סיכום השיעור 📋
סיכום פון שיעור — הלכות תעניות פרק ה׳
—
הקדמה צום פרק — דער יסוד פון קבועה תעניות
דער רמב״ם הייבט אן פרק ה׳ וואס באהאנדלט תעניות וואס זענען קבועות לדורות — אנדערש פון די פריערדיגע פרקים וואס האבן גערעדט פון תעניות אויף צרות (תענית גשמים, א.א.וו.).
דער פרק כולל דריי הויפט-נושאים: (1) הלכות פון די פיר/פינף קבועה תעניות; (2) הלכות אבילות פון די דריי וואכן און ניין טעג — אבילות החורבן; (3) נאך תקנות חכמים וועגן זכר לחורבן.
חידושים:
– פארוואס נישט פאסטן כסדר? מיר לעבן אין א צייט פון חורבן בית המקדש — א פערמאנענטע צרה. לויט דער לאגיק פון תענית (מדרכי התשובה — צו מעורר זיין אויף צרות), וואלט מען געדארפט פאסטן כסדר ביז משיח קומט, אזוי ווי ביי תענית גשמים וואו מען פאסט ביז ס׳קומט רעגן. און טאקע, ווי די גמרא ברענגט, זענען געווען מענטשן וואס האבן אזוי געטון.
– צוויי טעמים פארוואס מען קען נישט: (א) פראקטיש — מען קען נישט פאסטן א גאנץ יאר; (ב) עמוק׳ער — די גמרא רופט עס אבילות ישנה — עס איז א צרה וואס איז מפוזר, נישט אקוט. מען קען איבערלעבן אן א בית המקדש, עס איז נישט אזוי ווי א דחופה צרה וואו מען מוז יעצט ריאגירן.
– דער מאדעל פון שני וחמישי: אזוי ווי דער רמב״ם זאגט אז ווען מען קען נישט פאסטן יעדן טאג, פאסט מען שני וחמישי — אזוי אויך, ווען מען קען נישט פאסטן א גאנץ יאר, פאסט מען פיר-פינף מאל א יאר. און א חלק פון יאר (דריי וואכן, ניין טעג) פירט מען זיך מיט מנהגי אבילות — דיזעלבע מנהגים וואס מען האט שוין געזען ביי תענית גשמים (נזיפה למקום, נישט מאכן שאלת שלום, א.א.וו.). דערצו מאכט מען נאך זכר׳ס לחורבן. אלעס איז איין מערכה — צו געדענקען אז ס׳איז דא א צרה און מען דארף תשובה טון.
—
הלכה א׳ — דער יסוד פון די קבועה תעניות
„יש שם ימים שכל ישראל מתענין בהם מפני הצרות שאירעו בהם, כדי לעורר הלבבות ולפתוח דרכי התשובה, ויהיה זה זכרון למעשינו הרעים ומעשי אבותינו שהיה כמעשינו עתה, עד שגרם להם ולנו אותן הצרות. שבזכרון דברים אלו נשוב להיטיב, שנאמר והתודו את עונם ואת עון אבותם…”
פשט: אלע אידן פאסטן אויף געוויסע טעג ווייל עס זענען געשען צרות אין יענע טעג. דער צוועק איז צו מעורר זיין די הערצער און עפענען וועגן פון תשובה. דאס דערמאנט אונז אז אונזערע מעשים רעים זענען ענליך צו די מעשים פון אונזערע אבות וואס האבן גורם געווען יענע צרות — און דורך דעם זכרון זאל מען תשובה טון.
חידושים:
1. תענית איז נישט תשובה אליין — נאר א הכנה: דער רמב״ם׳ס לשון „לעורר הלבבות ולפתוח דרכי התשובה” ווייזט אז תענית אליין איז נישט די תשובה. תענית צובראכט דאס הארץ, און דאס עפנט דעם וועג צו תשובה. תשובה אליין איז תיקון המעשים — ווי דער רמב״ם האט שוין פריער געלערנט.
2. תירוץ אויף דער קשיא „מיינע זיידעס האבן געזינדיגט, נישט איך”: דער רמב״ם ענטפערט מיט „מעשי אבותינו שהיה כמעשינו עתה” — אונזערע אבות׳ס חטאים זענען ענליך צו אונזערע חטאים. „אבל אנחנו ואבותינו חטאנו.” דער פסוק „והתודו את עונם ואת עון אבותם” ווייזט אז מען איז מתוודה אויף ביידע — ווייל ביידע זענען פארבונדן.
3. טיפערע הסברה אין „עון אבותם”: דערמאנען די עבירות פון די זיידעס איז נישט סתם א היסטארישע זכרון. עס דערמאנט אז אן התעוררות, עבירות זענען דער default. דער מענטש׳ס טבע איז אז אן חשבון הנפש פאלט ער אויטאמאטיש צו עבירות — אזוי ווי ס׳איז שוין געווען מיט אונזערע זיידעס. דערמאנען זייערע עבירות איז דערמאנען אז אן תשובה געשעט עבירות אויטאמאטיש.
4. דער רמב״ם׳ס אייגענער פשט: ס׳איז נישט געווען איינמאל א חורבן — נאר ווען ס׳איז געווען עבירות איז געשען א שטיקל חורבן. ער רעכנט אויס חמשה דברים אירעו. אויך בזמן הזה — מיר האבן נאך נישט קיין בית המקדש, ס׳איז דא צרות פון צייט צו צייט, אלעס וועגן עבירות.
—
הלכה א׳ (המשך) — צום גדליה, ג׳ תשרי
„שלישי בתשרי, שבו נהרג גדליה בן אחיקם, ונכבה גחלת ישראל הנשארה, וסיבב להתם גלותם.”
פשט: דער דריטער תשרי איז א תענית ווייל גדליה בן אחיקם איז געהארגעט געווארן. ער איז געווען דער לעצטער מנהיג פון די אידן וואס זענען נאך געבליבן אין ארץ ישראל נאכן חורבן בית ראשון. זיין טויט האט אויסגעלאשן דעם לעצטן פונק פון אידישער פירערשאפט, און האט גורם געווען אז די גלות זאל זיך פארענדיגן.
חידושים:
1. דער רמב״ם׳ס אייגענער פשט — אנדערש פון די גמרא: די גמרא (ראש השנה יח:) זאגט: „ללמדך ששקולה מיתת צדיקים כשריפת בית אלקינו” — מיתת צדיקים איז אזוי שווער ווי חורבן בית המקדש. דער פשט פון דער גמרא איז א כללות׳דיגער יסוד — יעדער צדיק׳ס טויט איז שווער ווי חורבן. אבער דער רמב״ם לערנט אנדערש: ער זאגט נישט אז יעדער צדיק׳ס טויט איז ווי חורבן. ער לערנט אז ספעציפיש גדליה — ווייל ער איז געווען דער מנהיג פון די לעצטע אידן אין ארץ ישראל — איז זיין טויט געווען ממש א המשך פון דער חורבן. „נכבה גחלת ישראל הנשארה” — דאס פייער ברענט שוין נישט (חורבן בית המקדש), אבער ס׳איז נאך געווען א גליענדיגע קויל. ווען גדליה איז געהארגעט געווארן, איז אויך די קויל אויסגעגאנגען. דאס איז געווען די מכה בפטיש פון דער חורבן בית ראשון.
2. „וסיבב להתם גלותם”: „להתם” מיינט צו פארענדיגן — דאס איז דער גמר החותם פון דער גלות בית ראשון. כל זמן גדליה האט נאך געלעבט, וואלט מען נאך געקענט צוריקדרייען. נאך זיין טויט איז עס געווען פארזיגלט.
—
הלכה א׳ (המשך) — עשרה בטבת
„עשרה בטבת, שבו סמך מלך בבל נבוכדנצר הרשע על ירושלים והביאה במצור ובמצוק.”
פשט: דעם צענטן טבת האט נבוכדנצר ארומגענומען ירושלים מיט א מצור. „סמך” מיינט ער האט ארומגערינגלט ירושלים. „במצור ובמצוק” איז א לשון פון דער תוכחה.
—
הלכה א׳-ב׳ (המשך) — שבעה עשר בתמוז: חמשה דברים
דער רמב״ם רעכנט אויס חמשה דברים וואס זענען געשען שבעה עשר בתמוז:
1. נשתברו הלוחות
פשט: ווען משה רבינו איז אראפגעקומען פון הר סיני.
חידושים: די נשתברו הלוחות איז נישט אליין די טראגעדיע — די טראגעדיע איז דער עגל, און די שבירת הלוחות איז געווען א תוצאה/עונש דערפון. מ׳קען פרעגן די זעלבע קשיא אויף חורבן בית המקדש — די טראגעדיע איז דאך די עבירות, נישט דער חורבן אליין? דער תירוץ: ביי לוחות איז אנדערש, ווייל נשתברו הלוחות איז געווען עפעס וואס משה רבינו האט געקליבן צו טון אלס עונש, און דער אייבערשטער האט געקליבן צו צוברעכן דעם בית המקדש אלס עונש. דער עונש אליין איז אויך א צרה.
2. ובוטל התמיד בבית ראשון
פשט: נאך פאר דער חורבן, שבעה עשר בתמוז, איז אויסגעגאנגען די בהמות פאר קרבנות, און דער תמיד האט זיך געסטאפט. דאס איז געווען א גרויסע צרה — די עבודת בית המקדש האט אויפגעהערט.
3. והובקעה ירושלים בחורבן שני
פשט: אין חורבן שני האבן די רומיים מיט בליסטראות (siege weapons) צובראכן די חומות ירושלים שבעה עשר בתמוז.
חידושים: ביי ביידע חורבנות איז שבעה עשר בתמוז געווען דער אנפאנג פון דער חורבן (בטול התמיד / הבקעת החומה), און תשעה באב איז ביי ביידע געווען דער סוף פון דער צרה.
4. שרף אפוסטמוס הרשע ספר תורה
פשט: א רומישער גענעראל האט פארברענט א ספר תורה. קיינער ווייסט נישט גענוי ווער ער איז געווען.
5. העמיד צלם בהיכל
פשט: דער רמב״ם לערנט אז דער זעלבער אפוסטמוס האט געלייגט א צלם אין היכל (נישט מנשה). דער רמב״ם האט אזוי גורס געווען אין דער משנה.
—
הלכה ב׳ (המשך) — תשעה באב: חמשה דברים
1. נגזר על ישראל במדבר שלא יכנסו לארץ ישראל
פשט: נאכדעם וואס די מרגלים זענען צוריקגעקומען, “ויבכו העם בלילה ההוא”, איז נגזר געווארן אז דער דור המדבר זאל אויסשטארבן אין מדבר.
2. וחרב הבית בראשונה ובשניה
פשט: דער בית המקדש איז חרוב געווארן ביידע מאל תשעה באב.
3. ונלכדה ביתר
פשט: ביתר איז געפאלן.
חידושים:
– דער רמב״ם׳ס דרך אין פירוש המשנה: כדרכו גיט דער רמב״ם די בעקראונד וואס פעלט אויס צו פארשטיין די סוגיא. ער דערקלערט אז ביתר איז נישט סתם א שטאט — עס איז געווען א גרויסע אידישע שטאט מיט “אלפים ורבבות מישראל”, און זיי האבן געהאט א “מלך גדול” — דאס איז בר כוכבא (בן כוזיבא). “ודמו כל ישראל וגדולי החכמים” (מרמז אויף רבי עקיבא) “שהוא המלך המשיח” — אבער ער איז נישט געווען משיח, “ונפל ביד גוים ונהרגו כולם”.
– “והיתה צרה גדולה כמו חורבן המקדש”: דער רמב״ם באשרייבט ביתר אלס א צרה גדולה כמו חורבן המקדש. פארוואס פארגלייכט מען עס צום חורבן המקדש? ביי ביתר איז גע׳הרג׳עט געווארן אלפים ורבבות מענטשן, און ביי בית המקדש שטייט אז ס׳איז געווען עצים ואבנים (א בנין). דער רמב״ם וויל דיסקרייבן דעם גרויסקייט פון דער צרה — ס׳איז נישט סתם א שטאט וואס איז פארלוירן געגאנגען, נאר דער סוף פון דער האפענונג אויף משיח.
4. חרש טורנוסרופוס הרשע את ההיכל ואת סביביו
פשט: טורנוסרופוס (א רומישער מושל, מסתמא א גענעראל נאמענס רופוס) האט צעאקערט וואס עס איז נאך געבליבן פון בית המקדש, “לקיים ציון שדה תחרש”.
חידושים:
– “לקיים” מיינט נישט אז ער האט געוואלט מקיים זיין: טורנוסרופוס האט נישט געזאגט “לשם יחוד מקיים זיין ציון שדה תחרש” — נאר דער אייבערשטער האט אים געלאזט דאס טון כדי מקוים צו זיין דעם פסוק.
– דער היסטארישער הסבר פון דער חרישה: אין רוימישע מנהג, ווען מ׳האט מייסד געווען א נייע שטאט, האט דער מושל גענומען אן אקער-אייזן און געמאכט די ערשטע חרישה — דאס איז געווען דער סדר פון “אבן הפינה” לייגן. נאך חורבן ביתר האט אדריאנוס מחליט געווען צו מאכן ירושלים פאר א גוי׳אישע שטאט — Aelia Capitolina — מיט א מקדש פאר Jupiter אויפ׳ן מקום המקדש. די חרישה איז געווען דער סימבאלישער אקט פון התייסדות פון דער נייער רוימישער שטאט, און דאס האט ער געטון תשעה באב.
– “ובאותו היום המוכן לפורעניות”: אפשר מיינט דער רמב״ם אז דער רשע האט בדוקא אויסגעקליבן דעם טאג — ער האט געוואוסט אז ס׳איז א שלעכטער טאג פאר אידן, אזוי ווי חמאס האט אנגעפאלן אין שמחת תורה, און אזוי ווי המן האט אויסגערעכנט זיין טאג. דאס איז א “פארקערטע סארט זאך” — צו משפיל זיין אידן אויף זייער אייגענעם שלעכטן טאג.
– ס׳איז געווען א נייע השפלה: די חרישה איז נישט סתם א random מעשה — ס׳איז געווען א נייע השפלה פאר אידן, אז מ׳האט געמאכט א גוי׳אישע שטאט על מקום המקדש.
– דיסקוסיע וועגן דייטונג פון תאריכים: אסאך פון די געשעענישן האבן געדויערט מער ווי איין טאג (למשל, די הריגות אין ביתר). היות תשעה באב איז א סימבאלישער טאג — א “יום המיועד לפורעניות” — האט מען עס מייחס צו דעם טאג. אבער ביי דער חרישה, וואס איז א סימבאלישער אקט, איז דער אנפאנג דוקא געווען תשעה באב כפשוטו.
—
הלכה ג׳ — די פיר צומות מפורשים בקבלה
„ארבעה ימי הצומות האלו הרי הם מפורשים בקבלה — צום הרביעי וצום החמישי וצום השביעי וצום העשירי.”
פשט: דער מקור איז דער פסוק אין זכריה וואס רעכנט אויס פיר צומות. “הרביעי” מיינט דער חודש, נישט דער טאג:
– צום הרביעי = שבעה עשר בתמוז (חודש רביעי)
– צום החמישי = תשעה באב (חודש אב, חודש חמישי)
– צום השביעי = שלושה בתשרי / צום גדליה (חודש שביעי)
– צום העשירי = עשרה בטבת (חודש עשירי)
חידושים — מחלוקת רמב״ם און רמב״ן: חיוב פון ד׳ תעניתים בזמן הזה:
– דער רמב״ם שרייבט אז די תעניתים זענען “מפורשים בקבלה” — דאס מיינט אז ס׳איז א חיוב.
– שיטת הרמב״ן: די גמרא אין ראש השנה ברענגט א סתירה אין נביא — איינמאל שטייט אז מ׳זאל נישט פאסטן, און איינמאל איז עס א צום. די גמרא׳ס מסקנא: בזמן שלום — נישט פאסטן (אויב מ׳וויל נישט); בזמן שמד — יא פאסטן. תשעה באב איז יוצא מן הכלל ווייל “הוכפלו בו צרות.” דער רמב״ן לערנט פשוט: בזמן הזה, ווען ס׳איז נישטא קיין שמד, איז נישטא קיין חיוב צו פאסטן (חוץ תשעה באב). פארוואס פאסטן אידן דאך? ווייל “רצו” — דער עולם האט זיך מקבל געווען אלס מנהג. ס׳איז א קבלה בתורת מנהג, נישט א חיוב דרבנן.
