תורת ה' תמימה מחכימת פתי
📖 מקורות לשיעור לחץ לפתיחה
YI אידיש לחץ לפתיחה
סיכום השיעור 📋
שיעור לכבוד שבועות: וואָס מיינט „מתן תורה”? – פולשטענדיגער אַרגומענט-פלוס
—
חלק א: הקדמה – הנחות, חירות, און דער מעטאָדע פון לערנען
1. נשמה בהר סיני – דער אָנהייב-פונקט
אַ פרישער געדאַנק: מען קען דעם נושא פון נשמה פאַרבינדן מיט דעם יסוד אַז „אַלע נשמות זענען געווען בהר סיני”. אָבער וואָס מיינט עס אַז „מיין נשמה איז געווען”? איז דאָס אַ גלגול? דאָס מאַכט נאָר סענס לויט אַ געוויסע פּשט אין וואָס אַ נשמה איז. ר׳ צדוק הכהן האָט איין שיטה, אַנדערע מפרשים האַלטן אַז אַלע נשמות (אויך ניט-אידישע) זענען שוין באַשאַפן געוואָרן דעמאָלט – מען קען זיך מפלפּל זיין.
2. דער אמת׳דיגער יסוד: הנחות אַנאַליזירן
אַלע שיעורים דרייען זיך אַרום איין זאַך: מען מוז אונטערזוכן די הנחות (assumptions) וואָס ליגן אונטער יעדן מושג.
דוגמא: ווען מען זאָגט „אַ נשמה איז חלק אלוקה ממעל” – מיינט מען מען האָט עפּעס דערקלערט, אָבער באמת האָט מען נאָר צוגעלייגט דריי אומקלאָרע מושגים:
– וואָס מיינט „חלק” (part)? – אַ פיזישער מושג מיט פאַרשידענע meanings, אַ מחלוקת הפילוסופים.
– וואָס מיינט „אלוקה” (גאָט)?
– ערשט נאָכדעם קען מען רעדן וועגן נשמה.
דאָס איז אַ „useful יסוד” – מען קען עס נוצן כּמעט אומעטום: דערקענען אַז „בייסיק” זאַכן זענען אַליין אַ סוגיא.
> [זייט-דיגרעסיע] – זוכן אַ פּען און פּאַפּיר, רעדן וועגן אַ פריערדיגע קאַר – קיין ממשות׳דיגער אינהאַלט.
3. חירות דורך לערנען – דער משל פון ליטווישע ישיבות
ליטווישע ישיבות זאָגן: „מיר לערנען דיך נישט וואָס, נאָר ווי אַזוי צו לערנען.” אין ישיבה האָט דאָס געקלונגען ווי אַן excuse. אָבער זיי האָבן אַ שטיקל פּוינט.
דאָס פאַרבינדט זיך מיט קבלת התורה: „חרות על הלוחות – אל תקרי חרות אלא חירות.” ווען מען איז מקבל תורה ווערט מען אַ פרייער מענטש. דער עולם פאַרשטייט נישט ווי דאָס קען זיין – „אַ גרויסע קשיא.”
4. עבדים vs. בנים – צוויי סאָרטן אידן
– עבד לעבד: קען נישט לערנען, מוז אַלעמאָל פרעגן דעם רב / משפיע וואָס שטייט אין תורה.
– בן חורין: דער רבי׳ס דזשאָב איז זיך מאַכן איבעריג – דער תלמיד זאָל קענען אַליין לערנען אַ סוגיא און פּסק׳ענען.
דער חזון איש אַלס דוגמא: ער האָט בפועל מדריך געווען מענטשן – ווער ס׳איז בר הכי מוז לערנען אַ סוגיא און פּסק׳ענען פאַר זיך. צי אַנדערע וועלן פאָלגן – „that’s not your business.”
5. פרידאָם אויך אין מחשבה / אמונה
דער זעלבער פּרינציפּ גילט אין השקפה: קיינער קען נישט קומען זאָגן „מ׳מוז גלייבן X” אָן אַ קלאָרן מקור. „מ׳מוז גלייבן ביז מ׳גלייבט” – דאָס איז נאָנסענס.
> [זייט-דיגרעסיע / הומאָר]: לויט׳ן בעל שם טוב „מוז” יעדע בית המדרש האָבן קאַווע, אַ פרידזש, אא״וו – אָבער דאָס איז נישט קיין הלכה, נאָר אַ שפּאַס צו באַווייזן דעם פּוינט.
דער עיקר: ווען איינער זאָגט „דער בעל שם טוב האָט אַזוי געזאָגט” – דאַרף מען פרעגן „מאי חזית?” – וואו שטייט דאָס? אין אַ פּסוק? אין אַ גמרא? דער רמב״ם זאָגט מען פאָלגט די גמרא – וואָס שטייט נישט, ביסטו מיר נישט שולדיג גאָרנישט, אַפילו מיט אַלע דרך ארץ.
6. תורה-פרידאָם איז ריעלער ווי וועלטלעכע פרידאָם
דער סאָרט פרידאָם וואָס תורה-לערנען גיט איז מער ריעל ווי אין אירגענדוואו אַנדערש. אין דער וועלט דרויסן עקזיסטירט אַזאַ פרידאָם אַפילו נישט טעאָרעטיש – מען קען נישט אַליין אויסלערנען אַ סוגיא פון טרעפיק-לאָ און זיך אַליין באַפרייען פון אַ טיקעט, אַפילו ווען מען ווייזט אַז עס סותר זיך. אין בית המדרש – יאָ.
—
חלק ב: חירות אין פּראַקטיק – אַנאַרכיזם אין הלכה
7. דער משל פון טרעפיק טיקעטס – קיין אמת׳ע פרייהייט אין דער וועלטלעכער סיסטעם
אפילו אויב מען לערנט אויס אַז די טרעפיק-קאַמערעס זענען נישט קאָנסטיטוציאָנעל – העלפט עס ווי אַ רעטעך. מען מוז נאָך אַלץ באַצאָלן דעם טיקעט. ס׳איז נישטאָ קיין וועג אַרויס. אַ מענטש אין דער וועלטלעכער סיסטעם איז משועבד – אַן עבד. דער שעריף האָט מאַכט, און אויב מען פאָלגט נישט, זעצט ער דיר די חיים.
8. דער קאָנטראַסט: אידישע הלכה האָט אמת׳ע חירות
משא״כ אַ איד – ביי אידן איז דאָ אַן אָפּציע:
– איינער לערנט הלכות שבת, קומט אים אויס אַז מען מעג פאָרן מיט אַ בייק, און ער טוט עס – אפילו אַקעגן דעם רב.
– איינער גייט אויפן עירוב ווען דער רב זאָגט מ׳טאָר נישט, ווייל זיין שולחן ערוך זאָגט אַנדערש.
– ער קען זאָגן: „רב, איך האָב דיך אין בוידעם, מיין שולחן ערוך זאָגט אַזוי.”
9. דער יסוד: קיינער קען נישט דעסיידן הלכה פאַר אַ צווייטן
ס׳איז נישטאָ אַזאַ זאַך אַז איינער קען פּסק׳ענען פאַר אַ צווייטן. אפילו דער רמב״ם׳ס שיטה אַז אַלע אידן האָבן מקבל געווען דעם תלמוד בבלי מאַכט נישט אויס, ווייל מען קען נאָך אַלץ אינטערפּרעטירן דעם תלמוד וויאַזוי מען וויל. דער איינציגסטער וואָס איז מוסמך דיר צו זאָגן וואָס צו טון – איז דו אַליין.
> [זייט-דיגרעסיע] – אַ מעשה מיט ר׳ שלום בראַנדסדאָרפער (דער בעלזער ראש ישיבה) וואָס קומט צום חזון איש און ווייזט אים אַז דער מגן אברהם זאָגט פאַרקערט. דער חזון איש׳ס רעאַקציע: ער נעמט אַ פּען, שרייבט „וידוי ליתא כמגן אברהם” – פּשוט נאָטירט אַז דער מגן אברהם האַלט אַנדערש, און גייט ווייטער. דאָס איז אַ דעמאָנסטראַציע פון דער חירות – מען איז נישט משועבד אפילו צום מגן אברהם.
10. וואָס בעקט אָפּ די חירות? – דאָס בוך אַליין, נישט מאַכט
אַ שאַרפער חילוק: „איך בין בעקד ביי די פּאַוער פון דעט בוק” – נישט ביי עדות (צען חסידים וואָס גייען שעכטן יענעם), נישט ביי פּאָליס מיט דזשיילס. נאָר ביי דער אידעע. און דער אָפּאָנענט האַלט אויך אַז מען דאַרף פאָלגן דאָס בוך – דעריבער קען מען זאָגן: „קום, לאָמיר לערנען, דו וועסט זען, עס שטייט אַנדערש.”
11. ס׳איז נישטאָ קיין פּויבסט אין אידישקייט
ס׳איז נישטאָ דאָ קיין פּויבסט. אויף וויפיל ס׳איז דאָ אַ רבנות, איז עס נאָר אַ ביוראָקראַסי פאַר צעטלעך. קיין רב ראשי קען נישט „לעבן מאַכן די הלכה פון יעדן” – „איך האָב די זעלבע תורה ווי אים, ווער איז ער?” אפילו סנהדרין איז הלכה ולא למעשה – ווייל אידן האָבן קיינמאָל נישט באמת געוואָלט אַזאַ סיסטעם מיט עכטע מאַכט.
> [זייט-דיגרעסיע] – די „משטרים על הציבור” זוכן קאָנטראָל. זיי זוכן שטענדיג איין אויסגעדראָשענע הלכה וואָס זאָגט אַז דער רב קען מאַכן תקנות – אָבער דאָס איז איין הלכה פון גאַנץ תרי״ג.
12. חירות פאָדערט קאָמפּעטענץ
ס׳איז נישט קיין חכמה צו זיין אַ ליידיג-גייער און זאָגן מען האָט אַ יסוד. מען דאַרף האָבן אַ מהלך אין מחשבה, מען דאַרף טאַקע לערנען. דער חזון איש האָט געשריבן „לעיוני” אויף סימנים וואָס ער האָט נישט געהאַלטן זענען קלאָר – אָבער למעשה האָט ער גע׳פּסק׳נט לויט זיין הבנה. מען איז נישט שולדיג צו לערנען יעדן פּירוש, אָבער מען מוז קענען מעיין זיין.
13. חירות אויף „טאַט” – נאָך טיפער
די זעלבע חירות אַרבעט אויך אויף טאַט (זינד/עבירות) – „ווער ס׳ווייסט אמת׳דיג ווי זינדיגקייט אַרבעט” פאַרשטייט אַז מען קען זאָגן „בעצם עבירות איז נישטאָ.” דער כלל: אַ תלמיד חכם וואָס מען זעט ער האָט געטון אַן עבירה בלילה – ודאי עשה תשובה. דאָס איז די חירות וואָס קיינער אַנדערש האָט נישט – דאָס הייסט אַ בן חורין.
—
חלק ג: דער חילוק צווישן הלכה און מחשבה – וואָס גלייבן מענטשן באמת?
14. אין הלכה ווייסט מען כאָטש וואָס מ׳דאַרף טון
אין הלכה, ווען מ׳לערנט א סוגיא, איז מען מחויב דורכצוגיין די מפרשים, ראשונים, אחרונים – עס איז א „real skill” וואס פאדערט יארן ארבעט. אפילו גוטע בחורים אין ישיבה קענען נאר אויף א באגרענעצטע צאל סוגיות ווירקלעך דורכדרינגען.
> [זייט-דיגרעסיע] – איינער האט אריינגעלייגט אן עד אין „אידישע דעת” וועגן קנין סודר ביי הויז-קאנטראקטן, און געוואלט צאלן פאר א בירור – דאס ווייזט אז אין הלכה איז דא א מעטאדע: מ׳קוקט אריין אין ספרים, מ׳איז מברר, מ׳שרייבט א קונטרס.
15. אין מחשבה/אמונה – מענטשן ווייסן נישט וויאַזוי דאָס צו טון
אין עולם המחשבה איז דאָס „קול שקנא” – מענטשן ווייסן נישט וויאַזוי צו ברענגען א סיסטעמאטישע בירור, און האבן מורא דערפון. אָבער – אויב מ׳האלט אז מ׳דארף נישט אנערקענען עפעס וואס מ׳פארשטייט נישט, דאן איז עס אפילו גרינגער: מ׳דארף סך הכל זיין מודה על האמת וואס מ׳טראכט טאקע, נישט וואס מ׳זאגט אז מ׳דארף טראכטן.
16. קריטישער פונקט: רוב מענטשן ווייסן נישט וואָס זיי אַליין גלייבן
ווען מ׳פרעגט א מענטש „וואס גלייבסטו?”, ענטפערט ער „א איד איז מחויב צו גלייבן אזוי.” אבער וואס גלייבסט דו למעשה? „Maybe nothing. Maybe there’s nobody home.” – רוב מענטשן האבן קיין אייגענע דורכגעטראכטע אמונה נישט.
17. דוגמא: וואָס מיינט „מתן תורה” פאַר דעם דורכשניטלעכן איד?
אַ מענטש ווערט געפרעגט וואס מתן תורה מיינט. דער ענטפער: „עס שטייט אין ספרים אז מ׳קען מתקן זיין אלע מידות ביז דעם פופציגסטן טאג פון ספירה.” דאס איז א שפּעטע איידיע (ערשטער מקור – 18טער יארהונדערט), אבער דעם מענטש גייט עס נישט אן וואו עס שטאמט פון. ער גלייבט עס ווייל עס מאכט אים סענס.
> [זייט-דיגרעסיע] – ר׳ אהרן מיללער איז געגאנגען אין בני ברק, האט געזאגט זאכן וואס האבן מענטשן אויפגערעגט. מ׳האט אים געברענגט צו אן אלטן ראש ישיבה וואס האט אים געזאגט: „מאך אויף חובת הלבבות!” – אבער דער מענטש האט קיינמאל נישט געזען חובת הלבבות, עס גייט אים נישט אן. דער פונקט: מענטשן גלייבן נישט וואס שטייט אין חובת הלבבות – זיי גלייבן וואס זיי גלייבן.
18. די עיקר-מסקנה: מענטשן גלייבן וואָס מאַכט זיי סענס
> „רוב מענטשן למעשה גלייבן מער ווייניגער וואס ס׳מאכט סענס פאר זיי. דאס איז די reality.”
אלע שיעורים זענען דא צו ווייזן אז עס זענען פאראן אנדערע וועגן צו פארשטיין יסודות (ווי מתן תורה) – אין חומש קומט אויס איינס, אין גמרא א צווייטע זאך, אין א דריטן מקור נאך עפעס אנדערש. אבער רוב אידן וועלן דיר זאגן איין פארפעסטיגטע ווערסיע.
> [זייט-דיגרעסיע] – אַ גוי׳אישער מחבר האט געשריבן א ספר אויף אמונה – ער ברענגט נישט קיין מקורות, ער זעצט זיך אוועק און זאגט וואס עס זעט אים אויס. מענטשן זענען ברוגז אויף דעם, אבער בהכרח ארבעט מחשבה אזוי – אפילו דער פרומסטער טראכט דווקא אזוי.
> [זייט-דיגרעסיע] – עטלעכע מאדערן-ארטאדאקסישע אידן (דוד בערגער) זענען ברוגז אז דער ליובאוויטשער רבי זאגט פשט אין משיח אנדערש ווי דער רמב״ם. אבער קיין שום חסידישער איד קערט נישט – ווייל מחשבה ארבעט אמת׳דיג נישט לויט פסקים. מענטשן גלייבן וואס זיי גלייבן, נישט וואס דער רמב״ם פסק׳נט.
19. צוזאַמענפאַסונג פון ביידע הקדמה-פונקטן
א) אין הלכה – מ׳מעג אליינס מכריע זיין (ווי דער חזון איש און ר׳ משה פיינשטיין זאגן), ווייל „דוכא נישטא געזאגט” – עס איז נישט פאראן קיין אויטאריטעט וואס פארבאט עס.
ב) אין אגדה/מחשבה – מ׳מוז אליינס, ווייל עניוועיס גלייבט יעדער איינער וואס עס קומט אים ארויס. ממילא זאל מען כאטש מודה זיין על האמת.
דאָס איז חירות – „חירות מי שעוסק בתורה.” קיין גוי קען דאס נישט טון – נישט אין הלכה, נישט אין אגדה. אין דער אידישער וועלט טאר מען זיין אן „אפיקורס” אויב מ׳האט עס מברר געווען ערלעך – ווייל „איך בין געווען ביי הר סיני אזוי ווי דו.” אלע נשמות זענען געווען ביי הר סיני – קיינער האט נישט מער אויטאריטעט ווי דער אנדערער.
20. אָרטאָדאָקסיע = אַנאַרכיע
אָרטאָדאָקסישע אידישקייט איז דווקא די מערסטע „פרייע” און אַנאַרכיסטישע סיסטעם – נישט ווי מען מיינט אַז עס איז די „פרומסטע” אין זין פון שטרענגקייט. עס איז נישטאָ קיין אמת׳ע סמכות: יעדער רב קען זאָגן וואָס ער וויל, און קיינער קען אים גאָרנישט טאָן. דאָס ווערט פאַרגליכן מיט פּראָטעסטאַנטיזם – ביי גוי׳ם איז דאָס געווען אַ חידוש (רעפאָרמאַציע), אָבער ביי אידן איז עס „אַלעמאָל געווען אַזוי.”
> [זייט-דיגרעסיע] – אין באָראָ פּאַרק קען מען פּראַקטיש אויסניצן סאָציאַלע דרוק, און עס זענען דאָ זאַכן „וואָס דו קענסט נישט שאַקלען” – אָבער למעשה בלייבט דאָס אַנאַרכיש. פּאָליטיק איז נישט דער שיעור – נאָר אידעען וואָס מען קען צולייגן צו פּאָליטיק.
נקודה: דערפאַר איז עס „גאַנץ גוט צו זיין אַ איד וואָס קען לערנען” – ווייל אין אַזאַ אַנאַרכישע סיסטעם, דער וואָס קען אַליין לערנען האָט די אמת׳ע פרייהייט. אַ „ריעל רבי” לערנט דיר ווי אַזוי דאָס צו טאָן אָן צו זיין סטופּיד.
—
חלק ד: דער הויפּט-שיעור – וואָס מיינט „מתן תורה”?
21. די גרונט-קשיא: וואָס האָט זיך געטוישט ביי מתן תורה?
„מה נשתנה” פאַר מתן תורה און נאָך מתן תורה?
– אברהם אבינו האָט שוין געהאַט מצוות (ברית מילה, גיין קיין ארץ ישראל, לויט מדרשים – אַפילו עירוב תבשילין).
– שבע מצוות בני נח זענען שוין געווען – דינים, חושן משפט, יורה דעה – „מער-ווייניגער דאָס זעלבע” ווי תרי״ג מצוות.
– קיין מענטשלעכע ציוויליזאַציע איז נישט געווען אָן laws.
– אַ פאַרגלייך מיט אַמעריקאַנער קאָנסטיטוציע: פאַרדעם זענען אויך געווען ענגלישע laws – דער טוישן פון laws אַליין איז נישט אַזוי דראַמאַטיש.
דעריבער: אויב מתן תורה מיינט בלויז „נייע רולס” – אַנדערע געזעצן אָנשטאָט די אַלטע – איז דאָס נישט אַזוי אינטערעסאַנט. „ס׳איז אַ חילוק בכמות נישט באיכות.” פאַרוואָס זאָל מען דערפאַר טאַנצן?
22. רב סעדיה גאון׳ס שאלה
רב סעדיה גאון (אמונות ודעות, הקדמה) פרעגט אַ נאָך טיפערע שאלה: פאַרוואָס דאַרף בכלל זיין אַ תורה אלוקית? מענטשן געבן זיך אַן עצה אָן דעם. ער פּרובירט מוכיח זיין אַז עס דאַרף זיין, אָבער בלייבט מיט דער קשיא וועגן אברהם אבינו – ווי האָט ער געלעבט אָן דעם?
> [זייט-דיגרעסיע / הומאָר]: „לויט אים האָט מען מתן תורה נישט געזען אַזאַ גרויסע זאַך – ער האָט נישט געקאָכט שבועות צו פיל.”
23. וואָס זאָגט דער חומש / תנ״ך?
אַ מערקווירדיגע באָבאַכטונג:
אין גאַנצן תנ״ך ווערט מעמד הר סיני כמעט נישט דערמאָנט אַלס אַ מאָמענט. חוץ פון פּרשת יתרו, פּרשת ואתחנן, און צוויי שטעלן ביים סוף תנ״ך (נחמיה און מלאכי) – פון יהושע בן נון ביז מלאכי רעדט קיינער נישט בפירוש פון מעמד הר סיני. ירמיהו שרייט אַז מען פאָלגט נישט די תורה, אָבער ער זאָגט קיינמאָל נישט „געדענקט דעם טאָג וואָס מ׳האָט געזען משה רבינו אויף הר סיני.”
וואָס שטייט יאָ?
ווען מען קוקט אין פּרשת יתרו און ואתחנן, שטייט דאָרט נישט וואָס מיר מיינען אַז עס שטייט. וואָס שטייט טאַקע?
„ה׳ אלקינו כרת עמנו ברית בחורב” – דער אייבערשטער האָט געמאַכט אַ ברית (דיעל, קאָנטראַקט, טריטי) מיט די אידן. דאָס איז משה רבינו׳ס הויפּט-פריימינג – נישט „מ׳האָט באַקומען נייע רולס”, נאָר אַ צוויי-זייטיגע פאַרפליכטונג.
—
חלק ה: די פיר פשטים אין „מתן תורה”
פשט נומער 0 (באַזיק): נייע געזעצן
מתן תורה = מ׳האט באקומען נייע רולס (חלב ודם, אא״וו). דאָס איז דער פשוט׳סטער פשט, אָבער ווי אויבן דערקלערט – נישט אַזוי אינטערעסאַנט, ווייל עס איז אַ חילוק בכמות נישט באיכות.
—
פשט נומער 1: ברית – אַ צוויי-זייטיגער קאָנטראַקט
א. דער חילוק צווישן אוניווערסאלע מוסר און ברית
– מדת המוסר/מדת הדין – ס׳איז דא א באזיק מאראלישע פליכט (מ׳טאר נישט גנב׳ענען). דאס איז אוניווערסאל, ווי ביי מבול און סדום.
– א ברית – איז עפּעס ספּעציעלעס, עקסטרא. דער אייבערשטער זאגט: „איך גיי דיר ספּעציעל נעמען קעיר פון דיר, אבער דו מוזט ספּעציעל זיין מיט מיר.”
משל פון נאט״א / אוקריינע:
– אמעריקע שיקט העלף קיין אוקריינע – דאס איז מוסר, נישט חיוב.
– אויב אוקריינע וואלט געווען אין נאט״א – וואלט געווען א פליכט, ווייל ס׳איז דא א דיעל/ברית.
– אזוי אויך: א גוי מעג דינען עבודה זרה (ווי „אשר חלק לכל העמים” – מדרש תנחומא). אבער אויב דו ביסט אין א ברית מיט דעם אייבערשטן – „אנכי ה׳ אלקיך” – טארסטו נישט גיין צו א צווייטן.
