סיכום השיעור 📋
סיכום פון שיעור – פרדס רימונים, שער א׳, פרק ט׳
די הויפּט-שאלה פון פרק ט׳: צי איז א מכחיש הספירות א כופר?
פרק ט׳ פון שער א׳ אין פרדס רימונים באהאנדלט די חקירה: אם המכחיש הספירות יקרא כופר – צי ווערט איינער וואס לייקנט די ספירות באצייכנט אלס א כופר? דער רמ״ק׳ס ענטפער איז בעיקר „ניין”, אבער ס׳איז מער קאמפליצירט ווי א פשוט׳ע ניין.
פארוואס איז די שאלה אליין א משונה׳דיגע שאלה?
נאכדעם וואס אין די פריערדיגע פרקים (ספעציעל דער לעצטער פרק וואו ס׳איז געשטאנען „על דרך החקירה” – אז כדי די אמונה זאל שטימען דארף מען וויסן מציאות הספירות) – קומט ער איצט פרעגן צי איינער וואס לייקנט דאס איז א כופר. דאס איז אן אייגנארטיגע שאלה:
שטעל זיך פאר: א מחבר שרייבט א ספר פון סודות התורה. אויפ׳ן קעפל שטייט „סוד”, מ׳לערנט עס נאר מיט באגרעניצונגען, ער רופט עס אליין קבלה, סודות התורה, נישט נגלות התורה. און דערנאך פרעגט ער: ווער ס׳גלייבט נישט אין מיין סוד – איז ער א כופר? דאס איז טאקע א מאדנע שאלה. ווען האט מען אמאל געפרעגט אזא שאלה ביי א נגלה׳דיגע סוגיא? פרעגט קיינער נישט: „ווער ס׳גלייבט נישט אין הלכות קם ליה דרבה מיניה – איז ער א כופר?” טעכניש דארף דער תירוץ זיין יא (ווייל מ׳דארף גלייבן אין די גאנצע תורה), אבער קיינער שטעלט נישט אזא שאלה ביי א רגיל׳ע סוגיא אין בבא קמא. דער גרויסער חידוש איז אז אזא שאלה ווערט בכלל געשטעלט – ווייל עס מאכט קבלה נישט בלויז א טיפע חכמה פאר יחידי סגולה, נאר א בעיסיק פונדאמענט פון אמונה, אזוי ווי די עיקרים אליין.
[הערת אגב: היסטאריש איז דאס אביסל פאני – דער רוב דורות פון אידן האבן נישט געוואוסט אז עס איז דא צען ספירות. עס איז א הוה אמינא וואס פאדערט א געוויסע היסטארישע אוועירנעס.]
דער הינטערגרונט: דער קאנצעפט פון עיקרי אמונה
שיטת הרמב״ם
דער רמב״ם האט אויפגעבראכט דעם קאנצעפט פון עיקרי אמונה – אז ס׳איז דא ספעציפישע זאכן וואס א איד מוז גלייבן, און ווער ס׳לייקנט זיי איז יצא מן הכלל. דאס אליין איז א חידוש פון דעם רמב״ם, ווי דער חתם סופר, דער אבן עזרא, און רבי יעקב עמדין האבן אלע באמערקט.
דער רמב״ם האלט אז ס׳איז דא א ליסט פון ספעציפישע ידיעות וואס א איד מוז גלייבן. דאס מיינט אז נישט יעדער פסוק איז גלייך וויכטיג צו גלייבן. למשל: „שמע ישראל” איז מ׳מחויב צו גלייבן, אבער „ואחות לוטן תמנע” – אויב איינער האלט אז לוטן׳ס שוועסטער איז נישט געווען תמנע נאר רבקה, איז ער א מאדנע בריאה, ער איז אפשר ראנג, אבער ער איז נישט קיין כופר. ווייל מ׳דארף גלייבן אז די תורה איז הייליג, אבער נישט אונבאדינגט אז יעדער איינציגער פסוק מיינט דוקא דעם פשט׳ליכן אינהאלט.
[הערת אגב: ס׳ווערט דערמאנט אז רב יוסף דן איז מאריך אין זיינע ביכער וועגן דעם היסטארישן פונקט ווי אזוי קבלה האט זיך אנטוויקלט צו ווערן א זאך וואס פאדערט אמונה. דער רמב״ן, וואס איז אפשר דער ערשטער וואס האט געשריבן קבלה בפומבי, האט קיינמאל נישט געזאגט אז ווער ס׳גלייבט נישט אין זיין קבלה איז א כופר. ער האט יא געזאגט אז דער אבן עזרא האט א שגיאה ווייל ער מאכט קוצק פון חז״ל, אבער ער רופט אים נישט קיין כופר.]
שיטת המקובלים (און דער חתם סופר)
דער חתם סופר ברענגט אין א תשובה אין ענין עיקרי הדת אז די מקובלים זענען מחולק מיט דעם גאנצן קאנצעפט פון עיקרי הדת. זייער שיטה איז: מ׳דארף גלייבן אין די גאנצע תורה – יעדע ווארט פון תורה איז שמות, יעדע ווארט האט א קדושה. ס׳איז נישטא קיין חילוק צווישן איין פסוק און אן אנדערן. ווי ר׳ מנחם מענדל זאגט: וואו שטייט אין דיין תורה אז גלייבן אין דעם אייבערשטן איז וויכטיגער ווי נישט לייגן תפילין אין שבת? ביידע איז תורה מן השמים, ביידע איז פונקט אזוי וויכטיג. דיינע חקירות וואס מאכן חילוקים – ס׳איז נישטא קיין שום חילוק.
דער רמ״ק אליין, ווען ער קומט צוריק צו דער שאלה (אין סוף פון דעם פרק), זאגט ער אויך פון די מקובלים: ס׳איז נישטא קיין באזונדערע עיקרים – אלעס איז עיקר. מ׳דארף גלייבן אלעס וואס שטייט.
די נפקא מינה – א קולא וואס קומט ארויס פון דער מקובלים׳ס שיטה
פון דער מקובלים׳ס שיטה קומט ארויס אויך א קולא: אויב אלעס איז גלייך וויכטיג, דאן איז א מענטש וואס האט א גרויסע קשיא – למשל ער פארשטייט נישט דעם פשט פון „ארבעה אבות נזיקין” אין תוספות – ער איז נישט קיין אפיקורס, ער איז א גרויסער למדן מיט א קשיא, ער קען בלייבן ביי „צריך עיון.” אבער – און דאס איז דער שפיץ – אויב מ׳זאגט אז ביי אמונה איז אנדערש, אז דארט טאר מען נישט האבן א „צריך עיון” (למשל: פארוואס איז נאר איין גאט און נישט צוויי? – „צריך עיון”?!) – דאן מאכט מען דאך א חילוק צווישן פסוקים, וואס איז גענוי וואס די מקובלים ווילן נישט טאן. יעדע זאך אין תורה דארף מען פארשטיין, און אויב מ׳פארשטייט נישט, בלייבט מען ביי צריך עיון – דאס איז נישט כפירה.
לויט דעם רמב״ם אבער איז דא א גרויסער חילוק – ביי יסודות האמונה קען מען נישט בלייבן ביי א „צריך עיון”, דארט איז עס א פונדאמענטאלע פראבלעם. דער רמ״ק אבער האט יא א היעראַרכיע – ער האלט אז עס זענען דא זאכן וואס מען מוז גלויבן, און דעריבער פאלט נישט אריין אין דעם פראבלעם.
קבלה אלס בעיסיקע אמונה אין א קבלה-קהילה
ביי מענטשן וואס לעבן אין א קבלה-קהילה, איז דאס געווארן די בעיסיקע זאך: „וואס זענען אידן? אידן גלויבן אין צען ספירות.” מען לערנט עס אויס פאר קינדער, אזוי ווי מען לערנט אויס „לשם יחוד קודשא בריך הוא ושכינתיה” – דאס קינד פארשטייט נישט, אבער שפעטער וועט ער פארשטיין. אבער אויב איינער קומט אין א חסידישע שול און זאגט „איך גלויב נישט אין יחוד קודשא בריך הוא ושכינתיה” – וועט א חסידישער רבי אים נישט אריינלאזן.
דער רמ״ק האט אבער געלעבט אין דער ריעלער וועלט – ער האט געקענט מענטשן וואס האבן געהאלטן אנדערש, מענטשן וואס האבן געהאט דרייצן ספירות (דאס איז דער פריערדיגער פרק), אדער מענטשן וואס האבן בכלל נישט געהאלטן פון ספירות.
—
דער תירוץ פון רמ״ק: צוויי סארטן מענטשן
דער רמ״ק חילוקט צווישן צוויי סארטן מענטשן וואס האבן טעותים:
סארט 1: דער וואס ווייסט נישט – „לא ידע בהם כלל”
דאס איז א מענטש וואס האט קיינמאל נישט געהערט פון קבלה. נישט ווייל ער איז מכחיש – נאר ווייל „לא נתגלו לו שערי אור”, מען האט אים נישט אויסגעלערנט. דעם מענטש רופט דער רמ״ק נישט קיין כופר – ער ווייסט דאך נישט וואס דאס איז. דאס איז נישט דער קאנצעפט פון „תינוק שנשבה” – ער מיינט פשוט׳ע אידן וואס האבן נישט געלערנט קבלה.
סארט 2: דער וואס איז „במזיד” – א דווקא כופר
דאס איז איינער וואס הערט וואס מען וויל אים זאגן, און ער בלייבט אלץ ביי זיינס – ער איז מכחיש להכעיס, בדווקא. דעם מענטש רופט דער רמ״ק יא א כופר.
—
די ראיה פון דער מחלוקת רמב״ם און ראב״ד וועגן הגשמה
דער רמ״ק ברענגט א ראיה פון דער באקאנטער מחלוקת:
דער רמב״ם האלט: ווער ס׳גלויבט אז דער אייבערשטער איז א גוף – איז א מין.
דער ראב״ד איז מחולק און זאגט: „ולמה קרא לזה מין? וכמה גדולים וטובים הלכו בזו המחשבה, לפי מה שראו במקראות ויותר ממה שראו בדברי האגדות המשבשות את הדעות.”
דער רמ״ק׳ס אנאליז פון דער ראב״ד
דער רמ״ק קען נישט גלויבן אז דער ראב״ד האט אליין געהאלטן אז דער אייבערשטער איז א גוף. דאס איז קלאר פון דעם לשון „אגדות המשבשות את הדעת” – דער ראב״ד רופט דאס משבש, וואס באווייזט אז ער האלט אז דאס איז א טעות. ער זאגט „גדולים וטובים” – אבער ער איז מסכים אז זיי זענען ראנג געווען. זיי זענען געגאנגען נאך פשוטו של מקרא (וואו עס שטייט אז דער אייבערשטער האט כביכול א גוף) און נאך אגדות.
[הערת אגב: דער ראב״ד וואגט זיך צו שרייבן אויף אגדות אפילו מער ווי דער רמב״ם וואגט זיך אין משנה תורה – ער רופט זיי „אגדות המשבשות את הדעת”. ער איז געווען א שארפער איד וואס האט געזאגט וואס ער טראכט.]
דער רמ״ק׳ס חידוש: די מחלוקת איז וועגן שוגג
דער רמ״ק טוישט אום דעם אופן פון דער מחלוקת רמב״ם-ראב״ד. ער מאכט עס נישט א מחלוקת צי הגשמה איז א טעות (ביידע זענען מסכים אז יא), נאר א מחלוקת וועגן שוגג vs. מזיד:
– דער רמב״ם האלט: אפילו א שוגג – איינער וואס גלויבט בתמימות אז דער אייבערשטער איז א גוף – איז א מין.
– דער ראב״ד האלט (לויט דעם רמ״ק׳ס פירוש): א שוגג, איינער וואס איז בתמימות אריינגעפאלן אין דעם טעות – איז נישט א מין. נאר איינער וואס איז במזיד, בדווקא מכחיש – דער איז א מין.
דער רמ״ק אפליקירט דעם זעלבן פרינציפ צו קבלה: איינער וואס ווייסט נישט פון ספירות איז ווי א שוגג – ער איז נישט קיין כופר. אבער איינער וואס הערט און איז אלץ מכחיש בדווקא – דער איז א כופר.
דער ראב״ד׳ס שיטה לויט דעם רמ״ק – אויסגעלייגט
דער רמ״ק לייגט אויס דעם ראב״ד׳ס פאזיציע: עס איז דא אן איד וואס “בכל עניניו עובד את האל, והולך בדרכי התורה בתמימות”, און נאר “בעבור קוצר ידיעתו יאמין בגשמיות” — אזא מענטש איז נישט קיין מין, ער איז א טועה, “ואין כוונתו להרע”. אבער ווער עס האט שוין דערקענט דעם באשעפער, מ׳האט אים שוין געעפנט “שערי ההקדמה בביטול הגשמות”, און ער איז נישט מודה אין דער אמת, און ער איז מעוות פניו — אזא מענטש איז ודאי א מין אפילו לויט דעם ראב״ד.
א קשיא אויף דעם רמ״ק׳ס לערנונג
ווער איז ווען געווען אזא מענטש וואס מ׳האט אים מסביר געווען אז דער אייבערשטער איז נישט קיין גוף, און ער זאגט בדווקא “יא, ער האט א גוף”? דאס איז נישט א נאטירליכע סיטואציע. מענטשן וואס גלייבן אנדערש האבן טיפּיש אן אנדערע סברא, אן אנדער בוך וואס זיי האבן געלייענט, אן אנדערע טעאריע — זיי זענען נישט “מעוות פנים” בדווקא. דער רמ״ק האט אפשר צו פיל אין זיין קאפ דעם concept פון דווקא׳דיגע כפירה — אז איינער ווייסט די אמת און לייקנט בכוונה. אבער דער רמב״ם און דער ראב״ד ביידע רעדן מער פון תמימות׳דיגע מענטשן וואס גלייבן וואס זיי מיינען איז אמת.
[הערת אגב: “גילוי הקדמות” מיינט נישט נאר אז מ׳האט אים מסביר געווען — עס מיינט אז מ׳האט אים געוויזן, א חומש געברענגט, אלעס געזאגט — און ער האלט זיך נאך אלץ מיט זיינע אמונות. אבער דאס איז נישט אזוי אימפּרעסיוו ווי אן אויסלייג.]
דער רמ״ק׳ס מסקנא וועגן הגשמה
אזא מענטש וואס גלייבט אין הגשמה איז א מין — אבער ער איז א מין ווי א גוי (ווי א קריסט וואס גלייבט אז דער אייבערשטער איז געווארן א מענטש), נישט ווי אן אידישער מין.
[הערת אגב: דער רמב״ן האט געהאלטן אז דאס וואס קריסטן זאגן — אז דער אייבערשטער איז געווארן א מענטש — איז absurd, אבער דער קריסט האט זיין אייגענע וועג וויאזוי ער איז זיך מסביר, און דער רמב״ן האלט אים נישט פאר א מין אין דעם זעלבן זין.]
—
דריי באזונדערע שאלות אין דער סוגיא פון הגשמה
שאלה 1: צי דער אייבערשטער האט א גוף
דאס אליין קען מען מאכן קאמפליצירט. עס איז דא משמועות בשם דער ראב״ד (אין ספר מערכות אלוקות) אז ווען מ׳רעדט פון דעם אייבערשטער מיט תפילין וכדומה, מיינט מען די כבוד נברא — מט״ט, אדער עפעס ווי ספירות. אזוי ארום קען מען זאגן אז דער אייבערשטער “האט יא א גוף” אבער נישט ער אליין ממש. אן אנדערע מהלך איז אז דער אייבערשטער האט א גוף “אין א געוויסע סענס” — מ׳שפילט זיך מיט ווערטער. אבער דער רמ״ק נעמט אן אז דער ראב״ד איז זיכער מודה אז פשוט דער אייבערשטער איז נישט קיין גוף.
שאלה 2: צי דער וואס זאגט אז דער אייבערשטער האט א גוף איז א **מין**
אפילו אויב מ׳איז מסכים אז דער אייבערשטער האט נישט קיין גוף, בלייבט נאך א שאלה: צי דער וואס טראכט אנדערש איז א מין. “מין” איז נישט דאס זעלבע ווי “ער איז ראנג”. עס זענען דא מענטשן וואס זענען ראנג אבער נישט קיין מינים. למשל, אויב איינער מיינט אז עס איז דא זיבן הימלען און איינער זאגט ניין — קיינער איז נישט קיין מין. א מין איז נאר אויף די אלערוויכטיגסטע זאכן. אסאך אידן טענה׳ן: דער רמב״ם האט רעכט אז דער אייבערשטער איז נישט קיין גוף — אבער ס׳איז נישט אזוי וויכטיג אז מ׳זאל ווערן א מין דערפון.
דער רמ״ק רעדט נישט פון דער צווייטער שאלה כלל — פאר אים איז פשוט אז ס׳איז וויכטיג גענוג צו זיין א מין. ער איז גאנץ אויף דער רמב״ם׳ס זייט.
דער ראב״ד׳ס ראיה פון “גדולים וטובים ממנו”
דער ראב״ד׳ס ראיה איז: עס זענען דא גדולים וטובים וואס האבן אזוי געגלייבט. אבער דער רמב״ם וואלט געזאגט: “גדולים וטובים? מינים!” — דאס איז דאך גענוי די חקירה אליין.
[הערת אגב: דער קאצקער רבי׳ס משל — דער רמב״ם האט מיט זיין פסק ארויסגעשטרעקט א גאנצע באנטש שיינע אידן פון גן עדן אריין אין גיהנום. קומט דער ראב״ד און זאגט ניין — האט מען זיי צוריקגעשיקט.]
—
דער אמת׳ער חילוק צווישן רמב״ם און ראב״ד
דער חילוק איז נישט צי דער אייבערשטער האט א גוף (ביידע זאגן ניין), און נישט צי אזא מענטש איז ראנג (ביידע זאגן יא). דער חילוק איז:
– דער רמב״ם האלט אז אין דער אידעאלער שלימות האדם / שלימות א איד, איז דאס וויסן דעם אייבערשטן (כולל ביטול הגשמות) זייער פונדאמענטאל. אן אזא ידיעה פעלט עפעס עסענציעלעס. דעריבער איז ער א מין — נישט ווייל ער איז א שלעכטער מענטש, נאר ווייל ער פעלט אין דער וויכטיגסטער ידיעה.
– דער ראב״ד האלט אז אזא מענטש איז נאך אלץ א “גדולים וטובים” — ער האט א גוטע תירוץ, ער איז א שוגג, ער איז נישט קיין מין.
אבער דער רמב״ם איז מסכים אז ס׳איז דא א תירוץ פון שוגג — ער זאגט נישט אז אזא מענטש גייט אין גיהנום. ער מיינט נאר צו זאגן אז ס׳איז זייער וויכטיג און מ׳קען נישט בלייבן אגנאסטיש. ווען ער שרייבט “מין”, מיינט ער נישט צו פסק׳ענען אויף אלע אידן עד סוף כל הדורות — ער מיינט אז מ׳דארף טוישן וואס מ׳טראכט.
[הערת אגב: דאס וואס דער עולם ברענגט אלס ראיה אז דער רמב״ם איז נישט מסכים צו דער ראב״ד׳ס טענת שוגג — דאס איז נישט אמת. דער רמב״ם איז אוודאי מסכים אז ס׳איז דא א תירוץ פון שוגג. ווי קען מען נישט האבן א תירוץ ווען די תורה אליין שרייבט לשונות פון גשמות? ווען איינער האט געלערנט פשוט פשט? אבער — זאגט דער רמב״ם — היינט איז דאך שוין דא תרגום אונקלוס, היינט איז דאך שוין דא מורה נבוכים, מ׳האט דאך שוין אויסגעלערנט אין חדר אז דער אייבערשטער האט נישט קיין גוף. אזוי אז נאכדעם וואס דער רמב״ם האט אריינגעלייגט אין דעם קוריקולום פון יעדער איד אז דער אייבערשטער האט נישט קיין גוף — יעצט ווער ס׳גלייבט אנדערש, איז עפעס א פאני זאך.]
—
וואס מיינט “כפירה” בכלל?
מ׳דארף צוטיילן די שאלה “צי עפעס איז כפירה”:
1. ס׳קען מיינען: די זאך איז זייער וויכטיג אויף צו זיין א מענטש, אויף צו זיין א איד — א פראקטישע וויכטיגקייט.
2. ס׳קען מיינען: ס׳איז אמת — א שכל׳דיגע אמת. אבער רוב מענטשן זענען נישט ברכה צו אויסדריקן וואס די אמת איז — און דאס איז נישט נוגע צו זיי, נאר צו חכמים.
ווען איינער מיינט אז π איז דריי אדער פיר, איז ער נישט קיין כופר — ער איז א נאר, ער האט נישט געלערנט, מ׳קען נישט האבן קיין טענות צו אים. דער גאנצער שמועס וועגן כפירה איז נוגע נאר צו חינוך — חינוך המוני, וואס לערנט מען אויס די עולם. ווען מ׳האט אים נישט אויסגעלערנט, קען מען נישט האבן קיין טענה. ווען מ׳האט אים יא אויסגעלערנט און ער גלייבט נישט — דאן פרעגט מען פארוואס. אויב ער זאגט “איך בין אבער א חכם און איך האלט אנדערש” — דאס איז א באזונדער סיטואציע, דער חכם האט זיין אייגענע שיטה. די שאלה פון א מנהיג/מחנך רעדט נישט פון יענעם חכם, נאר פון דעם פשוט׳ן מענטש וואס מ׳האט אים אויסגעלערנט און ער דארף גלייבן.
חידושים אין אמונה — די סכנה
אויב איינער מאכט אן אייגענע שיטה אין שורשי אמונה, אפילו מ׳האט אים אויסגעלערנט אנדערש — דאס פאסירט יעדן טאג. מענטשן מאכן חידושים, א נייעם פשט, א נייע סוגיא. קען מען מאכן חידושים אין אמונה? יא, מיט אמת׳דיגע יסודות. אבער דאס איז פונקט די סכנה — דאס איז אייביג געווען די שאלה וועגן חסידות, קבלה: “פון דעם טאר מען נישט לערנען, מ׳טאר נישט טשעפּן די זאך, ס׳איז זייער דעינדזשערעס.”
—
דער רמ״ק׳ס פּסק — ער גייט ווי דער ראב״ד
דער רמ״ק זעט אויס ווי ער פּסק׳נט ווי דער ראב״ד. זיין שיטה גייט אזוי:
– לויט דער רמב״ם איז זיכער ווער ס׳גלייבט נישט אין ספירות א מין — ווייל דער רמב״ם האלט נישט פון דעם “היתר פון טעות” (דער ראב״ד׳ס קולא אז א שוגג איז נישט קיין מין).
– אפילו לויט דער ראב״ד וואס איז מקיל — האלט דער רמ״ק אז איינער וואס איז א מזיד (ער ווייסט און גלייבט נישט) איז א מין.
[הערת אגב: עס ווערט אויפגעברענגט א קושיא — צו מינות האט בכלל א שייכות מיט דער חילוק פון מזיד און שוגג? ווי קוקט דער רמ״ק אן דעם צוזאמענהאנג?]
דער פּשוט׳ער איד וואס ווייסט נישט פון ספירות
דער רמ״ק האט אן אינטערעסאנטע assumption: אז אלע אידן גלייבן אין אחד הפשוט. אין אמת׳ן, רוב אידן גלייבן אין “עצמותו ומהותו” — “יא, איך בין מאמין אין איין גאט” — אבער ווייסן נישט פון ספירות. דער רמ״ק זאגט קלאר: אויב איינער איז א פּשוט׳ער איד און ער גלייבט נאר אין אחד הפשוט, איז ער אוודאי נישט קיין כופר, נישט קיין כופר בעיקר, גארנישט.
—
די ראיה פון חינוך — “לא מצינו”
דער רמ״ק ברענגט א גוטע ראיה: אויב ספירות וואלטן געווען א עיקר אמונה, וואלט מען געדארפט אויסלערנען א יונגל ווען מ׳איז מחנך אים פאר מצוות. מה שלא מצינו כן — מ׳געפינט נישט אז מ׳לערנט דאס אויס.
דאס איז דער פאני קייט (פאראדאקס) וואס דער רמ״ק׳ס גאנצער פרק איז געבויט אויף:
– מצד אחד: די מקובלים ווילן זאגן אז ספירות זענען עיקרי אמונה — אידישקייט שטייט אויף דעם, און ווער ס׳גלייבט נישט נאכ׳ן אויסלערנען איז א כופר.
– מצד שני: קיינער לערנט עס נישט אויס! פארקערט — מ׳זאגט אז מ׳זאל עס באהאלטן: “ואין מוסרין דברים אלו אלא לצנועים.”
מה שאין כן דער עיקר אמונה — מציאות ה׳, אחדותו, תורה מן השמים, נבואת משה, ורוב עיקרי הדת (אינטערעסאנט אז ער זאגט “רוב”) — לערנט מען גלייך, די רגע וואס א יונגל קען רעדן, “קרא עמו”, מ׳איז מחנך און מ׳איז מגלה פשוטו של דברים.
—
דער רמב״ם׳ס חידוש וועגן עיקרים אין חינוך
דאס אליין — אז מ׳דארף אויסלערנען עיקרי אמונה — איז א חידוש פון דעם רמב״ם. אין דער משנה/גמרא שטייט אז מ׳לערנט אויס א יונגל תורה, אבער ס׳שטייט נישט אז מ׳לערנט אים אויס עיקרי אמונה.
ראיה פון גרים: אין יבמות שטייט וואס מ׳לערנט אויס א גר: “גר שבא להתגייר מודיעין אותו מקצת מצוות קלות ומקצת חמורות” — אבער ס׳שטייט נישט גארנישט וועגן אז ס׳איז דא איין גאט און נישט צוויי, נישט אפילו עבודה זרה! דער רמב״ם אבער, ווען ער ברענגט די הלכה אין הלכות גרות פרק י״ד, לייגט ער צו אליין: “מודיעין אותו עיקרי הדת” — וואס שטייט נישט אין דעם מקור. דאס באווייזט קלאר אז דער רמב״ם האט מחדש געווען דעם ענין פון אויסלערנען עיקרי אמונה.
דער רמ״ק, ווי רוב מקובלים, איז א תלמיד פון רמב״ם אין דעם וועג, און ער גייט אזוי טראכטן.
—
די ברייתא אין מסכת סוכה — “יודע לדבר”
דער רמ״ק ברענגט א זייער שיינע ראיה פון א באקאנטע ברייתא אין מסכת סוכה (מב.), וואו ס׳שטייט א ליסט פון יעדע מצוה ווען מ׳הייבט אן מחנך זיין א קינד:
> “תינוק היודע לדבר — אביו מלמדו תורה.”
ווען דארף מען אנהייבן לערנען תורה? פון ווען ער קען רעדן. דאס הייסט: תורה איז א שפּראך. חינוך איז לענגווידזש. מ׳לערנט אויס א מענטש א שפּראך — וואס הייסט א טאטי, וואס הייסט א מאמע, וואס הייסט יעדע זאך — און ביי אידן איז די שפּראך תורה.
[הערת אגב: אין יעדע קולטור איז דא א “בעיסיק בוק” — אין יוון האט מען געלערנט האמער מיט אלע קינדער, דאס איז געווען דער בוך פון דער קולטור. ביי אידן איז דאס דער חומש. מ׳לערנט טייטש צו רעדן די שפּראך. אלע אידישע קאנצעפּטן, ווערטער, מליצות — קומען פון תורה. “ויאמר” — “און ער האט געזאגט” — דאס איז אידיש סך הכל.]
[הערת אגב: ברסלב׳ער וועלן זיין אינגאנצן גערעכט אז מ׳דארף זאגן די תורה, נישט נאר לערנען. לערנען איז נאך א העכערע דרגה — תלמוד — ווען מ׳איז עלטער. אבער ערשט דארף מען רעדן, ס׳דארף זיין לענגווידזש.]
ס׳שטייט נישט “מי שמבין” לערנט מען אים תורה — נאר “ווען ער קען רעדן.” תורה איז א זאך וואס מ׳רעדט.
וואס לערנט מען אויס? — “תורה צוה לנו משה” און “שמע ישראל”
די גמרא פרעגט: וואס הייסט “תורה” וואס מ׳לערנט מיט א דריי-יעריג יונגל וואס קען רעדן? ענטפערט די גמרא: “תורה צוה לנו משה מורשה קהלת יעקב” און “שמע ישראל ה׳ אלקינו ה׳ אחד.” מ׳לערנט עפּעס צו זאגן — מ׳זאגט תורה. מ׳לערנט אויס פאר די קינדער די פסוקים, נאך אפּאר פסוקים וואס זענען היינט אין סידור.
[הערת אגב: ס׳ווערט דערמאנט אז אין דער פּראקטיק ווייסן רוב בחורים נישט די דרייצן עיקרים. אין מיידל-שולן איז דא א מקצוע “יהדות” וואו מ׳לערנט דאס, אבער ביי אינגלעך איז עס נישט אפיציעל. דער רמב״ם האט זיכער געטראכט אז מ׳דארף אויסלערנען די עיקרים — פארדעם האט ער זיי צוזאמענגעשטעלט.]
—
דער רמ״ק׳ס פירוש אויף “תורה צוה לנו משה” און “שמע ישראל”
דער רמ״ק פרעגט: פארוואס דווקא די צוויי פסוקים? ער ענטפערט: ווייל דאס זענען די צוויי עיקרי הדעת, די הויפּט-יסודות פון אמונה.
