיין די מציאות אַרום וואָס דו ביסט סטאַק אין. דאָס איז עפּעס וואָס איך האָב געדענקט פון איינער׳ס זייער אַ קלוגע וועג פאַרטראַכטן וועגן חינוך, אויך פּראַקטיש, חינוך ילדים, אָדער אויך זיך אַליינס, ביי די וועי.

חינוך מיינט being an unmovable thing, being nature. דאָס הייסט, דער טאַטע, ווען… פאַרדעם אויב מיט אַ טאַטע׳ס מ׳קען האַנדלען מיט אים צופיל, איז אַלעמאָל אַ פּראָבלעם פאַר די סאָרט זאַכן. פאַרשטייסט וואָס איך זאָג? ווייל ערגעץ וואו דאַרף זיין… וויאַזוי לערנט מען זיך אויס?

איך בין דיר מסביר אַז ס׳איז גוט פאַר דיר מיך צו פאָלגן. דאָס איז שוין נישט קיין עבדות, דאָס איז אַ ביזנעס זאַך. דו גייסט צום דאָקטאָר, דו ביסט נישט קיין עבד פון די דאָקטאָר. דער דאָקטאָר ווייסט, פאָלגסטו אים. רייט?

ס׳איז דאָ עפּעס אַ טראַסט, אימפּליסיט, פאַרדעם פאָלגט אַ יונגל זיין טאַטע.

שכר ועונש אַלס מחנך

ווען מ׳רעדט פון שכר ועונש, די לאָו, די לאָו איז אַ מחנך אין דעם וועג. די תורה, די חוק, איז אַ חינוך אין דעם וועג. אין וועלכע וועג? אין די וועג, מ׳זאָגט אַזוי: דו קענסט האַלטן פון היינט ביז מאָרגן אַז מ׳טוט דאָס, איך קער נישט וואָס דו האַלטסט. דו קענסט האַלטן פון היינט ביז מאָרגן אַז ס׳שטות, און דו ווייסט נישט בכלל. די ריאַליטעט איז: אויב דו וועסט טון אַזוי און אַזוי, מאָרגן וועסטו זיך טרעפן אין תפיסה.

און וויבאַלד דו ווילסט נישט זיין אין תפיסה מסתמא – אויב איינער וויל, קען מען אים נישט העלפן, רייט? ס׳איז אַ פּראָבלעם. אבער פעין, רייט? ריעל פיזיקל פעין, רייט? דער חינוך אַרבעט מיט פיזיקל פעין און פלעזשור. מ׳וועט דיך לייגן אין תפיסה. ממילא, דו ווילסט דאָך נישט, סאָו דו לערנסט דיך אויס צו קאָנטראָלירן דיינע רצונות ווייל דו ווילסט נישט גיין אין תפיסה. רייט? סאָו, ס׳מוז זיין אַ געוויסע סיבה.

דיגרעסיע: דאָס פּראָבלעם מיט דעם מאָדערנעם תשובה-רעדן

למשל, די זאַך פון תשובה איז זייער דיסטראַקטיוו. איך בין דאָ אַנטי קעגן אידישקייט שיעור, איך קען נישט אין מיין תורה, אין מיין זאַך, רייט? וואָס ס׳איז דאָ אַן עכטע פּראָבלעם. דאָס מיינט, דער רמב״ן [Ramban: Nachmanides] רעדט שוין וועגן דעם אין אַ געוויסע זין, וועגן עכטע בושה אָדער אפשר אַזעלכע זאַכן.

די פּראָבלעם מיט “אַלעמאָל איז דאָ אַ וועג אַרויס”

ווען ס׳איז דאָ אַ געוויסע חינוך וואָס זאָגט, “אַלעמאָל איז דאָ אַ וועג אַרויס.” אויב ס׳איז אַלעמאָל אַ וועג אַרויס, דעמאָלטס איז קיינמאָל נישט געווארן ביי אַ מענטש אַ זאַך. נישט אַלעמאָל איז דאָ אַ וועג אַרויס. ס׳איז דאָ זאַכן וואָס מ׳קען נישט תשובה טון.

אויב תשובה איז נישט קיין וועג אַרויס, תשובה איז אַ וועג צו ווערן בעסער. דאָס איז תשובה.

Student: איך ווייס, איך האַלט אויך אַזוי. אמת.

Instructor: און איך זאָג אַז אין די וועג וואָס מ׳האָט מיך אויסגעלערנט, און אויב דאָס איז עקזעקטלי וואָס איך מיין דאָס, איז תשובה ווערט די פּראָבלעם. אויב דו נוצסט תשובה פאַר אַ ריזן צו זינדיגן, אַרבעט נישט תשובה פאַר דיר. ווייל תשובה איז אַ חוטא ומחטיא [chotei u’machtei: one who sins and causes others to sin], מ׳דאַרף אים האַרגענען, מ׳דאַרף אים איינשטעקן ווי די לעצטע תשובה פאַר די תשובה.

רייט, נאָר, און די זוהר [Zohar: the foundational work of Kabbalah] שטייט אַסאַך מאָל, רבי, און די זוהר שטייט אַסאַך מאָל אַז די ערשטע מדה… אויב איינער איז אין די עקשן זענען און ער טוט נאָכדעם תשובה, אוודאי קען מען תשובה טון. איינע פון די זאַכן מיינט נישט אַז מען טאָר נישט. יאָ, אוודאי תשובה טון. מען קען זיך מתגבר זיין, אבער מען דאַרף זיך מתגבר זיין אויף די פּראָבלעם.