ב. דער רמב״ן׳ס שיטה: די ברית איז בטל געוואָרן
דער רמב״ן לערנט אז די אריגינעלע ברית פון סיני איז מער-ווייניגער בטל געוואָרן סוף בית ראשון. די אידן האבן געזאגט „גודביי”, דער אייבערשטער האט געזאגט „גודביי” – די דיעל איז אויסגעלאפן. די ברית איז בעיקר געבויט געווען אויף גמול ועונש אין ארץ ישראל – „ואם לא תשמעו” גייט אלץ וועגן ארץ ישראל. אויב מ׳איז נישט אין ארץ ישראל – איז די דיעל נישט מער אקטיוו.
ג. ראיה פון אסא המלך – חידוש הברית
אין דברי הימים ב׳, פרק ט״ו: אסא המלך, א גרויסער בעל תשובה, האט צוזאמגערופן דעם עולם בחודש השלישי (לכאורה שבועות) און געמאכט א גרויסן מעמד פון חידוש הברית: „ויבאו בברית לדרוש את ה׳… בכל לבבם ובכל נפשם… וישבעו וישמחו.” מפרשים זאגן אז דאס איז געווען שבועות.
דער פשט אין שבועות לויט דעם: שבועות איז א צייט פון חידוש הברית – ווען מ׳האט עובר געווען אויף דער ברית (עבודה זרה), קומט מען צוריק און מאכט א נייעם קאמיטמענט.
—
פשט נומער 2: „הדר קבלוה בימי אחשורוש” – אַ נייע, איינזייטיגע קבלה
א. די גמרא אין שבת: „הדר קבלוה בימי אחשורוש מהבת הנס”
דער רמב״ן לערנט: נאך דער חורבן, אין גלות, האבן די אידן באקומען א נייע תורה וואס איז נישט געבויט אויף דער אריגינעלער ברית-הבטחה. דער כתב סופר זאגט: אונז ווילן גיין מיט דער תורה אפילו ס׳געלונגט נישט – אפילו אן ארץ ישראל, אן גמול, אן ברית. „אונז זענען אין בבל, אין פרס – און אונז ווילן עניוועיס.”
ב. דער פונדאמענטאלער חילוק
– ערשטע קבלה (סיני): צוויי-זייטיגע ברית – „כפה עליהם הר כגיגית” – דער אייבערשטער איז שטערקער, ער זאגט „פאלג אדער נישט.” דאס איז נישט א ריכטיגע דיעל (ווי רוסלאנד צווינגט אוקריינע).
– צווייטע קבלה (ימי אחשורוש/עזרא): איינזייטיג, מרצון, מאהבה. די אידן האבן אליינס באשלאסן. „אונז ווילן. נישט ווייל מ׳צווינגט אונז, נישט ווייל ס׳לוינט זיך – נאר ווייל מיר ווילן.”
ג. ספר עזרא ונחמיה
ווען זיי זענען צוריקגעקומען פון גלות, האבן זיי געמאכט א נייע ברית/אמנה – געשריבן א שטר, א ליסט פון מצוות וואס זיי נעמען אויף זיך. נישט דער אייבערשטער איז געקומען מיט א כתובה – פשוט, אונז ווילן. דער ירושלמי נוצט דעם ווארט „ברית”, אבער עס איז איינזייטיג – א גאנץ אנדערע פארשטאנד פון דער באציאונג מיט גאט.
> [זייט-דיגרעסיע] – דאס ברענגט אפשר א גאנץ אנדערע הבנה אין גאט – אבער דער שיעור גייט נישט אריין אין דעם.
ד. צוריקבינד צום נפש החיים שיעור
„אונז פאלגן די תורה נישט ווייל אונז דארפן. אונז דארפן נישט. די דיעל איז אויבער. נאר אונז ווילן.”
> [קורצע דיגרעסיע] – דער ערשטער גאנג קיין ארץ ישראל: בכח, דער אייבערשטער האט באפוילן. דער צווייטער גאנג (שיבת ציון): אנדערש – א פרייוויליגע באשלוס.
—
פשט נומער 2.5: שבועה / נדר – די לעגאלע מהות פון מעמד הר סיני
א. שבועה אלס לעגאלער מעקאניזם
די גמרא קוקט אָן מעמד הר סיני אלס אַ שבועה אדער נדר – אַ פאָרמעלע קבלה אז מ׳גייט פאלגן די תורה. דערפון פאלגט אַ לעגאלע קאנסעקווענץ: ווען איינער וויל אנדערש טון, קען ער טעכניש, אבער ער ברעכט אַ לעגאלע התחייבות. ס׳איז נישט אַ מעטאפיזישע צוואנג, נאר אַ משפט׳דיגע דין – פונקט ווי אַ קאנטראקט.
ב. דאס פראבלעם פון קבלה אויף דורות הבאים
> [לומדישע דיגרעסיע] – ווי קען אַ שבועה/ברית חל זיין אויף קומענדיגע דורות?
> – דער ראגאטשאווער פארמאגט לומדות וועגן דעם
> – אַ שטאט קען מאכן אַ נדר (הלכות נדרים, מלך שמנהיג)
> – אַ פרעזידענט סיינט אַ טריטי וואס בינדט דעם נעקסטן פרעזידענט – דאס איז אַ לעגאלער מושג
> – דער לעגאלער כלל: מ׳קען נאר „זכין לאדם שלא בפניו” (אויף זכות), אבער ס׳איז נישט פשוט
> – אחרונים דיסקוטירן ווי פונקטליך דאס ארבעט לומדיש
ג. דער רמב״ם׳ס „רוצה אני” – לעגאלע, נישט חסידישע לייענונג
דער רמב״ם׳ס באקאנטע חידוש אז אַ איד וואס מ׳צווינגט צו גט זאגט „רוצה אני” – דאס מיינט לעגאל: דו האסט אונטערגעשריבן אַ קאנטראקט (מעמד הר סיני), דו ווילסט היינט טוישן – ס׳איז דא פראצעדורן, אבער אויבן אראפ: דו ביסט מחויב.
ד. שבועה אלס איינזייטיגע התחייבות
> [קורצע דיסקוסיע מיט תלמידים] – איז די שבועה צוויי-זייטיג (ברית) אדער איינזייטיג? ווען די גמרא זאגט „נשבעים לעבור על המצוה” איז דאס איינזייטיג – „איך האב זיך פארגענומען.” אַ שבועה איז נישט אלעמאל צו גאט.
ה. דער חידוש פון מתן תורה לויט דעם פשט
דער חידוש איז אז נאך מתן תורה קען אַ מענטש נישט מאכן אַ שבועה קעגן אַ מצוה (שבועה לבטל את המצוה אינה חלה). פריער האט מען אויך געדארפט פאלגן דעם אייבערשטן, אבער די שבועה פון סיני האט באשאפן אַ נייעם לעגאלן סטאטוס – דערפאר הייסט עס חג השבועות (=חג פון די שבועות/שבועה). דאס איז נישט אַ נייער חידוש – ס׳איז דא מקורות, אריינגערעכנט דער בן איש חי.
> [זייט-דיגרעסיע] – אַ תלמיד פרעגט צי „שבועה” איז אייגנטליך דער פשט אין פורים (קיימו וקבלו), נישט שבועות. ס׳איז אַ גוטע הערה, אבער ס׳איז נישט קלאר, ווייל מ׳קען אויך די ערשטע (ברית) פארשטיין אלס הלכות שבועות.
ו. דער למדנ׳ישער חילוק – דריי מאסן פון חיוב
| מאס | מקור פון חיוב | אופי |
|——|—————|——-|
| ערשטע מאס | דער אייבערשטער האט געמאכט א דיעל (ברית) | לעגאל-קאנטראקטועל |
| צווייטע מאס | „סתם ווייל איך וויל” | פרייוויליג, מאהבה |
| חכמה׳ס מאס | דו האסט דיך פארגענומען (שבועה/נדר/קבלה) | חושן-משפט׳דיגער דין |
> [זייט-דיגרעסיע] – ראשונים (בני יונה) פרעגן: וואו שטייט בכלל אז מ׳דארף מקיים זיין וואס מ׳האט זיך פארגענומען? וואו הייבט זיך אן דער גאנצער יסוד?
—
פשט נומער 3: דער רמב״ם׳ס עיקר – מעמד הר סיני אלס עפּיסטעמאָלאָגישער גרונט
א. דער רמב״ם׳ס ראדיקאלע שיטה
דער רמב״ם האט מעמד הר סיני געמאכט צו אַ עיקר (ווי דער חתם סופר זאגט – ער האט מחדש געווען אלע עיקרים). פאר דעם רמב״ם איז הר סיני מער וויכטיג ווי פאר אירגענד ווער אנדערש.
דער רמב״ם׳ס מהלך איז פונדאמענטאל אנדערש פון די ערשטע צוויי פשטים:
– ער איז נישט גורס די שבועה/קבלה אלס גרונט פאר חיוב
– מ׳פאלגט תורה ווייל דער אייבערשטער האט עס געזאגט, און וואס ער זאגט איז אמת
– ווי ווייסט מען אז ס׳איז אמת? מעמד הר סיני – „אתם ראיתם” – איר האט אליין געזען
ב. נבואה vs. מעמד הר סיני
דער רמב״ם (הלכות יסודי התורה פרק ח׳) זאגט:
– אַ נביא – די תורה זאגט מ׳זאל אים פאלגן, אבער ווער זאגט מ׳זאל פאלגן די תורה?
– דאס דארף מען אליינס געזען האבן – דאס איז מעמד הר סיני
– מעמד הר סיני איז גובר אויף אלע נביאים: „אין נביא רשאי לחדש דבר מעתה”
ג. אוניווערסאלע אמת – אויך פאר גוים
דער רמב״ם (סוף הלכות מלכים) וואלט געוואלט אז גוים זאלן אויך פאלגן תורה – ווייל ס׳איז „חוקים ומשפטים צדיקים”, די בעסטע געזעץ פאר די גאנצע וועלט. ווי ווייסט מען אז ס׳איז די בעסטע? – הר סיני.
ד. דער רמב״ן׳ס קשיא אויפ׳ן רמב״ם
דער רמב״ן פרעגט: פארוואס האט דער רמב״ם נישט גערעכנט „ודעתם לפניו ולבניו ולבני בניו” אלס אַ מצוה? ענטפער: פאר׳ן רמב״ם איז דאס נישט אַ באזונדערע מצוה – ס׳איז דער עיקר פון „וזאת התורה אשר שם משה” – כמעט די זעלבע זאך.
> [זייט-דיגרעסיע] – אַ תלמיד פרעגט צי די מצוה פון אמונה איז שייך ביי פנימיות. ענטפער: דער רמב״ם האט נישט געהאלטן אז אלע אמונות דארפן זיין מצוות – אַ חלק פון די עיקרים זענען מצוות, אַ חלק נישט. דער רמב״ן וויל כמעט אלע מאכן מצוות.
—
פשט נומער 4: דער חסידיש-קבלה׳דיגער פשט – תורה אלס „לבוש”
א. תורה אלס לבוש
לויט קבלה/חסידות: די תורה וואס מיר לערנען איז נישט די „אמת׳דיגע” תורה – ס׳איז אַ לבוש. די תורה איז „אש שחורה על גבי אש לבנה”, און דער צירוף (ווי די אותיות זענען צוזאמענגעשטעלט) איז לפי הענין ולפי הדור. נאר דער ערשטער אלף פון „אנכי” איז אמת; אלעס אנדערש איז אַ לבוש – אַ וועג ווי ס׳איז מצורף געווארן לפי הצורך.
ב. קבלת התורה = צוריקגיין צום שורש
לויט די חסידישע ספרים: קבלת התורה מיינט פארקערט – נישט פאלגן די פרטי המצוות (דאס איז דער לבוש), נאר אנקומען צו דעם לעוועל ווי די תורה איז „for real” – דער רוחניות׳דיגער שורש אין עולם האצילות/עולם האמת.
ג. משה רבינו׳ס „באקומען” די תורה
ווען משה רבינו איז געגאנגען קיין סיני, מיינט עס אז ער איז מתבונן געווען אין דעם אות אלף, ווי אלף קאנעקט זיך מיט בית, א.א.וו. – פון דעם האט ער „געמאכט” אַ תורה. דאס הייסט „דער אייבערשטער האט אים געגעבן די תורה.”
ד. שבועות יעדע יאר = „going backwards”
ווען מ׳פייערט שבועות יעדע יאר, דארף מען צוריקגיין צום הר סיני – ארויפגיין צום שורש, און פון דארט מאכן אַ נייע תורה מתוך דעם רוחניות׳דיגן שורש. דערפאר גייט מען אין מקוה, מאכט תיקון ליל שבועות – אלעס עבודת פנימיות צוגעבונדן צו דער תפיסה פון תורה׳ס שורש.
ה. דער בעל שם טוב׳ס פשט
דער בעל שם טוב זאגט אויף „בת קול יוצאת בכל יום מהר חורב”: מ׳דארף הערן די בת קול – נישט אלס משל, נאר אלס אַ פנימיות׳דיגע זאך. דער הרהור וואס אַ איד הרהר׳ט אין טאג – דאס קומט פון עבודה אין מעלה. ווען מ׳הערט דעם באשעפער (ווי די חסידישע רבי׳ס זאגן – אפילו אין נאוועמבער הערט מען הויכע זאכן), מיינט עס אַ טיפערע הרהור, פון וועלכן מ׳קען מאכן תורה – אבער אַ גאנץ אנדערע תורה ווי דער פשוט׳ער רש״י.
—
חלק ו: סוף השיעור – „בת קול” און פנימיות׳דיגע שמיעה
24. הקשיא אויף „בת קול”
אויב מען הערט דעם בת קול נישט, איז עס דאך useless – וואס איז דער פוינט פון א בת קול וואס קיינער הערט נישט?
25. דער תירוץ – א נייער פשט אין „בת קול”
„בת קול” מיינט נישט א ליטעראלישע בת קול (א קול פון הימל וואס מען הערט מיט אויערן). דער פשט איז:
– „הער” – דאס שמיעה פון אידן אין יענעם טאג – איז א פנימיות׳דיגע הער, א טיפערע אינערלעכע שמיעה.
– דאס קומט באמת ארויס פון די אבות – עס איז א פנימיות׳דיגע ירושה.
– וואס מען שפירט ווען מען „הערט” דעם בת קול – דאס איז נישט א פיזישע שמיעה, נאר א דערפילונג פון אינעווייניג.
26. דער חסידישער רבי׳ס פשט
מען דארף פארשטיין „וויאזוי מען הערט אין היכל” – דאס מיינט אז דער „הער” האט א מער פנימיות׳דיגע, טיפערע מהות, און פון דעם קען מען מאכן טהור – פון דער טיפערער שמיעה קומט ארויס טהרה. דערנאך רעכנט ער אויס וואס מען מאכט פון דעם טהור.
27. צוזאמענשטעל מיט קאנט׳ס שיטה
דאס ווערט אידענטיפיצירט אלס דער פערטער/פינפטער/זעקסטער פשט פון קאנט – א „גאנצע אנדערע” מהלך אין פארשטיין שמיעה און ידיעה. קאנט האט דארט זיבן פשטים, כנגד די זיבן וואכן ספירה.
28. סיום
די זיבן תיקונים קען דער אדם רעכענען אליינס – „ברוך השם, דער אדם אן
וויין” – דאס הייסט, אן אויסערלעכע הילף, דורך אייגענע פנימיות׳דיגע ארבעט. דאס בינדט זיך צוריק צום גאנצן יסוד פון דעם שיעור: חירות מיינט אז דער מענטש קען – און מוז – טון די ארבעט אליין, פון אינעווייניג, אן אז איינער זאל אים זאגן וואס צו טראכטן אדער וואס צו שפירן.
—
כללות׳דיגער איבערבליק: דער גאנצער מהלך פון שיעור
דער רויטער פאדעם
דער שיעור בויט זיך אויף אין צוויי גרויסע בלאקן:
בלאק א: הקדמה – חירות אלס יסוד (סעקציעס 1–20)
נשמה בהר סיני → מען מוז קלאר מאכן הנחות → דער אמת׳דיגער ציל פון לערנען = חירות/פרידאם → אַ רבי׳ס תפקיד = זיך איבעריג מאכן → פרידאם גילט אויך אין מחשבה/אמונה → מענטשן גלייבן וואס מאכט זיי סענס, נישט וואס מ׳זאגט זיי → אין הלכה מעג מען אליינס מכריע זיין, אין מחשבה מוז מען → אָרטאָדאָקסיע = אנארכיע → דער וואס קען לערנען האט אמת׳ע פרייהייט
בלאק ב: דער הויפּט-שיעור – פיר+(נול) פשטים אין „מתן תורה” (סעקציעס 21–28)
| # | פשט | מהות | שליסל-מושג |
|—|——|——-|————|
| 0 | נייע געזעצן | חילוק בכמות, נישט באיכות | רולס |
| 1 | ברית | צוויי-זייטיגער קאנטראקט מיט גמול ועונש | טריטי / נאט״א-מאדעל |
| 2 | „הדר קבלוה” | איינזייטיגע, פרייוויליגע קבלה מאהבה | „אונז ווילן עניוועיס” |
| 2.5 | שבועה/נדר | לעגאלע התחייבות – חושן-משפט׳דיגער דין | קאנטראקט-רעכט |
| 3 | רמב״ם׳ס עיקר | עפּיסטעמאלאגישער גרונט – „אתם ראיתם” | וואריפיקאציע פון אמת |
| 4 | חסידיש-קבלה׳דיג | תורה = לבוש; קבלת התורה = צוריק צום שורש | פנימיות׳דיגע שמיעה / בת קול |
דער סיום-פונקט
דער שיעור ענדיגט מיט דער נקודה אז דער מענטש קען די תיקונים טון אליינס – אן אויסערלעכע הילף. דאס בינדט צוזאמען ביידע בלאקן: די חירות פון דער הקדמה (יעדער מענטש איז זיין אייגענער אויטאריטעט אין תורה און מחשבה) מיט דעם חסידיש-קבלה׳דיגן פשט פון מתן תורה (דער מענטש הערט דעם בת קול פון אינעווייניג, גייט צוריק צום שורש, און מאכט פון דארט אַ נייע תורה). חירות על הלוחות – אל תקרי חרות אלא חירות – דאס איז נישט בלויז א דרשה, נאר דער פונדאמענטאלער אופי פון וואס מתן תורה מיינט: א מענטש וואס קען אליין לערנען, אליין טראכטן, אליין הערן דעם בת קול – דאס איז דער אמת׳ער בן חורין.
תמלול מלא 📝
חירות דורך תורה-לימוד: די נשמה בהר סיני און די פרידאָם פון אַליין-לערנען
אַריינפיר: די נשמה בהר סיני – אַ קאָנעקשאַן צו אונזער לימוד
מגיד שיעור:
איז אַזוי, איך וויל עס אַביסל קאַנעקטן מיט ווי אונז זענען, ווייל ענק זאָלן וויסן ווי איך האַלט צווישן דעם, טריי איך עס צו טון און געוואוֹיר ווערן. עס האָט נישט צו טון מיט קיין שום זאַך וואָס איך זאָל רעדן וועגן די נשמה. איך האָב געזוכט עפּעס אַ וועג ווי מען קען טראַכטן, ווייל מען זאָגט אַז אַלע נשמות זענען געווען בהר סיני [Har Sinai: Mount Sinai]. איך האָב געטראַכט אַז מען קען קאַנעקטן די איידיע צו טראַכטן וועלכע סאָרט מהלך פון נשמה. ס׳מאַכט סענס, יאָ? יעדער זאָגט אַז אַ נשמה איז געווען בהר סיני, יאָ? ס׳איז איין… איך זאָג אַ פּוינט, איך האָב נישט קיין חובת… איך האָב עס געטראַכט אַפשר פינף מינוט צוריק פאַר די שיעור אַז דאָס איז אַ קאַנעקשאַן.
יאָ, מיין נשמה איז דאָ אַ סייט, ס׳איז… וויאַזוי הייסט עס? “Souls of Sinai”? קענט איר אַזאַ וועבסייט? יאָ. סאָו, וואָס איז די יסוד פון דעם וועבסייט? אַז אַלע אידן זענען געווען בהר סיני. וואָס הייסט אַלע אידן זענען געווען? אונזערע נשמות זענען געווען. סאָו, וואָס איז אַ נשמה? ס׳איז אַזאַ סאָרט זאַך וואָס זי קען האָבן געווען, זי איז אַ גלגול געווען? וואָס מיינט עס אַז מיין נשמה איז געווען? שוין, ס׳איז דאָ, ס׳מאַכט עס נאָר סענס לויט אַ געוויסע פּשט פון נשמה.
אויב איך האַלט פּונקט אַז דאָס איז ענק קאַנעקשאַן. שוין, קענסטו זאָגן אַז אויב איינער זאָגט אַז דיין נשמה איז געווען בהר סיני, פרעג אים צו ער מיינט צו זאָגן אַז ס׳איז געווען אַ גלגול פון דיין נשמה, צו ער מיינט צו זאָגן אַז ס׳איז געווען די נשמה אַזויווי מיר האָבן געלערנט רבי צדוק הכּהן [Rebbe Tzadok HaKohen: 19th century Chassidic master] איז נאָר חלק אויף דעם. אָבער לויט די אַנדערע מפרשים [meforshim: commentators] וואָס זאָגן אַז די נשמות זענען באַשאַפן געוואָרן שוין דעמאָלט, סאָו כּולי עלמא [kulei alma: everyone, all] נשמות זענען שוין געווען, נישט נאָר די אידישע נשמות, סאָו גוי׳אישע נשמות זענען אויך געווען. קיצור, קענסט זיך מפלפּל זיין וויפיל דו ווילסט. דאָס איז איין קאַנעקשאַן.
דער אמת׳דיגער יסוד: אַלעס איז געבויט אויף הנחות
אָבער די טיפערע קאַנעקשאַן וואָס איז מיר מער אינטערעסאַנט איז די נושא פון וואָס איז אונזער… וואָס איז מיין תורה [Torah], קען מען זאָגן אַזוי. וואָס איז אונזער שיעור? באמת, אַלע מיינע שיעורים זענען נאָר וועגן דעם. נישט יעדער איינער כאַפּט אַלעמאָל אַז ס׳איז וועגן דעם, אָבער אַלע שיעורים זענען וועגן דעם.
ווי מיר האָבן געזאָגט לעצטע מאָל, אַז דו פאַרקויפסט עפּעס, יאָ? דו האָסט געוויסע… געוויסע… נוקחים עמקה [nokhim imka], “What you get out of this”. סאָו וואָס האָבן מיר געזאָגט לעצטע מאָל? אַה, אַ טיפע תורה, אָבער “get out of this” אַז אַלעס איז געבויט אויף הנחות [hanokhos: assumptions], יאָ?