“שמע ישראל” — מציאות השם און השגחה
“שמע ישראל” אנטהאלט דעם עיקר פון מציאות השם און אז ער איז משגיח. “אלקינו” — אונזער גאט — מיינט השגחה פרטית, נישט בלויז א כללית׳ע הנהגה. דער שם הוי״ה אין כתיבתו טייטשט “היה הוה ויהיה”, “מהוה כל ההוויות” — זיין מציאות איז מחויב מצד כל העולם כולו. דער שם אדנות טייטשט אז ער איז “רבונו של כל עולמים, עליונים ותחתונים”. פון דעם קומט א השגחה כללית, אבער “אלקינו” גייט ווייטער — ער איז אונזער גאט, משגיח בפרטי בנו.
[הערת אגב: דער רמ״ק האט נישט פּרעציז פארשטאנען דעם באגריף “מחויב המציאות”. ער האט געמיינט אז עס מיינט אז מ׳איז מחויב צו זאגן אז ס׳איז דא א גאט, אז ס׳איז דא א וועלט. אין אמת׳ן מיינט “מחויב המציאות” (necessary existence) אז דער אייבערשטער האט נישט געקענט נישט עקזיסטירן — ער איז נעסעסערי עקזיסטענס. דער רמ״ק האט נישט געלערנט לאגיק ווי עס דארף צו זיין, און דאס איז א באזיק׳ע חסרון אין זיינע ידיעות. ער מאכט דעם טעות מערערע מאל.]
“ה׳ אחד” — וואס מיינט אחדות?
דער רמ״ק גייט מיט דעם פירוש פון די ראשונים אז “ה׳ אחד” מיינט אז דער אייבערשטער אליינס איז איינס — ער איז א פשוט׳ע (סימפּלע) מציאות, נישט צוזאמגעשטעלט פון טיילן. די גמרא זאגט אז ביים זאגן “אחד” דארף מען אין זינען האבן אז דער אייבערשטער איז מלך למעלה, למטה, ולד׳ רוחות. דער רמב״ם (יסודי התורה פרק א׳) ברענגט פון דעם א ראיה אז דער אייבערשטער איז אינו גשם — ווייל א גוף קען נישט זיין אויף צוויי פלעצער אויף איינמאל. א גוף קען זיין זייער גרויס, אבער יעדע שטיקל גוף איז אויף אן אנדער פלאץ. א דבר שאין לו גוף איז אינגאנצן אין אלע פלעצער. דאס איז דער רמב״ם׳ס סברא, און דער רמ״ק זאגט אז דאס איז די כוונה פון “ה׳ אחד” אין קריאת שמע.
א לאנגע דיסקוסיע: דער פשט׳ער טייטש פון “אחד” לעומת דער פילוסופישער טייטש
[הערת אגב — א ברייטע דיסקוסיע:]
דער פשוט׳ער טייטש פון “ה׳ אחד” אין חז״ל איז געווען: ס׳איז נאר דא איין גאט — לאפוקי צוויי געטער. “אחד” מיינט “יחיד” — דער איינציגסטער גאט. דערפאר רופט די גמרא קריאת שמע “קבלת עול מלכות שמים” — ווייל אויב ס׳איז נאר דא איין גאט, איז ער דער מלך אויף דער גאנצער וועלט. “שמע ישראל” ווערט אפילו געזאגט ביי פסוקי מלכיות. דאס איז דער אלטער, אריגינעלער פשט.
דער נייער פשט — וואס שטאמט פון די מוסלעמישע פילוסופן און ווערט אנגענומען דורך ראשונים ווי חובת הלבבות — איז אז “אחד” מיינט אז דער אייבערשטער איז פשוט (simple), יוניפייד, נישט צוזאמגעשטעלט פון טיילן. דאס איז א חידוש — א גאנץ נייער מובן פון אחדות וואס רעדט נישט בלויז פון ווי פיל געטער ס׳איז דא, נאר פון דער נאטור (nature/essence) פון גאט אליין.
די חכמים האבן גערעדט פון דער הנהגת השם — אז איין באשעפער פירט די גאנצע וועלט — נישט פון דער עסענס פון גאט. ווי דער רמב״ם אליין זאגט: חז״ל רעדן פון “פלאותיו”, נישט פון “מציאתו”. די שאלה “וואס איז דער אייבערשטער?” — וואס איז זיין nature — איז בכלל נישט א שאלה וואס די גמרא באהאנדלט.
דער אריסטו האט שוין אויסגעלייגט אז דאס ווארט “איינס” האט פארשידענע מובנים: איינס ווי א נומער (איין עפל, צוויי עפלעך), און איינס ווי פשטות (נישט צוזאמגעשטעלט). דער רמ״ק רעדט פון דעם צווייטן מובן.
דער רמ״ק ברענגט נאך א פשט: “אחד לא כאחד עמנו” — דער אייבערשטער׳ס אחדות איז נישט ווי אונזער “איינס”. “אחד עמנו” מיינט א individual, א “one” אין נומער — ס׳איז נאך דא אנדערע. דער אייבערשטער איז נישט קיין individual אויף אזא אופן. דער רמ״ק זאגט אז ער וועט דאס מסביר זיין ווייטער אין שער עצמות וכלים, פרק ה׳.
“קבלת עול מלכות שמים” vs. “קבלת עול מצוות”
מלכות שמים מיינט נישט אז איך נעם אויף זיך צו טון דעם אייבערשטן׳ס רצון — יענץ איז קבלת עול מצוות, וואס איז די צווייטע פרשה (ווי עס שטייט אין דער משנה: ערשט קבלת מלכות, דערנאך קבלת מצוות). מלכות שמים מיינט בלויז: דער אייבערשטער פירט די גאנצע וועלט, אלע זייטן פון דער וועלט, ער איז דער איינציגער הערשער — לאפוקי די גוים׳ישע שיטה אז פארשידענע געטער הערשן איבער פארשידענע טיילן פון דער וועלט (איינער איבער׳ן ים, איינער איבער׳ן יבשה, א.א.וו.).
“תורה צוה לנו משה” — תורה משמים, נבואה, שכר ועונש
דער צווייטער פסוק — “תורה צוה לנו משה מורשה קהלת יעקב” — אנטהאלט די עיקרים פון תורה מן השמים, נבואה, נבואת משה. דאס איז פשוט: “תורה צוה לנו משה” — משה וואס איז געווען א נביא האט אונז געגעבן די תורה.
וואס איז מיט שכר ועונש? דער רמ״ק מיינט אז “מורשה קהלת יעקב” רמז׳ט אויף שכר ועונש — אז דער אייבערשטער איז מיטיב פאר די אידן ווען זיי פאלגן די תורה. אפשר מיינט ער: צו געבן די תורה איז אליין א טובה, כדי מ׳זאל האבן דעם שכר און תועלת פון דער תורה.
דער רמ״ק׳ס תירוץ אויף זיין אייגענע קשיא
דער רמ״ק פרעגט: ווי קען א קליין קינד פארשטיין אזעלכע טיפע עיקרים? ער ענטפערט: יעצט, ווען ער איז קליין, זאגט ער עס בלויז. אבער ווען ער וועט עלטער ווערן, וועט ער דארפן טראכטן וואס עס מיינט. “ושלא אביו” — ער זאל פרעגן זיין טאטן: וואס מיינט “ה׳ אחד”? און מ׳וועט אים מסביר זיין.
—
דרך החינוך אין אמונה — ווי אזוי לערנט מען אויס קינדער
דער רמ״ק ברענגט א מהלך אין חינוך: מ׳לערנט אויס קליינע קינדער פשוטע זאכן — „תורה צוה לנו משה”, „שמע ישראל” — אן זיי מסביר זיין וואס עס מיינט. דאס איז דער ערשטער שטאפל. נאכדעם, ווען דאס קינד ווערט עלטער, „יתחיל לשוטט מחשבתו מעט מעט” — ער הייבט אן צו טראכטן, און „וישאל אביו וזקניו טעם בעניינם” — ער פרעגט זיין טאטן און זקנים וואס עס מיינט. דאן איז מען אים מסביר „פנימה מעט מעט לפי שכלו כשיגדל” — צוביסלעך, לויט זיין שכל ווי ער וואקסט.
דאס איז א זייער גוטע מעטאדע: קודם הערט דאס קינד אויס ווערטער אן פארשטאנד, נאכדעם ווערט ער קוריעז, נאכדעם פרעגט ער, און דאן לערנט ער. דאס איז ווי עכטער חינוך ארבעט. א מענטש קען נאר לערנען עפעס וואס ער איז קוריעז וועגן. און ווי ווערט מען קוריעז? דורך דעם וואס מ׳האט שוין אסאך מאל געזאגט זאכן וואס מ׳האט נישט פארשטאנען — ווי למשל, א קינד זאגט דעם גאנצן סידור, ער ווייסט נישט וואס איז „פרים הנשרפים”, צי עס איז אנדערש פון „פטורי הקטורת”, צי עס איז אנדערש פון „עוז וחדוה במקומו” — עס איז אלץ איין לאנגע אמירה. נאכדעם זאגט מען אים: „דו דאוונסט אזוי לאנג, דו ווייסט נישט וואס גייט דא פאר?” — און ער ווערט קוריעז, און ער פרובירט צו פארשטיין.
[הערת אגב: עס ווערט געברענגט א ביישפיל וו
י מענטשן דערמאנען זיך שפעטער אז זיי האבן אלץ געזאגט פארמאל, און ערשט שפעטער פארשטייט מען — למשל, „דו האסט געוואוסט אז יום כיפור איז מען מקריב פרי פנים? עס שטייט טאקע אין חומש, אחרי מות” — אזעלכע זאכן קומען ארויס דורך דעם וואס מ׳האט עס פריער פארמאל געזאגט.]
דער רמ״ק האט דא אריינגעברענגט א שיינע תורה — א פשט אין דער גמרא (סוכה מב.) וועגן חינוך — וואס איז למעשה א גוטע מקור פאר דער מעטאדע אז מ׳לערנט אויס קינדער פשוטע זאכן ערשט אן הסברה.
—
דער חילוק: מציאות העיקר vs. ספירות העליונות
דאס אלעס איז „לגבי מציאות העיקר” — די גרונט-עיקרים פון אמונה (ה׳ אחד, וכדומה). מה שאין כן בספירות העליונות — דאס לערנט מען נישט אויס פאר קינדער. אדרבה: „מעלה ולא יגאלין, אלא לצנועים יחידים שבדור.” דאס איז געווען אמאל; היינט, ווערט באמערקט, זאגט מען שוין יא פאר קינדער. אבער דער רמ״ק רעדט פון חז״ל׳ס צייטן — אין דער גמרא ווערן ספירות נישט מפורש מסביר, נאר אפשר מרומז אין איינס-צוויי מקומות.
—
דער רמ״ק׳ס פסק: ווער וואס ווייסט נישט פון ספירות איז **נישט** קיין כופר
דער רמ״ק פסק׳נט קלאר: איינער וואס ווייסט נישט פון ספירות איז נישט קיין כופר און נישט קיין מין. ער איז נישט קיין מקצת פון כפירה. וואס איז ער? דער רמ״ק באשרייבט אים מיט די ווערטער: „ארץ לא זכה לראות מאורות מימיו, ולא טעם במתק התורה וציבור תבריה הנעימים, והנה מת בלי חכמה ולא ראה בטובה.” ער איז א גרויסער נעבעך — ער לעבט אין א שווארצע וועלט, ער האט נישט געשמעקט דעם זיסקייט פון תורה — אבער ער איז א כשר׳ער עובד ה׳.
[הערת אגב: עס ווערט באמערקט אז נישט דוקא ספירות, אבער עפעס א השגה אין אלקות דארף א מענטש האבן. מ׳קען אויך דורך דעם רמב״ם קומען צו אזא השגה, וואס איז „בעיסיקלי ספירות עניוועי.” איינער וואס מיינט אז דער אייבערשטער זיצט אויף א שטול און הייסט אידן בלאזן שופר — נעבעך, „לא ראה מאורות מימיו.” אבער אפילו א ביסל א חסידישע השגה, א ביסל ספירות, גיט שוין א ליכטיגער לעבן.]
[הערת אגב: עס ווערט געפרעגט — פארוואס לערנט מען נישט אויס אלעמען ספירות כדי זיי זאלן זיין רואיג? ווערט געענטפערט אז מ׳קען נישט אויסלערנען מענטשן בכפיה. דער חתם סופר האט געזאגט אז עס איז נישט מעגליך — מ׳נעמט די ערשטע ספירה און מ׳מאכט פון דעם „נאך א זאך וואס מ׳דארף גלייבן.” דער רמ״ק זאגט אז מ׳דארף עס נישט גלייבן — און דאס איז א גוטע זאך, ווייל אזוי בלייבט עס א התעוררות, נישט א צוואנג.]
—
אופן השני: דער וואס ווייסט יא פון ספירות אבער גלייבט נישט
נאכדעם ברענגט דער רמ״ק דעם צווייטן סארט מענטש: איינער וואס ווייסט יא פון ספירות, אבער „הכחישו מפני רוע תכונתם, כי הורגלו בחכמות חיצוניות, וביאורם נולדו להם ספיקות.” ער האט געהערט פון ספירות, אבער ער גלייבט נישט אין דעם ווייל ער האט געלערנט פילאסאפיע, און פון דעם זענען אים אנגעקומען ספיקות.
דער רמ״ק׳ס שטייגער איז דא זייער „פרום”: ער מאכט אוועק דעם מענטש׳ס טענות ווייל זיי קומען פון „חכמות חיצוניות.” אבער דאס איז נישט פער — מ׳קען נישט אוועקמאכן א טענה נאר ווייל דער מענטש לערנט אויך גוי׳אישע ספרים. מ׳דארף קענען מסביר זיין פאר יענעם וואס לערנט חכמות חיצוניות וואס מ׳האט צו זאגן.
[הערת אגב: דער רמ״ק איז דא מחולק מיט דעם „אור נערב”, מיט זיין רבי ר׳ שלמה אלקבץ, מיט דער גאנצער חבורה — זיי זענען אלע געווען אין דעם פרומען שטייגער: „דו קוקסט גוי׳אישע ספרים, ס׳איז נישט קיין וועג.” אבער מ׳דארף קענען ענטפערן דעם מענטש וואס לערנט די ספרים, נישט נאר אים אוועקמאכן.]
[הערת אגב: עס ווערט דערמאנט אז ר׳ יהודה אריה די מודינא (בערך צוואנציק יאר שפעטער) האט באריכות צענומען דעם רמ״ק׳ס פרק אין זיין ספר, און ער האט באמערקט אז דער לאגיק מאכט נישט קיין סענס. ער האט געקענט מענטשן וואס האבן דעם רמ״ק פערזענליך געקענט, און ער רעדט וועגן דעם רמ״ק׳ס פערזענליכקייט.]
—
דער רמ״ק׳ס טענה: פארוואס דער צווייטער סארט **איז** א כופר
דער רמ״ק זאגט: אפילו אויב מ׳רופט אים נישט „כופר” אדער „מין” אין דעם קלאסישן זין — ווייל ער גלייבט דאך אין אחדות ה׳ און אין די עיקרי אלקות — פונדעסטוועגן איז ער א מכחיש פירוש תורה שבעל פה. דער רמב״ם שרייבט (הלכות תשובה פרק ג׳ הלכה ח׳) אז עס איז דא א סארט כופר וואס איז מכחיש דעם פירוש פון תורה שבעל פה. און ווייל די ספירות זענען (לויט דעם רמ״ק) א חלק פון תורה שבעל פה, איז דער וואס מכחיש זיי — מכחיש תורה שבעל פה.
אבער דאס איז א צירקולערער לאגיק. מ׳דארף ערשט באווייזן אז ספירות זענען תורה שבעל פה, און ערשט דאן קען מען זאגן אז דער וואס מכחיש זיי איז מכחיש תורה שבעל פה. דער רמ״ק האט ביז דערווייל נישט געברענגט קיין איין שטיקל גמרא וואו ספירות שטייען מפורש. דאס איז ווי צו זאגן: „דער רבי האט גילוי אליהו — ווייל דער רבי אליינס האט אזוי געזאגט.” עס ווערט באדויערט אז דער רמ״ק האט דעם לאגישן פראבלעם נישט באמערקט.
—
דער קלארער חילוק פון דעם רמ״ק צווישן די צוויי סארטן מענטשן
דער רמ״ק מאכט א קלארן חילוק:
1. דער ערשטער סארט — א פשוט׳ער איד וואס האט פשוט נישט געלערנט, ער ווייסט נישט פון ספירות, ער איז א תמים׳דיגער איד. אויף אים זאגט דער רמ״ק: ער איז נישט קיין כופר. „לא הראהו המקום” — דער אייבערשטער האט אים נישט באוויזן. מ׳האט נישט קיין טענות אויף אים. ער איז א כשר׳ער עובד ה׳, נאר א נעבעך וואס האט נישט געשמעקט דעם טעם פון תורה.
2. דער צווייטער סארט — איינער וואס ווייסט יא פון ספירות, אבער מכחיש זיי — אויף אים האט דער רמ״ק טענות. ער איז שטרענגער אויף דעם וואס ווייסט און מכחיש, ווי אויף דעם וואס ווייסט נישט בכלל.
[הערת אגב: עס ווערט באמערקט אז פון ביידע זייטן — סיי די מקובלים סיי די אנטי-מקובלים — איז עס זייער שווער פאר רוב מענטשן, אפילו גרויסע מענטשן, זיך פארצושטעלן ווי יענער איז אנגעקומען צו זיין שטייגער טראכטן. רוב מענטשן דמיון׳ען אז יענער איז נאר א כופר ווייל ער איז א שלעכטער — אבער דאס איז נישט אלעמאל דער אמת. עס ווערט אויך באמערקט אז די קבלה-וועלט האט אפטמאל נישט קיין ענוה — ווען איינער פרעגט בתמימות אדער חצי בתמימות, האקט מען אויף אים, אנשטאט זיך אראפצולאזן צו אים.]
—
דער ארגומענט פון “תורה שבעל פה” — ווייטערדיגע דיסקוסיע
ווי קען מען זאגן אז עפעס איז “תורה שבעל פה” אויב קיינער האט נישט געהערט דערפון ביז לעצטנס? דאס מאכט נישט קיין סענס. מען קען נישט סתם באהויפטן אז א זאך איז תורה שבעל פה בלויז ווייל מען זאגט אזוי.
דער פראקטישער צוגאנג: כפירה אלס הלכה-שמועס, נישט אמת-שמועס
א וויכטיגער חידוש: אפשר קען מען דעם רמ״ק פארשטיין אז די גאנצע שמועס פון אמונה און כפירה איז נאר א הלכה-שמועס, נישט א שמועס אין דעם אמת. דאס הייסט, עס גייט נישט דערום וואס איז אבסאלוט ריכטיג, נאר וואס מען דארף אויסלערנען פאר מענטשן — עס איז א שמועס וועגן עדוקאציע און הדרכה.
דער רמב״ם׳ס שיטה איז אויך אזוי — ער האט געזאגט אז ווער עס גלייבט אנדערש איז א מין, און דאס איז “געלונגען” פאר אים אלס א מעטאדע פון חינוך. אבער פאר די קבלה-מענטשן איז דאס נישט געלונגען, און פאר די פרעגלאך (די פילאזאפישע קשיות) איז עס אויך נישט געלונגען.
דער חילוק צווישן “אמונה פשוטה” און “ידיעה/חקירה”
א פונדאמענטאלער חילוק:
– אמונה פשוטה — נאכזאגן וואס מען האט געהערט פון א רבי, אן אייגענע פארשטאנד.
– חקירה/ידיעה — וואס די ראשונים האבן גערופן אייגענטלעכע פארשטאנד דורך לערנען און חקירה.
איינער וואס איז “בר הכי” — וואס קען אליינס לערנען און פארשטיין — פאר אים איז די גאנצע שמועס פון כפירה און אמונה נישט נוגע אויף דעם זעלבן אופן. ער וויל נישט וויסן צי ער הייסט אן אפיקורס — ער וויל וויסן וואס דער אמת איז. אויב ער פארשטייט, נעמט ער וואס ער פארשטייט; אויב ער פארשטייט נישט, זאגט ער “צריך עיון” — און דאס איז א לעגיטימע פאזיציע.
פאר וועמען איז דער כפירה-שמועס נוגע?
די גאנצע שאלה איז נאר נוגע פאר מענטשן וואס פארשטייען נישט אליינס — מענטשן וואס האבן נישט קיין “עקטשועלע ידיעה”. פאר זיי איז דער כלל: אויב דו ביסט געגאנגען אין דעם “ריכטיגן חדר” (ביי דעם ריכטיגן רבי) און דו פארשטייסט נישט — איז דאס נארמאל, דו ביסט נישט קיין כופר. אבער אויב דו ביסט געגאנגען אין צוויי חדרים — ביי איין רבי האסטו געהערט אזוי, ביי א צווייטן אנדערש — און דער “סך הכל” איז אז דו גלייבסט ביידע, דאס איז דער פראבלעם.
דער רמ״ק רעדט אלזא נישט פון איינער וואס האט טאקע געלערנט זוהר און האט א קשיא. ער רעדט פון איינער וואס האט סתם געהערט פון איין רבי אזוי און פון א צווייטן רבי אנדערש — און ער גייט נאך דעם “ראנגן” רבי.
דער רמ״ק׳ס אייגענטלעכער ארגומענט אויפ׳ן לעוועל פון מסורת
ווייל די חכמי ישראל, רוב פון זיי, גלייבן אין קבלה — קען מען נישט זיין א איד און זאגן אז א באזישע זאך וואס די חכמי ישראל גלייבן איז נישט אמת. דאס איז אבער נאר אויפ׳ן לעוועל פון מסורת. אויפ׳ן לעוועל פון פארשטיין — גייט מען בכלל נישט לויט וואס מענטשן זאגן, נאר לויט וואס מען פארשטייט.
[הערת אגב: עס ווערט באמערקט אז דאס אליינס איז א גרויסע שאלה — צי דאס איז א ריכטיגע זאך צו טון. עס איז “זייער פאני” צו זאגן אז איינער איז “מכחיש פירוש התורה” ווען די פירוש התורה אליינס זאגט אז רוב מענטשן פארשטייען עס נישט.]
—
דער רמ״ק׳ס באציאונג צום רמב״ם
א וויכטיגע שאלה: דער רמ״ק האט דאך געוואוסט אז דער רמב״ם גלייבט נישט אין ספירות — ער איז נישט קיין נאר, ער איז נישט קיין אומוויסנדער. וואס האט דער רמ״ק געטראכט וועגן דעם?
דער רמ״ק׳ס תירוץ אויפ׳ן רמב״ם איז: “לא ראו מאורות מימיהם” — דער רמב״ם האט פשוט נישט געזען דעם ליכט פון קבלה. דער רמ״ק האט נישט געמיינט אז דער רמב״ם האט געוואוסט פון ספירות און עס אפגעלייקנט — ער האט געמיינט אז דער רמב״ם האט עס נעבעך נישט געקענט.
א ראיה דערצו: אין אנדערע פלעצער, ווי אין שיעור קומה, רעדט דער רמ״ק וועגן טעמי המצוות. ער ברענגט נישט דעם רמב״ם׳ס נאמען בפירוש, אבער ער זאגט: “די וואס זאגן טעמים — פארוואס בלאזט מען שופר? סתם א מענטש, דאס איז א טעם צו בלאזן שופר? דו גייסט מיר א טובה! נעבעך, דו זאגסט נעבעך, דאס איז מיין אידישקייט — שופר איז תשובה צו טון, עפעס א הארן.” דער רמ״ק זאגט: דו דארפסט פארשטיין אז שופר איז מעורר די רחמים העליונים — דאס איז דער אמת׳ער טעם.
דער רמ״ק האט אלזא פארשטאנען אז דער רמב״ם איז “נעבעך” — ער האט רעספעקט געהאט פאר וואס דער רמב״ם האט יא געקענט, אבער ער האט געהאלטן אז דער רמב״ם איז א “בור” אין ענין ספירות. אבער — און דאס איז דער שליסל — דער רמ״ק האט זיכער נישט געהאלטן אז דער רמב״ם איז א כופר. דאס קען דאך נישט זיין! ערגעץ אינצווישן דארף מען פארשטיין ווי דאס שטימט צוזאמען.
—
דער רמ״ק׳ס צווייטער ארגומענט: אן ספירות פאלט מען אין כפירה
נאכדעם ברענגט דער רמ״ק נאך א טענה, וואס גייט צוריק צום פריערדיגן פרק:
“מלבד אשר אלה לו” — חוץ פון דעם אלעם, “יוסף על חטאתו פשע” — דער וואס לייקנט ספירות האט נאך א פראבלעם:
“כי המכחיש הספירות ימשך אל הכפירה” — ווער עס לייקנט ספירות ווערט אוועקגעצויגן צו כפירה. פארוואס? ווייל מען וועט אים פרעגן די זעלבע קשיא וואס איז געפרעגט געווארן אין דעם פריערדיגן פרק: אויב דער אחד הפשוט (גאט אלס אבסאלוטע איינהייט) טוישט זיך נישט — וויאזוי קען ער משגיח זיין אויף זאכן וואס טוישן זיך? און אויב ער איז איינס — וויאזוי קען ער משגיח זיין אויף פארשידענע זאכן וואס האבן ריבוי (פילקייט)? “כי יחייב ריבוי כידוע”.
דער רמ״ק זאגט אז דאס איז “ידוע” — אבער אין אמת׳ן איז עס נישט אזוי פשוט, ווייל דער רמב״ם האט קלאר געגלייבט אין ביידע זאכן (אחדות השם און השגחה) און ער האט נישט געהאלטן אז עס איז א סתירה. אבער דער רמ״ק האלט אז די איינציגסטע וועג צו סאלוון דעם פראבלעם איז מיט ספירות, אזוי ווי ער האט עס ערקלערט אין דעם פריערדיגן פרק.
ממילא זאגט דער רמ״ק: “ויוכרח להאמין בספירות, ואם לאו יכפור ח״ו כאשר תעו רבים, וסודם כאשר פרטנו, וקנינים אלו אין רצוני להעלותם בכתב” — מען מוז גלייבן אין ספירות, ווייל אנדערש וועט מען ח״ו כופר ווערן, אזוי ווי פילע האבן טאקע געטעות — און זייערע שיטות וויל ער נישט אויפשרייבן.
וועמען מיינט דער רמ״ק?
דער רמ״ק רעדט דא פון א ספעציפישע גרופע: אווערואיסטן (תלמידי אבן רושד). עס איז געווען א גרופע אידן, בפרט אין איטאליע אין זיין צייט, וואס זענען געווען נוטה צו די פילאזאפישע שיטות. זיי האבן נישט געגלייבט אין השגחה פרטית, אפשר אויך אין קדמות העולם — וואס אלע דאזיגע זאכן זענען פארבונדן אין זייער טעאריע.
[הערת אגב: דער רמ״ק רעדט נישט פון דעם רלב״ג — כאטש דער רלב״ג האט אויך נישט געגלייבט אין השגחה פרטית אויף דעם רגיל׳ן אופן. דער רמ״ק רעדט פון שפעטערדיגע מענטשן, “אחרונים”, וואס האבן געלעבט נענטער צו זיין צייט.]
דער רמ״ק׳ס מסקנא
“על כרחך” — אנטוועדער וועט ער גלייבן אין ספירות, אדער וועט ער ווערן א כופר — ווייל דאס איז וואס פאסירט מיט מענטשן וואס האבן נישט דעם כלי פון ספירות צו ענטפערן אויף די פילאזאפישע קשיות.
קריטיק אויף דעם ארגומענט
אויך דער צווייטער ארגומענט איז “נישט אזא גוטע ארגומענט, אבער אביסל א בעסערע ארגומענט” ווי דער ערשטער. דער מתנגד זאגט: ער האט א תירוץ פאר די קשיא, עס איז בכלל נישט אזוי שווער, ער פארשטייט נישט די גאנצע זאך — אלעס איז “מצדנו” (פון אונזער זייט, נישט פון גאט׳ס זייט).
נאך א פונקט: די מכחישים (די וואס לייקנטן ספירות) האלטן אפשר נישט עפעס אזוי אנדערש ווי דער רמ״ק האלט — עס איז מעגלעך אז דער חילוק איז נאר אין דעם נאמען “ספירות”, נישט אין דער זאך אליינס.
—
דער מדינה׳ס תירוץ אויף דעם רמ״ק׳ס קשיא
ר׳ לייבל מדינה איז זייער ברוגז אויפן רמ״ק׳ס קשיא און זאגט אז ער פארשטייט בכלל נישט וואס איז שווער. זיין תירוץ איז אז דאס איז אלעס “מצדנו” — א משל וואס די מקובלים אליינס נוצן: א מענטש קריכט ארויף צו א בנין, דער בנין ווערט נישט נענטער צו אים, ער ווערט נענטער צום בנין. אזוי אויך מיט השגחה: ווען א מענטש איז נענטער צום אייבערשטן האט ער מער השגחה, אבער דער אייבערשטער טוישט זיך נישט. דער מדינה מיינט אז דאס איז בעצם וואס אלע גלייבן — אויך די מקובלים. דער חילוק איז נאר אז מקובלים רופן עס “ספירות” און האבן א שפראך דערפאר. דער רמ״ק׳ס טענה איז אבער אז מענטשן וואס האבן נישט דעם לשון פון ספירות, ווערן דורך דעם מאנגל טאקע כופרים — און דאס איז אמת געווען אין דער פראקטיק.