קריטיק אויף דעם פּאָזיטיוון סטייל

איך זאָג אַז נאָר, די וועג וויאַזוי אונז רעדן אַסאַך פון וועגן תשובה מיין איך איז דיסטראַקטיוו, ווייל איך פיל, איך רעד מיט מענטשן… Again, ס׳איז probably, ווען איך קאַמפּלעין וועגן, איך ווייס, ס׳איז נישט קיין סיסטעם וואָס איז שולדיג, ס׳איז מענטשהייט וואָס איז שולדיג.

אבער ס׳איז דאָ אַ געוויסע סטייל וואָס אונז האָבן ליב צו רעדן, די positive סטייל וואָס מ׳באַקומט פון חסידישע ספרים, און אַזוי ווייטער. און, עגען, פון די גאַנצע מאָדערנע וועלט האָט די פּאָזיטיוו סטייל. ס׳פעלט זיי אַ געוויסע זאַך אַז נישט אַלעמאָל קען מען תשובה טון, אָקעי? נישט אַלעמאָל קען דער אייבערשטער העלפן.

די לימיט פון רחמים

ס׳איז דאָ זאַכן וואָס קען זיך אָנהייבן אין זייער גרוב, קיינער גייט נישט העלפן אפילו דער אייבערשטער. וואָס היינט דער אייבערשטער? דער אייבערשטער האָט דאָס געמאַכט אַז ס׳זאָל זיין אַ גרוב, און ס׳טאָפּט. ס׳איז דאָך דאָס איז דאָך אַ ריעליטי וואָס דו באַמפּסט אין און דו איז נאָו וועי אַן. איך קען דיר געבן פּליטישע דוגמאות.

בקיצור, ס׳איז דער אמת אַז ס׳איז אַסאַך מאָל דאָ אַ וועג אַרויס. דער קבלה פון דוד המלך [King David] זאָגט אַז ס׳איז דאָ אַלעמאָל על יתיישבין רחמים [al yitgaber rachamim: may mercy prevail] איז אמת. ס׳איז אַסאַך מער קאַמפּליצירט.

אבער ס׳איז אויך דאָ זייער אַסאַך קעיסעס וואָס ס׳איז נישט דאָ קיין… ס׳איז שוין… ווי זאָגט ר׳ מאָטעלע זילבער? ס׳שטייט אפילו חרב חדה מונחת על צווארו [even if a sharp sword rests upon one’s neck]. ס׳שטייט נישט אפילו חרב חדה חותכת את צווארו [cutting one’s neck]. אָקעי? עפּעס אַ לימיט איז זיכער דאָ. אָקעי? מונחת, מיר קענען הערן. ס׳איז דאָ עפּעס אַ לימיט.

קבלת עול: די ערשטע מדריגה

And why am I saying this? איך קלער וואָס יואל האָט געזאָגט, אבער איך מיין אַז ס׳איז זייער אַ קלוגע זאַך. אַז דער סאָרט חינוך, אַזוי ווי דער זוהר זאָגט אַסאַך מאָל אַז קבלת עול [kabbalat ol: acceptance of the yoke] איז די ערשטע… און ס׳איז נישט קבלת עול.

קבלת עול מיינט אַז איך בין נישט מקבל דעול. אויב איך קען מקבל זיין דעול, און מאָרגן איך נישט מקבל זיין איך אַל תשובה צו מאַכן קבלת עול. קבלת עול איז אַ ריקעגנישן אוו ריעליטי, right?

That’s why nowadays that people don’t believe אין שכר ועונש [reward and punishment], which you should believe אין, because it happens צו די ווילסט נישט. ס׳איז יאָ דאָ און ס׳איז נישט דאָ, און די וועלט אַרבעט איז… אבער ס׳איז דאָ, people האָבן מורא צו טאַקן איבער דעם, אַז nobody האָט אַ certain קבלת עול, און ס׳איז אַ big problem.

דער זוהר׳ס משל: די בהמה מיט דעם עול

קבלת עול, זאָגט דער זוהר, איז אַזוי ווי… דער זוהר נוצט עקזעקטלי די חינוך משל. דער זוהר זאָגט, אוודאי, ס׳איז דאָ אַסאַך העכערע מדריגות. אוודאי, קבלת עול means you don’t know what you’re doing, מ׳טאָר נישט בלייבן דאָרט.

אבער דער זוהר זאָגט אַסאַך מאָל אַז אַזוי ווי אַ שור, אָדער אַ… יאָ, ס׳איז דאָ אַזאַ פרה אדומה [parah adumah: red heifer], “אשר לא עלה עליה עול” [asher lo alah aleha ol: upon which no yoke has been placed], right? וואָס זעט מען פון דעם? אַז מ׳מיינט נישט אַז ס׳האָט נישט יעצט אַן עול, right?

אַ קו, ווען ס׳ווערט אַזוי, שטייט אין משנה אין שבת, right? מ׳נעמט אַ קו אָדער אַ בהמה, ווען ס׳ווערט געבוירן, אויב מ׳וויל ס׳זאָל זיין אַ working בהמה, פון ווען ס׳איז קליין, לייגט מען אַרויף אַן עול דערויף. ער שלעפּט טויס, און ער איז נאָך נישט גענוג שטאַרק צו שלעפּן אַן אַקערייזן, אבער ער שלעפּט זאַכן. אַזוי לערנט ער זיך אויס אַז מ׳שלעפּט. ווען דער בעל הבית זאָגט שלעפּן, שלעפּט מען.