למשל, איינער זאָגט “חלק אלוקה ממעל” [khelek Eloka mima’al: a part of God from above] איז אַ נשמה. איך זאָג נאָר אַ משל, וואָס איז אַ משל וואָס איז העלפּפול. איז ער מיינט ער אַז ער האָט עפּעס געזאָגט. בעצם דאַרף מען, עס האָט נאָר צוגעלייגט נאָך דריי זאַכן. נישט זאַכן וועגן נשמה, נאָר גענעראַל זאַכן.
וואָס מיינט חלק? חלק איז אַ בעצם פיזישע מושג. Something is a part of something. וואָס מיינט דאָס? וואָלט איך פריער געקענט ממילא. חלק איז מיינעך מער basic, פאַר דעם מיינעך איז עס נוגע לעצטע וואָך. וואָס מיינט צו זיין אַ part? פאַרשטייט זיך דו קענסט זאָגן אַז אַ part פון גדלות, אָבער וואָס מיינט אַ part? אַ part קען האָבן אַסאַך meanings, און ס׳איז טאַקע אַ מחלוקת המפרשים [makhloykes hameforshim: dispute among the commentators], אַ מחלוקת הפילוסופים [makhloykes hafilosofim: dispute among the philosophers] וואָס מיינט אַ part.
איך קען נישט זאָגן אַז איך גיי אַריין אין דעם יעצט, איך וועל נישט זאָגן אַז איך ווייס וואָס דאָס מיינט. איך ווייס נישט וואָס מיינט אלוקה, ממילא ווייס איך נישט. איך שטעל מיך פאַר אַז ס׳איז just a פּסוק, איך מיין אַז ס׳מיינט גאָרנישט דאָ. אָבער at least די צוויי זאַכן דאַרף מען וויסן, וואָס מיינט גאָט, וואָס מיינט אַ חלק. נאָכדעם קען מען רעדן אַז אַ נשמה איז אַ חלק אלוקה ממעל.
סאָו דאָס איז איין זאַך וואָס מיר האָבן פאַרקויפט לעצטע וואָך, און ס׳איז זייער אַ useful יסוד, cause you could use it almost for everything if you realize אַז די basic זאַכן זענען אַ סוגיא. אַזוי ווי מיר האָבן מסביר געווען לעצטע וואָך, אַז די זאַכן וואָס זענען נישט material existence… אַ פּען? I used to have. אין די פריערדיגע קאַר, ס׳איז שוין נישט דאָ. אַפשר למעלה? אַה, דאָ האָב איך אַ bunch of pens. פּייפּער האָב איך נישט. איך וועל דאָס נעמען אין אַ ספר.
יאָ, סאָו דאָס איז אַ גוטע דוגמא. ס׳איז איין יסוד.
די הויפּט-זאַך: חירות דורך לערנען – “וויאַזוי צו לערנען”
אָבער די אמת׳דיגע יסוד, די אמת׳דיגע זאַך וואָס מ׳דאַרף פאַרקויפן איז אַזוי: אַזוי ווי ווען מ׳גייט אין ישיבה, איך האַלט אַזוי ווי מ׳גייט אין ישיבה, זאָגן די… איך האָב שוין געזאָגט דאָס אַמאָל דאָ? זאָגן די ליטווישע ישיבות אַז זיי לערנען דיך גאָרנישט אויס, זיי לערנען דיך נאָר אויס וויאַזוי צו לערנען.
אַזוי האָט מען מיר איינגערעדט אין ישיבה, איך האָב קיינמאָל נישט פאַרשטאַנען וואָס מ׳וויל פון מיר. איך האָב געזאָגט, “חברה, וואָס מיינט איר פאַרקויפט מיר דאָס? וויאַזוי זאָל איך לערנען? What’s the point of that?” When I was in yeshiva, it seemed to me totally useless, this statement. ס׳האָט געסאָונדט פאַר מיר ווי אַן excuse. אָבער מ׳האָט מיר געראָטן, “אויב דו ווילסט זיין אַ מגיד שיעור, זאָגסטו זיי אַזוי: נישט די גמרא׳ס לערנט מען, נאָר וויאַזוי צו לערנען די גמרא.” קענסט די גמרא? זאָגסטו, “איך קען נישט די גמרא.” איך האָב געזאָגט, “חברה, איך וויל וויסן די גמרא׳ס, ס׳איז מיר אינטערעסאַנט.”
שוין. אָבער עכט האָבן זיי אַ שטיקל פּוינט, נאָר ס׳איז זייער שווער עס actually אויסצולערנען. אויב מיר זענען נישט קיין דעת המכריע [da’as hamakhria: the deciding opinion]. אָבער לאָמיר זאָגן אַ גרויסן פּוינט. וואָס איז די פּוינט? איך רוף עס “פרידאָם” [freedom].
חירות על הלוחות – די פרידאָם פון תורה
יעדער איינער וויל פרידאָם. שטייט אין תניא [Tanya: foundational Chabad text] ערגעץ וואו, “הרי בני ישראל עבדים, עבדי ה׳ ולא עבדים לעבדים” [harei bnei Yisroel avodim, avdei Hashem v’lo avodim la’avodim: behold, the children of Israel are servants, servants of God and not servants to servants]. אַ איד, אויב אַ איד, דאָס איז דאָך די מעשה פון קבלת התורה [kabolas haTorah: receiving the Torah], יאָ? “אנכי ה׳ אלקיך אשר הוצאתיך מארץ מצרים” [Anokhi Hashem Elokekha asher hotzeisikha me’eretz Mitzrayim: I am the Lord your God who took you out of the land of Egypt]. איינע פון די זאַכן, שטייט “חרות על הלוחות” [kheirus al halukhos: freedom on the tablets], אַל תקרי “חרות” אלא “חירות” [al tikrei “kheirus” ela “kheirus”: do not read it as “engraved” but as “freedom”]. איינע פון די זאַכן וואָס ווען מ׳איז מקבל די תורה ווערט מען אַ פרייער מענטש. און דער עולם פאַרשטייט נישט וויאַזוי ס׳קען זיין. שוין, דאָס איז אַ גרויסע קשיא.
עבדים לעבדים vs. בני חורין – צוויי סאָרטן אידן
אָבער באופן פּשוט, איז כּל זמן וואָס אַ מענטש, לאָמיר זאָגן, לאָמיר זאָגן אַז אונז זענען אידן. אויב מיר וואָלטן נישט געווען אידן איז עס אַביסל אַן אַנדערע לעוועל שאלה, דאַרף מען רעדן אויף יענע לעוועל. אָבער לאָמיר רעדן אויף די לעוועל וואָס אונז זענען אידן, און אידן מיינט אַז אונז זענען בני תורה [bnei Torah: children/students of Torah], יאָ, אוהבי התורה [ohavei haTorah: lovers of Torah], בני התורה, איך ווייס שוין, אונז זענען נאָסן לאמונת התורה [nosen le’emunes haTorah: adhering to faith in the Torah].
איז אין די לעוועל, אַזוי ווי דו זאָגסט, איז דאָ עבדים [avodim: servants/slaves] און איז דאָ בונים [bonim: sons/builders]. איז דאָ מענטשן וואָס קענען נישט קיין לערנען. וואָס מיינט ער קען נישט קיין לערנען? אַז ער איז אַלעמאָל עבד לעבד [eved la’eved: servant to a servant], אַזויווי עבד לעבד, יאָ? ער דאַרף אַלעמאָל פרעגן דעם רב וואָס שטייט אין די תורה. אָדער אויב ער וויל עפּעס פאַרשטיין, דאַרף ער פרעגן די משפּיע [mashpia: spiritual mentor] וואָס מיינט עס.
מה שאין כּן [mah she’ein kein: in contrast] אויב איינער גייט אין ישיבה, און אין די ישיבה, איך האָב נישט געזאָגט אַזאַ ראַדיקאַלישע זאַך, מסתמא [mistama: presumably] מיינען זיי עס נישט. אָבער לויט ווי מיין פּשט איז, אויב איינער גייט אין די ישיבה און מ׳לערנט אים אויס וויאַזוי צו לערנען. אין אַנדערע ווערטער, די רבי׳ס דזשאָב איז זיך צו מאַכן איבעריג. ס׳איז אויך מיין דזשאָב, ביי די וועי. קיינער זאָל נישט בלייבן דאָ. אויב מ׳בלייבט דאָ איז אַ ברכה לבטלה [brokhe levatoleh: a blessing in vain], איך מיין צו זאָגן. מ׳דאַרף בלייבן ביז דעמאָלטס וואָס איך וועל אים זאָגן ווען ער זאָל אָפּשטעלן. דאָס איז די טריק. אָקעי, איך רעד נישט הלכה למעשה [halokhe lema’aseh: practical law], אָבער די איידיע איז אַזוי.
דער רבי׳ס תפקיד: זיך מאַכן איבעריג
אויב אַ רבי׳ס דזשאָב, אַ רעכטע רבי, איז צו מאַכן, איז to make himself… זיך מאַכן איבעריג. און מ׳דאַרף אים נישט שוין. אין אַנדערע ווערטער, ער זאָל נישט דאַרפן פרעגן דעם רב וואָס איז די שאלה, ווייל ער קען לערנען. וואָס הייסט איינער קען לערנען? ער קען זיך אַליינס קוקן אין גמרא און זען וואָס די תשובה איז. און דאָס איז actually a very big כּשרון [kisharon: talent/skill].
איך מיין אַז רוב ישיבות לערנען עס נישט אויס, שוין, זיכער נישט לגבי הלכה [legabei halokhe: regarding Jewish law], ווייל ווען מ׳לערנט הלכה לערנט מען פּונקט פאַרקערט אויס, מען טאָר נישט אַליינס מבאר זיין די הלכה, מען דאַרף פאָלגן די משנה ברורה [Mishnah Berurah: authoritative 20th century halakhic code], איז דאָס useless. אויך עפּעס, אַז מען קען אַליינס קוקן אין משנה ברורה, האַלט מען שוין ערגעץ. מען דאַרף נישט קוקן אין די פּסקי תשובות [Piskei Teshuvos: contemporary halakhic work] זאָל דיר זאָגן וואָס דער נטעי גבריאל [Nitei Gavriel: contemporary halakhic work] מיינט אַז די משנה ברורה האָט געזאָגט. אָקעי, דאָס איז שוין עפּעס אַ לעוועל פון חירות.
אָבער ווייטער קען ער נאָכדעם זאָגן ווי דער חזון איש [Chazon Ish: 20th century halakhic authority] האָט אויסגעלערנט, אָדער אַזוי ווי ר׳ משה פיינשטיין [Rav Moshe Feinstein: 20th century halakhic authority] האָט אויסגעלערנט. ער קען לערנען די גמרא און פּסק׳ענען, האָט ער אַ געוואַלדיגע פרידאָם. אין אַנדערע ווערטער, ער איז אַליינס responsible אויף זיין אייגענע הלכה.
יעצט, שוין נאָכדעם וועלן איינער פייטן, ווייל דער וועט זאָגן אַזוי און דער רב וועט זאָגן אַזוי, אַה, האָט מען שוין פּאָליטיק. אָקעי, פּאָליטיק איז אַן אַנדערע ענין.
די דוגמא פון חזון איש: למעשה פרידאָם
אָבער וויבאַלד, און ס׳איז זייער אינטערעסאַנט, ער האָט טאַקע פאַרגעלערנט, איך מיין אמת׳דיג אַז איינער וואָס איז אַפילו נישט עוסק בתורה [osek baTorah: engaged in Torah study], at least you could believe in this. אין אַנדערע ווערטער, ס׳איז זייער אינטערעסאַנט, אַ גאַנץ אָריגינעל, און די אַלע רבנים, און איינער האָט מיר געזאָגט אויפהערן צו האַקן אויף רבנים, איך האַק נישט אויף רבנים, אָבער די אַלע, כּאילו [ke’ilu: as if], אַלע ליידיגייערס וואָס רופן זיך רבנים, איך מיין נישט די עכטע רבנים, זיי זענען זייער אינטערעסירט אין די סוגיא וואָס הייסט זאָגן ממרא כּהלכתה [mamra kehilkhoso: rebellion according to the law], אין אַנדערע ווערטער, אַז ס׳איז נישט אַזוי.
איך וויל זאָגן אַז ס׳איז זייער וויכטיג, מיר דאַרפן איינזען אין דעם אמת׳דיג ראַדיקאַל וויאַזוי צו קענען אַרבעטן די תורה, אָבער ס׳איז זיכער אַז בכל ימות [bekhol yemos: in all times], זייט וואָס די צייט וואָס אונז האָבן די תורה, אַרבעט עס נישט טאַקע שלי אַזוי. אין אַנדערע ווערטער, “על ימין ועל שמאל” [al yomin ve’al smol: to the right and to the left], “לא תסור ככל אשר יורוך על ימין ועל שמאל” [lo sosur kakhol asher yorukha al yomin ve’al smol: do not turn from all that they instruct you, to the right or to the left], לויט די בעצם, אַז ס׳איז נישט אַזוי, נישט די אמת׳דיגע, לאָמיר נישט זאָגן די אמת׳דיגע פּשט פון וואָס אַ איד פאַרשטייט די תורה, ער לערנט חומש רש״י [Chumash Rashi: the Five Books of Moses with Rashi’s commentary], ער לערנט גמרא, ער לערנט די סוגיא, ס׳קומט אים אַזוי אויס.
ווי דער חזון איש האָט אויסגעלערנט, דער חזון איש האָט בפועל ממש [befo’al mamosh: actually in practice] מדריך געווען געלייט, ווער ס׳איז בר הכי [bar hakhi: capable/qualified] זאָל לערנען אַ סוגיא און זאָל פּסק׳ענען פאַר זיך. יעצט צו די גאַנצע וועלט וועט פאָלגן, that’s not your business, that’s another discussion. ער האָט געוואָלט אַז מ׳זאָל פאָלגן, אָבער אַז זיי פאָלגן נישט, איז נישט זיין עסק. אָבער at least ער האָט געגעבן פאַר מענטשן ווען זיי לערנען די סאָרט independence, אַז דו מעגסט לערנען, דו מוזט נישט נאָר, דו מעגסט נישט נאָר, דו מוזט לערנען אַ סוגיא. ס׳איז מבהיל על הרעיון [mavhil al hara’ayon: frightening regarding the idea], אָבער וויבאַלד איז דאָס נישט ווייל ער האָט געהייסן פאָלגן נישט פריער, און דו האָסט יאָ געלערנט, טאָרסטו נישט פאָלגן נישט פריער, דו דאַרפסט טון אַזוי ווי ס׳קומט אויס.
די זעלבע פּרינציפּ אין מחשבה און אמונה
און דאָס איז די איין אַקאַונט, לאָמיר זאָגן, דאָס איז איין וועג פון פאַרשטיין די תורה. און אַזוי למשל, איך וויל דיר גיין אַסאַך ווייטער פון דעם, איך וויל דיר זאָגן אַז די זעלבע זאַך איז אין הגדה [hagodoh: thought/philosophy], אין מחשבה [makhshovoh: thought]. איינער קען דיר נישט קומען זאָגן אַז מ׳מוז, אַזויווי ער זאָגט, מ׳מוז גלייבן, מ׳מוז זאָגן ביז מ׳גלייבט. דאָס איז דאָך נאָנסענס. וואָס הייסט מ׳מוז? לאָמיר נישט רעדן אַז מ׳דאַרף גלייבן וואָס ס׳שטייט אין די תורה, לאָמיר קוקן וואָס ס׳שטייט אין די תורה. איך רעד אַפילו אויף דעם לעוועל, אָבער ס׳איז די זעלבע זאַך אין יעדע לעוועל. ס׳איז נישט אַזוי אַז דו קענסט פּיקן וואַן לעוועל.
די בעל שם טוב און די קאַווע-משל
אַז איינער זאָגט, מ׳מוז גלייבן זייט דער בעל שם טוב [Baal Shem Tov: founder of Chassidism, 18th century] איז געקומען, מוז מען גלייבן אַז יעדע בית המדרש [beis hamidrash: house of study] דאַרף האָבן אַ קאַווע, און אויב נישט איז עס נישט קיין בית המדרש. יאָ? די בית המדרש איז נאָך פון פאַר די אַרבעט פון בעל שם טוב. סאָו מ׳קען זען, ס׳איז נישט דאָ קיין קאַפּס, ס׳איז נישט דאָ קיין קאַווע, ס׳איז נישט דאָ קיין פרידזש, אויך איז מיר אַ בית המדרש. יאָ? לויט אים, לויט׳ן בעל שם טוב, טאָר מען נישט דאַווענען אין די בית המדרש. אָקעי, איך מאַך אַ דזשאָוק, אָבער ענק פאַרשטייען די נמשל [nimshal: the lesson/application].
מאי חזית? – די פראַגע פון מקור
נאָר וואָס קומט דאָך דער זאָגן? וועסטו מיר זאָגן, “מאי חזית?” [mai khazis: what did you see? what is your proof?] איך מיין, מאי חזית דנטרנא? איך הער, דו האָסט געזאָגט אַז דאָס איז דער בעל שם טוב. Where did you get this from? ס׳איז דאָך עפּעס אַ וועג, ס׳איז דאָך עפּעס אַ סדר [seder: order/system], whatever it is. איך ווייס נישט פּונקטליך וואָס ס׳איז. איך מיין אַז איך ווייס, אָבער ס׳איז not simple צו מאַכן אַז יעדער זאָל agree-ען אויף וואָס ס׳איז.
אויב ס׳איז דאָ עפּעס אַ וועג וויאַזוי אונז דעסיידן, ס׳שטייט אין אַ פּסוק, ס׳שטייט אין אַ גמרא, אָקעי, דער רמב״ם [Rambam: Maimonides, 12th century] זאָגט אַז מ׳דאַרף פאָלגן די גמרא, האָבן מיר עפּעס אַן השכּלה [haskoloh: understanding/logic]. וואָס ס׳שטייט נישט, פּלאַצט דיר מיט דיין בעל שם טוב. איך מיין, איך האָב מיט דעם גאָרנישט איינגעלייגט. איך קען אים אַסאַך דרך ארץ [derekh eretz: respect] און אַלעס, אָבער איך בין דיר נישט שולדיג גאָרנישט. יאָ?
מסקנא: תורה-פרידאָם איז ריעלער ווי וועלטלעכע פרידאָם
דאָס איז איין זייער וויכטיגע וועג פון פאַרשטיין די תורה. און איך מיין אַז דאָס איז, אין אַ זייער real sense, אַסאַך מער פרי ווי ס׳איז דאָ אין עניוועיר עלס. פאַרוואָס? ווייל ס׳איז נישט אַפילו דאָ טעאָרעטיש, איך דאַרף נישט זאָגן, ס׳איז נישט אַפילו דאָ טעאָרעטיש אַזאַ זאַך. ס׳איז דאָ מענטשן וואָס האַלטן אַז ס׳איז דאָ טעאָרעטיש אַזאַ זאַך, אָבער הלכה למעשה, ס׳איז נישט אַפילו דאָ טעאָרעטיש אַזאַ זאַך. די מענטשן וואָס איך קען וואָס האָבן די פרידאָם, האָבן עס למעשה [lema’aseh: in practice].
ס׳איז נישט אַפילו דאָ טעאָרעטיש אַזאַ זאַך אין דרויסן פון בית המדרש, אַז דו זאָלסט לערנען די סוגיא פון טרעפיק לייטס, און דו קומסט אויס אַז די קעמערע וואָס שיקט דיר אַ טיקעט איז אָפּגעפרעגט, דער רמב״ם האַלט נישט דערפון, דער רי״ף [Rif: Rabbi Yitzchak Alfasi, 11th century] האַלט נישט דערפון, דער קאָנסטיטוציע האַלט נישט דערפון, ניו יאָרק סטעיט קאָנסטיטוציע, אַה, אַז זיי האָבן געמאַכט תשוקה [teshukoh: desire/corruption], אַז זיי האָבן געמאַכט קאָראַפּשן, ס׳שטימט נישט, ס׳איז זיך אַליין סותר [soiser: contradictory], און ממילא פאַרענטפערט זיך אָן, און ס׳טוט וויי פאַר אַ איד אַזוי, אַזוי ווי איך פיל
חירות דורך תורה: די אַנאַרכיסטישע נאַטור פון הלכה
פאַרוואָס די וועלטלעכע סיסטעם איז משועבד
Instructor:
פאַרוואָס? ווייל ס׳איז נישטאָ אפילו דאָ טעאָרעטיש, איך וועל דיר דאַרפן זאָגן, ס׳איז נישטאָ אפילו דאָ טעאָרעטיש אַזאַ זאַך. ס׳איז דאָ מענטשן וואָס האַלטן אַז ס׳איז דאָ טעאָרעטיش אַזאַ זאַך, אָבער הלכה למעשה [halakha l’ma’aseh: in practical terms] איז נישטאָ אפילו דאָ טעאָרעטיש אַזאַ זאַך.
די מענטשן וואָס איך קען וואָס האָבן די פרידאָם האָבן עס למעשה [l’ma’aseh: in practice]. ס׳איז נישטאָ אפילו דאָ טעאָרעטיש אַזאַ זאַך אין די, פון אינדרויסן פון בית המדרש [beis hamidrash: study hall], אַז דו זאָלסט לערנען די סוגיא [sugya: Talmudic topic] פון טרעפיק לייטס, און ס׳וועט דיר קומען אויס אַז די קעמערע וואָס שיקט דיר אַ טיקעט איז אָפּגעפרעגט, דער רמב״ם [Rambam: Maimonides] האַלט נישט דערפון, דער רי״ף [Rif: Rabbi Yitzchak Alfasi] האַלט נישט דערפון, די קאָנסטיטוציע האַלט נישט דערפון, די ניו יאָרק סטעיט קאָנסטיטוציע האַלט נישט דערפון.
איי, זיי האָבן געמאַכט, ס׳איז שקר [sheker: falsehood], ס׳איז קאָראַפּשן, ס׳שטימט נישט, ס׳איז זיך אַליין סותר [soser: contradictory]. און ממילא [memeilah: consequently] פאָר איך מיר אַזוי אָן, און ס׳וועט טון אַזאַ איד אַזוי? אַזוי איך פיר זיך? למעשה פאָרט מען זיך אָן, ס׳העלפט נישט קיין סאַך, מ׳צאָלט אָפּ די טיקעט מיט דריי מאָל די טיקעט, און אַזוי ווייטער. און בקיצור [bekitzur: in short], ס׳איז נישטאָ קיין וועג אַרויס.
די אידישע חירות: אַ פּראַקטישע רעאַליטעט
סאָו [so] יו׳ר אָלווייז גאָנאַ בי משועבד [meshu’abad: enslaved]. אַ מענטש וואָס איז נישט קיין היימישער איד, וואָס איז נישט קיין אָרטאָדאָקסישער איד אין די פּשוט׳ע סענס, איז אין אַ געוויסן זין משועבד. אַ איד אויך, איך האָב געמיינט, אַ איד קען זיך אויך נישט אַרויסדרייען פון דעם. ס׳איז אויף יענעם לעוועל מורא׳דיג משועבד און ער איז אַן עבד [eved: slave].