—
כוונת התפילה אן ספירות — א טעות
דער רמ״ק גייט ווייטער מיט א שארפערע טענה, דאס מאל נישט וועגן כפירה נאר וועגן כוונת התפילה. ער רעדט פון ראשונים קדמונים וואס האבן געזאגט: “אינני עוסק בקבלה, איך וויל נאר מכוון זיין בתפילה צום בעל האוצרות.” דאס איז באקאנט פון דער תשובת הרשב״א, וואו מקובלים האבן געגעבן א משל: דער מלך האט פארשידענע אוצרות, מ׳קען נישט סתם געבן דעם מלך דירעקט, מ׳דארף זאגן “שיק פאר דעם אוצר.”
דער רמ״ק זאגט: אפילו אויב דו ביסט נישט קיין כופר, ביסטו זיכער טועה. פארוואס? ווייל אויב א מענטש וויל דאווענען צום אין סוף בבחינת עצמותו אן ספירות, איז ער סטאק אין א סתירה: דער אין סוף הפשוט איז פשוט, ער איז נישט בעל שינויים. ער קען זיך נישט טוישן מדין לרחמים, ער קען נישט נתפעל ווערן דורך תפילה. אויב דו זאגסט יא ער טוישט זיך — ביסטו א כופר אין דער אנדערער ריכטונג (מגשים). דער אייבערשטער קען נאר “ענטפערן” תפילות בערך מציאותו בספירות, וואס זענען מהות השגחתו — דורך זיי איז דא השגחה, דורך זיי איז דא שינוי מדין לרחמים.
[הערת אגב: דאס קלינגט אזוי ווי עפעס וואס דער רמב״ם אליין וואלט מסכים צו. ס׳איז נישט קלאר פארוואס דער רמ״ק איז אזוי זיכער אז מענטשן וואס לערנען נישט ספירות ווייסן דאס נישט. אבער ס׳איז אמת אז ס׳איז דא “פאני רמב״ם׳יסטן” וואס כאפן נישט, און מיינען אז תפילה ארבעט נישט — אדער פארקערט, מיינען אז דער אייבערשטער טוישט זיך.]
דער רמ״ק מאנט אבער: “ואל יתחכם המעיין לקנות תוך דברינו ענין נתינה נחוצה” — זאלסט נישט מיינען אז דו פארשטייסט שוין דעם ענין פון השפעה און השגחה פון וואס ער האט דא געזאגט. ער וועט אלעס מסביר זיין באריכות אין שער האורות והכלים. דא האט ער נאר געוואלט מאכן דעם עיקר פונקט: א מענטש איז מוכרח להאמין בספירות.
—
ספירות ווי “רזין דמהימנותא” — צוויי פירושים
דער זוהר רופט ספירות “מהימנותא” — אמונה. דער תניא און אנדערע זאגן אז “רזין דמהימנותא” מיינט אז מ׳קען ספירות נישט פארשטיין, מ׳קען זיי נאר גלייבן. אבער דאס איז דער היפוך פון דעם אמת׳ן פשט. דער גאנצער פוינט פון ספירות איז אז מ׳זאל קענען פארשטיין. זיי נוצן “אמונה” אין דעם זין פון ידיעת אלקות. אויב דו גלייבסט נאר אין אין סוף (אן ספירות), קענסטו גארנישט פארשטיין.
דער עיקר חידוש: אויב דו גלייבסט נאר אין אין סוף, גלייבסטו נישט אין א גאט. דו האסט א “שם” אן קיין “אלקינו.” די ספירות זענען וואס מאכן אים “אלקינו” — נישט אז זיי זענען סעפּאראט, נאר זיי מאכן דעם “אלקינו.” אונזער אמונה איז אין דעם אייבערשטן על ידי ספירותיו, נישט אין דעם אייבערשטן בבחינת עצמותו. אפילו דעם אין סוף אליין ווייסן מיר נאר דורך די ספירות — ווייל מיר וואלטן נישט געוואוסט פון גארנישט אן דער וועלט. דאס איז פארוואס די ספירות האבן זיך געדארפט אנטפלעקן. דערפאר איז א איד מוכרח צו גלייבן אין ספירות.
—
דער חידוש פון קבלה — נישט אז ספירות עקזיסטירן, נאר וויאזוי מ׳רעדט וועגן זיי
טעאָרעטיש גלייבט יעדער אין ספירות — יעדער גלייבט אז מ׳רעדט פון דעם אייבערשטנ׳ס פעולות. דער חידוש פון קבלה איז אז מ׳רופט זיי “אלוקים,” אז ווען מ׳רעדט צום אייבערשטן רעדט מען צו זיי — פון דעם אייבערשטן מיט זיי, נישט פון זיי סעפּאראטלי.
א מעגליכע קשיא: אפשר גיבן מקובלים צופיל נעמען צו זאכן וואס טאָרן נישט האבן נעמען, און דורכדעם מאכן זיי עס צו א “reality” וואס איז אפשר נישט לעגיטים? דאס איז גענוי די קשיא פון שער האצילות והכלים — צו וועלכע מאָס קען מען עס אמת׳דיג רופן א reality. אבער למעשה, מאכן זאכן א reality איז דער איינציגסטער וועג וויאזוי מענטשן פארשטייען זאכן. אזוי לאנג ווי עס בלייבט אבסטראקט — ווי “התייחסות אל הבריאה” — איז זייער שווער צו רעדן דערפון.
—
דריי סארטן מענטשן אין תפילה
ס׳איז דא דריי סארטן מענטשן:
1. מענטשן וואס דאווענען נישט — צו זיי דאווענען נישט צום אייבערשטן, זיי דאווענען צו “פסל גשקה.”
2. רוב פשוט׳ע אידן — זיי זאגן אז דער אחד פשוט טוישט זיך. דאס איז בעצם וואס זיי גלייבן, אבער זיי זענען מגשימים. (דער רמ״ק זאגט עס נישט אזוי קלאר, אבער דאס איז וואס פאסירט. לויט דעם רמ״ז זענען זיי מינים.)
3. מענטשן וואס זענען אין רמב״ם׳ס דרך — זיי כאפן דעם אחדות הפשוט, און דערפאר דאווענען זיי נישט באמת. זיי זאגן אפשר די ווערטער, אבער זיי האבן נישט קיין עצמיות׳דיגע פארשטאנד פון וואס תפילה מיינט. דער רמב״ם זאגט אין מורה נבוכים אז ווען א מענטש דאוונט ווערט ער אביסל א בעסערער מענטש — אבער דאס איז נישט תפילה, דאס ווארט “תפילה” האט דערמיט נישט קיין אמת׳ע מיינונג.
—
דער מקובל׳ס תירוץ — ספירות גיבן תפילה א שפראך
דער מקובל האט א תירוץ: מיר גיבן א נאמען פאר דער זאך. מיר דאווענען מיט די ספירות. די ספירות קענען זיין ברוגז אויף דיר, און זיי קענען נישט זיין ברוגז, און איך מאך אז זיי זאלן נישט זיין ברוגז. דורכדעם — דער אייבערשטער אליינס ווערט נישט ברוגז, אבער די פעולות השם יא. דאס מאכט תפילה סענס. מקובלים מאכן עבודת השם האבן ווערטער. און ווען זיי זאגן נאך אז דער אייבערשטער אליינס האט עס אזוי געמאכט — ווייל דער אייבערשטער וויל אז עס זאל מאכן סענס.
—
דער “פשוט׳ער איד” — ווער איז ער באמת?
דער פשוט׳ער איד האט ווייניג ווערטער אין זיין מוח, און ער טוט בעצם דאס זעלבע — אבער ער איז טועה. אויב ער טראכט צופיל, האט ער א פראבלעם. דער רמ״ק זאגט אז ער איז א “תועה.” אבער פשוט׳ע אידן וואס זענען טאקע פשוט — קיינער האט נישט קיין טענה אויף זיי.
דער טענה איז אויף דעם “אויבער-חכם פשוט׳ן איד” — איינער וואס זאגט “איך בין א פשוט׳ער איד” אבער ער איז נישט. ער איז א מענטש וואס איז געגאנגען אין ישיבה, ער פארשטייט א ביסל, ער האט קשיות — און ער באהאלט זיך הינטער “פשיטות.” דאס איז א שקר. דער רמ״ק רעדט פון “האומר אין אלא בעלי אוצרות” — נישט פון דעם וואס עס איז אים נישט איינגעפאלן די קשיא, נאר פון דעם וואס ווייסט פון דער קשיא און מיידט אויס.
—
דער עיקר מוסר השכל
דער אייבערשטער האט דיך געמאכט אזא סארט מענטש וואס דו קענסט זיך נאר אנצינדן צו דאווענען אויב דו פארשטייסט — אויב דו מאכסט א קשיא צווישן ספירות, אויב דו האסט א השכלה. דאס איז דיין דרך עבודה. שכל איז א גרויסע טובה וואס דער אייבערשטער גיט, און מ׳דארף עס נוצן — נישט ווערן א בעל גאווה דערפון, אבער אויך נישט אוועקווארפן. יעדע טעאריע איז קאמפליצירט, אויך “פשיטות” איז קאמפליצירט.
אוודאי, דער אייבערשטער קען אן ספירות — ער רעדט מיט פשוט׳ע אידן אן ספירות, ער רעדט אפילו מיט אפיקורסים. אבער דו ביסט נישט דיין באבע. אויב דו ביסט א מענטש וואס איז געגאנגען אין ישיבה און האט אביסל פארשטאנען וואס מ׳האט אים געלערנט — ביסט דו נישט קיין פשוט׳ער איד, און דיין חוב איז צו פארשטיין קלאר.
—
שמחה בחלקו אין השגת אלקות — און דער באלאנס צווישן ענווה און הכרת הטוב
כפירה בטובתו של מקום
צו זאגן אז דאס וויסן פון ספירות איז גארנישט ווערט, אדער אז עס מאכט נישט אויס — דאס איז כפירה בטובתו של מקום. דער אייבערשטער גיט א מענטשן א גרויסע טובה ווען ער גיט אים דעם כוח צו פארשטיין אלקות. יעדע זאך קען מען רואינירן, און יעדע זאך קען מען אויך נוצן פאר משוגעת — אבער דאס איז דאך דער דרך העבודה גופא: צו נוצן עס ריכטיג.
די “מידל קלאס” אין חסידות און קבלה
עס איז דא דער מצב פון דעם “מיטעלן” חסיד — נישט דער גרעסטער פילאזאף, נישט דער פּשוט׳סטער איד — וואס לערנט א ביסל חסידות, א ביסל קבלה. דער מענטש זאגט: “איך האב בעיסיק ספירות, איך פארשטיי, איך מאך מיר זייער קליין, מיין דאווענען ארבעט – וועריי גוד.” אבער דער ענטפער איז: ניין, דו דארפסט נאך מער. נישט ווייל דו ביסט נישט גוט גענוג, נאר ווייל דער אייבערשטער האט דיר געגעבן מער כוח.
פארוואס האט דער אייבערשטער געמאכט די וועלט אזוי קאמפּליצירט?
דער אייבערשטער אליין איז סימפּל (פּשוט), אבער די בריאה — די ריאליטעט — איז קאמפּליצירט. פארוואס? “כך רצה” — אזוי האט ער געוואלט. דער אייבערשטער האט געוואלט אז אויך די חכמים זאלן האבן וואס צו טון. די קלוגע מענטשן — “סמארט פּיפּל” — זייער מוח לויפט אזוי ווי די וועלט איז באמת, זיי כאפּן ווי קאמפּליצירט אלעס איז, און פאר זיי איז שווערער צו לעבן. אבער פאר זיי האלט מען אויך — ס׳איז דא א סאלושאן: די תורה, די קבלה, די חכמה — דאס איז דער סאלושאן פאר די קלוגע מענטשן. עס העלפט.
שמחה מיט דער אייגענער השגה
דער עיקר נקודה: מ׳זאל זיין זייער פריילעך מיט וואס מ׳פארשטייט. דער אייבערשטער האט מיך געמאכט מיט א געוויסן שכל — איך נוץ עס, במידה, ווייטער. מיין אידישקייט, מיין עבודת השם, מיין מענטשליכקייט — עס איז פּערפעקט. און איך בין העפּי דערמיט.
עס זענען דא עכטע מקבלים — מענטשן וואס פארשטייען עכט, וואס קומען אן צו השגות, אפשר אפילו רוח הקודש. יהי להם אשרי חלקם. איך פארשטיי אזוי ווי איך פארשטיי, און איך בין זייער צופרידן דערמיט.
דער פּראבלעם פון גאוה — און דער ריכטיגער באלאנס
פראגע: מיינסטו אז דו ביסט בעסער פון א צווייטן ווייל דו פארשטייסט אלקות?
ענטפער: מיינע תפילות ארבעטן בעסער ווייל איך פארשטיי. פארוואס זאל איך דאס נישט מיינען? דאס איז אמת. דער וואס ווייסט אז ס׳איז דא צען ספירות, און ער פארשטייט א ביסל וואס עס מיינט — יא, זיין עבודה איז בעסער. פארוואס איז דאס שווער צו גלייבן? ס׳איז טרו!
אבער — מ׳דארף לערנען בענווה. נישט אז מ׳זאל זיך נישט פרייען, נאר אז מ׳זאל נישט מיינען אז מ׳איז גרעסער פון יענעם. דער חילוק איז:
– זיך האלטן זייער גרויס מיט דער אייגענער השגה — יא, דאס איז ריכטיג.
– זיך האלטן גרעסער פון יענעם — דאס איז סתם א פּראבלעם, א גאוה.
וויסן vs. דורכגיין
ווען מ׳האט ארויפגעקוקט אויף מענטשן דורכאויס די דורות, האט מען נישט ארויפגעקוקט אויף איינעם ווייל ער האט געקענט מער. מ׳האט ארויפגעקוקט פאר׳ן דורכגיין א סאך, פאר׳ן זיך אויסארבעטן. א השגה פון וויסן איז זייער שיין, אבער ס׳איז דא נאך גרעסערע זאכן — דאס זיך צעשמעטערן אויף שטיקלעך, דער לאנגער עבודה פון זיך צוברעכן.
“The perfect is the enemy of the good”
אלעמאל איז “the perfect the enemy of the good.” ס׳איז דא גרעסערע מדרגות — מענטשן וואס באקומען רוח הקודש, וואס אליהו קומט צו זיי. אבער רוב מענטשן מיינען נישט אז זיי וועלן דארט אנקומען. דער וואס האלט ביי זיין מדרגה — ער איז אינגאנצן גערעכט. ער זאל זיין זייער העפּי מיט זיין השגה, אפילו אויב עס איז א “נארישע” השגה לגבי העכערע מדרגות. נאר מ׳דארף וויסן: ס׳איז דא נאך אסאך מער. אף קורס — אבער דאס מאכט נישט אז וואס מ׳האט איז נישט ווערטפול.
—
סוף השיעור.
תמלול מלא 📝
פרדס רמונים, שער א׳ פרק ט׳: צי איז דער מכחיש הספירות א כופר?
הקדמה: די משונה׳דיגע שאלה
Instructor:
אופס, יא. אונז לערנען הלכות… וויאזוי הייסט עס נישט הלכות? פרדס רמונים, שער א׳ פרק ט׳. What’s going on here פאר א גוט יאר?
און וואס שטייט אין דעם פרק? די חקירה אם המכחיש הספירות יקרא כופר עליו. די ענטפער איז, of course, no, don’t worry. זיין ענטפער איז אביסל מער קאמפליצירט ווי דאס, אבער… יא, ער זאגט אזוי.
דער המשך איז, ס׳איז זייער אינטערעסאנט אז ס׳איז אים איינגעפאלן אזא קשיא. ס׳איז א ממש׳ע funny question. נאכדעם וואס מ׳האט גערעדט אין די פריערדיגע פרקים אז מ׳מוז גלייבן, אז ס׳איז דא בהכרח אז ס׳איז דא צען ספירות. ער מיינט most likely מיין איך די לעצטע פרק וואס מ׳האט געלערנט וועגן ס׳איז געשטאנען כביכול על דרך החקירה, דאס הייסט על דרך אז די אמונה זאל שטימען, דארף מען וויסן מציאות הספירות. איז זאגט ער אז ס׳איז כדאי צו פרעגן א שאלה צו דער וואס איז מכחיש הייסט א כופר. This is a little bit a funny question, ווייל ער גייט אליין זאגן דאס, right? ער גייט אליין דאס זאגן. ס׳מאכט זייער… איך וועל זאגן פארוואס ס׳איז זייער א funny question. א משונה׳דיגע funny question, ווייל… איך געדענק נישט אויב ער זאגט דאס. ער זאגט עס… יא, ער זאגט עס, ער זאגט עס יא.
די ערשטע, איך מיין, איך וויל פארווארפן פארוואס די question איז funny. ער גייט דאס זאגן אין די תירוץ. די question איז משונה׳דיג funny, ווייל שטעל דיר פאר ס׳שרייבט א איד א ספר פון סודות. ער זאגט, “דאס איז די סוד פון די תורה.” ס׳שטייט אויפ׳ן קעפל “סוד”, מ׳לערנט עס נאר וועמען איך ווייס נישט וואס. ער רופט דאס… אה, דאס איז די question. ער שטייט נישט אין די הקדמה אז דאס איז א ספר פון קבלה, פון סודות התורה, נישט פון נגלות התורה? נאכדעם, ווער ס׳גלייבט נישט אין מיין סוד איז א כופר. איך ווייס אפילו נישט דערפון. וואס קומט אריין די נושא פון כפירה?
אמונה איז, דער רמב״ם איז אויפגעקומען מיט די idea, לאמיר זאגן, אפשר די משנה, מ׳קען לערנען א גאנצע חקירה וועגן דעם, זיי האבן געלערנט אמאל באריכות גדול. ער איז אויפגעקומען מיט אן idea אז ס׳איז דא זאכן וואס א איד דארף גלייבן, טאמער נישט הייסט ער א כופר. אוקיי. קומסטו מיט נייע תורות, נאכדעם האסטו א חקירה צי איז מען א כופר אויב מ׳גלייבט עס נישט. What?
אוודאי זאגט ער אז דאס איז משה רבינו, ס׳איז געווען א סוד. ס׳קען דאך נישט זיין אז… ס׳איז שוין די ספר יצירה, און די ספר יצירה איז מחייב צו גלייבן. איך מיין אז מ׳איז מחייב צו גלייבן, אויב מ׳איז מחייב צו גלייבן יעדע שטיקל תורה. זוהר הקדוש. איך בין מסכים. דאס איז זיין פערספעקטיוו.
Student:
ניין, איך בין מסכים אז… נו, סאו… ס׳איז אביסל פאני. דו פארשטייסט פארוואס איך זאג אז ס׳איז פאני? איך פארשטיי וואס דו זאגסט, אבער איך פארשטיי אויך אז זייער אסאך מענטשן וועלן מסכים זיין מיט אים, אפילו מענטשן וואס קענען נישט קיין קבלה.
Instructor:
איך וועל אמאל פרעגן א שאלה: איינער וואס גלייבט נישט אין הלכות קם ליה דרבה מיניה זכר? ס׳איז א פאני שאלה צו פרעגן. ס׳קען זיין טעכניקלי, די תירוץ דארף זיין יא. איך בין מסכים. לאמיר נישט זאגן אז רוב יודן וועלן זאגן, רוב נארמאלע חסידישע יודן. וואס הייסט? דו גלייבסט שוין אין די גמרא. די גמרא איז א קם ליה דרבה מיניה. קומט איינער און ער זאגט, איך האלט אז איינער וואס איז מחלל שבת ביום כיפור באקומט יא ביידע עונשים. ער איז נישט א פאני מענטש. ער זאגט מיר, איך ווייס נישט פון דעם, איך ווייס נישט פון דעם. דאס איז זיכער, ער גייט רעדן וועגן דעם, ער גייט אריין אין די חקירות פון וויסן און טעות.
באט ס׳איז פאני, איך וויל טראכט צו פארשטיין די קוועסטשן פארנטס, פארוואס פאלט איין א מענטש צו פרעגן אזא שאלה? אונז לערנען בבא קמא, און יעדער איינער וואס לערנט בבא קמא קומט אויס מיט א קלארע זאך. דאס האט משה רבינו געזאגט, אזוי איז די הלכה פון נזיקין. זייער גוט. און ווער ס׳איז מכחיש אזא כופר? שייכות, ווער איז מכחיש? ווער וועט א כופר? אה, אה, סאו דארפסטו אנקומען צו א נייע זאך.
דער היסטארישער אנטוויקלונג פון קבלה אלס אמונה
אז קבלה האט זיך, at some point, רב יוסף דן איז מאריך אין די תורות אין אפאר פון זיינע ביכער. מען דארף אנקומען צו זייער אינטערעסאנטע… איך מיין אז עס איז גערעכט אין די נקודה צו באמערקן אז… אז at some point, מקובל האט ער זיכער נישט אזוי אנגעהויבן. למשל דער רמב״ן, וואס איז אפשר דער ערשטער מענטש וואס האט געשריבן קבלה בפירוש או בפומבי, האט דאך נישט געזאגט אז ווער ס׳גלייבט נישט אין זיין כופר. ער האט יא געזאגט פארשידענע אזעלכע זאכן, אז למשל אבן עזרא איז א שגיד, ווייל ער מאכט קוזק פון חז״ל, ער פארשטייט נישט אז זיי מיינען נישט וואס ער האט געמיינט, זיי מיינען ער איז מזלזל אין די חכמים, ער רופט אים נישט קיינמאל קיין כופר חס ושלום. עס איז דא אזוי ווי די רעליגיעס פייט מיט דעם שטיקל. דאס קען זיין. אבער דער רמב״ן האט קיינמאל נישט אנגעפאלן צו זאגן אז ווער ס׳גלייבט נישט, אפילו ווער ס׳גלייבט נישט דערין. ווער ס׳גלייבט נישט אין דרך אמת א כופר? ווער ס׳גלייבט נישט אין מדרש איז א כופר? עס גייט אריין אביסל אין די שאלה. די שייכות איז, אוודאי, אן ערליכער גלייבט אין אלעס וואס שטייט אין די תורה. ס׳איז דא מענטשן וואס זענען אים פארקוועקן געווען זאכן, ס׳איז נישט קיין שיינע זאך, ס׳איז א פאני זאך.
דער קאנצעפט פון עיקרי אמונה: רמב״ם קעגן מקובלים
At some point איז עפעס געווארן א זאך אז אידישקייט האט א געוויסע theology, א געוויסע idea פון גאט, א געוויסע זאך. און ס׳איז נישט נאר אז ס׳איז דא מענטשן וואס זענען זיך מתעמק און זיי ווייסן די אמת׳דיגע יסודות, אזוי ווי יעדע סוגיא, נאר אויב ס׳איז א זאך אז דאס איז אזוי ווי די עיקר אמונה. ס׳איז נישט סתם, ס׳איז דא די קאנצעפט פון עיקר אמונה, וואס אליינס איז א קאנצעפט וואס דער רמב״ם האט אינווענטעד בעיסיקלי, אזוי ווי דער הייליגער חתם סופר און דער הייליגער רבי אברהם אבן עזרא און דער הייליגער רבי יעקב עמדין האבן אלע געזאגט.
Student:
איך זאג דאס נאר ווייל דו זאגסט אז די היסטארישע אמת, דער רמב״ם האט אינווענטעד די קאנצעפט פון עיקרי אמונה, און…
Instructor:
יא, אבער נישט אין די סענס. אויף דעם אליינס, די מקובלים, ווי דער חתם סופר ברענגט אין זיין תשובה אין עיקרי הדת, אז די מקובלים זענען מחולק מיט די קאנצעפט פון עיקרי הדת.
Student:
אדער דער רמ״ק נישט. ווייל דו זעסט, ער האלט פון די קאנצעפט, ער איז נאר מחולק וואס ס׳איז.
Instructor:
ניין ניין, ס׳איז א חילוק, ווייל די איידיע פון עיקרי הדת איז עפעס א סגור זאך.
Student:
אז זיי זענען מסכים ביי די איידיע, ניין, איך מיין אז איך וועל נישט זאגן, זיי זענען מסכים אז ס׳איז דא אמת אז די תורה איז נישט נאר וואס מ׳דארף טון, ס׳איז אויך וואס מ׳דארף וויסן, ביז הונדערט פראצענט. יעדער מקובל און יעדער איז מסכים די לוקה, נאר די ליטוואקעס און די משכילים האלטן נישט אזוי.
Instructor:
אבער נאכדעם איז דא די צווייטע לעוועל. דאס אז מ׳דארף וויסן און ס׳איז זייער וויכטיג, דאס בין איך מסכים, דאס איז מ׳איז אינגאנצן מסכים פון די רמב״ם. נאכדעם איז דא די זאך פון די פובליק רמב״ם, דאס איז אזוי ווי די פאליטישע רמב״ם, וואס זאגט אז ממילא ס׳איז דא אזוי ווי אידישקייט באשטייט, אדער איינע פון די וויכטיגע זאכן וואס אידישקייט באשטייט איז א געוויסע ליסט פון ידיעות אז א איד דארף וויסן, א איד דארף גלייבן, און ווער ס׳איז מכחיש אז ס׳איז יצא מן הכלל, איז ער א גרעסערע שייגעץ ווי סתם. דאס איז א חידוש פון די רמב״ם, און דער חתם סופר זאגט אז מ׳איז נישט מסכים, מ׳דארף גלייבן אין די גאנצע תורה.
ער כאפט אבער מיט כל המוסיף גורע, מ׳זאגט אז מ׳דארף גלייבן אין די גאנצע תורה. איז א קשיא אויף אמונה, אז עס איז א קשיא אויף רוקי ועיגער. איך ווייס נישט וואס מ׳טוהט איך טוהן, צריך עיון.
Student:
קיינער פון זיי איז נישט מסכים צו דעם, דער חתם סופר לכאורה. איך מיין אז יא, ער ברענגט עס פון אן אדרעד. אז ס׳איז דא געוויסע פאונדעישאנס פון… ס׳איז דא מער וויכטיגער ווי אנדערע זאכן.
Instructor:
יא, אמת. אבער נאך אלץ, אויב איך געדענק דער חתם סופר וועלן זאגן אן אדרעד, אויב איך געדענק מיינט ער דער עדווייז, מיין איך, ס׳איז אפשר א תשובה פון דער עדווייז וועגן דעם. וואס ער זאגט די נקודה. זיי זענען מסכים אז ס׳איז דא וויכטיגערע זאכן. פארקערט. ס׳איז א מחלוקת פון וואס די עיקרים זענען.
Student:
ניין, ניין, ניין. די מקובלים, דער רמ״ק אליינס, און אלימל ווען ער קומט צוריק צו די שאלה, זאגט ער אזוי פון די מקובלים. מ׳זאגט אז ס׳איז נישטא קיין עיקר, ס׳איז דא אלעס, מ׳דארף גלייבן אלעס וואס שטייט אין פאר. דאס איז זיין עיקר. דאס איז זיין עיקר.
Instructor:
ניין, ניין, ניין, ס׳איז דא אזוי, ס׳איז און ס׳איז כל המוסיף גורע, maybe it’s not the correct conceptualization, but וואס איך מיין צו זאגן איז, אויב א מקובל, דאס וואס דער רמ״ק זאגט, און וואס דער רמ״ק אין אן אנדערע פלאץ זאגט, און אויך אין דעם פרק, אין די ענדע גייט דאס זיין זיין תירוץ, איך מיין אז אין די ענדע קומט ער אן צו דעם. אז דו זאגסט א איד מוז גלייבן אין די תורה, וואס הייסט א איד? א איד איז איינער וואס גלייבט אין די תורה. וועלכע פארטס אין די תורה דארף מען בעיקר גלייבן? פאני רמב״ם זאגט אז דער פסוק איז וויכטיג צו גלייבן, יענער פסוק, ס׳איז וויכטיג צו גלייבן אין אלע פסוקים פון די תורה.
א מקובל זאגט, ניין, די תורה האט בעצם א קדושה. יעדע ווארט פון תורה איז שמות. ממילא, דאס אליין איז אן עיקר, אז די גאנצע ענין איז שמות.
Student:
אמת, אמת. אבער ס׳איז דא נאר איין עיקר. קענסט עס רופן אזוי ווי די עיקר תורה מן השמים, אפילו דאס איז נישט…
די נפקא מינה: וואס איז דער חילוק?