– שיטת הרמב״ם (פירוש המשניות): “שלום” מיינט נישט סתם פרידנס צווישן אידן און גוים — “שלום” מיינט בזמן שיש בית המקדש; “אין שלום” מיינט בזמן שאין בית המקדש. דער רמב״ם האט א הויכע דעפינישן פון “שלום” — נישט בלויז אז דער גוי לאזט אידן לעבן אין א געטא, נאר שלום הייסט ווען אידן זענען א פאלק מיט א בית המקדש. ממילא, לויט דער רמב״ם, איז דאס פאסטן פון די ד׳ תעניתים בזמן הזה א חיוב גמור דרבנן (נישט בלויז א מנהג), ווייל כל זמן ס׳איז נישטא קיין בית המקדש איז עס “אין שלום.”
– נפקא מינה: בזמן בית שני האט מען געפאסט תשעה באב: לויט דער רמב״ם, “בזמן שיש שלום” פאסט מען אפילו דעמאלטס תשעה באב (הוכפלו בו צרות). אויף וואס האט מען געפאסט? אויף דעם וואס ס׳איז נישט געווען קיין תיקון השלם — נישט געווען קיין שכינה וכו׳.
– דער מגיד משנה׳ס גירסא: דער מגיד משנה האט געהאט א גירסא “ונהגו כל ישראל בזמנים אלו” — אז אלע תעניתים זענען בלויז א מנהג (ווי דער רמב״ן). אבער דאס איז א טעות בגירסא. דער רמב״ם׳ס אמת׳ע לשון “מפורשים בקבלה” מיינט אז ס׳איז א מצוה/חיוב, נישט בלויז א מנהג. אין פירוש המשנה איז קלאר אז דער רמב״ם האלט אנדערש פון דער רמב״ן.
—
הלכה ג׳ (המשך) — תענית אסתר / תענית המן
„מנהג כל ישראל בזמנים אלו להתענות בשלושה עשר באדר.”
פשט: אויסער די פיר צומות וואס זענען מפורש אין דברי קבלה, איז דא נאך א תענית וואס איז א מנהג — דרייצן אדר. דער מקור איז “דברי הצומות וזעקתם” — אסתר האט עס אראפגעשריבן פאר אידן אז מ׳זאל עס נאכמאכן.
חידושים:
– דער רמב״ם רופט עס “תענית המן” (נישט “תענית אסתר”): דער רמב״ם קוקט אויף דעם תענית פון דער צד פון דער צרה (המן), נישט פון דער ישועה (אסתר). דאס שטימט מיט דער רמב״ם׳ס כללות׳דיגע שיטה אז די תעניתים זענען וועגן צרות וואס קענען זיך ווידערהאלן — “אזעלכע המנ׳ס קענען זיך אויך היינט מאכן.”
– תענית אסתר — אלע מודים אז ס׳איז נאר א מנהג: אפילו דער רמב״ם וואס האלט אז די ד׳ תעניתים זענען א חיוב דרבנן, איז מודה אז תענית אסתר איז נאר א מנהג — “זכר לתענית שנתענו בימי המן.”
—
הלכה ד׳ — תענית אסתר שחל בשבת
„שלשה עשר באדר שחל בשבת — מקדימין ומתענין בחמישי שהוא אחד עשר. אבל אחד מארבעה ימי הצומות שחלו להיות בשבת — דוחים אותו לאחר השבת. חלו להיות בערב שבת — מתענין בערב שבת.”
פשט: תענית אסתר שטופט מען פאר פריער (דאנערשטאג), אבער די ד׳ תעניתים שטופט מען אפ פאר נאך שבת.
חידושים: דער חילוק איז ווייל תענית אסתר איז נישט קיין “פורענות” — ס׳איז נאר א זכר לתענית, דערפאר קען מען עס מקדים זיין. אויך, ביי פורים זעט מען אז מ׳איז מקדים (מגילה), אזוי אז הקדמה איז א פורים-ענין. אבער ביי די ד׳ תעניתים — “אין מקדימין פורענות.”
—
הלכה ה׳ — דינים פון אלע תעניתים
„בכל הצומות האלו — אין מתריעין (קיין שופר בלאזן), אין תפלת נעילה. יא קריאת התורה שחרית ומנחה — ויחל משה — אפילו אויב ס׳איז נישט מאנטאג/דאנערשטאג.”
פשט: ביי אלע צומות ליינט מען ויחל משה שחרית ומנחה, אפילו ס׳איז נישט שני וחמישי. קיין שופר און קיין נעילה.
חידושים: ביי א נארמאלע תענית ליינט מען תוכחה, אבער ביי די תעניתים ליינט מען נאר ויחל משה. תשעה באב איז אויך אנדערש — אינדערפרי ליינט מען כי תוליד בנים (כסדר הבנים).
[באגאנג באמערקונג:] י״ג מידות הרחמים שטימט מיט די י״ג תעניתים וואס מ׳האט פריער דערמאנט — אבער ס׳איז באמערקט אז “ס׳האט נישט קיין שייכות.”
—
הלכה ה׳ (המשך) — ליל תשעה באב
„ובכל אין אוכלין ושותין בלילה חוץ מתשעה באב. תשעה באב לילו כיומו לכל דבר, ואין אוכל אלא מבעוד יום, ובין השמשות שלו אסור כיום הכיפורים.”
פשט: אלע אנדערע תעניתים מעג מען עסן ביינאכט. תשעה באב הייבט זיך אן פון ביינאכט, און בין השמשות איז שוין אסור — אזוי ווי תוספת יום הכיפורים.
—
הלכה ו׳ — סעודה המפסקת
„ולא יאכל בשר ולא ישתה יין בסעודה המפסקת.”
פשט: אין דער סעודה המפסקת עסט מען נישט פלייש און טרינקט נישט וויין.
חידושים:
1. חילוק צווישן מנהג און דין: פריער האט דער רמב״ם דערמאנט דעם מנהג נישט צו עסן פלייש אין די וואך פון תשעה באב. יעצט זאגט ער דעם דין: אפילו דער וואס איז מקיל צו עסן פלייש אין די וואך, פון סעודה המפסקת און ווייטער עסט מען נישט פלייש — דאס איז מעיקר הדין.
2. יין מגתו ובשר מלוח: יין וואס איז נישט עלטער ווי דריי טעג (מאסט) מעג מען טרינקען, ווייל ס׳איז נאכנישט געווארן וויין. געזאלצענע פלייש וואס איז שוין איינגעזאלצן דריי טעג האט שוין נישט די “עקסייטמענט” פון פלייש — מעג מען אויך עסן. דאס איז מעיקר הדין, נישט בלויז לויט דעם מנהג — ווייל בשר מלוח איז נישט “בשר” פאר דעם ענין.
—
הלכה ו׳ (המשך) — שני תבשילין, פאר/נאך חצות
„אכל ערב תשעה באב אחר חצות — עסט מען נאר איין תבשיל, נישט שני תבשילין. אבל אם סעד קודם חצות — מעג ער עסן כל מה שירצה, אף על פי שאינו אוכל אחר כך.”
פשט: די הגבלות פון סעודה מפסקת (נישט עסן בשר, נישט צוויי תבשילין) גילטן נאר אויב מען עסט נאך חצות ערב תשעה באב. פאר חצות איז נישטא קיין הגבלה.
—
ערב תשעה באב שחל בשבת / תשעה באב שחל בשבת
„ערב תשעה באב שחל להיות בשבת — אוכל ושותה כל צרכו, ומעלה על שולחנו אפילו כסעודת שלמה. וכן תשעה באב עצמו שחל להיות בשבת — אינו מחסר כלום.”
פשט: שבת איז נישטא קיין אבילות — מען מאכט א רעגולערע שבת אן קיין חסרון, אפילו גרויסע בשר ודגים וכל המטעמים. ווען תשעה באב אליין פאלט אויף שבת (און מען שטופט עס אפ אויף זונטאג), איז די שבת אינגאנצן נארמאל.
חידושים: דערמאנט אז די הגהות מיימוניות ברענגט אז אין אשכנז האבן מענטשן זיך געפירט מיט חומרות (אנטון וואכעדיג וכדומה), אבער דער שיעור גייט נישט אריין אין די פרטי המנהגים.
—
מדת כל העם vs. חסידים הראשונים
„ומדת כל העם שאינן יכולין להיות ביסורין — [גענוג מיט די חומרות וואס ער האט אויסגערעכנט]. אבל חסידים הראשונים — כך היו עושין: ערב תשעה באב מביאין לאדם לבדו פת חריבה במלח, ושורה במים, ויושב בין תנור לכיריים ואוכלה, ושותה עליה קיתון של מים, בדאגה בשממון ובבכיה, כמי שמתו מוטל לפניו.”
פשט: צוויי מדרגות: (1) פאר׳ן כלל — די הגבלות וואס ער האט אויסגערעכנט זענען גענוג, ווייל מענטשן קענען נישט אויסהאלטן מער יסורין; (2) חסידים הראשונים — האבן געגעסן אליין (נישט קיין זימון), נאר טרוקענע ברויט מיט זאלץ איינגעטונקט אין וואסער, געזעסן צווישן אויוון און כיריים (א מיאוס׳ע / נידעריגע פלאץ), געטרונקען נאר וואסער, אלץ מיט דאגה, שממון, און בכיה — ווי איינער וואס זיין מת ליגט פאר אים.
חידושים:
1. חסידים הראשונים = רבי יהודה בר אלעאי: דער רמב״ם רופט אים קיינמאל נישט ביים נאמען, נאר “חסידים הראשונים.” אין גמרא שטייט שוין אז חסידים הראשונים איז רבי יהודה בר אלעאי. דאס איז (לויט דעם שיעור) די דריטע מאל וואס דער רמב״ם ברענגט א מעשה פון רבי יהודה בר אלעאי.
2. רבי יהודה בר אלעאי׳ס מדרגה: ער האט אייביג אויסגעדריקט מיט זיין “באדי לענגווידזש” פילינגס — “דומה עליו כמי שמתו מוטל לפניו.” דאס איז געווען זיין מדרגה — מען האט עס געקענט זען אויף זיין פנים.
3. “כמי שמתו מוטל לפניו”: ס׳איז נישט יענעמ׳ס טויטער, נישט א צרה וואס איז אמאל געשען — ס׳איז זיין טויטער, זיין מערכה. א פערזענלעכע טרויער.
4. “בין תנור לכיריים”: דאס איז פארבונדן מיט׳ן ענין פון אפר מקלה — א נידעריגע, מיאוס׳ע פלאץ, א דרך ארעי.
5. “כזה ראוי לחכמים לעשות, או קרוב מזה”: דער רמב״ם זאגט אז נישט יעדער איז ביי דער מדרגה, אבער כאטשיג עפעס — מען זאל זען אז ס׳איז א טרויעריגע זאך.
6. דער רמב״ן׳ס עדות: דער רמב״ן (ציטירט דורך מגיד משנה) פארציילט א מעשה אויף זיך אליין: “ואני טרחתי ואני מן החסידים הראשונים, ומימי לא אכלתי ערב תשעה באב תבשיל, אפילו של עדשים.” ער האט קיינמאל נישט געגעסן קיין תבשיל ערב תשעה באב, אפילו נישט עדשים. “מימי” מיינט סתם אז אויך ביי זיין טאטע איז אזוי געווען — פון קינדווייז אן.
—
עוברות ומניקות בתשעה באב
„עוברות ומניקות מתענות ומשלימות בתשעה באב.”
פשט: אויך שוואנגערע און זייגנדע פרויען פאסטן א גאנצן טאג תשעה באב, נישט אזוי ווי ביי אנדערע תעניתים וואו זיי זענען פטור.
חידושים:
1. חילוק צווישן תשעה באב און אנדערע תעניתים: ביי די פריערדיגע תעניות (תענית גשמים) האט מען געלערנט אז עוברות ומניקות זענען נישט מחויב. אבער תשעה באב איז אנדערש — זיי זענען משלימות.
2. דער רמב״ן׳ס שיטה וועגן חולה: דער מגיד משנה ברענגט דעם רמב״ן אז “עוברות ומניקות” מוז מיינען ווען זיי זענען נישט קיין חולה. א סתם מעוברת/מניקה פאסט, אבער א חולה — אפילו ס׳איז נישט קיין סכנה — האבן די חכמים נישט גוזר געווען, אפילו תשעה באב.
3. שייכות צו דער רמב״ן׳ס אנדערע מחלוקת: ווייל דער רמב״ן האלט אז [געוויסע תעניתים זענען] נאר א מנהג, איז ער מסתמא מקיל פאר א חולה. דער רמב״ם דארף נישט קיין חולה [צו זיין מקיל], ווייל א חולה איז מען מקיל אפילו ביי דאורייתא׳ס אזוי ווי סוכה.
—
איסורי תשעה באב: רחיצה, סיכה, נעילת הסנדל, תשמיש המטה
„אסור ברחיצה בין בחמין בין בצונן, אפילו להושיט אצבעו במים. ואסור בסיכה של תענוג. ובנעילת הסנדל ובתשמיש המטה — כיום הכיפורים.”
פשט: תשעה באב האט אלע חמשה עינויים ווי יום כיפור — רחיצה (אפילו א פינגער אריינשטעקן אין וואסער), סיכה לתענוג, נעילת הסנדל, תשמיש המטה.
חידושים: סיכה שלא לתענוג (ווי ווען מען איז שמוציג) איז מותר, אזוי ווי מען האט פריער געלערנט ביי אנדערע תעניתים.
—
מלאכה בתשעה באב
„מקום שנהגו לעשות מלאכה עושין, מקום שנהגו שלא לעשות אין עושין. ובכל מקום תלמידי חכמים בטלים בו. ואמרו חכמים שכל העושה בו מלאכה אינו רואה סימן ברכה לעולם.”
פשט: מלאכה אויף תשעה באב איז תלוי אין מנהג המקום. אבער תלמידי חכמים זענען אומעטום בטל פון מלאכה. און ווער עס טוט מלאכה וועט נישט זען סימן ברכה.
חידושים: דער רמב״ם זאגט אז פאר תלמידי חכמים איז עס נישט בלויז א מנהג נאר “להם ראוי” — עס פאסט פאר זיי.
—
שאילת שלום בתשעה באב
„אין נותנין שלום זה לזה בתשעה באב, אלא יושבים דווים ונאנחים כאבלי אם.”
פשט: מען גריסט נישט קיינעם, מען זיצט מיט טרויער און קרעכצן ווי אבלים.
חידושים:
1. גירסא-דיון: “כאבלי אם” vs. “כאבלים”: עס איז געווען א דיון אויב עס שטייט “כאבלי אם” (ווי אבלים אויף א מאמע) אדער “כאבלים.” דער מסקנא איז אז “כאבלי אם” איז די ריכטיגע גירסא — ס׳איז א לשון פון א פסוק, א מליצה.
2. ווי צו באהאנדלען אן עם הארץ וואס זאגט שלום: תלמידי חכמים פארשטייען אז מען גריסט נישט ווייל ס׳איז תשעה באב, נישט ווייל מען איז ברוגז. אבער אן עם הארץ פארשטייט דאס נישט. אויב אן עם הארץ זאגט שלום — מחזירין לו בשפה רפה ובכובד ראש, מען ענטפערט שוואך אזוי אז ער זאל כאפן אז עפעס איז אנדערש. דורך דעם וועט ער פרעגן פארוואס, און אויסלערנען איין הלכה — “פונקטשעל וועט ער ווערן א טראפ ווייניגער אן עם הארץ.”
—
לימוד התורה בתשעה באב
„אסור לקרות בתורה בנביאים ובכתובים, ולשנות במשנה בהלכות בתלמוד ובאגדות. ואינו קורא אלא באיוב ובקינות ובדברים הרעים שבירמיה.”
פשט: מען לערנט נישט קיין תנ״ך, נישט קיין משניות, נישט קיין רמב״ם, נישט קיין גמרא, נישט קיין אגדתא. נאר איוב, קינות (= ספר איכה, וואס חכמים רופן “ספר קינות”), און די שלעכטע זאכן אין ירמיה.
חידושים: “קינות” טייטשט ספר איכה — די חכמים פלעגן עס רופן ספר קינות.
—
תינוקות של בית רבן
„תינוקות של בית רבן בטלין בו.”
פשט: קינדער אין חדר לערנען נישט תשעה באב.
חידושים: מען מאכט נישט א חדר צו לערנען איוב — מען מאכט נישט קיין חדר בכלל.
—
תפילין בתשעה באב
„מקצת חכמים נהגו שלא להניח בו תפילין.”
פשט: ס׳איז דא א מנהג נישט צו לייגן תפילין תשעה באב.
חידושים:
1. דער רמב״ם׳ס שיטה: דער רמב״ם זעט אויס אז מ׳מעג לייגן תפילין — ער זאגט נאר אז “מקצת חכמים נהגו” נישט צו לייגן, וואס מיינט אז מען מעג אויב מען וויל, אבער ס׳איז דא אזא מנהג.
2. חילוק צווישן אבל און תשעה באב: דער רמב״ם האלט אז אן אבל טאר נישט לייגן תפילין, אבער תשעה באב איז נאר א מנהג פון מקצת חכמים.
