סיכום השיעור 📋
סיכום פון שיעור – רמב״ם הלכות תעניות, פרק ד׳
הקדמה און קאנטעקסט
פרק ד׳ באהאנדלט דעם ספעציעלן סדר התפילה פון די זיבן תעניות אחרונות וועגן עצירת גשמים. דער סדר פון תעניות (פון פרק ג׳): ערשט פאסטן נאר תלמידי חכמים, דערנאך דריי תעניות פאר׳ן ציבור, דערנאך נאך דריי, און דערנאך זיבן אחרונות – בסך הכל דרייצן תעניות. ביי די זיבן אחרונות איז שוין א גאנצע מעמד ברשות הרבים.
—
הלכה א – דער סדר פון תפילה ביי די זיבן תעניות אחרונות
א) ארויסגיין צום רחובה של עיר מיט דער ספר תורה
רמב״ם׳ס ווערטער: “בכל יום ויום משבע תעניות האחרונות של מטר, מתפללין על סדר זה… מוציאין את התיבה לרחובה של עיר…”
פשט: ביי די לעצטע זיבן תעניות מאכט מען א גרויסע פובליקע מעמד – מען גייט ארויס אויף דער גאס (רחובה של עיר) און ברענגט ארויס די ספר תורה אין איר תיבה.
חידושים און הסברות:
1. וואס איז “תיבה”? אין הלכות תפילה (פרק י״א) שטייט אז ס׳איז דא א “היכל” (ארון קודש) וואו מען לייגט די ספר תורה, א “בימה” אין מיטן בית הכנסת, און א “תיבה” וואו מען שטעלט דעם ספר תורה. דער מסקנא איז אז “תיבה” איז א באקס/קעסטל וואס אין דעם ליגט די תורה (ענליך צו דעם ספרד׳ישן מנהג וואו דער ספר תורה ליגט אין אן אייגענעם באקס). מען נעמט ארויס די תיבה מיט׳ן ספר תורה פון היכל און שטעלט עס אויף אין דרויסן – מען מאכט כביכול א שטיקל בית המדרש אויף דער גאס.
2. פארוואס ברענגט מען ארויס א ספר תורה? די גמרא (תענית) ברענגט דעם טעם: “כלי צנועה היה לנו ונתבזה” – די תורה וואס איז געווען באהאלטן אינעווייניג, ווערט ארויסגעברענגט אין דרויסן אלס סימן פון בזיון/צער, אז מיר זענען נתפזר געווארן דורך אונזערע צרות.
ב) שקים
רמב״ם׳ס ווערטער: “…ונתכסו שקים…”
פשט: דער עולם דעקט זיך צו מיט שקים.
חידושים און הסברות:
עס ווערט געפרעגט צי שקים איז א סיגוף (עס קראצט אויפ׳ן גוף) אדער א בושה (מען טראגט א נידריגע בגד). דער מסקנא איז אז ס׳איז מער א בושה ווי א סיגוף – א מענטש גייט געוויינליך אין לבושי כבוד, און ווען מען טוט זיך אן אזא עקלדיגע בגד איז מען זיך משפיל. די גמרא (תענית) זאגט: “לומר הרי אנו חשובים כבהמה” – שקים איז א בגד פון בהמות, און מען ווייזט דערמיט אז מען איז נישט בעסער ווי א בהמה. עס ווערט אויך פארבונדן מיט מגילת אסתר: “ויצא בתוך העיר ויזעק זעקה גדולה ומרה” און “שק ואפר יוצע לרבים”.
ג) אפר מקלה אויף דער תיבה און ספר תורה
רמב״ם׳ס ווערטער: “…ונותנין אפר מקלה על גבי התיבה ועל גבי ספר תורה…”
פשט: מען לייגט אש אויף דער תיבה (דעם באקס) און אויף דער ספר תורה אליין – מען עפנט די תיבה און לייגט אויך אויף דער תורה גופא.
חידושים און הסברות:
1. דער רמב״ם׳ס ספעציעלער טעם – דלא כגמרא: די גמרא ברענגט דעם טעם פארוואס מען לייגט אש אויף דער ספר תורה: “עמו אנכי בצרה” / “בכל צרתם לו צר” – די שכינה איז אויך בצער מיט כלל ישראל. דער רמב״ם אבער האט דייקא נישט געברענגט דעם טעם, נאר ער שרייבט: “כדי להרגיל את הבכיה ולהכניע לבם” – דער צוועק איז צו דערשיטערן דעם ציבור. דער רמב״ם שטיצט זיך אויף רבי זירא אין מסכת תענית, וואס זאגט אז ווען ער פלעגט זען ווי מען לייגט אפר אויף דער ספר תורה, “מזדעזע לי כל גופאי” – זיין גאנצער גוף האט זיך דערציטערט. דער רמב״ם פארשטייט אז “עמו אנכי בצרה” מיינט נישט א מעטאפיזישע אויסזאג, נאר א פראקטישע ווירקונג: ווען מענטשן זעען אז מען באהאנדלט דעם כי קדוש׳סטן חפץ מיט בזיון, דערשיטערט עס זיי און ברענגט זיי צו תשובה.
2. פארוואס איז אפר א סימבאל פון צער/בזיון? ארימע מענטשן און שווערע ארבעטער (קוילן-מינעס, אויוון-ארבעטער) זענען פארשווארצט מיט אש – אש איז א סימן פון פחיתות כבוד.
ד) אפר אויפ׳ן קאפ פון נשיא און אב בית דין
רמב״ם׳ס ווערטער: “ואחד מן העם נוטל מן האפר ונותן בראש הנשיא ובראש אב בית דין במקום הנחת תפילין.”
פשט: א פשוט׳ער מענטש פון דעם עולם לייגט אפר אויפ׳ן קאפ פון דעם נשיא און אב בית דין, אויפ׳ן שטערן וואו מען לייגט תפילין. יעדער פשוט׳ער איד לייגט אליין אויף זיך.
חידושים און הסברות:
1. פארוואס “אחד מן העם”? ווייל ס׳איז נישט א ענין פון כבוד – ס׳איז טאקע א בזיון, נישט א כבוד פאר׳ן נשיא. קען אפילו א פשוט׳ער ארימער מענטש דאס טון.
2. פארוואס במקום הנחת תפילין? דער פסוק אין ישעיה (ס״א:ג) זאגט: “לשום לאבלי ציון לתת להם פאר תחת אפר” – דארט איז א לשון נחמה (פאר אנשטאט אפר). דא מאכט מען פארקערט: מ׳לייגט אפר אויפ׳ן מקום וואו נארמאל ליגט דער “פאר” (תפילין).
3. פארוואס דארף א צווייטער לייגן אויפ׳ן נשיא? די גמרא זאגט: איינער וואס שעמט זיך אליין, איז נישט אזא גרויסע בושה. אבער ווען א צווייטער טוט עס, איז דאס א גרעסערע בושה. דער נשיא האט שוין אסאך תעניתים געטון, ער האט זיך שוין אליין פארשעמט – אבער מ׳דארף נאך מער בושה, דעריבער טוט עס א צווייטער. “כדי שיתביישו” – דאס גייט אויף אלע, אבער דער נשיא דארף זיך ערשט שעמען און תשובה טון.
4. דער רמב״ם ברענגט דעם ערשטן טעם (בושה/בכיה/צובראכנקייט) און נישט דעם צווייטן טעם פון דער גמרא – “שיזכור לנו אפרו של יצחק” (שנחשב כאפר). דער רמב״ם באטאנט מער דעם פראקטישן ענין פון בושה.
5. [דיגרעסיע: ראש השנה און עקידת יצחק] היינט ביי אונז אויף ראש השנה, וואס איז א יום טוב און מ׳קען נישט לייגן אפר, ליינט מען פרשת העקידה כדי שיזכור לנו יצחק. אבער ראש השנה איז נישט קיין תענית, ס׳איז אן אנדערע זאך.
—
הלכה ב-ג – דער זקן וחכם, דברי כבושין, און שליח ציבור
א) דער זקן וחכם און דברי כבושין
רמב״ם׳ס ווערטער: נאכדעם שטעלט מען אוועק א זקן וחכם צווישן דעם עולם וואס זיצט. אויב ס׳איז נישטא א זקן וחכם, שטעלט מען א חכם; אויב נישטא א חכם, א זקן; אויב נישטא קיינס, שטעלט מען אן “אדם של צורה”. ער זאגט דברי כבושין.
פשט: מ׳דארף אן אויטאריטעטיווע פיגור וואס זאל זאגן מוסר ווערטער צום עולם. די סדר העדיפות: חכם קודם צו זקן.
חידושים און הסברות:
1. “אדם של צורה” – דער רמב״ם אין יסודי התורה זאגט “והדעת היתירה המצויה בנפשו של אדם היא צורת האדם השלם בדעתו”, אבער דא מיינט עס פונקט אנדערש: איינער וואס האט א צורת פנים, ער זעט אויס חשוב – א שיינע בארד, א חשוב׳ע אויסזען. דער טעם: מענטשן הערן נישט אויס מוסר פון סתם א מענטש, מ׳דארף איינעם וואס זעט אויס חשוב.
2. “דברי כבושין” – “כבוש” מיינט אייננעמען, ווערטער וואס נעמען איין דעם מענטש׳ס הארץ (כובש את לבו של אדם).
3. ווען ס׳איז אן אדם של צורה (נישט קיין חכם) – געבן אים די חכמים די ווערטער צו זאגן, ער זאגט נישט אליין. דער “והוא אומר לפניהם” גייט אויף דעם אדם של צורה, וועמען חז״ל זאגן אונטער א דרשה.
ב) אינהאלט פון די דברי כבושין
רמב״ם׳ס ווערטער: “אחינו, לא שק ותענית גורמים, אלא תשובה ומעשים טובים, שכן מצינו באנשי נינוה שלא נאמר בהם ‘וירא האלקים את שקם ואת תעניתם׳ אלא ‘וירא האלקים את מעשיהם׳. ובקבלה הוא אומר ‘וקרעו לבבכם ואל בגדיכם׳.”
פשט: דער עיקר איז נישט די אויסערליכע תענית, נאר תשובה ומעשים טובים. דער ראיה איז פון אנשי נינוה.
חידושים און הסברות:
1. פארוואס דוקא אנשי נינוה? ס׳איז זייער מדויק: מ׳ברענגט דוקא אנשי נינוה ווייל מ׳זעט אז שקים און תענית קענען מעורר זיין מעשים טובים. ס׳איז נישט אדער/אדער – דער רמב״ם האט טאקע געהאט שק ותענית! די פוינט איז: דער ענד-ציל איז נישט די שק ותענית אליין, נאר די מעשים וואס דאס גייט מעורר זיין. “וירא האלקים את מעשיהם.”
2. “ובקבלה הוא אומר” – אינטערעסאנט: יונה איז אויך “קבלה” (נביאים), און דאך רופט ער נאר דעם פסוק פון יואל “קבלה”. אין תענית (רש״י אדער אן אנדערער ראשון) ווערט שוין געפרעגט די קשיא, מיט אן אומקלארן תירוץ.
3. “אחינו” – מוסר דארף מען זאגן פאר “ברידער”, נישט פאר פרעמדע. דער טאן איז ברידערליך.
ג) דער חכם איז מוסיף
רמב״ם׳ס ווערטער: ווען ס׳איז דא א חכם, איז ער מוסיף “בענינות אלו כפי כחו” – ער לייגט צו נאך דברי כבושין אין דעם זעלבן ריכטונג, “עד שיכניע לבם וישובו תשובה גמורה.”
חידושים און הסברות:
1. וואס מיינט “תשובה גמורה”? הרהורי תשובה האבן זיי שוין געהאט די גאנצע צייט. “תשובה גמורה” מיינט (ווי אין הלכות תשובה פרק ב): “איזו היא תשובה גמורה? זו שבאה לידו דבר שעבר בו… ואפשר בידו לעשותו ופירש ולא עשה” – מ׳הערט אויף צו זינדיגן בפועל, נישט בלויז פילן שלעכט. “עד שיעיד עליו יודע תעלומות” – דאס איז דער מאסשטאב פון גמורה.
2. [דיגרעסיע: ארויסגיין אין רשות הרבים] אפשר דעריבער קומט מען ארויס אין רשות הרבים – ווייל דארט קען מען גלייך מאכן תשובה גמורה, מ׳דרייט זיך צווישן מענטשן, צווישן נסיונות, און מ׳קען באווייזן אז מ׳הערט אויף צו זינדיגן.
3. ווען זאגט מען מוסר? פאר׳ן דאווענען. “ואחר שגומר זה דברי כיבושין, עומדים בתפלה” – דאס איז דער מקור פאר דעם מנהג אז רבנים זאגן דרשות פאר תקיעת שופר / פאר׳ן דאווענען.
ד) שליח ציבור הראוי להתפלל בתעניות
רמב״ם׳ס ווערטער: נאך די דברי כבושין שטעלט מען א שליח ציבור הראוי להתפלל בתעניות. אויב דער וואס האט געזאגט דברי כבושין איז אויך ראוי, דאוונט ער. אויב נישט, שטעלט מען אן אנדערן.
פשט: דער בעל דרשן און דער שליח ציבור זענען נישט נויטיגערווייז דער זעלבער מענטש – יעדער דארף זיינע אייגענע כישורים.
חידושים און הסברות:
1. “ראוי” מיינט א גוטער בעל תפלה – ער האט א שיינע קול, ער קען דאווענען שיין. ס׳שטייט מפורש שפעטער וואס “ראוי” מיינט.
2. פארוואס קען דער זקן וחכם נישט אלעמאל דאווענען? תפלה דארף זיין מער א צובראכענע הארץ, א ספעציעלע כשרון. דער דרשן קען זיין א גוטער רעדנער אבער נישט א גוטער בעל תפלה.
3. “מורידין לפני התיבה” – דער לשון איז “יורד” (אראפגיין), נישט “עולה”. פארוואס? עולה איז מען עולה לתורה – מ׳גייט ארויף, מ׳פארגעסט פון דער וועלט. אבער תפלה איז “יורד” – פון הכנעה, מ׳גייט אראפ. (אויך פראקטיש: אין בית המדרש איז דער עמוד אביסל טיפער/נידעריגער.)
—
הלכה ג (המשך) – תנאים פון דער שליח ציבור
א) “רגיל בתפלה ורגיל לקרות בתורה נביאים וכתובים”
רמב״ם׳ס ווערטער: “איש שיהא רגיל בתפלה, ורגיל לקרות בתורה נביאים וכתובים.”
פשט: ער דארף קענען דאווענען פליסיק און קענען פסוקים פון תנ״ך.
חידושים און הסברות:
1. “רגיל בתפלה” – ער קען די ווערטער, ער איז א בקי אין לשונות תפלה. דער גאנצער תכלית פון א שליח ציבור איז ווייל מענטשן וואס קענען נישט גוט דאווענען זאלן קענען יוצא זיין דורך אים. ער דארף נישט האבן קיין “לשון אולי.” “רגיל” מיינט מער ווי “יודע” – ער איז בקי, ער קען עס פליסיק.
2. “רגיל לקרות בתורה נביאים וכתובים” – ער דארף קענען פסוקים, ווייל מ׳מאכט זכרונות, שופרות פון פסוקים – מ׳דארף קענען לשונות פון תורה, נביאים, און כתובים. אבער נישט נאר ביי זכרונות-שופרות – אלע נוסחאות התפילה זענען געבויט אויף לשונות פון פסוקים. אין ברכת המזון זאגט מען “כאמור פותח את ידך”, “ככתוב ואכלת ושבעת”. אין סליחות זאגט מען “עשה עמנו כמו שהבטחתנו בתורה”. אלע נוסחאות (ווי דער אבודרהם ווייזט) זענען געבויט אויף פסוקים. פסוקי דזמרה זענען פסוקים וואס זענען געשריבן געווארן צו זיין תפילות.
3. א ברייטערע נקודה וועגן דעם וועזן פון אידישע תפילה: אוודאי קען א איד דאווענען אין זיין אייגענע שפראך, אבער די יסודות פון אידישע תפילה זענען געבויט אויף דברי תורה – אויף פסוקים. דער וועג צו קענען מאכן אייגענע תפילות איז צו לערנען אסאך תנ״ך, און דעמאלט ווערט דיין “שפראך” צוזאמגעשטעלט פון תורה – דאס איז “די אידישע שפראך” פון תפילה.
4. [דיגרעסיע: ר׳ נחמן מברסלב] דער זעלבער ר׳ נחמן וואס האט געזאגט מען זאל רעדן אין דער אייגענער שפראך, האט אויך געזאגט אז מען דארף מאכן פון תורות – תפילות. ווייל זיין שפראך איז געווען תורות. נישט נאר פון ליקוטי מוהר״ן, נאר פון חומש דארף מען אויך מאכן תפילות. און ווער האט דאס געטון? אנשי כנסת הגדולה – דאס איז טאקע די זעלבע עבודה.
5. [דיגרעסיע: ר׳ מאיר פרעמישלאנער] ר׳ מאיר פרעמישלאנער׳ס דרך איז געווען: “אבא, כך כתוב בתורה” – מען בעט זיך צום אייבערשטן: דו האסט אליין געזאגט אין דער תורה! דאס איז א דוגמא ווי מען מאכט פון פסוקים תפילות.
ב) “מטופל ואין לו”
רמב״ם׳ס ווערטער: דער שליח ציבור זאל זיין “מטופל ואין לו” – ער האט קינדער און ער האט נישט גענוג פאר זיי. “ויש לו יגיעה בשדה.”
פשט: ער דארף זיין איינער וואס האט א צובראכן הארץ – ער גיט זיך אפ מיט קינדער אבער ער האט נישט גענוג צו געבן פאר זיי, און ער ארבעט שווער.
חידושים און הסברות:
1. “מטופל” – פשוטו כמשמעו: ער האט קינדער אין שטוב, ער דארף זיי נעמען פון קופות, ער דארף זיי שלעפן צו חדר, ער דארף זיי טרעפן שידוכים, דזשאבס, א.א.וו. דאס מאכט אים צובראכן. אבער איינער וואס איז צו יונג (נאך נישט קיין קינדער), אדער א גרויסער גביר (“יש לי משרתים”), אדער א זיידע וואס איז שוין “פאסט דעיס” – דער פילט נישט מיט מיט דעם צער הציבור.
2. “ואין לו” + “ויש לו יגיעה בשדה” – ער האט נישט, אבער ער טרייט זיין בעסט. ער ארבעט שווער, ער האט אביסל געלט. דאס איז וויכטיג: נישט סתם “ואין לו” וואס ער זיצט און טוט גארנישט, נאר ער מוטשעט זיך, ער גייט ארבעטן יעדן טאג.
3. פראקטישע נפקא מינה פאר שטעלן בעלי תפילה (אויך ימים נוראים): א גרויסער הידור איז צו נעמען איינער וואס (1) האט קינדער אין שטוב – ער ווייסט וואס עס מיינט, (2) ער איז אן ארבעטער יונגערמאן – “יש לו יגיעה בשדה”.
ג) “ביתו ריק מן העבירות”
רמב״ם׳ס ווערטער: “ולא יהיה לא בבניו ובבני ביתו… בעל עבירה. ביתו ריק מן העבירות.”
פשט: זיין גאנצע שטוב זאל זיין ריין פון עבירות – נישט ער, נישט זיינע קינדער, נישט זיין ווייב, נישט זיינע קרובים.
חידושים און הסברות:
1. קשיא: וואס איז ער שולדיג אז זיינע קינדער זינדיגן? – תירוץ: ס׳מיינט נישט אז ער מוז זיין א צדיק גמור אן שום חטא. ס׳רעדט פון זאכן וואס מענטשן ווייסן – ס׳איז דא אויף אים א “רינון” (שלעכטע שמועות). ווייל פריער האט דער רמב״ם געזאגט אז דער חכם אליין ווערט צובראכן (מען לייגט אויף אים שק ואפר) – מען רעדט נישט פון פערפעקטע מענטשן.
2. אנדער תירוץ: ס׳מיינט נישט אז זיינע קינדער זינדיגן נישט, נאר אז ער לאזט נישט צו עבירות אין זיין הויז. אפילו אויב ער אליין איז א וואוילער איד, אבער ער לאזט צו עבירות אין זיין הויז – איז עס א חסרון.
3. מקור: דאס קומט פון דער גמרא וואס זאגט “ביתו ריקם” מיינט ריקם מן העבירות, און נישט נאר ער נאר “ביתו”.