יאָ, טעאָרעטיש קען ער זאָגן אַז ס׳איז דאָ אַ קאָנסטיטוציע, און אויב דו ווילסט, אויב ס׳וועט מצליח זיין [matzliach zayn: be successful], וועסטו גיין צו די, משכנע זיין די סופּרים קאָרט פון די סופּרים קאָרט, אַז בעצם די גאַנצע איידיע פון טרעפיק קאָרט איז נישט קאָנסטיטוציאָנאַל, ס׳שטייט נישט אין די קאָנסטיטוציע אַז דו דאַרפסט האָבן עקסטערע טרעפיק קאָרטס. לאָמיר גיין דערין. בקיצור, ס׳שטימט נישט, יעדער איינער ווייסט, דריי אַ גאַס, ס׳שטימט נישט.
אָבער ס׳העלפט דיר גאַרנישט, ס׳העלפט ווי אַ רעטעך [like a radish: i.e., not at all]. און הלכה למעשה דאַרפסטו פאָלגן וואָטעווער לאָו-לייף זיצט דאָרט אין די שעריפ׳ס אָפיס, דו דאַרפסט אים פאָלגן, און אויב נישט וועט ער דיר די חיים זעצן. ס׳איז נישטאָ קיין וועג אַרויס פון דעם.
די אָפּציע פון חירות אין הלכה
משא״כ [masha khen: in contrast] אַ איד, ס׳איז דאָ אַזאַ אָפּציע. ס׳איז דאָ, ס׳איז דאָ. אין בּאָראָ פּאַרק איז עס אַביסל שווערער, יאָ, אָבער ס׳איז דאָ אַזאַ, ס׳איז דאָ אַזאַ אָפּציע. ס׳איז דאָ מענטשן וואָס פירן זיך אַזוי, ס׳איז דאָך אַזעלכע משוגעים. איך זאָג נישט אַז איך האַלט פון זיי, אָבער ס׳איז דאָ אַזעלכע מענטשן וואָס זיי פירן זיך אַזוי.
ער לערנט זיך הלכות שבת [hilkhos Shabbos: the laws of the Sabbath], און אים קומט אויס אַז שבת מעג מען פאָרן מיט אַ בייק, און ער פאָרט מיט אַ בייק אין פּלאַץ, און ער קומט אין בית המדרש מיט זיין בייק. לאָמיר זאָגן, איך זאָג אַ משל [mashal: parable/example]. און מ׳זאָגט אים, “דו ווייסט נישט וואָס דו פירסט זיך?” “נו, איך האָב געלערנט, איך קען דיר בעסער לערנען פון דיר.” און ס׳קומט מיר אויס אַז מ׳טוט יאָ אַזוי, און שוין.
און דער רב זאָגט מ׳טאָר נישט גיין אויפן עירוב [eruv: ritual boundary permitting carrying on Sabbath], און ער גייט יאָ. פאַרוואָס? ווייל ער קען נאָכטון דעם שולחן ערוך [Shulchan Arukh: Code of Jewish Law] וואָס דער רב זאָגט. ער זאָגט, רב, איך האָב דיך אין בוידעם [in the attic: i.e., I have you figured out], מיין שולחן ערוך זאָגט אַזוי, און איך האַלט אַז ס׳איז אַ מצוה [mitzvah: commandment], און איך וויל, און איך דאַרף זיך אפילו שלאָגן מיט די ערווע [ervah: forbidden sexual matters], וואָטעווער.
איך רעד נישט צו ער איז גערעכט אָדער נישט גערעכט, איך רעד נאָר אַז ס׳איז דאָ אַ משונה׳דיגע, כמעט [kim’at: almost] אַנאַרכיזם איז דאָ אין די וועג וויאַזוי די הלכה פאַקטיש אַרבעט, אפילו בימינו אלה [biyameinu eileh: in our days].
פאַרוואָס די משטרים זענען נישט צופרידן
און ס׳איז דאָ אַ גוטע ריזען פאַרוואָס די אַלע משטרים על הציבור [mishtarim al hatzibbur: authorities over the public] זענען זיי נישט העפּי מיט דעם אַז די הלכה אַרבעט אַזוי. און זיי זוכן אַלעמאָל די איין אויסגעדראָשענע הלכה וואָס שטייט דאָרט אַז ניין, דער רב קען יאָ מאַכן וועלכע תקנה [takanah: rabbinic enactment] ער וויל אפילו שלעכט פאַר די תורה, און ס׳איז איין הלכה פון גאַנץ תרי״ג הלכות [taryag hilkhos: 613 laws]. דאָ איין סיבה, איך פאַרשטיי אַז ס׳איז נישט אַזוי, איך פאַרשטיי. ס׳קען זיין אַז איך מאַך עס מער וויכטיג ווי ס׳איז, אָבער ס׳איז דאָ איין הלכה.
און אַלע אַנדערע, ס׳איז אומר [omer: it says] אַז עני סטאַפּיד גיי קען דזשאַסט גאָו, און ס׳איז עמעזינג, און ס׳איז כאילו [ke’ilu: as if] נישט, און ס׳איז זייער צוגעווען אַז ס׳איז דאָ אַזאַ זאַך ווי אַ רב, ס׳איז דאָ אַזאַ זאַך ווי אַ רב, און ס׳איז נישט דאָ.
דער יסוד: קיין איינער קען נישט דעסיידן הלכה פאַר אַ צווייטן
איך מיין, ס׳איז דאָ געווען אַסאַך פּראָבעס צו מאַכן אַזאַ זאַך אין אידישקייט, און ס׳איז אַמאָל געלונגען און אַמאָל נישט געלונגען. אָבער ביסודו [b’yesodo: fundamentally], איך מיין, זייט, איך מיין, ס׳איז נישט דאָ אַזאַ זאַך אַז ס׳איז דאָ איינער וואָס קען דעסיידן די הלכה פאַר אַ צווייטן. ס׳איז נישט דאָ אַזאַ זאַך!
דער רמב״ם האָט געטראַכט אַז ער האַלט אַז אַלע אידן האָבן מקבל געווען [mekabel geven: accepted] די תלמוד בבלי [Talmud Bavli: Babylonian Talmud], לעטס אַסום, באַט דאָס דאָזנט מעיק מאַטש אוו עי דיפרענס, ווייל דו קענסט נאָך אַלץ אינטערפּרעטן די תלמוד בבלי וויאַזוי דו ווילסט. קיינער איז נישט מוסמך [musmakh: authorized] דיר צו זאָגן וואָס צו טון. דער איינציגסטער וואָס איז מוסמך דיר צו זאָגן וואָס צו טון איז דו אַליין!
שוין, אָבער דו קענסט נישט זאָגן, איך פיר זיך מנהג המקום [minhag hamakom: local custom], וואָטעווער דער רב זאָגט. איך זאָג נישט אַז מ׳קען מאַכן אינגאַנצן ענערכי, אָבער די יסוד [yesod: foundation] האָט אָבער שייכות [shaykhes: connection] צו חירות [cheirus: freedom], און די חירות אַרבעט.
ביישפּילן פון די חירות אין פּראַקטיק
ס׳קען קומען איינער, און נישט נאָר ס׳קען קומען, ס׳קומט. און די גאַנצע שטאָט האָט דיך פיינט, און דו קענסט האָבן דיין מנין [minyan: prayer quorum], און ביי אונז זאָגט מען נישט קיין, ביי אונז אין בית המדרש זאָגט מען נישט קיין יוצרות [yotzros: liturgical poems]. און דו ווילסט אפילו מאַכן אַ חרם [cherem: excommunication], און דו קענסט זיך הענגען מיט דיין חרם, ס׳טוישט נישט גאַרנישט. מ׳זאָגט עס נאָך אַלץ.
ביי אונז גייט מען דאַווענען נאָך חצות [chatzos: midnight]. פאַרוואָס? ווייל אונז האָבן געמאַכט אַ פּשט׳ל [peshtel: interpretation] אַז ס׳קומט אויס אַז מ׳מעג, תוספות יו״ט [Tosafos Yom Tov: a 17th century commentator]. שולחן ערוך איז נאָר איינער׳ס אָפּיניען וואָס די הלכה דאַרף זיין.
איך מיין צו זאָגן, אוודאי [vadai: certainly], שולחן ערוך, איך מיין צו זאָגן, ווי ווייט דו ווילסט גיין, איך גיי נישט אַריין אין פאַרשידענע גדרים [gedarim: parameters] פון די הלכה און אין אחריות [achrayus: responsibility] און אַזוי ווייטער. די יסוד איז אַזוי, און די יסוד איז אַז ס׳איז דאָ אַן אחריות ווייל ס׳איז ריכטיג, נישט ווייל איינער האָט געזאָגט אַז ס׳איז ריכטיג. און אַזוי אַרבעט די תורה, און רוב תורה אַרבעט אמת׳דיג אַזוי.
פּוסקים און מורא
מ׳זעט נישט קיין פּוסק [posek: halakhic decisor] זאָל זאָגן, איך מיין שפּעטער זעט מען יאָ, “איך האַלט אַזוי, איך האָב מורא [yirah: fear].” אָקעי, איך ווייס אַז דו האָסט מורא, האָסטו מורא? איך מיין, גיי צו אַ טעראַפּיסט, האָב נישט קיין מורא. וואָס ווילסטו פון מיר?
אָבער דער “ויואל משה” [Vayoel Moshe: a work by the Satmar Rebbe] אַרבעט אַזוי, און דאָס איז אַן אמת׳דיגע, איך מיין אמת׳דיג אַז דאָס איז אַ פרידאָם וואָס איז נישטאָ.
חירות אויף טאַט: די טיפערע פרייהייט
און די זעלבע זאַך, פאַרשטייט זיך אַז דאָס איז אמת׳דיג די פרידאָם אויף טאַט [ta’at: sin/transgression], און טאַט איז נאָך אַסאַך טיפער פאַר ווער ס׳ווייסט אמת׳דיג ווי זינדיגקייט אַרבעט. און איך זאָג נישט אַז ס׳פירט זיך למעשה אַזוי, ווייל… אָבער אַז דאָס איז אַז איך קען זאָגן, און איך האָב די גאַטס צו זאָגן אַז בעצם עבירות [aveiros: transgressions] איז נישט דאָ, פאַרוואָס איך וויל זיי זאָגן?
איך, יצחק לוי, איך האָב נישט קיין פּראָבלעם צו גיין אין יוטוב. שוין, יוטוב קען מיך נישט אַרויסוואַרפן, איך מיין זיי קענען, אָבער ס׳איז דאָ אַנדערע עבירות. אויף די עבירות זענען זיי נישט מקפּיד [makpid: strict], יאָ? ס׳איז דאָ עבירות וואָס זיי זענען מקפּיד. זיי זענען נישט מקפּיד אויף אידישע עבירות, און די אידן זענען נישט מקפּיד אויף זייערע עבירות.
דער כלל פון אַ תלמיד חכם
על כל פנים [al kol panim: in any case], איך קען זאָגן אַז איך האַלט אַז יעדער איד מעג לערנען גמרא [Gemara: Talmud] און פּסק׳ענען [poskenen: render halakhic decisions]. פאַרוואָס איך האַלט? איך האַלט נישט אַזוי, רבי משה פיינשטיין [Rabbi Moshe Feinstein] פירט זיך אַזוי, קען זיין אַז זיין תשובה [teshuvah: responsum] איז אַ קולא [kulah: leniency].
איינמאָל האָט מען אים געזאָגט אַז דער מגן אברהם [Magen Avraham: a 17th century commentary] זאָגט… איר קענט די מעשה [ma’aseh: story] פון די חזון איש [Chazon Ish: Rabbi Avraham Yeshayahu Karelitz] מיט רבי… ווער איז דאָס געווען? רבי שרגא בּראַנדסדאָרפער, מיין איך, פון די חסידישע ראש ישיבה [rosh yeshivah: head of yeshiva]. בּראַנדסדאָרפער האָט ער געהייסן? די בעלזער ראש ישיבה? שלום בּראַנדסדאָרפער.
די מעשה מיט׳ן חזון איש
ער קומט צום חזון איש, און דער חזון איש האָט געוויזן אַ סימן [siman: section] חזון איש, און מ׳האָט געוויזן פאַר׳ן חזון איש אַז דער מגן אברהם זאָגט פאַרקערט פון אים. זאָגט ער, “יאָ? אינטערעסאַנט.” ער נעמט אַ פּען צו געשריבן, “וידוי ליתא כמגן אברהם” [vidui leisa k’Magen Avraham: there is no obligation according to the Magen Avraham]. יענער איז אַרויסגעפאַלן פון די כלים [keilim: vessels, i.e., he was shocked]. ער האָט געמיינט אַז ער וועט זיך אַנגעבן מיט׳ן מגן אברהם. זאָגט ער, “יאָ, שכח פאַר׳ן מיר צולייגן [shakhach far’n mir tzuleigen: I forgot to add it]. אָקעי, ער האַלט אַנדערש פון מיר. שכח, איך מיין, אינטערעסאַנט.”
דאָס איז אַ… און איך קען דאָס זאָגן. און פאַרוואָס קען איך עס זאָגן? ווייל איך בין בעקד [backed] ביי די פּאַוער פון דעט בוק. איך בין נישט בעקד ביי עדות [eidos: witnesses], ווי יענער זאָגט, צען חסידים וואָס גייען שעכטן יענעם וואָס פאָלגט נישט ווי איך. איך בין נישט בעקד ביי פּאָליס וואָס האָבן דזשיילס צו לייגן מענטשן. איך בין בעקד נאָר ביי די איידיע, ווייל איך האַלט אַז די… און דו האָסט אויך, יאָ, דער וואָס דינגט זיך מיט מיר האַלט אויך אַז בעצם דאַרף מען נאָר פאָלגן די בוק.
קען איך מיך חוצפּה׳נען זאָגן, “קום, לאָמיר לערנען, דו וועסט זען, עס שטייט אַנדערש.” און דאָס מיינט אַז אין ריעליטי איז דאָ אַ huge amount of freedom, אויב איינער האָט די גאַטס, און בכלל [bikhlal: in general] אויב איינער האַלט ביים לערנען, אויב איינער האַלט ביים עס טון, אָדער וויל סתם [stam: simply] זאָגן, “עס איז טאַקע נישט קיין ענין [inyan: matter], ווייל דו וועסט זאָגן, ‘ווער ביסטו?’” אָדער ער וועט זאָגן, “איך בין נישט. איך זאָג דיר נאָר וואָס עס שטייט אין פּסוק [pasuk: verse], איך זאָג דיר נאָר וואָס עס שטייט אין די גמרא,” whatever, whoever is assumed to be די סמכות [samkhus: authority], קען איך עס טון, און איך קען עס נישט טון אין כמעט אין שום אַנדערע קאָנטעקסט פון די וועלט. קען מען נישט טון די חוצפּה [chutzpah: audacity], at least נישט אין די וועג.
ס׳איז נישטאָ קיין פּויבּסט
נאָר ביי די אידן וואָס האָבן אַ תורה, וואָס טעאָרעטיש זענען זיי מחויב [mechuyav: obligated] צו די תורה, און טעאָרעטיש איז קיינער קען נישט זאָגן פאַר אַ צווייטן וואָס עס שטייט אין די תורה. און דאָס איז אַ געוואַלדיגע חירות פון מי שעוסק בתורה [mi she’oseik baTorah: one who engages in Torah study]. אַזוי האַלט איך.
אַזוי ווי מ׳זאָגט, אַ תלמיד חכם [talmid chacham: Torah scholar], אַז ער זעט אַ תלמיד חכם האָט געטון אַן עבירה בלילה [ba’lailah: at night], איז ער ודאי עשה תשובה [vadai asah teshuvah: certainly repented]. ער האָט געשריגן אַ תשובה, האָבן מיר געזאָגט, יאָ? די חירות האָט נישט קיינער אַנדערש. דאָס הייסט אַ בן חורין [ben chorin: free person]. ער קען, ער קען טאַקע. ס׳איז דאָך האָפּענטליך האָט ער געשריגן אַ תשובה פאַרדעם, ווייל ער איז נישט סתם אַ ליידיגייער. אָבער, אָבער דאָס איז די…
אָבער דאָרט שטייט דאָך אַז נישט, דאָרט שטייט אַז ער איז אַ ברוך [barukh: blessed]. אָקעי, דאָס איז נאָך אַ שמועס [shmu’es: conversation], מיר וועלן זען וואָס הייסט אַ ברוך, און ווער דיסיידט ווער איז די ברוך. אַה, ס׳איז איין מינוט. סאָו לאָמיר רעדן וועגן מחשבות [machshavos: thoughts].
די פּראַקטישע אַרבעט פון חירות
סאָו, דאָס איז אין עולם המעשה [olam hama’aseh: the world of action], און אין עולם המעשה אַרבעט עס אויך אַגב [agav: incidentally]. איך זאָג דיר אַז עס קען בעסער אַרבעטן. אין אַנדערע ווערטער, פּאָליטיק איז פּאָליטיק, אָבער אין טעאָרעטיש איז יעדער איינער מסכים [maskim: agrees] צו דעם. נישט יעדער איינער, איך האָב דיר געזאָגט, ס׳איז דאָ מענטשן וואָס זענען זייער אינטערעסירט אין די אַלע מיני שמאַל [shmol: narrow-minded authorities] וואָס זאָגט פאַרקערט. אָבער, און מ׳דאַרף מוחה זיין [mocheh zayn: protest] אַקעגן, איך בין נישט אויף יענע זייט אויף די מינוט.
אָבער טעאָרעטיש איז יעדער איינער מסכים צו דעם. און איך מיין אַז ס׳אַרבעט גאַנץ למעשה אַרבעט עס. אין אַנדערע ווערטער, ס׳איז נישטאָ דאָ קיין פּויבּסט [pope], און איך מיין צו זאָגן, אויף וויפיל ס׳איז דאָ אַ פּויבּסט איז ממש אַ פּויבּסט לשם [lesheim: for the sake of] וואָס די רבנות [rabbanut: rabbinate] איז אַ bureaucracy, לשם שרייבן אין געוויסע פּייפּערס מאַכט עס אַ נפקא מינה [nafka minah: practical difference].
קיין שום איד כמעט, ס׳איז דאָ ליידער אידן וואָס יאָ, ווייל זיי זענען טאַקע אַנדערש פון די, זיי ווילן נישט זיין קיין בני חורין [bnei chorin: free people]. אָבער די פרומע אידן, די עכטע קנאַקיגע אידן, זיי זענען נישט אַזוי שטאַרק מקפּיד אויף זיין בני חורין. שטענדיג מקפּיד אויף די אַנאַרכיזם. דו קענסט נישט, דער רבנות איז גוט אויף צו שרייבן צעטלעך אַז מ׳דאַרף, איך ווייס נישט.
אָבער ס׳פאַלט אים נישט איין באמת [be’emes: truly] צו געבן אַזאַ זאַך אַז מ׳האָט אים בחר געווען [bachar geven: chosen] צו זיין דער רב ראשי [rav rashi: chief rabbi], ער זאָל לעבן מאַכן די הלכה פון יעדן. משוגע? ער קען מאַכן די הלכה פון מיר? איך האָב די זעלבע תורה ווי אים. ווער איז ער? ער איז גאַרנישט.
טעאָרעטיש, אַה, ס׳איז דאָ אַ הלכה פון סנהדרין [Sanhedrin: the high court]. ס׳איז טאַקע דאָ אַ הלכה, ס׳איז אַ הלכה ולא למעשה [halakha v’lo l’ma’aseh: a law not practiced], ווייל טאַקע וועגן דעם, ווייל זיי האָבן נישט ליב די איידיע. ס׳איז נישט קיין גוטע איידיע. אַפשר [afsher: perhaps] איז עס אַ גוטע איידיע, איך זאָג נישט, ערגעץ וואו דאַרף צו זיין עפּעס אַ סיסטעם. אָבער אונז איז נישט געווען אַזאַנס כמעט קיינמאָל נישט מיט עכטע פּאַוער, אַלס אַ שיינע טעאָריע וואָס מ׳רעדט. און ס׳איז דאָ אַ ריזן פאַר דעם.
די תּנאים פון חירות: מען דאַרף קענען לערנען
סאָו דאָס איז אונזער גרויסע יסוד, אַז מ׳זאָל עס קענען טון. נוודאי [nevadai: certainly], אַזויווי ער זאָגט, מ׳דאַרף עס קענען טון. אַנדערע ווערטער, וואָס הייסט אַז מ׳קען עס טון?
לאָמיר זאָגן, לאָמיר זאָגן, מ׳דאַרף טאַקע, איך מיין צו זאָגן, ס׳איז נישט קיין חכמה [chokhmah: wisdom] צו זיין אַ ליידיג-גייער און זאָגן, ער זאָגט אַז ער האָט אַ יסוד פאַר פוס, און ער זאָגט. דו דאַרפסט האָבן עפּעס אַ מהלך אין מחשבה [mahalakh b’machshavah: a logical progression in thought]. איך מיין אַז מענטשן לאַזן אַסאַך ווייטער דאָס צו טון, אַסאַך שווערער דאָס צו טון, און ס׳איז אמת׳דיג אַסאַך גרינגער.
און למעשה קען איך נישט זאָגן, איך האָב נישט גענוג געלערנט. און דאַרפן מענטשן האָבן טאַקע נישט גענוג געלערנט. איך ווייס נישט וואָס איז די שיעור [shi’ur: measure] פון לערנען, אַלס אַ גרויסע חקירה [chakirah: investigation], וואָס איז די שיעור פון האָבן דאָך געלערנט און דאָך געטון צו קענען זאָגן אַז איך האַלט אַזוי.
דער חזון איש׳ס “לעיוני”
און דו ווייסט אַז דער חזון איש האָט געפּלעגט צו שרייבן אויף סימנים וואָס ער האָט נישט געהאַלטן זענען קלאָר, “לעיוני” [le’iyuni: for further study], איך ווייס, “לעיוני”, עפּעס אַזוינס האָט ער אַ נוסח [nusach: formulation]. און ער זאָגט אַזוי, ער איז געווען האָנעסט, ער זאָגט, איך בין ווייניגער, ס׳זעט מיר אויס אַזוי, אַפשר מאָרגן וועל איך טראַכטן מער וועל איך זען אַז ס׳איז נישט ריכטיג.
אָבער למעשה האָט ער גע׳פּסק׳נט אַזוי ווי די לעיוני זאַך. ער האָט נישט געזאָגט אַז ער פּסק׳נט נישט הלכה למעשה, ער זאָגט, ר׳ חיים קנייבּסקי [Rabbi Chaim Kanievsky]… ניין, ער זאָגט אַ פאַקט אַז זעסט, ס׳איז נאָך דאָ פּלאַץ צו מעיין זיין מער. אָבער אַסאַך מאָל האָט ער געשריבן “לעיוני” אויף אַ זאַך וואָס ער האָט גע׳פּסק׳נט. מיינסטו איך האָב נישט קיין כח [koach: strength] צו זיך צו די שיינע קעצלעך? ניין, איך לערן יעצט.
אָבער די מחסידים [machsidim: the Chasidim] פאַרציילן, ער האָט ממש אַזוי גענומען די אַזויפיל די טרחות [terachos: efforts]. מיינסטו איך זאָג איך האָב דען יעצט, איך בין שולדיג יעצט פאַר יעדער סייף [seif: subsection] וואָס איז געשריבן אַ פּירוש [peirush: commentary] אויף די סוגיא? איך לערן, ס׳קומט מיר אַזוי אויס.