3. אונזער מנהג: מיר מאכן א פשרה — מען לייגט תפילין ביי מנחה (נאך חצות), וואס איז אן אנדערע מנהג פון ביידע שיטות.
—
שבוע שחל בו תשעה באב — דינים
„שבת שחל בו תשעה באב להיות בתוכה — אסור לספר ולכבס ואסור ללבוש כלי מגוהץ אפילו כלי פשתן, עד שיעבור התענית.”
פשט: “שבת” מיינט דא די וואך (נישט שבת-טאג). אין די וואך פון תשעה באב: נישט שערן, נישט וואשן וועש, נישט אנטון אויסגעביגלטע/אויסגעפרישטע קליידער — אפילו פשתן (לינען), וואס נארמאלערווייז דארף גיהוץ, ווייל ביי פשתן איז גיהוץ נישט קיין לוקסוס נאר א נויטווענדיקייט — אפילו דאס איז אסור.
חידושים:
– דער איסור פון וואשן וועש גייט ווייטער ווי נאר “נישט אנטון פרישע וועש” — אפילו לכבס ולהניח לאחר התענית (וואשן כדי אנצוטון נאך תשעה באב) איז אסור. דער טעם: מ׳זאל נישט מסיח דעת זיין פון דער אבילות.
– מנהגים:
– כבר נהגו ישראל נישט צו עסן פלייש אין די וואך פון תשעה באב — דאס איז א מנהג, נישט א דין.
– ולא יכנסו למרחץ עד שיעבור התענית — אויך א מנהג, נישט א חיוב.
– יש מקומות האבן נאך א גרעסערע מנהג: לבטל השחיטה מראש חודש עד התענית — נישט נאר אז מ׳עסט נישט פלייש, נאר מ׳שעכט בכלל נישט. און נישט נאר פון די וואך פון תשעה באב, נאר שוין פון ראש חודש אב.
– “לבטל השחיטה” איז נישט דאס זעלבע ווי נישט עסן פלייש — ווייל מ׳קען האבן בשר מעושן, דזשערקי, אדער אנדערע זאכן וואס מ׳קען האלטן אן שחיטה. דער מנהג פון ביטול שחיטה איז א חומרא אויף דעם.
—
משנכנס אב ממעטין בשמחה
„משנכנס אב ממעטין בשמחה.”
פשט: פון אנפאנג חודש אב הייבט מען אן צו מעט׳ן אין שמחה.
—
זכר לחורבן — בנין
„משחרב בית המקדש תקנו חכמים שהיו באותו הדור שאין בונים לעולם בנין מסויד ומכויר כבנין המלכים.”
פשט: זינט דער חורבן האבן חכמים מתקן געווען אז מען בויט נישט קיין הויז מיט סיד (פיין-פארב) און מכויר (איינגעקריצטע ווענט) ווי מלכים בויען.
חידושים:
1. וואס מיינט “מסויד ומכויר”: סיד איז א קאווערינג פאר ווענט (א פיינע פארב/באדעקונג), מכויר איז איינגעקריצטע/דעקאראטיווע ווענט. דאס איז נאר א מלכות׳דיגע שטייגער — א נארמאלער מענטש האט דאס נישט געהאט.
2. “כבנין המלכים”: דער איסור איז נאר אויף א מלכות׳דיגע הויז, נישט אויף א נארמאלע הויז. עס איז געווען א דיון אויב היינט׳צוטאג׳ס בנינים זענען “בנין מלכים,” און דער מסקנא איז אז ס׳איז דא א חילוק צווישן א נארמאלע וועג צו בויען און א מלכות׳דיגע וועג.
—
אמה על אמה — זכר לחורבן אין בנין
„מי שסד ביתו בסיד… משייר מקום אמה על אמה כנגד הפתח בלא סיד.”
פשט: ווער עס פארפוצט זיין הויז מיט סיד, זאל איבערלאזן א שטיקל וואנט (אמה על אמה) אן סיד, קעגן דעם פתח, אלס זכר לחורבן.
חידושים:
– “מסויד” און “מכויר” איז נישט ווי היינטיגע פעינט וואס יעדער האט — עס איז א באזונדערע פענסי באדעקונג וואס נאר מלכים האבן געהאט. דער יסוד איז אז מ׳טאר נישט בויען א מלכות׳דיגע הויז אן א זכר לחורבן.
– דער רמב״ן ווערט געברענגט: מ׳מיינט נישט אז איינער וואס קויפט א פארטיגע מסויידת׳ע הויז פון א גוי דארף צוברעכן. הלקח חצר מסויידת ומכויירת הרי זו בחזקתה ואין מחייבין אותו לקלוף הכתלים. דער ענין איז נאר אז מ׳זאל נישט משקיע זיין אזויפיל — מ׳זאל געדענקען די צער. דער ראיה איז פון מגילת אסתר — המן׳ס הויז האט מרדכי באקומען, און מ׳האט נישט געדארפט חרוב מאכן די הויז.
– פראקטיש: דער מנהג איז אז קיינער פירט זיך נישט דערמיט. עס ווערט דערציילט אז ר׳ אהר׳לע קאלאמייער האט דעם דברי חיים (צאנזער רב) געזאגט מוסר אז ער האט פארגעסן אמה על אמה. דער צאנזער רב האט געענטפערט אז אויף זיין הארץ געדענקט ער אייביג — אבער דערנאך האט ער
אנגעהויבן מקפיד זיין. דאס ווייזט אז אפילו דער הייליגער צאנזער רב האט געוואוסט אז דער מנהג איז נישט פארשפרייט.
—
שולחן, תכשיטים, און חתן — זכר לחורבן
„שעורך שולחן לעשות סעודה לאורחים — מחסר ממנו מעט ומניח מקום פנוי בלא קערה מן הקערות הראויות לתת שם. כשאשה עושה תכשיטיה — משיירת מין ממיני התכשיט כדי שלא יהא תכשיט שלם. כשהחתן נושא — לוקח אפר מקלה ונותן בראשו במקום הנחת תפילין.”
פשט: ביי א סעודה לאזט מען א ליידיגע פלאץ אן א שיינע טעלער. א פרוי טוט נישט אן אלע תכשיטים. א חתן לייגט אש אויפ׳ן קאפ ביים פלאץ פון תפילין.
חידושים:
– בכל אלו הדברים כדי לזכור ירושלים — דער רמב״ם זאגט נישט “חורבן ירושלים” נאר “ירושלים” סתם. דער פסוק איז אם אשכחך ירושלים תשכח ימיני — דאס ציל איז צו געדענקען ירושלים.
– ביי חתן — היינט איז דער מנהג נאר א טראפ אש פאר די חופה, אבער לויט דעם רמב״ם זעט אויס אז מ׳האט נישט געהאט קיין שיינע שטריימל, נאר אש אויפ׳ן קאפ.
—
כלי שיר — גזירה שלא לנגן
„וכן גזרו שלא לנגן בכלי שיר כולם, וכל מיני זמר וכל מיני שיר אסור לשמוח בהן ולשומען מפני החורבן. ואפילו שירה בפה על היין אסור, שנאמר בשיר לא ישתו יין. כבר נהגו כל ישראל לומר דברי תשבחות או שירות של הודאות לאל וכיוצא בהן על היין.”
פשט: מ׳טאר נישט שפילן כלי שיר, און אפילו זינגען ביים וויין טרינקען איז אסור. אבער דברי תשבחות צו השם ביים וויין איז מותר לויט מנהג ישראל.
חידושים:
– עס ווערט א חילוק געמאכט צווישן תכשיטים (וואו מ׳דארף נאר מחסר זיין — נישט אנטון אלעס) און כלי שיר (וואו “כולם” מיינט אז מ׳זאל בכלל נישט). דאס ווארט “כולם” ווערט אויסגעטייטשט אלס “ענינם” — אלע סארטן כלי שיר.
– דער רמב״ם׳ס היתר פאר שירות ותשבחות איז באזירט אויף מנהג ישראל — “כבר נהגו כל ישראל.” דאס איז א מנהג וואס דער רמב״ם איז מסכים צו.
– שאלה: אויב שירות ותשבחות מיט׳ן מויל איז מותר, קען מען זיכער זאגן אז שירות ותשבחות מיט מוזיק איז אויך מותר? דער תירוץ: דער כלי שיר זאגט נישט קיין פסוקים — נאר דער מויל קען זאגן פסוקים. אבער אויב מ׳זינגט מיט לשם דביקות, בלייבט עס א שאלה.
– פראקטיש: דאס איז נאך א זאך וואס קיינער האט זיך קיינמאל נישט געפירט — נישט נאר היינט. עס ווערט דערמאנט אז אין הלכות חנוכה איז דא א שמועס וועגן דעם.
—
עטרות חתנים וכלה
„ואחר כך גזרו על עטרות חתנים כלל — שלא יניח החתן בראשו שום כליל, שנאמר הסר המצנפת והרם העטרה. וכן גזרו על עטרות כלה מכסף וזהב, אבל של גדיל מותר.”
פשט: ערשט האט מען נאר געזאגט אש אויפ׳ן קאפ (מ׳האט נאך געקענט האבן א קרוין). שפעטער האט מען גע׳גזר׳ט אז א חתן טאר בכלל נישט טראגן קיין כליל/קרוין. א כלה טאר נישט טראגן קרוינען פון זילבער און גאלד, אבער פון שטאף/גענייטע זאכן מעג מען.
חידושים: עס איז א צוויי-שטופיגע גזירה: ערשט — אש אויפ׳ן קאפ (מ׳קען נאך האבן א עטרה); שפעטער — בכלל נישט קיין כליל.
—
קריעה אויף ירושלים און ערי יהודה
„מי שראה ערי יהודה בחורבנן אומר ‘ערי קדשך היו מדבר׳ וקורע. ראה ירושלים בחורבנה אומר ‘בית קדשנו ותפארתנו… היה לשרפת אש׳ וקורע. מן הצופים. וכשמגיע למקדש קורע קרע אחר.”
פשט: ווער עס זעט ערי יהודה בחורבנן קרע׳ט. ווער עס זעט ירושלים בחורבנה קרע׳ט. פון צופים (א פלאץ וואו מ׳קען זען ירושלים). ביים מקדש מאכט מען נאך א באזונדערע קריעה.
חידושים:
– גרויסע שאלה פאר היינט: ירושלים איז ברוך השם געבויט, מ׳זעט טויזנטער קרעינס וואס בויען — איז עס נאך “בחורבנה”? עס ווערט געזאגט אז זיכער זאגט מען נישט דעם נוסח אויף ירושלים היינט. אבער אפשר במקום המקדש — דארט איז נאך חורבן.
– שבא מדרך המדבר — ווער עס קומט פון מדבר זייט (ווי ווען מ׳פארט צום מדבר יהודה לעבן אלט שטאט), קורע על המקדש תחילה ואחר כך על ירושלים — פארקערט פון דעם רגיל׳ן סדר, ווייל ער זעט דעם מקדש ערשט.
—
דיני קריעה — וויאזוי
„כל הקריעות האלו כולן ביד ומעומד. וקורע כל כסותו שעליו עד שיגלה את לבו. ואינו מאחה קריעות אלו לעולם. אבל מותר לשללן למללן ללקטן ולתופרן כמין סולמות.”
פשט: מ׳רייסט מיט די הענט, שטייענדיג. מ׳רייסט אלע קליידער ביז מ׳זעט דאס הארץ. מ׳טאר עס קיינמאל נישט צונייען — אבער ארעי׳דיגע פארמען פון נייען (כמין סולמות/אילמות) איז מותר.
חידושים:
– חומרא מער ווי רגיל׳ע אבילות: ביי רגיל׳ע אבילות איז נישט אזויפיל — דא איז עס כל כסותו (אלע קליידער, נישט נאר איין העמד) עד שיגלה את לבו, און אינו מאחה לעולם (ביי רגיל׳ע אבילות קען מען צונייען נאך שלושים).
– “לתופרן כמין אילמות” — דאס איז דער זעלבער מושג ווי ביי חול המועד, א ארעי׳דיגע וועג פון נייען.
– פראקטיש: נאך א זאך וואס קיינער פירט זיך נישט — מ׳רייסט קריעה, אבער נישט קריעה שאינו מאחה, און נישט עד שיגלה את לבו.
—
ביטול הצומות בימות המשיח
„כל הצומות האלו עתידין ליבטל לימות המשיח. ולא עוד אלא שהם עתידים להיות ימים טובים ימי ששון ושמחה, שנאמר כה אמר ה׳ צבאות צום הרביעי וצום החמישי וצום השביעי וצום העשירי יהיה לבית יהודה לששון ולשמחה ולמועדים טובים — והאמת והשלום אהבו.”
פשט: ווען משיח קומט וועלן אלע צומות ווערן בטל, און נאך מער — זיי וועלן ווערן ימים טובים.
חידושים:
1. דער רמב״ם׳ס ספר איז נישט נאר פאר בזמן הזה — ער שרייבט אויך הלכות פאר ימות המשיח. מ׳דארף וויסן וויאזוי זיך צו פירן ווען משיח קומט.
2. “כשיש שלום” — דער רמב״ם זאגט אז יעצט איז נאך נישט שלום, ווייל ס׳איז נאך נישט דא די גאולה. דער רבי (ליובאוויטשער רבי) זאגט אז משיח ברענגט דעם שלום.
3. דער רמב״ם אין פירוש המשנה (שמונה פרקים) איז מסביר דעם פסוק “והאמת והשלום אהבו”: דער אייבערשטער קוקט נישט צו דו פאסט אדער נישט — ער קוקט צו דו טוסט אמת ושלום. שלום מיינט מדות טובות, אמת מיינט מ׳ווייסט דעם אמת — מעלת שכלית. דאס איז שלימות האדם, און דעמאלטס קען מען זיין פרייליך.
4. תענית אסתר — ווערט עס אויך בטל? דער רמב״ם זאגט עס נישט קלאר. אפשר נישט, ווייל עס איז פארבונדן מיט פורים וואס איז נישט בטל. עס האט א באזונדערן ענין.
תמלול מלא 📝
הלכות תעניות פרק ה׳ — תעניות קבועות לדורות: הקדמה, צום גדליה, עשרה בטבת
הקדמה: מהו הפרק החמישי בהלכות תעניות?
א גוטן, אונז לערנען הלכות תעניות פרק חמישי, פרק ה׳. אונז האבן געלערנט ביז יעצט וועגן תעניות וואס זענען נישט אייביג קבועה וקיימא אויף די זעלבע צייט, נאר אויף א צרה אדער תענית גשמים. האבן מיר עס געלערנט באריכות די לעצטע פרק, די אלע תפלות פון תענית גשמים. יעצט גייען מיר לערנען די תעניות וואס אונז קענען, די תעניות וואס איז נוגע אייביג בזמן הזה, די תעניות וואס מ׳האט איינמאל קובע געווען פאר אייביג.
און נאך א זאך וואס אונז גייען לערנען איז, אז אונז גייען לערנען, שפעטער גייט שטיין וועגן די טעג פון תשעה באב און די ימי אב. בעצם כלליות׳דיג נאך צוויי כלליות׳דיגע זאכן וואס איך וויל טראכטן א פשט וואס מ׳קען עס קאנעקטן אביסל מיט די סוגיא דא.
נאך איין נושא, דאס הייסט קודם גייט דער רמב״ם זאגן אין דעם פרק די הלכות פון די פיר אדער פינף, מיר וועלן שוין זען, תעניות וואס אונז האבן געזאגט. נאכדעם גייט אונז רעדן הלכות פון אבילות וואס יעדער האט אנערקענט בתוך די דריי וואכן, די ניין טעג, ס׳איז אויך די ענינים פון אבילות החורבן. און נאכדעם גייט דער רמב״ם זאגן נאך תקנות וואס די חכמים האבן מתקן געווען וועגן די אבילות החורבן, אזויווי מאכן א זכר לחורבן, רייסן קריעה ווען מ׳זעט בית המקדש החרוב וכדומה.
כללות׳דיגער פשט: פארוואס פאסט מען נאר פיר מאל א יאר און נישט די גאנצע יאר?
און ס׳קען זיין אז די נקודה איז אזוי, אז מ׳גייט זען די הלכה א׳ וואס דער רמב״ם לייגט עס אראפ. די נקודה איז, אז אונז האבן דאך געלערנט אז די גאנצע תכלית פון תענית, תענית, דער רמב״ם זאגט, איז מדרכי התשובה. ס׳איז א וועג צו מעורר זיין דעם עולם אז דאס וואס ס׳איז דא צרות, דאס איז נישט סתם, דאס איז ווייל, אזויווי ס׳שטייט למשל דארט, ווייל מ׳מאכט נישט קיין שאלת שלום ביי די זמן פון די שפעטערדיגע תעניות, ווייל מ׳איז כנזופים למקום, מ׳דארף נעמען ערנסט און וויסן אז מ׳דארף פאררעכטן.