שפּעטער קען מען שוין אַראָפּנעמען די עול אפילו, מען קען אים שוין אויפ׳ן וועג שלעפּן סאַמטיימס, ער מוז נישט בלייבן מיט די עול.

קבלת עול אַלס דערקענונג פון לימיטס

דאָס זאָגט אַז קבלת עול איז אַלעמאָל סאַמטינג וואָס… פאַרוואָס מיינט? קבלת עול מיינט אַז ערגעץ וואו איז דאָ אַ לימיט צו מיינע בחירה, צו מיין איך-פאַרשטיי. וואָס איז נישט די וועלט, איך וועל תשובה טון, ס׳וועט נישט העלפן. ס׳איז דאָ ערגעץ זאַכן וואָס… אויב איך וועל דאָס טון, איז געשען די רעזולטאַט. די פעקט, cause and effect. Cause and effect איז סטראַנגער די מי.

און ווען אַ מענטש, אויב מ׳רעדט וועגן חינוך, וואָס איז אַ סיסטעם פון לאָו, אָדער אַ טאַטע, אָדער אַ מוסד חינוך, וואַטעווער, דאַרף מען מחנך זיין. ער איז לייק דאָרט. אין אַ געוויסע זין, אין יעדע מאָל וואָס גייט זיין אַזוי, די…

חינוך, עבדות, תשובה, און די ריאַליטעט פון מענטשלעכע נאַטור

חינוך און דער אינפלעקסיבלער מחנך

Instructor:

ס׳איז דא ערגעץ זאכן וואס אויב איך וועל דאס טון, וועט געשען די ריזולטאט. די פעקט, קאוז ען עפעקט. קאוז ען עפעקט איז שטארקער ווי מיר. און ווען א מענטש, אויב מ׳רעדט וועגן חינוך, וואס איז א סיסטעם פון לאו, אדער א טאטע, אדער א מוסד חינוך, וואטעווער, דארף מען מחנך זיין. ער איז לייק דעט. אין א געוויסע זין, איז ער איז נישט קיין חינוך. און יעדע מאל וואס גייט זיין אזוי, די קינדער אדער די תלמידים גייען דארפן טראכטן אז דער רבי איז א רשע א שטיקל. ווייל ער איז אינפלעקסיבל, אביסל פלעקסיבל מעג ער זיין.

איך ווייס נישט, איך זאג נישט ס׳איז פראקטיש, אבער איך קוק אן אסאך מענטשן, איך האלט אז יענער איז טאקע א רשע, ווייל למעשה זיין רשעות האט געהאלפן אז ער קען עפעס. מיט דעם מענטש קען מען נישט רעדן וועגן די זאך, מ׳קען רעדן וועגן אסאך זאכן, וועגן די תקנות וואס ער האט געמאכט, מ׳קען נישט רעדן וואס מ׳וועט טון. ער איז א law of nature פלאץ. דו ווילסט גיין אין די ישיבה, וועסטו מוזן זיך צושטעלן צו דאס.

יעצט, אויב ס׳איז דא עפעס א טובה וואס מ׳האט פון יענע זאך, ער לאזט נישט ארויספארן פאר זעקס אזייגער. למעשה, דער שיעור האט קענט אנהאלטן ביז זעקס אזייגער, ווייל יענער האט א משוגעת, אז ער האט א קבלה פון רחל אמנו, אז ביז זעקס אזייגער דארף זיין די שיעור, און פלאצן זאל אין די גאנצע וועלט. ס׳קערט אפילו נישט אן אז ס׳שנייעט, אז ס׳איז א בליזערד, אז ס׳איז א האריקעין, ער קערט נישט. אזוי איז די הלכה [halakha: Jewish law], פלאצן זאל יעדער איינער. אקעי, קענסט עובר זיין, ביי די וועי, זאג נישט. באט דאס איז וואס חינוך איז, ווייל חינוך, די עבדות מיינט אז דער צווייטער איז מחליט, נישט דו ביסט מחליט. שטימט?

קבלת עול מלכות שמים – א דערמאָנונג

איך טראכט אלעמאל אז קבלת עול מלכות שמים [kabbalas ol malkhus shamayim: accepting the yoke of Heaven’s kingship], ס׳מיינט נישט אמת׳דיג קבלת עול מלכות שמים. ס׳מיינט, ווען זיי זאגן קריאת שמע [Krias Shema: the Shema prayer] אין יעדן טאג, קבלת עול מלכות שמים, אבער ס׳מיינט נישט אז דו טוסט עפעס אויף מיט דעם. ס׳מיינט אז דו דערמאנסט זיך, מ׳קען פארגעסן. ס׳איז דאך דיר דערמאנען, ווייל טאמער נישט, וועסטו טאקע זיך צוברעכן אין דיין האלז פון צוריקצוגיין צוריקצוגיין. יא, סאו דאס איז די נושא פון עבדות.

וואו, ס׳איז גענוג פאר א שיעור פון היינט. איך דארף זאגן נאך א שטיקל וואס איך האב זיך צוגעגרייט. ס׳איז געווען בעסער וואס איך האב צוגעגרייט.