אַזוי ווי ער זאָגט “אלקים נגע באברהם” [Elokim naga b’Avraham: God touched Abraham], ס׳וועט אַנקומען איינער, ער וועט צושרייבן. איך האָב צייט, איך זע אַז יענער זאָגט אַנדערש, וועט מען זען צו ער זאָגט עפּעס אַ גוטע סברא [sevara: logical argument], וועט מען זען צו איך בין מחויב צו לערנען יעדע זאַך. אָקעי, מ׳דאַרף קענען מעיין זיין, וויפיל איז מען מחויב? איך ווייס נישט. אָבער אין אין—
אמונה און מחשבה: די פרייהייט פון אייגענע הסתכלות
הקדמה: דער חילוק צווישן הלכה און מחשבה (המשך)
די שווערקייט פון לערנען א סוגיא אין הלכה
די מפרשים פארטייטשן, און האבן ממש אזוי גענומען די אזויפיל טעותים, מיינט צו זאגן, איך דארף יעצט, איך בין שולדיג יעצט פאר יעדער סעיף וואס איז געשריבן א פירוש אויף די סוגיא, איך לערן עס, קומט מיר אזוי. אזוי ווי ער זאגט, אלוקים לגבורות, עס וועט אנגעקומען איינער, און מיר צו שרייבן, איך האב צייט, איך זע אז יענער זאגט אנדערש, און מ׳זעט אז יענער זאגט עפעס א גוטע סברא, און מ׳זעט אז מ׳איז מחויב צו זען יעדע זאך. אקעי, מ׳קען מעיין זיין, וויפיל מ׳איז מחויב, איך ווייס נישט.
אין מחשבה איז עס אנדערש – און אפשר גרינגער
אבער אין אמונה און מחשבה, וואס א מענטש טראכט, רוב מענטשן מיינען אז ס׳איז אסאך שווערער. קודם כל, ס׳איז נישט אינגאנצן אומגערעכט, ווייל ס׳איז טאקע דא סוגיות און ענינים וואס זענען נישט ווייניגער, האבן ווייניגער הענדלס ווי אנצוכאפן.
רוב מענטשן, און רוב מענטשן גראדע נישט, און ווען איך זאג רוב מענטשן, מיין איך צו זאגן די דריי-פיר גוטע בחורים אין יעדע קלאס פון ישיבה. איך מיין, רוב מענטשן קענען עס נישט טון אפילו אויף א פשוט׳ע סוגיא, קוקן אין די גמרא, וואס שטייט אין די גמרא, וואס שטייט אין די ראשונים, וואס האבן זיי געזאגט, ווי ער האט מחדש געווען יעדע סטעפ. ס׳איז זאכן וואס אפילו רוב מענטשן וואס טוען אין הלכה זיכער ווייסן נישט.
און ווען מ׳נעמט א גמרא, א סוגיא אין ישיבה, ס׳איז זייער שווער, אפילו ער גייט אין ישיבה, ער איז א מצליח, ער איז אפילו אויף צוואנציג סוגיות לאורך זעקס יאר, איך ווייס וואס, ער איז נישט קיין… just to figure out what’s going on, ס׳איז א lot of work. קענסט קוקן אין די אנציקלופדיה תלמודית, די חילוקי דעות וואס די מפרשים זאגן, ס׳איז נישט קיין… ס׳איז א real, וויאזוי זאגט מען, it’s a real skill that you need to learn. איך ווייס נישט צו מ׳לערנט עס אויס, אבער מ׳וואלט געדארפט.
ס׳האט יעדער געדארפט קענען האבן אזא זאך.
דוגמא: קנין סודר און די אידישע דעת
אזויווי איינער האט געלייגט אן עד, ער וויל, מברר זיין, דאס איז ממש א דוגמא פון דעם. איינער האט געלייגט אן עד אין די אידישע דעת, איך בין געווען מיט איינעם וואס האט מיר געקאלט. ער האלט אז מ׳פירט זיך וועגן קנין סודר [kinyan sudar: a symbolic acquisition method using a cloth or handkerchief], ווען מענטשן מאכן א קאנטראקט אויף א הויז, ער זאגט ס׳איז דא א מנהג, איך ווייס נישט, איך קען זיך נישט אויס, ער וויל מיר זאגן צו מ׳מעג יא חוזר זיין, צו מ׳מעג נישט, צו מ׳דארף פאלגן וואס ס׳שטייט, צו מ׳מאכט אונטערן טיש א צווייטע דיעל.
בקיצור, און יענער זאגט, ס׳איז דאך א סוגיא אין בבא בתרא [Bava Basra: a tractate of the Talmud dealing with property law], שטייט קנין סודר, ער וויל צאלן פאר איינער וואס זאל מברר זיין און ארויסגעבן א קונטרס, און… שוין, מ׳גייט נישט פאלגן זיין קונטרס. אבער at least די איידיע איז א משוגע׳דיגע פאוערפול איידיע. ער זאגט אונז, איך קען צאלן, ער וויל צאלן פאר אים דרייסיג דאלער א שעה, איך האלט אז ס׳איז נישט גענוג, נישט פאר מיר, אפשר פאר א צווייטן, אבער ער גייט עס טון, און ער גייט צאלן דעם עולם. ס׳קען זיין אז ס׳איז געלונגען. דאס מאכט זיך אמאל איינער שרייבט אזא קונטרס, און די מענטשן וואס טוען אין דעם, זאגן זיי, “אה, דאס איז קלאר, מען איז מברר די ספרים, מען קען אפשר זאל מען זיך אזוי פירן.” And it’s something that actually happens.
אין עולם המחשבה איז דאס קול שקנא
און אין עולם המחשבה איז דאס קול שקנא [kol shekein lo: all the more so not], דער עולם ווייסט נישט וויאזוי דאס צו טון, און מ׳האט זייער מורא דאס צו טון.
אבער אויב מ׳איז גיימער דאך אז ס׳איז נישט אזא הודאה על האמת [hoda’ah al ha’emes: acknowledgment of the truth] פון “ללא יועיל הצורך”, דאן איז עס even easier. מ׳דארף דאך סך הכל זיין מודה על האמת וואס מ׳טראכט טאקע. נישט וואס מ׳רעדט וואס מ׳דארף טראכטן.
רוב מענטשן ווייסן נישט וואס זיי טראכטן
רוב מענטשן ווייסן נישט וואס זיי טראכטן. ס׳איז שוין, ער זאגט דאך אלץ וואס מ׳דארף, מ׳דארף, א איד איז מחויב צו גלייבן אזוי וככה וככה. אקעי, און וואס גלייבסטו? “א איד איז מחויב,” איך האב געהערט. און וואס גלייבסטו למעשה? It’s a very hard question to answer. Maybe nothing. איך מיין, מ׳קען זאגן maybe there’s nobody home. קען אויך זיין.
די מעטאדע: מודה זיין על האמת וואס מ׳טראכט טאקע
אבער אויב מ׳קען דאס טון, נאכדעם קען מען זאגן, “אקעי, לכאורה וואלט אויסגעקומען אזוי, יעצט איז דא א פסוק אנדערש, אדער ס׳איז דא א מקור אנדערש,” און זיך נעמען ערנסט דעם מקור.
I think that אויף א הלכה קענסטו זאגן, “דו ביסט למעשה מחויב צו טון אזוי,” אבער ס׳איז נישט אויסגעפירט. אבער ס׳איז מן הסתם נישט הייס פאר א מענטש וואס צו טראכטן. סאו ווי לאנג ער האט נישט אויסגעפירט, מ׳האט אים נישט משכנע געווען, מ׳האט אים נישט געוויזן פארוואס ער זאל טראכטן אנדערש, גייט ער דאך פאקטיש טראכטן אזוי ווי ער טראכט.
די ריעליטעט: מענטשן גלייבן וואס מאכט זיי סענס
און רוב מענטשן למעשה פירן זיך אזוי. מ׳דארף דאך זיין מודה על האמת. איך זאג, רוב מענטשן למעשה גלייבן, whatever, it’s that part. ניין, יאלי, דו זעסט אזא fancy button? יא. יש כח.
למעשה, רוב מענטשן ווייסן נישט וואס ס׳איז, אבער רוב מענטשן למעשה גלייבן מער ווייניגער וואס ס׳מאכט סענס פאר זיי. דאס איז די reality.
און אלע די שיעורים וואס מיר האבן דא זענען די גמרות פאר דעם. אז מ׳קוקט אריין, זעט מען אז ס׳איז דא א גאנצע צווייטע וועג פון פארשטיין וואס מיינט מתן תורה [matan Torah: the giving of the Torah], וואס מ׳קען לערנען. אין חומש [Chumash: the Five Books of Moses] קומט אויס איין זאך, אין א פסוק אין גמרא קומט אויס א צווייטע זאך, און א דריטע מקור קומט אויס א צווייטע זאך. אבער רוב אידן וואס דו וועסט פרעגן וואס מיינט מתן תורה, וואס איז די קבלת התורה [kabbalas haTorah: receiving the Torah] וואס מ׳פייערט שבועות [Shavuos: the holiday commemorating the giving of the Torah], ער גייט דיר זאגן איינס און אלעמאל, איבערגיין, איך ווייס נישט.
דוגמא: וואס איז מתן תורה?
למשל, איך האב געפרעגט, איך פרעג דיך, וואס איז די מעשה? וואס איז די מעשה? הלכה למעשה, נישט א מעשה שוין. וואס איז הלכה למעשה? איך האב געפרעגט היינט איין מענטש, איך האב עס נאר געטשעקט אויף איין איד, און ער האט מיר געזאגט, “יא, עס שטייט אין ספרים.” איך האב אים געפרעגט, “וואס איז די גאנצע שיעור אויף שבועות, מתן תורה, וואס איז?”
זאגט ער, “יא, עס שטייט אין ספרים אז קען מען מתקן זיין אפילו די פופציגסטע טאג פון ספירה [sefirah: the counting of the Omer], קען מען נאך מתקן זיין אלע מידות [middos: character traits].” אקעי, קורץ, דאס איז א מתן תורה. איך האב נישט קיין פראבלעם מיט די ווארט, עס שטייט אין קדושת המגיד [Kedushas Levi, by the Maggid of Chernobyl], עס שטייט זיך א גאנצע פשט׳ל צו מסביר זיין אפילו וואס ער מיינט צו זאגן, אבער דאס איז נישט די פוינט פון די פערסאן, ער קערט נישט.
אנדערע ווערטער, זיי זענען מיט תיקון המידות [tikkun hamiddos: rectification of character traits], עס איז דא ניין און פערציג מידות לויט עפעס א פשט׳ל, וואטעווער, און שבועות איז מען מתקן אלע מידות צוזאמען, ווי איינער האט פארפאסט ל״ג בעומר [Lag BaOmer: the 33rd day of the Omer], מיר קענען עס נאכמאל. אקעי, סאו דאס איז וואס מתן תורה איז פאר אים.
ס׳איז א זייער סימפל זאך, איינס, עס שטייט די ערשטע מאל, איך קען זאגן אלס חוקר [chokker: researcher], די ערשטע וואס זאגט אזא איידיע איז הו עווער, עפעס א גיי אין די 18th סענטורי. סאו ער קערט נישט, עס גייט אים בכלל נישט אן, און מיר דארפן דאס כאפן, עס גייט אים בכלל נישט אן, און איך נוץ דאס לטובתי. און די דורכשניטליכע איד גייט עס בכלל נישט אן.
דוגמא: ר׳ אהרן מיללער אין בני ברק
דו קומסט אים זאגן, ווערט מיר געזאגט, ר׳ אהרן מיללער איז געגאנגען אין בני ברק, ער האט געזאגט אזעלכע זאכן, און זיי זענען נישט געווען העפי, און זיי זענען געקומען שרייען אויף אים. ער האט אים געברענגט צו עפעס א גרויסע אלטע ראש ישיבה מיט א גרויסע ווייסע בארד, און ער האט אים געזאגט א התוכחה [tochacha: rebuke], ער זאגט אזוי, ער זאגט, “וואס הייסט? קום, מאך אויף חובת הלבבות [Chovos HaLevavos: Duties of the Heart, a classic work of Jewish ethics and philosophy], וואס עס שטייט.”
יענער האט נישט געזען חובת הלבבות אין זיין לעבן, גייט אים אן וואס עס שטייט אין חובת הלבבות? ער האט אים געקוקט, ער האט אים געזאגט אפאר נארמאלע פשט׳לעך אין חובת הלבבות. עס גייט אים נישט אן, ער וויל נישט וויסן וואס עס שטייט אין חובת הלבבות.
מענטשן גלייבן וואס מאכט זיי סענס – נישט וואס שטייט אין ספרים
אונז וועלן זאגן וואס מאכט אונז סענס, לויט אונזערע אלע הנחות [hanachos: assumptions] וואס קיין איינס פון זיי מאכט נישט סענס, אבער מער ווייניגער וואס מאכט אונז סענס הלכה למעשה אין אונזער לעבן, מיט די טשיז און די טשיזקעיק און מיט די זיין אויף ביינאכט, וואס מאכט אונז סענס, דאס איז וואס אונז גלייבן פאר ריעל.
וואס אונז זאגן טעארעטיש אז אונז גלייבן אין חובת הלבבות, אונז גלייבן דאך נישט אין חובת הלבבות, אונז גלייבן דאך וואס אונז גלייבן. און אזוי איז עס מיט יעדע איינציגע זאך, נישט קיין חילוק, די זעלבע חילוק נישט.
דוגמא: א ספר אויף אמונה וואס איז “טאטעלי מיקסד”
איך מאך היינט פאר מיין הירו, א גוי שוין, ער האט געשריבן א ספר אויף אמונה, און טאטעלי מיקסד, ער זאגט וואטעווער די הארץ וויל. ער ברענגט נישט קיין איין מקור, אפילו ער כאפט א פסוק און שטייט אינגאנצן אנדערש דאך, אפשר נישט אפילו א פסוק, איך געדענק נישט. ער ברענגט עפעס א תשובות אחרונים ווען ער דארף זיין, איז נישט געבויט אויף דעם.
ער פריטענד נישט אז ער וויל זאגן אזוי ווי ער פריטענד ביי יעדע סוגיא, דאס איז אויך אביסל פריטענד, לאמיר זען וואס דער רמב״ם [Rambam: Maimonides] זאגט און וואס דער ראב״ד [Ra’avad: Rabbi Abraham ben David] זאגט, און מיר מאכן עפעס א מהלך. ער טוט נישט דאס, ער זעצט זיך אוועק און ער זאגט, ס׳זעט אויס אזוי, ס׳זעט אויס אזוי, און שוין. פאר ווייטער. און דאס איז למעשה וואס ער גלייבט.
און מענטשן, אסאך מענטשן זענען ברוגז אויף דעם, וואס הייסט דו קענסט קומען היינט און אפווישן די גאנצע זאך? באט בהכרח ארבעט עס אזוי, בהכרח ארבעט עס אזוי למחשבה. אפילו דער פרומסטער ארבעט דווקא אזוי.
דוגמא: דער ליובאוויטשער רבי און משיח
ס׳איז דא א פאר מאדערן ארטאדאקסישע אידן, איך ווייס ווער אין YU, וואס זענען ברוגז אז דער ליובאוויטשער רבי זאגט פשט אין משיח [Moshiach: the Messiah] אנדערש ווי דער רמב״ם. קיין שום חסידישער איד קערט נישט, און קיין שום אנדערער איד קערט נישט, חוץ פון דוד בערגער [David Berger: a modern Orthodox scholar], קיינער קערט נישט.
דער רבי זאגט אנדערש? אקעי, נו איך זאג אויך אנדערש, וואס ווילסטו פון מיר? דו ווילסט גלייבן דעם רבי׳ן? אקעי, איך זאג אויך א פשט אין רבי׳ן, מיין איך אז מיין פשט איז שטותים? קיינער קערט נישט וועגן דעם, ווייל טאקע ווייל מחשבה ארבעט אמת׳דיג נישט אזוי.
מענטשן קענען זאגן אז דער ליובאוויטשער רבי איז אן אפיקורס [apikores: heretic] פאר אנדערע ריזענס, אויך נישט ווייל זיינע ריזענס איז ווייל דער רמב״ם שטייט, סתם ווייל ס׳זעט מיר אויס אן אפיקורס, אקעי. נישט הרב שכטר, נישט קיינער אנדערש, קערט נישט וואס דוד בערגער זאגט. ער איז א חוקר אקאדעמיק, ער קערט, ווייל ס׳שטייט דער רמב״ן האט געזאגט אז מ׳דארף האבן ויכוח [vikuach: debate], אקעי. ס׳איז אן ענין למעשה, ס׳איז נישט נוגע פאר קיינעם נישט, ס׳איז היסטאריע.
סיכום ההקדמה: די צוויי עיקר-פונקטן
דערפאר, בקיצור, הלכה למעשה, דערפאר הלכה למעשה איז אזוי ווי אין הלכה האט דער חזון איש [Chazon Ish: Rabbi Avraham Yeshayahu Karelitz] און רבי משה פיינשטיין [Rabbi Moshe Feinstein] און אנדערע ליטווישע צדיקים געזאגט אז מ׳מעג מכריע זיין אליינס פון די גמרא, איז אין מחשבה וועגן מכריע זיין אליינס פון ספרים, אויף דעם קען מען זיכער נישט זאגן אז מ׳דארף קענען מער.
מ׳דארף זיין באקאנט, יא, איך האלט דיך טאקע אז מ׳דארף קענען מער, אבער למעשה גייט נישט העלפן אז איך זאג דאס, ווייל דו גייסט עניוועיס טראכטן וואס דו ווילסט טראכטן. סאו אט ליעסט האב מודעות דערצו, און אויב דו האסט מודעות דערצו, האסטו אן אמת׳ע טריי צו לערנען מער.
די וויכטיגקייט פון מודעות
דו זאגסט נישט, דו כאפסט אז דיין מהלך וואס דו גלייבסט איז נישט גענוג, ס׳פעלט עפעס, ס׳שטימט נישט מיט די מקורות, יושר בכלל, וואס רוב מענטשן טראכטן זיך מורא׳דיג נישט מפתח, רוב מענטשן זענען נישט קיין פילאזאפן, איך האב שוין אריינגעטראכט צו טיף, איך וויל דא נישט. שוין, און אדרבה, וועסטו זיך גענומען טראכטן, און צוביסלעך, וואס דו וועסט מער טראכטן וועסטו וויסן מער, וועסטו גלייבן מער.
דרך ארץ פאר פריערדיגע כאפות
יעצט, מ׳דארף האבן דרך ארץ פאר א פריערדיגע כאפט, מ׳דארף האבן דרך ארץ, דאס איז נישט קיין סתירה, דאס שטייט אויף סודם. סתם, דער וואס האט עס געשריבן האט א געוויסע רעד, איך פארשטיי אים, איך האלט נישט אזוי. איך קען נישט גלייבן א זאך וואס איך האב נישט געזאגט, א זאך וואס איך פארשטיי נישט, איך פארשטיי נישט וויאזוי עס גייט. שוין, און דאס איז די מסקנה היוצא היוצא מזה, און וועגן דעם דאס איז א גוטע וועג פון לערנען יעדע זאך.
ווי מענטשן קומען צו א דעת
און באמת רוב מענטשן וואס האבן עט ליעסט בכלל עפעס א דעת, איז ווייל זיי האבן געלערנט איין ספר וואס עס האט געשטימט, און ער גייט מיט דעם. איי, דו קומסט צו א מיעוט, דו ביסט א דעת יחיד [daas yachid: minority opinion], זאל זיין דעת יחיד, עס גייט מיר נישט אן. עס ארבעט דיר שוין אמת׳דיג אזוי, און כידוע עס ארבעט דיר טאקע נישט אזוי.
חירות: די פרייהייט פון תורה
שוין, עד כאן איז די הקדמה, און עד כאן דאס איז אין די וועג פון די שרייבערס, דאס זענען די צוויי פוינטס:
אז מ׳דארף נישט נאר מ׳מעג אליינס מאכן די הלכה, ווייל דוכא נישטא געזאגט, ווייל דוכא נישטא געזאגט, ווייל עניוועיס, פאר די זעלבע סיבה ווייל דוכא נישטא געזאגט, און צווייטנס פאר אגדה מוז מען אליינס, נישטא קיין וועג ארויס, ווייל עניוועיס גלייבט יעדער איינער אליינס וואס עס קומט אים ארויס, ממילא זאלן מודה זיין על האמת, שוין.
דאס הייסט פרידאם
און דאס איז פרידאם, דאס הייסט פרידאם, אזוי ווי א גוי, אבער דאס איז פרידאם, דאס הייסט חירות מי שעוסק בתורה [cheirus mi she’oseik baTorah: the freedom of one who engages in Torah], ווייל קיין שום גוי קען עס נישט טון, נישט אין הלכה, נישט אין אגדה.
איך וויל נישט רעדן וועגן די גוי׳אישע אגדה, ווייל דאס איז שוין צופיל פאליטיק, אבער אין די גוי׳אישע וועלט טאר מען נישט זיין קיין אפיקורס, אין די אידישע וועלט טאר מען זיין אפיקורס.
אלע נשמות זענען געווען ביי הר סיני
אויב דו קומסט אויס, יעדער איינער איז מסכים, איך רעד נישט פון די ליידיגע גייערס וואס זענען דא סתם אין פאוער און נישט אין אמת, אבער יעדער איינער וואס גלייבט אז בעצם די תורה איז געבויט אויף אמת, איז מסכים אז אויב איינער האט מברר געווען א נוסח וואס עס קומט אים ארויס אזוי ווי די רמב״ם, די קבלה [Kabbalah: Jewish mysticism], די זוהר [Zohar: the foundational work of Kabbalah], ער מעג עס, ער האט עס אויסגעקומען, ער איז נישט גערעכט, איך ווייס, איך דארף שרייען אפשר, אבער עס איז דא די פאוער.
מענטשן וואס, דו זעסט דאך וואס מענטשן טוען, מענטשן גייען אריבער שרייען, “די רמב״ם האט געזאגט”, און עס ארבעט, עס איז עט ליעסט א טינג, עס איז נישטא ריעלי סאטש א טינג עניוועיר עלס, נאט אין די סעים וועי עט ליעסט. נאך א פונקטליכע וויאזוי עס זעט אויס אין די אאוטסייד וועלט איז נאך א שמועס, אבער דאס איז די, דעטס וויי איי עם פראוד טו בי עי דזשו, בייקאז דזשוס קען ביליעוון וואטעווער זיי וואנט, און נאו באדי קען טעלן זיי אדער ווייז, ווייל איך בין געווען ביי הר סיני אזוי ווי דו, פארשטייסט? דאס איז די, אלע נשמות זענען געווען ביי הר סיני.