ד) “ולא יצא עליו שם רע בילדותו”
רמב״ם׳ס ווערטער: ס׳זאל נישט ארויסגעגאנגען אויף אים א שלעכטער נאמען ווען ער איז געווען יונג.
חידושים:
קשיא: וואס איז שלעכט מיט א בעל תשובה? – תירוץ: ס׳איז א ענין פון כבוד הציבור. אסאך מענטשן קוקן נאך אויף אים און זאגן “קודם את עיר כראשונים”. אוודאי איז עס גוט אז מען ווערט בעסער שפעטער, אבער לכתחילה זוכט מען איינעם אן שם רע. אויב מען האט נישט – האט מען נישט.
ה) “שפל ברך, ומרוצה לעם, ויש לו נעימה, וקולו ערב”
פשט: ער זאל זיין א עניו (נישט קיין סנאב), באליבט ביים עולם, מיט א זיסע נעימה און א שיינע קול.
חידושים:
“נעימה” vs. “קולו ערב” – צוויי באזונדערע זאכן: “נעימה” מיינט ער קען דעם ניגון/ניסוך (דעם נוסח פון דאווענען), “קולו ערב” מיינט ער האט א שיינע קול. מען קען האבן דעם ניסוח אבער רעדן מיט א נישט-שיינע קול – דאס איז “נעימה” אן “קולו ערב”.
ו) זקן vs. מדות – וואס איז עיקר?
רמב״ם׳ס ווערטער: אויב ער איז א זקן מיט אלע מדות – איז ער מפורש גוט. אויב ער איז נישט קיין זקן אבער ער האט די מדות – “יתפלל”, ער זאל דאווענען.
חידושים:
1. “זקן” מיינט דא מסתמא א חכם (נישט סתם אלט), ווייל פריער האט דער רמב״ם געזאגט אז ער זאל נאך האבן קינדער אין שטוב.
2. עיקר ביי תפילה איז די מדות, נישט חכמה. א יונגערער מיט אלע מדות איז בעסער ווי א זקן/חכם וואס קען נישט דאווענען.
ז) כללות׳דיגע נקודה: “מרוצה לקהל” אלס הויפט-תנאי
חידוש: אפשר אלע תנאים פון שליח ציבור זענען קאנדישנס פאר איין הויפט-זאך: “מרוצה לקהל” – דער עולם דארף פילן אז ווען ער דאוונט, מיינט ער זיי. ער רעדט פאר זיי. אויב דער עולם טראכט וועגן זיינע עבירות, זיין שם רע בילדותו – פילן זיי נישט מיט אים. אבער אויב דער עולם האט אים ליב – איז אלעס גוט.
1. [דיגרעסיע: תפילה בציבור היינט] אמת׳ע תפילה בציבור מיינט אז איינער דאוונט און דו פילסט אז ער רעדט פאר דיר, און דו וויינסט מיט אים מיט. היינטיגע צייטן, דער איינציגסטער פלאץ וואו דאס קען פאסירן איז ביי חסידישע רבי׳ס, וואו מענטשן גלייבן אז דער רבי קען רעדן פאר זיי צום אייבערשטן.
2. [דיגרעסיע: “הנני העני ממעש”] ווי קען דער חזן זאגן הויך מיט א שיינע נוסח אז ער איז “העני ממעש” – דאס זאל אים דאך שעמען? דער תירוץ: דער עיקר תנאי איז אז דער עולם זאל פילן אז ער דאוונט פאר זיי, און “הנני העני ממעש” איז א חלק פון דעם – ער ווייזט דעמוט פאר דעם ציבור.
—
הלכה ד – סדר התפילה בתענית: זכרונות, שופרות, תהלים, תחנונים, “מי שענה”, און זעקס ברכות
א) ערשטע זיבן ברכות ביז גואל ישראל
רמב״ם׳ס ווערטער: דער שליח ציבור הויבט אן דאווענען – נארמאלע שמונה עשרה, ביז ברכת גואל ישראל (די ערשטע זיבן ברכות).
פשט: מען זאגט די ערשטע ברכות פון שמונה עשרה ווי געוויינטלעך (אבות, גבורות, קדושת השם, וכו׳), ביז מען קומט צו גואל ישראל (די זיבעטע ברכה).
ב) זכרונות ושופרות, תהלים, תחנונים, “מי שענה את אברהם”
רמב״ם׳ס ווערטער: “פאר׳ן ענדיגן ברכת גואל ישראל זאגט מען זכרונות ושופרות מעין הצרה, פסוקי תהלים (‘אל ה׳ בצרתה לי׳, ‘אשא עיני אל ההרים׳, ‘ממעמקים קראתיך׳, ‘תפלה לעני כי יעטוף׳), דברי תחנונים כפי כחו, און דאן ‘מי שענה את אברהם אבינו בהר המוריה הוא יענה אתכם וישמע קול צעקתכם ביום הזה, ברוך אתה ה׳ גואל ישראל.’ דערנאך מוסיף מען נאך זעקס ברכות, ומתחנן בכל אחת מהם בדברי תחנונים ופסוקים בדברי קבלה ובכתבי הקדש כפי שירגיל, וחותם בכל אחת מהם.”
פשט: אין ברכת “ראה בענינו” (גואל ישראל) לייגט מען אריין זכרונות ושופרות מעין הצרה — פסוקים וואס רעדן ווי דער אייבערשטער געדענקט אידן אין צרה און הערט זייער שופר. דערצו זאגט מען פיר קאפיטלעך תהלים (קכ, קכא, קל, קב), תחנונים כפי כחו, און “מי שענה את אברהם.” דערנאך קומען זעקס נייע ברכות מיט אייגענע חתימות.
חידושים און הסברות:
1. דער רמב״ם׳ס מהלך אין סדר הברכות — דלא כפשטות המשנה והגמרא (מגיד משנה׳ס קשיא): דער מגיד משנה שטעלט אז דער רמב״ם׳ס סדר איז זייער שווער, ווייל ער איז דלא כפשטא דמשנה וגמרא. אין דער משנה שטייט אז ס׳איז דא זעקס עקסטרע ברכות, און די זכרונות, שופרות, תהלים, און תחנונים ווערן צוגעטיילט דורכאויס די זעקס ברכות — יעדע ברכה האט אירע פסוקים מיט איר חתימה און איר “מי שענה.” דער רמב״ם אבער לייגט אלע זכרונות, שופרות, תהלים, און תחנונים אין איין בלאק — אלעס אריינגעלייגט אין ברכת גואל ישראל, נאך פאר׳ן ענדיגן די ברכה. ערשט דערנאך קומען די זעקס נייע ברכות מיט זייערע חתימות. דער מגיד משנה וויל טראכטן אז אפשר דער רמב״ם מיינט נישט טאקע אזוי, נאר עס האט זיך עפעס צעמישט אין נוסח, אבער פון דעם נוסח הרמב״ם זעט עס זייער קלאר אויס אז ער מיינט טאקע אזוי. לויט דער גמרא׳ס פשט מאכט אסאך מער סענס — למשל, ביי “מי שענה את אברהם” דערמאנט מען די עקידה, מ׳זאגט פסוקים וועגן עוקד ונעקד, מ׳פארציילט די מעשה, און דאן ענדיגט מען “ברוך אתה ה'” — אלעס צוזאמען אין איין ברכה. ביי דער רמב״ם אבער איז דער אינהאלט (זכרונות/שופרות/תהלים) אפגעשניטן פון די חתימות.
2. זכרונות ושופרות “מעין הצרה” — דער אונטערשייד פון ראש השנה: אויף ראש השנה זאגט מען מלכיות, זכרונות, שופרות. ביי תענית נעמט מען אראפ מלכיות און מ׳זאגט נאר זכרונות און שופרות, אבער “מעין הצרה” — דאס הייסט, מ׳קלויבט אויס פסוקים וואס רעדן ספעציפיש פון דעם אז דער אייבערשטער געדענקט אידן אין צרה, און הערט אויס דעם קול שופר פון אידן וואס בלאזן אין זייער נויט (ווי “ונזכרתם לפני ה׳ אלקיכם”).
3. די פיר קאפיטלעך תהלים — א מקור פאר תהלים ביי צרה: דער רמב״ם ברענגט פיר קאפיטלעך: קכ (“אל ה׳ בצרתה לי קראתי”), קכא (“אשא עיני אל ההרים”), קל (“ממעמקים קראתיך ה'”), קב (“תפלה לעני כי יעטוף”). דאס איז א פראקטישע עצה פון חז״ל — אויב איינער זוכט תהלים צו זאגן ביי א צרה, זענען דאס די קאפיטלעך וואס חז״ל האבן אנגעשטעלט.
4. “כפי כחו” — דברי תחנונים: אויב איינער איז א שטארקער בעל מחדש, קען ער מאכן פיוטים, קען ער מאכן אייגענע תפילות — זאגט ער דארטן זיינע אייגענע תפילות.
5. “כפי שירגיל” — צוויי טייטשן: (א) דער מענטש דאווענט דאך יעדן טאג פריוואט, ער האט שוין זיינע אייגענע נוסחאות וואס זענען אים איינגעפאלן תוך כדי זיינע תפילות — זאל ער דאס זאגן פובליקלי. (ב) אפשר מיינט עס אז ס׳קען נישט זיין די ערשטע מאל וואס דו זאגסט א תפילה פובליקלי — דו דארפסט זיין א “רגיל בתפילה,” דו דארפסט שוין האבן דערפארונג.
6. קשיא אויף “מי שענה את אברהם בהר המוריה”: וואס הייסט דער אייבערשטער האט “געענטפערט” אברהם בהר המוריה? ס׳איז דאך געווען א מצוה, עקידת יצחק — וואס איז דא די “צרה”? ענטפער: יצחק איז טאקע געווען אין א גרויסע צרה — ער איז געלעגן אויף א מזבח מיט א מעסער העכער אים. נאך ערגער, אברהם אליין איז כמעט געווארן א רוצח, ס׳האט געפעלט א האר. אבער עס ווערט באמערקט אז דאס איז “מאדנע” — דער פסוק שטעלט עס פאר אלס א גרויסע מצוה, אז אברהם האט זיך מתגבר געווען, און מ׳זאגט דא אז ער האט געוויינט “באשעפער ראטעווע מיין זון”? עס ווערט פארגעלייגט אז אפשר מיינט עס דעם פסוק “אשר יאמר היום בהר ה׳ יראה” — אז דער אייבערשטער האט אים צוגעזאגט ישועות. אבער עס ווערט געזאגט אז “ווען קיינער ווייסט נישט פשט, מעג מען וויסן אז דאס איז א זאך וואס איז עפעס מאדנע.”
7. “הוא יענה אתכם” — לשון נוכח: דער בעל תפילה רעדט צו דעם עולם אין לשון “אתכם” (נוכח), נישט “יעננו” (אונז). דאס ווייל דער שליח ציבור רעדט פאר די עולם, נישט אנשטאט די עולם.
ג) די זעקס ברכות מיט זייערע חתימות
ברכה ראשונה – משה ואבותינו על ים סוף
רמב״ם׳ס ווערטער: “בראשונה: ‘מי שענה את משה ואבותיכם על ים סוף, הוא יענה אתכם… ברוך אתה ה׳ זוכר הנשכחות.'”
חידושים:
1. “זוכר הנשכחות” קארעספאנדירט צו זכרונות. דאס שטימט מיט דעם כלל׳דיגן סדר פון זכרונות-שופרות. אבער לויט דער רמב״ם׳ס שיטה (וואו זכרונות/שופרות זענען שוין געזאגט געווארן פריער אין ברכת גואל ישראל) איז דער קשר צווישן דעם אינהאלט און די חתימה שוואכער. לויט דער אנדערער פשט (אז מ׳צוטיילט דעם אינהאלט דורכאויס די ברכות) מאכט עס אסאך מער סענס.
2. זכרונות – דער ענין פון “דערמאנען”: ביי משה ביים ים סוף זעט מען אן אינטערעסאנטע זאך – משה האט אנגעהויבן מתפלל זיין, און דער אייבערשטער האט געזאגט “מה תצעק אלי” – דו ביסט שוין א געהאלפענער, איך האב שוין צוגעזאגט. דאס פאסט מיט זכרונות: זכרונות מיינט אז מ׳דארף נישט קיין נייע תפילה, נאר מ׳דערמאנט אז דער אייבערשטער האט שוין צוגעזאגט, מ׳האלט שוין נאכ׳ן ערשטן תפילה.
ברכה שניה – יהושע בגלגל
רמב״ם׳ס ווערטער: “בשניה: ‘מי שענה את יהושע בגלגל, הוא יענה אתכם… ברוך אתה ה׳ שומע תרועה.'”
חידושים:
1. “שומע תרועה” קארעספאנדירט צו שופרות.
2. “בגלגל” — נישט דווקא יריחו: דער פשוט׳ער פשט איז די מעשה פון חומות יריחו (יהושע פרק ו), וואו מ׳האט געבלאזן שופר — וואס שטימט גוט מיט “שומע תרועה.” אבער עס ווערט מחדש געווען אז “גלגל” איז נישט דווקא יריחו — גלגל איז געווען דער מחנה פון כלל ישראל דורכאויס דער גאנצער כיבוש הארץ (ביז יהושע פרק י״ד בערך). אלע תפילות וואס יהושע האט מתפלל געווען — אויך ביי די מלחמה מיט העי — זענען געווען “בגלגל.” ווען מ׳זאגט דעם פלאץ (ווי “מצפה” ביי שמואל, “הר הכרמל” ביי אליהו), מיינט מען דעם מחנה/פלאץ, נישט דווקא דעם ספעציפישן נס. אויב מ׳וואלט געמיינט דווקא יריחו, וואלט געדארפט שטיין “ביריחו.”
3. א שטארקע סברא אז עס רעדט פון די תפילה ביי העי (יהושע פרק ז): נאכדעם וואס 36 אידן זענען געפאלן ביי העי, האט יהושע געזאגט א מורא׳דיגע תפילה: “אהה אדני אלקים למה העברת העביר את העם הזה… ומה תעשה לשמך הגדול?” – דאס איז געווען בגלגל ממש אפיציעל. דער אייבערשטער האט געענטפערט מיט די גאנצע מעשה פון עכן.
4. קשיא: ביי העי שטייט נישט אז יהושע האט געבעטן (נאר ער האט א טענה געזאגט). ענטפער: ביי אברהם שטייט אויך נישט אז ער האט געבעטן, און פונדעסטוועגן ווערט ער דערמאנט.
ברכה שלישית – שמואל במצפה
רמב״ם׳ס ווערטער: “בשלישית חותם: ‘מי שענה את שמואל במצפה הוא יענה אתכם וישמע קול צעקתכם ביום הזה, ברוך אתה ה׳ שומע צעקה.'”
פשט: אין מצפה איז געווען א מלחמה צווישן אידן און פלשתים, שמואל האט מתפלל געווען, און דער אייבערשטער האט געהאלפן.
חידוש: “ביום הזה” מיינט נישט אז די ישועה זאל קומען היינט, נאר אז דער אייבערשטער זאל הערן די צעקה וואס מ׳שרייט יעצט – “וישמע קול צעקתכם ביום הזה.” כמו שעשה בימים ההם, כן יעשה ביום הזה.
ברכה רביעית – אליהו בהר הכרמל
רמב״ם׳ס ווערטער: “ברביעית יחתום: ‘מי שענה את אליהו בהר הכרמל… ברוך אתה ה׳ שומע תפלה.'”
פשט: אליהו האט געזאגט “ענני ה׳ ענני” ביי הר הכרמל קעגן נביאי הבעל, און דער אייבערשטער האט א פייער געברענגט אויף זיין מזבח.
חידוש: די לשון “מי שענה” שטימט זייער גוט מיט אליהו, ווייל אליהו אליין האט געזאגט “ענני” – דאס זעלבע שורש.
ברכה חמישית – יונה במעי הדגה
רמב״ם׳ס ווערטער: “בחמישית יחתום: ‘מי שענה את יונה במעי הדגה… ברוך אתה ה׳ העונה בעת צרה.'”
חידושים:
1. פלאץ אדער צרה? ביי אלע אנדערע ברכות דערמאנט מען א פלאץ (הר הכרמל, מצפה, גלגל, ירושלים). “במעי הדגה” איז אויך א פלאץ – אבער עס איז טאקע אויך א צרה. מ׳רעדט א צייט און א פלאץ – און אזוי זאל דער אייבערשטער העלפן היינט דא.
2. א טיפער ענין: נארמאלערהייט דאוונט מען אין בית המדרש. אבער ווען ס׳איז א צרה, איז מען נישט אין בית המדרש – מ׳איז אין מצפה, אין גלגל, אין מעי הדגה, אין די גאס וואו מענטשן שטייען הונגעריג. דאס איז דער ענין – דער אייבערשטער ענטפערט אויך ווען מ׳איז נישט אין דעם נארמאלן דאוונען-פלאץ.
3. יונה׳ס תפילה בלב: יונה האט דאך נישט געקענט שרייען מיט א קול אין מעי הדגה – ער האט געשריגן בלב (“קראתי מצרה לי אל ה'”). דאס פאסט מיט׳ן ענין אז דער בעל תפילה שרייט, און די אנדערע מענטשן שרייען בלב – “קול צעקתכם” איז וואס זיי הערן דעם בעל תפילה און שרייען אינעווייניג.
4. [דיגרעסיע: יונה אין יום כיפור] דאס איז מסתמא איינע פון די פשוט׳ע פשטים פארוואס מ׳לייענט יונה אין יום כיפור – סיי ווייל דער אייבערשטער האט געהאלפן יונה (תפילה), סיי ווייל נינוה האט תשובה געטון (מוסר). יונה האט ביידע זאכן – תפילה און תשובה.
ברכה שישית – דוד ושלמה בירושלים
רמב״ם׳ס ווערטער: “בשישית יחתום: ‘מי שענה את דוד ושלמה בנו בירושלים… ברוך אתה ה׳ המרחם על הארץ.'”
חידושים:
1. “מרחם על הארץ” מיינט אז דער אייבערשטער זאל רחמנות האבן און ברענגען גשם על הארץ – דאס איז וואס מ׳בעט.
2. פארוואס דוד ושלמה? זיי האבן געבויט ארץ ישראל / בית המקדש. דא זענען צוויי מענטשן – דוד האט געבעטן, און די ישועה איז געקומען בימי שלמה (ווען דער בית המקדש איז פארטיג געווארן).
3. למעשה, דוד המלך האט געהאט א רעב אויף דריי יאר, און ער האט געמאכ
ט א גאנצע יום תפילה. דעמאלטס האט ער געטראפן דעם גורן ארנן היבוסי – דער פלאץ וואו מ׳האט געבויט דעם בית המקדש. דאס האט צו טון מיט “המרחם על הארץ.”
ד) ענית אמן
רמב״ם׳ס ווערטער: “וכל העם עונים אמן אחר כל ברכה וברכה, כדרך שעונים אמן אחר כל ברכה וברכה.”
פשט: דאס עולם ענטפערט אמן נאך יעדע ברכה.
חידוש: דער רמב״ם זאגט דאס להוציא וואס מ׳גייט באלד לערנען וועגן בית המקדש – דארט האט מען נישט געזאגט אמן, נאר א אנדערע סדר (ברוך שם כבוד מלכותו).
ה) נאכ׳ן דאווענען – גומר התפלה ותקיעות
רמב״ם׳ס ווערטער: “וגומר התפלה על הסדר” – מ׳גייט צוריק צו די רעגולערע שמונה עשרה (רפאנו וכו׳) און ענדיגט אויפ׳ן סדר. “ומתוקעים בחצרות” – נאכ׳ן דאווענען בלאזט מען שופר.
חידושים:
1. עס איז אינטערעסאנט אז מ׳האט קיינמאל נישט אזא מציאות אז מ׳לייגט צו ברכות אינמיטן שמונה עשרה (ביי יום טוב איז נאר 7 ברכות, נישט 18 פלוס). דאס איז א ספעציעלע זאך נאר ביי תענית.
2. די זכרונות (וואס מ׳זאגט אין די ברכות) איז א הכנה צום שופר-בלאזן – מ׳בעט דעם אייבערשטער ער זאל געדענקען, און נאכדעם בלאזט מען.
—
הלכה ה – כסדר הזה עושין בכל מקום / סדר בית המקדש
א) “בכל מקום”
רמב״ם׳ס ווערטער: “כסדר הזה עושין בכל מקום.”