עבדות – נישט קיין מעלה, נישט דער תכלית

ניין, עבדות איז נישט קיין מעלה, עבדות איז א שרעקליכע זאך. פשוט, מען איז אן עבד פאר פרעה. אבער נאכדעם וואס מען איז אן עבד פאר פרעה, פאר דעם דארף מען ארויסגיין פון מצרים, ס׳זאל נישט בלייבן קיין עבד, נישט פאר פרעה, נישט פאר די משגיחים אין ישיבה.

ניין, דער עבד השם [eved Hashem: servant of God] איז אויך נישט קיין מעלה. איך זאג נישט אין די שיעור אז די תכלית איז צו זיין אן עבד השם, צו זיין בטל פאר דעם אייבערשטן, אזוי ווי אנדערע מענטשן זאגן. ניין, די תכלית איז צו פארשטיין, צו זיין א פרענד מיט דעם אייבערשטן, צו זיין א בן ווי ס׳שטייט און אזוי, צו זיין איינער וואס פארשטייט. עובדי מאהבה [ovdei me’ahava: those who serve from love], אוודאי, דאס הייסט לשמה [lishma: for its own sake]. עבודה מאהבה איז בעסער פון עבודה מיראה [avoda me’ahava… me’yira: service from love… from fear].

אבער וויבאלד אז רוב מענטשן, אדער אלע מענטשן, הייבן זיך אן מיט אסאך שטותים אין זייער קאפ, און אויב ער גייט נישט אלעמאל, און ס׳קען זיין אפילו אלעמאל גייט מען דארפן א געוויסע שיקול הדעת [shikul hadaas: balanced judgment] וואס זאל גובר זיין אויף אסאך נטיות [neti’os: inclinations], א חלק וואס זענען נטיות טובות, ער האט אזויפיל אהבת השם [ahavas Hashem: love of God], ממילא וויל ער גיין אין מקוה אין קאראנע, איך ווייס נישט. בקיצור, דאס הייסט מען דארף האבן א קאנטראל וואס זאגט, “יא, איך וויל, אבער יעצט דארף מען נישט.”

סאו, ס׳איז אלעמאל, ס׳איז אפי׳ בעיסיק פאר חינוך, אפי׳ אין די סענס פון חינוך איז עס א בעיסיק מדה צו האבן די מדה פון קאנטראלן, נישט טון נאר וואס דו ווילסט, און טון וואס יענער וויל. אדער, ווי איך האב עס מפרש געווען יעצט מיט דיר, רעקאגנייזן אז יענער׳ס רצונות, איינער אנדערש׳ס…

תשובה – בין אדם למקום און בין אדם לחבירו

דו ווייסט אז תשובה [teshuva: repentance] ארבעט אלעמאל, אבער וואס שטייט אין די משנה? יא, זייער אינטערעסאנט. איך וויל שוין ווייטער רעדן וועגן תשובה, וואס באלד קומט שוין… די הייליגע טעג איז שוין around the corner. סתם, לאז נישט עטליכע עבירות. איך האב עס ליב דאס.

עניוועי, ניין, איך וויל ארויסברענגען נאר דאס. די משנה שטייט אז חטא שבין אדם למקום [chait she’bein adam lamakom: a sin between man and God] העלפט תשובה, חטא שבין אדם לחבירו [chait she’bein adam lachaveiro: a sin between man and his fellow] העלפט נישט תשובה. וואס פארשטייט יעדער איינער? אז דער אייבערשטער קען דיך אלעמאל מוחל זיין, ס׳איז בעיסיקלי פרי. אבער דיין חבר, נישט אלעמאל קען מען צוריקגיין, אמת? אה, מ׳קען אים איבערבעטן. מ׳קען אים נישט אלעמאל איבערבעטן. מ׳קען ווארטן ביז ער וועט זיין טויט און גיין אויף זיין קבר און גלייבן אז ער וועט דיך איבערבעטן. But aside for that, נישט אלעמאל, אפילו דעמאלטס העלפט עס נישט אלעמאל, right?

סאו וואס גייט דא פאר? ניין, איך וויל נאר ארויסברענגען, די משנה איז א משנה אויף ריאליטי. ס׳איז זייער אימפארטענט. ס׳זאגט דיר, תשובה איז די העכסטע זאך, מ׳קען אלעס מתקן זיין, מ׳קען אלעס מוחל זיין, אבער טו מיר א טובה, רעד דיך נישט איין אז וועגן דעם קענסטו טרעטן אויף דיין חבר און מיינען אז ער גייט דיך מוחל זיין.

איך פיל אז מענטשן וועלן טון אסאך עכטע ווילדשאפטן מיט זייערע חברים אויך. “איך האב דיר נישט איבערגעבעטן דעמאלטס ערב יום כיפור [erev Yom Kippur: the eve of the Day of Atonement]? קום אהער. אויב דו האסט געטראכט פון דעם, איך בין מספיק א יוד דיך צו קאלן, איך כאפ אז דו ביסט אזא סארט מענטש, איך גיי דיר זאגן אז איך בין דיר מוחל סתם ווייל איך בין א מחילה רשע, איך האב נישט קיין כח זיך צו פלאגן מיט דיר.” אמת? אמת? יעדער איינער וועיל די זאכן פאר זיך. זייער גוט. ווען מ׳קומט דיך איבערבעטן, זאלסטו געדענקען, נעם די מאמענט, זאלסטו זען וואס מ׳קען טון. אבער ס׳קען נישט זיין אז…

מעשיות פון דורות צוקריגט

איך מיין אז מענטשן זענען זייער צוגעוואוינט צו דעם. מ׳קען זיך אלעמאל עובר ווערן, מ׳קען זיך שוין… איך קען מענטשן וואס זענען שוין אפאר דורות צוקריגט, און זיי זענען גערעכט פאר׳ן בלייבן צוקריגט אפאר דורות. איך מיין נישט גערעכט, אבער ער פילט זיך נאך סמארט, זיי זענען גערעכט. יעדער זיידע האט אים אפגעטון זיין זיידע, און ער האלט נישט ביים מוחל זיין, און ער האלט נישט ביים מוחל זיין. איך קען עס זאגן.