יעצט, וואס מיינט דאס? יעצט לעבן אונז אין א וועלט, איז דאך ליכאורה צייט החורבן בית המקדש, וואס ס׳איז בכלל נישט קיין וועלט. ס׳איז דאך א זמן פון גלות. גלות מיינט דאך אז די אידן האבן נישט קיין ממשלה, און די גוטע אידן האבן נישט קיין ממשלה, און די מלכות הרשעה שולט, וכו׳. אן א סוף פראבלעמס. איז בעצם האט מען געדארפט זיך שטעלן, גוזר תענית זיין, און זיך פירן מיט אלע מנהגי, אזויווי כמעט אזויווי נאך די דריטע סארט תענית, מ׳דארף זיצן ביז מ׳ווערט זועפים, ביז, יא, ביז ס׳קומט די גאולה, אזויווי מ׳וואלט געדארפט מאכן, אזויווי ביז ס׳קומט גשם. יא. אזוי שטייט טאקע אין די גמרא, אהבה ואמונה, ס׳איז געווען מענטשן וואס האבן אזוי געטון.
און למעשה קען מען נישט אזוי טון. זעט אויס אז מ׳דארף טראכטן מער טיפער פארוואס הייסט מ׳קען נישט. טו עס יא, אפשר וועט משיח קומען. אקעי, זעט אויס אז ס׳איז דא עפעס אנדערע זאכן וועגן דעם. אבער ס׳איז יא דא געוויסע הלכות וואס גייען א גאנץ יאר. דאס הייסט, אונז קוקן עס אן אז ס׳איז דא אזוי ווי די תקופה תשעה באב, דעמאלטס… ניין, בעצם אין די גאנצע יאר, אביסל אזוי ווי זיי האבן געלערנט, ענליך צו וואס זיי האבן געלערנט. ניין, ס׳איז דא אויך צום גדליה און עשרה בטבת, ס׳גייט דורכאויס די גאנצע תקופה פון א יאר איז דא. ס׳זעט מיר אויס אזוי ווי ענליך צו שני וחמישי. מ׳קען נישט פאסטן יעדן טאג? זאגט דער רמב״ם, פאסט מען שני וחמישי. אקעי, מ׳קען נישט פאסטן א גאנצע יאר, פאסט מען פיר מאל א יאר, אפשר פינף מאל א יאר. אפשר די תענית אסתר איז אויך ס׳האט צו טון מיט דעם אפילו. דער רמב״ם זאגט נישט א טעם, אבער ס׳קען זיין. מ׳פאסט אפאר מאל א יאר, און נישט נאר מ׳פאסט, נאר אויך א חלק א יאר פירט מען זיך אויך מיט מנהגים, וואס די מנהגים האבן שוין געזען ביי תענית גשמים, מנהגים פון אבילות, מנהגים פון נזיפה למקום, נישט מאכן שאלת שלום, אזעלכע זאכן. חוץ פון דעם מאכט מען נאך זכר׳ס, דאס איז אלעס די פארט פון די זעלבע זאך, צו געדענקען אז ס׳איז א צרה און מ׳דארף תשובה טון.
אבילות ישנה — א מפוזרדיגע צרה
און וויבאלד אז דאס איז נישט קיין זאך וואס… איך וויל זאגן, דאס וואס איך האב געזאגט פריער, אז ס׳איז ווייל מ׳קען נישט פאסטן א גאנץ יאר, איך מיין ס׳איז דא אן דעם נאך א זאך, אז די גמרא רופט עס אבילות ישנה, ווייל ס׳איז טאקע נישט אזא סארט צרה, ווייל מ׳קען דא איבערלעבן אן א בית המקדש. דו זאגסט נישט אויס פאר קיינעם. די גמרא רופט עס אבילות ישנה. ס׳איז א גרויסע צרה, אבער ס׳איז אזוי ווי א מפוזר׳דיגע צרה, ס׳איז דורכאויס די יאר. ס׳איז נישט פשט אז די וואך, ס׳איז נישט קיין חילוק אז ס׳איז די וואך אדער נעקסטע וואך. פארשטייסט? ס׳איז עפעס א מער כללות׳דיגע זאך. איך מיין אז ווען דער רמב״ם זאגט למשל שבעה עשר בתמוז און תשעה באב, רעכנט ער אויך אויס אז ס׳איז נישט געווען איינמאל א חורבן בית המקדש, נאר ווען ס׳איז געווען עבירות איז געשען א שטיקל חורבן. איז געווען, רעכנט ער אויס, פינף און פינף, יא? יא, דאס איז דא אויך בזמן הזה, איז דא א גאנצע צרה אז אונז האבן נאך נישט אין בית המקדש, און ס׳איז דא צרות פון צייט צו צייט. ס׳איז אלץ וועגן די עבירות וואס אונז האבן. יא, אקעי.
הלכה א׳: יש שם ימים שכל ישראל מתענין בהם
בקיצור, דאס איז לכאורה די קאנטעקסט פון די פרק, און אזוי קומט מען אן צו וויסן די הלכות פון די תעניתים. זאגט דער רמב״ם:
יש שם ימים, ס׳איז דא טעג, שכל ישראל מתענין בהם, וואס אלע אידן, נישט איין שטאט, אויף א געוויסע שטאט, אויב ס׳געשעט אן עת צרה, ס׳איז דא עפעס אן עת צרה וואס אלע אידן האבן, דאס אז ס׳איז נישטא דא א גאולה. שכל ישראל מתענין בהם, אקעי, מפני הצרות שאירעו בהם. אבער מ׳זאגט נישט גאולה, אבער יא. וועגן די צרות וואס איז געשען צו זיי, וואס איז געשען אין די טעג. כדי לעורר הלבבות. פארוואס? זאגט דער רמב״ם, פארוואס טוט מען אין די טעג? יא. פארוואס פאסט מען? ווייל אזוי ווי אונז ווייסן אז פאסטן איז צו מעורר. כדי לעורר הלבבות, אויפוועקן די הערצער, ולפתוח דרכי התשובה, צו עפענען די דרכי התשובה. ס׳איז טייטש אזוי ווי אונז געדענקען דאך אז די תענית אליין איז נישט תשובה. תענית איז נאר צו צוברעכן די הארץ, און נאכדעם זאל מען טון תשובה. תשובה אליין איז תיקון המעשים.
קשיא: וואס ווילסטו פון מיר? מיינע זיידעס האבן געזינדיגט!
איינער וועט א מענטש פרעגן א קשיא, דאס איז דאך א מעשה וואס אונזערע זיידעס האבן געטון, אונז האבן נישט געזינדיגט צו מאכן די חורבן בית המקדש, דאס האט עפעס א זיידע פון די צייט פון דעמאלטס געטון, וואס ווילסטו פון מיר?
זאגט דער רמב״ם, ויהיה זה זכרון למעשינו הרעים, דאס זאל אונז דערמאנען פון אונזערע מעשה הרעים. פארוואס? ווייל מעשי אבותינו שהיה כמעשינו עתה, אזוי ווי אונזערע אבות האבן געהאט חטאים וואס האט געברענגט צרות, האבן אונז דאך אויך עבירות, האבן אונז דאך אויך מעשים רעים. ער זאגט אזוי, געדענק אונזערע שלעכטע און אונזערע מעשה פון אבותינו, וואס זיי טוען די זעלבע זאך וואס אונז טוען. אבל אנחנו ואבותינו חטאנו. יא, אזוי האבן מיר געזאגט, ער גייט ברענגען א פסוק. עד שגרם להם ולנו אותה צרות. אזוי ווי אונזערע אבות האבן געטון עבירות, און די עבירות האבן גורם געווען פאר זיי צרות, און אונז זענען מיר אויך ממשיך. אונז טוען עבירות, און ס׳איז גורם פאר אונז צרות. די זעלבע. ווייל אונז, ס׳איז לא נברא אזוי ווי די גמרא, כל מי שלא נברא בית המקדש בימיו כאילו נחרב בימיו, אזא מין זאך.
דער תכלית פון געדענקען: תשובה
זאגט ער, פארוואס? וואס איז די אויפטו צו געדענקען? סתם צו ווערן טרויער? זאגט ער, ניין, כיון שזוכר דברים אלו, מ׳וועט געדענקען די זאכן. נא, שבא להיטיב, וועלן מיר אונז תשובה טון און זיך דערמאנען צוריק ווערן גוט, שנאמר, אזוי ווי ס׳שטייט והתודו את עונם, און וואס איז די ואת עון אבותם? וואס איז די פוינט פון עון אבותם? ווייל עון אבותם איז עון אבותם, געדענקען אונזערע אונזער שוואכקייט. און נישט סתם געדענקען, ווייל אויב אונז כאפן אז אונז זענען נאך אין די זעלבע צרה וואס אונזער זיידע האט, פארוואס זענען אונז די זעלבע צרה וואס אונזער זיידע האט, טון נאך די זעלבע עבירה וואס זיי האבן שוין געטון? זיי זאגן אונז וידוי, און וידוי איז אוודאי נישט די פוינט סתם זאגן וידוי, נאר ווייטער וידוי איז די מחמת מ׳זאל תשובה טון, טוט מען תשובה אויף די עוונותינו ועוונותינו ועונותינו, אזוי ווי דער פסוק זאגט ווייטער, נאכדעם וועט דער אייבערשטער רחמנות האבן דורך דעם.
חידוש: עבירות זענען דער default אן התעוררות
איך מיין ס׳איז אן אינטערעסאנטע זאך, אסאך מאל מענטשן פילן אנקאמפארדל מיט דערמאנען די עבירות פון די זיידעס. איך מיין די פוינט דא איז, אז א מענטש׳ס natural tendency איז אז אויב מאכט ער נישט קיין חשבון הנפש, אויב איז ער נישט fully אין קאנטראל, פאלט ער צו עבירות אויטאמאטיש. סאו ווי לאנג מ׳גייט נישט מאכן די זכרון, די זיך אויפוועקן, געשעט עבירות אויטאמאטיש. אזוי ווי ס׳איז שוין געווען מיט אונזערע זיידעס וואס האבן געהאט עבירות ביז זיי האבן זיך אויפגעוועקט. יא, דערמאנען די עבירות איז דאך צו דערמאנען אז אן התעוררות געשעט עבירות. יא, אן תשובה געשעט עבירות. די עבירות איז די default. דאס איז נישט וואס ס׳שטייט דא אבער. ס׳שטייט דא אז אונז זענען אין דער ערד, און פארוואס זענען מיר אין דער ערד? ווייל אונז, אונזערע זיידעס, האבן געטון די זעלבע זאך, און מ׳וועט געדענקען דאס, וועט מען תשובה טון, און מ׳וועט פיקסן די פראבלעם. משיח קומען, whatever, וועט פיקסן די פראבלעם.
הלכה ב׳: וואס זענען די טעג?
זאגט דער רמב״ם, וואס זענען די טעג? די טעג זענען אזוי, פיר טעג.
צום גדליה — ג׳ תשרי
איז אזוי, די ערשטע איז יום שלישי בתשרי, דריי טעג אין תשרי. וואס איז דער טאג? דאס איז דער טאג שבו נהרג גדליה בן אחיקם. און וואס איז די פראבלעם? ס׳איז איין מענטש? ניין, ס׳איז נישט געווען אן איין מענטש זאך, ס׳איז געווען א צרות רבים. פארוואס? ווייל נכבה גחלת ישראל הנשארה. גדליה איז געווען דער מנהיג ישראל, אדער פון די מנהיגי ישראל אין זיין צייט. ווען ער איז געהארגעט געווארן, יא, און נאכדעם האט מען אנגעהויבן שוין צוריק אנצינדן די לעכטיגקייט. ניין, ס׳איז געווען אורו של עולם. די לעצטע גרופע אידן וואס זענען נאך געווען אין ארץ ישראל, וואס האבן נאך געהאט א שטיקל מנהיג, איז געווען גדליה. אה, זייער גוט. די פייער ברענט שוין נישט, אבער ס׳איז נאך דא אביסל א קויל, ס׳איז נאך נם ולא נם. דערפאר זאגט ער, ס׳איז נאך געבליבן עפעס אידישקייט, עפעס אידן. און ווען ער איז געהארגעט געווארן, האבן אלע אידן אנטלאפן, אזוי שטייט אין מעשה דארטן. דעמאלטס איז געווען די לעצטע קלאפ. די מכה בפטיש פון די חורבן בית המקדש איז געווען גדליה.
וסיבב להתם גלותם. סאו ווען גדליה, וואס איז געווען די לעצטע פון די אידן וואס האבן נאך סורווייווד און וואס האבן נאך אנגעהאלטן, ווען ער איז געהארגעט געווארן איז זיך אויסגעלאשן די קויל. וסיבב, און דאס האט צוגעברענגט להתם גלותם, אז די גלות זאל זיך ציען אזוי לאנג, די גלות זאל זיין אזוי גרויס. להתם מיינט צו ענדיגן גלותם, דאס הייסט די גמר, דאס איז די מכה בפטיש. דאס הייסט, ווי לאנג ס׳איז נאך געווען גדליה, וואלט מען נאך געקענט צוריקדרייען. איך רעד דאך פון בית ראשון, ס׳איז שוין צוריקגעדרייט דאס by the way. אבער דאס האט געענדיגט, מיין איך דאס איז געווען די גמר החותם כביכול פון די גלות בית ראשון.
חידוש הרמב״ם: נכבה גחלת ישראל — נישט סתם מיתת צדיקים
דער שטיקל רמב״ם, איך וויל נאר זאגן פארוואס. די לערנער האלטן אין איין זען אז דער רמב״ם מאכט זיינע אייגענע פשטים אויף די גמרא. די גמרא זאגט אויף דעם, למדך ששקולה מיתת צדיקים כשריפת בית אלקינו. אז גדליה איז געווען א צדיק, און ס׳איז געווען א רשע, יא, ישמעאל האט אים געהארגעט דארט, און מ׳מאכט אויף ביידע א תענית, סיי אויף די צום פון גדליה און סיי די צום פון תשעה באב, צו לערנען אז מיתת צדיקים איז אזוי שווער ווי חורבן בית המקדש.
אבער דער רמב״ם האט אריינגעלערנט אין דעם אז נישט סתם א צדיק שטארבט אזוי ווי חורבן בית המקדש, יעדער צדיק וואס שטארבט מאכט מען א תענית. האט דער רמב״ם געלערנט אז וויבאלד דער צדיק, גדליה, ער איז געווען דער מנהיג פון די אידן אין יענע צייט נאך די חורבן, איז ווען ער איז געשטארבן איז געווארן אזוי ווי נאכאמאל די חורבן וואס האט זיך געענדיגט די הותם גלותם, פארדעם איז עס אזא צרה. דאס האט דער רמב״ם אריינגעלערנט פשט אין די זאך. יא.
עשרה בטבת — דער מצור אויף ירושלים
וואס איז די תיבות? עשרה בטבת, שבו סמך מלך בבל נבוכדנצר הרשע על ירושלים. דו מיינסט סמך, ער האט זיך אנגעלאנט? איך ווייס נישט. ער האט אנגעלאנט, דו מיינסט ער האט ארומגענומען די… ער האט געמאכט א מצור ארום ירושלים. אקעי. ווי יא, ער האט געברענגט ירושלים במצור ובמצוק. ער האט געברענגט ירושלים אין א מצור… דאס איז א לשון פסוק פון כתבו. במצור ובמצוק אין די תוכחה, יא. ער האט ארומגענומען ירושלים. סאו ס׳קען זיין אז ס׳האט זיך אנגעהויבן עשרה בטבת, און ס׳האט זיך געענדיגט…
שבעה עשר בתמוז
ושבעה עשר בתמוז, די נעקסטע תענית איז שבעה עשר בתמוז. וואס איז געשען שבעה עשר בתמוז?
שבעה עשר בתמוז און תשעה באב – חמשה דברים אירעו בהם
שבעה עשר בתמוז – חמשה דברים (המשך)
Speaker 1:
און ער גייט לויט די סדר הדורות. בו נשתברו הלוחות ווען משה רבינו איז אראפגעקומען.
ס׳איז אינטערעסאנט, די נשתברו הלוחות איז נישט אליין די טראגעדיע, די טראגעדיע איז די עגל, וואס אויף דעם ארויף איז געווען די נשתברו הלוחות. קענסטו פרעגן די זעלבע קשיא אויף בית המקדש, די טראגעדיע איז די עבירות וואס מ׳האט געטון. ניין, די טראגעדיע איז די פראבלעם. ווען דו האסט געהאט אן עגל אן לוחות, איז נישט ממש די זעלבע זאך, ווייל נשתברו הלוחות איז געווען עפעס וואס משה רבינו האט געקליבן צו טון, אלס אן עונש. דער אייבערשטער האט געקליבן צו צוברעכן דעם בית המקדש, אלס אן עונש.