חידוש: “בכל מקום” מיינט אין גאנץ ארץ ישראל אויסער ירושלים/בית המקדש. דער רמב״ם האט פריער געזאגט אז די פולע תענית גשמים (מיט אלע חומרות) איז נאר אין ארץ ישראל. אין חוץ לארץ מאכט מען תעניות אבער נישט מיט די שטרענגקייט. עס ווערט דיסקוטירט צי אין חוץ לארץ מאכט מען בכלל א תענית גשמים – קיינער האט נישט געהערט אז מ׳טוט אזוי.
ב) סדר בית המקדש – דריי עיקר חילוקים
רמב״ם׳ס ווערטער: “כשם שמתפללין על הסדר הזה בירושלים” – אין ירושלים איז מען געגאנגען צום הר הבית, כנגד שער המזרח, און מתפלל כסדר הזה.
פשט: מ׳איז געגאנגען אין הר הבית מיט׳ן פנים צום מזרח (כנגד בית קדשי קדשים).
חידושים – דריי עיקר חילוקים צווישן בכל מקום און בית המקדש:
1) תקיעות אינמיטן: אין גאנץ ארץ ישראל (אויסער ירושלים) בלאזט מען שופר נאר נאכ׳ן דאווענען. אין בית המקדש זענען די תקיעות געווען א חלק פון די תפילה אינמיטן. דער חזן הכנסת זאגט “תקעו” און מ׳מאכט תקיעה ותרועה אינמיטן.
2) ענית אמן vs. ברוך שם: אין בית המקדש זאגט מען נישט אמן, נאר “ברוך שם כבוד מלכותו לעולם ועד”. אויך זאגט מען נישט “ברוך אתה ה'” נאר “ברוך אתה ה׳ אלקינו אלקי ישראל מן העולם ועד העולם” – א לענגערע נוסח.
3) נאכאמאל “מי שענה”: נאכ׳ן בלאזן זאגט מען נאכאמאל “מי שענה” – וואס מ׳טוט נישט אין אנדערע פלעצער.
ג) סדר התקיעות אין בית המקדש – פרטים
רמב״ם׳ס ווערטער: “ומשגיח שליח צבור לומר מי שענה את אברהם…” – דער שליח ציבור ענדיגט מיט “ברוך אתה ה׳ אלקינו אלקי ישראל מן העולם ועד העולם, ברוך אתה ה׳ גואל ישראל”, און דער עולם ענטפערט “ברוך שם כבוד מלכותו לעולם ועד”. נאכדעם בלאזט מען, און דער חזן הכנסת זאגט “תקעו כהנים תקעו”, און דער שליח ציבור זאגט “מי שענה את אברהם אבינו בהר המוריה יענה אתכם…”, און נאכדעם תוקעין הכהנים.
חידושים:
1. חילוק צווישן בית המקדש און בכל מקום: אין בכל מקום זאגט מען “מי שענה” אלס חלק פון די ברכה גופא. אבער אין בית המקדש טוט מען אנדערש – מען מאכט ערשט א חתימה מיט “ברוך אתה ה׳ גואל ישראל”, דער עולם ענטפערט “ברוך שם כבוד מלכותו”, און נאכדעם קומט “מי שענה” אלס א באזונדערע תפילה בעת מען גרייט זיך צו די תקיעות. דאס הייסט, “מי שענה” ווערט ארויסגענומען פון דער ברכה און ווערט א באזונדערע תחנה.
2. סדר התקיעות – תוקעין און מריעין: דער רמב״ם זאגט אז “באחת אומר תוקעין ובאחת אומר מריעין” – ביי איין ברכה הייבט מען אן מיט תקיעה (תקיעה תרועה תקיעה), און ביי דער אנדערער הייבט מען אן מיט תרועה (תרועה תקיעה תרועה). “נמצאו הכהנים פעם תוקעין ומריעין ותוקעין, ופעם מריעין ותוקעין ומריעין, שבע פעמים.” דאס איז אינטערעסאנט, ווייל מיר ווייסן דאך אז יעדע תרועה דארף האבן א תקיעה לפניה ולאחריה – אבער דא זעט אויס אז מען טוישט איבער דעם סדר. ביי ראש השנה איז נישטא אזא סדר פון איבערטוישן, אבער ביי תענית יא.
3. “ואין עושין סדר זה אלא בהר הבית בלבד” – דער ספעציעלער סדר פון תקיעות מיט חצוצרות און שופר צוזאמען, מיט דעם איבערטוישן פון תוקעין/מריעין, איז נאר אויפן הר הבית.
4. לשון “אבותינו” vs. “אבותיכם”: ביי “מי שענה את משה ואבותינו על ים סוף” שטייט “אבותינו”, אבער פריער שטייט “יענה אתכם”. דער רמב״ם איז נישט מדקדק געווען אין דעם חילוק צווישן “אבותינו” און “אבותיכם”.
—
הלכה ו (בערך) – גיין צום בית הקברות נאך דער תפילה
רמב״ם׳ס ווערטער: “וסדר תעניות אלו בכל מקום שגוזרין אותם שם, אחר שמתפללין יוצאין כל העם לבית הקברות ובוכין ומתפללין שם” – ווייל “כלומר הרי אתם מתים כאלו אם לא תשובו מדרכיכם”.
פשט: נאכן דאווענען גייט מען צום בית הקברות, מען וויינט און מען דאוונט דארט. דער רמב״ם׳ס טעם איז צו דערשרעקן דעם עולם – אז אויב מען טוט נישט תשובה, וועט מען אויך שטארבן ווי די מתים וואס ליגן דארט.
חידושים און הסברות:
1. גרויסער חידוש פון דעם רמב״ם׳ס אייגענעם טעם: אין גמרא תענית דף ט״ז איז דא א מחלוקת רבי לוי בר חמא און רבי חנינא פארוואס מען גייט צום בית הקברות. איין טעם: “הרי אנו חשובים לפניך כמתים” – מען איז זיך משפיל פאר דעם אייבערשטן, מען ווייזט אז מען איז אזוי נידעריג ווי טויטע. צווייטער טעם: “כדי שיבקשו עלינו מתים רחמים” – אז די מתים זאלן מבקש זיין רחמים פאר אונז. די נפקא מינה צווישן די צוויי שיטות איז צו מען קען גיין צו גויאישע קברים – אויב ס׳איז כדי שיבקשו רחמים, דארף מען גיין צו אידישע קברים; אויב ס׳איז חשובים כמתים, קען מען גיין אפילו צו גויאישע קברים. ס׳איז אויך דא א דריטע מיינונג אז מען זאל דווקא גיין צו גויאישע קברים, ווייל אידישע מתים זענען “במיתתן קרויין חיים” און ס׳פאסט נישט צו זאגן “חשובים כמתים” ביי זיי.
2. דער רמב״ם פסק׳נט קיין איינע פון די גמרא׳ס לשונות נישט! ער זאגט נישט “חשובים כמתים” (דאס וואלט געווען כלפי מעלה – מען ווייזט דעם אייבערשטן אז מען איז נידעריג), און ער זאגט נישט “שיבקשו מתים רחמים”. אנשטאט דעם זאגט דער רמב״ם אן אייגענעם טעם: “הרי אתם מתים כאלו אם לא תשובו מדרכיכם” – דאס איז א מוסר-זאך פאר די לעבעדיגע מענטשן אליין, צו דערמאנען זיי אז זיי וועלן אויך שטארבן. דאס איז נישט כלפי מעלה (נישט צו באווייזן דעם אייבערשטן עפעס), נאר כלפי זיך אליין – מען דערשרעקט זיך אליין צו תשובה.
3. דאס פאסט צוזאמען מיט דעם באופן עקבי (קאנסיסטענט) וואס דער רמב״ם לערנט דורכאויס – אז אלע מעשים פון תענית זענען נישט כדי דעם אייבערשטן צו “איבערצייגן” אדער “משכנע” זיין, נאר כדי דעם מענטש אליין צו ברענגען צו תשובה. דער רמב״ם פארדרייט איבער דעם פשט פון אלע זאכן – אנשטאט אז ס׳איז כלפי מעלה (מען איז זיך מכניע פאר דעם אייבערשטן), זאגט ער אז ס׳איז כלפי דעם מענטש אליין (מען דערמאנט זיך אז מען גייט שטארבן).
4. ירושלמי אלס מקור: ס׳איז פארגעלייגט געווארן אז דער רמב״ם שטיצט זיך אויפן ירושלמי וואס ברענגט נאר איין טעם. אבער דער רמב״ם פסק׳נט אפילו נישט יענעם טעם פונקטליך – ער איז “מפרר” (צעברעכט) דעם טעם און בויט אויף אן אייגענעם טוויסט דערפון.
5. פראקטישע נקודה: אין יענע צייטן אין ארץ ישראל, ווען ס׳איז נישט געווען קיין רעגן, האבן מענטשן באמת געזען דעם טויט פאר זייערע אויגן – ס׳איז נישט געווען אזוי “ווייט” ווי היינט. דעריבער איז דער גאנג צום בית הקברות געווען א שטארקע דערמאנונג.
6. [דיגרעסיע: שולחן ערוך און מנהג ערב ראש השנה] אין שולחן ערוך שטייט אז ערב ראש השנה איז געווען דער מנהג צו גיין צום בית הקברות. אין די פוסקים שטייט אויך אז מען קען גיין צו א גויאישע בית הקברות, ווייל ס׳איז אן ענין פון זיך דערמאנען. אבער ס׳קען זיין א פראבלעם פון טומאת ארץ העמים וואו גוים האבן באגראבן.
—
תפלת נעילה ביי תעניות
רמב״ם׳ס ווערטער: “בכל תענית מתענין על הצרות שגוזרין על הציבור מתפללין תפלת נעילה בכל מקום” – “כלומר נעלו שערי שמים בעד השמש ונסתרה”.
פשט: ביי יעדע תענית ציבור וואס מען גזר׳ט אויף צרות, דאוונט מען אויך תפלת נעילה – א פערטע תפילה אויסער שחרית, מוסף, און מנחה. דאס איז ווען די זון גייט אונטער.
חידושים און הסברות:
1. שערי שמים vs. שערי בית המקדש: אין דער גמרא זענען דא צוויי פשטים וואס “נעילה” מיינט – שערי שמים אדער שערי בית המקדש. דער רמב״ם פסק׳נט שערי שמים, אבער ער טייטשט עס אז “שערי שמים” מיינט ווי די זון גייט אונטער – “נעלו שערי שמים בעד השמש ונסתרה”.
2. פארוואס טוט מען דאס היינט נישט? היינט מאכט מען קיינמאל נישט נעילה ביי תעניות (נאר יום כיפור). דער תירוץ איז פשוט: מיר גזר׳ן היינט נישט קיין תענית ציבור אין דעם פולן זין. אבער ווען יא – ווען ס׳איז דא אן עת צרה – וואלט מען געדארפט דאווענען פיר תפילות א טאג.
—
שיעור רעגן וואס מען דארף כדי מבטל זיין די תענית
רמב״ם׳ס ווערטער: “עד שירדו בעומק קרקע חריבה טפח” – אין טרוקענע ערד דארף דער רעגן אריינגיין א טפח. “ובעבודה… עד שירדו בעומק הלחה שלשה טפחים” – אין באארבעטע (פייכטע) ערד דארף עס אריינגיין דריי טפחים.
פשט: דער שיעור ווען מען קען זאגן אז דער רעגן האט געהאלפן איז: אין טרוקענע, הארטע ערד – א טפח טיף; אין שוין באארבעטע, ווייכע ערד – דריי טפחים טיף (ווייל דארט גייט דער רעגן גרינגער אריין, דארף מען מער כדי ס׳זאל קענען וואקסן).
חידוש: דאס איז א המשך פון וואס מען האט פריער געלערנט – אז אויב פאר חצות רעגנט שוין, איז מען מבטל די תענית. אבער דא גיט דער רמב״ם דעם שיעור וויפיל רעגן דארף פאלן כדי מען זאל קענען זאגן אז מען איז געהאלפן געווארן. דאס איז נישט דווקא אין יענעם טאג – ס׳קען זיין אויך שפעטער.
—
דערמיט האט מען געענדיגט פרק ד׳ פון הלכות תעניות.
תמלול מלא 📝
רמב״ם הלכות תעניות פרק ד׳ – סדר התפילה ביי די זיבן תעניות אחרונות
הקדמה: סדר התעניות פון עצירת גשמים
Speaker 1: א גוטן, טייערע אידן. מיר לערנען דעם הייליגן רמב״ם הלכות תעניות, פרק ד׳.
סאו, פאריגע פרק, פרק ג׳, האבן מיר געלערנט פארשידענע צרות אויף וואס מ׳פאסט, און פרק ד׳ האבן מיר אויסגערעכנט די עיקר, די אויף וואס ס׳איז דא א גאנצע סדר תעניות.
Speaker 2: אין אנדערע ווערטער, פרק ב׳ מיינסטו.
Speaker 1: פרק ב׳ האבן מיר געלערנט פארשידענע צרות, און פרק ג׳ האבן מיר געלערנט ספעציפיקלי אויף עצירת גשמים, וואס אויף דעם איז דא מערערע, א סדר פון תעניות. און דאס אין מסכת תענית איז טאקע בעיקר אויף עצירת גשמים.
און דארט איז געשטאנען פונקטליך ווען, אויב ווען ס׳וואלט שוין געדארפט אנהייבן רעגענען חודש חשוון, הייבט מען אן אויף א קליינע פארנעם, נאר די תלמידי חכמים פאסטן. שפעטער ברענגט מען עס צו די גאנצע פאלק, און מ׳פאסט דריי תעניתים, און נאכדעם נאכאמאל דריי תעניתים. אבער ווען ס׳גייט שוין טיף אריין אין די ווינטער און ס׳האט נאך אלץ נישט גערעגנט, איז דא א סדר פון זיבן תעניתים. און ביי די זיבן תעניתים איז עס שוין ממש א סדר מיט א סדר התפילות, מיט א גאנצע ברשות הרבים, ס׳איז א גאנצע סדר, און דאס איז וואס דער פרק גייט רעדן. וויאזוי ארבעט די פאבליק מעמד תפילה? ס׳ווערט אזא ימים נוראים, ספעציעל דאווענען, און אזוי ווייטער.
און דאס איז וואס מיר לערנען, די זיבן תעניות אחרונות.
Speaker 2: איך מיין אז דו האסט צוגעלייגט איינס, רייט? ס׳איז דא דריי תעניות וואס די תלמידי חכמים פאסטן, נאכדעם…
Speaker 1: אה, ביסט גערעכט. ס׳איז דא דריי תעניות מיט א ציבור, נאכדעם נאך דריי, און נאכדעם איז שוין דא זיבן. איז דאס דער סדר. גייט מען לערנען דעם סדר התפילה פון תעניתים.
Speaker 2: ס׳איז דאס א טאטאל פון דרייצן תעניתים?
Speaker 1: יא, ווי מ׳האט געלערנט, טאטאל דרייצן. שוין.
הלכה א: דער סדר התפילה ביי די זיבן תעניות אחרונות
Speaker 1: בכל יום ויום משבע תעניות האחרונות של מטר, יעדן טאג פון די זיבן – ווייל נאכדעם פאסט מען שוין נישט, נאר די תלמידי חכמים, מ׳גייט שוין צוריק צו די תלמידי חכמים – סאו די לעצטע זיבן וואס מ׳מאכט די עולם פאסטן, מתפללין על סדר זה. ס׳איז דא א ספעציעל סדר התפילה וואס דער רמב״ם גייט דא זאגן.
איז אזוי, געווענליך דאוונט מען דאך אין בית המדרש, אבער יעצט איז דא עפעס א גרויסע חידוש אז מ׳מאכט עס מער אזוי ווי א… איך ווייס… א פראטעסט. מ׳גייט אין די גאס און מ׳שרייט אויס די ווייטאג ברבים. “ויצא ברחוב העיר ויזעק זעקה גדולה ומרה”. ס׳איז דא עפעס א באהאלטן גיין אין די גאס און שרייען.
מען ברענגט ארויס די תיבה מיט דער ספר תורה
לאמיר זען, ס׳טוט אזוי, מ׳גייט אין די גאס און מ׳נעמט ארויס די תיבה וואס אויף דעם לייגט מען די ספר תורה.
Speaker 2: איך מיין דאס וואס אונז רופן די בעלעמער, יא?
Speaker 1: ווייל אין הלכות תפילה האבן מיר געהאט אז ס׳איז דא אן ארון, וואו דארטן ליגט געווענליך די ספר תורה, און די תיבה וואו מ׳נעמט עס ארויס ווען מ׳וויל דאווענען אדער ליינען.
Speaker 2: איך הער. מ׳נעמט די תיבה און מ׳לייגט די בימה. “יורד לפני התיבה”, דאס הייסט, דארט האט מען געדאוונט אין פראנט פון די…
Speaker 1: אה, דארטן איז געשטאנען דער שליח ציבור. ביים דאווענען האט ער געדאוונט, און ביים ליינען האט מען דארטן געלייגט די ספר תורה, איי געס.
דיון: וואס איז די “תיבה”?
Speaker 2: ווי האבן מיר טאקע געלערנט אין הלכות… ספר אהבה, הלכות תפילה, נאר? איך געדענק נישט אויף די מינוט. וויאזוי מען מאכט א בית הכנסת, רייט? ס׳איז געווען אזא זאך, מען בויעט א בית הכנסת, און דארט איז געשטאנען אז ס׳איז דא א תיבה.
Speaker 1: תפילת הציבור, רייט? ס׳איז דא סדר תפילת הציבור, איינס נאכדעם?
Speaker 2: דא, פרק י״א. ס׳איז געשטאנען אז וואס? אז ס׳איז דא א היכל, וואס ווערט עס גערופן אן ארון הקודש, און דארט לייגט מען די ספר תורה. און ס׳איז געשטאנען “מעמידין בימה בבית הכנסת”, אבער די בימה איז נישט די תיבה. און “כשמעמידין התיבה שיש בו ספר תורה, מעמידין אותה באמצע”. ס׳איז נישט קלאר אין די רמב״ם ווען לייגט מען עס אין דעם תיבה. ס׳טייטש, די תיבה איז געווען געווענליך אין די היכל, און מ׳האט עס ארויסגענומען פון די היכל.
ס׳קען זיין ס׳מאכט אזוי ווי סענס, די תיבה איז עפעס אזוי ווי לאמיר זאגן די ספרד׳ישע ספר תורה וואס האט אזא באקס. דאס איז די באקס. סאו געוויינליך ליגט די תיבה אין די היכל, אין די ארון. תיבה איז נישט די בעלעמער, בעלעמער הייסט א בימה. תיבה איז א באקס וואס אין דעם ליגט די תורה. וועגן דעם זעט איך אז ס׳מאכט אזוי ווי די ספרד׳ישע ספר תורה, וואס דאס אליין איז א תיבה. אין די תיבה ליגט די ספר. נישט אזוי פיל סענס.
פאר סאם ריזען זעט אויס אז די תיבה איז, דארט האבן געלייגט די תורה, און ס׳זעט אויס אפשר פאר׳ן דאווענען, אלעמאל פלעגט מען עס לייגן דארט. ס׳איז מיר נישט קלאר. די תיבה האט מען געלייגט אין די ארון, און ווען מ׳האט עס געדארפט ליינען האט מען עס ארויסגענומען און געלייגט אויף די בימה.
Speaker 1: די היכל, מ׳רופט דא היכל, יא. וואס אונז רופן ארון קודש.
Speaker 2: ס׳איז מיר נישט קלאר צו מיר. אנעוועיס, ס׳איז זיכער דא אז די תיבה איז אזא זאך וואס אין דעם ליגט די תורה. ס׳איז נישט א ליידיגע תיבה, נישט קיין סתם א בימה. אויף די בימה גייט מען ארויף צו ליינען די תורה, אבער די תיבה איז אזא מקום וואס דארט דאוונט מען, מ׳פלעגט דאווענען לפני התיבה. ס׳איז מיר נישט קלאר נאך אלץ.
ס׳קען זיין אז ס׳מיינט יא די בלעמער. די בלעמער ליגט אויף די… דאס וואס מיר רופן די בלעמער, די באקס וואס אויף דעם לייגט מען די ספר תורה, וואס דאס איז אויף די בימה, וואס דאס איז די סטעידזש. יא, אלע גרויסע שולן האבן א סטעידזש, און אויף די סטעידזש איז דא א בלעמער. די בלעמער איז די תיבה. מ׳מוז נעמען… מ׳נעמט עס מיט א תורה. ס׳שטייט “ועל גבי ספר תורה”, מ׳ברענגט מיט די תורה. מסתמא איז דער סדר אז מ׳דאוונט אלעמאל מיט א תורה. זעט אויס די תורה, דאס ברענגט די קדושה אזוי ווי פון בית המדרש. איך ווייס נישט קלאר.