אקעי, אבער דער רעדט, יענער וויל קען א סיריעס זאך דער ווען יארן. ס׳איז געווען א… איך זאג נישט אז דו ביסט גערעכט, ס׳איז געווען עפעס א געוויסע חסידות וואס האבן שוין צוקריגט פאר זעכציג יאר. און לעצטנס, איך זאג נישט… העלא, דער רעווענט וועט מען פארציילן נאכדעם. זעכציג יאר? לא בערך. און לעצטנס, א פאר יאר צוריק, איינער פון די… איינער פון די ציטודים האבן געהאט עפעס א מחלה, און די מחלה איז געווען אז ס׳איז מסתמא א קפידה פון די אנדערע רבי׳ן.

סאו, זיי זענען געגאנגען צום אנדערע רבי׳ן, און ער זאגט, ער וויל אים איבערבעטן. ער זאגט, נא פראבלעם, געבט צוריק די בילדינג וואס איך האלט אז ס׳איז מיינס. זאגט ער, איך גיי אים איבערבעטן. יענער זאגט, משוגע, איך וואלט נישט ווער ס׳מיינט. ניין, ער האט געזאגט, איך קען באשטיין, אבער די חסידים לאזן נישט. וואטעווער, דו כאפסט? אקעי, ביי די וועי, איך ווייס נישט אויב ס׳פעלט אויס אז ס׳קען עדין די תורה, און יענער האלט אז די בעטן… איך גיי נישט טרייען אין די דיטיילס פון די קעיס, איך זאג נאר אז דאס איז נארמאל.

מענטשן זענען אלע סומד, ער האט געמיינט אז ער גייט זיך איבערבעטן אנצוריק פארוואס געבט ער האלב פון די בילדינג? מאך עפעס א פשרה וואס גייט פאר. סאו, יא, דאס וואס איז געט צו דאס. דאס איז קאלט קבלת עול.

חילוקי כפרה – דער פרייז פון תשובה

ניין, זאג נאר אז מען רעדט וועגן תשובה. די משנה שטייט אז ווען ס׳איז דא א ריעל פראבלעם, העלפט נישט תשובה. נאר למקום שטייט אויך, ס׳איז דא חלוקי כפרה [chilukei kappara: different levels of atonement]. אויף וויפיל דו קענסט פאררעכטן די פראבלעם, דער אויבערשטער האט אים אויפגעלייגט, נישט פארראכטן די פראבלעם. דאס וואס איך וויל זאגן, דאס איז א בלול למקום, קען מען אלעמאל תשובה טון.

היינט איז נישטא קיין בית המקדש [Beis HaMikdash: the Holy Temple], איז נאר יום כיפור [Yom Kippur: the Day of Atonement], איז שוין יוצא, איז נאך א מזל. ווען ס׳קומט דאס, וועט מען דארפן צאלן פאר תשובה טון. יעצט איז נאך פרי, מ׳זאל אריינכאפן. רבותי, ס׳איז די דרשה פאר שבעים, מיינען צרה, מ׳זאל אריינכאפן, ווייל עכשיו אריינגיין לתשובה. ווען ס׳קומט דאס מיטשער גייט מען נישט העלפן, ס׳גייט קאסטן געלט תשובה צו טון. מ׳גייט דארפן קויפן א חטאת [chatas: a sin offering]. אקעי, און זיי דארפן אן אויך די יארצייט, איך ווייס נישט, אבער בקיצור, ס׳איז עקספענסיוו.

ניין, דו פארשטייסט? ס׳איז ריעלי… דו ווייסט, א גאנצע שעף, א סעודה? א צוג? אסאך פון זיי. ניין, ס׳קאסט, אקעי, איך ווייס נישט, בקיצור, ס׳קאסט, איך ווייס נישט וויפיל ס׳קאסט. אבער ס׳איז נישט אזוי. ס׳איז גוט. די סארט, אין סאם לעוועל איז א ריעליטי וואס… יא.

בקיצור, דאס איז די זאך. און דאס איז די טייטש, אין די סענס איז אלעס תשובה אויכעט. דאס הייסט תשובה תתאה [teshuva tata’a: lower-level repentance], און אזוי. אין די סענס איז דאס אויכעט א נושא פון אזוי ווי התגברות לתאוה [hisgabrus la’ta’ava: overcoming desire], אדער פון נישט טון וואס דו ווילסט. פארשטייסט? ווייל יענער קען גאר ווערן ברוגז, און ער קען בלייבן ברוגז. ס׳קען זיין ס׳גייט נישט העלפן דיין איבערבעטן. דו קענסט אז דו גייסט מאכן דעמעדזש.