Instructor:
אבער איך וועל דיר זאגן די נפקא מינה, די נפקא מינה העצומה איז אזוי, לויט די רמב״ם איז דא אסאך פסוקים. די מענטשן כאפן נישט דאס, אבער דאס מיינט דער רמב״ם, פארדעם זענען די מקובלים אין חילוק, טאקע וועגן דעם. וואס זאגט דער רמב״ם, איינער גלייבט נישט אין דעם פסוק “ואחות לוטן תמנע”, און ער גלייבט נישט דערין. ער האלט אז לוטן׳ס שוועסטער איז געווען רבקה, נישט תמנע. ער האלט אנדערש, ער איז נישט קיין כופר. דאס איז דער רמב״ם. ער איז א מאדנע בריאה, ער איז אפשר ראנג, וועט ער אים אפשר אנשייגן צו אים מאכן צו אפילו א מצב, ווייל ער איז נישט קיין כופר. ווייל מ׳דארף נישט גלייבן אין יענע פסוק, מ׳דארף גלייבן אז ס׳איז הייליג, און מ׳דארף נישט גלייבן אז ס׳איז אמת. אזוי, דאס קומט אויס פון די רמב״ם, אז נישט, איך האב נישט געקענט צו זאגן אז ס׳איז דא עיקרים. ס׳מוז זיין…
Student:
ניין, ס׳שטייט נישט אין די רמב״ם דארף גלייבן יעדע פסוק. ס׳שטייט אין די רמב״ם, גיי ווייסן פארוואס. ער רעדט עפעס א רעדן צו שרייבן א שקר. ס׳איז נישט קיין שום פראבלעם. מאך מיר אמת׳דיג. דאס וועל איך ברענגען ארויס, אויב די שמע ישראל איז מחויב געווען דאס גלייבן, און “ואחות לוטן תמנע” איז נישט מחויב צו גלייבן. דער רמב״ם זאגט יא, זייער שטארק אז ווער ס׳גלייבט…
Instructor:
ניין, ניין. איך זאג, איך ווייס אז דאס איז ווי א לאו-פאל אין דער רמב״ם, ווייל דער רמב״ם זאגט אז מ׳דארף גלייבן די גאנצע תורה איז מקודש, אבער ס׳קען נישט זיין אז אויב אזוי דארף מען גלייבן יעדע פסוק אייניג. אויב איינער האט עפעס א… ער האט א פשט, “ואחות לוטן תמנע” איז א גימטריא. ס׳מיינט נישט לוטן, ס׳איז נישט געווען קיין לוטן, ס׳איז נישט געווען קיין תמנע, ס׳איז אלעס מיינט צו זאגן אז… די מניעות וואס איז לשון תמנע איז די…
Student:
אה, עקזעקטלי, דעט דאזנט ווארק. דעטס די האול פוינט. איט העז טו בי דעט. איט העז טו בי דעט. איט העז טו בי דעט. פשט דאס על סאם לעוועל, עגען, וויטען סאם עקסטענד אויף סאם לעוועל. מ׳קען זאגן וועלכע פשטים דאס איז. איך מיין אז מ׳קען אפילו מפקפק זיין לויט די עיקר.
Instructor:
מקובלים לערנען פשט אין די רמב״ם. אוודאי לערנט ער פשט. אז די רמב״ם האט נישט געמיינט צו זאגן אז איין פסוק איז נישט געמיינט. ער האט געמיינט צו זאגן… אזוי ווי דו לערנסט די גד תורה און דו גלייבסט אין די גד תורה, וועסטו כאפן אז ס׳איז דא סערטען זאכן וואס די תורה וויל מער זאלסט צוקומען. דער אחות לא תמנע האט דיר געוואלט צוברענגען צו כאפן… דאס איז יעדער איינער מסכים. דאס איז די מקובלים זיכער מסכים. איך בין מסכים. אבער נאך אלץ, ס׳איז לויט… איך בין מסכים, איך ווייס נישט, אבער די מקובלים האלטן עכט אזוי, דער חתם סופר לייגט עס אראפ. אבער די מקובלים לייגן עס מער אראפ אז ס׳איז די זעלבע פארקערטע. אויב מ׳גייט מיט דאס, אזוי ווי דער רבי… ס׳קומט אמת פון דער רבי בעל, דער ספרים, איך מיין אז ער האט… אז ס׳איז נישט דא פארקערט, אבער ר׳ מנחם מענדל איז מחולק עגזעקטלי אויף דאס. ער זאגט, ווי שטייט אין דיין תורה אז דו גלייבסט אז דער אייבערשטער איז וויכטיגער ווי צו לייגן תפילין אין שבת? נישט לייגן תפילין אין שבת למשל, שטייט נישט. ביידע איז תורה מן השמים, ביידע איז פונקט אזוי וויכטיג. דאס איז דיינע תורה, דיינע חקירות, וואס זאגן אז ס׳איז דא א חילוק, ס׳איז נישט דא קיין שום חילוק.
די קולא וואס קומט ארויס פון דעם
און וואס איך זאג אז פון דעם קומט ארויס אויך א קולא. אז א מענטש, אויב איינער האט א גרויסע צריך עיון, פרעגסטו אים, וואס איז די פשט פון ארבעה אבות נזיקין? ער זאגט, איך פארשטיי נישט די תוספות. פארוואס זאגט דא פיר און פיר? ער פארשטייט נישט. ווי איז ער אן אפיקורס? ניין, ער איז א גרויסער למדן, ער האט א קשיא, ער קען בלייבן ביי צריך עיון. זאג איך, ער פארשטייט נישט פארוואס ס׳איז נאר דא איין גאט און נישט צוויי צריך עיון? ער פארשטייט נישט, יעדע זאך דארף מען פארשטיין.
דער רמ״ק׳ס תירוץ: צוויי סארטן מענטשן וואס האבן טעותים אין קבלה
פארזעצונג: די שאלה פון היעראַרכיע אין תורה
נישט לייגן תפילין שבת למשל, שטייט נישט, ביידע איז תורה מן השמים, ביידע איז פונקט אזוי וויכטיג, דאס זענען דיינע תורות, דיינע חקירות צו זאגן אז ס׳איז דא א חילוק, ס׳איז נישט דא קיין שום חילוק.
און וואס איך זאג אז פון דעם קומט אויס אויך א קולא, אז א מענטש, אויב איינער האט א גרויסע צורך עיון, פרעגסטו אים וואס איז די פשט פון ארבעה אבות נזיקין, איך פארשטיי נישט די תורה, די ענין, פארוואס זאגט ער פונקט פיר? ער פארשטייט נישט, וואס איז ער אן אפיקורס? ניין, ער איז א גרויסער למדן און ער האט א קשיא, ער קען בלייבן ביי א צורך עיון. אזוי אויך ער פארשטייט נישט פארוואס ס׳איז נאר דא איין גאט און נישט צוויי, צורך עיון, ער פארשטייט נישט, יעדע זאך דארף מען פארשטיין. לויט דעם רמב״ם איז דאס א גרויסע חילוק, דא קענסטו נישט בלייבן, אדער דא איז אט ליעסט א גרעסערע פראבלעם, ווייסטו, מ׳קען נישט, דא בלייבט א גרעסערע פראבלעם מיט א צורך עיון, דארט נישט.
אויב דו זאגסט אז א מקובל וואס זאגט יא, איך האב אן אנדערע אמונה, איך גלייב אז יעדע שטיקל תורה איז, אגען, ס׳האט צו טון מיט דעם, אוודאי, קבלה איז א גאנצע מערכת רמז, אבער אויב דו פארשטייסט עניטינג אבאוט די איידיע פון אלוקות, דעמאלט קענסטו נישט גלייבן אז אלעס איז אייניג, ס׳איז נישטא אזא זאך, אבער דאס זאג איך, ס׳קומט אויס אז מ׳קען זיך דינגען אויף א זאך, ער האט נישט קיין מושג וואס מיינט די ווארט גאט בכלל, און ער האט נישט נאר די ווארט, ער איז טאקע אן עם הארץ, סאו אזא מענטש יא, אוודאי האט ער א ספק.
אוקיי, איך זאג טעארעטיקלי, מ׳קען דאס קאמפליקעטן אויב מ׳וויל שטארק, אבער איך מיין דאך נאר א משל פון דעם, ס׳איז טאקע א פאני משל, אבער טעארעטיקלי, טעארעטיקלי קומט אויס אז מ׳קען האבן פקפוקים אויף אלעס, ווייסטו, פארשטייט זיך, מ׳דארף אלעס פארשטיין, הונדערט פראצענט, דאס איז די מצוה צו פארשטיין די גאנצע תורה, דו זאגסט ס׳איז דא וויכטיגערע חלקים, איך בין מסכים ס׳איז דא וויכטיגערע חלקים, דאס איז אפילו נישט די נושא.
וואס איך זאג נאר איז, אז אויב ס׳איז אלעס אזוי ווי ס׳איז נישט דא קיין היעראַרכיע מיט אינטערנאליטי תורה, דעמאלטס איז נישט דא קיין עיקרים. דער רמ״ק זעט נישט אויס אז ער גייט מיט דעם, עט ליעסט נישט אין זיין שאלה, ווייל ער האט יא א היעראַרכיע. און נישט נאר ס׳איז דא א היעראַרכיע, ס׳איז דא א היעראַרכיע פון אזוי ווי זאכן וואס מ׳מוז מודה זיין און מ׳מוז מודה זיין, מ׳מוז גלייבן.
איינער גייט קומען אין שול און ער זאגט, איך בין מחולק מיט הלכות ד׳ שומרים, איך האלט נאר דאס דריי. ער איז נישט קיין כופר, אפשר איז ער יא א כופר, אבער נישט, מ׳ווארפט אים נישט, נישט פון דעם ווארפט מען אים ארויס נישט יעדער. איינער זאגט ער גלייבט נישט אין קבלה, זענען זיי מסופק. דאס איז בעיסיקלי די שאלה. ס׳איז דא א חקירה, א חקירה פון די רמ״ק, צו ער איז א כופר. און דאס איז א ביג חידוש. וואלט ער זיכער נישט פארשטאנען די שאלה. ער וואלט אפילו נישט געפאלן די שאלה פארוואס מ׳דארף גלייבן אין תחיית המתים. איך מיין יא, מ׳דארף גלייבן אין תור עיקרים, מ׳האט נישט געהאט די ליסט א הדי׳ פון עיקרים.
דאס הייסט, לאמיר זאגן אזוי, ס׳קען זיין אז ס׳ווערט אזוי ווי א שאלה צו דאס איז אזוי ווי די בעיסיק זאך וואס מ׳דארף זאגן פאר יעדן. ס׳איז דא אנדערע מובן פון עיקרים. דאס איז די בעיסיק סטאריע. וואס זענען אידן? אידן גלייבן אין צען ספירות. יא, וואס עפעס? און צום וואס דער רמ״ק איז אוועק די אנדערשטענדיג איז אז דעת האסטו ווי נאכדעם, ער גייט אריין אין חקירות. אבער דאס איז ווי אזוי א קבלה טוישט זיך פון אזוי ווי א לימוד פאר עמוק פאר סודות התורה, ס׳בלייבט דאס, אבער ס׳איז אויך דא אזוי ווי די חיצוניות דערפון, די בעיסיק סטורי דערפון, וואס ווערט אזוי ווי אוודאי א איד גלייבט אין די צען ספירות. דו גלייבסט שוין אין די צען ספירות? וואס ביסטו א גוי? אזוי טראכטן די מקובלים, ניין?
איך האלט נאך ביי די שאלה, איך האלט נישט ביי די תשובה. רוב ענגלעך ווייסן נישט אז זיי דארפן נישט ווייזן דארף איז דא א בורא געווען. וואס מיינט א בורא געווען? דאס גייט זיין פאר א בורא געווען. און אויב דו פארשטייסט נישט, דו גלייבסט נישט אין גאט בעצם, ממילא האסטו נישט קיין תורה. ער גייט אנקומען צו דעם, נאך אן, ער גייט אנקומען צו דעם. אבער דאס גייט זיין פארט פון זיין תירוץ. אבער נאך אלץ, אזוי ווי ס׳איז דא זאכן, אין יעדע סיסטעם פון אמונה איז דא זאכן וואס יונגלעך ווייסן נישט, אבער טאטעס דארפן שוין וויסן. אדער מ׳זאגט עס אפילו, קען זיין מ׳זאגט עס פאר די יונגלעך, זיי פארשטייען עס נישט, אבער מ׳לערנט עס אויס צו זאגן עניוועיס, ווען ער וועט עלטער ווערן וועט ער פארשטיין, אז ער גייט אין חינוך.
איך בין גאנץ זיכער אז די מקובלים לערנען אויס פאר זייערע יונגלעך אז ס׳איז דא צען ספירות. נישט נאר מקובלים, די חסידים, מ׳איז דאך יודעים, אמת. מ׳לערנט עס אויס. וואס מיינט עס? און דו ווייסט וואס מיינט אז ס׳איז יא דא איין בורא? ס׳מיינט וואס מ׳זאגט אים. שפעטער וועלן מיר שוין פארשטיין, לשם יחוד קודשא בריך הוא ושכינתיה. וואס מיינט עס? מ׳לערנט עס אויס פאר די קינדער, אמת. נאר אויב איינער קומט אין שול, איך גלייב נישט אין יחוד קודשא בריך הוא ושכינתיה. ער איז זיכער אז איין חסידישער רבי וועט אים נישט אריינלאזן אין זיין שול.
נאכדעם, דער רמ״ק איז אבער געווען מער האנעסט פון אים, ער טרייט צו מסביר זיין, איז עס טאקע אזוי? יעצט א לוק אויף די אפעזיט, דער רמ״ק קומט דא מייקל, זאל נישט מאכן מיט אים זיין, ווייל ער הייבט אן מיט א שאלה, ס׳איז דאך פשוט אז א איד איז איינער וואס גלייבט אין צען ספירות, וואס איז עפעס דא איינער וואס גלייבט נישט? וואס איז ער א כופר? ער איז סתם א נאר? דאס איז א חקירה. יא, אויף קורס ער גלייבט אין דעם אייבערשטן. וואס? דאס איז די טינג, אוקיי.
בקיצור, לאמיר לערנען זיין תירוץ. אפשר די תירוץ איז בעסער ווי די קשיא. איך בין נאר מסביר אז די קשיא האט צו טון מיט דאס אז קבלה, און ביי די מענטשן וואס זענען לעבן אין קבלה קהילה, איז זיכער אזוי, אז ס׳איז געווארן אזוי ווי אז דאס איז די בעיסיקע זאך. איך מיין אז ס׳איז דאך אלץ עפעס פאני, דאס הייסט, מ׳דארף האבן א געוויסע לעק אוו עוועירנעס אזוי ווי פון היסטאריה צו וויסן… ס׳איז געווען זיכער, דער רוב דורות פון אידן האבן נישט געוואוסט אז ס׳איז דא צען ספירות, עפעס וואס מ׳גייט אן אנדערע תורה, אדער מ׳דארף נישט קיין קשיות, ס׳האבן געלייגט… ס׳איז זייער פאני צו זאגן, עפעס א הוה אמינא. אוקיי, אמת, אמת, אבער דאס איז עקזעקטיג.
סאו דאס איז א סוירטען פעאריע, איך האב אן אנדערע פעאריע, איך פארשטיי נישט. ער רעדט זיכער, אוקיי, אבער ער רעדט זיכער פון געוויסע מענטשן. דער רמ״ק האט עקטשולי געלעבט אין די ריעל ווארלד, און דארט זענען געווען מענטשן אזוי ווי איך ווייס, רב מודין, אדער איך ווייס נישט צו געווען בערך אביסל נאך אים, אבער אין זיינע צייטן האט ער געווען אנדערע מענטשן, דלמיגא, וואטעווער, ווענטשטו וואס דער קען. דאס גייט ער אנקומען. איינער וואס האט א ספירה וואס האט דרייצן ספירות, איז דאס די פריערדיגע פרק. אה, דו האסט טעותים, אבער איך ווייס שוין דאס. איך וויל נישט זאגן אז איינער האט בכלל קיין ספירה. ער זאגט אז ניין, גאט איז עווייטינג, קען מען דאך נישט רעדן פון אים? איך וויל נישט. גוט, לאמיר זען. און לאמיר זאגן זיין תירוץ.
סארט 1: דער וואס ווייסט נישט – “לא ידע בהם כלל”
זאגט ער אזוי, זאגט דער רמ״ק אזוי דער תירוץ:
> ס׳איז דא צוויי סארט מענטשן וואס האבן טעותים אין דעם. איינס, ס׳איז דא איינער וואס ווייסט, לא ידע בהם כלל, כליינער האט נישט געהערט, נישט מצד, ס׳איז א אינטערעסאנטע וועג ווי ער לייגט עס אראפ, נישט מצד שאם יתגלו לו תעלומות חכמי הקבלה חס ושלום, אויב מ׳וועט אים זאגן וועט ער עס מכחיש זיין, חס ושלום, כאילו דער מענטש וואס ס׳איז דא אזעלכע מענטשן זענען מכחיש, מ׳האט זיי געזאגט אז ער איז מכחיש, אלא לירגל בהם, מ׳האט נישט געלערנט, לא נתגלו לו שערי אור, נעבעך, ער לעבט אין די פענסטער נישט.
דער מענטש, זאגט דער רמ״ק, איך ווייס נישט קיין כופר, איך וויל נישט קיין מכחיש, דו ווייסט דאך נישט וואס דאס איז, מ׳האט אים נישט אויסגעלערנט. דאס איז דאך, אוקיי, ער מיינט נישט תינוקות שנשבו, דו כאפסט, ער מיינט לערנען פשוט׳ע אידן, ער ווייסט נישט.
די ראיה פון דער מחלוקת רמב״ם און ראב״ד
און ער ברענגט אן אינטערעסאנטע ראיה, איך מיין אויך, עס איז אן אינטרעסטינג אנדערסטענדונג, ער ברענגט א ראיה אז דאך אפילו די נושא פון סילוק הגשמיות איז פון מה הפשוט, יא, פון די אין סוף מיינט ער פון די אייבערשטער. זאגט דאך דער רמב״ם אז ווער ס׳גלייבט אז דער אייבערשטער איז א גוף, השם אחד הפשוט, איז א גוף, וויבאלד מינער איז א מין, און דער ראב״ד איז מחולק, און דער ראב״ד זאגט ולמה קרא לזה מין, וכמה גדולים וטובים ממנו הלכו בזו המחשבה, לפי מה שראו במקראות ויותר ממה שראו בדברי האגדות המשבשות את הדעות.
קומט אויס אז דער ראב״ד איז מחולק אויף דער רמב״ם וואס ער זאגט אז דער וואס זאגט אז דער אייבערשטער איז א גוף איז א מין. יעצט קומט דער רמ״ק מיט אזא אינטערעסאנטע קומען מיט דער ראב״ד. דער רמ״ק האט נישט געקענט גלייבן אז דער ראב״ד האט עקטשולי געגלייבט אז איינער וואס האלט אז דער אייבערשטער איז א גוף בדווקא איז א מין, ער איז נישט קיין מין, ער איז א וואוילער איד. קען נישט זיין. זאגט ער, אין ראוי לחשוב. דאס איז דא א גרויסע מחלוקת אין די פשט פון דער ראב״ד. ס׳איז זיכער אמת׳דיג יא ראוי לחשוב. לאמיר זען.
זאגט דער רמ״ק, מ׳קען נישט גלייבן אז דער ראב״ד האלט אז ער איז נישט קיין מין, אוודאי איינער וואס מגשם דער אייבערשטער איז א מין. וואס הייסט? סאו, דער סעיף דריי דיפערנט קוועסטשענס וויאזוי דער רמ״ק איז קאלעפסיג.
ס׳איז דא איין שאלה, צו דער ראב״ד האט געהאלטן אז דער אייבערשטער איז א גוף? ניין, אוודאי דער ראב״ד האט געהאלטן אז דער אייבערשטער איז נישט קיין גוף. ווראי, ער זאגט האגדות המשבשות את הדעת. ס׳קען זיין אז דער ראב״ד איז געווען א מקובל, ער האט געהאט א געוויסע תירוץ, אבער אז דער אייבערשטער האט עכטס פשוט אז ער איז א גוף, האט ער זיכער נישט געהאלטן. יא, דער ראב״ד האט אויך געהאלטן אז… ניין, דאס איז דאך מיינען די דיוק. גדולים וטובים הלכו בזו המחשבה, אבער דער ראב״ד איז מסכים אז זיי זענען ראנג געווען אין גדולים וטובים. רייט? ווייל ער זאגט, לפי מה שראו במקראות, אז זיי זענען געגאנגען פשוטו של מקרא. פשוטו של מקרא שטייט אז דער אייבערשטער האט א גוף.
און נישט נאר דעם, ס׳איז דאך דא מער אגדות, און דער ראב״ד רופט זיי אויף א שארפע לשון “אגדות המשבשות את הדעת”. כמנהג הראב״ד איז ער געווען א שארפער איד. איך בין א גרויסער פרענד פון אים. איך האב זייער ליב אידן וואס זאגן וואס זיי טראכטן. איך האב זייער פיינט די שיינע אידן וואס זאגן נישט וואס זיי טראכטן.
און דער ראב״ד זאגט אז מענטשן לערנען נעבעך אגדות, און ס׳איז משבש את הדעת. פארשטייט זיך, איינער וואס ווייסט דעם אמת׳דיגן פשט פון די אגדה, ער זאגט נישט אז אגדות זענען משבש את הדעת, נאר אויף מענטשן זענען זיי משבש את הדעת. אין א געוויסע זין, אפילו ער וואגט זיך צו שרייבן אפילו מער ווי דער רמב״ם וואגט זיך צו שרייבן אויף אגדות אין זיין ספר משנה תורה. קומט אויס אז דער ראב״ד האלט זיכער אז דער אייבערשטער איז נישט קיין גוף. איך מיין אז דאס איז קלאר. אבער דער ראב״ד איז בחילוק אויף דעם רמב״ם וואס זאגט אז ער איז א מין.
דער רמ״ק׳ס חידוש: די מחלוקת איז וועגן שוגג
יעצט, דער רמ״ק האלט אז ס׳איז דא נאך איין לעוועל וואס דער ראב״ד איז מסכים צו דעם רמב״ם. דער רמ״ק טראכט אז דער ראב״ד קען נישט האלטן אז איינער וואס דווקא… דער רמ״ק האט די אינטערעסאנטע אידיע אז ס׳איז דא אזויווי א דווקא כופר. איך דארף נישט אויסגעפינען אויב ער איז, אבער דאס איז א כופר להכעיס. זאגט דער רמ״ק, איינער וואס איז במזיד, דאס איז וואס דער רמ״ק טוישט די מחלוקת רמב״ם און ראב״ד פון די שאלה צו ס׳איז דא א הלכה, אזויווי צו מ׳איז מחויב צו וויסן אז דער אייבערשטער איז א גוף, צו ס׳איז א הייליגע זאך, צו ווער ס׳איז בדווקא מכחיש איז א כופר. און דער רמ״ק מאכט די גאנצע ראב״ד אונז אין די נושא פון שוגג. פארשטייסט? ער האט אן עקסקיוז, ער איז בתמימות א כופר, ער איז בתמימות א מין. יא, ער זאגט אזוי.
סארט 2: דער וואס איז במזיד – א דווקא כופר
אבער ס׳איז זיכער דא מענטשן וואס האבן אנדערע אמונה ווי אונז. לאמיר… וואס מיינסטו? ס׳איז זיכער דא קריסטן מענטשן וואס זיי האבן שוין געהערט די זאכן און זיי גלייבן נאך אלץ. שוין נפקא מינה׳דיגקייט פאר דווקא. ער הערט וואס אונז ווילן צו זאגן, און ער האט זיך אלץ זיין שבקו צמא. רייט. מענטשן זאגן שבקו צמא. יא. לאמיר אויספירן. קוק, לאמיר ליינען וואס ער זאל.
דער רמ״ק וועגן גשמות השם — המשך: די מחלוקת רמב״ם און ראב״ד און די שאלה פון “מין”
דער ראב״ד׳ס שיטה לויט דעם רמ״ק
דאס הייסט, ער האט אן עקסקיוז, ער איז בתמימות א כופר. ער איז בתמימות א מין. יא, ער זאגט אזוי.
אבער ס׳איז זיכער דא מענטשן וואס האבן אן אנדערע אמונה ווי אונז. וואס מיינסטו? ס׳איז זיכער דא קריסטן מענטשן וואס זיי האבן שוין געהערט די זאכן און זיי גלייבן נאך אלץ, נישט אויף קיין מזיד׳דיגע חטא דווקא. ער הערט וואס אונז האבן צו זאגן, און ער האט זיך אלץ זיין שטיקל אמונה. מענטשן זאגן…
לאמיר ליינען וואס ער זאגט. זאגט דער רמ״ק אזוי, לויט וואס ס׳זעט אויס פון דעם רמב״ם, ביי די וועי, איך בין נישט מסכים אז דער רמב״ם האלט אזוי אויך. לויט וואס ס׳זעט אויס פון דעם רמב״ם, האלט דער רמב״ם אז איינער וואס זאגט “אל יהיה בעל גשם הוא מין”, אפילו זיין טעות איז “מטעם שלא הורגל בלימוד חכמת אלקות, ולמד פשוטי המקראות והמדרשים, ולא ירד לעומקם להבין ענינם כצורתם”. זעט אויס, דער ראב״ד האלט אזוי. דאס שטייט נישט אין רמב״ם, ביי די וועי. מענטשן מיינען אז ס׳שטייט אין מורה נבוכים, ס׳איז נישט אמת. ס׳שטייט, אבער ס׳מיינט נישט וואס ס׳שטייט, לפי דעתי. אבער דער רמ״ק האט פארשטאנען אז דער רמב״ם האלט אז אפילו איינער וואס גייט מיט די אגדות און מקראות איז א מין.
נאר אויף דעם זאגט דער ראב״ד, ניין! “אז איד שבכל עניניו”, דער ראב״ד לייגט אראפ אזא איד, יא? ס׳איז דא א איד “בכל עניניו עובד את האל, והולך בדרכי התורה בתמימות, ובעבור קוצר ידיעתו יאמין בגשמיות”. ער איז נישט קיין מין, ער איז א טועה, אבער נישט קיין מין, “ואין כוונתו להרע”. אבער “המכיר את בוראו, שגילו לו שערי ההקדמה בביטול הגשמות, ואינו מודה באמת ומעוות פניו, ואומר שהאל גשם, זהו ודאי מין לדעת הראב״ד”.
א קשיא אויף דעם רמ״ק׳ס לערנונג
איך האב נישט קיין אנדערע וועג וויאזוי דאס מיינט. ווער איז ווען געווען אזא מענטש וואס האט מעוות פנים געווען און געזאגט אז דער אייבערשטער איז א גשם? It doesn’t make sense to me, דאס. ווער? זאגט ער אז ער איז א נוצרי. ער האלט אויך עפעס א fancy טעאריע, וואס ווייס איך.
דאס זאגט דער רמ״ק, אונז האלטן זיכער אז ער איז א מין, אבער ער איז א מין ווייל ער איז א גוי. נישט וואס ער איז א גוי? ווייל ער גלייבט אז דער אייבערשטער איז א גשמי געווען. ווייל ער גייט אין קלויסטער, נישט אין שול. מ׳קען נישט גיין אין קלויסטער. דער רמב״ן זאגט דאס, אז דאס וואס דו מיינסט, אז די ערגסטע זאך וואס די קריסטן זאגן איז אז דער אייבערשטער איז געווארן א מענטש, אבער… ער מיינט צו זאגן דארט אז ס׳איז absurd, ער מיינט עס אפצופרעגן, ער מיינט נישט אז ס׳איז דא אזא מין. ער האט א וועג וויאזוי ער איז זיך מסביר, ער האלט אים נישט קיין מין. איר זאגט מיר אז דאס איז יא א מין.
I don’t know, I feel like דער רמ״ק האט טו מאטש אין זיין קאפ די idea of דוקא אין כפירה. דער רמב״ם איז זיכער, נישט דער רמב״ם און נישט דער ראב״ד קוקן עס אזוי אן. דער רמב״ם און דער ראב״ד קוקן אסאך מער אן בתמימות מענטשן. מענטשן גלייבן מער ווייניגער וואס זיי טראכטן איז אמת. דער רמ״ק האט עפעס אן imagination, איך מיין נישט אז ער מיינט דיין case. איינער וואס מ׳האט אים מסביר געווען אז דער אייבערשטער האט נישט קיין גוף, און ער זאגט “איך בין נישט מודה, דער אייבערשטער האט יא א גוף”. פארוואס זאל ער זיין אזא מענטש? ער האט אן אנדערע וועג, ער האט אן אנדערע סארט שגעון, ער האט עפעס א פאני טעאריע, ער זאגט, “ביי די וועי, דער אייבערשטער קען ווערן…” וואטעווער. ס׳איז נישט אלעס. זיי זאגן, “ניין, איך האב געליינט אן אנדערע בוק”. סאו, ער האט געליינט א בוך, האט ער פארשטאנען אז… בקיצור…
אה, סאו, ער באקומט אן אנדערע זאך. גילוי הקדמות מיינט נישט אז ער האט פארשטאנען. ס׳מיינט, מ׳האט אים געזאגט אז ער זאל טראסטן די ערליכע אידן, און ער טראסט זיי נישט. מ׳האט אים דאס מסביר געווען. אויב מ׳האט אים געוויזן, מ׳האט אים געברענגט א חומש, מ׳האט אים נישט מסביר געווען, מ׳האט אלעס געזאגט. ער האלט זיך נאך אלץ מיט זיין אמונות. I don’t know. Not very impressed. Not very impressed.
דריי באזונדערע שאלות אין דער סוגיא
ס׳איז דא איין זאך, ס׳קומען זיין דריי מחלוקת, דריי סארט זאכן. ס׳איז דא איין שאלה צו דער אייבערשטער איז א גוף. לאמיר זאגן ביי די דריי, איין שאלה צו דער אייבערשטער איז א גוף. שאלה נאמבער 1.
שאלה 1: צי דער אייבערשטער האט א גוף
די שאלה קען מען מאכן זייער קאמפליקירד. איינער קען זאגן אז דער ראב״ד האלט אויך אז דער אייבערשטער איז א גוף, ווייל דער ראב״ד האט געגלייבט בערך אזוי ווי די מקובלים, אז ס׳איז דא משמועות בשם דער ראב״ד אין ספר מערכות אלוקות, וואס ער האט געזאגט אז דאס שטייט ביי דער אייבערשטער מיט נעכט תפילין, ער מיינט צו זאגן די כבוד נברא, די מט״ט ספירות בעיסיקלי, אדער עפעס אזוי ווי ספירות. סאו דער אייבערשטער האט יא א גוף, נאר ס׳איז נישט אים אליינס, עפעס אזא תורה. איין אנדערע קען זאגן אז דער ראב״ד האלט אז דער אייבערשטער האט יא א גוף אין א געוויסע סענס, אין א געוויסע סענס. און געבן זיי אריין אין playing with words, אבער דאס איז איין זאך.