Speaker 1: אה, מ׳ליינט נישט, אה?
Speaker 2: ס׳איז נישט קלאר. איך זע טאקע אז ס׳איז דא א מחלוקת, און די מפרשים זענען נישט קלאר וועגן דעם. פארוואס ברענגט ער ארויס א ספר תורה?
Speaker 1: ניין, וואס איז אויך אן ענין פון… פארוואס ברענגט די תורה?
Speaker 2: פארשטיי איך אז מ׳ברענגט עס מיט חובה של עירה, אז ס׳איז א צער. מ׳ליינט נישט די תורה, מ׳ליינט נישט.
Speaker 1: מ׳ליינט יא, יעדער תענית ליינט מען.
Speaker 2: ער רעכנט נישט דא אויס פון ספעציעל סדר ליינען. ווייל דא רעדט ער נישט פון די ליינען. די ליינען האט ער שוין געזאגט פריער אז מ׳ליינט… נאך ספרי תורה, נאך פריער האט ער געזאגט מ׳ליינט ברכות וקללות א פערטל פון די טאג. געדענקסט? מ׳האט זיך געלערנט אז מ׳ליינט. דאס אז מ׳ליינט, דאס איז א זאך וואס שטייט אין דעם פרק. דער פרק שטייט נאר די סדר אזוי ווי שמונה עשרה, די ספעציעלע סדר, יא.
מען פלעגט ארויסנעמען, סאו מען דארף נעמען די תורה צו ליינען, און די תורה ליגט אין א תיבה. אפשר ביים ליינען לייגט מען עס אויף די תיבה אדער אויף א בימה, צוויי אנדערע זאכן. אבער מען ברענגט ארויס די תורה מיט די באקס. ס׳טייטש, מען מאכט א שטיקל בית המדרש אויף די גאס. ס׳טייטש, מען סעט דארטן אויף, מען זעצט דעם רב און מען זעצט לעבן דעם ספר תורה. אזוי זעט אויס.
פארוואס ברענגט מען ארויס די ספר תורה?
און די גמרא זאגט אויף דעם פארשידענע טעמים. דאס הייסט, ס׳זעט אויס בעיקר, ס׳איז א רמז פון… די גמרא זאגט איין לשון איז “כלי צנועה היה לנו ונתבזה”, אז אונז האבן די תורה באלאנגט אינעווייניג, אבער אונז זענען זיך מבזה געווארן, אונז זענען זיך נתפזר, ווייל אונז האבן אזא צרה, אזוי שטייט אין די גמרא אין תענית.
Speaker 1: אקעי, יא.
Speaker 2: אה, איך האב מיר געווען געפרעגט דא צו דאס. יא, וואס זאגט מען ווייטער?
מען דעקט זיך צו מיט שקים
Speaker 1: וכל העם… וכל העם מתקבצים, דער עולם קומט זיך צוזאם אין רחובה של עיר, ומתכסים בשקים, און מען דעקט זיך צו מיט א שק.
Speaker 2: איך מיין די ביידע זאכן שטייט אין די מגילה, יא, “ויצא בתוך העיר ויזעק זעקה גדולה ומרה”, און אויך שטייט דארטן, יא, “שק ואפר יוצע לרבים”. יא, שק ואפר, יא.
דיון: וואס איז דער ענין פון שקים?
און די נעקסטע איז אפר, זאגט מען, יא. די גמרא זאגט אז א שק איז אזא זאך פון א בהמה, אפשר בהמות פלעגן מיט דעם גיין אויב ס׳איז געווען קאלט, איך ווייס נישט, און “לומר הרי אנו חשובים כבהמה”, אזוי שטייט אין תענית. ס׳איז א נושא פון, זיי האבן געשמועסט פון דעם צו ס׳איז א בושה.
איך האב געטראכט, צו שקים, צו מען לייגט עס אויף די בשר דירעקט, אזוי ווי מען לייגט עס אלס אן אונטערוועש אז ס׳זאל קראצן, אז ס׳זאל וויי טון, איז א סיגוף? אדער איז א בושה? ס׳זעט אויס אז ס׳איז מער א בושה ווי א סיגוף. ווייל בושה איז דאך כבוד, א מענטש גייט, יא, לבושי כבוד, רעספעקטפול, און ממילא אז מען טוט זיך אן אזא עקלדיגע בגד, דאס איז… מען איז זיך משפיל. יא. נאכדעם טוט מען אזוי.
ס׳קען זיין אז אויך אז ווען מען צורייסט די קליידער, ווען מען מאכט קריעה, האט מען נישט קיין קליידער, טוט מען זיך אן שק, טוט מען זיך אן עפעס וואס מען טרעפט, עפעס זיך צוצודעקן.
Speaker 1: יא, דא שטייט נישט אז מען רייסט קריעה.
Speaker 2: איך זאג, ס׳קען זיין אז שקים איז שוין קאנעקטעד מיט אבילות אויף דעם וועג, איך ווייס נישט.
אקעי, ווייטער.
מען לייגט אפר מקלה אויף די תיבה און אויף די ספר תורה
וואס נאך טוט מען? מען נעמט אפר מקלה, מען נעמט אפר פון די תנור, על גבי התיבה, מען לייגט אויף די תיבה און אויף די ספר תורה לייגט מען ארויף שווארצע אש. פארוואס? ווייל דאס צוברעכט, כדי להרגיל את הבכיה ולהכניע לבם.
דאס הייסט, די גמרא זאגט אין דעם א טעם, אז ממילא נאכדעם וועלן מיר לערנען די נעקסטע שטיקל אז מען לייגט אפר מקלה אויף די קאפ פון מענטשן, דאס איז א וועג פון זיך משפיל זיין, ס׳איז א חלק פון די סדר התענית אז מען איז זיך משפיל. אבער וואס איז די ספר תורה שולדיג? זאגט די גמרא אויף דעם, “עמו אנכי בצרה”. די גמרא זאגט אז די ספר תורה איז אויך בצער. די ספר תורה ווייזט השראת השכינה ביי די אידן. דאס איז דאך ביי אונז אין די מדרשים אז די תורה איז דאך נאר א תורה. דער אייבערשטער איז אויך בצער. אויף תורה מיינט מען דא דער אייבערשטער, די שכינה. דער אייבערשטער איז אויך בצער.
דער רמב״ם׳ס ספעציעלער טעם: להרגיל את הבכיה
דער רמב״ם אבער האט דייקא נישט געברענגט די הסבר, און ער האט געברענגט אן אנדערע זאך, אז דאס איז להרגיל את הבכיה. אין אנדערע ווערטער, דער רמב״ם האט פארשטאנען, ווען מ׳זאגט אז “עמו אנכי בצרה”, מיינט מען צו זאגן אז מענטשן זאלן זיך פארשטעלן וואסערע גרויסע צרה ס׳איז, אז אפילו כביכול די שכינה איז בצרה, און דאס דארף מזעזע זיין די ציבור.
און דאס קומט פון די גמרא, אזוי ווי ער ברענגט רבי זירא זאגט אין מסכת תענית, אז ווען ער פלעגט זען ווי מ׳לייגט אן אפר מקלה אויף די ספר תורה, האט ער זיך דערציטערט, “מזדעזע לי כל גופאי”. דאס הייסט, ווייל ס׳איז אזוי ווי א שוידערליכע זאך. די תורה איז דאך דבר הכי חשוב, דבר הכי קדוש, און מ׳לייגט אויף דעם אפר, דאס האט געמאכט צו צוטרייסלען די מענטשן.
האט דער רמב״ם גענומען דאס און געזאגט אז דער טעם איז נישט וואס ס׳שטייט אין די גמרא “בכל צרתם לו צר”, אדער ער לערנט עס אריין, דער טעם איז טאקע להרגיל את הבכיה, אויפצושוידערן די עולם.
דיון: פארוואס איז אפר א סימבאל פון בזיון?
Speaker 1: אבער פארוואס איז אפר בכלל עפעס א סימבאל פון צער?
Speaker 2: ס׳קען זיין אז… נישט צער, ס׳איז בזיון. ס׳קען זיין אז ארימע מענטשן, שווערע ארבעטער, זענען פארשווארצט, מ׳ארבעט אין קוילן מינעס, מ׳ארבעט ביי די אויוון. יא, אן אפר איז א פחיתות כבוד.
ס׳איז אויך אינטערעסאנט, “על גבי התיבה ועל גבי ספר תורה” מיינט עקסטער. ס׳טייטש, ווייל די ספר תורה ליגט דאך אין די תיבה. מ׳דארף עפענען די תיבה און אויך לייגן אויף די ספר תורה. אזוי זעט אויס. אבער אפשר ווען מ׳נעמט ארויס די תורה טוט מען דאס? יא, דאס זעט אויס.
מען לייגט אפר אויף דעם קאפ פון דעם נשיא און אב בית דין
“ואחד מן העם נוטל מן האפר ונותן בראש הנשיא ובראש אב בית דין”. דאס הייסט, “ואחד מן העם” מיינט אז ס׳איז נישט דא אין דעם ענין פון כבוד, מ׳קען נעמען א פשוט׳ער מענט. “ונוטל ונותן בראש הנשיא ובראש אב בית דין במקום הנחת תפילין”.
Speaker 1: אפר תחת פאר?
Speaker 2: יא, די גמרא זאגט אזוי. ס׳איז דא בלשון הפסוק אין ישעיה, “לשום לאבלי ציון לתת להם פאר”.
סדר התענית ברחוב: אפר, דברי כבושין, ושליח ציבור
הלכה א: אפר אויף די תיבה, ספר תורה, און אויף ראשי העם
דער סימבאליזם פון אפר
די טעם איז טאקע להרגיל את הבכיה, אויפצושוידערן דעם עולם. אבער פארוואס איז אפר בכלל עפעס א סימבאל פון צער? נישט צער, ס׳איז בזיון. ס׳קען זיין אז ארימע מענטשן, שווערע ארבעטער, זענען פארשווארצט, מ׳ארבעט אין קוילן מינעס, מ׳ארבעט ביי די אויוון. יא, אפר איז א פחיתות כבוד.
ס׳איז אויך אינטערעסאנט, “על גבי התיבה ועל גבי ספר תורה” מיינט עקסטער. ס׳טייטש, ווייל די ספר תורה ליגט דאך אין די תיבה, דארף מען עפענען די תיבה און אויך לייגן אויף די ספר תורה. אזוי זעט אויס. אדער אפשר ווען מ׳נעמט ארויס די תורה טוט מען דאס? אזוי זעט אויס.
אחד מן העם לייגט אפר אויף די נשיא
“ואחד מן העם נוטל מן האפר ונותן בראש הנשיא ובראש אב בית דין”. דאס הייסט, “אחד מן העם” מיינט אז וויבאלד ס׳איז נישט דא אין דעם ענין פון כבוד, קען נעמען אן ארימע פשוט׳ער מענטש. “ונוטל ונותן בראש הנשיא ובראש אב בית דין במקום הנחת תפילין”. פארוואס? אפר תחת פאר? יא, די גמרא זאגט אזוי. אה, ס׳איז דא א לשון הפסוק אין ישעיה, “לתת להם פאר תחת אפר”. פארקערט, דארטן איז א לשון נחמה, ס׳וועט זיין פאר תחת אפר. דא טוט מען פארקערט, מ׳לייגט אפר ביי די מקום הנחת תפילין.
כדי שיתביישו – די בושה פון נשיא
“כדי שיתביישו כל מי ויושבי”. די גאנצע עולם אדער די נשיא און אב בית דין? ניין, די נשיא דארף זיך ערשט שעמען און תשובה טון. פארוואס? ווייל די נשיא האט דאך שוין געטאן אסאך תעניתים, ער האט זיך שוין געקלאפט על חטא, ער האט זיך אלץ פארשעמט. נאר די גמרא זאגט אז קלאר, ער טוט עס נישט אליין. ס׳איז א גרעסערע בושה אז א צווייטער טוט עס. איינער וואס איז מתבייש מעצמו, דאס הייסט די פשוט׳ע אידן זאלן קענען אליינס נעמען אפר, איז נישט אזא בושה. אבער די נשיא דארף מען דוקא אז א צווייטער זאל עס טון, כדי ס׳זאל זיין א גרעסערע בושה. “וכל אחד ואחד נוטל ונותן בראשו”. די פשוט׳ע אידן לייגן אליין.
צוויי טעמים: בושה און זכות אבות
און דא איז דא אן אנדערע פשט, “לפי שיזכור לנו אפרו של יצחק”. יא, אין די גמרא שטייט די אנדערע טייטש, “שנחשב כאפר”. און דער רמב״ם ברענגט די ערשטע טייטש, מער די בושה, די בכיה, די צובראכנקייט. דאס הייסט, דו האסט געמיינט אז ס׳איז א כבוד אז דער נשיא באקומט עפעס א ספעציעלע אפר לייגן? ניין, ס׳איז א בזיון, מ׳וויל אים מער פארשעמען.
דיגרעסיע: ראש השנה און עקידת יצחק
איז דאס היינט ביי אונז ראש השנה, וואס איז דאך א יום טוב, א פרייליכע יום טוב, מ׳קען נישט לייגן אפר, ליינט מען די פרשת העקידה, כדי שיזכור לנו יצחק. ראש השנה איז נישט קיין תענית, ס׳איז אן אנדערע זאך. יא.
הלכה ב: זקן וחכם און דברי כבושין
מעמידין זקן וחכם
נאכדעם טוט מען אזוי, ואחר כך מעמידין ביניהם, נאכדעם שטעלט מען אוועק, והן יושבין, ווייל דער גאנצער עולם זיצט, שטעלט מען אוועק די תלמידי חכמים, זקן וחכם. א חכם, והן יושבין קומט אזוי ווי ארומגערינגלט. בשעת וואס זיי זיצן, דער גאנצער עולם זיצט, און מ׳שטעלט אויף די זקן וחכם. וואס ער זאל זאגן, ער גייט שוין זאגן וואס דער זקן וחכם טוט, אבער אינמיטן האקט ער איבער.
סדר העדיפות: חכם, זקן, אדם של צורה
וואס טוט זיך אויב ס׳איז נישטא קיין זקן וחכם? ס׳איז דא אדער זקנים אדער חכמים, איז מעמידין חכם. חכם איז וויכטיגער. לא שם לא זקן ולא חכם, ס׳איז נישטא נישטא קיין זקן און נישט קיין חכם. סתם דארף מען דא זאגן, אויב איז נישטא קיין חכם, לייגט מען א זקן. און אויב ס׳איז נישטא נישטא קיין זקן און נישטא קיין חכם, מעמידין אדם של צורה. שטעלט מען אוועק אן אדם של צורה.
וואס מיינט “אדם של צורה”?
ער צייכנט צו אז אין יסודי התורה זאגט דער רמב״ם, והדעת היתירה המצויה בנפשו של אדם היא צורת האדם השלם בדעתו. איך ווייס נישט צו ער מיינט דאס. וטעות. דא מיינט פונקט פארקערט, יענער אדם וואס האט א שיינע בארד. ער זעט אויס די חשוב׳סטע בין אור. א ראש של צורה, מיינט ער האט א צורת פנים, ער האט א שיינע בערדל, איך ווייס. איינער וואס זעט אויס חשוב, יא.
ווי? פארוואס? ווייל די גאנצע איידיע איז אז אדם חשוב, אפשר אים גייט מען אויסהערן? אדער אפשר, דו פארשטייסט וואס איז די אדם של צורה? ס׳זעט אויס ווייל ס׳פעלט אויס, מענטשן הערן נישט אויס מוסר פון סתם א מענטש.
דברי כבושין
יואי לפני דברי כבושין. ער זאגט פאר זיי דברי מוסר. דברי כבושין האבן מיר אונז געלערנט אז כבוש מיינט אייננעמען, ווערטער וואס נעמט איין א מענטש, וואס איז כובש את לבו של אדם, נעמט איין די הארץ.
און איך מיין אז ווייל אסאך מאל שטעלט מען אויף פאר איינער וואס איז נישט קיין זקן וחכם, געבן אים די חכמים די ווערטער צו זאגן. אויב ער זאל זאגן א זקן וחכם, קען ער אליין. והוא אומר לפני דעם, והוא גייט אויף דעם אדם של צורה. דעם אדם של צורה זאגן אים חז״ל, חז״ל זאגן אים אונטער, זיי געבן אים דא א דרשה׳לע.
אינהאלט פון די דרשה: לא שק ותענית גורמים
אה, אפשר די דרשה איז זייער וויכטיג, ווייל אונז לערנען דאך, די דרשה איז די מקור פאר די רמב״ם׳ס גאנצע איידיע אז די עיקר איז אלעמאל תשובה און תפלה און אזוי ווייטער. וואס איז די דרשה? דאס איז א משנה, די גאנצע דרשה איז פון די משנה.
זאג מיר אזוי, ער זאגט אזוי, “אחינו”, ער רעדט צו זיינע אידישע ברידער, ער זאגט אזוי, “אחינו, לא שק ותענית גורמים”, נישט דער שק און די תענית גייט גורם זיין די ישועה. מ׳וויל דאך דא גשמים, נישט דאס גייט ברענגען די גשמים. “אלא”, וואס גייט יא ברענגען גשמים? “תשובה ומעשים טובים, שכן מצינו באנשי נינוה”, אזוי טרעפט מען אונז די מעשה פון נינוה, די מעשה פון יונה, “שלא נאמר בהם ‘וירא האלקים את שקם ואת תעניתם'”, ווען ס׳שטייט ווען זיי זענען שוין געהאלפן געווארן, שטייט נישט אז דער אייבערשטער האט געזען, און זיי האבן געברענגט די ישועות, שטייט נישט “וירא האלקים את שקם ואת תעניתם”. ווייל פארדעם שטייט אז זיי האבן אנגעטון, אלע פון זיי האבן געפאסט, אפילו די קינדער, און ס׳שטייט דארט אין שקים אויכעט? יא, זיי האבן זיך אנגעטון שקים. אבער נישט דאס האט געברענגט דער אייבערשטער זאל קוקן אויף זיי, “אלא ‘וירא האלקים את מעשיהם'”. דער אייבערשטער האט געזען זייערע מעשים.
חידוש: שק ותענית קען מעורר זיין מעשים
אבער ס׳איז זייער מדויק אז מ׳ברענגט דעם אנשי נינוה, ווייל מ׳זעט אז די שקים, די תענית, קען מעורר זיין מעשים. ס׳איז נישט אדער אדער, דער רמב״ם האט געהאט שק ותענית. ס׳גייט דאך אזוי, ענק האבן מיר אלע אנגעטון שק ותענית, אבער די פוינט, די ענד גאול איז נישט די שק ותענית, נאר די מעשים וואס דאס גייט מעורר זיין. “וירא האלקים את מעשיהם”.
פסוק פון יואל: וקרעו לבבכם
“ובקבלה יאמר”, און אויך אין… אינטערעסאנט, ער זאגט דא איבער קבלה יומא, און יונה איז אויך קבלה, יא? ער זאגט אויך דברי כתובים. יא, רש״י און תענית, ס׳איז נישט רש״י, נאר איינער אנדערש, האט ער שוין געפרעגט די קשיא, און ער זאגט עפעס א תירוץ אז ס׳איז נישט קלאר וואס… אקעי, און נאך פסוקים, יומא זאגט עס אויך זייער קלאר די פסוק. ווייל איך וועל איר זאגן, ווייל פריער זאגט ער א מעשה, יעדער איינער קען די מעשה, א מעשה פון הינוואר, פון יונה. און ס׳שטייט דאך אויך, דער נביא זאגט… יא. “ובקבלה יאמר ‘וקרעו לבבכם ואל בגדיכם'”, צורייסט ענקערע הערצער, נישט ענקערע בגדים. זיי האבן שוין טאקע געשריגן ענקערע בגדים, אבער דאס איז נישט די פוילט וואס דו האסט געזאגט.
דער חכם איז מוסיף
און דא לייגט ער צו דער רמב״ם אן אינטערעסאנטע חידוש. דו האסט פריער געזאגט אז דאס איז פאר די וואס איז נישט קיין זקן וחכם, יעצט זאגט דער רמב״ם פאר די וואס איז יא חכם. און מוסיף, דער בעל דרשן איז מוסיף בענינות אלו, איז מוסיף אין די ענינים, אין די דברי כבושין, כפי כחו. זאגט ער נאך אזעלכע זאכן וואס ווייזט פאר דעם עולם אז דער עיקר איז די תשובה און מעשים טובים, עד שיכניע לבם ביז מיט זיין דרשות ווען ער מכניע זייער הארץ, וישובו תשובה גמורה.