ובוטל התמיד בבית ראשון. ס׳האט זיך געענדיגט די תמיד אין בית ראשון. דאס הייסט, נאך פאר די חורבן איז געווען איין טאג, שבעה עשר בתמוז, אז דעמאלטס האט מען זיך צוזאמגעהאלטן שעפעלעך צו קענען מאכן די קרבן. דאס הייסט אז די בית המקדש גייט נאך אן, און שבעה עשר בתמוז איז אויסגעגאנגען די בהמות פאר די קרבנות, און ס׳האט זיך געסטאפט די תמיד. דאס איז געווען א גרויסע צרה. דאס הייסט אז די עבודת בית המקדש, יא.
והובקעה ירושלים בחורבן שני, און אין חורבן שני איז דעמאלטס געשען אז יום גבר האויב והובקעה העיר. די חומות, די רומיים האבן געווארפן בליסטראות אויף די גרויסע חומות ירושלים, און שבעה עשר בתמוז האבן זיי ענדליך מצליח געווען צו צוברעכן די חומה.
ונאך שפעטער איז געווען שרף אפוסטמוס הרשע ספר תורה. ס׳איז געווען א רשע אפוסטמוס, וואס ער איז געווען איינער פון די רומישע גענעראלן, און ער האט פארברענט א ספר תורה. ס׳איז געווען א גרויסע… ווער ס׳איז געווען, ווער ס׳איז געווען. קיינער ווייסט נישט ווער ס׳איז געווען, ביי די וועי.
און איך קען מיר פארשטעלן, ס׳איז נישט געווען פון די וואוילע מענטשן. יא. הער מיט צלם בהיכל. דער רמב״ם לערנט אז דער זעלבער אפוסטמוס, נישט מנשה, נישט… אזוי לערנט דער רמב״ם. ס׳שטייט אין די משנה אזוי, דער רמב״ם האט אזוי גורס געווען, זעט אויס, אז הער מיט אז דער זעלבער אפוסטמוס האט געלייגט א צלם בהיכל. ווער דאס איז געווען? הו נאוס. עפעס א שייגעץ, וואס זאל איך דיר זאגן, עפעס א חילוק.
דאס איז שבעה עשר בתמוז, יא? אונז פאסט מען שבעה עשר בתמוז.
תשעה באב – חמשה דברים
און תשעה באב? תשעה באב אויכעט איז אויכעט חמשה דברים אירעו בו. אויף די ביידע זאכן זאגט די גמרא, יא, אז ס׳איז יום חייב, אז ס׳איז מגלגלין חובה ליום חייב. דער טאג האט געהאט אין זיך, ס׳איז א שלעכטער טאג וואס האט געברענגט אויף זיך עונשים. יא.
וואס איז געשען אין דעם טאג? “בו נגזר על ישראל במדבר שלא יכנסו לארץ ישראל”. דארטן שטייט, נאכדעם וואס די מרגלים זענען צוריקגעקומען, “ויבכו העם בלילה ההוא”, איז נגזר געווארן “שלא יכנסו לארץ ישראל”, ס׳האט נאך געדויערט אז דער דור המדבר זאל אויסשטארבן אין מדבר.
“וחרב הבית בראשונה”, דער בית המקדש איז געווארן חרוב די ערשטע מאל, “ובשניה”, און די צווייטע מאל. ס׳איז א דריטע זאך. און די צווייטע מאל, יא. “ובשניה”, און די צווייטע מאל.
“ונלכדה” – ס׳איז אינטערעסאנט, ביי ביידע, שבעה עשר בתמוז איז ביי ביידע געווען די אנפאנג פון די חורבן, אזוי ווי דער תמיד איז בטל געווארן, ממילא איז שוין נישט געווען די עבודה, און די צווייטע מאל איז געווארן נבקעה החומה. און ביי ביידע איז געווען, תשעה באב איז ביידע געווען די ענד פון די צרה. יא, מ׳דארף וויסן אז, בקיצור, ווער ס׳וועט לערנען די מקורות פון דעם וועט זען אז ס׳איז קאמפליקירט, ס׳שטייט אנדערע תאריכים אין די פסוקים, וחלילה.
נלכדה ביתר
“ונלכדה עיר גדולה”, א גרויסע אידישע שטאט איז געווארן פארכאפט, “וביתר היתה שמה”. דו זעסט אין דיין גירסא שטייט ביתר, אבער אין אנדערע גירסאות שטייט בית תור היתה שמה. ס׳איז דא אזא פלאץ, לאמיר זאגן. “והיו בה אלפים ורבבות מישראל”. ס׳איז געווען אן עיר מלאה חכמים, יא? ניין, נישט יבנה, ביתר. טויזנטער און צענדליגער, בקיצור, אסאך אידן. “אלפים ורבבות מישראל”, ס׳איז געווען א גרויסע אידישע שטאט.
“והיה להם מלך גדול” – אה, ער רעדט דא פון די מעשה פון בן כוזיבא. “והיה להם מלך גדול” – דא רעדט מען שוין נאך חורבן בית המקדש. ביי ביידע מאל ווען דו רעדסט, דער רמב״ם רעדט אלעס, גייט ער לויט די סדר הדורות פון די משנה שוין. דא, וואס איז געווען דא? ס׳איז שוין געווען אפאר יאר נאך חורבן בית המקדש, האבן די אידן – ירושלים איז שוין געווען חרוב, אבער מ׳האט געמאכט א גרויסע שטאט ביתר, און זיי האבן אויפגענומען א מלך וואס האט געהייסן בר כוכבא.
ודמו כל ישראל וגדולי החכמים, אלע אידן און די גדולי החכמים – מ׳מיינט מסתמא מרמז צו זיין אויף רבי עקיבא און אנדערע חכמי הדור – האבן מדמה געווען, האבן געטראכט שהוא המלך המשיח, ער איז דער אויסגע׳פועל׳טער מלך המשיח. אבער למעשה איז נישט געשען, ער איז נישט געווען משיח, ונפל ביד גוים ונהרגו כולם. והיתה צרה גדולה כמו חורבן המקדש.
פארוואס זאגט דער לשון חז״ל אז ס׳איז געווען אזא מין צרה ווי חורבן המקדש? אפשר ווייל ס׳איז גע׳הרג׳עט געווארן אלפים ורבבות, און אויף די בית המקדש שטייט אז ס׳איז געווען עצים ואבנים. אפשר האט ער א מקור פאר דעם, אבער ס׳איז געווען א גרויסע חורבן.
כמו חורבן בית המקדש? דער רמב״ם וויל דיסקרייבן, ווייל אין די משנה שטייט “נלכדה ביתר”. וואס איז דאס ביתר? ווער האט געהערט דערפון? דער רמב״ם געבט דיר די בעקראונד, אזוי ווי כדרכו האט ער צו געבן די בעקראונד פון די סוגיא וואס פעלט אויס צו פארשטיין. אז דאס איז נישט סתם געווען עפעס א שטאט וואס גראדע, ס׳איז געווען אסאך שטעט אין די היסטארי וואס גראדע זענען פארלוירן געווארן. דאס איז געווען די שטאט וואס מ׳האט געמיינט שוין אז משיח, און ס׳איז געווען א ריזיגע צרה, ס׳איז געווען אזוי ווי די חורבן בית המקדש. דאס איז דער רמב״ם׳ס… זעט מיר אויס אז ס׳איז די רמב״ם׳ס דעפינישן.
חרש טורנוסרופוס את ההיכל
ובאותו היום המוכן לפורעניות, דער טאג וואס ס׳איז שוין געווען מוכן לפורעניות, איז געשען אויך א טראגעדיע, אז חרש טורנוסרופוס הרשע ממלכי אדום, טורנוסרופוס פון די מלכי אדום – אדום מיינט ער דא רוים – האט צעאקערט את ההיכל ואת סביביו, אבער וואס איז נאך געבליבן פון די בית המקדש האט ער אינגאנצן געענדיגט חרוב מאכן.
און מיט דעם איז געשען, לקיים – ס׳איז אינטערעסאנט, ווייל טורנוסרופוס האט דאס געטון נישט לקיים, ער האט נישט געזאגט לשם יחוד מקיים זיין “ציון שדה תחרש”. נאר ווען דאס איז געשען איז מקוים געווארן, דער אייבערשטער האט אים געלאזט דאס טון צו אונז ווייזן אז ער ווערט מקוים דעם פסוק “ציון שדה תחרש”.
נלכדה העיר, די מעשה איז, בעיסיקלי, ווער טורנוסרופוס איז, ס׳איז א פאני נאמען, ס׳קען זיין ס׳קומט פון עפעס א גענעראל וואס האט געהייסן אזוי רופוס, ס׳איז א רוימישע נאמען. אין די רוימער האט מען געהאט א מנהג, ווען מ׳האט מייסד געווען א נייע שטאט, פלעגט דער סדר געווען אז דער מלך, אדער whoever דער מושל, האט גענומען אן אקער-אייזן און געמאכט די ערשטע אקער, ווייל א שטאט דארף האבן א סעודה. און דאס איז געווען דער סדר וואס מ׳וועט מאכן אן אבן הפינה.
סאו נאכדעם וואס מ׳האט כובש געווען ירושלים, actually נאך חורבן ביתר, האט אדריאנוס בעצם… פארוואס שטייט דא טורנוסרופוס ווייס איך נישט, אבער אדריאנוס, ער האט מחליט געווען אז מ׳דארף לערנען א lesson פאר די Judeans, פאר די אידן, איינמאל פאר אלעמאל. האט ער גענומען ירושלים און ער האט עס געמאכט פאר א גוי׳אישע שטאט, Aelia Capitolina, ניין? ער האט געמאכט א מקדש פאר Jupiter אויף די בית המקדש און אזוי ווייטער.
און די וועג וואס מ׳איז כאילו מייסד געווען א שטאט ירושלים, א רוימישע שטאט, און די סדר התייסדות איז געווען אז מ׳מאכט די חרישה. און דאס האט ער געטון תשעה באב. ער האט אויך געוואוסט. By the way, אפשר דאס איז דער טייטש “המוכן לפורענות”, ווייל דער רשע האט געוואוסט, ער האט געטון בדוקא, exactly. אזויווי חמאס האט געקומען אין שמחת תורה? ס׳איז א מנהג פון רשעי ישראל. א פארקערטע סארט זאך. But anyway… פארקערט, צו שטערן א שמחה.
בקיצור, ער האט געוואוסט, ער האט געוואלט רעכענען. אזויווי ביי המן שטייט עס קלאר אויסגערעכנט ווען ס׳איז געקומען. ער האט אויסגערעכנט צו מאכן די זאך אז ס׳זאל משפיל זיין די אידן. פאר דעם איז אויך א גרויסע צרה, ס׳איז נישט סתם א random. דו זאגסט, די גמרא… חורבן, ס׳איז געווען א נייע השפלה פאר די אידן, אז מ׳האט געמאכט דא א גוי׳אישע שטאט על מקום המקדש.
דיסקוסיע: די געשעענישן האבן געדויערט מער ווי איין טאג
אבער איך שטעל מיך נאך אלץ פאר אז אסאך פון די זאכן האט געדויערט מער ווי איין טאג. למשל, די הרג׳ענען אין ביתר האט גענומען מערערע טעג. היות תשעה באב איז אזא סימבאלישע טאג, האט מען עס קובע געווען. יעדע געשעעניש קען מען אנכאפן פון אפאר צייטן. ווען איז געווען די צווייטע וועלט מלחמה? מען קען רעכענען ווען היטלער האט דערקלערט, מען קען רעכענען ווען ער האט דורכגעבראכן די מויער, וכדומה. סאו ווייל ס׳איז א יום המיועד לפורעניות, האט מען עס מייחס צו דעם טאג.
אויב לויט וואס איך זאג אז די חרישה איז געווען דוקא א סימבאלישע זאך, מסתמא שפעטער האט מען ווייטער חורש געווען, איך ווייס נישט, אבער די התחלה איז יא געווען דוקא תשעה באב, כפשוטו. ביי סיי וועלכע זאך, די ערשטע טאג איז די לעצטע טאג אדער די ערשטע טאג, איך ווייס נישט פארוואס דו שטעקסט זיך אזוי.
דו זאגסט די רמב״ם ווייטער, “ארבע מאות שנה ישראלים”, די פיר דערמאנטע… ס׳איז דאך אלעמאל אין די זומער געשען מלחמות, אזוי איז די סדר. סאו דו זעסט אז אלעס איז תשעה באב, ס׳איז דאך נישט אין די מדרגה ניטאמאל צו מאכן.
הלכה ד – די פיר צומות מפורשים בקבלה
Speaker 1:
זאגט דער רמב״ם, ארבעה ימי הצומות האלו, די פיר דערמאנטע ימי הצומות, עשרה בטבת, שבעה עשר בתמוז, צום גדליה, און תשעה באב, הרי הם מפורשים בקבלה, שטייט ארויסגעשריבן אין דברי כתובים, שטייט אין פסוק אין זכריה, שטייט אויסגערעכנט פיר טעג וואס ווערט גערופן צום, “צום הרביעי וצום החמישי וצום השביעי וצום העשירי”. שטייט בעצם אז ס׳גייט ווערן גוט, אבער דא זעט מען אז ס׳איז דא.
זאגט דער רמב״ם, וואס זענען די צומות? צום הרביעי איז חודש הרביעי, ס׳מיינט אז די אלע הרביעי מיינט די חודש. צום הרביעי זה שבעה עשר בתמוז שהוא בחודש הרביעי. צום החמישי זה תשעה באב שהוא בחודש החמישי, חודש אב. צום השביעי זה שלושה בתשרי שהוא חודש השביעי. וצום העשירי זה עשרה בטבת שהוא בחודש העשירי.
זאגט דער רמב״ם, די אלע זענען דברי צומות, זיי זענען תעניתים וואס ווערט דערמאנט אין דברי קבלה, אזוי ווי יעדע זאך וואס מ׳לערנט ארויס פון דברי קבלה.
הלכה ה – תענית אסתר
Speaker 1:
זאגט דער רמב״ם, אויסער דעם איז דא נאך א תענית וואס איז א מנהג. מנהג כל ישראל בזמנים אלו להתענות בשלושה עשר באדר, אלע אידן פירן זיך צוצולייגן נאך א תענית, און דאס איז דרייצן טעג אין אדר. פארוואס? יענץ.
תענית אסתר, מחלוקת רמב״ם ורמב״ן בד׳ תעניתים, ודיני שבוע שחל בו תשעה באב
תענית אסתר — תענית המן
Speaker 1: אין די צייטן פון המן — אינטערעסאנט, אונז רופן מיר עס תענית אסתר, דער רמב״ם רופט עס תענית המן. ס׳איז ווייל די צרה איז געשען וועגן המן. ס׳ווענדט זיך וויאזוי מ׳קוקט עס אן. מ׳קען עס אנקוקן פאזיטיוו, א טאג וואס מ׳האט אויסגע׳פועל׳ט די ישועה וואס איז שפעטער געקומען, רופט מען עס תענית אסתר. אדער קען מען זאגן די טאג וואס מ׳האט געפאסט ווייל ס׳איז דא א גרויסע צרה, רופט מען עס תענית המן.
לכאורה, דער רמב״ם וועט לערנען אז היינט קען זיך אויך מאכן אזעלכע המנ׳ס, און ס׳איז נאך אלץ דא א ריזן פארוואס נישט.
זייער גוט. סאו רבי יצחק האט געזאגט זייער גוט, אז דער רמב״ם האט אנגעהויבן אז היינט טוען מיר אונז אויך עבירות, ממילא וועגן דעם איז וויכטיג די אלע תעניתים.
מחלוקת ראשונים — חיוב פון ד׳ תעניתים בזמן הזה
גירסת המגיד משנה
און דא איז וויכטיג צו דערמאנען אז די מחלוקת ראשונים, וויאזוי צו דערמאנען די מחלוקת רמב״ם? לאמיר דא אננעמען דעם מגיד משנה׳ס גרסא. דאס הייסט, דער מגיד משנה זאגט דא אז ער האט גורס געווען אנדערש אין רמב״ם, לכאורה א טעות. אבער ער האט געמיינט אז דער רמב״ם׳ס לשון פון “מנהג כל ישראל בזמנים אלו” גייט “זמנים אלו” נישט אויף היינטיגע טעג. היינטיגע טעג? דורות אלו. אזוי לערנען אונז. אבער ער האט געמיינט, ווייל ער האט אפשר אנדערש גורס געווען, אז ס׳מיינט די אלע תעניתים. ער האט פארשטאנען אז דער רמב״ם מיינט דא אזוי ווי דער רמב״ן.