די ריאַליטעט פון מענטשלעכע נאַטור

דו זאגסט פריער אז מענטשן זענען נישט גוט, יא? קיין מענטש איז נישט גוטפול. ס׳איז אווער אלע פינף צענטס. ס׳איז גוט פרעסט, יא. יעדער האט דזשאלאסי, וואטעווער. אבער פינף צענטס, זעכציג פרעסטס, א שלעכטע מענטש. ס׳איז גוט קיינער שלעכט. אקעי, יעדן איז אלע יעדן זענען גוט.

איך מיין, איך וועל דיר זאגן וואס איך מיין. איך וועל דיר זאגן, קוד יו רילייען מוסט פיפל צו דו די רייטינג ווען דער איז עני קאסט אין וועט. אפטער צוואנציק דאלער? ווי שווער ס׳ווערט, וואס איז די לעווער? ס׳איז שווערער, שווערער, שווערער. יעדער האט חסדים נסיונות. ס׳איז דא יעקב, יעדער האט חסדים נסיונות.

סאו, יעדער האט חסדים געזאגט, סאו, הרב הצדיק רבי, ווי דער האט געזאגט רב וואטנער, מ׳טראפט פאר א מצוה דן זיין לכף זכות [dan lekaf zechus: judging favorably], אבער געווענליך טרעפט מען בעסער צו ווען מ׳איז דן לכף חובה [dan lekaf chova: judging unfavorably]. סאו… איך זאג אזוי, אויב דו וועסט רעכענען אז מענטשן, you know what we’re doing, די רייטע טינג, אסאך מאל איז דא א שאלה, ס׳איז גרינגער צו טון, דער עולם טוט אזוי, אבער די וואס ווילן טון די ריכטיגע זאך, ס׳איז אביסל שווערער. איך רעד נישט אפילו פון משוגע שווערער, אקעי? אביסל שווערער.

און איך וויל פרעגן דיר, וויפיל מענטשן קענסטו רעלייען אז דו ווייסט אז דאס איז אן עבודה וואס דו טוסט, אז וואס געשעט דא? מ׳דארף טון עפעס אנדערש. וויפיל מענטשן, איך האב געהאט אזעלכע מעשיות אין מיין לעבן, איך האב זיך געשלאגן מיט אנדערע יענער האט מיר געזאגט, “קום אהער, אויב דו וועסט פרידיקטן אז יעדער איינער גייט טון וואס איז גוט פאר זיינע אינטערעסן, גייט עס זיין אכציג, ניינציג פראצענט ריכטיג. יעצט, סאמטיים יענער איז אינטערעסירט אויף דיין זייט, זייער גוט. איך זאג נישט אז יעדער איינער׳ס אינטערעסן זענען אלעמאל קעגן דיר. אסאך מאל אינטערעסן גייען צוזאמען מיט דעם, איז דאך גוט. אבער אויב דו פרידיקט דארט, מעיק דארט א פרידיקשאן, אבאוט ניינטי פייוו פערסענט אוו די טיים וועסטו זיין רייט.

אין ריעליטי, עניוועי, דו גייסט פרידיקטן אז סאם פיפל, פיפל זענען נאט איוון קאנווינסעבל. איך רעד נישט, דו קענסט אים גיין און זאגן, און ער וועט טאקע פארשטיין אז ס׳איז נישט ריכטיג, אבער ער טוט עס עניוועי נישט. און רוב מענטשן זענען אזוי, אזוי מיין איך. עט ליעסט, יו העוו טו עסום אז רוב מענטשן זענען אזוי. דעטס וואט איי וואוד סעי. יו העוו טו עסום אז רוב מענטשן זענען אזוי. און איי דאונט סי אז דעטס… איי דאונט סי אז דעטס… איי טינק אז דעטס… אפשר בין איך ראנג.

קלאָרשטעלונג – “שלעכט” קעגן “נישט רילייעבל”

עס מיינט נישט אז יענער מענטש, ווען דו זאגסט שלעכט, יו סי, דו רעדסט וועגן א שלעכטע מענטש. ניין, נישט אין גרויסן. א קלארע זאך. א קלארע זאך, א שלעכטע מענטש איז א קלארע זאך. יעדער איינער ווייסט ביי זיך. ניין, שלעכט, נישט שלעכט. איך האב געזאגט, נישט רילייעבל. דו פארשטייסט וואס איך זאג? פארוואס זענען זיי שלעכט? דער מענטש א גאנצן טאג טראכט ער וויאזוי צו באגנב׳ענען יענעם? ניין, רוב מענטשן זענען נישט אזוי. רוב מענטשן זענען בינונים [beinonim: average people].

אבער איך פרעג דיך, איך זאג דיך, ביי זיין חתונה, אויב ס׳איז נישט קיין זאך, דער מענטש וואס איז געקומען צו זיין חתונה גייט עפעס קאסטן, און… קאסטן טאל און געלט? ניין, נישט טאל. פארוואס זאל ער מאכן שלום? ניין, ס׳איז נישט. ניין, ניין, ס׳איז נישט דאס. דאס איז א קליינע זאך, דאס פארשטיי איך. איך גיי נישט געבן… ניין, איך גיי נישט געבן. שלעכט איז נאט די קארעקט ווארט. איך וויל נישט געבן קיין עקזעמפל. איך גיי נישט געבן קיין עקזעמפל. איך גיי נישט געבן קיין עקזעמפל. איך גיי נישט געבן קיין עקזעמפל.

ניין, די פראבלעם איז, די משל איז נישט אזא פראבלעם פון רענטעביליטי, די פראבלעם איז אז ס׳איז דיסטראקטעד פון די איידיע וואס איך וויל ארויסברענגען. איך וויל דיר זאגן וואס איך מיין, אקעי?