וואס מיינט “תשובה גמורה”?
וואס טייט דאס ווארט גמורה? הרהורי תשובה. האבן זיי דאך שוין געהאט די גאנצע צייט. אבער תשובה גמורה, יא, תשובה גמורה מיינט… “עד שיעיד עליו יודע תעלומות” שטייט דארט די לשון גמורה. לאמיר זאגן, אין הלכות תשובה פרק ב׳ שטייט “איזו היא תשובה גמורה? זו שבאה לידו דבר שעבר בו ובאותו פרק”, ער טוט עס נישט. תשובה גמורה מיינט מ׳זאל אויפהערן צו זינדיגן, דאס מיינט צוזאמענדרייען, נישט תשובה פון פילן שלעכט. תשובה גמורה מיינט אז מ׳סטאפט צו טון וואס מ׳האט געטון ביז יעצט.
דיגרעסיע: פארוואס אין רשות הרבים?
איך טראכט א פשט, אפשר מער מילתא דבדיחותא פשט, אז וועגן דעם קומט מען ארויס אין רשות הרבים, ווייל מ׳קען גלייך מאכן די… יא, קיין זאך. דער אייבערשטער האט נישט קיין בדיחות. ס׳איז נאכאמאל יראה לידו, ער דרייט זיך דא צווישן מענטשן, צווישן גוים, צווישן… יא. זייער גוט.
מוסר קומט פאר׳ן דאווענען
זאגט דער רמב״ם, “ואחר שגומר זה”. דא זעט מען אז ווען דארף מען זאגן מוסר? פאר׳ן דאווענען. פאר דעם וואס די רבנים זאגן דרשות פאר תקיעת שופר. יא. “ואחר שגומר זה דברי כיבושין”, נאכדעם וואס ער ענדיגט דעם דברי כיבושין, “עומדים בתפלה” שטעלט זיך יעדער איינער דאווענען.
אויך, ס׳איז א שיינע זאך אז דער צדיק, דער חזן, הייבט אן “אחינו”. מוסר דארף מען זאגן פאר די ברידערס, נישט פאר שקצים. יא, נאכדעם וואס טוט מען?
הלכה ג: שליח ציבור הראוי להתפלל
מעמידין שליח ציבור
“ואחר שגומר זה”, נאכדעם וואס דער חכם אדער דער איש צורה האט געזאגט זיינע דברי כיבושין, “עומדים בתפלה”, שטעלט מען זיך דאווענען שמונה עשרה, יא, תפלה, “ומעמידים שליח ציבור הראוי להתפלל בתעניות אלו”. מ׳שטעלט א שליח ציבור וואס איז ראוי.
זאגט דער רמב״ם, “ואם היה אותו שעמד בדברי כיבושין ראוי להתפלל”, אויב דער מענטש וואס האט געזאגט די דרשה איז אויך ראוי להתפלל, “מתפלל”. איך מיין אז ראוי מיינט איינער וואס איז א גוטע בעל תפלה, ער האט א הויכע קאלער, ער קען דאווענען שיין. ס׳שטייט מפורש, הלכה דאווענען פאר איך ווייס איר ראוי. “ואם לאו”, ס׳זאל זיין, ווייל מ׳האט דאך גענומען שוין אים א זקן וחכם, וואלט איך שוין מסתמא אלע קוואליפיקערסט. ניין, ניין, תפלה דארף זיין מער א צובראכענע הארץ. ניין, ניין, ניין, תפלה דארף זיין מער א צובראכענע הארץ. ניין, ניין, ניין, א צווייטן זאל דאווענען. יא.
מורידין לפני התיבה
ס׳איז דא, מ׳רופט דאך מורידין. אין בית המדרש איז מ׳רופט דאך מורידין, ווייל מ׳האט געלערנט אז ס׳איז אביסל טיפער, ס׳איז אביסל נידעריגער. דאס הייסט, ווייל מ׳איז נישט א סטעידזש. אפשר מאכט מען אן אפאזיט פון א סטעידזש? אפשר מאכט מען א לאך? מ׳זאל קענען, די גאנצע עולם זאל קענען הערן דעם… ס׳איז דאך דא ברשות הרבים, סתם מאכט מען עפעס א סטעידזש. אקעי. ימלוו מורידין אחר. ניין, מורידין איז שוין געווארן אזא מורידין לפני התיבה. יא, ס׳איז א לשון.
שטייט דער רמ״ע ווייטער. וואס הייסט? דו וועסט אראפגיין? גיי אראפ דאווען. ס׳איז דא פון עולה זיין. עולה איז מען עולה לתורה, און לתפלה איז מען יורד. יורד. נו, זייער גוט. פארוואס? ווייל די תורה דארף מען ארויפגיין, מ׳דארף פארגעסן פון די וועלט און ארויפגיין צו די תורה, און ביי תפלה דארף מען אראפגיין צו די וועלט. תפלה איז נישט צו די וועלט, אבער ס׳איז אויך פון הכנעה.
הלכה ד: תנאים פון דער שליח ציבור
איש שיהא רגיל בתפלה
ווייסט ווער איז דער ראוי? ער זאגט אזוי, ווייסט ווער ראוי להתפלל בתעניותינו? ער זאגט אזוי, קודם כל, איש שיהא רגיל בתפלה. די ערשטע זאך דארף ער זיין א בעל תפלה, אזוי ווי די מעשה פון די בריסקער רב, יא? איך מיין אז שפעטער שטייט כול ענאים, אבער איך מיין רגיל בתפלה מיינט… ער קען די ווערטער. זיי האבן געלערנט אז די גאנצע תכלית פון די בעל תפלה איז ווייל די מענטשן וואס זענען לשון אולי זאלן קענען דאווענען. ער דארף געווען נישט האבן א לשון אולי. עס איז נישט, עס איז לאו דוקא אפילו דא א נוסח, ער דארף זאגן פסוקים וואס ער קען, וכדומה. איז ממילא דארף זיין א דאווענער, איינער וואס איז בקיצור, ער קען לשונות תפלה, און ער קען לשונות. רגיל מיינט מער. מער אזוי ווי יודע, בקי.
רגיל לקראת בתורה נביאים וכתבים
ורגיל לקראת בתורה נביאים וכתבים. מ׳קען פסוקים, ווייל אונז גיימיר דאך באלד אויסלערנען, אז מ׳רעכנט אויס, מ׳מאכט זכרונות שופרות פון פסוקים. מ׳דארף קענען זיין לשונות ותפלות, און סיי בתורה נביאים וכתבים.
סדר התפילה בתענית: תנאי השליח ציבור והברכות
המשך: תנאי השליח ציבור – “רגיל לקרות בתורה נביאים וכתובים”
Speaker 1:
איז ממילא דארף זיין א דאווענער, איינער וואס איז, בקיצור, ער איז געוואוינט. “רגיל” מיינט מער אזויווי “יודע”, “בקי”. “ורגיל לקרות בתורה נביאים וכתובים” – ער קען פסוקים, ווייל אונז גייען מיר דאך באלד אויסלערנען, זאגן אז מ׳רעכנט אויס, מ׳מאכט זכרונות שופרות פון פסוקים. מ׳דארף קענען סיי לשונות פון תפילות, און סיי תורה נביאים וכתובים. איז א וויכטיגער ווארט.
מ׳דארף זיין… יא, יא, גיי מאך א סעקונדע. איך וויל נאר טייטשן דא א סעקונדע. איך וויל זייער וויכטיג, ווייל אונז זען דא, איך זע אז ס׳איז מער א כללות׳דיגע זאך. אונז ווייסן איין תפילה א יאר וואס מ׳זאגט נאך זכרונות שופרות, ברענגט מען אסאך פסוקים. דער אמת איז אסאך תפילות. די הודו וואס מ׳זאגט יעדן טאג איז כמעט די גאנצע טאג. דאס איז זיכער, אבער אפילו בתוך כדי ברכות, איך זאג אפילו בתוך כדי תפילות און ברכות, און ברכות המזון. למשל זאגן אונז, כאמור “פותח את ידך”, אדער ככתוב “ואכלת ושבעת”, וכדומה.
ס׳איז איינע פון די דרכי תפילה איז צו נעמען א פסוק, אדער איז ממש דא פסוקים וואס זענען תפילות, אזוי ווי דו זאגסט, די פסוקי דזמרה וכו׳, ס׳איז פסוקים וואס זענען געשריבן געווארן צו זיין תפילות. אדער אפילו ווען מ׳זאגט א ברכה וואס איז אן אייגענע נוסח, אדער א נוסח פון חכמים, קומט עס אלעמאל “כמו שכתוב”, אדער “עשה עמנו”, אזוי ווי אין די סליחות זאגט מען אסאך, יא, “עשה עמנו כמו שהבטחתנו בתורה”, וכדומה.
סאו, מ׳זעט דא זייער א וויכטיגע, און אויך ווער ס׳לערנט אבודרהם ווייסט אז אלע נוסחאות התפילה זענען געבויט אויף לשונות פון פסוקים. סאו, זעט דא א וויכטיגע זאך, אז דאווענען, אוודאי א איד קען דאווענען אין זיין אייגענע שפראך, אזוי ווי רבי נחמן ברסלב האט געזאגט, און דער אייבערשטער האט ליב יעדע זאך. אבער די יסודות התפילה, א אידישע תפילה, איז געבויט אויף די סארט דברי תורה וואס אונז ווייסן, אויף די פסוקים.
סאו איינער וויל וויסן וויאזוי מ׳קען מאכן אייגענע תפילות כאילו, די תירוץ איז צו לערנען אסאך תנ״ך, און דעמאלטס וועסטו וויסן. פארדעם, דער בעל תפילה דארף זיין “רגיל לקרות בתורה”. ער וועט וויסן, ער ווייסט. וואלט ער פארלאנגט צוזאמגעשטעלט, אזוי ווי רבי נחמן האט געזאגט, מ׳דארף נישט די אייגענע שפראך. סאו איינער וואס זיין שפראך איז תורה נביאים וכתובים, יעדע זאך וואס ער וויל אויסדרוקן האט ער עפעס א לשון הפסוק, איז דאך זיין שפראך צוזאמגעשטעלט פון תורה. דאס איז די אידישע שפראך.
דיגרעסיע: רבי נחמן מברסלב – מתורות תפילות
און אפילו רבי נחמן, דער זעלבער רבי נחמן וואס האט געזאגט אז מ׳זאל אפשר רעדן די אייגענע שפראך, האט ער אויך דאס געוואוסט, און ער האט געזאגט אז מ׳דארף מאכן פון תורות תפילות. ווייל זיין שפראך איז געווען תורות. נישט נאר פון תורות פון ליקוטי מוהר״ן, פון חומש דארף מען אויך מאכן תפילות. און ווער האט דאס געטון? אנשי כנסת הגדולה. איך מיין, דאס איז טאקע די זאך. יא.
דיגרעסיע: רבי מאיר פרעמישלאנער – “כך כתוב בתורה”
יא, מ׳זאל זאגן אז דאס איז געווען די עבודה פון ר׳ מאיר פרעמישלאנער. ס׳איז דא אסאך ווערטלעך אויף דעם, אבער ס׳איז אמת׳דיג, אזוי ווי ער האט געזאגט “אבא, כך כתוב בתורה”. מ׳בעט זיך צום אייבערשטן, דו האסט זיך אליין געזאגט אין די תורה. מ׳זעט דאך אז ס׳איז אסאך די זאך.
המשך: תנאי השליח ציבור – “מטופל ואין לו”
Speaker 1:
און דער מענטש דארף אויך זיין אזוי, אויסער וואס ער דארף זיין א גוטער בעל תפילה און ער דארף קענען לערנען און דאווענען, דארף ער אויך זיין א איד וואס האט א לב נשבר. גייט מען אויסרעכענען פארשידענע זאכן וואס מאכט אים א לב נשבר.
מטופל, ער דארף זיין מטופל. אין אנדערע גרסא, דא שטייט מטופל. מטופל, ער דארף זיך אפגעבן מיט קינדער. ואין לו, ס׳קומט אים אן שווער, ער האט נישט גענוג צו געבן פאר די קינדער. ער האט נישט קיין געלט, ער האט נישט קיין וואטעווער. עקסטערע ענערדזשי, מ׳דארף מטופל זיין, דארף מען האבן אסאך ענערדזשי. נישט אייביג האט מען… סאו, ס׳איז א צובראכן הארץ.
אינטערעסאנט, ווייל איינער וואס איז נישט מטפל מיט זיינע קינדער קערט נישט אז ער האט נישט. מטפל מיינט ער…
Speaker 2:
ניין, ניין, מטפל. אין זיין געעסטער שטייט מטפל.
Speaker 1:
איך בין נישט מסכים. ס׳איז נישט קיין שלעכטע זאך. ס׳מיינט כפשוטו אז ער האט קינדער וואס ער דארף נעמען מקופות, ער דארף זיי שטראגן א חדר.
Speaker 2:
וואס טייטש דאס ווארט מטפל?
Speaker 1:
פשוטו, אז ער האט קינדער אין שטוב, נישט איינער וואס האט… מטפל בבניו, איינער וואס געבט זיך אפ מיט זיינע קינדער, ער האט נישט גענוג זיי צו געבן. ער וויל זיי געבן צו עסן, אבער ער האט נישט אייביג. אבער עברי טייטש איז, אז ס׳איז דא א מענטש וואס האט קינדער אין שטוב, ס׳איז דא מענטש וואס האבן נישט קינדער אין שטוב. ער איז גורם אז מ׳זאל רחמנות האבן.
די צובראכענע אידן זענען די וואס האבן קינדער אין שטוב, ער דארף אים זוכן א חדר, ער דארף אים טרעפן א שידוך, ער דארף אים טרעפן א דזשאב, וכולי. איינער וואס אדער איז ער צו יונג, ער האט נישט קיין קינדער נאכנישט, אדער איז ער גאר א גרויסער גביר וואס “יש לי משרתים ויש משרתים”, ס׳איז נישט נוגע. אדער איז ער גאר א גרויסער זיידע שוין פאסט דעיס, ער איז נישט, ער פילט זיך נישט מיט מיט די צער הציבור.
“ומשלח גוים בשדהו” – ער ארבעט
“ומשלח גוים בשדהו” – אויך, ער ארבעט. ער ארבעט.
Speaker 2:
ניין, אבער ס׳איז אויך זייער שיין, ווייל “ואין לו” און ער טוט גארנישט איז א באמבע.
Speaker 1:
אבער “ואין לו”, אבער ער טרייט זיין בעסט. ער האט נישט, אבער ער טרייט זיין בעסט. ער האט נישט קיין געלט, אבער ער טרייט זיין בעסט. ער ארבעט שווער, ער האט אביסל געלט. ער ארבעט שווער. זייער גוט.
נפקא מינה פראקטיש: ווער ס׳זאל שטעלן בעלי תפילה
מ׳דארף וויסן, א גרויסער הידור, ווער ס׳וויל שטעלן בעלי תפילה, און די פוסקים אין יום נוראים ברענגען די מקורות אויף ווער ס׳וויל שטעלן א בעלי תפילה אויף יום נוראים אויך, דארף וויסן אז א גרויסער הידור, אז מ׳זאל נעמען איין נו, קודם כל, איינער וואס האט קינדער אין שטוב, דאס מיינט אז ער ווייסט וואס עס מיינט. דאס הייסט, נישט צו אלט אויך נישט, שוין נישט גוט אויך נישט. רבי׳ס וואס האבן גבאים וואס נעמען קער פון אלעס, איך ווייס נישט אויב ס׳הייסט מטופל.
און צווייטנס, ער דארף זיין אן ארבעטער יונגערמאן. איינער וואס זיצט אין כולל, ער האט נישט קיין יגיעה בשדה, שוואכע מעשיות מיט אים.
Speaker 2:
איך הער, דו ביסט מסכים?
Speaker 1:
ס׳איז א גרויסע זכות צו נעמען א בעל תפילה, איינער וואס איז א בעל פרנסה, ער מוטשעט זיך, ער גייט פרנסה יעדן טאג, יש לו יגיעה בשדה. זייער גוט.
המשך: תנאי השליח ציבור – “ביתו ריק מן העבירות”
Speaker 1:
חוץ פון דעם, יעצט קומט מער תנאים, מער אזוי ווי אידישקייט און מצוות. יא? זייער גוט. “ולא יהיה”, ס׳זאל נישט זיין, “לא בבניו ובבני ביתו”, נישט ער, זיין ווייב אדער קינדער, “ולא כל הקרובים והנלוים אליו בעל עבירה”, נישט זיין איינער וואס חבר׳ט זיך מיט בעלי עבירה. אינטערעסאנט. “אלא יהיה ביתו ריק מן העבירות”.
דיסקוסיע: וואס איז ער שולדיג אז זיינע קינדער זינדיגן?
וואס איז ער שולדיג אז זיינע קינדער זינדיגן? ס׳איז אינטערעסאנט. פלא. איך מיין אז אפשר מיינט עס מער אזוי ווי… ער זאל האבן א גוטן שטוב. דברי עבירה מיינט מסתמא נישט אז ער איז א צדיק גמור וואס האט נישט קיין שום חטא. אבער ס׳איז דא זאכן וואס מענטשן ווייסן, ס׳איז דא אויף אים א רינון אז ער איז נכשל בראיות, אזא סארט זאך.
ווייל פריער האבן מיר געלערנט אז דער חכם אליין דארף ווערן צובראכן, וועגן דעם לייגט מען אויף אים סג ועפר. מ׳רעדט נישט פון פערפעקט מענטשן, מ׳רעדט דאך פון מענטשן מיט זייערע פלאז. אבער ס׳איז אפשר אזא… איך ווייס נישט וואס דו טייטשסט, ווייל דאס איז די גמרא. די גמרא שטייט “ביתו ריקם”, און ס׳שטייט “ואין לו”. זאגט די גמרא, “ביתו ריקם” מיינט ריקם מן העבירות, און נישט נאר ער, נאר ביתו. אזוי לערנט דער רמב״ם דא.
אבער וואס עפעס דארף… איך ווייס נישט. ס׳מיינט צו זאגן אפשר איינער וואס איז א גוטער איד. יא, ס׳איז א פלא. אויב איינער האט א קינד וואס געפאלגט אים נישט, וואס זאל ער יעצט טון?
Speaker 2:
ניין, ס׳מיינט צו זאגן איינער וואס לאזט צו עבירות. אפילו אויב ער איז א וואוילער איד, אבער ער לאזט צו אין זיין הויז עבירות, איז עס א חסרון.
Speaker 1:
אה, זייער גוט. ס׳מיינט צו זאגן בערך אזוי, אז דער רבי וואס זיין גבאי אדער זיין זון איז א בעל עבירה מפורסם, אדער וואס דער רמב״ם זאגט ער איז פון די בעלי׳ס ראיה, נישט פון אים רעדט מען. איך האב אלעמאל א וועג צו מאכן אלעס קעגן די רבי׳ס. אלעס ביז דו ווערסט א רבי. אקעי.
המשך: תנאי השליח ציבור – “ולא יצא עליו שם רע בילדותו”
Speaker 1:
זייער גוט. זאגט דער רמב״ם ווייטער, בקיצור, נישט נאר זיינע קינדער זאלן נישט האבן עבירות, נאר ער אליין ווען ער איז געווען א קינד, “ולא יצא עליו שם רע בילדותו”, נישט איינער וואס ווען ער איז געווען יונג איז געווען אויף אים א שם רע. אינטערעסאנט.
דיסקוסיע: וואס מיט א בעל תשובה?
וואס איז שלעכט, א בעל תשובה? ער איז געווען יונג, ער האט נישט געטויגט, ער איז געווארן א בעל תשובה.
Speaker 2:
ניין, אבער אפשר דאס איז א כבוד פאר די ציבור.
Speaker 1:
כבוד פאר די ציבור? דארף א זאך, א מענטש וואס ווייסט, סאך מענטשן, מ׳מיינט ס׳איז א נארמאלע זאך, ווען ער איז געווען יונג איז ער געווען, ווייסטו, א טיר, און נאכדעם האט ער זיך געווען עלטער. ער וועט זיך מוחל זיין אלע עבירות, ס׳איז שוין א שיינע יונג. זאלן אלע אידן תשובה טון און אויפהערן קוקן אויף דעם מענטש און זאגן זיך קודם את עיר כראשונים.