שיטת הרמב״ן — תעניתים בזמן הזה זענען מנהג
לאמיר דערמאנען. אין די גמרא אין ראש השנה שטייט, אזוי קומט אויס די מסקנת הגמרא דארט, אז דאס וואס ס׳איז דא די פיר צומות, די גמרא ברענגט א סתירה אין די נביא. די נביא זאגט אז מ׳זאל נישט פאסטן, פארוואס איז עס א צום? זאגט די גמרא אז ס׳ווענדט זיך. אויב ס׳איז שלום, דעמאלטס פאסט מען נישט, אויב מ׳וויל נישט דארף מען נישט פאסטן. אויב ס׳איז א זמן שמד, דעמאלטס דארף מען יא פאסטן. אזוי שטייט אין די גמרא. און די גמרא זאגט אז תשעה באב איז היוצא מן הכלל, הולך וכפלה בו צרות. פארדעם שטייט אין די משנה “על האב מפני התענית”, ווייל מ׳דארף תשעה באב. תשעה באב עניוועיס פאסטן אפילו ס׳איז יא דא שלום.
יעצט, איז דא א מחלוקת ראשונים, ווען רעדט ער, וואס מיינט די גמרא? דער רמב״ן, אזוי איז לכאורה די פשוט׳ע פשט פון די גמרא, זאגט, ער לערנט, אז דאס וואס ס׳שטייט אז ס׳איז דא די פיר תעניתים, דאס איז נישט קיין חיוב בזמן הזה צו פאסטן, דאס איז נאר א חיוב אויב ס׳איז דא א צרה. טאמער ס׳איז נישט דא קיין צרה, דארף מען נישט פאסטן אויב מ׳וויל נישט. חוץ פון תשעה באב, וואס דאס דארף מען עניוועיס פאסטן ווייל ס׳איז הוכפלו בו צרות, קען זיין וועגן די חורבן בית המקדש, וואטעווער. דאס איז שיטת הרמב״ן.
און ממילא פרעגט דער רמב״ן, פארוואס פאסטן אונז היינט? אלע אידן ווייסן אז ס׳שטייט אין שלחן ערוך אז מ׳פאסט? לערנט דער רמב״ן, ווייל דאס איז דער מנהג. וואס הייסט נהגו ישראל? מ׳האט זיך מקבל געווען צו אחריות. שטייט דאך אין די גמרא “רצו”. ווער איז רצו? דער עולם האט מחליט געווען אז מ׳וויל יא פאסטן, אפילו ווען ס׳איז נישט דווקא א זמן, ממש א זמן מלחמה וכדומה.
שיטת הרמב״ם — “שלום” מיינט בזמן שיש בית המקדש
אבער דער רמב״ם, עס שטייט אין פירוש המשניות הראשונה, האט געלערנט אנדערש. דער רמב״ם האט געלערנט אז דאס וואס שטייט אין די גמרא “שלום” מיינט נישט אז ס׳איז דא פונקט היינט פרידנס ביי אידן, ס׳איז נישטא קיין צרות פון גוים. “שלום” מיינט בזמן שיש בית המקדש, “אין שלום” מיינט בזמן שאין בית המקדש.
ממילא, לויט דער רמב״ם איז נישט קיין מנהג צו פאסטן די פיר תעניתים, ס׳איז א חיוב גמור דרבנן, ווייל כל זמן ס׳איז נישטא קיין בית המקדש, און דאס שטימט זייער גוט וואס דער רמב״ם איז מסביר, אז דאס איז דער חטא אבותינו וואס איז גורם אז אונז האבן נישט קיין ממשלה, וואטעווער ס׳איז, מ׳פאסט בעצם אויף דעם. און דאס וואס שטייט אין די גמרא, אז בזמן שיש שלום, מיינט נישט סתם שלום, בזמן בית שני, בזמן שיש בית המקדש.
דער רמב״ם האט זייער א הויכע דעפינישן פאר שלום. שלום, אה, דער גוי לאזט מיר שלום, זייער שיין. ער לאזט מיר נישט אן מיין מלכות, ער לאזט מיר אין מיין קליינע געטא נישט ווערן געהרגעט. דאס הייסט שלום? שלום הייסט ווען ער לאזט מיר זיין א פאלק מיט א בית המקדש.
נפקא מינה — בזמן בית שני האט מען געפאסט תשעה באב
ס׳קומט אויס פון דער רמב״ם אן אינטערעסאנטע חידוש, ער זאגט עס נישט דא, אבער ס׳איז נישט נוגע, אבער דער רמב״ם קומט אויס אז בזמן בית שני האט מען געפאסט תשעה באב. פארוואס? ווייל דאס קומט אויס לויט די חשבון. זאגט ער, בזמן שיש שלום, אפילו דעמאלטס פאסט מען תשעה באב. אויף תשעה באב, יא. קומט אויס אז ביי שיינע האט מען געפאסט אין תשעה באב. אויף וואס? אויף דעם וואס ס׳איז נישט געווען קיין תיקון השלום, ס׳איז נישט געווען קיין שכינה וכו׳. אזוי לערנט דער רמב״ם.
חזרה צו גירסת המגיד משנה
און דער מגיד משנה האט געמיינט אז דער רמב״ם איז אזוי ווי דער רמב״ן, אבער ס׳איז קלאר, אין פירוש המשנה איז קלאר אז דער רמב״ם האלט אנדערש. דער רמב״ם האלט אז ס׳איז יא א חיוב.
Speaker 2: ניין, דער מגיד משנה האט געהאט א גירסא “ונהגו כל ישראל בזמנים אלו”. אז די אלע זאכן זענען א מנהג.
Speaker 1: זאגסטו, אז דאס איז נאר א טעות, אדער ס׳איז נאר לויט יענע גירסא. אבער בפשטות מיינט דער רמב״ם צו זאגן אז די אלע וואס מ׳האט יעצט דערמאנט איז מפורשים בקבלה. אזוי איז זייער קלאר. מפורשים בקבלה מיינט אז ס׳איז א מצוה. ווען דער רמב״ם מיינט אז ס׳איז נאר א מנהג, זאגט דער רמב״ם ווייטער, איך מיין אז דאס איז מסכים, תענית אסתר איז יעדער איינער מודה אז ס׳איז טאקע נאר א מנהג, ס׳איז נישט… נישט קלאר בכלל וואס איז די מינינג דערפון. אבער נאר מ׳זאגט אז זכר לתענית שנתענו בימי המן, דברי הצומות וזעקתם, מיינט ער צו זאגן אז דא זעט מען אז אסתר האט עס אראפגעשריבן פאר אידן, ער האט געשיקט אידן זאלן וויסן די דברי הצומות, אויב זאל עס נאכמאכן.
הלכה ה — תענית אסתר שחל בשבת
זאגט דער רמב״ם ווייטער, וואס געשעט ווען די תענית איז שבת? יא, וואס דערמאנט איך דעם מנהג, די שבעה עשר בתמוז, אנטשולדיגט, די שלשה עשר באדר, אויב איז עס בלי בשבת, מקדימין, מאכט מען די תענית א טאג פארדעם, מען מאכט עס דאנערשטאג, מען איז מתענה בחמישי שהוא אחד עשר. אבל אחד מארבעה ימי הצומות שחלו להיות בשבת, איינע פון די אנדערע צומות, דוחים אותו לאחר השבת, שטופט מען עס אפ פאר נאך שבת. חלו להיות בערב שבת, מתענין בערב שבת.
איך מיין די ווארט איז וועגן ס׳איז דא אן ענין וואס מ׳איז נישט מקדים פורעניות, אבער תענית אסתר איז נישט קיין פורעניות, ס׳איז נאר אן ענין פון געדענקען די זכר לתענית שנתענו בימי המן. די אנדערע ריזען וואס מ׳קען עס יא מקדים זיין, איז פשוט אז ס׳וועט אויסלערנען. אויך, מ׳זעט אין פורים אז מ׳איז מקדים די מגילה. פורים איז דאך א זאך וואס מ׳קען מקדים זיין. און דער רמב״ם איז דאך נישט דא.
הלכה ה (המשך) — דינים פון אלע תעניתים
בכל הצומות האלו, וואס טוט מען די אלע הצומות? אין מתריעין, מ׳מאכט נישט קיין שופר בלאזן. ס׳איז א גאנצע סארט אין סוף פריער, אבער ס׳איז נישט דא קיין שופר בלאזן, ס׳איז נישט דא קיין תפלת נעילה. וואס יא איז דא? ס׳איז דא קריאת התורה אויך ביי שחרית ומנחה, אפילו אויב ס׳איז נישט מאנטאג געווען דאנערשט, איז דא א קריאת התורה פון ויחל משה.
אינטערעסאנט, די י״ג מידות הרחמים שטימט מיט די י״ג תעניתים וואס מיר האבן פריער געזאגט. אקעי, ס׳האט נישט קיין שייכות.
ניין, הגם אז ביי א נארמאלע תענית דארף מען ליינען די תוכחה, אבער מה שאין כן ביי די תעניתים ליינט מען נישט די תוכחה, נאר ויחל משה. תשעה באב אויך נישט דאס, תשעה באב ליינט מען אינדערפרי כסדר הבנים.
איך מיין דער רמב״ם, וואס טוט זיך? אונז האבן די פריערדיגע פריערדיגע פריערדיגע האבן מיר געלערנט אז ס׳איז דא געוויסע תעניתים וואס הייבט זיך שוין אן אזוי ווי יום כיפור וואלט א טאג פארדעם. ער זאגט, ובכל אין אוכלין ושותין בלילה, חוץ מתשעה באב. תשעה באב טאר מען שוין נישט פון סעודה המפסקת, אלע אנדערע מעג מען עסן ביינאכט.
שוין, האבן מיר געענדיגט מיט די תעניתים.
דיני משנכנס אב — שבוע שחל בו תשעה באב
יעצט גייען מיר לערנען נאך זאכן פון די טעג ארום תשעה באב. הייבט מען שוין אויך אן זיין בצרף וחורבן. זאגט דער רמב״ם, שיכנס אב ממעטין בשמחה. מ׳הייבט שוין אן מ׳מעט זיין בשמחה, מ׳איז ווייניגער בשמחה. ושבת שכלה תשעה באב להיות בתוכה, די וואך פון תשעה באב. שבת מיינט דאך שבת אדער מיינט די וואך? די וואך פון תשעה באב. אסור, יא, שבת שערט מען זיך נישט. אסור לסבר ולכבס, שערט מען זיך נישט און מ׳וואשט זיך נישט. מען וואשט נישט וועש. ואסור ללבוש כלי מגוהץ, מען טוט נישט אן קיין אויסגעביגלטע, אויסגעפרישטע כלים. אפילו כלי פשתם. וואס כלי פשתם דארף אייביג גיהוץ. ס׳טייטש, אפילו א כלי וואס בגיהוץ איז נישט קיין לאקשורי, נאר ס׳איז וויכטיג פאר דעם, איז אויך אסור.
Speaker 2: אטשי יעבר א תענית.
Speaker 1: אקעי, ווייל אין גיהוץ איז נישט דא מאמין פארקערט, כדי פשטאן הייסט נישט גיהוץ, ס׳איז עפעס אנדערש. אבער עם כל זה, עד שיעבר התענית ביז נאך תשעה באב. טייטש פון אנפאנג אב ביז נאך תשעה באב, פון די וואך תשעה באב ביז נאך תשעה באב.
זאגט דער רמב״ם, די וואשן איז נישט נאר די איסור אז מ׳זאל נישט האבן נייע וועשן, נאר די איסור פון די וואשן אליין, אפילו לכבות ולהניח לאחר התענית איז אסור. איך מיין אז די לשון איז אז מ׳זאל נישט מסיח דעת זיין פון די אבילות אדער וואס? יא. מ׳זאל זיין ווייטער.
מנהגים בשבוע שחל בו תשעה באב
כבר נהגו ישראל, ס׳איז שוין… מ׳האט זיך שוין געפירט, יידן האבן זיך שוין אריינגעפירט. די דמין הדין דארף מען טון. אבער ס׳איז דא א מנהג, ניט אמאל עסן בשר בשבת זיין, ניט אמאל עסן פלייש אויף יענע וואך, אויף די וואך פון תשעה באב. ולא יכנסו למרחץ, עד שיעבור התענית, ס׳זאל נישט אריינגיין אין די מרחץ. דאס איז אויך נישט קיין חיוב, נאר א מנהג.
Speaker 2: ניין, ער האט נישט געזאגט זיך וואשן, ער האט געזאגט די חבר׳ס וואשן וועש.
Speaker 1: ער זאגט אז דער מענטש זאל זיך נישט וואשן, נאר אשרי העובר את התענית. דאס איז דער מנהג אין די וואך.
ויש מקומות האבן נאך א גרעסערע מנהג, לבטל השחיטה מראש חודש עד התענית. נישט נאר די וואך פון… ניין, נישט נאר אז מען עסט נישט פלייש, נאר אויך אז מען שעכט בכלל נישט. און נישט נאר פון די וואך פון תשעה באב, נאר אויך פון ראש חודש.
אבער לכאורה, לבטל השחיטה איז דאס זעלבע, ווייל אז מען שעכט נישט, וויאזוי קען מען עסן? ס׳איז דא בשר מעושן, ס׳איז דא דזשערקי, ס׳איז דא זאכן וואס מען קען האלטן.
הלכה ז — תשעה באב לילו כיומו
אקעי, איז דאס איז די הלכות פון צווישן… עד כאן הלכות שבת שחל בו תשעה באב. יעצט גייט ער רעדן אביסל וועגן די סדר היום פון תשעה באב. זאגט דער רמב״ם, תשעה באב לילו כיומו לכל דבר. ס׳איז נישט פשט אז די תענית הייבט זיך אן ביי די צפרא, נאר די תענית איז כיומו לכל דבר, לגבי אלע אנדערע זאכן. ואין אוכל אלא מבעוד יום, ובין השמשות שלו אסור כיום הכיפורים. ס׳איז דא אן ענין אזוי ווי תוספת יום הכיפורים, איז אויך דא אז פון בין השמשות עסט מען שוין נישט.
סעודה המפסקת — חילוק צווישן מנהג און דין
זאגט דער רמב״ם ווייטער, וואס אזוי פירט מען זיך ערב תשעה באב די עסן? זאגט דער רמב״ם, ולא יאכל בשר ולא ישתה יין בסעודה המפסקת בה. פריער האט ער געזאגט דעם מנהג. דער מנהג איז נישט צו עסן פלייש אין די וואך פון תשעה באב. יעצט זאגט ער דער איסור. דער איסור איז נישט צו עסן אין די סעודה המפסקת פלייש. אפילו דער וואס איז מקיל צו יא עסן פלייש אין די וואך פון תשעה באב, אבער פון די סעודה המפסקת און ווייטער עסט מען נישט פלייש.
אבל יין מגתו, מאסט, שיש לו שלשה ימים, וואס איז נישט אלט ווייניגער ווי דריי טעג, ס׳האט נאכנישט געווארן וויין, מעג מען יא. און די זעלבע זאך, ואוכל בשר מלוח שיש לו שלשים יום או יותר. פלייש, געזאלצענע פלייש וואס איז שוין איינגעזאלצן דריי טעג, האט שוין אויך נישט די עקסייטמענט פון פלייש, מעג מען אויך עסן.
Speaker 2: אה, איז דאס אפילו נאך דעם מנהג אדער אפילו אן דעם מנהג?
Speaker 1: דאס איז שוין פאר דעם מנהג. דאס הייסט אז ס׳איז נישט בשר מן הדין. פלייש טאר מען נישט עסן מעיקר הדין, אבער בשר מלוח פון דריי טעג מעג מען שוין.
הלכות תשעה באב – סעודה מפסקת, מדת חסידים הראשונים, ואיסורי היום
סעודה מפסקת – חילוק בין קודם חצות לאחר חצות
Speaker 1: ולא יאכל, און ביי די סעודה מפסקת זאל מען נישט עסן שני תבשילין. דאס הייסט, מ׳עסט נאר איין זאך.
ווען איז דא די הגבלה? וואס האט דער רמב״ם געזאגט, אכל ערב תשעה באב אחר חצות, אויב מ׳האט שוין געגעסן נאך חצות, איינמאל מ׳האט געגעסן די סעודה מפסקת עסט מען מער נישט.
אבל אם סעד קודם חצות, בכלל, דעמאלטס טאר מען נישט עסן די אלע זאכן, די פלייש מיט די צוויי תבשילין וכדומה. אבל אם סעד קודם חצות, אויב די סעודה איז געווען פאר חצות, פאר חצות איז נישטא די הגבלה פון נאר איין תבשיל, אף על פי שאינו אוכל אחר כך, אפילו ער עסט נישט שפעטער, נאכאלץ מעג ער עסן כל מה שירצה.