דער מעשה מיט דער קאנדא-מיטינג: אייגן-אינטערעס און די גרענעצן פון “גוט זיין”

סיום: א פראקטישע מעשה וואס אילוסטרירט דעם גאנצן ענין

איך וויל דיר זאגן וואס איך מיין, אָקעי? מיר האבן דאך יעצט גערעדט גוט, לכל הדעות, די קאנדישן פון זיין גוט איז נישט נאר וואס מיין אינטערעסע איז, נישט נאר וואס איך וויל, אָקעי? איך וויל דיר פארציילן א מעשה, אָקעי? א איד האט מיר פארציילט א מעשה.

ס׳איז געווען, און איך קען ענדיגן מיט די מעשה, ס׳איז אן ענין צו ענדיגן מיט א מעשה, מ׳נעמט א מעשה, מ׳זאגט מעשה אינצווישן, און ערגעץ לערנט מען אויך.

די מציאות: א קאנדא מיט צוויי סארטן הייזער

סאו, ס׳איז געווען א געגנט, נישט א געגנט, אזא בילדינג, א קאנדא לאמיר זאגן, יא? וואס ס׳איז דא, יעדער איינער האט זיך זיין הויז, אבער ס׳איז אויך דא די, וואס הייסט עס? די קאנדא. בקיצור, מ׳דארף נעמען קעיר פון די, יא, מ׳דארף צאלן פאר די גוי וואס קלינט אויף, די מענעדזשמענט.

סאו, יא, יעצט, אין דעם קאנדא איז געווען פארשידענע סייזעס. איינער האט א גרעסערע הויז, צוויי, איך געדענק ס׳האט געהאט א זייער קלארע דעפינישן, נישט קיין ספק. צוויי לעוועלס, אדער צוויי, איך געדענק נישט, עפעס קיצור, לעוועלס, אנדערע לעוועלס, בערך צוויי סארט איז געווען אין די געגנט, אָקעי? איז, און די גרעסערע איז אויך די גרעסערע אוטסיידס, ס׳האט מער פארקינג, איך געדענק נישט קיין ספק אין די, איך וויל דארף מסביר זיין די מציאות.

די מחלוקת: ווי אזוי צו צאלן פאר מענעדזשמענט

און ס׳איז געווען א מיטינג, מ׳האט זיך געזעצט א מיטינג ביי די אסיפת הוועד [אסיפת הוועד: committee meeting], און מ׳האט אפגערעדט ווי סאך יעדער איינער דארף צאלן פאר די מענעדזשמענט, אבער וואטעווער. ס׳איז געווען א גרויסע מחלוקת [מחלוקת: dispute]. ס׳איז געווען אפאר מענטשן האבן געזאגט אז דער וואס האט א גרעסערע הויז, ער נוצט דאך מער פון די… מ׳דארף מער וואשן פאר אים, זאל ער צאלן מער, און דער וואס האט א קליינערע הויז, זאל ער צאלן ווייניגער. די אנדערע האבן געזאגט, ניין, יעדער איינער זאל צאלן גלייך.

אנאליזירן די צוויי צדדים: א grey area

סאו וואס טראכסטו? ער האט געהאט א וויכוח מיט זיין חבר. וואס טראכסטו? ווער האלט אזוי און ווער האלט אזוי? פארוואס ס׳פארשטייט זיך? איין מינוט, דא איז דא א שאלה. איך קען פארשטיין ביידע צדדים.

לאמיר זאגן, איך האב געמאכט אביסל מער נוטה לעדות [נוטה לעדות: inclined toward the opinion]. למעשה [למעשה: in practice], וויפיל ער האט צוויי פארקינג לאטס, ס׳איז אביסל מער, אבער רוב די ארבעט גייט אריין אין די גארדן דארט וואס מ׳נעמט קער. יעדער איינער נוצט איינער, גרייט? ס׳איז א קליינע חילוק [חילוק: difference]. דאס וואס ער איז אביסל א גרעסערע גביר [גביר: wealthy person], פארוואס וועט אים ארויספרעסן געלט? ווייל ער האט מער געלט, ער האט א גרעסער אויך. שווער, right?

ס׳איז דא צוויי צדדים. ס׳איז נישט אזוי שווער צו פארשטיין אז ס׳וואלט געווען צוויי צדדים. פרעגסט א מענטש פון אינדרויסן, “וואס זאל מען ווען סתם איין מענטש מאכט די תקנה [תקנה: regulation]?” מ׳קען עס הערן אז מ׳זאל עס מאכן אין ביידע וועגן. ס׳מאכט סענס צו צאלן איינער, ס׳מאכט סענס…

וואס דער מנהג [מנהג: custom] איז? אָקעי, דארט האט מען נישט געוואוסט פון דעם מנהג, מ׳רעדט דאך פון נאך פאר די מנהג, איך ווייס נישט. אין יענעם פלאץ איז געווען א מחלוקת, ס׳זעט אויס אז ס׳איז נישט געווען גארנישט קיין מנהג.

דער הויפט-פונקט: אייגן-אינטערעס פארדרייט דעם אורטייל

די פראגע: פארוואס קען מען נישט פסק׳ענען אבדזשעקטיוו?