איי מינוט, ס׳איז זיכער גוט אז מ׳זאל ווערן בעסער שפעטער. אבער עפעס, מ׳קוקט עס אן אלס א נישט… אוודאי דאס איז לכתחילה. אויב מ׳האט נישט, האט מען נישט. זייער גוט.
המשך: תנאי השליח ציבור – מדות ונעימה
Speaker 1:
און ער זאל זיין א שפל ברך. ווייל ברך מיינט א עניו, נישט קיין סנאב. ומרוצה לעם, און איינער וואס איז באליעבט ביי די עולם, ויש לו נעימה, ער האט א זיסקייט, וכולו ערב.
דיסקוסיע: נעימה און כולו ערב – צוויי זאכן
נעימה און כולו ערב איז נישט די זעלבע זאך?
Speaker 2:
איך מיין אז צוויי זאכן, נעימה מיינט ער קען די ניסוך, און כולו ערב האט א שיינע קול.
Speaker 1:
ס׳איז צוויי אנדערע זאכן, איינער קען די ניסוך, אבער ער רעדט אזוי. דאס איז נישט קיין נעימה, דאס איז טאקע נעימה, אבער נישט כול ערב.
המשך: זקן עם כל המדות – וואס איז עיקר?
Speaker 1:
זאגט דער רמב״ם, המה זקן עם כל המדות האלו. אויב ער איז א זקן אינעויף די אלע מדות, איז ער אייזער מפורש גאר גוט. זקן מיינט ער מסתמא דא א חכם, יא? ווייל ער האט פריער געזאגט אז ער האט נאך קינדער אין שטיבן. אויב ער איז נישט קיין זקן, אבער ער האט יא די אלע מדות, יתפלל זאל ער מתפלל זיין.
דאס הייסט, די עיקר ביי תפלה איז מ׳זאל האבן די מדות נישט אז מ׳זאל זיין א חכם. ס׳פעלט נישט אויס. ס׳איז בעסער, אבער ס׳פעלט נישט אויס. און דאס איז בעסער ווי איינער וואס איז א זקן, אבער ער קען נישט דאווענען. דאס איז עפעס די… אזוי קומט דא אויס.
דיסקוסיע: מזקנים מגודל
Speaker 2:
יא, ס׳איז אסאך די זאגן ביים דאווענען מזקנים מגודל, שטייט נישט דא?
Speaker 1:
שטייט נאר אז די זקן האט געלערנט די הרע נעוני מעשה. די אנדערע זאכן זאגט מען יא דארט, פרקי הנאה, ס׳הייסט פרקי הנאה איז לא יצא לו שם רע וכו׳. פרקי הנאה מיינט נישט א רעגענאווע מעביר קוש. יא, סאו יענץ איז אלעס זאכן. אקעי, פארדעם זאגט טאקע דער שליח ציבור.
דיסקוסיע: “הנני העני ממעש” – פארוואס שעמט זיך דער חזן נישט?
Speaker 2:
אה, יעצט כאפסטו? ס׳האט מיר אלעמאל געווונדערט, והנה אני ממעש, דארפסטו דאך דעם חזן שעמען, יא? מ׳קען נישט זיין קיין חזן. ער זאגט עס נאך הויך מיט א שיינע נוסח, העלאו, סטריף למשל זאגט מען עס נישט מיט א נוסח.
Speaker 1:
די תירוץ איז, אז איך מיין אזוי, די עיקר תנאי פון די שליח ציבור זאל זיין, אפשר די אלע תנאים אין א געוויסע זין זענען נאר אזוי ווי קאנדישן דעם, אזא מרוצה לקהל. דער עולם דארף פילן אז ווען ער דאוונט מיינט ער זיי.
איך מיין אז מרוצה לקהל איז אויך זייער וויכטיג, אזוי וועט מען נישט טראכטן וועגן זיינע עבירות, וועגן זיינע שם רבי ילדותו, אדער פארקערט, האט ер נישט. אבער איך מיין אז… אבער תפלה איז דאך איינער וואס רעדט פאר דיר, ער דאוונט בשמך, דער עולם זאגט נאר אמן.
דיסקוסיע: תפילה בציבור היינט – א בדיעבד גדול
דער עולם דאוונט היינטיגע צייטן איז אבער פארוואס טאקע פעלט עפעס א חסרון?
Speaker 2:
לאז, לאז, ס׳איז גוט.
Speaker 1:
ס׳איז א גרויסע חסרון, ווייל ס׳איז נישט קיין תפילה בציבור. וואס אונז טוען היינט איז בדיעבד גדול תפילה בציבור. תפילה בציבור מיינט אז איינער דאוונט, און דו פילסט אז ער רעדט פאר דיר, און דו וויינסט מיט מיט אים.
היינטיגע צייטן, איך מיין אין די איינציגסטע פלעצער וואס ס׳קען זיין אזא זאך איז ביי די רבי׳ס, ווייל די רבי׳ס, מענטשן וואס האבן חסידים, וואס האבן זיי עפעס ליב. זיי גלייבן אז דער רבי קען רעדן פאר זיי צום אייבערשטן. סתם מיך מיט מיינע חברים אין בית המדרש, נע, ווער ביסטו?
סאו, אן הכי נמי. אבער די אלע תנאים זענען בעצם וואס איינער וואס איז אין רצה, און ס׳מאכט אז ער קען פילן אז ער דאוונט פאר מיר. אויב וועט יענער טראכטן, אה, דער וואס לעצטע וואך איז ער געווען א דאס, און ער איז געווארן א שיינער איד, איך פיל נישט מיט אים. אויב דו ביסט גערעכט, אויב דער עולם האט אים יא ליב עניוועייס, אפשר ביסטו גוט. יא.
הלכה ה: סדר הברכות בתענית – אנהויב
Speaker 1:
זאגט דער רמב״ם ווייטער. שוין, עד קענען די תנאים. יעצט קען מען זען וואס מ׳דאוונט, די סדר הברכה. זאגט דער רמב״ם אזוי, ער גייט אויסרעכענען די סידור וואס מ׳דאוונט אין א תענית.
זאגט ער, די שליח ציבור, די שליח ציבור וואס מ׳האט יעצט אויסגערעכנט, מתחיל, ער גרייט אן דאווענען, ומתפלל, ער דאוונט. נארמאלע שמונה עשרה.
Speaker 2:
ניין, נארמאל ברכת קריאת שמע, יא.
Speaker 1:
מסתמא רעדט מען דא פון א שחרית, יא? אט ברכת גואל ישראל.
Speaker 2:
וואו איז דא גואל ישראל?
Speaker 1:
יא יא, אין שמונה עשרה.
Speaker 2:
אה, אין שמונה עשרה.
Speaker 1:
ראינו ועניינו, מ׳זאגט די ברכת גואל ישראל. מ׳רעדט פון שמונה עשרה. האט מען געזאגט די ערשטע פינף ברכות פון שמונה עשרה. און דא, מ׳זאגט די ערשטע דריי אויף חייו עתים, גואל הקדוש, נאך נאך נאך.
סדר התפילה בתענית ציבור: זכרונות, שופרות, פסוקי תהלים, תחנונים, ו״מי שענה”
הלכה ה: ברכת גואל ישראל — זכרונות, שופרות, פסוקי תהלים, ותחנונים
Speaker 1:
אה, ניין, נארמאל ברכת קריאת שמע, יא? מסתמא רעדט מען דא פון א שחרית, יא? אט ברכת גואל ישראל. וואו איז דא גואל ישראל?
Speaker 2:
יא, יא, אין שמונה עשרה.
Speaker 1:
אה, אין שמונה עשרה, פאר איינע ועניני, מ׳זאגט די ברכת גואל ישראל. מ׳רעדט פון שמונה עשרה. מ׳זאגט די ערשטע פינף ברכות פון שמונה עשרה, און דא… מ׳זאגט די ערשטע דריי אויף חייב איתים, גואל הקדוש, אתה חנן, נשבינו, לך לנו — האלט שוין ביי די זיבעטע פראבלעך. אקעי.
ואומר… און דער רמב״ם זאגט אזוי, ס׳איז זייער שווער דער רמב״ם, דער רמב״ם זאגט אז וואס? אז נאך ווען ער האלט ביי גואל ישראל, ס׳הייסט מ׳האלט דא פאר גואל ישראל, פאר די ברכה, פאר׳ן ענדיגן, איז משמע אין דער רמב״ם אזוי, נישט פאר׳ן ענדיגן, יא, שפעטער איז דא דער גואל ישראל איז די חתימה פון מי שבנה.
סאו דער רמב״ם זאגט אזוי, ער זאגט אזוי, מ׳זאגט דער עיני עיני עיני. פאר מ׳ענדיגט צו זאגט מען דא די לאנגע תפלה, מ׳זאגט אזוי, יא? ואומר, מ׳זאגט זכרונות ושופרות מעין הצרה. אזוי ווי אונז האבן אין ימים נוראים ראש השנה איז דא מלכיות זכרונות שופרות. דא נעמט מען אראפ די מלכיות, און מ׳זאגט זכרונות און שופרות. זכרונות מיינט אז דער אייבערשטער זאל געדענקען מענטשן, און שופרות מיינט אז מ׳בלאזט דאך שופר ביי א תענית סיבה. מ׳זאגט די אלע פסוקים אז דער אייבערשטער הערט אויס קול שופר. מ׳זאגט פסוקים, אזוי ווי מלכיות זכרונות שופרות איז פסוקים וואס מ׳זאגט אריין אין תפלה. זאגט מען דא אויך פסוקים פון זכרונות ושופרות, אבער מעין הצרה, פסוקים וואס רעדן פון דעם אז דער אייבערשטער געדענקט אידן בעת צרה, אז דער אייבערשטער הערט אויס די שופר פון אידן וואס זיי בלאזן. אפשר דער פסוק, ונזכרתם היווחים.
ואומר, און אין די תפלה זאגט מען אויך די פסוקים. מען זאגט די קאפיטל פון תהלים “אל ה׳ בצרת לי”, איך מיין קאפיטל קי״ח, קי״ח בצרת לי קראתי בעינינו ה׳ בצרת לי ה׳ קשמיוחס. נאכדעם זאגט מען, אבער דאס האט נישט מיט זכרונו של עולם. דאס איז נאך א זאך, נאך זאכן, נאך תפלות וואס מען זאגט, פסוקים תהלים. תפלות וואס זאגט אז מיר זענען אייז צרה. דאס הייסט, אויב איינער וויל זוכן תהלים וואס מ׳זאגן ביי א צרה, איז דאס איז דא א גוטע עצה וואס חז״ל האבן זיי אנגעשטעלט. און די נעקסטע איז “אך אשר העני אל ההרים אבי עזרי, עזרי מיום ה'”. אויך א שיינע פסוק אז מ׳בעטן דעם אייבערשטן. יא. און די נעקסטע איז “וימעמקים קליתיך ה'”, די קאפיטל פון מיום המקים. יא. און די קאפיטל פון “תפלה לעני כי יעטוף ולפני ה׳ ישפוך שיחו”, וואס איז אויך א שטארקע קאפיטל. די אלע דריי רעדן גיסן זיך שטארק אויס דאס הארץ בתפילה.
ואומר דברי תחנונים כפי כחו, ער קען דארטן צולייגן דברי תחנונים כפי כחו. אויב ער איז א שטארקע בעל מחדש, ער קען מאכן פיוטים, ער קען מאכן תפילות, זאגט ער דארטן זיינע אייגענע תפילות. ואומר, און ער פילט אויס, ער זאגט “ראה בענינו” און ער איז מתחנן, ואומר בסוף תחנונים, ווען מ׳ענדיגט תחנונים, זייער אינטערעסאנט, יא, אומר דברי תחנונים, מ׳זאגט נאכאמאל מתחנן. און דאס איז אלעס אויסער די אלע פסוקים וואס מ׳האט געזאגט פון זכרונות און “אל תשליכנו לעת זקנה”.
Speaker 2:
אזוי זעט עס אויס? ס׳זעט אויס, ווייל אפשר ביי יעדע תפילה, ס׳איז נישט אזויווי די לאנגע תחנון, עפעס אזא מין…
Speaker 1:
ניין, מתחנן, איך מיין אז יעדע טאג וואס מ׳זאגט שמונה עשרה דארף מען מתחנן זיין, ווייל דאס איז דאך די זאך, דאס איז דאך די תפילה וואס מ׳בעט גאולה. אזויווי “עננו” זאגן אונז, בשליח ציבור זאגט ער עס אן עקסטערע ברכה, אבער ס׳באלאנגט דא אין ברכת גאולה. ער זאגט, ער רעדט וועגן די צרה וואס איז נוגע צו די ברכת “ראה בענינו”.
הלכה ו: “מי שענה את אברהם אבינו בהר המוריה” — חתימת ברכת גואל ישראל
Speaker 1:
נאכדעם פירט ער אויס, זאגט מען אזוי, “מי שענה את אברהם אבינו בהר המוריה”, דער אייבערשטער האט געענטפערט אברהם בהר המוריה. ס׳טייטשט אז ער האט זיך מתגלה געווען צו אברהם און געראטעוועט יצחק.
Speaker 2:
נישט קלאר, זייער פאני. וואס הייסט דער אייבערשטער… ס׳איז געווען עפעס א צרה אין הר המוריה?
Speaker 1:
יא, זיין זון איז געווען אין א דעינדזשער, זיין זון איז כמעט געשטארבן.
Speaker 2:
איך ווייס. ער האט געהאט א מצוה, עקידת יצחק.
Speaker 1:
נו, ס׳איז געווען אבער נאך אלץ גרויסע צרות. ס׳איז מאדנע. די ראשונים רעדן וועגן דעם, די מפרשים רעדן שנעל וועגן דאס. איך מיין אז ס׳איז מאדנע. איך האב א נייע מהלך, ווען קיינער ווייסט נישט פשט, מען מעג וויסן אז דאס איז א זאך וואס איז עפעס מאדנע. יא, איך קען זאגן תירוצים און טערעץ פשטים. אפשר מיינט עס די “אשר יאמר היום בהר ה׳ יראה”?
Speaker 2:
אה, דאס האט אים געזאגט אז ער גייט ברענגען ישועות.
Speaker 1:
יא. אבער פשוט, יצחק איז געווען אין א גרויסע צרה. ער איז געלעגן אויף א מזבח, און העכער אים איז געשטאנען איינער מיט א מעסער. וואס איז א חילוק אז ס׳איז נישט דער זעלבער מענטש?
Speaker 2:
יצחק איז נישט דער זעלבער מענטש.
Speaker 1:
נאך ערגער, אברהם איז כמעט געווארן א רוצח. ס׳האט געפעלט א האר אז ער זאל ווערן א רוצח. ס׳איז דאך…
Speaker 2:
דו טוישסט זייער מאדנע. ס׳הייסט, מ׳שטייט דא א מעשה, און דער פסוק שטייט אז ס׳איז געווען א גרויסע מצוה, ער האט זיך מתגבר געווען אויף אלעס און געגאנגען שעכטן זיין זון, און דו זאגסט ניין, ער איז געגאנגען מיט א… ער האט כסדר געזאגט תהלים דער אייבערשטער זאל ראטעווען יצחק.
Speaker 1:
אוודאי, וואס דען? ער זעט זיין זון אין א צרה? ער האלט די מעסער אין די האנט, זעט ער נישט זיין זון אין א צרה? ער האט נישט געוויינט, “באשעפער, ראטעווע מיין זון”? איך מיין אז מ׳דארף דא עפעס בעסער.
“הוא יענה אתכם” — לשון נוכח
Speaker 1:
אקעי. “מי שענה את אברהם אבינו בהר המוריה, הוא יענה אתכם”. ער זאל ענטפערן “אתכם”. אינטערעסאנט, מ׳רעדט דא צו די אידן בלשון “אתכם”. “וישמע קול צעקתכם ביום הזה”. ווייל ער איז דער בעל תפילה, ער רעדט צו די עולם. ער רעדט דאך פאר די עולם, ער רעדט דאך נישט אנשטאט די עולם. לאמיר פשוט זאגן “תקפנו”, “יעננו”. אלע אנדערע זענען אויך “יענה אתכם”. ס׳איז אינטערעסאנט, איך ווייס נישט. איך קען פארשטיין.
הלכה ז-ח: די זעקס נייע ברכות — “זוכר הנשכחות” און “שומע תרועה”
דער רמב״ם׳ס שיטה — דלא כפשטא דמשנה וגמרא
Speaker 1:
“ברוך אתה ה׳ גואל ישראל” איז די נארמאלע חתימה פון ברכת “ראה נא בענינו”. מ׳דארף דא זאגן, ס׳איז זייער אינטערעסאנט, דער מגיד משנה פרעגט עס, ס׳איז זייער מאדנע וואס דער רמב״ם האט דא געטון. ס׳איז דלא כפשטא דמשנה וגמרא, און ס׳איז נישט קלאר. דער מגיד משנה וויל טראכטן אז אפשר דער רמב״ם אליינס מיינט נישט דאס, הגם ס׳זעט יא אויס זייער קלאר פון די נוסח הרמב״ם אזוי.
דאס הייסט, אין די משנה שטייט אז ס׳איז דא זעקס ברכות, און די זעקס ברכות זענען די זעקס זאכן: זכרונות, שופרות, איינס, צוויי, דריי, פיר, פינף, זעקס. די זאכן זענען די ברכות, און אויף דעם זאגט מען די סיומים פון “מי שענה”. דאס הייסט, מ׳זאגט זכרונות, און אויף דעם פירט מען אויס “ברוך אתה ה׳ גואל ישראל”. עקשעלי, “זוכר הנשכחות” זאגט מען אויף זכרונות, אזויווי ס׳מאכט סענס. נאכדעם, אויף “מי שענה” זאגט מען “שומע צעקה”, און די גמרא זאגט אפילו גאנצע תורות פארוואס פאר דעם קומט צעקה, און דאס האט צוטון מיט די תפילות.
ס׳זעט נישט אויס אין די גמרא. דער רמב״ם האט געמאכט א גאנצע אנדערע סדר. דער רמב״ם זעט אויס אז… קודם כל, יעדער איינער איז מסכים אז ס׳איז דא זעקס עקסטרע ברכות אין שמונה עשרה. איך זאג אז דער רמב״ם האט צוגעלייגט די אלע זכרונות מיט די אלע תהלים, אלעס אין איין פלאץ. ס׳איז אפילו נישט קאנעקטעד אזוי שטארק מיט די חתימה. ס׳איז אלץ פאר ברכת גואל לייגט ער די גאנצע נוסח. אפשר נעמט עס צוואנציק מינוט, איך ווייס נישט צו זאגן דאס. נאכדעם לייגט ער צו די זעקס ברכות.
און די גמרא איז משמע אז מ׳צוטיילט יענע שטיקלעך תהלים מיט די אלע תחינות דורכאויס די זעקס ברכות. ס׳מאכט אסאך מער סענס. ס׳איז שטאם מי שענה, ס׳קומט, מ׳רעדט, מסתמא רעדט מען ביי די תפילה. למשל, אז מ׳זאגט דא משנה אברהם אבינו, מסתמא דערמאנט עס, ס׳שטייט זוכה ברית יצחק, און ס׳שטייט, מ׳פארציילט די מעשה פון די עקידה, די עוקד ונקד המזבח. יא, דער ערך אגב, ס׳איז דא טאקע אזא פיוט פון די מספרדים וואס דעסקרייבט די… עוקד ונקד, יא. די… ווי יצחק האט געוויינט. און נאכדעם זאגט מען, אזוי זאל אונזער אייבערשטער היינט העלפן, ברוך אתה ה׳. עס מאכט אסאך מער סינס. אקעי.
די זעקס נייע ברכות — “ומתחנם כל אחד מהם”
Speaker 1:
דאן קען ער זיין, די משכיל להוסיף. דא איז די נקודה וואס דער רב זאגט. דא הייבט ער אן נאך זעקס ברכות. שיהא מוסיף זה חזי, אויסער די גואל ישראל איז דא נאך זעקס. גואל ישראל האט דאך א ברכה פאר יעדן טאג. מ׳האט עס מרחיב געווען, ער האט עס געקענט מאכן זייער לאנג, אבער ס׳איז א נארמאלע ברכה. א טאטעל פון זעקס מיט אן עקסטרע חתימה, מיט אן עקסטרע… זעקס נייע ברכות. ומתחנם כל אחד מהם בדברי תחנונים ופסוקים בדברי קבלה ובכתב הקדש כפי שירגיל. אזוי ווי ער האט געטון לגבי זכרונו סופר אז ער האט געזאגט פסוקים, אויך ביי יעדע תפלה זאגט מען תחנונים ופסוקים בדברי קבלה און כתב הקדש לויט וואס ער קען.