שאלה 2: צי דער וואס זאגט אז דער אייבערשטער האט א גוף איז א מין
די צווייטע שאלה איז, לאמיר זאגן, דער רמ״ק זיכער נעמט אן אז דער ראב״ד איז מודה, זיכער תשובה לגבי דיך, אז פשוט אז דער אייבערשטער איז נישט קיין גוף. אקעי. די צווייטע שאלה איז, צו איינער וואס זאגט, לאמיר שוין אינגאנצן מסכים זיין אז דער אייבערשטער האט נישט קיין גוף, קען נאך אלץ זיין א שאלה, צו דער וואס האלט אז נישט איז א מין. צו ער איז ראנג איז נישט די שאלה, צו ער איז א מין. א מין איז עפעס א סארט… מין מיינט דאך אז אויב דאס איז א געוויסע הוצאה מן הכלל, עפעס וואס איז נישט אזוי וויכטיג צו וויסן, ווייסטו נישט גענוג, אפילו א טעות, ס׳מאכט נישט אויס, ס׳דאזנט קאונט, ס׳העלפט נישט. לאמיר זאגן, דאס איז איינע פון די השלכות, ס׳איז לאו דוקא, ס׳קען זיין.
אבער עניוועי, צו זיין א מין איז נישט די זעלבע זאך ווי זיין ראנג. ס׳איז דא מענטשן וואס זענען ראנג וואס זענען נישט קיין מינים. אין אנדערע ווערטער, אז איינער מיינט אז ס׳איז דא א מחלוקת וויפיל הימלען ס׳איז דא, איך ווייס נישט, איינער זאגט ס׳איז דא זיבן, איינער זאגט ס׳איז דא ניין, קיינער איז נישט קיין מין, ביי איינעם פון זיי. פארוואס? ס׳איז זייער וויכטיג. ס׳איז דא זיבן מלאכים, יעדער הימל האט געוויסע מלאכים, ס׳טוישט זיך די גאנצע וועלט, די רעליגיע וועט זיין אנדערש לויט וויפיל הימלען ס׳איז דא, אקעי? אבער א מין מוז מען נישט. א מין איז נאר אויף די וויכטיגסטע זאך, און דאס איז נישט די וויכטיגסטע זאך.
דאס איז לכאורה די טענה פון אסאך אידן, נישט נאר דער ראב״ד. איך ווייס נישט צו דער ראב״ד האט גע׳טענה׳ט דאס, ער זאגט נישט קלאר וואס ער טענה׳ט. אבער זיכער אסאך אידן וואס טענה׳ן, דער רמב״ם איז זייער גוט אז דער אייבערשטער איז נישט קיין גוף, נאו פראבלעם. ער ווערט דאך אז ס׳איז וויכטיג. ס׳איז נישט וויכטיג. ס׳איז אזוי וויכטיג ווי די שאלה, אזויווי דו זאגסט, צו ס׳איז דא צען ספירות אדער דרייצן ספירות. ס׳איז אפשר וויכטיג, זייער וויכטיג, אויב דו וואלסט פארשטאנען איז עס זייער וויכטיג, אבער ס׳איז נישט אזוי וויכטיג אז מ׳זאל ווערן א מין.
דער רמ״ק רעדט נישט פון יענע טענה
דאס קען זיין נאך א טענה. דער רמ״ק רעדט נישט גארנישט פון יענע טענה, ער רעדט נישט וועגן דעם. פאר אים איז דאס פשוט אז ס׳מוז זיין וויכטיג. ער איז גאנץ אויף דער רמב״ם׳ס זייט אז ס׳איז זייער וויכטיג. ס׳קען זיין אז דער ראב״ד זאגט, אוודאי איז עס וויכטיג, אבער נישט אזוי וויכטיג אז מ׳איז א מין.
וואס איז דער ראב״ד׳ס ראיה פון די “גדולים וטובים ממנו”? דער ראב״ד טראכט, יא, ווער איז א גוטער איד? דער רמב״ם וואלט געזאגט, גדולים וטובים? מינים! דאס איז דאך עקזעקטלי די חקירה!
שואל: ער רעדט נישט פון געוויסע גדולים וואס ער האט זיך גע׳רעכנט מיט זיי?
מרצה: מ׳רעדט פון זיי. דער רמב״ם, דו קענסט די מעשה אז מ׳האט זיי ארויסגעווארפן פון גיהנום? דער קאצקער רבי האט געזאגט אז דער רמב״ם האט גע׳פסק׳נט אז ווער ס׳זאגט אז דער אייבערשטער איז א מין, האט מען ארויסגעשטרעקט א גאנצע באנטש שיינע אידן פון גן עדן אריין אין גיהנום. קומט דער ראב״ד און זאגט ניין, האבן זיי צוריקגעשיקט. ער געט ארויס די פרייל, די משל, די מער פיון. איך ווייס נישט געווען פונקטליך צו די חוקנים זענען גערעכנט זייערע תורות פונקטליך וועלכע גלויב אשכנזים אמן אדער נישט, אבער… נו, דער רמב״ם זאגט קלאר… יא, סאו זייער גוט, סאו דא… סאו וועיט, סאו רייט זייער גוט, סאו לאמיר האלטן קלאר די קאפ.
דער אמת׳ער חילוק צווישן רמב״ם און ראב״ד
אונז האלטן ביי די צווייטע צייט, ביי די צווייטע נושא, פון איינער פון די וואס זאגט אז ס׳איז אוודאי דער אייבערשטער האט נישט קיין גוף, אבער ס׳איז נישט אזוי וויכטיג. מ׳קען זיין א וואוילער איד און גלייבן אז דער אייבערשטער האט א גוף. דער רמב״ם וואלט נאר… דא איז דער רמב״ם… איך מיין אז דער רמב״ם… דער רמב״ם איז נישט מסכים. דער רמב״ם האלט נישט אז מ׳קען ענדיגן זיין א גוטע איד און זיין אין אייבערשטער גוף, נאר אז מ׳האט אן התנצלות, ס׳קען זיין אן אונס, א שוגג. מ׳קען נישט זיין א גוטע איד, מ׳ווייסט אז דער אייבערשטער האט א גוף.
וועגן דעם איז דער רמב״ם טענה׳ט אז דער ראב״ד איז מודה אז אויב ער איז בדוקא, נישט בתור גוטע אידשאפט, זאגט ער אזוי, איז ער זיכער אן אפיקורס. אזוי אנדערע ווערטער, יעצט, איך קען זאגן, איך וואלט געטראכט אז דער רמב״ם האט געוואוסט אז ס׳איז דא גבוה די אידן וואס גדולים וטובים וואס טראכטן אז זיי גייען דער שרייבן וועגן זייניגער. ס׳איז דאך א מעשה מיין איך. וואס וואלט דער רמב״ם געזאגט אז זיי גייען אין גיהנום? ניין, ער מאכט נישט דאס צו זאגן.
דער רמב״ם׳ס אמת׳ע כוונה
וואס דער רמב״ם זאגט איז, איך וויל אמת׳דיג אז די מענטשן זאלן טוישן וואס זיי טראכטן, ווייל איך האלט דאך יא אז ס׳איז וויכטיג. ווען ער שרייבט אז עס איז א מין, מיינט ער נישט צו פסק׳נט אויף די אידן וואס עד סוף כל הדורות קיינער גייט, דער אייבערשטער וועט נעמען קער פון דעם, דאס איז נישט דער רמב״ם׳ס פראבלעם. ער מיינט דאך נאר צו זאגן אז ס׳איז זייער וויכטיג און מ׳קען נישט בלייבן אגעטירט.
און דער רמב״ם אליין זאגט, און מורא דאס וואס דער עולם ברענגט מיינט אז ס׳איז א ראיה אויף די שיטה פון ר׳ חיים, ס׳איז נעבעך אפיקורס, אזוי ווי דער רמ״ק לערנט אז דער רמב״ם איז נישט מסכים צו די טענת שוגג פון ראב״ד. ס׳איז נישט אמת, דער רמב״ם איז מסכים אוודאי. וויאזוי קענסטו האבן א טענה׳ן אז די תורה אליין שרייבט אז דער אייבערשטער האט א גוף? קענסטו האבן א טענה׳ן אז ווי איינער האט געלערנט פשוט פשט?
רבים זאגט, היינט איז דאך שוין דא תרגום אונקלוס, היינט איז דאך שוין דא מורה נבוכים, מ׳האט דאך שוין יא אויסגעלערנט א חדר אז דער אייבערשטער האט נישט קיין גוף. איז אז דו מאכסט דאך אלץ א טעות, פארוואס? פון וואו האסטו גענומען די טעות? און אנדערע ווערטער, א פארט פון קרעיטן דאס איז דורך זאגן, ווייל משה רבינו האט געזאגט אז יעדער איינער וואס דינט עבודת זרה איז א רשע… ווייל דו גייסט נישט מקבל זיין אז דו גייסט זיין א רשע. אויב דו האסט פשוט אזוי אויפגעוואקסן, אין דעם סענס מיין איך אז ס׳איז אמת דאס וואס דער קאצקער רבי האט געזאגט.
דאס הייסט, נאכדעם וואס דער רמב״ם האט אריינגעלייגט אין די קוריקולום פון יעדער איד אז דער אייבערשטער האט נישט קיין גוף, יעצט ווער ס׳גלייבט אנדערש איז טאקע עפעס א פאני, מ׳זאל זיין אידישקייט, ער איז נישט געווען אין חדר, מ׳האט אים נישט אויסגעלערנט תרגום אונקלוס אז ס׳איז אלעס יקרא דה׳, וואס גייט פאר מיט דיר? אה, דו ביסט א כפרי, דו גייסט עפעס, דו ביסט א פאני מענטש, איך גלייב נישט אין תשעה פעל פה, בעסיקלי, ס׳איז ממש אזא סארט זאך.
אבער פארדעם, דער ראב״ד האט גערעדט פון מענטשן וואס, לאמיר זאגן פארדעם, וואס זיי האבן געלערנט מדרשים וואס זעט אנדערש. דער ראב״ד איז מסכים אז מ׳זאל טוישן די ראב״ד. סך הכל די שאלה פון דער רמב״ם און ראב״ד איז, וויאזוי צו קוקן אויף די פעסטער איז אפילו נישט קיין מחלוקת. איך מיין נישט אויב דער רמב״ם איז מחולק אז אויב ס׳איז דא איינער וואס איז א וואוילער איד, איז פארקערט, איך זאג פארקערט פון דער רמב״ם. דער רמב״ם איז עבודה אז מ׳קען נישט האבן קיין טעות אויינמאל, אבער ער זאגט אז ס׳איז סעד.
דער עיקר חילוק: שלימות האדם
דער רמב״ם האלט אז אבער דא איז יא א חילוק, אז אין דער רמב״ם׳ס טעאריע פון די איידיאל שלימות האדם אדער שלימות א איד, פעלט אויס זייער שטארק צו וויסן דעם אייבערשטן. דער ראב״ד איז נישט אזוי וויכטיג. ער איז נאך אלץ א גדולים וטובים. דער רמב״ם זאגט יא, ער איז א גדולים וטובים, ער האט א גוטע תירוץ. איך זאג נישט אז דער רמב״ם איז זייער שטארק מזלזל אין אים, עבדזשעקטיוולי, ווייל ער איז קוים א מענטש, ער ווייסט נישט אויב דער אייבערשטער האט נישט קיין גוף. דאס מיין איך איז דער חילוק.
עניוועיס, ס׳איז דאך זיכער, פאר רוב מענטשן ווייסן דאך גארנישט. מ׳דארף דאך צוטיילן אביסל די שאלה. Again, what does this question mean? אויב עפעס איז כפירה. ס׳קען מיינען אז די זאך איז זייער וויכטיג אויף צו זיין א מענטש, אויף צו זיין א ייד. דאס קען עס איין זיין. ס׳קען מיינען אז ס׳איז אמת. יעצט, די אמת׳ע תאורות שכל׳דיג, און רוב מענטשן זענען נישט ברכה צו אויספרוקן וואס די אמת איז. ס׳איז דאך נישט נוגע, ס׳איז דאך נאר נוגע צו די חכמים, ס׳איז זיכער נישט נוגע צו די שאלה אז ער איז א כופר, ער איז א כופר, ער האט נישט געלערנט מעשה ומעשה…
כפירה, שוגג און מזיד — די שאלה פון אמונה אין ספירות
די חילוק צווישן טעות און כפירה
איינער מיינט אז π איז דריי, איז פיר — איז ער א כופר? ער איז א נאר, ער האט נישט געלערנט, וואס זאל מען טון? איך קען נישט האבן קיין טענות. און דאס שמועס וואס הייסט כפירה איז נאר נוגע צו חינוך — חינוך המוני, חינוך פון די עולם. וואס לערנען זיי אויס אז ס׳איז כפירה?
מ׳קען זיין אויף דעם איז אמת׳דיג דא מחלוקת רמב״ם-ראב״ד. מ׳קען זיין אז דער ראב״ד וואלט נישט אריינגעשריבן זיין עיקר מיט די אייבערשטער גוף, ווייל ס׳איז נישט אזוי וויכטיג פאר אים. און דער רמב״ם האט עס יא אריינגעשטימט, און דער רמ״ק איז מסכים אז ס׳איז אריינגעשריבן, און דער רמ״ק וויל אויך אריינשרייבן די עשר ספירות אין יענע ליסט מער ווייניגער.
און דא ניתן אדער ראווע צו רעדן פון די שאלה צו די חילוק. איך וויל נאר אנקומען צו די חילוק, אז ס׳איז דא איינער וואס מ׳האט אים נישט אויסגעלערנט — ער האט אים נישט אויסגעלערנט, קען איך נישט האבן קיין טענה. מ׳האט אים יא אויסגעלערנט — פארוואס גלייבסטו נישט, מ׳האט דאך אויסגעלערנט? זאגט ער: איי, איך בין אבער חכם. נא פּראבלעם, ס׳איז דא א חכם, דו ווייסט אז דו האלטסט אנדערש.
די שאלה פון א מנהיג/מחנך רעדט נישט פון יענער חכם בכלל. די שאלה רעדט נאר פון די — פארוואס גלייבסטו נישט, מ׳האט געלערנט אין חדר? איך מסכים? אה, נא, פארוואס גלייבט מיר גלייבן? ווייל ס׳איז אזא וויכטיגע זאך, מוזטו גלייבן אז מ׳האט דאך אויסגעלערנט.
חידושים אין אמונה — די סכנה
אויב דו מאכסט דאך אן אייגענע שיטה אין אמונה… אויב איינער מאכט דאך אן אייגענע שיטה אין שורשי אמונה, אוקיי, אפילו מ׳האט דאך אויסגעלערנט אנדערש — ס׳טוט יעדן טאג. אוקיי, נישט אנדערש ווי די מערסטער. ער דרייט אביסל. ער קען שוין נישט, אבער ער מאכט אן אנדערע פשט, א נייע פשט, א נייע פשט, א נייע סוגיא. יענער טוט חידושים, קען מען נישט מאכן חידושים אין אמונה?
דאס איז די זאך וואס — ער קען מאכן חידושים מיט אמת׳דיגע. יא. ווער ס׳איז די זאך? ס׳איז די סכנה פון אמונה. דאס איז דאך אייביג געווען די שאלה, די חסידות… פון דעם טאר מען נישט לערנען. מ׳טאר נישט טשעפּן די זאך, ס׳איז זייער דעינדזשערעס.
דער רמ״ק׳ס שיטה — ער גייט ווי דער ראב״ד
אוקיי, סאו זאגט דער רמ״ק אזוי, מה חן אומר, ס׳איז נאך אלץ א גרויסע חוצפּה פון די מקובלים, זיי קומען מיט א זאך וואס קיינער האט נישט געזען פארדעם, און זאגן אז ווער ס׳דארף דאס אויסלערנען, און ווער ס׳גלייבט נישט נאכ׳ן אויסלערנען איז א כופר — ס׳איז נאך אלץ א דבר מזר.
סאו עניוועיס, ווען חן אומר, זאגט דער רמ״ק, וויל נהיין אין ספירות, איך גיי זאגן די זעלבע חילוק, דאס איז וואס דער רמ״ק וויל אנקומען. ער זעט אויס ווי ער פּסק׳נט ווי דער ראב״ד. דאס איז בעיסיקלי זיין… ער זאגט, מכל שכן אז לויט דער רמב״ם איז ער א מין. הערסט? דער רמ״ק גייט אזוי: לויט דער רמב״ם איז זיכער ווער ס׳גלייבט נישט אין ספירות איז א מין. ווייל דער רמב״ם האלט דאך נישט פון די היתר פון טעות.
איך האלט אז דער רמב״ם יא, אבער דער רמ״ק קוקט אן אז דער רמב״ם האלט נישט. אבער אפילו דער ראב״ד וואס איז מקיל, האלט איך אויך אז איינער וואס איז א מזיד איז א מין.
דאס איז די קושיא: צו מינות האט מיט די נושא פון מזיד און שוגג בכלל? ווי קוקט אן דער רמ״ק? דאס איז וואס איך האב געוואלט א ביסל מער מבאר זיין.
דער פּשוט׳ער איד וואס ווייסט נישט פון ספירות
אזוי קען מען זאגן ביי די ספירות. אוודאי, איינער ווייסט נישט, און ער גלייבט באחד הפשוט, אזויווי אלע אידן. דער רמ״ק האט א זייער אינטערעסאנטע assumption אז אלע אידן גלייבן אין אחד הפשוט. די ריאליטי איז אז רוב אידן גלייבן אין עצמותו ומהותו, דער וואס א מענטש ווייסט פון אחד הפשוט — “יא, איך בין מאמין אין איין גאט”.
עניוועי, אבער דאס זאגט דער רמ״ק: אויב איינער איז א פּשוט׳ער איד און ער גלייבט נאר אין אחד הפשוט, אוודאי איז ער נישט קיין כופר, ער איז נישט קיין כופר בעיקר, גארנישט.
די ראיה פון חינוך — “לא מצינו”
און ער ברענגט א גוטע ראיה. ער זאגט: אויב וואלט נישט געווען אזוי, וואלט מען געדארפט אויסלערנען ווען מ׳איז מחנך א יונגל פאר מצוות, זאל מען אים אויסלערנען די מצוה. מה שלא מצינו כן. אה, כבר מצינו, אבער… ס׳איז נישט ממש. מ׳לערנט נישט אויס, ווען מ׳לערנט נאך די ערשטע ספירה, וועט עס בעצם נישט אויס. מ׳דארף עס אליין אויך כאפּן עקסטרע לימוד, מ׳לערנט עקסטרע ספרים, ניין? ס׳איז פאני.
ניין, נאר אין מיין חדר, איך לערן אלס מיינע קינדער, איך טריי צו פיקסן דעם רמ״ק׳ס פּראבלעם. קומט אריין, איך געדענק איין רבי האט אפשר יא איינמאל געזאגט, ער האט אים געפרעגט וואס עס מיינט, האט ער געזאגט אז ס׳איז דא עפּעס עשר ספירות, איך ווייס נישט געווען פּונקטליך. ער האט נישט געוואוסט. עפּעס אזוי ווי מ׳רעדט נישט פון דעם, קיינער ווייסט נישט, ער איז נישט ערגעגאנגען, קיינער ווייסט נישט. ער האט געפרעגט אפילו א איד וואס קומט אסאך סיטואציעס פאר אים. ס׳איז דא צען בחינות.
דער רמ״ק זאגט לא מצינו, קיין ס׳איז אמת. דאס הייסט, דער רמ״ק איז נאטיסן דיס עקזעקט דיאלעקטיק וואס מ׳ווילן שפּילן מיט. מצד אחד, זיי ווילן זאגן אז וואס זיי זאגן איז די עיקרי אמונה, נישט סתם עפּעס א סוד וואס איז נישט אין געהעצט און גארנישט. אידישקייט שטייט אויף דעם. דער טאטש, היינט לערנט עס נישט אויס פאר קיינעם. עפּעס איז דא פאני.
דער רמ״ק׳ס גאנצע פּרק דא איז געבויט אויף די פאני קייט. און איך האב דאך א דרך אז ווען מ׳לערנט צו פארן אויף כאפּן וואס איז פאני, נישט נאר וואס די תירוץ איז.
וואס לערנט מען אויס פאר קינדער? — די רמב״ם׳ס חידוש
אבער דאס זאגט ער, קומט ממש לא מצינו, ער זעט דאך נישט אז פארקערט, מ׳זאגט דאך אז מ׳זאל עס באהאלטן, ואין מוסרין דברים אלו אלא לצנועים, מה שאין כן דער עיקר אמונה מציאות ה׳ ואחדותו ותורה מן השמים ונבואת משה, ורוב עיקרי הדת — אינטערעסאנט “רוב” — איז גלייך לערנט מען עס, די רגע וואס א יונגל קען רעדן, קרא עמו — אן אינטערעסאנטע לשון — לערנט מען עס א מחנך און ער איז מגלה פשוטו של דברים.
ער ברענגט אן אינטערעסאנטע ראיה, ס׳איז זייער אינטערעסאנט, איך מיין אז דאס איז א חידוש פון רמ״ק, אפשר האט ער עס גענומען פון ערגעץ. ער ברענגט אן אינטערעסאנטע ראיה, אז דאס אליין איז א חידוש פון די רמב״ם, יא? אין אנדערע ווערטער, אין די משנה שטייט, ער גייט ברענגען. אין די גמרא שטייט אז מ׳לערנט אויס א יונגל תורה, ס׳שטייט נישט אז מ׳לערנט אים אויס עיקרי אמונה.
אוודאי, א יונגל לערנט סאמהאו, אזויווי דו זאגסט, ווען גייט מען אויסלערנען די יונגל די עיקרים? היינט בין איך געווען אין עפּעס א סקול, האבן זיי געזאגט יא, אז זייער סקול זענען מקפּיד, מ׳לערנט אויס פאר אלע מיידלעך די טייטש פון די דרייצן עיקרים. איך מיין, איך אליין האב עס נישט אויסגעלערנט, איך געדענק נישט. אפשר יא, אז א רבי האט געמאכט פון אים א מצב? איך געדענק נישט. איך געדענק, איך בין געקומען אין ישיבה, איך האב געפרעגט בחורים צו זיי ווייסן די דרייצן עיקרים, און רוב האבן נישט געוואוסט. איך האב געוואוסט ווייל איך האב געקוקט און איך פלעג זאגן די גאנצע סידור, סאו ס׳איז געשטאנען אין די ענד.
אין כתה א׳ מאכט מען א מצב? אה, ווייל די מיידלעך האבן אזא מקצוע וואס הייסט יהדות, און דארט לערנט מען דאס א זאך. יא? ערגעץ דארט, נישט אפיציעל. מ׳לערנט דאך נישט רש״י, גמרא, מ׳לערנט עפּעס אזוי ווי…
דער רמב״ם זיכער האט געטראכט אז מ׳דארף אויסלערנען די עיקרים פאר א יונגל, פארדעם האט ער עס געמאכט לכאורה. דא פארקערט, דער רב נתן טענה׳ט אז דער רמב״ם האט נישט געמיינט גארנישט נאר פון דעם. ער פרעגט אסאך קשיות וויאזוי ס׳קען זיין, זאגט ער, ניין, דער רמב״ם מיינט, ער מאכט א פּראגראם פאר חינוך, ער דארף דאך מאכן עפּעס א זאך וואס ער לערנט אויס פאר קינדער.
די ראיה פון גרים
דער רמב״ם זאגט אויך ביי גרים זעט מען זייער קלאר, דער רמב״ם אין הלכות גרות, און דארט אין יבמות מיין איך, יא, שטייט וואס מ׳לערנט אויס פאר א גר: גר שבא להתגייר מודיעין אותו מקצת מצוות קלות ומקצת חמורות, עפּעס אזוי. אבער ס׳שטייט נישט גארנישט וועגן אז ס׳איז דא איין גאט און נישט צוויי, גארנישט. פארשטייט זיך, מ׳לערנט אויס, אפילו נישט עבודה זרה.
און דער רמב״ם, ווען ער ברענגט די הלכה אין פרק י״ד, זאגט ער: מודיעין אותו עיקרי הדת. ער לייגט צו אליין, ס׳שטייט נישט אין די מקור. סאו דו זעסט זייער קלאר אז דער רמב״ם האט מחדש געווען דאס.
און דער רמ״ק אבער איז א… אוקיי, אין די וועג איז זיכער דער רמ״ק, אזויווי דו זאגסט, רוב מקובלים, דער רמ״ק איז א תלמיד פון רמב״ם, און ער גייט אזוי טראכטן.
די ברייתא אין מסכת סוכה — “יודע לדבר”
און ער ברענגט א זייער אינטערעסאנטע ראיה, איך בין זיכער אז די בעלי הראשונים האבן שוין געברענגט די ראיה פאר אים, זייער א שיינע ראיה פון די ברייתא אין סוכה, זייער א פערמוס ברייתא און מסכת סוכה, וואס דארט שטייט… וואו? אסאך מאל ווייסטו, משל ביי עזרא׳ס… אה, יא, בעיסיק אמת אתה הוא, די אכט אמת׳עס. ער וועט שוין דארפן מאכן א נייע שיטה, ס׳איז דא אכט עקרים, אכט מאל שטייט אמת, עפּעס זעקס זעבן אכט מאל.
אה, שמע ישראל, ס׳איז זיכער אז דאס איז די עיקר. דאס איז אזוי ווי די מאסט אימפּארטענטע פּסוקים. פארשור, פארשור. קיינער איז נישט מחולק אז דאס האט בעיסיק זאכן. ס׳איז נישט דרמם נוסח אין זיין סדר פּונקט. וואס איז זיכער אז שמע ישראל, פארוואס זאגט דער חכם האט געזאגט אז מ׳דארף מקצל זיין על אחת שמים? ס׳איז וויכטיג.
תורה איז א שפּראך
ער ברענגט א זייער שיינע טייטש, אז אין די ברייתא וואס שטייט דארט א ליסט פון יעדע מצוה וועמען ווייבט אן מחנך צו זיין, שטייט אזוי, לידו הגדול, ס׳איז א ברייתא, שטייט אזוי: די תינוק ווען ער לערנט יודע לדבר אביו מלמדו תורה. ס׳איז זייער שיין, ווען דארף מען אננעמען צו לערנען תורה? פון וועמען מ׳קען רעדן. דאס הייסט אויף, דאס רופט מען גרעמאר סקול, יא? א יונגל, א קינד, ווען הייבט מען אן צו לערנען? וואס איז די חינוך? וואס מיינט מער חינוך?
מער חינוך איז לענגווידזש. לערנט אויס א מענטש א לענגווידזש. וויאזוי לערנט מען אויס א לענגווידזש? יא, דאס מיינט א טאטי, דאס מיינט א מאמע, דאס קען מען נאך ביי דיר, דאס הייבט נאך שטייט יודע לדבר. געווענליך אין יעדע קולטור זעט מען אויס פאר די קליינע קינדער שוין, די בעיסיק בוק פון די קולטור, אזוי ווי אין יוון פלעגט מען לערנען האמער מיט אלע קינדער, איז געווען דאס בוק. מען האט דאס גענוצט צו לערנען אלעס, אבער דאס איז טייטש, מען לערנט טייטש צו רעדן די שפּראך.
וויאזוי זאגט מען אויף אידיש עפּעס א פאני זאך, א תולה ארץ שייכות? איך ווייס נישט, ס׳איז א פּסוק ניב. אונז רעדן די שפּראך, די קאנצעפּטס, די ווערטער, איז פון די חומש, פון די תורה. סאו ווען איז די שיעור? ס׳שטייט נישט “מי שמבין” לערנט מען אים תורה, ווען ער קען רעדן. תורה איז א זאך וואס אונז רעדן.
מענטשן מיינען אז מדרשים שטופט נישט. די מדרש איז א וועג פון רעדן, דאס איז די שפּראך, ס׳איז נאר דא איין שפּראך. אונז האבן וויפיל ווערטער אין לשון הקודש? איך ווייס נישט. אבער וויפיל קאנצעפּטס איז דא? אזויפיל פּסוקים וואס איז דא אין די תנ״ך. אוקיי, אנדערש איז דא משנה מיט נאך זאכן, אלע מליצות. דאס איז די בעיסיק זאך, די שיעור, מענטשן מיינען.
ברסלב׳ער וועלן זיין אינגאנצן גערעכט אז מ׳דארף זאגן די תורה, נישט נאר לערנען. לערנען איז נאך א זאך, ס׳איז דא אין די נחמת דרגה. ווען מ׳איז עלטער לערנט מען שוין, ס׳איז תלמוד. אבער מ׳דארף רעדן, ס׳דארף זיין לענגווידזש. מ׳דארף קענען זאגן א קללה, “יככה ה׳ בשגעון ובעורון ובתמהון לבב”. פארוואס שטייט די פּסוקים? פון וואו איז עס גענומען? איך מיין, דאס איז די קללה וואס פאלט איין פאר א איד. “והיית ממשש בצהרים כאשר ימשש העור באפלה ולא תצליח את דרכיך והיית אך עשוק וגזול כל הימים”. וואטעווער, ס׳גייט דאך אן און אן, אזוי ווי קללות. ס׳מוז איין, אונז מוזן עס אביסל האבן, אונז טראכטן עס שוין צופיל ווען אונז לערנען.
עניוועי, אזוי איז מיין דיוק פון “יודע לדבר”. וואס? אבער אידיש סך הכל, וואס איז אידיש טייטש פון חומש סך הכל? “ויאמר”, און ער האט געזאגט.