קאנטראסט מיט דער גוי׳אישער וועלט
עס איז נישטא אזא זאך ווי א מצוה ביי זיי, און דעריבער איז דא אז מ׳טאר נישט גיין פאר א רויטע לייט, אפילו עס איז אינמיטן די נאכט, עס מאכט נישט קיין טראפ סענס, עס גייט גארנישט העלפן, דו קענסט טעארעטיש העלפט עס, אבער אויך למעשה העלפט עס נישט קיין זאך פאר אלע ספרים. אפילו האסט מבאר געווען אין א שטעטל אין קאפוטשין פאלטש, דו קענסט נישט שרייבן בלע״ז.
דאס איז א סעקונדע, לאמיר דאס פארגלייכן צו רעליגיע. לאז וואס איז נוגע, לאז וואס איז נוגע פאר מענטשן. אה, די גוי׳אישע רעליגיעס לאו. באופן כללי, די גוי׳אישע… איך וויל נישט יעצט ווערן ענדערדיג צו זאגן וואס זענען אידן בעסער ווי גוים אין הלכה און אין פאקט. דאס איז נישט די ענין פון… איך רעד דאך תורה. באופן כללי, רוב, נישט נאר דעם, אפילו ווי מער…
מתן תורה: וואָס האָט זיך טאַקע געטוישט?
אַנאַרכיע אין אָרטאָדאָקסישער הלכה (המשך)
קענסט מאַכן… טעאָרעטיש העלפט עס, אָבער אויך למעשה העלפט עס נישט קיין זאַך די אַלע סברות. אַפילו עס איז מפורש געווען אַ שטרענגע קאָנסטיטוציאָנאַלע לאָו, וואָס דו קענסט נישט שרייבן בלויז… לאָו׳ס וואָס זענען נוגע פאַר מענטשן.
אַה, די גוי׳ס רעליגיעז לאָו, די גוי׳ס רעליגיעז לאָו, באופן כללי די גוי׳ס… איך וויל נישט יעצט אָנקומען ענדגילטיג צו זאָגן וואָס זענען אידן בעסער ווי גוים אין הלכה, אין פאַקט, דאָס איז די ענין פון… איך רעד דאָך די אידעע. באופן כללי, רוב… נישט נאָר דעם, אַפילו ווי מער מאָדערן אַ איד איז, איז ער ווייניגער אַנאַרכיסטיש. עס איז מער דער רב האָט געזאָגט, און ממילא איז אַזוי די הלכה. יעדער איינער פון די… אָרטאָדאָקסישע אידישקייט איז די מאָוסט… מען כאַפּט עס נישט, מען מיינט אַז עס איז די פרומסטע, עס איז די מערסטע… די מערסטע… אַה… האָו וואוד איי סעי? עס איז די מערסטע פרי. פלעקסיבל ווייס איך נישט אויב איז די ריכטיגע וואָרט, אָבער עס איז נישט דאָ קיין שום סמכות, איטס אַנאַרכי. יעדער רב קען דיר זאָגן וואָס ער וויל, און קיינער קען אים גאָרנישט טון.
אָדער קען מען טון? אין באָראָ פּאַרק קען מען… איך פאַרשטיי. נישט געאָגראַפֿיקלי, עס ווענדט זיך אין וועלכע עריעס פון תורה. עס איז דאָ זאַכן וואָס דו קענסט נישט שאַקלען. יש להם, יש להם. אָקעי, ניין, איך וויל נישט… יש להם, אָבער למעשה… למעשה, יעצט, איך… אין… ס׳איז פּראָטעסטאַנט, זייער פּראָטעסטאַנט אין דעי סענס, איך וויל נישט אַריינגיין. די פּראָטעסטאַנטן איז אַזוי. זייער פּראָטעסטאַנט, אָבער נישט… זייער פּראָטעסטאַנט אין דעי סענס. אָבער… פּראָטעסטאַנט איז טאַקע אַ גרויסע חידוש ביי די גוים, ביי אידן איז עס אַלעמאָל געווען אַזוי אין אַ סוירטן סענס. יעדער איינער קען לערנען און זאָגן וואָס ער וויל, וואָס טוט מען עפּעס.
פּאָליטיק און הלכה
שוין, איך וויל נישט די הלכה פּראַקטיש מיט פּאָליטיק. איך האָב געזאָגט, פּאָליטיק איז נישט אונזער שיעור. איך זאָג נאָר אידעעס וואָס מען קען עפּלייען צו פּאָליטיק, אָבער נישט די פּאָליטיק אַליינס, אַז יעדער איינער מאַכט אַליינס. עניוועי, דאָס איז די… דאָס איז די הלכה למעשה, און פון דעם איז גאַנץ גוט צו זיין אַ איד וואָס קען לערנען. דאָס איז די נקודה, לפי דעתי.
און איך זע אַזוי, און איך זע טאַקע אַז די מענטשן וואָס האָבן די… איך האָב שוין גערעדט וועגן דעם ביי מיין שיעור ערב שבת. נאָכ׳ן גרעדזשועיטן קען מען שוין איבערלערנען. דו וועסט זען, אַ ריעל רבי איז סאַמוואַן וואָס וועט דיר טיטשן האָו טו דו דעט ווידאַוט ביאינג סטאַפּיד. איך מיין צו זאָגן, אוודאי קען מען זיין סטופּיד, איך רעד נישט פון דעם, אָבער דאָס איז די אידעע.
מתן תורה: די גרונט-קשיא
שוין, דאָס זענען די נקודות. איך האָב געוואָלט זאָגן נאָך אַ שיעור, ענד אָוו די שיעור, ס׳איז עלף אַזייגער. איך וואָלט געזאָגט נאָך אַ שיעור, איך וועל נאָך זאָגן די העדערס דערפון, איך האָב עס אויך נאָכנישט געמאַכט, אָבער איך וועל זאָגן די העדערס פון די שיעור. ס׳איז אַ גוטע זאַך צו טראַכטן וועגן שבועות. און טאַקע נישט אין רילעישאַן צו דעם, איך האָב קיינע פּלענער צו דעם, די זעלבע זאַך, און געוויזן אַן עקזעמפּל.
וואָס הייסט מתן תורה?
ס׳איז דאָ אַזאַ זאַך, וואָס הייסט מתן תורה? קבלת התורה? מתן תורה? ס׳איז בערך די אידעע. יאָ, שבועות איז געווען קבלת התורה, אָקעי, ס׳איז געווען דעמאָלטס, ס׳איז נישט געווען, צו וועגן דעם וואָס דער יום טוב, נאָך אַ שמועס. אָבער דאָס איז וואָס שטייט אין סידור, זמן מתן תורתנו, יאָ? זמן מתן תורתנו, און ס׳הייסט אַז אין איין טאָג איז געקומען דער אייבערשטער אויף הר סיני און געמאַכט די תורה. אַזוי, דאָס איז די פעקט, די בעיסיק טינג.
יעצט, איך וויל מחדש זיין, איך ווייס נישט צו איך וויל מחדש זיין, איך וויל קלאָר מאַכן, אַז וואָס דאָס מיינט, וואָס איז די איבערטייטש? וואָט דאָז איט איווען מיען? איך פאַרשטיי די מעשה, איך פאַרשטיי די מעשה, אָבער וואָס דאָס מיינט? און אַזוי ווי איך זאָג אַלעמאָל, אונז אַלע זענען צו געוואוינט אַז ס׳מיינט אַ געוויסע זאַך, ס׳האָט אַ מינינג אין אַ געוויסע סיסטעם פון מינינג, און אַזוי ווייטער. און מ׳דאַרף דאָס זאָגן צו וויסן וואָס ס׳מיינט, און דאָך דאַרף מען זען אַז ס׳איז דאָ דריי, פיר אָפּציעס, אָדער דריי אָפּציעס, צו זאָגן וואָס ס׳מיינט.
זאָל איך עס טרייען צו פרעימען אין איין וועג למשל, אין וועלכע וועג וואָס מ׳קען פרעגן די שאלה, אַז מ׳זאָל קענען בכלל אַרויסצוזען צו זאָגן אַז ס׳איז נישט פּשוט וואָס ס׳מיינט, אַז ס׳מיינט איין זאַך, איז אַז ס׳איז דאָ אַזאַ שאלה, און די שאלה איז באמת קען מען טרעפן זייער ערנסטע מקורות, ראשונים און אחרונים, וואָס פרעגן די שאלה און זיי רעדן וועגן דעם. און די שאלה איז, וואָס איז געשען? מה נשתנה? וואָס איז די חילוק פאַר מתן תורה און נאָך מתן תורה? וואָס מיין איך? איר דאַרפט ענק ווייסן אַלע די עטרת, יאָ? וואָס איז געשען? וואָס איז די חילוק?
די קשיא פון אברהם אבינו
ס׳איז דאָ אַ תורה. ס׳איז דאָ אַ תורה, אָקעי. פאַרוואָס, איז נישט געווען קיין תורה? ס׳איז נישט איינמאָל געווען. דו ווייסט אַז אברהם אבינו האָט געמאַכט עירוב תבשילין? אַה, דו גלייבסט דאָס נישט, אָקעי, ס׳איז דאָך אַ מציאות. ער האָט געהאַט מצוות אויך, אברהם אבינו. לאָמיר זאָגן נישט עירוב תבשילין, מצוות פון ברית מילה, מצוות פון גיין קיין ארץ ישראל. דער אייבערשטער האָט געזאָגט גאַנצע צייט וואָס צו טון. ס׳איז געווען שבע מצוות בני נח. שבע מצוות בני נח מער ווייניגער איז just the same thing אַז תרי״ג מצוות. איך וואָלט געזאָגט אַז ס׳איז געווען אַ שכנוע, אויף דעם איז געווען די זעלבע לאַנג מער ווייניגער. Why are you looking at me like this? ס׳איז פּשוט. טראַכט אַריין, דינים, איז חושן משפט, איז די whole, יורה דעה, און אַזוי ווייטער. ס׳איז געווען מצוות. נח האָט געהאַט אַ תורה, אַסט יאָ דעיס, עסט נישט פלייש, ס׳איז געווען תורה סדר המועד.
ס׳איז נישט נאָר געווען מתן תורה. ס׳איז געווען. און בכלל, לאָמיר רעדן אין אַ ברייטערע סענס, laws, ס׳איז נישט געווען קיין human civilization קיינמאָל וואָס האָט נישט געהאַט קיין laws, וואָס מער ווייניגער, אָקעי, איך האָב געזאָגט לעצטע וואָך אַז נישט, אָבער איך מיין צו זאָגן באופן יותר רחב, אין אַ ברייטערן זין, ס׳איז געווען. סאָו וואָס איז געשען? סאָו וואָס איז נוגע בכלל די מעמד הר סיני? ס׳איז דאָ זייער אַסאַך societies מיט laws, וואָס האָבן נישט עפּעס אַ מעמד “היום נתנה תורה”.
די אַמעריקאַנער קאָנסטיטוציע אַלס פאַרגלייך
פרעג פאַר אַן אַמעריקאַנער, וועלכע טאָג איז געוואָרן די אַמעריקאַנער? אָקעי, ס׳איז געווען אַ קאָנסטיטוציע, מ׳האָט זיך אַראָפּגעזעצט, ס׳איז נישט געווען ביז דעמאָלטס קיין קאָנסטיטוציע? אָקעי, ס׳איז געווען שוין laws. אָבער לאָמיר זאָגן, אָבער ס׳וואָלט נישט געווען, איז דאָ אַ קאָנסטיטוציע אַליינס, פאַרוואָס זאָלן זיי פאָלגן די קאָנסטיטוציע? ס׳איז אַלץ געווען laws, ענגלישע laws, אָקעי. היינט איז אַ פּסק, היינט דאַרף מען נישט פאָלגן די ענגלישע laws, נאָר די אַמעריקאַנער laws, אָקעי. סאָו וואָס איז פּונקטליך די חילוק פון די laws וואָס איז געווען פאַרדעם? איינער קען אַפשר זאָגן אַז ס׳איז אַנדערש. אָבער וואָס איז אברהם אבינו געווען געפירט אַנדערש? דאָס איז די חילוק? מ׳האָט געטוישט אַפאַר laws? אָקעי, סאָו מ׳האָט געטוישט די laws, דאָס איז מתן תורה, מ׳פרייט זיך? לאָמיר זאָגן, מ׳פרייט זיך אַז ס׳איז אַנדערע laws?
די “נייע רולס” טעאָריע
פאַר מתן תורה האָט מען געמאַכט דאָס און דאָס, בשר בחלב, פאַרדעם האָט אברהם אבינו צוגעפירט, און יעצט טאָר מען נישט. אַנדערע laws. But it’s still, די חילוק איז נאָר, ווי דער אייבערשטער, if you say it like this, it’s really not a real change, ס׳איז נישט קיין, ווי מ׳זאָגט, אַ חילוק בכמות נישט באיכות, יאָ? ס׳איז אַנדערע געזעצן. פאַר מתן תורה איז געווען אַז אברהם אבינו איז געפירט געוואָרן כך וכך, און יעצט האָט דער אייבערשטער געטוישט. וואָס איז די תכלית פון אַזאַ קאָשמאַר? וואָס זאָל ער עס טוישן? ס׳איז actually very weird when you think about it like that.
משה רבינו, אַ טאָג פאַרדעם, איז געווען די טעם פון עסן טשיזקעיק, יאָ? אַ טאָג פאַרדעם האָט מען געמעגט עסן וויאַזוי גייט עס? וואָטעווער, וואָס איז די חלב און טריפות, און היינט טאָר מען נישט. דאָס איז זייער אַ מאַדנע וועג פון טראַכטן. פאַרוואָס איז דאָס די נקודה אַז מען טאָר נישט? פאַרוואָס טאַקע טאָר מען נישט? סתם מעדזשיק איז געשען?
פּשטות האָט מען נישט געטון. דאָס איז די ריעל טרוט. איך מיין, פּשטות די מדרשים וואָס זאָגן אַז אברהם אבינו האָט מקיים געווען די תורה, זיי זאָגן זיי פאַרשטייען אַז די תורה איז וואָס מ׳דאַרף טון. וואָס אַ איד דאַרף טון, איך ווייס. וואָס איז די נפקא מינה וואָס אברהם אבינו האָט אויך געטון? ס׳איז יאָ מחויב, ס׳איז נישט מחויב. ס׳מאַכט נישט קיין סענס. ס׳איז זייער מאַדנע צו טראַכטן אַז איין טאָג האָט זיך געטוישט די רולס. לאָמיר זאָגן ס׳קען זיין אַז ס׳האָט געשען אַזאַ זאַך. ס׳איז נאָט סאָו אינטערעסטינג, איף יו טינק אַבאַוט איט לייק דעט. סאָו וואָט? פאַרדעם טאַנצט מען על יונים סוסיא? נייע רולס. ביז יעצט האָט מען יאָ געמעגט עסן פלייש, יעצט מעג מען נישט. איך זאָג וואָס די בנין איז מיין. יאָ.
רב סעדיה גאון׳ס שאלה
סאָו דאָס איז נאָר איין וועג פון מסביר זיין. און באמת, ס׳איז באמת דאָ ראשונים וואָס האַלטן נישט פון דעם. איך וויל נאָר זאָגן, רב סעדיה גאון אין זיין הקדמה, ער רעדט פון דעם אַז ס׳דאַרף זיין אַ תורה. רב סעדיה גאון איז ווערי… איינער פון די עלטסטע פון מיין סאָרט שמועסן וואָס איך רעד דאָ, אַז מ׳דאַרף אַריינגיין אין די יסוד פון די יסוד פון די יסוד, רב סעדיה גאון איז כמעט די איינציגסטע וואָס פּיט אין די יסודות זאַכן. און רב סעדיה גאון פרעגט אַזאַ שאלה, ווען ער רעדט וועגן תורה, ער פרעגט די שאלה, פאַרוואָס דאַרף בכלל זיין אַ תורה? אונז זענען זייער קאַנווינסד, רוב אַנדערע מענטשן, אַז ס׳איז דאָ אַ תורה. די שאלה איז וועלכע תורה, וועלכע צד, מעג מען יאָ עסן פלייש צו נישט. אָבער מאי חזית אַז ס׳איז דאָ אַזאַ זאַך תורה? וועיר דו יו געט דיס קאָנסעפּט פראַם? ס׳איז נישט סתם תורה, תורה אלוקית פון די אייבערשטער. ס׳איז דאָ גאַנץ גוט צו לעבן אָן אַ תורה. די אייבערשטער דאַרף נישט שיקן. מענטשן געבן זיך אַן עצה אָן דעם. ס׳איז אַ סיריעס קוועסטשן.
און ער פּרובירט צו מוכיח זיין אַז ס׳איז געווען. און וויבאַלד ער פּרובירט מוכיח זיין אַז ס׳דאַרף זיין, איז ער געבליבן מיט אַ קשיא, וואָס איז געווען מיט אברהם אבינו? וויאַזוי האָט ער געלעבט? האָט אברהם אבינו אויך געהאַט אַ תורה. אָבער ס׳איז אַנדערש, די אייבערשטער איז דאָך תכלית הידיעה, ס׳איז זייער אַנדערש ווי אונז זענען צוגעוואוינט צו טראַכטן, די וועג וויאַזוי ער טראַכט. איך זאָג נאָר אַ דוגמא. וואָס?
און איך נעם אָן, לויט אים האָט מען תורה נישט געזען אַזאַ גרויסע זאַך. ער האָט נישט געקאָכט שבועות צו פיל, אַזוי קומט אויס. איך ווייס נישט. איך געס ער האָט נישט געוואוסט צו קוקן, אָבער ס׳איז שוין געווען די מנהג, איך ווייס נישט. אָבער יאָ, ס׳איז געווען פאַר… אַזויווי ער זאָגט דאָרט.
וואָס זאָגט דער חומש און תנ״ך?
די מעמד הר סיני אין תנ״ך
אַה, סאָו יעצט איז אַזוי, אויב מ׳קוקט אין די חומש, איך וויל זאָגן דריי אָדער פיר טעאָריעס וואָס ס׳איז געשען אין מצרים. ס׳איז דאָ נאָך טעאָריעס, אין חב״ד האָבן זיי אַ גאַנצע טעאָריע וועגן דעם. האָבן זיי צענדליגער תשובות וועגן די שאלה. און אַנדערע.
וואָס דאָ, איך גיי נישט קענען מאַריך זיין, איך וויל נאָר געבן אַזוי אַ framework פאַר דריי אַנדערע theories וואָס מ׳קען האָבן וועגן דעם. איין theory, אַלע וואָס זענען נישט די ערשטע theory, די ערשטע theory איז אויך אַ שטיקל theory וואָס מ׳קען אַפשר מאַכן sense פון, אָבער אַלע דריי theories זענען נישט די theory אַז ס׳איז געווען נייע געזעצן, אַז דאָס איז אַ revelation.
איז אַזוי, אין די פּשט החומש, ווער ס׳קוקט אין די תורה, און אין די תורה, כידוע, אין תנ״ך ווערט נישט כמעט דערמאַנט מעמד הר סיני אַלס אַ זאַך. ס׳איז דאָ איינס אָדער צוויי מאָל אין תנ״ך שטייט בפירוש מעמד הר סיני, און אויך אַז מ׳האָט דעמאָלטס באַקומען געזעצן. צוויי מאָל אין תנ״ך ווערט דערמאַנט אַז דער אייבערשטער האָט גערעדט צו אידן אויף הר סיני. חוץ פון פרשת יתרו און פרשת ואתחנן, שטייט עס צוויי מאָל אין די ענד פון תנ״ך.
אָבער דורכאויס כל ימי הנביאים, פון משה רבינו, פון יהושע בן נון ביז, נו, ווער איז געווען די צווייטע וואָס האָט געזאָגט? נחמיה און… וויאַזוי הייסט ער? מלאכי. חוץ פון די… מלאכי זאָגט אויך, ער זאָגט יאָ, ער זאָגט חורב. חוץ פון נחמיה און מלאכי, וואָס איז ליטעראַלי די לעצטע צוויי, מער ווייניגער די לעצטע דור פון נביאים פון תנ״ך, איז די גאַנצע צייט, מ׳שרייט זייער אַסאַך, ירמיהו שרייט, און מ׳פאָלגט נישט די תורה, און יהושע בן נון זאָגט די גאַנצע זאַך, ער האָט זיך געבויט אויף דעם, ער זאָגט קיינמאָל נישט, “און געדענקט נישט די טאָג וואָס מ׳האָט געזען משה רבינו.” ער זאָגט עס איינמאָל אין ואתחנן, אָבער דאָס אַלץ. פון ואתחנן ביז נחמיה איז נישטאָ. און מ׳קען טרעפן רמזים, אַפשר שטייט עס ברמז, אָבער בפירוש שטייט עס נישט.
וואָס שטייט יאָ: די ברית
אָבער וואָס שטייט יאָ? און דאָס איז וויכטיג פאַר אונז צו כאַפּן, וואָס שטייט יאָ? דאָס הייסט, וואָס מיינט יאָ מתן תורה פאַר די תורה? און אַפילו ווען מ׳קוקט אין פרשת יתרו און אין פרשת ואתחנן, זעט מען אַז ס׳שטייט דאָרט, און ס׳שטייט נישט וואָס אונז מיינען אַז ס׳שטייט. וואָס ס׳שטייט דאָרט איז אַז דער אייבערשטער האָט געמאַכט אַ ברית מיט די אידן. אַ ברית מיינט אַ דיעל, אָדער אַ קאָנטראַקט, אָדער אַ טריטי, however you want to conceptualize it. ער האָט געמאַכט אַ דיעל, אַ ברית. און אין די ברית שטייט, אַזויווי ס׳שטייט אין אַ דיעל, ス’האָט צוויי זייטן, right?
אונז האָבן “ה׳ אלקינו”, און אַזוי, ביי די וועי, משה רבינו׳ס דרשה וועגן מתן תורה האָט זיך אַזוי אָנגעהויבן, “ה׳ אלקינו כרת עמנו ברית בחורב”. אַזוי הייבט זיך עס אָן. ס׳שטייט נישט “ה׳ אלקינו”, ער רעדט פון דעם, ס׳איז אַ געוואַלדיגע זאַך, מ׳האָט געזען דעם אייבערשטן, it’s all very nice, but that’s not his main framing. און זיי האָבן אַ מנהג צו אָנהייבן די פּרשיות אין די ראַנג פּלאַץ. ווער ס׳קוקט זעט, דאָרט הייבט זיך עס אָן, “וידבר משה”, whatever. עס שטייט נישט אין די נסתר. משה איז געקומען, ער האָט געזאָגט, “רבותי, דער אייבערשטער האָט געמאַכט אַ ברית.” און נאָכדעם איז דאָ די זאַך, נאָך מתן תורה וועט זיין די גאַנצע מאָל. זאָגט ער, “ממילא, דאַרפן זיי פאָלגן די ברית.” און דו זעסט אַז דאָס פאָלק נישט, כאַפּט נישט.