כפי שירגיל קען זיין, אפשר מיינט עס אז דער מענטש דאווענט דאך יעדן טאג מסתמא, ער דאווענט יעדן טאג אויף די ספרים, ער זאל זאגן פאבליקלי וואס ער זאגט ביי זיינע התפלות. רגיל בדברי תורה וכדומה. אזוי ווי דו זאגסט סתם כפי שרגיל ווייל ער קען דיר חומש. אפשר כפי שרגיל מיינט אז ס׳קען נישט זיין די ערשטע מאל וואס דו זאגסט די תפלה פובליקלי. דו דארפסט דאך דאווענען א גאנצע צייט, דו דארפסט זיין א רגיל בתפלה. האסטו זיכער פארשידענע נוסחאות וואס איז דיר איינגעפאלן תוך כדי דיינע התפדות׳ן? זאג דאס! יא.
די חתימות פון די זעקס ברכות
Speaker 1:
און נאכדעם, וחותם בכל אחת מהם בחתימת אלו, גייט יעצט דער רמב״ם אויסרעכענען די חתימות פון די זעקס ברכות, וואס פארדעם זאגט מען אייגענע תפלות און מען ענדיגט מיט די חתימות. סאו וואס זענען די חתימות?
בראשונה, וחותם, די ערשטע ברכה ענדיגט מען אזוי, “מי שאנא את משה ואבותיכם על ים סוף, הוא יענה אתכם, וישמעו מכל צעקתכם ביום הזה, ברוך אתה ה׳ זוכר הנשכחות”. זייער אינטערעסאנט, ווייל דאס איז זכרון און די נעקסטע איז שופר, יא? זייער אינטערעסאנט. זכרונות, שופרות. און לויט די אנדערע פשט מאכט אסאך מער סענס ווי די רעכענעס פשט. און דער מגיד משנה, עד כדי כך האט ער געטראכט אפשר דער רמב״ם מיינט אויך דאס, נאר עס האט זיך עפעס צעמישט וואס ער האט געשריבן. זייער פאני וואס דער רמב״ם טוט. ווייל די חתימות איז ממש זכרונות, שופרות. און די איבריגע איז שוין כלליות׳דיגע פון תפלה, תפלה, תקע.
הלכה ט: “מי שענה את יהושע בגלגל” — “שומע תרועה”
Speaker 1:
בשתים, די צווייטע ברכה איז “מי שענה את יהושע בגלגל”. ווען יהושע איז געווען אין גלגל, דאס הייסט ביי די מעשה פון די חומות יריחו, צו קענען אייננעמען יריחו האט ער דארט מתפלל געווען צום אייבערשטן, און ס׳איז געשען נסים. דער זעלבער אייבערשטן וואס האט דעמאלטס געטון נסים, זאל ווייטער טון נסים. “הוא יענה אתכם וישמע קול צעקתכם ביום הזה”.
דיסקוסיע: וואס מיינט “בגלגל”?
Speaker 2:
ביסטו זיכער אז בגלגל מיינט אין יריחו?
Speaker 1:
אזוי זאגט ער, יהושע י״ג. אבער ס׳שטייט נישט אז מ׳האט געבעטן דארט. מ׳האט געבלאזן שופר. סאו אויב איז עס דא, ס׳שטימט דאך זייער גוט ביי שופרות, יהושע האט געבלאזן שופר, “ובחדשים שמעי תרועה”. לויט די רמב״ם׳ס שיטה דארף מען טאקע פארשטיין די קשר.
Speaker 2:
פארוואס?
Speaker 1:
אה, אקעי, דער רמב״ם איז נישט געווארן, ער קערט נישט אז ס׳זאל זיין קאנעקטעד.
Speaker 2:
ניין, איך וועל זאגן וואס איך האב געטראכט, ווייל איך האב עפעס געטראכט. ער ברענגט נישט די נוסח פון יהושע. ס׳קען זיין אז דאס איז די תפלה ביי די עי.
Speaker 1:
די גלגל, דארפסטו געדענקען, די גלגל איז אין ספר יהושע ביז מ׳האט זיך גערוקט צו די נעקסטע פלאץ דארט, וואס מ׳האט געענדיגט די גאנצע כיבוש אין יהושע פרק י״ד בערך, ביז דעמאלטס איז די מחנה געווען אין גלגל. סאו אלע תפלות בעצם וואס יהושע האט געדאוונט איז געווען אין גלגל. סאו ביי גלגל מוז נישט דווקא מיינען אויך עוסק געווען ממש די חומת יריחו, וואלט געדארפט שטיין יריחו. גלגל איז געווען די מחנה. און מ׳האט געזען אין אנדערע פלעצער אויך, זאגט מען די פלאץ, מצפה הר הכרמל. מצפה איז עקטשולי א פלאץ וואו שמואל הנביא האט געזאגט.
סדר תפילות התעניות – המשך: זיהוי התפילות ההיסטוריות והברכות הנוספות
המשך הלכה ד – זיהוי התפילה של יהושע בגלגל
Speaker 1:
ס׳קען זיין אז דאס איז די תפילה ביי די עי. די גלגל, דארפסטו געדענקען, די גלגל איז אין ספר יהושע, ביז מ׳האט זיך גערוקט צו די נעקסטע פלאץ דארט, וואס מ׳האט געענדיגן די גאנצע כיבוש אין יהושע פרק י״ד בערך, ביז דעמאלטס איז די מחנה געווען אין גלגל. סאו אלע תפלות בעצם וואס יהושע האט געדאוונט איז געווען אין גלגל.
סאו ביי גלגל, ממילא שדפקא מינא, אויך איז עוסק געווען ממש די חומת אריכה, וואלט געדארפט שטיין ירוחו. גלגל איז געווען די מחנה. און מ׳זעט אין אנדערע פלעצער אויך, זאגט מען די פלאץ, מצפה הרחיל. מצפה איז עקטשלי א פלאץ וואו שמואל הנביא שטייט אז ער איז געקומען דארט פאר ישראל. ער האט זיך סתם גענומען און מ׳האט געמאכט ביי תפלה, דאס שטימט אסאך בעסער.
אבער יהושע בגלגול איז מיר אביסל פאני. איך וואלט געטראכט, ניין, נישט טייט, איך וואלט געטראכט אזוי, אונז האבן מיר דאך לעצטנס געלערנט יהושע סופוסדלי, רייט? יריחו למשל, ס׳שטייט נישט וועגן גלגול, ס׳שטייט זיי זענען געפארן פון שיטים און זענען געגאנגען צו… ס׳שטייט נישט די ווארט גלגול. גלגול זענען זיי אנגעקומען נאך די יריחו, ס׳מאכט נישט קיין סענס. און מ׳האט גענומען צוויילע הבנים און מ׳האט עס אויפגעשטעלט, עלף געשטעלט פאר גלגול.
סאו איך וואלט געטראכט אז ס׳מיינט זיכער דאס. איך וואלט געטראכט אז ס׳מיינט, קודם כל, ס׳קען זיין דאס וואס יהושע האט געזען די שר צבא דארט, און ס׳שטייט בירוחו אויפ׳ן פסוק אויך. אבער דא זעט מען די שופרות.
Speaker 2:
יא, ס׳האט זיך געזאגט. ס׳איז א גוטע פשט. ס׳מאכט פשט.
Speaker 1:
איך וואלט געזאגט בעסער. איך וואלט געזאגט אז דאס רעדט פון די תפלה וואס יהושע בן עיר האט געזאגט בשעת די אידן זענען געגאנגען פון גלגל צו עי. זענען זיי געגאנגען, און ס׳איז געפאלן זעקס און דרייסיג אידן. האט יהושע געזאגט א מורא׳דיגע תפלה. ער האט געזאגט, אהה אדוני אלהים, למה עברת הוי את העם הזה סיירא? לא תשתנו ביד האמורי לאבידינו, ומה תעשה לשמך הגדול? זייער א שארפע תפלה האט יהושע געזאגט. דאס איז געווען בגלגול ממש אפישעלי. די תפלה וואס ער האט מתפלל געווען, האט דער אייבערשטער געענטפערט, ער האט געזאגט מ׳זאל ברענגען אויך אן די גאנצע מעשה, און דעמאלטס איז געווען.
לויט די רמב״ם אז דאס איז לאו דוקא שופרות, איז נישט אפשר גערעכט. אבער אויב ס׳איז דא שופרות, איז פשוט אז יהושע דא.
Speaker 2:
אבער ס׳שטייט נישט אז ער האט געבעטן.
Speaker 1:
אקעי, ביי אברהם שטייט אויך נישט.
Speaker 2:
אפשר, עפעס דארף עס קען זיין?
Speaker 1:
איך טראכט אז אפשר ביי די משה וואבותינו ביים סוף איז אויך אן אינטערעסאנטע זאך, ווייל דארטן זעט מען נישט פארקערט, משה האט אנגעהויבן מתפלל זיין, ויצא עקב, איך האב געזאגט דעם אייבערשטן, ולמתי תצעק אלי, ווייל דו ביסט שוין א געהאלפענער. סאו דער אייבערשטער, כאילו, מ׳האט נאר געדארפט דערמאנען אז דער אייבערשטער האט שוין צוגעזאגט די ישועה.
דא קומט דאך אריין זכרונות. זכרונות איז אז מ׳דארף נישט קיין נייע תפלה, דו דארפסט זיך נאר דערמאנען אז דו האסט מיר שוין צוגעזאגט, אז מ׳האט שוין מתפלל געווען, מ׳האלט שוין נאכדעם.
הלכה י – ברכה שלישית: שמואל במצפה
Speaker 1:
די צווייטע איז שופרות. בשלישית, ביי די דריטע, חותם, ענדיגט מען אזוי, די דריטע תפלה, נאך די זכרונות שופרות, לויט די רמב״ם אין די דריטע תפלה, זאגט מען “מי שענה את שמואל במצפה”.
און אין די שטאט מצפה איז געווען א מלחמה צווישן די אידן און די פלשתים, און שמואל האט מתפלל געווען צו די אייבערשטער, און די אייבערשטער האט געהאלפן די אידן. “הוא יענה אתכם וישמע קול צעקתכם ביום הזה”. ס׳איז פאר די אלע זאכן, “ביום הזה”. “ברוך אתה ה׳ שומע צעקה”.
מ׳בעט אז די ישועה זאל שוין קומען היינט. היינט, דאס הייסט, אזוי ווי ער האט דעמאלטס געהאלפן פאר שמואל, זאל ער הערן יעצט די תפלה.
Speaker 2:
אה, די צעקה וואס גייט… נישט די ישועה זאל קומען ביום הזה, נאר די צעקה זאל ער יעצט הערן, ער זאל הערן די צעקה וואס מ׳שרייט יעצט.
Speaker 1:
אויף אלע ענדיגט זיך “ביום הזה”. דאס הייסט, אזוי ווי… כמו שעשה בימים ההם, כן יעשה ביום הזה.
הלכה יא – ברכה רביעית: אליהו בהר הכרמל
Speaker 1:
ברביעית יחתום, ביי די פערטע ברכה, זאגט מען “מי שענה את אליהו בהר הכרמל”.
ס׳איז געווען א גרויסע צרה, אליהו האט געהאט א גרויסע… ביי די הר הכרמל, אחאב האט געשטעלט אים מיט די נביאי הבעל, און ער האט געזאגט די לשון “ענני”. די לשון “מי שענה” שטימט זייער גוט. דער אייבערשטער האט דארטן געהאלפן אליהו און געברענגט א פייער אויף זיין מזבח. “הוא יענה אתכם וישמע קול צעקתכם ביום הזה, ברוך אתה ה׳ שומע תפלה”.
הלכה יב – ברכה חמישית: יונה במעי הדגה
Speaker 1:
בחמישית יחתום, רעדט מען פון יונה, “מי שענה את יונה במעי הדגה”.
ס׳איז אינטערעסאנט, ווייל אויב זאגט מען די פלאץ ווי ער איז געווען, אדער מ׳דערמאנט די צרה.
Speaker 2:
ניין, מ׳דערמאנט די צרה אז ער איז געווען אין די צרה פון מעי הדגה, אדער די פלאץ ווי ער איז געווען איז געווען אין מעי הדגה.
Speaker 1:
ניין, מ׳דערמאנט… זעסט אז אלע… בהר הכרמל, במצפה, בגלגל. דאס הייסט, מ׳רעדט די פלאץ. דאס הייסט, מ׳רעדט א צייט און א פלאץ. בזמן יהושע במקום… און אזוי זאל דער אייבערשטער העלפן די אידן היינט דא.
אה, סאו די ווארט קען עפעס זיין אזוי ווי אז נארמאלערהייט דאוונט מען אין בית המדרש. אבער ווען ס׳איז א צרה, צרה איז מען נישט אין בית המדרש. ס׳איז מען אדער אין מצפה, אדער אין גלגל, אדער אין מעי הדגה, אדער אין די גאס, וואו דארטן איז די צרה, וואו מענטשן שטייען הונגעריג. היום הזה, ברוך אתה ה׳ העונה בעת צרה.
צרה, יא, ער איז געווען אין אן ענגשאפט, ער איז געווען אין א… יונה זאגט די לשון “מצרה אקרא”, יא? ער זאגט א גאנצע… ער איז געווען אין א “טייט ספאט”. צרות גדולות.
Speaker 2:
און א פיש? העלאו? ס׳איז טאקע א שיינע נס אז די פיש האט אים איינגעשלינגען, אבער ס׳איז נישט קיין גוטע פלאץ. ס׳איז נישט פאן. ווער ס׳האט עס נאר אויסגעטרייט איז אהיימגעקומען זייער טראומאטייזד.
דיגרעסיע: פארוואס מ׳לייענט יונה אין יום כיפור
Speaker 1:
בשישית יחוסו, די זעקסטע ברכה, זאגט מען אזוי… ביי די וועי, דאס איז מסתמא די פשוט׳ע פשט פארוואס מ׳ליינט יונה אין יום כיפור. איינע פון די פשוט׳ע פשטים. מ׳זעט אז דער אייבערשטער האט געהאלפן יונה. אויך נינוה האט תשובה געטון, פארשטייט זיך. מיר האבן שוין געזען אז נינוה איז איינע פון די גרויסע מקורות פון די דרשה, און אויך די תפילה פון יונה. ס׳איז זייער גוט. יונה איז דא די צוויי זאכן, סיי די מוסר און סיי די תפילה.
דיסקוסיע: “קול צעקתכם” – ווער שרייט?
Speaker 2:
איך האב אויך געטראכט, אפשר, אז מ׳זעט נישט דא אז די אידן שרייען, ווייל דער בעל תפילה זאגט אלעס. “קול צעקתכם”. סאו ווען יונה איז געווען במעי הדגה, האט ער דאך נישט געשריגן מיט א קול, ער האט דאך געשריגן בלב, יא? מ׳קען נישט שרייען ווען מ׳איז ארומגענומען מיט פיש.
Speaker 1:
אקעי, ס׳איז א גוטע קשיא. ער האט געשריגן פון זיין הארץ, “קראתי אל ה׳ בצרה”, ער האט עס געזאגט בלבו. דאס וואס דער בעל תפילה שרייט בלבו. די אלע אנדערע מענטשן, דער קול צעקה איז וואס זיי הערן דעם בעל תפילה און זיי שרייען בלב.
הלכה יג – ברכה שישית: דוד ושלמה בירושלים
Speaker 1:
ששית יחוסו, “מי שענה את דוד ושלמה בנו בירושלים”, ווען זיי האבן געבויט דעם בית המקדש, זיי האבן זוכה געווען צו באקומען השראת השכינה אין בית המקדש. “יענה אתכם וישמע את קול צעקתכם היום הזה, ברוך אתה ה׳ המרחם על הארץ”.
ס׳איז נישט קלאר. ווייל מרחם על הארץ מיינט אז דער אייבערשטער זאל מיר רחמים זיין און ברענגען גשם על הארץ. דאס איז וואס אונז בעטן, מרחם על הארץ. און לכאורה דוד און שלמה האבן צו טון מיט דעם, ווייל זיי האבן דאך געבויט די ארץ ישראל.
ס׳איז זייער אינטערעסאנט אז דא זענען צוויי מענטשן, ס׳איז נישט די זעלבע תפילה. דוד און שלמה, ס׳איז נישט קלאר וואס מ׳מיינט דא פונקטליך. דוד האט געבעטן, און די ישועה איז געקומען בימי שלמה, יא? אז ס׳האט זיך געענדיגט די בית המקדש.
למעשה, דוד המלך האט געהאט ער ברענגט אויף אז דער מלך האט געהאט א גאנצע רע אויף דריי יאר, און ער האט געמאכט א גאנצע יום תפלה. דעמאלטס האט ער געטראפן דעם גורן ארנן, וואס דארט מאכט מען דעם בית המקדש. ס׳האט עפעס צו טון מיט דעם, מ׳קען דרש׳נען דא מער. אבער דאס איז די זאך.
הלכה יג (סוף) – ענית אמן
Speaker 1:
זאגט דער רמב״ם, “וכל העם עונים אמן אחר כל ברכה וברכה, כדרך שעונים אמן אחר כל ברכה וברכה”.
דאס מיינט אז להוציא וואס מ׳גייט באלד לערנען לגבי די בית המקדש, דארט האט מען נישט געזאגט אמן, מ׳האט געמאכט אן אנדערע סדר.
דיסקוסיע: ווי פיל פלעצער קען דער חכם ברענגען?
Speaker 2:
שטעל דיר פאר אז דער חכם וואס זאגט כפי כחו קען צוברענגען נאך צענדליגער פלעצער אין תנ״ך וואו אנדערע מענטשן זענען מתפלל.
Speaker 1:
קען זיין, אבער די חכמים האבן געזאגט מ׳זאל מאכן זעקס ברכות, ער קען אינמיטן זאגן וואס ער וויל. די ענדינגען זענען דווקא, די ענדינגען…
Speaker 2:
אהא. אקעי.
הלכה יד – גומר התפילה על הסדר
Speaker 1:
ואומר, און נאכדעם וואס ער ענדיגט דאס… יא, איך זאג מער אין די… אדער אין די… וויאזוי הייסט עס אין די שענות, איז דא מער. יא. יעצט האלט מען דאך נאך גואל ישראל. יעצט גייט מען צוריק צו די רעגולערע סדר התפלה, און מ׳גייט ווייטער מיט רפאנו ה׳ ונרפא.
ס׳איז אינטרעסאנט, ווייל אונז האבן קיינמאל נישט דאס. ווען מ׳לייגט צו, איז דאך נאר זיבן ברכות, ס׳איז יום טוב. אונז האבן קיינמאל נישט אז מ׳זאל צולייגן פלאס די שמונה עשרה.
Speaker 2:
דאס, יא, און א תענית.
Speaker 1:
וגומר התפלה על הסדר, מען ענדיגט ווייטער די תפלה ביז די ענד, ומתוקעים בחצרות, נאכדעם בלאזט מען בחצרות.
Speaker 2:
ווען? נאכ׳ן דאווענען אינגאנצן?
Speaker 1:
ווען, נאכ׳ן דאווענען. די זכרונות איז געווען א הכנה צו דעם, דער אייבערשטער זאל הערן און געדענקען די קול שופר, און נאכדעם בלאזט מען. אזוי זעט עס, אבער פשוט׳ע זאך.
הלכה יד (סוף) – כסדר הזה עושין בכל מקום
Speaker 1:
זאגט דער רמב״ם, כסדר הזה עושין בכל מקום. די סדר טוט מען סיי ווי. איך מיין ער מיינט צו זאגן לאו דוקא אין ארץ ישראל, ווייל דער רמב״ם האט פריער געזאגט אז אין ארץ ישראל איז מען גוזר׳ט, די תענית האט א דין אזוי ווי יום כ״ט. וואס דער רמב״ם מיינט איז אז לאפיקין דעם בית המקדש אין ירושלים, וואס איז דא א גאנצע אנדערע זיידע.
Speaker 2:
אה, דאס איז די וועלט. אבער דו זאגסט אז בכל מקום, לכאורה, אין דער רמב״ם איז משמע אז די תענית…
Speaker 1:
ניין, דער רמב״ם האט יא געזאגט אז מ׳מאכט נאר די תענית השם אין ארץ ישראל. לאפיקין, פון וואס ער גייט נעקסט זאגן, שאין מתפלל מה סתם ירושלים. האבן מיר דאך יא געזאגט אין די ענטפער פון די פריערדיגע פרק אז תענית ציבור איז כגון צפור אלא בארץ ישראל. אבער אלע אנדערע פלעצער זענען מען גוזר, אבער נישט מיט די שטרענגקייט אז מ׳טאר נישט עסן א טאג פאר דעם און אזוי ווייטער. און אויך נישט די גאנצע ברכות אפשר. ס׳איז נישט קלאר צו בארייכט ברכות.