וואס לערנט מען אויס? — “תורה צוה לנו משה” און “שמע ישראל”
סאו עניוועיס, אין די גמרא, דער רמ״ק לערנט נישט ממש אזוי, ווייל ער לערנט יא אז ער האט א מינינג. עס שטייט דארט “אביו מלמדו תורה”. פרעגט די גמרא, וואס הייסט תורה? זאגט ער, איך קען עפּעס לערנען תורה מיט א דריי יעריג יונגל ווייל ער קען רעדן? זאגט די גמרא, יא, וואס לערנט אים תורה? “תורה צוה לנו משה” און “שמע ישראל”.
זאגט ער, מ׳לערנט עפּעס צו זאגן, מ׳זאגט תורה. יא, מ׳לערנט דאך טאקע אויס פאר די קינדער די פּסוקים, נאך אפּאר פּסוקים וואס איז דא היינט אין די סידור. זאגט דער רבי מאן קאסער, איך האב געטראכט די…
דער רמ״ק׳ס פירוש אויף “תורה צוה לנו משה” און “שמע ישראל” — וואס מ׳לערנט א דריי-יעריג קינד
דער רמ״ק׳ס שיטה אין פארשטיין די גמרא
סאו עניוועיס, דער רמ״ק לערנט נישט ממש אזוי, ווייל ער לערנט יא אז ס׳האט א מינינג. ס׳שטייט דארט “עביד וידע לדבר אביו מלמדו תורה”. פרעגט די גמרא, וואס הייסט תורה? וואס קען ער אים לערנען תורה מיט א דריי יעריג יונגל ווייל ער קען רעדן? זאגט די גמרא, יא, ער לערנט אים “תורה צוה לנו משה” און “שמע ישראל”. זאגט ער, לערנט אים עס צו זאגן. ער זאגט תורה. יא, מ׳לערנט דאך טאקע אויס פאר די קינדער די פסוקים, און נאך אפאר פסוקים וואס איז דא היינט אין די סידור.
זאגט דער רמ״ק, פארוואס האט מען געטראכט די זאכן? ווייל דאס איז די צוויי עיקר הדעת, רוב פנות הדעת.
“שמע ישראל” — מציאות השם, השגחה, און אחדות
“שמע ישראל” האט דאך טייטש מציאות השם, און ער איז משגיח, דאס הייסט “אלקינו”, אפילו השגחה פרטית, “אלקינו”, אונזער גאט. און ער איז מאריך אביסל, ווייל “מציאותו מחויב מצד כל העולם כולו”, דאס הייסט “היה הוה ויהיה”, “מהוה כל ההוויות”, דאס טייטשט שם בן ד׳ בכתיבתו. און ער איז אויך “רבונו של כל עולמים ועליונים ותחתונים”, דאס הייסט אדנות, מ׳זאגט דאך אזוי. און מצד זה איז דא אויך א השגחה כללית, אבער חוץ דעם איז “אלקינו”, אונזער גאט.
הערה: דער רמ״ק׳ס טעות אין פארשטיין “מחויב המציאות”
האסט געוואוסט? “שמע ישראל ה׳ מציאות…” יא, וואטעווער. דער רמ״ק האט נישט געוואוסט וואס טייטשט מחויב המציאות. ער האט געמיינט אז מחויב המציאות מיינט אז ס׳איז מחויב צו זאגן אז ס׳איז דא א גאט, אז ס׳איז דא א וועלט. ס׳מיינט נישט דאס. ער מאכט אסאך מאל די מיסטעיק, פאר סאם ריזען. סארוואס האבן מיר אויסגעזאגט ער דא. יא, מחויב המציאות מיינט אז דער אייבערשטער איז נעסעסערי עקזיסטענס, ער האט נישט געקענט נישט עקזיסטן. אבער דער רמ״ק האט צו קאמפליקירט די זאך. ער האט נישט געוואוסט דאס. יא, ער האט נישט געלערנט קיין לאדזשיק כפי שאות. ניין, ס׳איז זייער סעד, ווייל ס׳מיינט אז ער איז מיסינג בעיסיק ידיעות און די קיס. ער רעדט די גאנצע זאך. ער רעדט נאך פון די ספירות מיט זאכן. ניין, ער איז מודה אז אחד איז פשוט די ערשטע ידיעה. ס׳איז זייער סעד. עניוועיס, איך קען עס פארענטפערן, אבער ס׳איז זייער סעד.
“אלקינו” — השגחה פרטית
עניוועיס, ער איז אויך דער גאט, דער פירער פון אלעס, און אויך אונזער גאט. דאס הייסט אונזער גאט, משגיח בפרטי בנו. ער זעט מען אז משגיח מיינט מער אזוי ווי… ער מיינט נישט אז ער איז אין קאנטראל, ער מיינט אז ער איז א קעיר פון ה׳ אחד, ער איז דארט דא איינער.
“ה׳ אחד” — די גמרא׳ס כוונה און דער רמב״ם׳ס פירוש
ס׳שטייט דאך שוין אין די גמרא אז… א מענטש דארף, ער זאגט, ער דארף אין זינען האבן אז דער אייבערשטער איז מלך למעלה למטה ולד׳ רוחות. און דא זאגט ער נאך דער רמב״ם׳ס תורה׳לע אין פרק א׳, אז פון דעם ווייסט מען אז ס׳מיינט אז ער איז אינו גשם, ווייל גשם קען נישט זיין אין פארשידענע פלעצער אויף איינמאל. דאס האט דער רמב״ם געברענגט די ראיה אין סודי תורה פרק א׳. דארף מען צושרייבן דא אז דער אייבערשטער איז נישט קיין גשם.
דיסקוסיע: דער פשוט׳ער טייטש פון “אחד” לעומת דער פילוסופישער טייטש
הגם, אויף קורס, דאס איז אין דיין סענס. די גמרא האט נישט דאס געמיינט. די גמרא האט נישט בכלל געוואוסט פון דאס אז דער אייבערשטער איז נישט קיין גוף, זיכער נישט אז דאס איז טייטש אחדות. דאס איז א חידוש פון די חובת הלבבות פון די ראשונים וואס האבן עווענטעד א רייע טייטש פון השם אחד, און מ׳זאגט אז אחד מיינט אז דער אייבערשטער איז סימפל, אז he is one, he is יוניפייד.
פשוט׳ע טייטש, אחד מיינט אז ס׳איז נאר דא איינער פון זיי, איין גאט. און דאס מיינט אז ס׳איז נישט דא קיין איינדערע. אויב ס׳איז דא צוויי געטער, איז דא איינס אויף דער הימל, איינס אויף דער ערד, איינס אין דער רוך, איינס אין יענער רוך. ווייל ס׳איז דא איינער, איז ער דער איינציגסטער אויף דער הימל אין דער ערד. דאס איז די טייטש פון די גמרא.
אבער דער רמ״א [רמ״ק] גייט מיט די פירוש פון די ראשונים אז דער אייבערשטער אליינס איז איינס. און אויב אזוי וואס קומט אריין די מעלה ומטה? לערנט ער, אזוי ווי דער רמב״ם האט געלערנט, אז ער איז איינס אין די הימל און אין דער ערד, און אנדערע ווערט ער איז נישט אין די הימל נישט אין דער ערד. אדער ער איז אין ביידע, ווייל ער איז נישט בגוף, נאר ער איז בשליטה אדער ביחוד. סאו, וואטעווער דאס מיינס.
דער רמב״ם׳ס ראיה: “את שמים ואת ארץ אני מלא”
סאו, דאס וואס דער רמב״ם זאגט, את שמים ואת ארץ נמלא, איז א ריין אז דער אייבערשטער איז נישט קיין גוף, ווייל א גוף קען נישט זיין אויף צוויי פלעצער. א גוף קען זיין זייער גרויס, דו כאפסט? א גוף קען זיין אויף צוויי פלעצער. א גרויסע גוף איז אויף אסאך פלעצער, אבער יעדע שטיקל גוף איז אויף אן אנדערע פלאץ. עני פארט איז עני אין וואן פלעיס. א דוב שאין הגוף איז אינגאנצן אלע פלעצער. דאס איז די סברא.
און דער רמ״א [רמ״ק] זאגט אז דאס איז די טייטש פון ה׳ אחד, די אלע נייע כוונה אין קריאת שמע וואס מ׳דארף אינזין האבן. פארשטייסט? מסכים?
דיסקוסיע: צי די גמרא האט געוואוסט דעם פילוסופישן פשט?
איך בין מסכים, מ׳זאגט אז די גמרא׳ס פשט איז געווען אזוי. יא, ווייל די גמרא זאגט קלאר אז ה׳ אחד איז מלכות. דאס איז אין זכות ראשונים. שמע ישראל זאגט מען ביי פסוקי מלכיות. פארוואס זאגט ער אכצן מיט מלכות? ווייל די גמרא האט פארשטאנען, אחד מיינט יחיד, אחד מיינט דער איינציגסטער גאט, סאו ער איז דער מלך אויף די גאנצע וועלט. דאס ווייסן זיי נישט, דאס איז געווען זייער פשט אין אחת השם.
תלמיד: איך האב נישט געזאגט אז די גארן האט געזאגט.
מגיד שיעור: אקעי, דאס קען זיין אז עס מעג זיין. נאך, עס קען זיין. דאס, אגעין, די ווארד גוף איז ערעדי הפשטה. אמת, אבער איך זאג אז די טייטש פון אחדות איז נישט געווען טייטש איינער גוף, נישט אז ער איז א סימפל זאך. איך ווייס נישט צו זיין געוואוסט וועגן דעם.
פארוואס קען מען נישט זיין העפי אז ברוך השם, אונז ווייסן זאכן וועגן דעם אייבערשטן וואס אפילו די מוראים האבן נישט געוואוסט?
תלמיד: יא, יא, אבער חס ושלום זענען געוואוסט.
מגיד שיעור: איך ווייס נישט, א גוף, א גוף… נא, נא, קיינער האט נישט די וואנען. ביי די וועי, אפילו קינדער האבן נישט די וואנען. קיינער מיינט נישט. דאס איז פארקערט, דאס איז שוין א טוילער. דער אייבערשטער האט צוויי הענט, פיר הענט. פארשטייט זיך אז ס׳איז אלץ העכערע זאכן. דאס איז קלאר, איך מיין אז יעדער איינער איז מודה.
איך האב מסכים. איך זאג נאר אז די מובן פון אחדות איז א חידוש, ס׳איז א ריזיגע חידוש פון די מוסולמענער, בעיסיקלי, פילוסופים האבן ער געווענט אין די פשט אז אחדות מיינט אז ער איז איינס, נישט אז ס׳איז נאר דא איינס. ס׳איז אנדערע פשטים, אנדערע פשטים. ס׳איז נישט עברי טייטש. פארקערט, איך זאג דאס, ווייל מ׳דארף וויסן אויך די אנדערע טייטש. איך מיין, די פשוט׳ע טייטש, אויב נישט פארשטייט מען נישט וואס קומט אריין…
“קבלת עול מלכות שמים” — וואס מיינט עס?
די גמרא רופט עס כמולות עול מלכות שמים. דער רמב״ם איז, ווי אמעריקן טוישט עס. דער רמב״ם זאגט, ניין, ס׳איז אקעי, סאמטינג דיפערנט. איך האב געהאט עפעס א תורה וועגן דעם, איך געדענק נישט.
די גמרא הייסט שמע ישראל, מ׳קומט דאס עול מלכות שמים, ס׳מיינט נישט הקרוב במציאות השם. דארף וואס אוועס וויסטו דעם? די רמב״ם טאג אבער איר פון איי דא נאו. מלכות שמים מיינט אז דער איין גאט וואס פירט די גאנצע וועלט. נישט, אזוי ווי דער עבודה זרה זאגט אז ס׳איז דא צוויי, די פירער, וואטעווער, עפעס אזוי. דאס איז וואס ער מינט.
דאס איז מינוט אז איך בין מקבל אדנותו הלוי, אזוי ווי די ביסעניקעס וואס די חסידים זענען. איך מיין נישט יענץ אויך נישט. אזוי ווי דו קענסט די תורה, רבי יששאל היינט זאגט אז זיי זענען נישט מקבל דעם אייבערשטן אויף ד׳ אריכות העולם נאר נישט אויף אים.
אבער ס׳איז אמת, די כוונה פון קריאת שמע איז נישט צו מקבל זיין אויף זיך. יענץ איז קבלת עול מצות. דאס איז ווייל דאס איז א סעקענדע פרשה, שטייט אין די משנה. מלכות שמים מיינט אז דער אייבערשטער פירט די גאנצע וועלט, אלע זייטן פון די וועלט. פארשטייט זיך, איך גיי טון מיך, אבער נישט אז איך דערפאר גיי טון זיין רצון, דאס איז שוין מצוות, דאס איז א נייע זאך. קבלתי מלכותי, קבלי מצותי.
סאו וואס זעסטו פון די ווארט מלכות? מלכות מיינט דער אייבערשטער פירט די גאנצע וועלט. ס׳איז נאר דא איינס. אחדות מיינט דער איין אייבערשטער פירט די גאנצע וועלט. לאפוקי די גוים וואס זאגן אז צוויי גטער פירן יעדער… וויאזוי גייט עס די יונישע זאך? ער פירט די יבשה, ער איז די ימים, און ער איז די מדבר, וואטעווער.
ס׳האט נישט גארנישט צו טון מיט די נייע פשט אז דער אייבערשטער איז א סימפל זאך. ניין, ס׳איז נישט די זעלבע זאך. קען זיין, דער וואס… ס׳האט געקענט זיין א דבר מורכב, ס׳האט געקענט זיין א דבר מורכב. אחד לאפוקי שנים, לפי כעס איז דא צוויי פון זיי, לפי כעס איז דא צוויי פון זיי, לפי כעס איז ער מורכב. דו קענסט זאגן אז טעאלאגיש, אויב וואלט געווען מורכב, וואלט געווען צוויי פון די…
נאר פראבלעם, איך זאג נישט אז ס׳איז א סתירה, זאג איך אז ס׳איז אנדערע קבלות. איך ווייס נישט אז ס׳איז א סתירה, אוודאי איז עס ביידע אמת. איך ווייס נישט אויב ס׳איז קאנעקטעד אפילו די צוויי זאכן, ווייל דאס רעדט זיך וועגן די הנהגת השם.
חז״ל רעדן פון הנהגה, נישט פון עצמות
דאס דארפסטו געדענקען אז די חכמים האבן… דער רמב״ם זאגט אז זיי רעדן נישט פון מציאת השם נאר פון פלאותיו. די חכמים האבן אסאך מער מקפיד געווען אויף דעם ווי דער רמב״ם. אבער אפילו ווען זיי זאגן השם אחד, מיינען זיי נישט דער אייבערשטער. זיי מיינען נאר אז ס׳איז דא איין באשעפער וואס פירט די גאנצע וועלט. זיי רעדן נישט פון וואס ער איז. וואס איז די עסענס? וואס איז די נעיטשור אויף גאד? ס׳איז נישט קיין שאלה וואס בכלל די גמרא רעדט וועגן.
דא איז עס יא נוגע. די nature of God איז עס א געוויסע שלילה. ער איז נישט צוויי זאכן. ער האט צוזאמגעשטעלט פון צוויי זאכן אזוי ווי א גוף. ס׳איז א גאנצע נייע זאך. מ׳איז גערעכנט, טאקע וועגן דעם איז נאר דא איינס פאר די גאנצע וועלט. ס׳איז דא א באשעפער. אלעס איז… דער אייבערשטער האט עס נישט גארנישט אויסגעלייגט. אבער נישט אז וואס דער אייבערשטער איז. בכלל נישט גייט נישט אריין. וועגן דעם… ער איז גאט. ער איז גאט. ער איז גאט. ער ווייסט נישט וואס דו ווילסט אפילו.
איך בין מסכים. ס׳איז נישט אזא זאך וואס דו רעדסט איז זייער פאני. איך בין מסכים. איך בין מסכים אז ער איז נישט אזוי גאט. ער איז גאט. ער איז גאט. ער איז גאט. ער ווייסט יא וואס מיינט.
“אחד לא כאחד עמנו”
אקעי, דאס איז איין פשט איז אחד. נאך א פשט איז אחד לא כאחד עמנו. I’m not sure what he means. אזוי ווי ער זאגט אז ער גייט מסביר זיין אין שער עצמות הקל [עצמות וכלים] אין פרק ה׳, דארט רעדט ער עפעס וועגן… לא כאחד עמנו מיינט אז… וואס איז דאס? אחד עמנו מיינט סך הכל איינס וואס איז דא נאך איינס, א one אין number, וואס הייסט א individual. דער אייבערשטער איז נישט קיין individual.
אויף איינער, ס׳איז נישט אזוי אנדערש פון וואס ער האט יעצט געזאגט אחד הפשוט. אפשר מיינט עס נאך עפעס א שטיקל. יא, אחד עמוני איז דאס פארשידענע… דער אריסטו האט געזאגט אז ס׳איז דא א באנטש פון מינינגס פון די ווארט איינס. איינס אזוי ווי איין עפל. זיי מיינען, איך צייל איין עפל, צוויי עפלערלעך. זיי רעדן נישט יעצט פון דאס. זיי רעדן פון, עגען, פון די פשטות פון די אייבערשטער. אפשר מיינט ער עפעס נאך זאכן, יא. עניוועיס.
“תורה צוה לנו משה” — תורה משמים, נבואה, שכר ועונש
אקעי, בקיצור, אקעי, ווייל דאס ווייס איך שוין נישט וואס מ׳לערנט אויס פון קינדער. אקעי, ווען דאס איז דער ענין, דעמאלטס האט מען זיך נישט צעטיילט געהעריג. דעמאלטס דארף מען מאכן נאך א פאראגראף.
אז מ׳לערנט אן שמע ישראל וואס מ׳לערנט אויס פון קינדער, לערנט מען זיי אויס אלע עיקרים פון די רמב״ם. נאכדעם, תורה צוה לנו משה. אוודאי שטייט דאך תורה משמים, נבואה, נבואת משה. ס׳איז דאך פשוט, תורה צוה לנו משה, וואס איז געווען א נביא, און שכר ועונש וועגן קהלת יעקב.
פארוואס? איך ווייס נישט קיין שום חיבור. וויאזוי קאנעקט זיך עס? דאס שטייט אין די תורה. באט אפשר מורשה קהלת יעקב? דאס הייסט אז דער אייבערשטער איז מיטיב פאר די אידן פאר זיי פאלגן די תורה? נאר, קלערד טו מיר.
סאו מיר האבן דער רמ״ק געטראכט אז מורשה קהלת יעקב איז מרומז שכר ועונש. איך ווייס נישט וויאזוי. דו ווייסט וויאזוי? די תורה איז שכר ועונש. די תורה זאגט אז ס׳טוט אין די תורה, ער וועט גוט זיין. עפעס אזוי. איך ווייס נישט. וואס קען זיין די ווארט קהלת יעקב? יא, איי דא נאו. ה׳ חפץ למען צדקו ישראל, ווי איך וויל… ער מיינט אפשר צו זאגן אז צו געבן די תורה וועט געבן בעסער צו מאכן דעם מענטשן אז זיי זאלן האבן די שכר, די תועלת פון די תורה.
דער רמ״ק׳ס תירוץ: ווען דער קינד וועט עלטער ווערן וועט ער פרעגן
בקיצור, זעט מען אז ער האט אים געגעבן די צוויי מצוות. פארוואס? כשתחיל השוטט מחשבתו מלת אלה. ער זאגט, אה, דער רמ״א [רמ״ק] האט געפרעגט מיין קשיא, ער זאגט דאך נאר פאר א קליינע יונגער פארשטייט עס. ער זאגט, יא, וועט אים ווערן וויסלט גרעסטער, וועט ער האבן צו טראכטן וואס ער מיינט. ושר שלא אביו איז קרא טעם בענינם, ער זאל אים פרעגן וואס מיינט עס, וואס מיינט עס ה׳ אחד? האבן זיי מסביר געווען.
דער רמ״ק׳ס דרך החינוך אין אמונה — און דער חילוק צווישן תמימות און כפירה
דער ריכטיגער וועג פון חינוך: ערשט אויסלערנען, נאכדעם מסביר זיין
ער מיינט אפשר צו זאגן אז צו געבן די תורה וועט געבן בעסער צו מאכן די מענטשן, אז זיי זאלן האבן די שכר, די תועלת פון די תורה. בקיצור, זעט מען אז זיי האבן געגעבן די צוויי מצוות. פארוואס? “כשיתחיל להאיר לנער, יתחיל לשוטט מחשבתו מעט מעט”. ער זאגט, אה, דער רמ״ק האט געפרעגט מיין קשיא. ער זאגט דאך נאר פאר א קליין יונגל פארשטייט ער. זאגט ער, יא, וועט ער ווערן אביסל גרעסער, וועט ער אנהייבן צו טראכטן וואס ער מיינט. “וישאל אביו וזקניו טעם בעניינם”. ער וועט אים פרעגן וואס מיינט עס, וואס מיינט עס ה׳ אחד? וועלן זיי אים מסביר זיין צוביסלעך, “פנימה מעט מעט לפי שכלו כשיגדל”.
דאס איז זייער א גוטע דרך החינוך. קודם, דו הערסט אויס די מיינונג, אזוי גייט עכט חינוך. מענטשן מיינען אז ס׳קען גיין אנדערש. מ׳לערנט אויס קודם, “תורה צוה לנו משה מורשה קהלת יעקב”, עשר ספירות, וואטעווער. נאכדעם פרעגט דער יונגל, טאטי, וואס מיינט עס? אה, וואס ווילסטו וואס מיינט איך דיר מסביר זיין? אויב אז נישט, וועט עס זיך אנהייבן די שאלה. כאפסטו?
אויב מענטשן, יא, איך האב אזוי ווי טייטער, ס׳איז נאך וואס מ׳זעט אויס פאר קינדער צו זאגן די גאנצע סידור, האט נישט קיין מושג וואס איז פטום הנשרפים, צי ס׳איז אנדערש פון פטורי הקטורת, צי ס׳איז אנדערש פון עוז וחדוה במקומו, האט נישט קיין אנונג, ס׳איז אלץ איין לאנג אמירה. און נאכדעם זאגט מען אים, דו יונגל, דו דאוונסט אזוי לאנג, דו ווייסט נישט וואס גייט דא פאר? אה, ווערט ער קוריעז, און ער טראכט צו פארשטיין.
ס׳איז דאך אביסל א פאני מעטאדאלאגיע, אבער אויב דו טראכטסט אבעט עס, עקטשולי ווארקט עס. א מענטש קען דאך נאר לערנען עפעס וואס עס איז קוריעז וועגן. פארוואס ווילסטו זיין קוריעז? פארוואס בין איך געווארן קוריעז וועגן פארשטיין עניטינג? ווען מ׳האט מיר אויסגערעדט אזויפיל זאכן, נאכדעם ווען איך פארשטיי נישט וואס גייט פאר. אה, ער וועט עס פארשטיין, ער וועט טראכטן, אבער איך שטעל דיר פאר, אויב מ׳האט מיר גארנישט אויסגעליינט, יא, מ׳וועט גיין עפעס קוריעז, און גיין ווייטער.
ס׳ארבעט גאנץ גוט, דאס אז מ׳זאגט פאר קינדער פליינע זאכן אן זיי מסביר זיין. ווען זיי ווערן עלטער, אויב זיי זענען עומד על דעת, הייבן זיי אן צו פרעגן, טאטי, פארוואס זענען זיי אידן? אה, פארוואס זענען זיי אידן? וואס איז פארוואס? זייער גוט, האלט איך שוין אויף א וועג. ס׳איז אמת אינגעצו פון א טעיסט פון אסאך ידיעות. ס׳איז מער לייק אמונה פשוטה. מ׳זאגט אים, תורה צוה… יונגעלע, דו קענסט רעדן? זאג נאך מיר, שמע ישראל ה׳ אלקינו ה׳ אחד. זאג עס ביינאכט, זאג עס אינדערפרי.
נאכדעם, ווען הייבט דיר א יונגל צו פרעגן, טאטי, פארוואס זאגט מען אזא גאנצע נאך די שמע ישראל? וואס מיינט עס? ווער איז די ישראל? ווער איז די שמע? אה! איך האב געטראכט אז דו זאגט פטום הנשרפים, האב איך דערמאנט אז בעצם, איך האב געהאט נישט עכט דורכגעלייגט קדשים, אבער דו ווייסט די בייסיק הלכות. ווייל מ׳זאגט עס דא פארמאל, און דו העלפסט אים צו לערנען, און דו געדענקסט עס, און דו קומסט יענעם מענטשן. ס׳איז דא אזעלכע מיני זאכן, איך געדענק סאו, איך געדענק סאו, איך געדענק סאו, איך געד אונז זענען איינעם געווארן קעיסט. וואס איז די פטום הנשרפים וואס מ׳רעדט וועגן? אה, דו האסט געוואוסט אז יום כיפור איז מען מקריב פרי פנים? אה, דו שטייט טאקע אין די חומש, און אחרי מות, געדענקסטו דאס אויך? יא.
דער רמ״ק׳ס מקור פון דער גמרא
עניוועי, זאגט דער רמ״ק, עד כאן, דער רמ״ק זעהסט אז ער האט זיך געקענט איינהאלטן זאגן א שיינע תורה וואס איז אים איינגעפאלן פשט אין די גמרא סוכות, קומט מען בכלל אריין אין דעם ספר, אבער ס׳איז א זייער א שיינע תורה למעשה. ס׳איז א גוטע מקור, אז מ׳זוכט א מקור, ווי זעט מען אז מ׳דארף עס אויסלערנען? ס׳איז געווען א שיינע מקור.
שטודענט: וואס?
מגיד שיעור: איך מיין אז עס איז א שיינע מקור. אה, דער מכה איז געווען א געדארנער, ער האט געלערנט אסאך רבים, ער האט געקערט וועגן דאס.
דער חילוק: מציאות העיקר לעומת ספירות העליונות
שוין, איז דאס איז לגבי מציאות העיקר. מה שאין כן בספירות העליונות, לערנט מען נישט אויס פאר די קינדער, אלא אדרבה, מעלה ולא יגאלין אלא לצנועים יחידים שבדור. דאס איז אמאל געווען היינט, זאגט מען שוין יא פאר די קינדער. אבער בקיצור, אזוי איז די הלכה, יא?
שטודענט: אה, ער רעדט פון חז״ל, זייער גוט, ער איז מסכים אז היינטיגע צייטן איז אנדערש.
מגיד שיעור: ער מיינט דאך חז״ל, ער גייט דאך אין די גמרא, אין די גמרא איז נישט מסביר די ספירות, נאר איינס צוויי גמרות איז אפשר מרומז מיוחדים. קען דאך נישט זיין. אז מ׳ווערט א כופר, איז ווער ס׳ווייסט נישט וועגן די ספירות, קומט זיין זיכער אז ער איז נישט קיין כופר, און נישט קיין מקצץ בנטיעות.
דער רמ״ק׳ס פסק: ווער ס׳ווייסט נישט פון ספירות איז נישט קיין כופר
אמנם, הערסט וואס איז יא? זייער וויכטיג. דארפסט וויסן דעם רמ״ק׳ס פסק. רבותי, פסק הרמ״ק, מ׳דארף זאגן פאר אלע אידן. מענטשן מיינען אז דער רמ״ק זאגט אז מ׳איז א כופר, און דער נעקסטער חלק גייט ער וואס וועגן ווער איז א כופר. אבער איינער וואס ווייסט נישט פון די ספירות, איז נישט קיין כופר, איז גארנישט. ווייסט וואס ער איז? “ארץ לא זכה לראות מאורות מימיו, ולא טעם במתק התורה וצוף אמריה הנעימים, והנה מת בלי חכמה ולא ראה בטובה”. ער איז א גרויסער נעבעך, ער לעבט אין א שווארצע וועלט, אבער ער איז נישט קיין כופר, ער איז א עובד ה׳ איד. יא.
איך בין גראדע אמת, לאו דוקא ספירות, עפעס א השגה דארף מען האבן אין אלקות. איך מיין, דא בין איך אזוי אביסל אנדערש ווי דער רמ״ק, ווייל איך מיין אז מ׳קען רעדן בעסער רמב״ם ווי דער רמ״ק האט געלערנט, און ס׳איז בעיסיקלי ספירות עניוועיס. אבער אויף קורס, איינער וואס נעבעך מיינט אז דער אייבערשטער זיצט אויף א שטול און הייסט אידן צו בלאזן שופר ראש השנה, און ער זאגט, נעבעך, רחמנא ליצלן, לא ראה מאורות מימיו. אפילו ער גלייבט שוין אביסל נאר אין די ספירות, נאר אביסל א חסידישע איד, איז שוין אן אנדערער ליכטיגערער לעבן.
יעצט, דער רמ״ק איז, like, everyone identifies a little bit, like, די specific theory וואס ער גלייבט אין דעם מיט די גאנצע זאך. אוקיי, מ׳קען לערנען אנדערש אביסל, דאס איז זיכער.
שטודענט: איי, פרעג א קשיא, פארוואס לערנט מען נישט אויס פאר די זאכן אז זיי זאלן זיין רואיג?
מגיד שיעור: מ׳קען נישט אויסלערנען פאר. מענטשן דארפן אליין צו דעם צוקומען. דער חתם סופר האט געזאגט אז ס׳איז נישט מעגליך. מ׳האט גענומען די ערשטע ספירה, מ׳האט געמאכט פון דעם אויך א בורד, נאך א זאך וואס מ׳דארף גלייבן. אוקיי, דער רמ״ק זאגט אז מ׳דארף עס נישט גלייבן. דאס איז א גוטע זאך, ווייל אזוי איז עס עפעס א התעוררות. אז מ׳דארף עס גלייבן, איז עס שרעקליך. יא.