ערב תשעה באב שחל בשבת / תשעה באב שחל בשבת
Speaker 1: זאגט דער רמב״ם, וערב תשעה באב שחל להיות בשבת, דעמאלטס מאכט מען נישט קיין שום… שבת איז נישטא קיין אבילות. אוכל ושותה כל צרכו, ומעלה על שולחנו אפילו כסעודת שלמה, מען מעג ארויפברענגען אויפ׳ן טיש גרויסע בשר ודגים וכל המטעמים.
אבער וואס זאגט די הגהות מיימוניות אויף דעם? ווייל דא איז יא דא געווען די וואס האבן געגאנגען אנטון וואכעדיג און אזוי ווייטער, איך ווייס, אין אשכנז. אקעי. ס׳איז דא אסאך פרטי המנהגים וואס אונז האבן וועגן די נושא, אבער אונז גייען נישט יעצט לערנען דאס, נאר דאס וואס שטייט אין רמב״ם.
זאגט דער רמב״ם, וכן תשעה באב עצמו שחל להיות בשבת, וואס דעמאלטס שטופט מען עס אפ אויף נאך תשעה באב, וואס איז תשעה באב אליין? אינו מחסר כלום, ער מאכט א רעגולערע שבת, אן גארנישט, ס׳פעלט גארנישט.
מדת כל העם vs. חסידים הראשונים
Speaker 1: זאגט דער רמב״ם, דאס וואס איך האב יעצט אויסגערעכנט אז ערב תשעה באב מעג מען עסן, אויב פאר חצות מעג מען נאך נאכדעם עסן צוויי מאכלים וכדומה, ומדת כל העם, און דאס איז א קולא, שאינן יכולין להיות ביסורין, איז גענוג אז מ׳מאכט די חומרות וואס איך האב אויסגערעכנט.
אבל חסידים הראשונים איז אסאך מער מחמיר, א גרעסערע האבן געמאכט אסאך מער א צובראכענעם מצב. כך היו עושין חסידים הראשונים.
אויף וועם שטייט דאס? רבי יהודה בר אלעאי. אויף רבי יהודה בר אלעאי. דער רמב״ם ברענגט אפאר מאל דעם רבי יהודה בר אלעאי, און אייביג רופט ער אים “חסידים הראשונים”. ער זאגט נישט רבי יהודה בר אלעאי. אין גמרא שטייט שוין דאס, אז חסידים הראשונים איז רבי יהודה בר אלעאי, אבער דער רמב״ם ברענגט דאך נישט קיין נעמען, סאו זאגט ער נאר דאס. אפשר ברענגט ער וועגן דעם.
מדרגת רבי יהודה בר אלעאי
Speaker 1: רבי יהודה בר אלעאי האט אייביג אויסגעדריקט מיט זיין “באדי לענגווידזש” פילינגס. “דומה עליו כמי שהשם צבאות”, דא אויך “דומה כמי שמתו מוטל לפניו”. ווי דער ברוך השם האט געהאט, דאס איז געווען זיין מדרגה. אזוי ווי די צדיקים האבן געקוקט אויף זיין פנים, האט מען געזען נעכטן ביי די יארצייט.
פרטי מעשה חסידים הראשונים
Speaker 1: ערב תשעה באב מביאין לאדם לבדו, פאר יעדער מענטש. ס׳שטייט שוין מ׳האט נישט געגעסן צוזאמען, אזוי ווי דער מנהג האט געמאכט נישט קיין זימון, יעדער עסט אליין.
מ׳האט אים געברענגט פת חריבה במלח, מ׳האט אים געברענגט טרוקענע ברויט, מ׳האט נישט געלייגט דערויף קיין פוטער, קיין זאכן, נאר אביסל זאלץ. ושורה במים, מ׳טונקט עס יא איין אין וואסער. ס׳שטייט שוין קודם איז עס חריבה.
אקעי, איך ווייס נישט.
Speaker 2: יא, ווייל ס׳איז חריבה קען מען עס נישט עסן. מ׳טונקט מיט וואסער, יא.
Speaker 1: ויושב בין תנור לכיריים, מ׳עסט אזוי אין אזא מין דרך ארעי ואוכלה. אפשר איז א מיאוס׳ע פלאץ. דאס איז דאך די אפר מקלה, דאס האב איך געוואלט זאגן.
ושותה עליה קיתון של מים, ער טרינקט וואסער נאכ׳ן עסן די ברויט. איך ווייס נישט, מ׳דארף האבן גענוג פלואיד פאר די תענית. איך מיין אז ער טרינקט נישט קיין וויין אדער קיין גוטע שמאשקעס, נאר מיט וואסער.
בדאגה, און די גאנצע זאך טוט ער בדאגה, בשממון, מיט אזא צובראכנקייט, ובבכיה, כמי שמתו מוטל לפניו. אזוי ווי איינער וואס… זיין טויטער. ס׳איז נישט יענעמ׳ס טויטער, ס׳איז נישט עפעס א צרה וואס איז אמאל געשען, נאר ס׳איז זיין טויטער, זיין מערכה.
דער רמב״ם׳ס מסקנא וועגן חסידים הראשונים
Speaker 1: אינטערעסאנט, איך מיין אז ס׳איז די דריטע מאל וואס איך געדענק דער רמב״ם ברענגען א רבי יהודה בר אלעאי מעשה. זאגט דער רמב״ם, פארוואס דערציילט עס די גמרא? ווייל כזה ראוי לחכמים לעשות, או קרוב מזה. נישט יעדער איז ביי די מדרגה, אבער כאטשיג עפעס, מ׳זאל זען אז ס׳איז א טרויעריגע זאך.
דער רמב״ן׳ס עדות
Speaker 1: און דער רמב״ן פארציילט, דאס איז איינע פון די מאל וואס דער רמב״ן פארציילט א מעשה. זאגט דער רמב״ן, “ואני טרחתי ואני מן החסידים הראשונים, ומימי לא אכלתי ערב תשעה באב תבשיל, אפילו של עדשים.” ביי אונז האבן מיר זיך קיינמאל נישט, קיינמאל האב איך נישט מער מקיל געווען. סתם מיינט “מימי” אז אויך ביי זיין טאטע איז אזוי געווען, ס׳שטייט שוין פון אלס קינד. האבן מיר נישט געגעסן קיין תבשיל, אזוי ווי רבי יהודה בר אלעאי האט נאר געגעסן ברויט מיט זאלץ מיט אביסל וואסער. “אפילו של עדשים”, אפילו עדשים וואס איז א ביליגע מאכל, יא.
מען טאר נישט עסן פון קיין עובד שבת. יא, אין אום קיין עובד שבת. שבת יא, אפילו דער רמב״ם האט שבת געגעסן א נארמאלע סעודה. שוין.
עוברות ומניקות בתשעה באב
Speaker 1: זאגט דער רמב״ן ווייטער, “ועוברות ומניקות מתענות ומשלימות בתשעה באב”. אויך עוברות ומניקות פאסטן און זענען משלים די תענית בתשעה באב, א גאנצן טאג, נישט אזוי ווי מיר האבן געלערנט סתם.
נישט פארשטייט זיך, ווייל אלע אנדערע תעניתים האבן מיר געלערנט… ניין, עוברות ומניקות האבן מיר געלערנט… וועגן עסן וויפיל ס׳פעלט אויס פאר די קינד. יא, דאס איז געשטאנען ביי די פריערדיגע תענית גשמים, אבער סתם די דריי תעניתים, עוברות ומניקות זענען נישט מחויב.
דער רמב״ן וועגן חולה
Speaker 1: און דא ברענגט די מגיד משנה די רמב״ן, אז דאס וואס שטייט עוברות ומניקות מוז מיינען ווען זיי זענען נישט קיין חולה. סתם א מעוברת ומניקה. אבער א חולה, זאגט דער רמב״ן, אפילו ס׳איז נישט קיין סכנה, ער גייט נישט שטארבן, גארנישט גייט נישט געשען, אבער א חולה האבן די חכמים נישט גוזר געווען, זאגט דער רמב״ן, אפילו תשעה באב.
דיון: שייכות צו דער רמב״ן׳ס אנדערע מחלוקת
Speaker 2: וואס האט דאס צו טון מיט זיין אנדערע מחלוקת?
Speaker 1: מסתמא, איינמאל דער רמב״ן זאגט אז ס׳איז נאר א מנהג, איז ער מסתמא מקיל. ווייל תשעה באב איז ער זיכער מודה… מ׳איז דאך מקיל פאר א חולה.
Speaker 2: ניין, ס׳איז דא א מחלוקת. דער רמב״ם האט געזאגט אז א מעוברת דארף פאסטן, אבער דער רמב״ן ווייסט נישט פון א מחלוקת.
Speaker 1: ניין, דער רמב״ם זאגט נישט באופן אז ס׳איז א חולה. דער רמב״ם דארף נישט קיין חולה. אבער איך האב שוין געזאגט, א חולה איז מען מקיל אפילו ביי דאורייתא׳ס אזויווי סוכה.
Speaker 2: איך האב נישט געזאגט.
Speaker 1: אקעי.
איסורי תשעה באב: רחיצה, סיכה, נעילת הסנדל, תשמיש המטה
Speaker 1: “ואסור ברחיצה”, מען טאר זיך נישט אויך תשעה באב איז אסור ברחיצה. וועלכע מין רחיצה? “בין בחמין בין בצונן, אפילו להושיט אצבעו במים”. אפילו נאר אריינשטעקן א פינגער.
גייט ער ווייטער, “ואסור בסיכה של תענוג”, מען טאר זיך אויך נישט אנשמירן לתענוג. אנדערע זאך, דאס האבן מיר פריער געלערנט, אז חוץ וואשן מעג מען יא, אויב מ׳איז שמוציג מעג מען עס כסדר זיין.
ובנעילת הסנדל ובתשמיש המטה, אזוי ווי יום כיפור.
מלאכה בתשעה באב
Speaker 1: און וואס טוט זיך וועגן טון מלאכה אויף תשעה באב? זאגט ער, דאס האט שוין צו טון מיט׳ן מנהג. זאגט דער רמב״ם, מקום שנהגו לעשות מלאכה עושין, אויב דער מקום איז יא צו טון מלאכה, מעג מען יא. מקום שנהגו שלא לעשות אין עושין, זאל מען זיך נישט טוישן מיט׳ן מנהג. אבער תלמידי חכמים זענען אייביג מקפיד אויף דעם מנהג, נישט די מנהג, ס׳איז להם ראוי. ובכל מקום תלמידי חכמים בטלים בו, אפילו די תלמידי חכמים זענען איבעראל בטל.
זאגט דער רמב״ם, ואמרו חכמים שכל העושה בו מלאכה אינו רואה סימן ברכה לעולם, ער וועט נישט זען קיין סימן ברכה אין דעם מלאכה.
שאילת שלום בתשעה באב
Speaker 1: אין נותנין שלום זה לזה בתשעה באב, אזוי ווי מיר האבן געלערנט פריער לגבי אנדערע תעניתים, נישט תעניתים, לגבי די צייט נאך די תענית גשמים. אלא יושבים דווים ונאנחים כאבלי אם, אזוי ווי מענטשן זענען אבלים אויף זייער מאמע.
דיון: גירסא – “כאבלי אם” vs. “כאבלים”
Speaker 2: כאבלי אם. כאבלים, ניין, איך מיין ס׳איז דא צוגעקומען אן אל״ף, כאבלים. כאבלים, זיכער?
Speaker 1: יא. אין מיין גירסא שטייט פלעין כאבלים.
Speaker 2: ניין, ס׳איז אריינגעפאלן אן אל״ף, ניין?
Speaker 1: ניין, פארוואס זאל עס אריינפאלן?
Speaker 2: וואו פאלט עס?
Speaker 1: איך זאג דיר, וואס שטערט דיר אז ס׳שטייט אזוי? כאבלי אם?
Speaker 2: ס׳איז א לשון אין א פסוק.
Speaker 1: יא, ס׳איז א מליצה. אוודאי. יא?
Speaker 2: יא.
Speaker 1: וואס שטערט עס דיך?
Speaker 2: וועלכע גירסא איז דאס?
Speaker 1: כאבלי איז זייער גוט. כאבלי איז פערפעקט. כאבלי איז די אמת׳ע גירסא.
ווי צו באהאנדלען אן עם הארץ וואס זאגט שלום
Speaker 1: אקעי, זאגט דער רמב״ם, וואס מיר האבן געלערנט פריער, ער האט אפילו אן הערה דערויף. תלמידי חכמים פארשטייען אז מען גריסט נישט ווייל איך בין ברוגז אויף דיר, אבער אן עם הארץ, ער גייט דאך נישט ברענגען אינגאנצן די פאליטיק. אויב האט אן עם הארץ געזאגט שלום, אבער ס׳איז דאך א תענית פון צרות, מחזירין לו בשפה רפה ובכובד ראש, מען ענטפערט אים צוריק שלום אויף אזא שוואכע, אזוי אז ער זאל כאפן אז עפעס איז ראנג.
ער וועט פרעגן, “פארוואס האט ער מיר געגעבן אזא בשפה רפה?” “אה, ווייל היינט זאגט מען נישט שלום.” אויף היינט זאגט מען, ער געט אים שלום מיט׳ן שפיץ פינגער. פונקטשעל וועט ער ווערן א טראפ ווייניגער אן עם הארץ, ער גייט זיך צוריק אויסלערנען איין הלכה.
לימוד התורה בתשעה באב
Speaker 1: וואס איז לקרות בתשעה באב בתורה או בנביאים או בכתובים? תשעה באב ליינט מען נישט בתורה, און אויך איז מען נישט שונה. מ׳וואלט געקענט זאגן “לקרות” און נאכדעם “לשנות” במשנה בהלכות בתלמוד ואגדות. מ׳לערנט נישט קיין תנ״ך, און נישט קיין משנה אדער הלכות. ס׳טייטש נישט קיין משניות, און נישט קיין רמב״ם, און נישט קיין גמרא, און נישט קיין אגדתא גמרא.
וואס יא? ואינו קורא אלא זאכן וואס זענען דערמאנען צרות. איוב, וואס ברענגט צרות. און בקינות מיינט ער ירמיה, יא? וואס איז קינות? איכה, ירמיה. ובדברים הרעים שבירמיה. קינות טייטשט ספר איכה, און די חכמים פלעגן עס רופן ספר קינות. רייט.
תינוקות של בית רבן
Speaker 1: זאגט דער רמב״ם, ותינוקות של בית רבן בטלין בו. תינוקות של בית רבן, מ׳מאכט נישט יעצט א חדר צו לערנען איוב. מ׳מאכט נישט קיין חדר בכלל.
תפילין בתשעה באב
Speaker 1: זאגט דער רמב״ם, מקצת חכמים נהגו שלא להניח בו תפילין. ס׳איז אויך דא די וואס האבן א מנהג נישט צו לייגן תפילין. אונז מאכן א פשרה אז מ׳לייגט תפילין ביי מנחה, יא? נאך חצות.
דער רמב״ם זעט אויס אז מ׳מעג לייגן תפילין. דער רמב״ם האלט אז אן אבל שטייט אז ער טאר נישט לייגן תפילין. אבער דער רמב״ם זאגט אז די חכמים פירן זיך נישט צו לייגן. דאס הייסט, מ׳מעג אויב מ׳וויל, אבער ס׳איז דא אזא מנהג. און יא, אונזער מנהג איז וואס מ׳לייגט ביי מנחה. ס׳איז אן אנדערע מנהג.
הלכות זכר לחורבן – בנין
Speaker 1: זאגט דער רמב״ם נאך זאכן, אויסער מאה עב איז דא זאכן וואס א גאנץ יאריגע ענינים פון זכר לחורבן. זאגט דער רמב״ם, שחרב בית המקדש, תקנו חכמים שהיו באותו הדור, ווען די בית המקדש איז חרוב געווארן, האבן די חכמים פון יענע דור מתקן געווען, שאין בונים לעולם בנין מסויד ומכויר כבנין המלכים. מסויד ומכויר. מסויד מיינט מען געפעינט מיט סיד, און מכויר איז איינגעקריצט די וואנט. סיד איז עפעס א… וואטעווער, עפעס וואס מ׳קאווערט די ווענט. עפעס א fancy זאך. דאס הייסט, א נארמאלער מענטש האט נישט דאס. דאס הייסט, נאר א מלך האט עס. אקעי.
דיון: וואס איז “בנין מלכים” היינט?
Speaker 2: אזוי מוז זיין, נישט אזוי ווי היינט וואס יעדער האט א בנין מלכים.
Speaker 1: ניין, איך בין נישט מסכים. ס׳איז דא א נארמאלע וועגן, ס׳איז דא א וועג וואס מלכים בויען. מ׳טאר נישט מאכן א מלכות׳דיגע הויז. אמאל א גביר האט א מלכות׳דיגע הויז, ער תוך ביתו וועט מען נישט מאכן.