סאו איך פרעג דיך, דו זאגסט, צו דו האלטסט אז מענטשן זענען נישט שלעכט, right? זיי זענען נישט שלעכט. פארוואס איז נישט דא קיין איינער… פארוואס? וואס הייסט? ס׳איז דא א מידת היושר [מידת היושר: the quality of integrity]…

איך האב געזאגט, לאמיר רעדן די שמועס לגופו של ענין [לגופו של ענין: to the essence of the matter]. וואס האלטסטו איז? דו האלטסט אז א גרעסערע הויז זאל צאלן מער. דו האסט א גרעסערע הויז, אָקעי, דו האסט א גרעסערע הויז. פארוואס זאלסטו האלטן אנדערש ווייל דו האסט א גרעסערע הויז? איך האלט פון מיינע אינטערעסן.

קלארשטעלן: ס׳איז דא אן אבדזשעקטיווע אמת

סאו, נגד הצדק והיושר [נגד הצדק והיושר: against justice and integrity], אמת? צו ווער איז דא א grey area? אוודאי איז עס א grey area, ווייל ס׳איז דא א מחלוקת. ס׳איז נישט אז יעדער איז א גנב. באט דו פארשטייסט אויך אז אבדזשעקטיוולי מאכט עס נישט אויס בכלל צו דו האסט א הויז.

איין מינוט, לאמיר נישט זאגן, איך וויל נאר מסביר זיין, ס׳איז יא דא אבדזשעקטיוו. אין אנדערע ווערטער, אבדזשעקטיוולי, מ׳קען פרעגן א רב, מ׳קען פרעגן, דו ביסט א מומחה [מומחה: expert] אין די נושא [נושא: topic], מ׳קען דיך פרעגן, מ׳זאל זאגן וואס די מנהג איז, מ׳זאל טון וואס די מנהג העולם [מנהג העולם: the custom of the world] איז. מ׳קען, ס׳איז דא וועגן. אבדזשעקטיוולי, איז נישט דא צוויי צדדים.

אבדזשעקטיוולי, לאמיר זאגן זייער קלאר, אבדזשעקטיוולי, דאס וואס איך האב צוויי הייזער, איז נישטא קיין שום ריזען וואס וועט האלטן אז דער פון צוויי הייזער זאל צאלן די זעלבע ווי איין הויז. ס׳איז נישט קיין שייכות איינער מיט׳ן צווייטן, right?

די פרעדיקציע: ניינציג פראצענט וועלן שטימען לויט זייער אינטערעס

סאו ממילא [ממילא: consequently], איך פרעדיקט דיר אז ניינציג פראצענט, אפשר איז געווען איין צדיק׳ל וואס האט געוואוט קעגן זיין אינטערעס, אבער ניינציג פראצענט האט יענער געזאגט, אה, ס׳פארציילט דאך די מעשה, יענער איז געקומען און ער האט געזאגט, ער מאכט זיך נאריש, ער מאכט א מיטינג, ער גייט וואוטן, איך ווייס נישט וואס ער מאכט, זאל מען רעכענען וויפיל איז דא אזוי, וויפיל איז דא אזוי, מ׳ווייסט נישט וואס דער וואוט וועט זיין.

די וואוט, אין אנדערע ווערטער, ווען מ׳מאכט א וואוט, אסומט מען אז מענטשן זענען גוט, right? אז נישט מאכט מען נישט קיין וואוט. מען אסומט אז כאילו, אָקעי, אויב רוב עולם האלט אזוי, מ׳גייט נאך די רוב. איין מינוט, דאס איז גענוג פאר מיר, סאו דו ביסט אויף מיין זייט יעצט.

רוב מענטשן גייען טון זייער אינטערעס, הגם [הגם: although] אז ער אליינס, ווען דו פרעגסט אים אויף די נעקסטע הויז, ער האט אויך די הבדירה [הבדירה: the apartment] אין די נעקסטע, דארט האלט ער פארקערט. אוודאי, דאס איז גאר שוין ראנג אז דו האלטסט אויף מיין אינטערעס.

די מסקנא: מענטשן זענען נישט שלעכט, אבער זייער אורטייל ווערט פארדרייט

מודה זיין אז אייגן-אינטערעס איז נישט “שלעכט” — אבער עס איז א פראבלעם

זייער גוט, האסט עס מודה געווען די רגע [רגע: moment]. ניין, דו ביסט נישט קיין ענין פון די ווילד. ווען איך בין בחינוך [בחינוך: in education/training] פאר מיינע אינטערעסן, ווען איך האב געזאגט אז דו וואלסט פסק׳ענט אזוי, טו איך אלעס פארקערט, און דו ביסט נישט קיין שלעכטער.

אָקעי, איך בין מאכט אפ עפעס, דארף איך שוין פאלגן. פארוואס? יענער מענטש האט מיר אויך א חינוך פאר זיין אינטערעסן. ווייל אויב צוויי מענטשן מאכן אפ אז מ׳גייט זיך ארויסגיין, און יענער פסק׳ענט, דארף ס׳איז א שלעכטער. דאס איז אוודאי אמת, דאס איז זיכער א שלעכטער. דער איבערפאלגט נישט די דין תורה [דין תורה: Torah law/judgment] אדער די הכרעה [הכרעה: ruling] פון די רבי׳ן, זיכער.

סיום

אָקעי, איך וויל אהיימגיין באט שנעל ווי אזוי. האסט פארשטאנען? שוין, בקיצור [בקיצור: in short], איך האב גענוג אויפטון אז דו וואס דארף מאכן.