די ברית זאָגט מער ווייניגער אַז יעדער איינער ווייסט אין ארץ ישראל, בקיצור, “If you will be good, I will be good, and if you will be bad, I will be bad to you.” אָבער נישט סתם גוד באופן נפשי, ווייל דאָס איז נאָך געווען פאַרדעם, דאַרף מען געדענקען. דאָס איז אַז אויב אַ מענטש טוט גוט, איז אים גוט, איז שוין נאָר
מתן תורה: ברית, קבלה, און די הלכה׳דיגע באדייטונג פון הר סיני
ברית, אסא המלך׳ס חידוש הברית, און די הלכה׳דיגע יסודות פון מתן תורה
ברית אלס ספּעציעלע דיעל — נישט אוניווערסאלע מוסר
Instructor: ספּעציעל גוט, יא? אין אנדערע ווערטער, ס׳דארף בכלל זיין fair. אבער דאס איז נאך א level. דאס איז אזויווי, אזויווי איך טאר נישט גנב׳ענען פון דיר בכלל, אבער דאס אז דו דארפסט מיך מגין זיין, למשל, דאס איז א treaty, right? למשל, that’s how די חוקרים זאגן אז די אלע treaties זענען modeled אויף אזעלכע treaties. דאס וואס למשל צוויי מלכים, דאס אז אמעריקע, למשל, מדת הדין, מדת המוסר זאגט אז מען דארף שיקן אפאר באמבעס קיין אוקריינע, אקעי, אפאר. נישט לאזן ממש אז פוטין זאל… מ׳שיקט זיי העלפן, אבער נישט קיין חיוב. לכאורה וואלטסטו געוואלט זאגן אפשר אז יא, אבער מ׳פירט זיך נישט אזוי. ס׳איז נישט קיין חיוב אז ער זאל ממש גיין זיך שלאגן פאר אים. ס׳איז נישט קיין חיוב.
אויב וואלט געווען א ברית, נאט״א [NATO], יא? וואלט ער יא געווען מחויב. אויב וואלט געווען נאט״א, וואלט ער געמוזט גיין, פארוואס? ס׳איז דא א דיעל. ס׳שטייט זיך אויב מיר זענען בתנאי, אז אויב איך האב א פראבלעם, וועט ער קומען צו מיר, און אזוי ווייטער. אבער דאס הייסט א ברית.
א ברית איז נישט די חוק, די חוקי השכר ועונש כאילו וואס זענען קבוע אין די וועלט. דאס איז בכלל, די תורה גלייבט געווענליך אז דאס איז גוט, איז דער אייבערשטער גוט, און מ׳זעט עס ביי די מבול [Mabul: the Flood], ביי סדום [Sodom], there was nothing to do with that. אבער דאס איז א special זאך. דער אייבערשטער גייט special, דו זאלסט נישט גילוי מכל הארץ, איך גיי דיר special נעמען קעיר פון דיר. פארוואס? ווייל דו גייסט זיין special מיט מיר.
אין אנדערע ווערטער, א גוי מעג דינען עבודה זרה [avodah zarah: idolatry], פשוטו כמעט. “אשר חלק לכל העמים” [asher chalak l’chol ha’amim: which He apportioned to all the nations], שטייט אין מדרש תנחומא [Midrash Tanchuma], די פירוש איז אז משה רבינו [Moshe Rabbeinu: Moses our teacher], ס׳איז נישט קיין חיוב, א מענטש מעג גיין צו אן אנדערע, מעג מאכן. אין אנדערע ווערטער, מ׳איז נישט אסור קיינעם. ס׳איז אסור, אזויווי די משל פון די קעניג, אזוי איז די משל וואס איז געארבעט.
יא, ס׳איז נישט אסור פאר אוקריינע אדער פאר טערקיי, איך ווייס וואס, צו גיין מאכן א דיעל מיט רוסלאנד. זיי מעגן, קיינער קען זיי גארנישט טון. אבער אויב דו גייסט מיט מיר, טארסטו נישט גיין מיט זיי. “אנכי ה׳ אלקיך” [Anochi Hashem Elokecha: I am the Lord your God], דו ווילסט א דיעל מיט מיך? נישט רעדן מיט א צווייטן.
איך רעד שוין אריין אין די אלע תיאולוגישע נקודות פון דעם, אבער דאס איז ווי דער ברית ארבעט. און דאס איז עקסטרא קרעדיט, רייט? און דערפאר, דאס איז אלעמאל וואס די אלע זאכן רעדן וועגן דעם. און ווער ס׳קוקט אין משה רבינו, ווען ער רעדט וועגן דעם, ער מאכט נאכאמאל א ברית, ווייל אפשר האבן זיי שוין פארגעסן, אפשר וויל מען שוין נישט די דיעל.
דער רמב״ן׳ס שיטה: די ברית איז בטל געווארן סוף בית ראשון
און דער ברית איז שוין… איך האלט אלעמאל אזוי ווי דער רמב״ן [Ramban: Nachmanides], אז די ברית איז מער ווייניגער בטל געווארן סוף בית ראשון [the end of the First Temple period]. ס׳ארבעט שוין נישט, די אידן האבן געזאגט גודביי, דער אייבערשטער האט געזאגט גודביי, און שוין. ביז די כנסת הגדולה [Knesset HaGedolah: the Great Assembly] האט געמאכט א נייע סארט מתן תורה [matan Torah: giving of the Torah].
אבער אזוי לערנט דער רמב״ן, אז ס׳איז בטל געווארן. דאס הייסט, מיר זענען נישט אין ארץ ישראל [Eretz Yisrael: the Land of Israel], סאו נישט. די דיעל שטייט, איך בין נישט אין ארץ ישראל, סאו נישט איז נישט. איך האב גארנישט… איך האב דיר גארנישט איינגעלאדנט מער. וואס? דאס איז די ברית, מער ווייניגער, יא.
די גמרא אין סנהדרין [Gemara in Sanhedrin], נישט אלעמאל, מ׳קען מדייק זיין יעדע מאל, אבער מער ווייניגער, די ברית איז… אזוי לערנט דער רמב״ן, אזוי איז פשטות, אז די ברית איז מער ווייניגער געמאכט געווארן אויף די גמול ועונש [reward and punishment] אין ארץ ישראל. אין פרשת יתרו [Parshat Yitro] שטייט דאס נישט קלאר, אין פרשת משפטים [Parshat Mishpatim] שטייט דאס יא. מ׳קען מדייק זיין יעדע מאל, ס׳שטייט זייער אסאך מאל די ברית, מ׳דארף מדייק זיין יעדע מאל. אבער באופן כללי, “ואם לא תשמעו” [v’im lo tishme’u: and if you do not listen] איז אלץ וועגן ארץ ישראל. סאו נישט איז נישט, גודביי, גוטן טאג.
און דאס איז, עניוועי, דאס איז אן אנדערע שמועס. אבער איך זאג נאר, דאס איז די פשוט׳ע פשט, און בפשטות, דאס איז וואס ס׳האט געמיינט הר סיני [Har Sinai: Mount Sinai] פאר משה רבינו, האט עס דאס געמיינט.
פשט #1 אין שבועות: חידוש הברית — אסא המלך
דאס איז די מינינג פון, אויב דו ווילסט פרעגן שבועות [Shavuot], שבועות איז די צייט, סאו מ׳קען רעדן וועגן דעם, רעכט? בעצם, איך מיין אז דער ערשטער מענטש וואס מ׳קען טראכטן, אז דאס האב איך געלערנט אין דברי הימים [Divrei HaYamim: Chronicles], איך געדענק עס נאר נישט, איך מיין אז דער ערשטער מענטש וואס מ׳קען טראכטן אז ער האט געמאכט עפעס א זאך אין חודש השלישי [the third month] איז געווען… טרייאינג טו רימעמבער הו… איך האב עס שוין פארגעסן, נו אינטערנעט… איך האב עס צוגעשריבן, איך דארף עס טאקע צולייגן צו מיין ליסט פון מקורות. אבער ס׳איז דא, איך וויל זאגן א משל צו מיין זון, וואס איז זייער א גוטע ראיה.
דער ערשטער… יא, יא, אסא [Asa], אסא, איך בין שוין משוגע. אסא המלך [Asa the King] איז געווען א גרויסער בעל תשובה [ba’al teshuvah: penitent], כידוע [as is known], ווי ס׳שטייט אין מלכים [Melachim: Kings] און אין דברי הימים, זיין טאטע איז נישט געווען אזא צדיק, און ער איז געווען א צדיק. און אסא המלך האט געמאכט א גרויסן… קיבוץ בחודש השלישי [kibbutz bachodesh hashlishi: gathering in the third month], “ויבאו ירושלים בחודש השלישי” [vayavo’u Yerushalayim bachodesh hashlishi: and they came to Jerusalem in the third month], אזוי שטייט אין דברי הימים ב׳ פרק ט״ו [Chronicles II, chapter 15], “בשנת חמש עשרה למלכות אסא, ויזבחו לה׳ ויבאו בברית לדרוש את ה׳ וכו׳ בכל לבבם ובכל נפשם וכו׳ וישבעו וישמחו” [in the fifteenth year of Asa’s reign, and they sacrificed to God and they entered into a covenant to seek God etc. with all their heart and all their soul etc. and they swore and rejoiced], בקיצור, זיי האבן געמאכט א גרויסן יום טוב.
און די מפרשים [mefarshim: commentators], איך געדענק שוין נישט ווער איז דער ערשטער וואס זאגט דאס, אבער די מפרשים, אפשר זענען דא מדרשים [midrashim], זאגן אז דאס איז געווען שבועות. אפשר האט יאשיהו [Yoshiyahu: Josiah] מייסד געווען די ענין אז שבועות איז זכר למתן תורה [zecher l’matan Torah: commemoration of the giving of the Torah], אבער על כל פנים, דאס איז די ערשטע פלאץ וואס מ׳טרעפט אז ער האט געמאכט בחודש השלישי, וואס לכאורה איז געווען די צייט פון שבועות, און פונקטליך יענעם טאג האט ער געמאכט א מעמד.
וואס איז געווען אזא מעמד שבועות? א מעמד חידוש הברית [chiddush habrit: renewal of the covenant]. דאס הייסט, מ׳איז יעצט, מ׳האט עובד געווען די ברית, מ׳האט געדינט עבודה זרה, אויס ברית, עובד געווען אויף די ברית. האט ער צוזאמגענומען דעם עולם, ס׳איז געווען א ישועה [yeshuah: salvation], דער אייבערשטער האט געהאלפן דעמאלטס, וואטעווער די ריזען וואס איז געווען, און געזען, מ׳דארף ווייטער יא דינען דעם אייבערשטן. און דאס איז אסא המלך׳ס פשט אין שבועות, און אזוי האט מען געלערנט אין די צייטן פון די בית ראשון [First Temple], עט ליעסט. און דאס איז פשט נאמבער וואן, וואס עט ליעסט מאכט סענס.
פשט #2: “הדר קבלוה בימי אחשורוש” — א נייע, איינזייטיגע קבלה
די צווייטע פשט, וואס איך האב נישט אזוי ארויס קלאר, נאר בקיצור די ענין, נאכדעם, און באמת דארף מען דאס קלאר, מ׳קען עס פארציילן היסטארישע קאנטעקסט, איך האב נישט ליב אלעס צו מאכן פאר היסטאריע, אז די גמרא זאגט אין שבת [Gemara in Shabbat] אז “הדר קבלוה בימי אחשורוש מהבת הנס” [hadar kibluha bimei Achashverosh mehabbat hanes: they accepted it again in the days of Ahasuerus out of love for the miracle], און דאס בעיסיקלי מיינט, אזוי לערנט דער רמב״ן דארט רעדט וועגן דעם, און דער רמב״ן אין מסכת שבת [Masechet Shabbat], אזוי פארשטיי איך עס געווענליך, אז ס׳מיינט אז יעצט האבן אונז א נייע תורה וואס איז נישט געבויט אויף די הבטחה פון ברית.
מ׳קען עס לערנען אופן א׳ און אופן ב׳, “בניך ערביך” [banayich arevayich: your children are your guarantors], מ׳קען טראכטן אסאך וועגן וויאזוי דאס צו פארשטיין, אבער על כל פנים, די אידן האבן געזאגט, אזויווי דער כתב סופר [Ketav Sofer] זאגט וועגן נחמה [Nechemiah] וועגן ביאת המשיח [bi’at haMashiach: coming of the Messiah], אונז ווילן גיין מיט די תורה אפילו ס׳געלונגט נישט, בעיסיקלי.
די נייע קבלה: מרצון, נישט מחמת ברית
אין אנדערע ווערטער, אונז האלטן אז די תורה איז א גוטע וועג פון לעבן, ס׳איז אונז גוט, נישט ווייל איינער צווינגט אונז, נישט ווייל ס׳האט זיך געלוינט צו באקומען ארץ ישראל. אונז זענען נישט אין ארץ ישראל, אונז זענען אין בבל [Bavel: Babylonia], אונז זענען אין פרס [Paras: Persia], און אונז ווילן עניוועיס.
און וועגן דעם גייט מען טאקע אין ארץ ישראל, מ׳קען זאגן די מצוה, אבער די צווייטע גיין אין ארץ ישראל האט זייער אן אנדערע אויסזען ווי די ערשטע מאל. די ערשטע מאל איז מען געגאנגען בכח [with force], דער אייבערשטער האט זיי געזאגט, און זיי האבן עס אלעס געמאכט, און עס איז געגאנגען אליין, פארשטייסטו? יא, דער אייבערשטער האט געגעבן כוחות און אזוי ווייטער, אבער זיי זענען נישט געווען מיט די זעלבע בירור [birur: clarification].
און אזוי זאגט דער ירושלמי [Yerushalmi: Jerusalem Talmud] רעדט וועגן דעם, און די גבעת ארובות המוסר [I’m not certain of this reference], אז זיי האבן נישט געווען מקבל געווען מרצון מאהבה [mekabel meratzon me’ahavah: accepting willingly out of love], נאר זיי זענען מקבל געווען, ווי עס שטייט דארט אין ספר עזרא ונחמיה [Sefer Ezra v’Nechemyah: the Book of Ezra and Nehemiah], אז ווען זיי זענען געקומען פון גלות [galut: exile] האבן זיי געמאכט א נייע ברית. זיי האבן געמאכט אן אמנה [amanah: covenant/agreement], זיי האבן געשריבן א שטר, זיי זענען אלע מסכים צו מקיים זיין די תורה. עס שטייט דארט א ליסט פון מצוות וואס זיי זענען מסכים, דאס איז די זאכן וואס זיי גייען ריכטיג, און זיי גייען מקיים זיין מצוות התורה. נישט דער אייבערשטער איז געקומען און זיי האבן געשריבן א כתובה [ketubah: marriage contract] און אזוי ווייטער. פשוט, אונז ווילן.
“אונז ווילן” — נישט “אונז דארפן”
אין אנדערע ווערטער, איך האב שוין געזאגט דעם טעם טאקע אין שיעור פון נפש החיים [Nefesh HaChaim] וועגן דעם, אונז פאלגן די תורה נישט ווייל אונז דארפן. אונז דארפן נישט. אונז דארפן נישט. די דיעל איז אווער. נאר אונז ווילן. און מיר ווילן, און מיר ווילן נישט… ווייסטו, א גרויסע וועלט. אבער די וואס ווילן, זיי ווילן. און דאס איז די “הדור קבלוה מאהבה” [hadar kibluha me’ahavah: they accepted it again out of love].
דער פונדאמענטאלער חילוק: איינזייטיג vs. צוויי-זייטיג
יעצט, די “הדור קבלוה מאהבה”…
Student: וואס?
Instructor: ניין, עס איז זייער אנדערש, ווייל עס איז וואן-סיידעד. עס איז וואן-סיידעד. עס איז נישט אן אמת׳ע ברית. די ירושלמי נוצט דעם ווארט “ברית”, אבער עס איז וואן-סיידעד. עס איז א האל דיפפרענט מהלך, עס איז א האל דיפפרענט אנדערסטענדינג. דו קענסט טראכטן, איך האב נישט געטראכט פון דעם, אבער עס איז א האל דיפפרענט אנדערסטענדינג אין גאד, און ממילא קען זיין אז עס איז מבואר בתוכו אזעלכע אנדערע הבנות. אבער עס איז נישט, עס איז איינזייטיג, דאס איז זיכער אז עס איז איינזייטיג. עס איז מרצונם [meritzonam: of their own will].
“כפה עליהם הר כגיגית” — נישט קיין ריכטיגע דיעל
דעריבער די גמרא, דער רמב״ן זאגט, ווען די גמרא זאגט אז די ברית איז געווען, וויאזוי שטייט עס? “כפה עליהם הר כגיגית” [kafah aleihem har k’gigit: He held the mountain over them like a barrel], עס מיינט נישט ליטעראלי אז עס איז געווען א הר כגיגית. עס מיינט צו זאגן אז ווען דו קומסט צו איינעם און דו זאגסט אים, “קום אהער, אדער דו פאלגסט די תורה, אדער נישט, וועל איך שמייסן דיין קאפ.” דאס איז נישט קיין דיעל. דאס איז נישט קיין דיעל. אה, דו ביסט שטערקער, אקעי. אז אמעריקע גייט, רוסלאנד זאגט פאר אוקריינא, דאס איז נישט קיין דיעל, פארשטייסט? איך בין די שטערקסטע, איך בין די שטערקסטע גאט, דו מוזט מיר פאלגן. דאס איז נישט וויאזוי מען פארשטייט עס אין ביי שיינא [I’m uncertain of this reference].
מען קען יא אנדערש. דו זעסט דאך אז עס איז דא גוים, און יעדער איינער אלץ טוט זיך. אונז ווילן. פארוואס ווילן מיר? עס איז דא א גאנצע הקדמה וועגן דעם פארוואס. איך ווייס נישט, א גוטע שאלה, “בני ובני” [banai u’vanai: my children and my children’s children] און אזוי ווייטער. אבער פארוואס נישט, מיר ווילן אונז, עס לוינט זיך אונז. אפילו ווען דער אייבערשטער האט נישט כביכול געוואלט זיין אין אזא ברית, אדער ער האט נישט געזאגט אז ער גייט מאכן א ברית, ווילן מיר אליינס. דאס איז א גאנצע נייע זאך.
איך וויל נישט אריינגיין אין דעם מער, איך וויל נאר זאגן אז דאס איז אפשר די ריזן פארוואס מען קומט צו א נייע פשט.
פשט #3: הר סיני אין דער גמרא — די הלכה׳דיגע באדייטונג
יעצט, ווען מען קומט צו חז״ל [Chazal: our Sages], דאס איז זייער אינטערעסאנט, און דאס איז נאך א שיעור, א גאנצע שיעור. איך וועל נאר זאגן פשט נאמבער צוויי אדער נאמבער דריי, ווי אונז האלטן, איז אז ער קוקט אין די גמרא, וואו ווערט דערמאנט הר סיני אין די גמרא?
Student: חיים ווייסט?
Instructor: אוקעי, דאס איז אגדה [aggadah: narrative/homiletical material], על פי הלכה. זאג נאך אגדות, איך וועל דיר זאגן וואס איך האב געמיינט. יא, אן הלכה, סארי, אן הלכה. וואס טוט הר סיני פאר הלכה? פאר א הלכה׳דיגע מינינג הר סיני, וואס איז די מינינג על פי הלכה?
הלכה׳דיגע דערמאנונגען פון הר סיני
סאו איך טראכט פון אפאר, מ׳קען דאס מאכן אסאך, אבער ס׳איז דא משפט ואומר בהר סיני [mishpat v’omarta b’Har Sinai: a law that was stated at Mount Sinai]? איין מינוט, איך מיין אז ס׳איז בדוקא, ס׳איז דא משפט ואומר, הלכה למשה מסיני [halachah l’Moshe miSinai: law given to Moses at Sinai] איז שוין וועגן וויאזוי מ׳איז מקבל די תורה, נישט ניין, ס׳איז נאך א זאך. ס׳איז דא ר׳ יוסף [Rabbi Yosef] וואס הייסט סיני, ווייל ער קען אלע הלכות.
Student: וואס?
Instructor: יא, דאס האב איך געמיינט. ס׳איז אויך צום ציל, אבער מ׳דארף טראכטן וועגן דעם. ס׳איז דא, איך מיין וועגן משפט ואומר בהר סיני, ס׳איז דא נאך אסאך זאכן. למשל, די גמרא רעדט אסאך מאל וועגן “האי קודם מתן תורה הוה” [hai kodem matan Torah havah: this was before the giving of the Torah], די גמרא זאגט דאס, אז פאר מתן תורה האט מען געמעגט טון אזוי און אזוי, אדער ס׳איז געווען אנדערש די הלכה, ווייל מ׳האט געמעגט טון מער זאכן און אזוי ווייטער.
מצוות שלפני הר סיני — דער רמב״ם׳ס שיטה
אדער, אסאך מאל זאגט די גמרא וועגן בני נח [Bnei Noach: Noahides], און לכל הפחות דער רמב״ם [Rambam: Maimonides] האט גערעדט, די גמרא רעדט אסאך וועגן מצוות שלפני הר סיני [mitzvot shellifnei Har Sinai: commandments from before Mount Sinai], צו מ׳איז מחויב היינט, צו מ׳איז נישט מחויב. די גמרא זאגט, דער רמב״ם האט זייער שטארק גענומען די גמרא, אז אפילו א מצוה וואס שטייט פריער, איז נישט פאלגנד דאס וואס שטייט פריער, נאר “חזר עליהם” [chazar aleihem: He repeated them], ס׳איז א נייע חיוב פאר די מצוות.
סאו אין אנדערע ווערטער, אין די גמרא, ס׳קען נאך אלץ זיין מיט די ערשטע פשט, אויף א נייע וועג, ס׳איז א נייע משמעות, ס׳איז א נייע הערה, אז הר סיני האט געמאכט צוויי זאכן, מ׳קען זאגן ס׳איז צוויי זאכן פון די זעלבע זאך.
דריי מאסן פון חיוב
איינס, אז די חיוב, די למדנ׳ישע חיוב, די לעגאלע חיוב, איך טראכט נאך אלץ כל עולם ההלכה [kol olam hahalachah: the entire world of halachah], די לעגאלע חיוב, פארוואס איז א איד מחויב און חייב אין די תורה?
אין די ערשטע מאס, די ערשטע מאס איז ווייל דער אייבערשטער האט געמאכט א דיעל, פאר א גוטע דין.
און די צווייטע מאס איז סתם ווייל איך וויל.
און די חכמה׳ס מאס איז ווייל דו האסט דיך פארגענומען. דו האסט דיך פארגענומען, דארפסטו מקיים זיין.
די יסוד פון פארגענומענקייט
ס׳איז דא ראשונים [Rishonim: early medieval authorities] וואס פרעגן אפילו, און וואו שטייט אז מ׳דארף מקיים זיין אז דו האסט דיך פארגענומען? וואו הייבט זיך אן די גאנצע זאך? אקעי, א גוטע שאלה. ס׳איז דא ראשונים, פרעגן די בני יונה [Bnei Yonah], ער פרעגט די שאלה. יא.
על כל פנים, אזוי קוקט עס די גמרא, דו האסט דיך פארגענומען, ממילא מאכט עס א חילוק להלכה. א מענטש מעג זיך, ס׳איז דא שבועה [shevuah: oath], די גאנצע זאך די גמרא קוקט אן, אבער מ׳האט זיך געשוואוירן צו מאכן אז עס ווערט א דין פון א שבועה, אדער א נדר [neder: vow], אז ער האט קבלה [kabbalah: acceptance], ער האט זיך מקבל געווען אז ער גייט פאלגן די תורה.