הלכות זכר לחורבן וביטול הצומות לימות המשיח
הלכה יב: בנין מסויד ומכויר — אמה על אמה
דברי הרמב״ם: משחרב בית המקדש תיקנו חכמים שהיו באותו הדור שאין בונין לעולם בנין מסויד ומכויר כבנין המלכים, אלא טח ביתו בטיט וסד בסיד, ומשייר מקום אמה על אמה כנגד הפתח בלא סיד.
מסייד מיינט מ׳האט געפעינט מיט סיד, און מכייר איז איינגעקריצט אין די וואנט. סיד איז עפעס א… וואטעווער, עפעס מ׳קאווערט די ווענט, ס׳איז א פענסי זאך. דאס הייסט, א נארמאלער מענטש האט נישט דאס. דאס הייסט, נאר מלכים. אקעי, אזוי מוז זיין. נישט אזוי ווי היינט וואס יעדער האט… ס׳איז נישט פעינט, ווייל יעדער האט א מנין מלכים. ניין, איך בין נישט מסכים. ס׳איז דא א נארמאלע וועג, און ס׳איז דא א וועג וואס די מלכים בויען. מ׳טאר נישט מאכן א מלכות׳דיגע הויז. אמאל א גביר האט א מלכות׳דיגע הויז. ער איז תוך ביתו, מיט סיד וסוד בסיד. דו ווייסט, ער לייגט יא טיח און סיד, ומשייר מקום אמה על אמה כנגד הפתח בלא סיד. און אפילו דאס לאזט מען אן אינגאנצן נישט געפעינט, אינגאנצן נישט געלייגט סיד.
דברי הרמב״ן: הלקח חצר מסויידת ומכויירת
זאגט דער רמב״ן, מ׳מיינט נישט דא צו זאגן אז מ׳דארף יעצט, אויב איינער האט געקויפט פון א גוי דארף ער עס יעצט צוברעכן. ס׳איז נאר מ׳זאל נישט משקיע זיין אזויפיל, מ׳זאל געדענקען אביסל די צער. אבער ממילא, הלקח חצר מסויידת ומכויירת, הרי זו בחזקתה, קען ער עס לאזן אזוי, ואין מחייבין אותו לקלוף הכתלים, צו אפשיילן די ווענט. דאס איז דער רמב״ן, ווייל מ׳לערנט דאך אין די מגילת אסתר אז המן׳ס הויז האט מרדכי באקומען. וואס זעט מען אז מ׳דארף יעצט חרוב מאכן די הויז? שוין.
מעשה מיט דעם צאנזער רב
דער מנהג האט נישט געטון קיינע פון די זאכן. ס׳איז וואס דער מנהג איז, דער מנהג איז נאך… יא, דער דברי חיים האט געבעטן… וואס, ס׳איז דא צוויי אידן אין די וועלט וואס געדענקען עס? דער דברי חיים האט געבעטן ר׳ אהר׳לע קאלאמייער זאל אים זאגן מוסר, ער איז דאך געווען א מוסר זאגער, האט ער אים געזאגט אז ער האט פארגעסן צו לייגן אמה על אמה. וואס האט דער צאנזער רב געענטפערט? אז אויף זיין הארץ געדענקט ער אייביג. וואס האט דער צאנזער רב געמאכט? יא, ער האט אנגעהויבן מקפיד זיין דער רב. וואס זעט מען פון דעם? אז אפילו דער הייליגער צאנזער רב האט אויך געוואוסט אז ס׳איז נישט דא אזא מנהג. שוין, יא, אקעי.
הלכה יג: שולחן, תכשיטים, און חתן — זכר לחורבן
דברי הרמב״ם: וכן התקינו, שהעורך שולחן לעשות סעודה לאורחים — מחסר ממנו מעט, ומניח מקום פנוי בלא קערה מן הקערות הראויות לתת שם.
זאגט דער רמב״ן ווייטער, וכן נהגו, מ׳האט איינגעפירט, שעורך שולחן לעשות סעודה לאורחים, איינער גרייט אן א גרויסע סעודה, א גרויסע טיש, צו מאכן א גרויסע סעודה, איז מ׳מאכט עס זייער שיין, אבער ס׳זאל נישט זיין בשלימות. מחסר ממנו מעט, ומניח מקום פנוי בלא קערה מן הקערות הראויות לתת שם. מ׳נעמט אראפ, מ׳לייגט נישט אלע שיינע טעלערס, מ׳נעמט אראפ אביסל און מ׳לאזט א ליידיגע פלאץ. די ליידיגע פלאץ איז צו געדענקען.
תכשיטים
די זעלבע זאך, כשאשה עושה תכשיטיה בכסף ובזהב, טוט מען נישט אן אלע תכשיטים. משיירת מין ממיני התכשיט שנוהגת בהן, כדי שלא יהא תכשיט שלם, ס׳זאל נישט זיין אנגעטון מיט אלע תכשיטים.
חתן — אפר מקלה
און די זעלבע זאך, כשהחתן נושא, ווען א חתן האט חתונה, לוקח אפר מקלה ונותן בראשו במקום הנחת תפילין, לייגט ער אביסל אש. אונז זענען מיר נישט ממש מקפיד אויף דעם, מ׳לייגט א טראפ פאר די חופה, אבער דא זעט אויס אזוי ווי אז מ׳האט נישט די שיינע שטריימל, אויפ׳ן קאפ האט מען עפעס א שטיקל אש.
כדי לזכור ירושלים
זאגט דער רמב״ם, בכל אלו הדברים כדי לזכור ירושלים, צו געדענקען די שטאט ירושלים. מ׳זאגט נישט חורבן ירושלים. וואס מיינט דאס? שנאמר, אִם אֶשְׁכָּחֵךְ יְרוּשָׁלִָם תִּשְׁכַּח יְמִינִי. אם אשכחך ירושלים, דארטן אידן זאגן על נהרות בבל, אויב איך האב פארגעסן ירושלים, וועל איך ענדערש פארגעסן מיין רעכטע האנט, תדבק לשוני לחכי אם לא אזכרכי.
הלכה יד: כלי שיר — גזירה שלא לנגן
דברי הרמב״ם: וכן גזרו שלא לנגן בכלי שיר כולם, וכל מיני זמר וכל מיני שיר אסור לשמוח בהן ולשומען מפני החורבן.
זאגט דער רמב״ם ווייטער, וכן גזרו שלא לנגן בכלי שיר כולם, אז מ׳זאל נישט מאכן א פולע ארקעסטער פון אלע כלי שיר. ניין, דאס איז נישט וואס דאס ווארט שטייט. “כולם” מיינט “עני”. אזוי מיינעך. פארוואס איז עס נישט אזוי ווי תכשיטיה? דארט שטייט קלאר אז מ׳זאל מחסר זיין. בכלי שיר, אנדערש פון דעם, מ׳זאל בכלל נישט. וכל מיני זמר וכל מיני שיר אסור לשמוח בהן ולשומען מפני החורבן.
שירה בפה על היין
אה, איך וואלט געזאגט, מ׳טאר נישט כל מיני זמר, מ׳דארף איבערלאזן. קענסט ווארטן. אפילו שירה בפה על היין, מ׳טרינקט וויין, זאל מען נישט… ווען מ׳טרינקט וויין זאל מען נישט זינגען, שנאמר בשיר לא ישתו יין.
מנהג ישראל: דברי תשבחות
אבער אויף דעם זאגט דער רמב״ם, כבר נהגו כל ישראל לומר דברי תשבחות או שירות של הודאות לאל וכיוצא בהן על היין. ס׳טייטש, מ׳איז טאקע מקפיד אז שיר החול זאל מען נישט זינגען אויף יין, אבער ווען מ׳זינגט דברי תשבחות מעג מען יא. אבער דער רמב״ם זאגט אז דאס איז א מנהג וואס ער איז מסכים צו, אז מ׳מעג. דער רמב״ם איז מאריך וועגן דעם. דאס איז נאך א זאך וואס קיינער פירט זיך, נישט נאר היינט, נאר מ׳האט זיך קיינמאל נישט געפירט. און אין הלכות חנוכה איז דא עפעס א שמועס וועגן דעם.
שירות ותשבחות מיט מוזיק
און אויכעט, פונקט אזוי ווי דער רמב״ם ברענגט פון די גאונים שוין, דאס אז מ׳זאגט יא שירות ותשבחות, מ׳קען זיכער זאגן שירות ותשבחות מיט מוזיק. פארוואס פונקט אויף דעם זאל ארבעטן דער היתר און נישט אויף יענץ? אונז זענען שוואכער. ווייל בכלל, דער שיר זאגט נישט קיין פסוקים. דער מויל קען זאגן פסוקים. אה, איך הער. דאס וואס מיר זינגען מיט. אויב מען זינגט לשם דביקות, איך ווייס נישט.
הלכה טו: עטרות חתנים וכלה
דברי הרמב״ם: ואחר כך גזרו על עטרות חתנים כלל, שלא יניח החתן בראשו שום כליל, שנאמר “הסר המצנפת והרם העטרה”.
זאגט דער רמב״ם ווייטער, כבר נהגו כל… אה, זאגט דער רמב״ם, ואחר כך גזרו על עטרות חתנים כלל, אז מען זאל בכלל נישט אנטון… ס׳טייטש, קודם האט מען נאר געזאגט אז מען זאל לייגן אביסל אש אויף די קאפ. ס׳טייטש, מ׳קען האבן א עטרה, מ׳קען האבן א שיינע שטריימל, אדער וואטעווער, מ׳פלעגט מאכן עפעס א קרוין. מ׳לייגט אביסל אש. שפעטער האט מען געמאכט א גרעסערע גזירה שלא יניח החתן בראשו שום כליל, מ׳זאל נישט לייגן קיין כליל, קיין קרוין אויפ׳ן קאפ, שנאמר “הסר המצנפת והרם העטרה”, נעם אראפ די קרוין וועגן די צרות וואס איז געשען צו אידן.
עטרות כלה
וכן גזרו על עטרות כלה, ומושל כסף וזהב, אז מ׳זאל נישט אנטון קיין קרוינען פון כסף וזהב. אבל של גדיל, אבער געמאכט פון סחורה, גענייטע זאכן, מעג מען יא.
הלכה טז: קריעה על ראיית חורבן
נאך א זאך וואס מ׳פירט זיך נישט געהעריג אדער בכלל נישט… נאך אפאר הלכות וועגן ירושלים, אבער דאס האט נישט צוטון מיט זמן נאר מיט מקום, ווען מ׳קומט אן אין ירושלים.
דברי הרמב״ם: מי שראה ערי יהודה בחורבנן, ער זעט ערי יהודה בחורבנן, ס׳טייטש דוקא בחורבנן. א גרויסע שאלה, היינט איינער קומט אן אין ירושלים, ירושלים איז ברוך השם געבויט, מ׳זעט טויזנטער קרעינס וואס בויען. איז נישט אזוי פשוט, דו ווייסט נישט… זיכער אז דאס זאגט מען נישט. אבער אפשר במקום המקדש. אה, אומר “ערי קדשך היו מדבר” וקורע. ראה ירושלים בחורבנה אומר “בית קדשנו ותפארתנו… היה לשרפת אש” וקורע.
מן הצופים
פון ווי ווייטער זעט עס? מן הצופים. ווען מ׳קומט אן צו די פלאץ וואס הייסט צופים, מ׳האט שוין געלערנט מיינעך אין הלכות פסח צו וואס, ס׳איז א פלאץ וואו מ׳קען פון דארטן זען ירושלים. וכשמגיע למקדש קורע קרע אחר. נאך איינס. ער פארט נישט דורך ירושלים, נאר ער קומט פון די מדבר, אזוי ווי ווען מ׳פארט צום מדבר יהודה ווייסט מען אז מ׳פארט דורך לעבן אלט שטאט. שבא מדרך המדבר, קורע על המקדש תחילה ואחר כך על ירושלים. ווען ער זעט ירושלים מאכט ער פארקערט, מאכט ער צוויי קריעות דאך.
הלכה יז: דיני הקריעה — וויאזוי
דברי הרמב״ם: כל הקריעות האלו כולן ביד ומעומד, וקורע כל כסותו שעליו עד שיגלה את לבו. ואינו מאחה קריעות אלו לעולם.
וויאזוי רייסט מען די קריעה? כל הקריעות האלו כולן ביד ומעומד, מ׳טוט עס מיט די הענט און מ׳טוט עס שטייעדיג. וואס טייטש, אנדערש ווי געווענליכע אבילות? ס׳איז דא אנדערע הלכות לגבי אבילות? יא, מ׳קען שטארק מחמיר זיין. וקורע כל כסותו שעליו עד שיגלה את לבו. ס׳איז נישט גענוג איין העמד, אלעס, עד שיגלה את לבו. ער רירט אן דאס הארץ? ניין, ביז ער איז מגלה זיין הארץ, ביז מ׳זעט אלע וועש ביז דאס הארץ. ואינו מאחה קריעות אלו לעולם. די וועש טאר מען נישט צונייען.
היתרים בתיפור
אבער די איסורים, אויף וואס מעג מען יא טון? מען טאר עס נישט געהעריג שיין צונייען, אבער ס׳איז דא אפאר מיני וועגן פון עס צונייען אויף אזא ארעי׳דיגע וועג, דאס מעג מען יא. לשללן, למללן, ללקטן, לתופרן כמין אילמות, די אלע זאכן מעג מען יא. און אויך אין חול המועד האבן מיר נאך געהאט לתופרן כמין אילמות, דאס איז אן ארעי׳דיגע וועג פון נייען. דאס איז נאך א זאך וואס קיינער פירט זיך נישט. מ׳רייסט קריעה, אבער נישט קריעה שאינו מאחה, און נישט עד שיגלה את לבו.
הלכה יט: ביטול הצומות לימות המשיח
אויך איז דא אריין ווייטער. אוי, אוי, אוי, יעצט, וויבאלד דער רמב״ם האט געשריבן אין זיין ספר, נישט נאר… ניין! דו זאגסט א פשוט׳ע פשט, איך זאג א בעסערע פשט, א הלכה פשט. דער רמב״ם׳ס ספר איז דאך נישט נאר בזמן הזה, דער רמב״ם׳ס ספר איז דאך אויך תפומות המשיח. מ׳דארף דאך וויסן וויאזוי זיך צו פירן ווען משיח קומט. מ׳דארף אויך אנקוקן אין דעם רמב״ם. אזוי איז דאך מקובל.
דברי הרמב״ם: כל הצומות האלה עתידין לבטל ימות המשיח. די אלע תשומעות וועט ווערן בטל ימות המשיח. האט ער געזאגט אז כשיש שלום. דער רמב״ם זאגט יעצט, ס׳איז נאך נישט שלום, ווייל ס׳איז נאך נישט דא די גאולה. דער רבי זאגט אז משיח. איך זאג, דאס איז נישט נאר פאר וועמען, דאס איז אן ענד פון די גאנצע סוגיא. ס׳איז דא א סוגיא אז אויך איז מען שיש שלום, סאו די אלע זאכן וואס איך האב געזאגט איז אין שלום, אבער יש שלום, ס׳טייטש אז ס׳איז דא דער משיח וואס זיין ארבעט איז לקרב, זיין ארבעט איז צו ברענגען שלום, וועט בטל ווערן די אלע צוממות.
ימים טובים ימי ששון ושמחה
ולא עוד אלא שהם עתידים להיות ימים טובים ימי ששון ושמחה. וואס ווערן ימים טובים ימי ששון ושמחה, שנאמר כה אמר ה׳ צבאות, צום הרביעי וצום החמישי וצום השביעי וצום העשירי, יהיה לבית יהודה לששון ולשמחה ולמועדים טובים. ווען גייט דאס זיין? ווען ס׳גייט זיין והוא אמת והשלום ההביא. ס׳גייט קומען א גורם, ס׳גייט ווערן די אמת ושלום.
פירוש הרמב״ם בשמונה פרקים
דער רמב״ם פירוש המשנה אין שמונה פרקים איז מסביר אז דאס מיינט צו זאגן אז דער אייבערשטער קערט נישט צו דו פאסט יא, צו דו פאסט נישט צו דו פאסט. דער אייבערשטער קערט יא, אז דו טוסט אמת ושלום, וואס מיינט מעלת המדות. שלום מיינט מדות טובות, און אמת מיינט מען ווייסט דעם אמת, און בעלת שכלית. כאילו, דאס איז די שלימות האדם, און דעמאלטס קען מען זיין פרייליך. מ׳זאל זוכה זיין בקרוב.
תענית אסתר
וואס איז מיט תענית אסתר? אויך בטל ווערן, אבער ער זאגט עס נישט קלאר. אפשר נישט, ווייל ס׳איז סתם פאר פאן. ער ווייסט וואס דער ענין פון תענית אסתר. עס איז פארט פון דעם וואס איז נישט בטל פורים. מען גייט לערנען די פארטער. אקעי, עד כאן.