אופן השני: דער וואס ווייסט יא פון ספירות אבער גלייבט נישט
עניוועי, נאכדעם זאגט ער ווייטער, נאכדעם, דאס איז דער ערשטער סארט מענטש וואס האט פשוט נישט געלערנט, ער איז פשוט א פשוט׳ער איד, ער ווייסט נישט קיין ספירות, ער פארשטייט נישט. דו זאגסט אים, ער פארשטייט נישט, ער ווייסט נישט.
נאכדעם איז דא אנדערע מענטשן, אופן השני, דאס איז שוין זיכער עפעס א פאני זאך וואס ער זאגט. איז די וואס זיי ווייסן יא, “והכחישו מפני רוע תכונתם, כי הורגלו בחכמות חיצוניות, וביאורם נולדו להם ספיקות”.
שטודענט: דו קענסט זיך מסביר זיין וואס איז די point דא?
מגיד שיעור: איך ווייס נישט. ס׳איז דא איינער וואס האט יא געהערט פון ספירות, אבער ער גלייבט נישט אין דעם ווייל ער האט געלערנט פילאסאפיע. סאו, ער מיינט צו זאגן אז ער האט א טענה, ער זעט אז ס׳שטימט אים נישט. אבער ווייל ס׳קומט פון חכמות חיצוניות… דער רמ״ק האט געהאט א גאר פרומע וועג פון רעדן אין זיינע צייטן. “אה, דו לערנסט פון א גוי׳אישע בוך. קענסט פארענטפערן מיין גוי׳אישע בוך? אדער דאס האקן קענסטו נאר?” איך ווייס נישט וואס ער וויל.
דער רמ״ק׳ס פראבלעמאטישע לאגיק
זאגט דער רמ״ק אזוי, קוק וואס ער זאגט, און די second sentence איז even more illogical, unfortunately. איך האב געמיינט אז איך בין דער ערשטער וואס מיינט אז ס׳איז פאני, אבער אוודאי, אין דורו של רמ״ק האט מען שוין געשריבן אויף אים אז דאס מאכט שוין נישט קיין סענס. רבי יהודה אריה די מודינא האט צענומען די פרק באריכות אין זיין… אה, בערך צוואנציק יאר שפעטער, whatever. ער האט געקענט מענטשן וואס האבן אים געקענט. ער ברענגט… ער רעדט וועגן דעם רמ״ק׳ס personality. ער איז געווען אין חכמות חיצוניות, יוסף׳קע, און וועגן דעם האט ער נישט געכאפט די קבלה. דאס קען זיין, אבער דו קענסט נישט וועגן דעם זאגן אז ער איז אן אפיקורס. ס׳איז א רוע תכונתם.
לאמיר נישט זאגן אז ס׳איז א רוע תכונתם, ער לערנט חכמות חיצוניות. ס׳איז נישט קיין פראבלעם, דאס איז אנדערע עבירות. ניין, דו פארשטייסט, ס׳איז עפעס נישט פער. ס׳איז א חכמה פון דעם מענטש וואס לערנט דרך אגב. דאס איז אמת אז ס׳איז נישט קיין וועג צו האנדלען מיט די גאולה אויף אים, אבער ס׳איז אויך אמת אז די מענטשן וואס לערנען חכמות חיצוניות רעדן אסאך מאל זייער צו די זאך, וואס ס׳געבט א געוויסע נארמאלקייט צו א מענטש. מ׳קען עס נישט אוועקמאכן, מ׳קען נישט זאגן, “אה, ס׳איז נישט קיין וועג צו די זאכן.”
ער איז דא מחולק, ער איז זייער מחולק מיט די אור נערב, מיט זיין רבי ר׳ שלמה אלקבץ, מיט די גאנצע חבורה, און זיי זענען אלע געווען אין די פרומע סטייל, “אה, דו קוקסט גוי׳אישע ספרים, ס׳איז נישט קיין וועג.” לאמיר זען צי דו קענסט מסביר זיין פאר יענעם וואס לערנט די גוי׳אישע ספרים וואס דו האסט צו זאגן. און דאס איז נאך געווען אן אינטערעסאנטע זאך, אזוי ווי אנדערע האבן געטרייט.
אמת, אמת, אמת, אז דער אייבערשטער אליינס האט זיך אראפגעלייגט, דער אייבערשטער אליינס האט זיך אראפגעקומען. ענווה דארף מען האבן. ביי די וועי, אמת, ענווה דארף יעדער איינער. אבער די מקובלים האבן נישט קיין ענווה, ווייל זיי האקן אויף איינער פרעגט, אסאך מאל מענטשן פרעגן בתמימות, אדער חצי בתמימות, און דער אייבערשטער האט זיך אראפגעלאזט פאר דעם. אוקיי, פארוואס האק איך אויף די מקובלים?
דער רמ״ק׳ס טענה: ער איז מכחיש תורה שבעל פה
זאגט דער רמ״ק, אבער נאכדעם זאגט ער נאך אזעלכע זאך, “ואלו אם לא יקראו כופרים או מינים” — אבער יעצט איז דא א פראבלעם, לאמיר נישט זאגן אז ער לערנט חכמות חיצוניות, נישט וועגן דעם וועט ער ווערן כופר, רייט? זאגט ער, “אם לא יקראו כופרים או מינים”, קען זיין ער רופט נישט כופרים אדער מינים, דאס הייסט ער גייט מיט די רמב״ם׳ס חלוקה אז ס׳איז דא מינים וואס זיי גלייבן נישט אין עיקרי אלקות, זאגט ער, “כי הם מאמינים בכל ענייני האלהות”, ער גלייבט דאך אין אחדות ה׳, די אלע זאכן וואס ער האט יעצט געזאגט אז מ׳לערנט דאס פאר קינדער, גלייבט דאך יענער איד. און וואס קען מען טענה׳ן?
זאגט דער רמ״ק אזוי, פארוואס זענען זיי כופרים? “מכחישים פירוש תורה שבעל פה”. ווייל עס שטייט דאך אין די רמב״ם אז עס איז דא א סארט כופר וואס איז א מכחיש פירוש אין פירוש התורה אין לג שטייט אין פרק ג׳ הלכה ח׳ פון הלכות תשובה, איז ער מכחיש דברי חז״ל.
און דאס וואס ער זאגט, דאס איז אויף קורס, דאס איז נאנסענס, ווייל קודם דארף מען פראוון אז עס איז טאקע דא א תורה שבעל פה, ער זאגט דאס, און עניווען וואס האט עפעס מכחיש געווען אין ספירות, האט דאס גופא מכחיש געווען, ער זאגט אז די זוהר האט נישט געשריבן אין די חז״ל וכדומה. סאו, ערווח ערווח צריך, אזוי ווי עס שטייט אין די ספרים הקדושים. ער וועט זאגן, “יא, דאס איז ממש אזוי ווי דער רבי האט גילוי אליהו, ווייל דער רבי אליינס האט געזאגט.” ס׳איז ממש דעט לעוועל אוו לאדזשיק, און ס׳איז זייער סעד אז דער רמ״ק האט נישט ריעלייזד דעט, איי עם סארי טו סעי.
דיסקוסיע: ווי פארשטייט מען דעם רמ״ק׳ס שיטה
שטודענט: ניין, איך בין נישט מסכים מיט דיר. איך בין מער נוטה צו חסד. מענטשן איז זייער שווער צו כאפן זייער בעסיק. איך האב געליינט זיין גאנצע ספר “ארי נוהם”, וואס ער טרייט זיך צו דינגען אפילו מער ווי פריערדיגע מענטשן וואס דינגען נישט קבלה. ס׳איז זייער שווער פאר רוב מענטשן זיך צו פארשטעלן וויאזוי זיי זענען אנגעקומען צו אזא מין טראכטן. פון ביידע זייטן, די אנטי-מקובלים, ס׳איז זייער שווער. רוב מענטשן, אפילו גאר גרויסע מענטשן, זיי דמיון׳ען אז יענער איז נאר א כופר ווייל ער איז א שלעכטער. קען זיין אז ער איז א שלעכטער. ער זאגט אז ער איז א מין. ווייל וואס איז תורה שבעל פה? וואו איז דא תורה שבעל פה? וואס שטייט וועגן ספירות? דער רמ״ק האט נישט געברענגט ביז דערווייל קיין איין שטיקל גמרא וואו ס׳שטייט ספירות. דאס איז שטותים. איך האב א פשט. יעדער איינער האט א פשט. נאו פראבלעם, יעדער איינער האט א פשט. דאס איז שוין אז איינער זאגט… דאס גייט שוין געהעריג צושליסן אין די פרק. איינער וואס גלייבט אז דער אייבערשטער איז נישט רילעיטעד צו די מענטשן, און די אלע זאכן זענען נאר עפעס אזא… מיר דארפן לערנען וויאזוי דער מוח ארבעט, איז נעבעך א מין. ער האט נישט קיין כפירה. די פריערדיגע זאך איז אלץ שיין, אבער א מין איז ער נישט.
מגיד שיעור: דער רמ״ק מאכט דא קלאר א חילוק. ניין, דו רעדסט פון די תמימות׳דיגע אידן. ווער ס׳איז א תמים, זאגט דער רמ״ק, איז נישט קיין כופר, און נאר “לא הראהו המקום”. דאס בין איך מסכים. אבער מ׳ווערט נישט פון אים קיין כופר. דו ווילסט קאנעקטן צוויי זאכן, אבער דו ווילסט קאנעקטן די צוויי זאכן. דער רמ״ק מאכט קלאר א חילוק. דער רמ״ק איז געווען אביסל מער… ער איז אביסל מער מחמיר ווי דיר.
שטודענט: דו זאגסט אז דאס וואס ער איז “לא הראהו המקום” מאכט אים א כופר?
מגיד שיעור: אין א סאם סענס. ער האט פרובירט צו זיין קלאר. ער וועט זיי זאגן ניין. ס׳איז דא איינער וואס איז נעבעך אויפגעוואקסן אזוי, און ער איז א הולל איד. ער האט נישט קיין טענות אויף אים. ס׳איז דא איינער וואס ער… בעיסיקלי, ער האט טענות אויף דעם וואס ווייסט יא.
דער רמ״ק וועגן כפירה אין ספירות — המשך: די שוואכקייט פון דעם “תורה שבעל פה” ארגומענט, און דער רמ״ק׳ס באציאונג צום רמב״ם
די פראבלעם מיט דעם “תורה שבעל פה” ארגומענט
תלמיד: אה, דער שייגעץ האט שוין יא געלערנט. וואס ווילסטו? ער האט געלערנט. וואס גייט פאר? ער איז נישט געווארן געוואויר פון דיין צייט.
מגיד שיעור: אה, ער זאל קויפן פאר תורה שבעל פה. פארוואס? ווייל איך האב א שטיקל זאך וואס איך זאג אז ס׳איז תורה שבעל פה, און קיינער האט נישט געהערט דערפון פאר צוואנציק מינוט צוריק, אבער מ׳זאל גלייבן אז ס׳איז תורה שבעל פה. דאס איז נישט קיין סענס.
תלמיד: איי, סארי. דאס איז די נעקסטע ארגומענט מאכט ער מער דיין ארגומענט וואס דו ווילסט מאכן. ער האט נישט געהאט קיין מושג? ער האט געמיינט אז יעדער האט אייביג געווען… ער איז געווען א תמים ווען איינער איז געווען אזא חכם האט געשריבן אזא ספר…
מגיד שיעור: יא, ס׳דא זייער אסאך אזעלכע מענטשן, ס׳איז נישט די ערשטע. I’m trying to understand my opponent.
תלמיד: אזוי דו זאגסט, איך טראכסט… איך פארשטיי.
מגיד שיעור: ניין, ניין, דירעקט איז… איך מיין אז דו… די פראבלעם מיט דיר…
תלמיד: ניין! Look, we could say, the way וואס האבן פריער מסביר געווען, קיינער זאל דאס מסביר זיין, אויב מ׳וויל שטארק דאס מסביר זיין.
מגיד שיעור: ניין, מענטשן דארפן דאס וויסן. מענטשן נוצן דאס. להלכה, זיי זענען ראנג. זיי זענען פלעין ראנג. זייער לאדזשיק מאכט נישט קיין טראפ סענס, און דערפאר איז הונדערט פראצענט ראנג.
כפירה אלס הלכה-שמועס, נישט אמת-שמועס
אבער איך דארף דאס זאגן, ווייל ס׳איז דא אסאך אידן וואס גלייבן נישט אין קבלה, און מ׳דארף זיי אריינברענגען. דו קענסט דאך פארשטיין אז איך קען זיי נישט אויסלערנען קבלה, דו זאלסט זאגן אז זיי זענען אפיקורסים ווייל זיי גלייבן נישט. ס׳איז דאך נישט קיין וועג. דאס איז נישט קיין וועג, ס׳איז נאר א וועג אויף טיטשינג.
איי מ׳איז סארי טו סיי, די רמב״ם פילט אז א וועג אויף טיטשינג פיפל, אז די גאר איז נאר א באריס, די טעלט אים ווער ס׳גלייבט אנדערש, ס׳איז א מינס. ס׳איז גראדע געלונגען פאר אים, אבער פאר די קבלים איז עס נישט געלונגען. אבער פאר די פרעגלות איז נישט געלונגען.
תלמיד: אך קען יא, די אנדערע טענות יא, נעבעך, דו מיינסט נעבעך, דאס וועל איך מסכים זיין.
מגיד שיעור: אבער די הקדוש תושב על פה דאזנט ווארק.
דער אמת׳ער וועג צו פארשטיין דעם רמ״ק
וואס מ׳קען יא זאגן, אויב וואס מאכט סענס, איז וואס איך האב געזאגט פריער, אז די גאנצע שמועס, איך קען מאכן אזא איינקונפט. אפשר דער רמ״ק, איך וואלט דאס פארשטאנען, נישט זיכער, באט ס׳קען זיין. זיי האבן געזאגט אז די גאנצע שמועס פון אמונה און כפירה איז נאר א הלכה שמועס, און נישט קיין שמועס אין דעם אמת. דער וואס איז בר הכי צו אליינס מעין זיין, וואס גייט… ביי די וועי, אונז קומען איינער וואס ער פארשטייט אליינס, ער קען לערנען אליינס, ער וויל נישט וויסן צו ער איז אן אפיקורס, ער וויל וויסן וואס דער אמת איז, ער קערט נישט, ער הייסט נאך פון אן אפיקורס.
וויאזוי קענסטו מיקיאור האבן געשריבן אזוי? איינער זאגט אפיקורס. אקעי, אויב דו האלטסט אז ער האט געזאגט אז ער גלייבט נישט אז ער איז אן אפיקורס, איך בין נאך אפיקורס, טו מיך אפ, ס׳גייט נאך אן. וואס איז דאס ארגומענט? ס׳איז נישט קיין ארגומענט.
אה, אויב ס׳מיינט איך אים ראנג, דארף איך מזמיר זיין וואס איך אים ראנג. ס׳איז דא אפיקורס, און הלכות אפיקורס, אויב ס׳איז דא אזא זאך, לויט די רמב״ם איז דא אזא זאך, איז הונדערט פראצענט נאר וועגן וואס מ׳לערנט אויס פאר מענטשן. דאס הייסט, ס׳איז וועגן עתידי. ס׳איז נישט, עניוואן וואס האט, וואס אונז רופן נישט אמונה פשוטה, נישט אמונה וואס די ראשונים פלעגן רופן חקירה אדער ידיעה, ווערסעס תקלי, נאכזאגן.
איז נישט נוגע די שמועס פון כפירה און אמונה, ווייל ער פארשטייט, און אויב ער פארשטייט נישט, זאגט ער צריך עיון. מ׳קען בלייבן מיט געוויסע זאכן, דאס גלייב איך בבחינת אמונה פשוטה, צריך עיון. אבער דעמאלטס איז ווייטער נישט נוגע צו מ׳דארף גלייבן אדער מ׳דארף נישט גלייבן. אויב מ׳האט דאך אויסגעלערנט, ביי דיפאלט, נעמסטו וואס מ׳האט דאך אויסגעלערנט.
פאר וועמען איז דער כפירה-שמועס נוגע?
סאו די גאנצע שאלה דא איז וועגן די מענטשן וואס פארשטייען נישט, די מענטשן וואס האבן נישט קיין עקטשול ידיעה. און ער זאגט, זעסט דאך אז ער זאגט, אויב איינער איז געגאנגען אין די ריכטיגע חדר, און ער פארשטייט נישט, פארשטייט ער נישט. דאס איז נארמאל. אויב איינער איז געגאנגען אין חדר, אבער ער איז אויך געגאנגען אין ראנג חדר, איז ער דער סך הכל, ביידע גלייבט ער. דאס איז מיינער אפשר קען מען אזוי לערנען.
ער רעדט נישט פון איינער וואס האט געלערנט טאקע און ער פארשטייט נישט די זוהר, ער האט א קשיא. ער רעדט פון איינער וואס ער האט סך הכל געהערט פון די רבי אזוי, און פון א צווייטע רבי האט ער געהערט אנדערש. שייגער די רבי׳ס, האט עס געגאנגען צו אן אנדערע רבי? אונז זענען דאך אידן, אונז דארפן גיין צו אונזערע רבי׳ס. פארשטייסט וואס איך זאג?
פארוואס טאקע איינער וואס גלייבט נישט אין קבלה איז א כופר?
אזוי ווי דער רמ״ק אליינס, אזוי ווי איך האב געזאגט פון דעם רמ״ק אליינס וואלט דאך געזאגט אז די גאנצע ריזען פארוואס איך קען נאר אמת׳דיג טענה׳ן אז א פשוט׳ער איד פארוואס ער גלייבט נישט אז דער אייבערשטער האט נישט קיין גוף, איז ווייל ער וואלט געדארפט גלייבן אין תרי״ג מצוות. פארוואס דארף ער גלייבן אין תרי״ג מצוות? פארוואס דארף ער נישט גלייבן אין תרי״ג מצוות? גלייבט דאך עניוועיס.
סאו, דער רמב״ק איז אין תרלוי אין דיס ווערלד, אין דער וועלט קענסטו זאגן עפעס אז… אז איך ווייס נישט, אויף דעם אויך בין איך מחולק, אבער ס׳מאכט סענס וואס ער זאגט, בתוך די וועלט פון גלייבן וואס מ׳זאגט דיר, אז אויב דער חכם… דאס איז אמת. דאס הייסט, פארשטייסטו וואס איך זאג?
פארוואס טאקע, לאמיר זאגן ס׳וואלט נישט געווען די גאנצע זאך, פארוואס טאקע איינער וואס גלייבט נישט אין קבלה איז א כופר? ווייל די חכמי ישראל, אלע פון זיי, רוב פון זיי, לעצטער גלייבן אין קבלה. דו קענסט נישט זאגן קיין איד און זאגן א בעיסיק זאך אז זיין חכם ישראל גלייבן אין דעם נישט אמת. פארוואס? ווייל דאס איז אלעס בתורת די מסורת און די לעוועל פון מסורת. און די לעוועל פון פארשטיין, איך גיי בכלל וואס מענטשן זאגן. דו ווייסט דאך אזוי?
תלמיד: נישט מסכים.
מגיד שיעור: שאלה תורות. אבער דאס אליינס איז א גרויסע שאלה צו ס׳איז א ריכטיגע זאך צו טון. דאס הייסט, I think because of the previous thing, it makes it complicated.
די פראבלעם מיט דעם רמ״ק׳ס שיטה
ווייל ס׳איז מיר זייער פאני צו זאגן אז איינער איז מכחיש די פירוש התורה, וואס אליינס די פירוש התורה זאגט אז רוב מענטשן פארשטייען עס נישט. און דער מארק אליינס ווייסט אז אפילו נאכ׳ן לערנען פסחות רבונים, רוב מענטשן גייען, נישט יעדער איינער גייט פארשטיין וואס ער זאגט. ער זאגט עס אין דייקטנאמער. דא איז א גרעסערע פרט. ער ווייסט וואס ער טוט, און ער איז דוינג אין איר, ווייל דער וואס האט געמאכט תחת אפקורות דידעט פאר דער פריזענס.
אפשר מיינט ער אז עס איז דער סתם סופר, אז ער איז א כופר, ר׳ דגל׳ע און אוסטער, און אוסטער און אוסטער און אוסטער. ער זאגט, קוק, אונז ווייסן אז דאס איז די ריכטיגע מיטה. אקעי, סארטי פאר יו, דו האסט נעבעך לרע מאדער סימן, ס׳איז א דורכפאל. אויב דו ווייסט נישט, זאלסטו וויסן אז איך בין אנטקעגן דיר, איך האלט אז דו האסט זייער א ראנגע אמונה, מ׳קען עס ממש רופן על פקורא.
יא, באט די פראבלעם איז, די פראבלעם איז, די פראבלעם איז, נאך אן ארגומענט, וואס איז אויך נישט אזא גוטע ארגומענט, אבער ס׳איז אביסל א בעסערע ארגומענט. זאגט ער, “מלבד אשר אלה לו”, חוץ פון דעם, האט ער נאך א “יוסף על חטאתו פשע”, חוץ פון דעם וואס ער גלייבט נישט אין די דברי חז״ל.
דער רמ״ק׳ס באציאונג צום רמב״ם
באט דער רמ״ק האט געוואוסט אז דער רמב״ם גלייבט נישט אין ספירות, ער איז נישט קיין ראבסט, ער איז נישט קיין דעד דאמב. וואס האט ער געטראכט? לא ראו מאורות מימיהם, דאס איז וואס ער פארענטפערט אויף די רמב״ם. ער האט געטראכט אז דער רמב״ם האט געוואוסט פון ספירות? ניין, ניין, ניין.
איך האב געזען, ער האט געדרוקט, דער רמ״ק מענטש, וואס איז דאס געווען? ער האט געדרוקט דא פריער, ער האט געדרוקט א שטיקל פון רמ״ק. איך געדענק אין אנדערע פלעצער אויך, אין שיעור קומה, דער רמ״ק רעדט וועגן טעמי המצוות. ער ברענגט נישט דעם רמב״ם׳ס נאמען, אבער ער זאגט, די וואס זאגן טעמים, פארוואס בלאזט מען שופר? סתם א מענטש, דאס איז א טעם צו בלאזן שופר? דו גייסט מיר א טובה, נעבעך, דו זאגסט נעבעך, דאס איז מיין אידישקייט. שופר איז תשובה צו טון, עפעס די דריי, תשובה צו טון, עפעס א הארן. דארפסט פארשטיין אז שופר איז מעורר די רחמים העליונים.
ער האט פארשטאנען אז דער רמב״ם איז נעבעך, און אלע רבנים וואס זענען אין צד שני זענען זייער רעספעקטפול פאר וואס ער האט יא געקענט, אבער ער האט זיכער געמיינט אז דער רמב״ם איז דער בור אין מיסטינג ספירות. באט ער האט זיכער נישט געהאלטן אז דער רמב״ם איז א כופר, דאס קען דאך נישט זיין. סאו ערגעץ אינצווישן דארף ער פארשטיין. איך ווייס נישט.
דער רמ״ק׳ס צווייטער ארגומענט: אן ספירות פאלט מען אין כפירה
נאכדעם זאגט ער דא אן אנדערע פראבלעם, ווייל דאס גייט… נאו הי גאוס אלל די וועי בעק טו די פריוויעס טשעפטער, רייט? ער זאגט אז חוץ פון דעם, לאמיר שוין זאגן, איז נאך “יוסף על חטאתו פשע”, און אלסאו, דאס איז דיסקרייבינג סורטען פיפל וואס זענען געווען ביז זיין זמן. פארוואס? “כי המכחיש הספירות ימשך אל הכפירה”. פארוואס? מ׳וועט אים פרעגן די קשיא וואס מ׳האט געפרעגט פריער. מ׳וועט אים פרעגן, אויב דער אחד הפשוט טוישט זיך נישט, וויאזוי קען ער משגיח זיין אויף זאכן וואס טוישן זיך? און אויב ער איז איינס, וויאזוי קען ער משגיח זיין אויף פארשידענע זאכן וואס האבן צוויי? “כי יחייב ריבוי כידוע”.
ס׳איז נישט ידוע עקטשולי, ווייל דער רמב״ם האט געגלייבט קלאר אין די ביידע זאכן און ער האט נישט געהאלטן אז ס׳איז א סתירה. אבער דער רמ״ק האלט אז די איינציגסטע וועג וויאזוי מ׳קען סאלוון די פראבלעם איז מיט ספירות, אזויווי ער האט געזאגט אין די פריערדיגע פרק.
ממילא זאגט ער, “ויכרח להאמין בספירות, ואם לאו יכפור ח״ו כאשר תעו רבים, וסודם כאשר פרטנו, וקנינים אלו אין רצוני להעלותם בכתב”. סאו דער רמ״ק רעדט יא פון אזא סארט מענטש וואס הייסט אן אווערויסט. יא, אבן רושד. און ס׳איז געווען א גרופע אידן וואס זענען געווען אין איטאליע אין זיין צייט וואס האבן געהאט די פראבלעמס.
וועמען מיינט דער רמ״ק?
תלמיד: נישט רלב״ג.
מגיד שיעור: רלב״ג האט נישט געגלייבט אין השגחה פרטית אין די וועג, אבער ער רעדט פון אחרונים, ער רעדט פון שפעטערדיגע מענטשן. ס׳איז געווען א גרופע אידן וואס זענען נוטה געווען צו די שיטות, און זיי האבן נישט געגלייבט אין השגחה פרטית, און אזוי ווייטער, אפשר אין קדמות העולם. Which all these things are connected in their theory.
און דער רמ״ק זאגט אז דו זעסט דאך אז ווייל דו האסט נישט קיין ספירה ביסטו געווארן א כופר. וואס? אין די היסטוריה, איך קען נישט ווער. ס׳זענען געווען אזעלכע מענטשן. די אלע בחינות הדעת, all around this area. צו ער איז אליינס געווען, צו דילמאגא איז געווען אליינס אזוי, איך ווייס נישט, אבער מ׳רעדט פון די סארט מענטשן דא.
דו זעסט אלע מקובלים וואס דער רמ״ק האט נישט געוואוינט אין טיילער, אבער ער האט זיך געקענט די מענטשן, זיי האבן אלע געדילד מיט דעם. You have to read up on וועמען ער דינגט זיך דא מיט. ער דינגט זיך נישט מיט מיך, ער דינגט זיך נישט מיט רב כפח, ער דינגט זיך מיט מענטשן. בזמן נאר, רב כפח איז געווען יא, ער האט יא געזאגט נישט אין חלק פרטות.
תלמיד: איי, ס׳שטימט נישט, ער איז נישט געווען געלעקליך צו כאפן אז ס׳שטימט נישט.
מגיד שיעור: סאווער יא, יא. אהם, דו שטייסט, באט… אדער ער האט נישט פארשטאנען די זאך אזוי ווי דער וועג. אדער דער רמ״א האט קלאר געגלייבט, ער זאגט אז ער גלייבט נישט אין זכות פרטות אויף סאם סארט. ער האט א גאנצע שטיקל תורה וויאזוי ס׳קען זיין.
אבער על כל פנים, דער רמ״א זאגט, דו זעסט אז וויבאלד אז איך גלייבן אחד הפשוט אן ספירות, ווער איז איינער כופרים? סאו זאגסטו, ווייסטו וואס? על כרחך נקראהו, אדער וועט ער גלייבן אין ספירות, אדער וועט עס זיין א כופר, ווייל דאס איז וואס געשעט מיט מענטשן וואס האבן נישט די אפשן. אזוי זאגט דער רמ״א. זאגט ער די זעלבע זאך.
קריטיק אויף דעם ארגומענט
אקעי, אויף די שטיקל אויך איז, וואס הייסט ער? די מדינה זייער ברוגז, ער זאגט ער האט א תירוץ פאר די קשיא, בכלל נישט אזוי שווער, ער פארשטייט נישט די גאנצע זאך, אלעס איז מצדינו.
תלמיד: יא, יא.
מגיד שיעור: זיין תירוץ איז אויס אז נאך סאו פאר פון די סעד טינג איז אז די מכחישים האלטן נישט עפעס אזוי אנדערש ווי ער האלט, ס׳איז נאר דער רוף פון די ספירות. איך האב געזען, די בחינת… וואס הייסטו?
תלמיד: נאכאמאל.
כוונת התפילה און די מוכרחיות פון אמונה בספירות
דער מדינה׳ס תירוץ אויף דעם רמ״ק׳ס קשיא
אזוי זאגט דער רמ״ק. זאגט ער די זעלבע זאך, אוקיי, אגיין, אויף די שטיקל אויך האט עס — וויאזוי הייסט ער? — דער מדינה זייער ברוגז. ער זאגט ער האט א תירוץ אויף די קשיא, בכלל נישט איז ער שווער, ער פארשטייט נישט די גאנצע זאך, אלעס איז מצדנו.