דאס איז וואס ער זאגט, די עושה מכל מקום. דאס איז נאר טענת גשמים.
Speaker 2:
דו מייסט עפעס אן אנדערע פלאץ וואס איז אן ענליכע סדר נאר נישט פונקט?
Speaker 1:
I don’t know. אויך אין חוץ לארץ מאכט מען ברחובה של עיליה מיט די אלע זאכן. נאר מ׳טוט נאר נישט אז מ׳טאר שוין נישט עסן פון א נאכט פארדעם.
Speaker 2:
דו האסט אמאל געהערט אז מ׳טוט אזוי?
Speaker 1:
איך האב נישט געהערט נאך נישט. ס׳זעט אויס אז מ׳האלט נישט אזוי. ס׳איז נישט קלאר ביי מיך א דראמא, מ׳זאגט אנדערש.
Speaker 2:
ניין, ס׳איז נישט. זעסט דאך, נאכדעם זאגט ער כשם מתפללין ביי סדר זה בירושלים, האבן מיר געטון אנדערש. ס׳טייטשט אז איבעראל, אויסער…
Speaker 1:
אה, איך האב מיך געמיינט אין ארץ ישראל.
Speaker 2:
קען זיין. אויסער ירושלים.
Speaker 1:
ווען מ׳פלעגט מאכן געהעריגע תענית גשמים. היינט מאכט מען דאך דאס נישט, אפילו אין ארץ ישראל מאכט מען נישט היינט.
Speaker 2:
אקעי, אבער לאמיר זאגן מ׳וואלט געדארפט. אבער אין חוץ לארץ, איך האב נאך קיינמאל נישט געהערט אז מ׳זאל מאכן א תענית גשמים אין חוץ לארץ בכלל, סאו איך ווייס נישט.
Speaker 1:
עניוועיס, לאמיר לערנען.
הלכה טו – סדר הברכות בירושלים / בית המקדש
Speaker 1:
אבער וואס פלעגט מען טון אין בית המקדש? שוין ווייטער. כשם שמתפללין על הסדר הזה בירושלים, ווען ס׳איז געווען א עצירת גשמים אין ארץ ישראל און מ׳האט געדאוונט אין ירושלים, איז ווי איז מען דעמאלטס געגאנגען? מ׳איז נישט געגאנגען סתם אין רחובה של עיר אויף איך ווייס נישט וועלכע שטח, נאר מ׳איז געגאנגען צום הר הבית, כנגד שער המזרח. מ׳איז געגאנגען אין הר הבית כנגד שער המזרח, פון אינעווייניג ממש.
כנגד שער המזרח מיינט מיט׳ן פנים צום מזרח, יא? לכאורה מיט׳ן פנים צום בית קדשי קדשים.
Speaker 2:
ס׳איז נישט קיין חילוק, כנגד מיינט אין די שטח.
Speaker 1:
דארט איז געווען פלאץ וואס מ׳האט זיך געקענט… ומתפללין כסדר הזה.
דריי עיקר חילוקים צווישן בכל מקום און בית המקדש
Speaker 1:
און וואס האט מען געטון? דאס הייסט, מ׳האט געטון די סדר, אבער מ׳האט נישט סתם געענדיגט “מי שענה אברהם” און מ׳האט געזאגט אמן, און נאכדעם געבלאזן שופר נאך די גאנצע תפילה. נאר ס׳איז געווען אן אנדערע סדר, אז די תקיעות זענען געווען א חלק פון די תפילה.
ס׳איז דא א פאר חילוקים. סיי מ׳האט געזאגט “תקעו”, און סיי מ׳האט געזאגט… ס׳איז דא דריי חילוקים וואס איך זע אין די רמב״ם, איך וועל זאגן וואס איך זע, און נאכדעם וואס איך זע אינעווייניג.
דריי עיקר חילוקים. לויט די רמב״ם, און ס׳איז דא וועגן דעם מחלוקת הראשונים פון דעם וואס איך זאג, לויט די רמב״ם איז קודם כל, אין גאנץ ארץ ישראל בלאזט מען נאר נאכ׳ן דאווענען, נישט אינמיטן די ברכות. און נישט נאר מ׳בלאזט, ס׳איז דא אזויווי א בעל מקרי, דער חזן הכנסת זאגט “תקעו”, און אויך מ׳מאכט תקיעה ותרועה, ס׳איז דא א גאנצע סדר, קודם מתקע, נאכדעם מריע, און אזוי ווייטער.
צווייטנס, אין די בית המקדש זאגט מען נישט אמן, מ׳זאגט “ברוך שם כבוד מלכותו לעולם ועד”. די זעלבע זאך, מ׳זאגט נישט “ברוך אתה ה'”, מ׳זאגט “ברוך אתה ה׳ אלקינו אלקי ישראל מן העולם ועד העולם”, א גאנצע לאנגע נוסח.
און דריטנס, נאכדעם וואס מ׳בלאזט, זאגט מען נאכאמאל “מי שענה”.
הלכות תעניות פרק ד׳ (המשך) – סדר התפילה בבית המקדש, הליכה לבית הקברות, ותפלת נעילה
סדר התפילה והתקיעות בבית המקדש (המשך)
Speaker 1: ער זאגט “מי שענה”, און ער זאגט “ברוך”, און ער זאגט נאכאמאל “מי שענה”, און דער עולם זאגט אמן. אדער מ׳בלאזט, מ׳צוטיילט די סדר פאר סאם ריזען. שטימט?
Speaker 2: יא.
Speaker 1: סאו אזוי ווי מיר לערנען וואס ער זאגט, “ומשגיח שליח צבור לומר מי שענה את אברהם, אומר”, זאגט ער, ער פירט אויס מיט דאס וואס איז אויך נישט געווען בכל מקום אין ירושלים. ער פירט נישט אויס “מי שענה”. דאס הייסט, דארט וואו מ׳האט געזאגט “מי שענה” אין בכל מקום, דא טוט ער אנדערש. ער פירט, די סיום הברכה מאכט ער אזוי, “ברוך אתה ה'”, “מי שענה” זאגט ער נאכדעם. אנשטאט זאגן “מי שענה”, ענדיגט ער “ברוך אתה ה׳ אלקינו אלקי ישראל מן העולם ועד העולם, ברוך אתה ה׳ גואל ישראל”. און דער עולם ענטפערט “ברוך שם כבוד מלכותו לעולם ועד”.
און דא הייבט זיך אן דער סדר התפילה, א סדר התקיעות כביכול, א סדר ספעציעלע תפילות כביכול, ווייל… די תפילה האט ער געזאגט פארדעם. ער זאגט א לאנגע תפילה, מתחנן לפי כחו, און ער פירט אויס “ברוך אתה ה׳ גואל ישראל” מיט די תקיעות, וואטעווער. נאכדעם בלאזט מען. “חזן הכנסת אומר לתוקעים תקעו כהנים תקעו”, מ׳מאכט א בעל מקרא, ער זאגט “תקעו”. “וחוזר ומתפלל ואומר מי שענה את אברהם אבינו בהר המוריה יענה אתכם וישמע קול צעקתכם ביום הזה”. ס׳איז דאך ווייל די כהנים גרייטן זיך אן. “ואחר כך תוקעין הכהנים”, מ׳מאכט תקיעה תרועה תקיעה. ווייל אין בית המקדש קומט אייביג חצוצרות צוזאמען מיט שופר.
Speaker 2: יא.
Speaker 1: אקעי. “וכן בברכה השניה לזו, שירה שונה מן הראשונה, וה׳ מוסיף”. ס׳איז דא זיבן ברכות אייכל וואס מ׳איז מאריך, איינס איז א נארמאלע ברכה, און די אנדערע, חותם, ענדיגט מען “ברוך אתה ה׳ אלקי ישראל”. אלקינו ואלקי ישראל מן העולם ועד העולם, ברוך אתה ה׳ זוכר הנשכחות. זכור רחמיך וכבוש כעסך. און אויך דא זאגט מען “ברוך שם כבוד מלכותו לעולם ועד”. וחזר שליח צבור ואומר, דאס מאל זאל מען מאכן די עיקר זאל זיין די תרועה. וחזר שליח צבור ואומר, “מי שענה את משה ואבותינו על ים סוף”, דא זאגט ער “אבותינו”, נישט “אבותיכם”. משה ואבותינו. איך הער אויך פריער, “ברוך אתה ה׳, מי שענה יענה אתכם”. אקעי. פריער האט ער אויך געזאגט “אבותינו”, ניין? אבותיכם.
Speaker 2: ניין, ס׳איז נישט. עפעס איז דער רמב״ם נישט מדקדק געווען אויף דעם. טאקע פאני.
Speaker 1: אקעי. “הוא יענה אתכם וישמע בקול צעקתכם ביום הזה”. ואחר כך תוקעין הכהנים, דא מריעין, ואחר כך מריעין, זיי מאכן תרועה, ותוקעין ומריעין. ס׳איז אינטערעסאנט, מיר ווייסן דאך די הלכה אז יעדע תרועה קומט א תקיעה לפניה ולאחריה. דאס קען זיין אויך מיט די מריעין קומט א תקיעה תרועה.
Speaker 2: ניין, ס׳קען נישט זיין.
Speaker 1: נישט, ס׳קען נישט אזוי זיין, איך ווייס נישט. דער רמב״ם זאגט אז אלעמאל קומט עס צוזאמען, אבער מ׳טוישט איבער. קוק ווייטער, קוק. וכן על כל ברכה וברכה, באחת אומר תוקעין, ביי איין ברכה זאגט מען תוקעין, ובאחת אומר מריעין. ס׳איז איינס מאכט מען תקיעה תרועה, און איינס מאכט מען תרועה תקיעה. עד שיגמור כל השבע ברכות. נמצאו הכהנים פעם תוקעין ומריעין ותוקעין, ופעם מריעין ותוקעין ומריעין, שבע פעמים. ער זעט אויס אז ס׳איז דא א סדר אויך. אין ראש השנה איז נישט דא, אבער ביי תענית איז דא. זאגט דער רמב״ם, ואין עושין סדר זה אלא בהר הבית בלבד. דער סדר איז א ספעציעלער סדר פאר די הר הבית. נישט קלאר פארוואס, אבער אזוי שטייט אין די משנה.
Speaker 2: יא.
Speaker 1: ווען מ׳מאכט תקיעות און תרועות, תוקע בחצוצרות ובשופר, כמו שאמרנו. אזוי האבן מיר שוין געלערנט אז בית המקדש מאכט מען ביידע. איז עד כאן איז די סדר התפלה וואס איז אין, ספעציעל אין די בית המקדש.
הליכה לבית הקברות נאך דער תפילה
Speaker 1: יעצט גייט מען לערנען נאך איין זאך וואס מ׳טוט ביי תעניתים. דאס טוט מען נישט… יא, דאס האט נישט געענדיגט פון די בית המקדש מעשה סתם. מ׳טוט אזוי. אה, דער רמב״ם זאגט בכלל, בכל מקום. וסדר תעניות אלו, זאגט דער רמב״ם, בכל מקום שגוזרין אותם שם… אין וועלכע פלאץ דאס געשעט, אין ארץ ישראל אדער סיי ווי?
Speaker 2: יא, וואס מיינט עס? נישט קיין חילוק.
Speaker 1: אחר שמתפללין יוצאין כל העם לבית הקברות, נאכן דאווענען גייט מען צו די בית הקברות, ובוכין ומתפללין שם, און מ׳וויינט אין די בית הקברות. נישט דווקא קברי צדיקים, קברי אבות. מ׳גייט אין בית הקברות, נאר מ׳וויל דערמאנען דעם עולם. כלומר, פארוואס? כלומר, האבן זיי עס געמאכט אנצושרעקן דעם עולם, “הרי אתם מתים כאלו אם לא תשובו מדרכיכם”. זעסט, די בית הקברות איז פול מיט מענטשן וואס זענען אויך געווען אמאל שטארק און גרויס, און זיי זענען יעצט טויט. דו וועסט אויך זיין טויט אויב דו וועסט נישט תשובה טון.
דיסקוסיע: דער רמב״ם׳ס חידוש אין טעם פון גיין צום בית הקברות
Speaker 2: דאס איז זייער א “פאני” חידוש, א גרויסער חידוש פון אייגענעם לשון.
Speaker 1: יא, פארוואס?
Speaker 2: אין די גמרא שטייט צוויי שיטות אויף דעם. אין די גמרא שטייט א מחלוקת פארוואס מ׳גייט אין בית הקברות. זאגט די גמרא צוויי פשטים. רבי חמא בר… איך געדענק נישט צוויי צדיקים וואס האבן געזאגט. איינער האט געזאגט… אה, תענית דף ט״ז. רבי לוי בר חמא און רבי חנינא. איינער האט געזאגט, “הרי אנו חשובים לפניך כמתים”. אז דאס איז פארט פון זיך משפיל זיין, געדענקסט אז מ׳איז זיך משפיל. אזא קליין. דער צווייטער האט געזאגט, “כדי שיבקשו עלינו מתים רחמים”. און די גמרא זאגט אז וואס איז די נפקא מינה? די נפקא מינה איז צו מ׳קען גיין צו גוי׳אישע קברים. אויב ס׳איז לבקש רחמים, גוים קענען מסתמא נישט דאווענען, דארף מען גיין צו א אידישע קבר. אבער אויב ס׳איז כדי חשובים כמתים, קען מען גיין אפילו צו גוי׳אישע קברים. און ער ברענגט א דריטע וואס זאגט אז מ׳זאל גיין דווקא צו גוי׳אישע קברים, ווייל אידישע קברים זענען נישט חשובים כמתים, זיי זענען נאך צדיקים ובמיתתן קרויין חיים. און די אידן וואס בעטן זענען דאך אויך אידן.
Speaker 1: יא, אבער זיי זאגן, און זיי זענען חשוב כמתים, איז דאך משפיל. ווען זיי גייען שטארבן גייען זיי זיין חשוב כמתים, יעצט זענען זיי חשוב כמתים, ס׳איז דאך נישט שייך.
Speaker 2: ניין, ווייל זיי וועלן דאך זינדיגן יעצט, יעצט זענען זיי אין א צרה. אבער דו כאפסט אז דער רמב״ם פסק׳נט קיין איינע פון די לשונות נישט, ווייל ער זאגט נישט חשובים כמתים. דער רמב״ם איז נישט גורס בכלל, אזוי ווי מיר לערנען דא באופן עקבי, דער רמב״ם איז נישט גורס אזוי ווי ער האט געלערנט, אבער דו כאפסט אז ס׳איז נישט פשוט פשט. דער רמב״ם פארדרייט איבער די פשט פון די אלע זאכן אז ס׳איז כלפי מעלות, איז משכנע דער אייבערשטער דורכדעם וואס מ׳איז מכניע וכדומה, און ער זאגט ניין, ס׳איז דאך אליינס מכניע אז דו דערמאנסט זיך אז דו גייסט אויך שטארבן טאמער דו טוסט נישט תשובה. ממש א חידוש.
Speaker 1: ער וויל זיך דוחק זיין אז ער ברענגט, דער ירושלמי ברענגט נאר איין טעם, ממילא דער רמב״ם פסק׳נט מיט ירושלמי. אבער ס׳איז מער פון אים, דער רמב״ם פסק׳נט אפילו נישט יענער טעם. ער איז מפרר, יא. בעיסד אויף יענער טעם, ער לויבט זיין אייגענע טוויסט.
Speaker 2: ס׳איז אינטערעסאנט, ווייל מ׳רעדט דאך דא פון מענטשן וואס זענען דארט אין ארץ ישראל, און ס׳איז נישט דא קיין רעגן, און זיי זעען באמת די מיתה אין פראנט פון זייערע אויגן. ס׳איז נישט אזוי ווי היינט. טאקע פאר דעם גייט מען עס, מ׳האט נישט… ביי אונז גייט מען צום בית הקברות, ווייל ס׳זעט אונז אויס ווי שטארבן איז עפעס אזא ווייטע זאך.
Speaker 1: אקעי. זאגט דער רמב״ם… ס׳שטייט דאך אין שולחן ערוך ערב ראש השנה איז געווען די מנהג צו גיין צום בית הקברות, און ס׳שטייט אויך דאס אין די פוסקים, אז אויב מ׳האט נישט קיין… דאס הייסט, ס׳איז דא די נושא פון… די מתים זאלן מבקש זיין רחמים, וואטעווער דעט מינס. אבער ס׳שטייט אויך אז מ׳קען גיין צו א גוי׳שע בית הקברות, ווייל ס׳איז אן ענין פון זיך דערמאנען. ס׳קען זיין אז מ׳דארף נישט גיין צו א בית הקברות, ווייל ס׳איז דא טומאת ארץ העמים. וואו מ׳וואקט האבן גוים אמאל באגראבן דארטן.
Speaker 2: אקעי.
Speaker 1: עניוועיס.
תפלת נעילה ביי תעניות
Speaker 1: זאגט דער רמב״ם ווייטער, “בכל תענית מתענין על הצרות שגוזרין על הציבור” – דאס האבן מיר אונז געלערנט תענית גשמים, אבער אין פרק ב׳ האבן מיר אונז געלערנט פארשידענע אנדערע, אויף מגפה וכדומה, איז דא גזירות על הציבור – “מתפללין תפלת נעילה בכל מקום”. די תפלת נעילה וואס אונז קענען פון יום כיפור, דאס דארף מען אויכעט. דער רמב״ם זאגט מפורש, אויסער וואס ס׳איז דא מנחה, מאכט מען נאך בנעילה, ביי די סוף טאג, ווען די טאג גייט אוועק, לאזט מען נאך א תפלה. און דער רמב״ם זאגט, “כלומר, נעלו שערי שמים בעד השמש ונסתרה”, און דאס איז תפלת נעילה אויכעט. דארט איז געווען צוויי פשטים: ס׳איז דא וואס זאגן שערי שמים, ס׳איז דא וואס זאגן שערי תפלה, שערי בית המקדש. דער רמב״ם האט געלערנט שערי שמים, אבער שערי שמים מיינט לויט ווי די זון גייט.
בקיצור, אויך אינטערעסאנט פארוואס מ׳טוט עס קיינמאל נישט. מ׳זאל מאכן נעילה ביי… אקעי, מיר זענען נישט גוזר תענית קיינמאל. דאס איז די תירוץ, מיר מאכן נישט קיין תענית ציבור.
Speaker 2: יא, מ׳וואלט ווען יא געדארפט ווען ס׳איז דא אן עת צרה. דאווענען פיר תפלות א טאג.
שיעור רעגן וואס מען דארף כדי מבטל זיין די תענית
Speaker 1: אקעי, עד כאן איז די תפלת התענית. יעצט, געדענקסטו, ער האט דיר געהאלפן.
Speaker 2: יא, מ׳האט דאך שוין מתפלל געווען, איך בין נישט קיין ספק אז דאס איז א… א זייגער.
Speaker 1: דאס איז אויך לכאורה א המשך אדער א פירוד אויף וואס מ׳האט געלערנט פריער, אז אויב פאר חצות, למשל, רעגנט שוין, איז מען מבטל די תענית. דארף מען אבער וויסן וואס איז די שיעור אז מ׳איז געהאלפן געווארן. אה, אפשר מיינט אבער דאס מיינט נישט דווקא אין יענעם טאג, סתם אזוי, די נעקסטע וואך. און מיר ווייסן שוין, ס׳איז שוין נישטא מער תענית גשמים. זאגט דער רמב״ם, “עד שירדו בעומק קרקע חריבה טפח”. ווען א טפח גייט אריין אין די ערד ווערט נאס, די טרוקענע ערד. און ווען די חריבה איז, איז אן ערד וואס איז נישט דווקא דערטרוקנט, טפחים. און בעבודה, אין פלאץ וואו מען אקערט, איז שוין זייער פייכט, שוין זייער אפן, איז שוין גרינג אריינצוגיין רעגן. “עד שירדו בעומק הלחה שלשה טפחים”, ווייל דאס פעלט אויס כדי ס׳זאל קענען וואקסן וכדומה.
און זיי האבן געענדיגט פרק ד׳ פון הלכות תעניות.