יא, יא. זיין תירוץ איז אויך נישט אזוי ווייט פון… די סאד טינג איז אז די מקובלים האלטן נישט עפעס אזוי אנדערש ווי ער האלט, ס׳איז נאר זיי רופן דאס ספירות. איך האב געזען, די בחינה… וואס הייסטו? נאכאמאל, דער מדינה, ר׳ לייבל מדינה, זאגט אז ער פארשטייט נישט די שאלה. ס׳איז דאך א משל, אזוי ווי ער געבט אפשר א משל, און די משל איז א משל וואס מקובלים אליינס נוצן. ער זאגט, די גרויסע קשיא וואס דער רמ״ק מאכט, “דבר זה יתעורר אחד הדרשנים הקטנים”, מיט א משל אז א מענטש קריכט ארויף, ער קריכט ארויף צו א בנין, די בנין ווערט נישט נענטער צו מיר, דו ווערסט נענטער צו די בנין. וואס איז די גאנצע קשיא? וויאזוי דער אייבערשטער משגיח? איך מיין אז א מענטש איז נענטער צו דער אייבערשטער, האט ער מער השגחה, עפעס אזוי. נישט אזא גרויסע קשיא בכלל, די גאנצע קשיא איז נישט שווער.
און דאס איז בעיסיקלי וואס די מקובלים גלייבן אויך, די מקובלים האלטן אויך אז דער אייבערשטער טוישט זיך נישט. זיי זאגן בסך הכל, עס איז דא לעוועלס אין די בריאה, דו קענסט עס רופן ספירות, וואס וועגן דעם הייסט עס אז דער אייבערשטער יא — זיי האבן גערעדט לעצטע וואך, דא איז דא אלעס א חילוק. אבער די בעיסיק תירוץ פאר די בעיסיק קשיא איז די סעים תירוץ אקארדינג צו אלמאוסט עווערעוואן. באט דער רמ״ק רעדט פון ספעציפישע מענטשן, וואס ווייבאלד זיי האבן נישט קיין לענגווידזש צו רעדן וועגן דעם, דאס איז כמעט משמע וואס זיי האבן גערעדט, ווערן זיי טאקע כופרים. דאס איז טאקע א טרו סטארי. זייער שיין.
דער רמ״ק׳ס שארפע טענה וועגן כוונת התפילה
יעצט קומט דער רמ״ק און זאגט נאך שארפער פון די זייט פון די מקובלים. ער רעדט נישט יעצט פון כפירה, ער רעדט פון כוונת התפילה. איינער זאגט, “אינני עוסק בקבלה” — ער מיינט די ראשונים קדמונים, רייט? — “ואינו רוצה לכוין בתפלותיו אלא לבעל האוצרות, כאשר חשבו רבים”, ס׳איז געווען אסאך גדולים וטובים וואס האבן דאס געזאגט, יא? ס׳איז ידוע די תשובת הרשב״א ברענגט, אז מ׳זאגט וואס דאס הייסט, און מקובלים האבן געגעבן א משל דארט אז דער מלך האט פארשידענע אוצרות, און דו קענסט נישט סתם געבן דעם מלך, ס׳גייט דאך נישט, ס׳איז דא א סיסטעם, דו דארפסט אים זאגן, שיק פאר דעם אוצר. זאגט ער, וואס טוט זיך, איך דארף רעדן צו די בעל האוצרות.
זאגט דער רמ״ק, דו ביסט פאר א טעות, אפשר ביסטו נישט קיין כופר, אבער א טעות ביסטו זיכער. פארוואס? ווייל מ׳קען דאך נישט. “שאם יבא אדם לעבדו בערך בחינת עצמותו בזולת בחינת ספירותיו, נמצא מסלק תפלתו מכל וכל, כי אין סוף הפשוט בערך בחינת עצמותו פשוט, ואינו בעל שינויים.” ס׳איז נישט אמת. דו זאגסט אז די אחד הפשוט טוישט זיך, סאו, יא איז ער א כופר אין די אנדערע וועג. ער קען דאך נישט טוישן מדין לרחמים, אדער נתפעל ווערן ברצון מרצון לרצון על ידי התפלה. “אם לא”, דאס הייסט מצד עצמו נישט, נאר “בערך מציאותו”, ער יא אליינס, “בפרט צום וואס ער איז אין די ספירות, שהם מהות השגחתו, ועל ידם תהיה השגחה בזולתו, ועל ידם יש שינוי מדין לרחמים.”
האו, דאס וואס איך זאג, דאס איז סימס בעיסיקלי סאמטינג אין די רמב״ם וואלט סיין אן טו. איך ווייס נישט פארוואס דער רמ״ק איז אזוי זיכער אז מענטשן וואס לערנען נישט קיין ספירות ווייסן עס נישט. אבער אגיין, ס׳איז אמת אז ס׳איז דא פאני רמב״ם׳יסטס וואס כאפן נישט פאר סאם ריזן, און מיינען טאקע אז תפילה ארבעט נישט. אדער פארקערט, זאגט ער, אה, דער אייבערשטער טוישט זיך. דער אייבערשטער טוישט זיך נישט. סאו בקיצור, דערפאר איינער וואס איז מכוון בתפלה על פי פשט איז א תועה. האסטו געוואוסט?
אה, אבער זאגט דער רמ״ק, אה, איך האב שוין געזאגט צופיל סודות דא, מיין נישט אז דו פארשטייסט וואס איך רעד. “ואל יתחכם המעיין לקנות תוך דברינו ענין נתינה נחוצה לאופן ענין השפעים והשגחה.” דו זאלסט נישט יעצט פארשטיין וואס איך האב געזאגט, “כי התחכמות כזאת לא תועלת”, און בעסער טראכט נישט דאס. אונז וועלן שוין אלעס מסביר זיין באריכות אין שער האורות והכלים, דארט איז דער פלאץ וואס מיר גייען דאס רעדן.
די מוכרחיות פון אמונה בספירות
ער האט נאר דאס נאר געוואלט זאגן אז סוף דבר קומט אויס אז א מענטש איז מוכרח להאמין בספירות. פארוואס? יו סי, מעיבי דאס איז די טינג וואס ער טעיקס מער סיריעסלי, ווייל די פריערדיגע תורה פון תורה תר״פ האט אפשר געכאפט אז דו זאגסט אז ס׳איז נישט אזא גוטע תורה, איך מיין נישט. אבער ער זאגט יא אז דו האסט נישט קיין ברירה, “שאי אפשר להאמין פנות התורה אלא בהם”, רצוני לומר על ידם.
דא זאגט ער א זייער א קיוט זאך. דאס הייסט, אונז האבן דא צוויי סענסעס אין וואטש מ׳קען נישט גלייבן אין די תורה נאר דורך די ספירות. איינס, אויב איינער ווייסט נישט פון ספירות, ווערט ער סטאק אין די דילעמעס און ער האט נישט קיין תירוץ. קומט אויס אז די ספירות איז דאס וואס מיר גלייבן, דאס וואס מיר גלייבן מיט.
די ספירות אליינס, די מציאות, אז נישט נאר די ידיעה וואס איך האב וועגן ספירות העלפט מיר גלייבן, נאר דאס אז ס׳איז דא ספירות וואס מ׳קען רעדן פון “בחינתו וערכו לספירותיו שהיא משגחתו”, דאס איז וואס מאכט מענטשן קענען גלייבן אין דער אייבערשטער וואס פירט די וועלט און וואס האט השגחה און אזוי ווייטער, און וואס הערט אויס תפלות. וועגן דעם האט דער זוהר גערופן ספירות “דא אמונה”, רייט? מהימנותא. ס׳איז דא א מין פאני תורות וועגן דעם, באט די ליטעראל ריזן איז, אזוי שטייט בפירוש אין די תיקוני זוהר, אז די ספירות אר וואט ענעיבלס אמונה. די עקזיסטענס פון די ספירות מעיקס איט פאסיבל טו ביליוו אין גאד.
דערפאר, אונזער אמונה איז נישט אין דעם אייבערשטן, נאר אין דעם אייבערשטן על ידי ספירותיו, נישט אין דעם אייבערשטן בבחינת עצמותו, ווייל יענץ איז דא, און זיי האבן די אמונה אויכעט, באט אפילו יענץ ווייסן אונז נאר דורך די ספירות, ווייל מיר וואלטן דאך נישט געוואוסט פון גארנישט אן די וועלט. דאס איז פארוואס די ספירות האבן זיך געדארפט אנטפלעקן.
דיסקוסיע: די אמת׳ע מיינונג פון “רזין דמהימנותא”
תלמיד: יא, יא, אוודאי. דער תניא און אנדערע פאני מענטשן זאגן אז ספירות הייסט רזין דמהימנותא ווייל מ׳קען זיי נישט פארשטיין, מ׳קען זיי נאר גלייבן.
מגיד שיעור: ס׳איז דזשאסט די אפאזיט. די whole point פון ספירות איז אז מ׳זאל קענען פארשטיין. זיי זענען דזשאסט using אמונה אין די סענס פון ידיעת אלקות. אוודאי.
תלמיד: אז דו גלייבסט אין אין סוף, קענסטו נישט פארשטיין גארנישט.
מגיד שיעור: רייט. סאו, און ס׳איז אמת. אז דו גלייבסט נאר אין אין סוף, גלייבסטו נישט אין א גאט. דו האסט נישט קיין אלקינו, דו האסט א שם אן קיין אלקינו, however you want to say it. סאו די ספירות, זיי זענען אלקינו, זיי מאכן די אלקינו, זיי מאכן אים זיין אלקינו. זיי מאכן נישט אליינס, זיי זענען נישט separate, זיי מאכן אלקינו. וועגן דעם איז מוכרח פאר א איד צו גלייבן אין ספירות.
דער חידוש פון קבלה: ספירות ווי א reality
תלמיד: דאס איז די חידוש פון קבלה. בעצם יעדער גלייבט אין ספירות אין such a thing.
מגיד שיעור: טעארעטיש גלייבט יעדער איינער אז מ׳רעדט פון די אייבערשטנ׳ס פעולות.
תלמיד: דאס אז מ׳רופט זיי אלוקים, דאס אז ווען מ׳רעדט צום אייבערשטן רעדט מען צו זיי…
מגיד שיעור: מ׳רעדט פון זיי און צו זיי. פון דעם אייבערשטן מיט זיי, נישט פון זיי separately, יא.
תלמיד: But maybe די מקובלים are just a little bit giving too much names to things that are not supposed to have names.
מגיד שיעור: That’s exactly די קשיא פון שער האצילות והכלים, וואס ער זאגט אז מ׳דארף דארט קוקן צו וועלכע לעוועל מ׳קען עס אמת׳דיג רופן, מאכט פון אים אזויווי א reality. But למעשה, מאכן זאכן א reality איז די איינציגסטע וועג וויאזוי אונז פארשטייען זאכן. That’s again back to the concept of וואס מ׳קען נישט פארשטיין. As long as it’s very abstract, like די התייחסות אל הבריאה, it’s very hard to talk about, it’s very hard to get. I think.
דריי סארטן מענטשן אין תפילה
די reality איז, אז ס׳איז נאר דא צוויי סארט אדער דריי סארט מענטשן. ס׳איז דא מענטשן וואס דאווענען נישט, און צו זיי דאווענען נישט צו די אייבערשטן, זיי דאווענען צו פסל גשקה. ס׳איז דא מענטשן, דאס איז רוב אידן, פשוט׳ע אידן וואס זיי זאגן אז דער אחד פשוט טוישט זיך, דאס איז בעיסיקלי וואס זיי believe, but זיי זענען מגשים. דער רמ״ק זאגט עס נישט אזוי קלאר, but דאס איז בעיסיקלי וואס העפענט. די מתפללים לאחד פשוט זענען מגשימים. לויט די רמ״ז זענען זיי מינים, אבער ס׳איז פיין.
ניין, די קבלה עקזיסטירט צו פארענטפערן יענע מענטשן, really. ווייל די מקובלים ווילן נישט זיין סתם מענטשן וואס ס׳ארבעט שוין פאר זיי, זיי ווילן פארשטיין וואס זיי טוען. אזויווי די גאנצע פוינט איז צו פארשטיין וואס מ׳טוט. ס׳איז דא מענטשן וואס זיי זענען אין רמב״ם און זיי האבן געכאפט, אזויווי דו זאגסט, זיי כאפן די אחדות הפשוט, און דערפאר זיי דאווענען נישט באמת. זיי זאגן אפשר די ווערטער, אבער זיי האבן נישט קיין עצמיות, זיי האבן נישט קיין אנדערסטענדינג פון וואס דאס מיינט.
אבער ער האט געזאגט, יא, וואס זאגט דער רמב״ם? וואס זאגט דער רמב״ם? דער רמב״ם זאגט דאך אין מורה נבוכים, אז ווען א מענטש דאוונט ווערט ער אביסל א בעסערער מענטש, און נאכדעם קומט אויס, It’s not davening. די ווארט תפילה האט נישט קיין מיינונג אריין. און דער מקובל האט א תירוץ, אז דאס וואס דו זאגסט… אונז זאלן מיר א נאמען פאר דעם, אונז זאלן מיר א נאמען פאר די זאך. און יעצט מאכט עס סענס, מיר דאווענען מיט די ספירות. די ספירות קענען זיין ברוגז אויף דיר, און זיי קענען נישט זיין ברוגז, און איך מאך אז זיי זאלן זיין נישט ברוגז. דורכדעם, דער אייבערשטער איז דער וואס ווערט נישט ברוגז, אבער די פעולות השם, נישט דער אייבערשטער אליינס. But then it makes sense. They’re just making עבודת השם have words, basically.
און ווען זיי זאגן נאך אז דער אייבערשטער אליינס האט עס אזוי געמאכט, ווייל דער אייבערשטער וויל אז ס׳זאל מאכן סענס. און דער פשוט׳ער איד האט אסאך ווייניגע ווערטער אין זיין מוח, און ער דאזט עקזעקטלי די סעים טענג, וואס ער איז טועה. אויב ער טראכט צופיל, די פראבלעם איז… דער רמ״א זאגט דיר אז ער איז א תועה. פשוט׳ע אידן זענען א תועה. די פראבלעם איז אז ס׳איז נאטינג ראנג צו בי א תועה.
דער “פשוט׳ער איד” — ווער איז ער באמת?
אוקיי, איך ווייס נישט אזוי, ס׳איז דא צווייערלייי פשוט׳ע אידן. ווען דו זאגסט פשוט׳ע איד, מיינסטו שוין נישט קיין פשוט׳ע איד, ווייל דו ביסט אזוי ווייט פון א פשוט׳ע איד, אז דו קענסט אפילו נישט אימעדזשענען וואס וואלט געווען א פשוט׳ע איד. א פשוט׳ע איד, אויב ער איז טאקע א פשוט׳ע איד, ביסט גערעכט, קיינער האט נישט קיין טענה אז ס׳איז א סימפל, עקטשועל פשוט׳ע איד. וואס מ׳האט טענה איז אויף די אויבער חכם פשוט׳ע איד. פארשטייסט? איינער זאגט ער, קום, איך האב א טער, ער זאגט איך בין א פשוט׳ער איד. וואס איז א שקרן? ביסט נישט קיין פשוט׳ער איד. ווייל ער איז טומאה דער ער. ער איז טאקע א פשוט׳ער איד.
איך רעד פון די חכמים. די אלע חכמים, ער רעדט פון די… די “אומר אין אלא בעלי אוצרות”, רעדט ער נישט פון די וואס איז נישט איינגעפאלן די קשיא. די ער איז אוקיי. ער איז געווען אביסל אינטערעסטעד. איך מיין אז א גרויסע פארט פון דעם איז צו אנהייבן צו זיין העפי מיט דעם וואס זיי זענען נישט קיין פשוט׳ע אידן. זיי דארפן האבן תמימות ופשיטות אויף דעם אויך. תמימות ופשיטות מיינט נישט, “אה, חכמה קאמפליצירט זאכן, טענק יו ווערי מאטש, ווייסטו וואס? איך בין א פשוט׳ע איד!” ביסט נישט!
דער אייבערשטער האט דיר געמאכט צו זיין אזא סארט מענטש וואס דו קענסט זיך נאר אנצינדן צו דאווענען אויב דו מאכסט א קשיא צווישן דעם ספירה און יענעם ספירה, אדער וואטעווער, דאס איז סוף כל המדרש, דאס איז מל כל המדרש, דאס איז אויך קאמפליצירט. עני, עווערי טעאריע איז קאמפליצירט. און דאס איז דיין דזשאב. דיין דזשאב איז צו פארשטיין קלאר לויט… זאלסטו נישט מיינען אז דאס איז די גאנצע זאך. דער אייבערשטער איז גרעסער פון דיר. דער אייבערשטער קען רעדן מיט פשוט׳ע אידן אויך, ער קען רעדן מיט אפיקורסים אפילו, ער האט נישט קיין פראבלעם מיט די אלע פראבלעמען וואס דו האסט, האט ער נישט. אבער דאס איז די אלקים וואס האט נישט גערוהט לפנים.
אבער דער אייבערשטער האט דיר געמאכט, און דיר געמאכט אז דו ווילסט זיין אזא סארט מענטש וואס דו דארפסט האבן א השכלה. אזוי טראכט איך וועגן מיר און מיינע פרענדס. און די מקובלים, די אלע טראכטן אבער דארטן, און זיי זענען זייער פראוד פון דעם. יא, מ׳קען ווערן א בעל גאווה, “אה, איך בין די גרויסע משכיל.” און איך פארשטיי, מ׳דארף ארבעטן אויף די מדות פון ערך אפים. דאס איז כפירה בתוך המקום. שכל איז א גרויסע טובה וואס דער אייבערשטער גיבט פאר א מענטש. יעדע זאך קען מען רואינירן, קען מען נוצן פאר עס, ווערן משוגע. און דאס איז דיין דרך עבודה.
איך פארשטיי, אוודאי, דער אייבערשטער קען נישט אן ספירות, דער אייבערשטער קען אינגאנצן אן ספירות. וואר היי? ער רעדט מיט מיין באבע אן ספירות, ס׳איז פערפעקט. אבער איך בין נישט מיין באבע. און איך מיין אז, again, like the question of most people, anyone that went to a ישיבה און they understood a little bit what they thought to you, איז נישט קיין פשוט׳ע איד, איך בין גערעכט?
שמחה בחלקו אין השגת אלקות – דער באלאנס צווישן ענווה און הכרת הטוב
כפירה בטובתו של מקום
Instructor:
אבער צו זאגן דאס איז כפירה בטובתו של מקום. ס׳איז אזא גרויסע טובה וואס דער אייבערשטער געבט פאר א מענטש. יעדע זאך קען מען רואינירן און קען מען נוצן פאר צו ווערן משוגע. און דאס איז דיין דרך העבודה.
איך פארשטיי, אוודאי, דער אייבערשטער קען נישט האבן ספירות. דער אייבערשטער קען אינגאנצן טון אן ספירות. What do I mean? ער רעדט מיט מיין באבע אן ספירות. ס׳איז פערפעקט. אבער איך בין נישט מיין באבע.
די “מידל קלאס” אין חסידות און קבלה
און איך מיין אז, again, דו גייסט צוריק צו די question of most people – עניוואן וואס איז געווען אין ישיבה און ער האט געזען א ביסל וואס זיי האבן געטוישט דארט, איז נישט קיין פשוט׳ער איד. איך האב גערעדט מיט פשוט׳ע אידן מיין גאנצע לעבן. איך האב געמאכט שמועסן אין די מנזר שיעור וועגן די middle class אויף חסידות. Of course, דו ביסט נישט דער biggest פילאזאף. אלעס אינצווישן, סאו לערנט א middle חסיד׳ישע ספרים, און א middle קבלה.
איך וויל זאגן א נקודה, ווייל מענטשן – איך ווייס נישט, די היינטיגע קבלה scene איז עווער מער קאמפליקעיטעד. סאו אין די ענטס איז נאך איינס אינצווישן, און איך ווייס נישט וואס דו ביסט נישט. איך האב בעיסיק ספירות, איי געט איט, איך אנדערסטענד, איך מאך מיר זייער קליין. דו דאווענען מוז ס׳ארבעט, וועריי גוד.
ניין, דו דארפסט שוין נאך מער. יו נאו וואט, איך בין א פשוט׳ער איד, איך בין א גוט׳ן פלעין עסע ספירות, נאר זאג איך אזוי. איר דארפט נישט יעצט קיין… איך האב א גאנצע כזרי מיט אלע מיני אורח, רופא, אלעס פארשטיי. But that’s not for people that have that need. ער איז א למדן, ער וויל זיין א למדן אין די זאך. ס׳איז אביסל א גאוה. קודם דארף מען פארשטיין די פשטות.
פארוואס האט דער אייבערשטער געמאכט די וועלט אזוי קאמפליצירט?
יא, מיין טינג איז מ׳זאל זיין זייער העפי, מ׳זאל זיין אן אויבער חכם. דער אייבערשטער האט מיך געמאכט אויבער חכם, איך טריי עס צו נוצן, במדה, וואטעווער, ווייטער, רמז, טרייבנס, מ׳איז מיר מאנגס, אוקיי, איך פריי גוט.
פארוואס האט דער אייבערשטער געמאכט די וועלט אזוי קאמפליצירט? דער אייבערשטער האט געמאכט די וועלט מער סימפל, ער האט געוואלט אז די חכמים אויך טון וואס צו טון, אמת? פארוואס האט טאקע דער אייבערשטער געמאכט יעדע זאך אז ס׳איז אזוי קאמפליצירט? די ריאליטי איז דאך זייער קאמפליצירט, אמת? ס׳איז נישט סימפל. דער אייבערשטער איז סימפל, אבער די ריאליטי איז קאמפליקירט. פארוואס? די ריאליטי מיין איך די בריאה. פארוואס?
איך ווייס נישט, ס׳איז חתם א דזשאוק. איך ווייס נישט אזוי, כך רצה. די ווייבי וואנס די סמארט פיפל… סטאפעס, די סמארט פיפל זענען די וואנס וואס זייער מוח לויפט אזוי ווי די וועלט איז אין די וועג. יא, די סמארט פיפל האבן א פראבלעם. זיי כאפן ווי קאמפליקירטע זאכן זענען, און ס׳איז אסאך שווערער צו לעבן אזוי. זייער גוטע מענטשן. פאר זיי האלט מען אויך. ס׳איז א סאלושאן. זיי האבן שוין דא א סאלושאן פאר די קלוגע מענטשן. ס׳העלפט.
שמחה מיט דער אייגענער השגה
איך האב לעצטנס – איך ווער אסאך מער. איך פלעג אלעמאל מיינען דאס. איך האלט תורות מיט חכמות און… און מ׳איז יא ראוי, מ׳איז נישט… ווי סטופיד חקירות וואס מענטשן האבן. זיי פארשטייען נישט. ס׳איז אזוי סימפל. איך האב די כושר צו פארשטיין דאס. און אזוי גייט מיין מענטשליכקייט, מיין אידישקייט, מיין עבודת השם, וואטעווער יו וואנט. און ס׳איז פערפעקט. און איך בין אזוי העפי דערמיט.
און זיי האבן עפעס א זאך, און זיי האבן אויך די תורה. איך שטוב עכט אויף די מדריגה. ס׳איז דא עכטע מקבלים. אוקיי. די עכטע, און די חתמים, די עכטע מקבלים, די וואס פארשטייען עכט. יהי להם אשרי חלקם, איך פארשטיי אזוי ווי איך פארשטיי, איך בין זייער העפי דערמיט.
דער פראבלעם פון גאוה – און דער ריכטיגער באלאנס
דיסקוסיע: ביסטו בעסער ווייל דו פארשטייסט?
Student:
סאו דו מיינסט אז דו ביסט בעסער פון א צווייטן ווייל דו פארשטייסט אלקות?
Instructor:
יא, איך מיין אז איך בין זייער העפי דערמיט. איך קען זיך פארשטעלן אז איך וואלט געווען איינער וואס פארשטייט נישט, און איך מיין אז מיינע תפלות ארבעטן בעסער ווייל איך פארשטיי. פארוואס זאל איך נישט דאס מיינען?
Student:
יענער?
Instructor:
נו, פרובירט, איך בין שוין קיין צוקריגט מיט יענעם. דער אייבערשטער איז גרעסער פון דאס אויך. אבער מענטשן האבן אזא… עכט, דו קענסט נישט גלייבן. ס׳איז שווער צו גלייבן פאר מענטשן אז איינער וואס ער ווייסט אז ס׳איז דא צען ספירות, און ער פארשטייט אביסל, ער לערנט אביסל, און ער ווייסט וואס ס׳מיינט, אז ער איז דער… זיין ארבעט איז בעסער, און מ׳זאל אים געבן קוויטל. פארוואס איז עס שווער צו גלייבן? ס׳איז true! יענער פארשטייט נישט, דו פארשטייסט!
Student:
דו זאגסט אז יענער האט אן אנדערע זאך?
Instructor:
נו, פרובירט עס. א השגה פון וויסן איז זייער שיין, אבער ס׳איז דא נאך גרעסערע זאך. קען זיין, נא פראבלעם, ווייסטו וואס? איך בין א פשוט׳ער איד, איך ווייס. דער וואס האט אנדערע השגות, ער זאל זיך אנטשוינען מיט זיינע השגות.
איך קען דיר מסכים זיין פארוואס דער איד זאגט אז ער איז מלאטל דאס, ווייל ער זאגט, אוקיי, דו קענסט שיין מאלן, דו קענסט שיין ליינען, לערנען, אוקיי, ס׳איז א טאלענט. און דו קענסט שיין מאלן איז עפעס גארנישט.
Student:
ניין, ס׳איז א טאלענט, אבער דו מיינסט נישט אז דו ביסט מער ווי א צווייטן.
Instructor:
עגען, דאס איז א נושא פון גאוה. איך בין מסכים אז מ׳דארף חפירן בעניוות. אבער נישט וועגן דעם, נישט אז ס׳איז א שמחה בחלקו. וואס האבן זיך מתעבד געווען מער פארוואס. דער פראבלעם איז זיך צוברעכן אויף זיך באמת מיט א שווערע עבודה וואס טוט צוברעכן די גאוה.
ס׳איז דא א זאך, יעצט איז שוין א מדרגה פון השגת כלים, אבער דאס, יא, ס׳איז איין גוטע זאך, אלעס בסדר, איך האב נישט קיין פראבלעם. אזוי קוקן עס אן, אזוי קוקן עס אן מיין איך. נאו פראבלעם, דער וואס האט זיך געהאלטן ביי יענע מדריגה, ער זאל אזוי טראכטן. יא, ס׳איז זייער שיין, אבער נישט דאס מאכט איך א… נישט דאס איז די… מעיבי, אפשר מאכט עס…
וויסן vs. דורכגיין
ווען מ׳האט ארויפגעקוקט מענטשן דורכאויס די דורות, האט מען נישט ארויפגעקוקט איינעם ווייל ער האט געקענט מער. מ׳האט ארויפגעקוקט פאר׳ן דורכגיין א סאך, פאר׳ן זיך אויסארבעטן. דער וואס קען מער איז עכט חשוב.
איך ווייס נישט וואס מענטשן קוקן ארויף, ווער קוקט ארויף, קיינער ווייסט נישט. ס׳איז דא אזא זאך, מענטשן ווייסן אז ס׳איז דא געוויסע מענטשן וואס קומען אן צום אזייגער׳ס השגות און נבואה און זאכן, ווייל זיי זענען דורכגעגאנגען סירטען זאכן, און זיי זענען צוגעקומען צו א פלאץ. מעיבי, מעיבי, נאר. ס׳קען זיין, איך ווייס נישט, אבער איך בין נישט אינטרעסט אז דאס… איך מיין אז מ׳דארף… אוקיי.
“The perfect is the enemy of the good”
מ׳דארף זיין שמח בחלקו. מ׳דארף זיין אסאך מער עקסייטעד ווען קען וואס מ׳ווייסט יא. וואס מ׳ווייסט נישט, ווער ס׳ווייסט יענץ, וועט ער אויך זיין העפי. איך האב געזאגט אז ער זאל נישט זיין העפי, ווייל ער האט נישט קיין אנדערע תורות. אבער דער וואס ווייסט נישט יענץ, אדער ער ווייסט יא, ער האלט אנדערע זאכן וואס איז מער מושך. סאו דאס איז אזא חלק, און ער זאל זיין זייער העפי דערמיט, ער זאל זיך האלטן זייער גרויס דערמיט. נישט גרעסער פון יענעם, אבער זייער גרויס. גרעסער פון יענעם איז סתם א פראבלעם, ער זאל זיך האלטן זייער גרויס דערמיט.
אלעמאל איז די good, די perfect, די enemy of the good. ס׳איז דא גרעסערע מדרגות. ס׳איז דא א פראבלעם ווען מ׳וועט האבן נערוון צו מאכן יענע מדרגות, מ׳וועט באקומען עפעס א רוח הקודש. אליהו וועט קומען און מיר זאגן…
Student:
זיי מיינען?
Instructor:
מיין עקספיריענסעס, רוב מענטשן מיינען נישט.
Student:
זיי מיינען?
Instructor:
אוקיי. ער ווייסט, איך רעד נישט רעדן. ער קען טאקע. ער קען טאקע אסאך מער פון אנדערע מענטשן. אוקיי. ס׳איז עכט אמת׳דיג זיך צו צעשמעטערן אויף שטיקלעך שטיקלעך. ס׳קומט שוין אזוי, ס׳איז געווען א לאנגע עבודה.
סאו איך מיין אז יענער מענטש איז אינגאנצן גערעכט. נאר ס׳איז דא נאך אסאך, ווי גרויס ער האלט זיך, ווי גרויס ער האלט זיך דער דאמער מענטש וואס דו רעדסט וועגן, איז ער גערעכט. נאר די חלק הרשעות שבו על שטותים, ווי העפי ער איז מיט זיין נארישע השגה איז ער גערעכט. נאר ס׳איז דא נאך אסאך מער, אף קורס.
סיום
אוקיי, שוין, עד כאן… עד כאן א שיעור, איך ווייס נישט. וואס איז די סטאריע דא? איך פארשטיי נישט וואס גייט דא פאר.