מעמד הר סיני אלס חושן משפט׳דיגער דין
ממילא, ווען דעם קומט טאקע אויס אז איינער וויל טון אנדערש פון דעם, דו קענסט אים פועל׳ן כלום, דו קענסט אים גארנישט מחייב זיין וואס ער וויל, אבער ער איז שוין מחויב פון פריער, ביסטו פשוט פאר א לעגאלע זאך. אין אנדערע ווערטער, דער מעמד הר סיני איז בעצם א חושן משפט׳דיגער דין [Choshen Mishpat: the section of Jewish law dealing with civil and monetary matters]. אזוי ווי אז איך האב דיר צוגעזאגט א זאך קען איך עס נישט מארגן פארקויפן פאר א צווייטן, אז איך האב שוין צוגעזאגט פאר דיר ערשטער, אז איך האב דיר צוגעזאגט אז איך גיי עסן מצה, קענסטו נישט מאכן די מצה עשר.
מעמד הר סיני: לעגאלע, עפיסטעמאלאגישע און מיסטישע פשטים
פשט #4: שבועה און נדר – די לעגאלע מהות פון מעמד הר סיני
שבועה אלס לעגאלער מעקאניזם
א מענטש מעג זיך עס טון, שבועה, די גאנצע גמרא קוקט עס אן אז מ׳האט זיך געשוואוירן צו מאכן, אז ס׳איז א דין פון א שבועה אדער א נדר, אז ס׳איז דא א קבלה, מ׳האט זיך מקבל געווען אז מ׳גייט פאלגן די תורה. ממילא, ווען דעם קומט טאקע אויס אז איינער וויל טון אנדערש פון דעם, קען ער, פארוואס נישט? דו קענסט אים נישט מחייב זיין אויף וואס ער וויל, אבער ס׳איז נישט קיין מחויב פון פריער, ס׳איז פשוט א לעגאלע זאך. אין אנדערע ווערטער, די מעמד הר סיני איז בעצם א חוזק משפט׳דיגע דין. אזוי ווי אז איך האב דיר צוגעזאגט א זאך, קענסטו עס נישט מארגן פארקויפן פאר א צווייטן. אז איך האב דיר צוגעזאגט פאר׳ן אייבערשטן אז איך גיי עסן מצה, קענסטו נישט מאכן די מצה עבודה זרה. די זעלבע…
דאס פראבלעם פון קבלה אויף דורות הבאים
אקעי, ס׳איז דא א לומדות וואס די נסיונות יעקב, דער ראגאטשאווער, איז וועגן די תורה, וויאזוי ס׳ארבעט, וויאזוי מ׳קען מאכן אז ס׳זאל חל זיין אויף די דורות הבאים. איך רעד לומדיש, נישט לעגאל, נישט טעאלאגיש צו ס׳איז ריכטיג אדער עטיש. לומדיש איז דא אזא זאך, אזוי ווי… קען מען מקבל זיין אויף די דורות הבאים? וועגן ירושה… א שטאט… יא, מלך שמנהיג איז נדר, דו ווייסט דאך, יא, הלכות נדרים. מ׳זעט אז א שטאט קען מאכן א נדר, וויאזוי קען מען מאכן אויף די קומענדיגע? דו זעסט אז מ׳קען.
די פשטות איז אז מ׳קען. מ׳זעט דאך אז דער פרעזידענט סיינט א טריטי, דארף דער נעקסטער פרעזידענט עס קווענקליך פאלגן. פארוואס? אזוי ארבעט עס, אזוי ארבעט נישט די וועלט. איך מיין, ס׳איז א לעגאלע, ס׳איז דא א לעגאלע מושג אז איך קען. ס׳איז נישט אזוי קלאר גראדע, די לעגאלע מושג איז אז איך קען נאר אולך על זכות, אויף זכות האב איך. אבער מ׳דארף מעיין זיין, ס׳איז דא אסאך לומדות, און די אחרונים רעדן וועגן דעם וויאזוי פונקטליך ארבעט עס לומדיש די קבלה על הדורות הבאים. אבער לעת עתה, it works. איך האב געבארגט די ווארט, אבער אויב נישט, דארף מען עס טאקע זיין מפרש.
דער רמב״ם׳ס „רוצה אני” – לעגאלע, נישט חסידישע לייענונג
איך זאג נישט, אפשר, אזוי ווי דער רמב״ם, מענטשן, איך מיין אלעמאל אז דער רמב״ם וואס זאגט נאך דאס גוט און פעמאסלי אז א איד קען נישט מקבל זיין א תשובה רוצה אני, ווייל בעצם וויל ער, ס׳מיינט לעגאל, ס׳מיינט נישט חסידיש. חסידיש איז גוט, תורה, אבער פשטות, דער רמב״ם מיינט, דו האסט דאך געסיינט א קאנטראקט אז דו גייסט פאלגן די תורה. דו ווילסט היינט טוישן, ס׳איז דא זאכן וואס מ׳דארף דיר דן זיין, בסדר. אבער אויבן אראפ קומט צו די סטעפ וואס מ׳זאגט, ניין, אונזער תורה האלט אז דו דארפסט עס טון, דו דארפסט נישט זאגן רוצה אני, ס׳שטימט נישט אזוי גוט. אבער איך מיין אז דאס איז א לומדישע, לעגאלע וועג וויאזוי מ׳קען פארשטיין די סארט זאכן.
שטר קודם – א למדנ׳ישע ענין
At some point, שטר קודם, אזוי זאגט די גמרא, שטר קודם, יא? ממש א לומדישע ענין. אויב שטייט שטר קודם, איך געדענק נישט, אויף עפעס אנדערש. שטר קודם איז שטר חוב. יא, אבער אויף די אייבערשטער, די אייבערשטער זאגט שטר קודם. אקעי.
שבועה אלס איינזייטיגע התחייבות
תלמיד: דארף מען זען קודם ווער ס׳איז געווען די ערשטע די treaty אויך. איך רעד נישט פון treaty, יעצט רעד איך פון די התחייבות. א התחייבות קען זיין איינזייטיג.
מגיד שיעור: א שבועה? ניין, לאו דוקא. קען זיין. מען קען אריינגיין אין דעם. אבער איך מיין בפשטות, ווען די גמרא זאגט “נשבעים לעבור על המצוה”, איז נישט צוויי-זייטיג. ס׳איז זייער איינזייטיג. איך האב זיך פארגענומען. א שבועה איז נישט צו גאט always. דאס איז א חלק. דאס איז why we get into this infinite loop. אבער, יא, איך בין מסכים. מען קען אריינגיין אין דעם.
תלמיד: די גמרא זאגט אז א שבועה קען גיין על מצוה. שבועה איז נישט בלויז לעבור על המצוה.
מגיד שיעור: יא. ס׳קען זיין, ס׳קען זיין. מ׳דארף אבער פארשטיין, מ׳דארף אבער… דאס איז דאך לעגאלע לענגווידזש, right? מ׳דארף אבער… דאס איז דאך א למדנ׳ישע, דאס איז דאך א משפט׳דיגע מושג, יא? ער טראכט אזוי, אז ס׳איז א למדנ׳ישע חיוב.
פארוואס פרייט מען זיך שבועות? – דער חידוש פון מתן תורה
ממילא, ממילא מ׳פרעגט א למדן, א ליטוואק, ער זאגט, פארוואס פרייען מיר זיך שבועות? אז שבועות איז נתחדש געווארן אז א מענטש מאכט א שבועה צו נישט צו עסן מצה, ארבעט עס נישט. דאס איז די גרויסע גדולה. ווייל אנדערש וואלט ער געזאגט, וואס האסטו געזאגט פריער? ווייל אנדערש, פאלגן וואס דער אייבערשטער הייסט האט מען אלעמאל געדארפט, יא? ס׳איז דאך אלעמאל געווען. דאס איז דאך גארנישט. אז דו ביסט מקיים וואס דער אייבערשטער דארף, איז דאך נישט קיין גרויסע זאך. נאר די התחייבות איז אלעמאל געווען, פארוואס האסטו נישט געהאט אזא זאך? ווייל דער אייבערשטער זאגט היינט, די שבועה פון מתן תורה האט עס געמאכט. און ממילא איז דאס חג השבועות.
דאס איז נישט קיין חידוש פון מיר. ס׳איז דא מקורות אין ספרים, יא, פריערדיגע מקורות וואס זאגן דעם טייטש אויף חג השבועות. ס׳איז טאקע נישט קיין חידוש פון מיר, אבער ס׳איז דא אסאך פריערדיגע. כמעט, ס׳איז דא מקורות מיט דעם בן איש חי וואס זאגן דעם פשט. יא. מ׳האט געשוואוירן שבועת התורה.
און דאס איז די צווייטע פשט.
פשט #5: דער רמב״ם׳ס עיקר פון מעמד הר סיני
רעקאפ פון נומערירונג
אה, די דריטע פשט, די דריטע און די פערטע, די דריטע איז number zero. איך האב אנגעהויבן מיט zero. אין מיינע למדנ׳ישע דפים, zero איז געווען אז ס׳איז דא א נייע געזעץ, אז מ׳טאר נישט עסן חלב ודם. one איז געווען אז ס׳איז דא א ברית, און two איז שבועה נשבעין בהר סיני. איך האב נאר געזאגט דריי פשטים.
תלמיד: אקעי, דאס איז… אקעי, איך וועל דיר ענטפערן. דאס איז נישט געווען שבועות, דאס איז געווען פורים. וואס זאגסטו? דאס איז נישט קיין פשט אין שבועות, דאס איז א פשט אין פורים.
מגיד שיעור: ניין, איך האב געוואלט זאגן אז אפשר, איך בין נישט מסופק, אז אפשר יענע two וואס דו רופסט two…
תלמיד: יא, ס׳איז א גוטע הערה. אקעי.
מגיד שיעור: אה, זייער גוט. 1.5. ס׳קען זיין אז יענץ האט גורם געווען פאר די משפט בנים במיתת אבינו, דאס האב איך געטראכט. אבער ס׳איז נישט קלאר, ווייל למעשה פארשטייט מען זייער די ערשטע אויך אלס הלכות שבועות, די ברית.
תלמיד: Right, דאס האב איך געטראכט. אקעי.
מגיד שיעור: א מילד קאפ. אקעי.
תלמיד: שבועה וברית, שבועה וברית.
מגיד שיעור: ניין, לויט די ערשטע פשט איז נאר…
תלמיד: און הכי נמי, און הכי נמי, און הכי נמי, פון דעם דארף מען זיך מסופק זיין.
מגיד שיעור: די עיקר איז אז מ׳האלט קאפ. די עיקר איז אז מ׳האלט קאפ, ס׳איז שטימט. איך האב נישט פארגעסן קיין איין טאג ספירה. אקעי.
דער רמב״ם׳ס ראדיקאלע שיטה
יעצט, א דריטע פשט, א דריטע זאך וואס שטייט אין די רמב״ם, און די רמב״ם מאכט פון דעם א מצוה. זייער אינטערעסאנט. איך וועל זיין מורא׳דיג מקצר.
די רמב״ם האט מחדש געווען א עיקר התורה, אזוי איז די תורה וואס אונז זענען מיר מחויב. כידוע, אזויווי די חתם סופר זאגט, אז די רמב״ם האט מחדש געווען אלע עיקרים. נישט אז ס׳איז נישט געווען פריער, אבער ער האט געמאכט פון דעם אז ס׳איז א עיקר, ער האט נישט גערעדט וועגן דעם באריכות.
על כל פנים, די רמב״ם האט געלערנט אז מעמד הר סיני איז משונה׳דיג וויכטיג. פאר די רמב״ם איז עס מורא׳דיג וויכטיג, מער וויכטיג ווי פאר עניוואן עלס ביפאר אדער עפטער. און ביי עפטער מיין איך די תלמידים פון די רמב״ם. פאר די רמב״ם איז עס מורא׳דיג וויכטיג, פאר א גאנצע קאמפליצירטע ריזן, איך קען נישט אלעס זאגן אויף איין מינוט.
נבואה vs. מעמד הר סיני
אבער אויבן כללי, ווייל די תורה וואס אונז זענען מיר מחויב צו פאלגן, וואס אונז זענען מיר מחויב מצד האמת, נישט נאר מצד קבלה. די רמב״ם איז נישט גורס בכלל די שבועה און די קבלה. ווען ער רעדט פארוואס א איד פאלגט די תורה, ער זאגט נישט אזוי. ער זאגט ווייל די אייבערשטער איז געקומען און האט עס געזאגט. און וואס די אייבערשטער זאגט איז דאך די אמת. און וויאזוי ווייסטו אז ס׳איז די אמת? דאס איז מעמד הר סיני.
זאגט די רמב״ם, די קורצע שטייט אין הלכות יסודי התורה פרק ח׳, איך קען נישט זאגן די גאנצע שיעור, ס׳איז נאך יעדע איינע פון די נאמבערס איז א גאנצע שיעור פאר זיך אליין, קען נעמען פאר חדשים. אבער בקיצור, די רמב״ם זאגט אז א איד איז מחויב אין תורה ווייל די אייבערשטער האט געזאגט.
אוניווערסאלע אמת – אויך פאר גוים
אפשר א גוי, באמת א גוי דארף אויך פאלגן תורה לויט די רמב״ם. דו וועסט לערנען די רמב״ם סוף הלכות מלכים, זעסטו אז ער וואלט געוואלט אז די גוים זאלן אויך פאלגן תורה. נו, פארוואס פאלגן זיי נישט? זיי זענען דאך גוים. זיי זאלן דאך פאלגן. זיי זענען דאך… דאס איז דאך די חוקים ומשפטים צדיקים וואס די רמב״ם זאגט, ס׳איז די אמת, ס׳איז די בעסטע געזעץ. די בעסטע געזעץ פאר די גאנצע וועלט, נישט נאר פאר אונז. ס׳איז די בעסטע, נישט נאר פאר איינער פון די גוים, ס׳איז די בעסטע. נו, וויאזוי ווייסטו טאקע אז דאס איז די בעסטע? דאס איז הר סיני.
דאס איז וואס די רמב״ם׳ס טענה איז. וואס מיינט הר סיני פאר די רמב״ם? ס׳איז נאך א חשוב׳ע זאך. פשוט, ער ברענגט פסוקים, ער לערנט אזוי די פסוקים וואס די אייבערשטער זאגט, “אתם ראיתם” – איר האט אליין געזען, און אזוי ווייטער. דאס איז די קלארע. די מעמד פון דעם איז גובר אויף אלע נביאים, “אין נביא רשאי לחדש דבר מעתה”. נישט אריינגעזען, א נביא דארף נאר א דין, זאגט דער רמב״ם, א נביא איז חייב, די תורה זאגט אז דו זאלסט פאלגן א נביא, אבער ווער זאגט אז מ׳זאל פאלגן די תורה? דאס דארף מען אליינס געזען.
דער רמב״ן׳ס קשיא אויפ׳ן רמב״ם
במילא, דאס איז א גאנצע נייע פשט אין “אנכי עומד על הר סיני”, עד כדי כך אז דער רמב״ן האט געזען אז דער רמב״ם זאגט אז ס׳איז א פסוק המצוה, פארוואס האט דער רמב״ן פארגעסן דאס צו רעכענען אלס א מצוה? ס׳שטייט דאך א מצוה “ודעתם לפניו ולבניו ולבני בניו”, און “אנשי כנסת הגדולה” זאגן אז דאס איז א מצוה. ס׳פאלט נישט איין פאר׳ן רמב״ן, אז פאר׳ן רמב״ם, דער מחבר פון די גאנצע זאך, האט נישט געקענט פארשטיין אזוי די “ודעתם לפניו”. ווייל די “ודעתם לפניו” איז א גוטע ענין, אבער די גאנצע איידיע אז דאס מיינט איז… ווען דער רמב״ם זאגט מצוה מיינט ער דאס. אין אנדערע ווערטער, דער עולם כאפט נישט, די מצוה פון רמב״ן פון “ודעתם לפניו” איז בעצם די עיקר פון “וזאת התורה אשר שם משה לפני בני ישראל”. ס׳איז כמעט די זעלבע זאך, נאר דאס איז די כח פון די עיקר.
דאס איז א דריטע פשט, און דאס איז א חידוש׳דיגע פשט, און נישט די ערשטע צוויי פשטים טראכט נישט אזוי.
דיסקוסיע: אמונה און פנימיות
תלמיד: איז דא א מצוה וואס איז שייך ביי פנימיות?
מגיד שיעור: וואספארא מצוה?
תלמיד: די מצוה פון גלויבן אין תורה, איז דאס שייך ביי פנימיות?
מגיד שיעור: “ודעתם לפניו” הייבט זיך אן פון אמונה בה׳, און ביז מ׳קומט אן צו דעם אז מ׳איז עובד ה׳.
תלמיד: פארוואס איז דאס טאקע א פראבלעם? ווייל מ׳קען נישט אריינגיין?
מגיד שיעור: דער רמב״ם האט נישט געהאלטן אז אלע אמונות דארפן זיין אין מצוות. א חלק האט ער געמאכט מצוות, וואס איז וועגן דעם א שמועס, און עיקרי הרמב״ם, א חלק פון זיי זענען מצוות און א חלק נישט. דער רמב״ן וויל כמעט מאכן אלע פון זיי מצוות. דאס איז מיין מהלך וועגן דעם, אבער איך גיי נישט אריין. בקיצור, דאס איז א דריטע פשט, און איך ווייס נישט א זאך וועגן די פשט.
די רמב״ם׳ס דגש אויף הלכות עדות
ווער ס׳ווייסט אז די הלכות פון עדות המצוות, די אלע זאכן, האט דער רמב״ם זייער שטארק מדגיש געווען, זייער שטארק גענומען אסאך ווייטער ווי די פשוט׳ע פשט פון זיי, טאקע וועגן די עיקר, נישט וועגן די הלכה. די זעלבע זאך די פריערדיגע זאך וואס מיר האבן געזאגט פריער אז די הלכות פון קבלת התורה זענען נישט מחייב. דער רמב״ם האט נישט געהאלטן אז ס׳איז סתם א פראקטישע, טעכנישע שטיקל תורה פון די גמרא, ער האט געהאלטן אז דאס איז די עיקר, ווייל ס׳איז אלץ תלוי אין דעם אז אלעס אנדערש איז נישט אמת, ווייל אלעס אנדערש ווייסן מיר נישט אזוי קלאר פון מעמד הר סיני. און דאס איז דער רמב״ם׳ס פשט אין די דריטע אדער פערטע פשט פון רבי יואל אב״ד סאטמאר.
פשט #6: דער חסידיש-קבלה׳דיגער פשט
תורה אלס „לבוש”
נאכדעם איז דא די חסידישע פשט אדער די קבלה׳דיגע פשט, which has to do with what we explained, אמת׳דיג, אויף קבלה האט עס צוטון וואס מיר האבן מסביר געווען א פאר וואכן צוריק, וועגן וואס זיי האלטן אז די תורה מיינט נישט די תורה, און די תורה מיינט נאך די יופי פון הימל וואס איז געווארן א בהו ובוהו, ווי דער תנא דבי אליהו האט געזאגט. און ממילא, ווען מיר לערנען תורה, נישט דווקא אז מיר לערנען תורה, תורה איז אש שחורה על גבי אש לבנה, און ס׳ווערט נאך מצורף און דער צירוף איז לפי הענין ולפי הדור, ממילא וואס ס׳איז דא איז סתם חליפות, למשל מיינט א גאנצע אנדערע זאך, ס׳איז ווי כאילו “you can’t have the literal פשט”, ס׳איז נישט “real”, “literal”, “because it only means that” די ערשטע אלף פון בראשית פון אנכי איז אמת, אבער אלעס אנדערש איז נישט אמת, נאר א לבוש, נאר א וועג וויאזוי ס׳איז מצורף געווארן לפי הצורך, און די גאונים לערנען דאך נישט תורה לפי קבלה, מ׳לערנט לפי פשטות, מ׳לערנט אנדערע פשט.
קבלת התורה = צוריקגיין צום שורש
און ממילא לויט זיי וואס מיינט קבלת התורה? קבלת התורה מוז מיינען פארקערט, אזוי לערנען די, איך ווייס נישט ווער ס׳זאגט דאס בפירוש, די חסידישע ספרים זאגן דאס בפירוש, אז קבלת התורה בעצם מיינט אנקומען צו די לעוועל ווי די תורה איז “for real”, אין אנדערע ווערטער, אונזער קבלת התורה איז פארקערט פון פאלגן די תורה, אזוי ווי אונז זאגן אז די תורה וואס אונז פאלגן איז נאר א לבוש, “לבוש שבת נתנה ולא למאכל בהמה”, ס׳איז אלע לבושים פון עולם הזה וואס איז נישט די אמת׳דיגע תורה, אבער ווען מ׳באקומט די תורה, פון וואו קומט עס? די תורה קומט פון די תורה׳ס א שורש, און די שורש איז אין עולם האצילות אדער אין ערגעץ אין עולם האמת, און ממילא ווען מ׳באקומט די תורה, כאילו די מעשה פון הר סיני על פי קבלה, על פי די חסידים גייען מיט דעם און האבן עס אביסל ווייניגער שארף געזאגט, ווען משה רבינו איז געגאנגען, וואס מיינט אז ער איז געגאנגען קיין סיני באקומען די תורה?
משה רבינו׳ס „באקומען” די תורה
ס׳מיינט אז ער איז געווען מתבונן געווען אין די אות אלף, און וויאזוי די אלף קאנעקט זיך מיט די בית, און אזוי ווייטער, פון דעם האט ער געמאכט א תורה, דאס הייסט דער אייבערשטער האט אים געגעבן די תורה.
שבועות יעדע יאר = „going backwards”
און ממילא אויב מ׳פייערט שבועות יעדע יאר, וואס דארף מען דען טון? מ׳דארף “going backwards”, מ׳דארף גיין ארויף, כאילו מ׳דארף צוריקגיין צום הר סיני, און נאכדעם קען מען מאכן א נייע תורה מתוך די שורש, אזוי ווי די רוחניות׳דיגע שורש, וואס דערפון מאכט מען די פרטי המצוות און אזוי ווייטער, די לבושים וואס מ׳זעט היינט, ווען יעדע יאר נאכאמאל גייט מען אין מקוה און מ׳מאכט תיקון ליל שבועות און אלע מיני זאכן, ס׳איז אלעס די עבודת פנימיות וואס האט צו טון מיט די תפיסה פון, דער בעל שם טוב זאגט דאס אויף א פשוט׳ע אופן, “בת קול יוצאת בכל יום ויום מהר חורב ואומרת אוי להם לבריות מעלבונה של תורה”, פארוואס זאגט דער בעל שם טוב?
דער בעל שם טוב׳ס פשט
וואס איז די נקודה אז דער בעל שם טוב זאגט אז מ׳דארף הערן די בת קול? ס׳דארף נישט זיין קיין משל, אבער ס׳איז נישט די חשיבות אז ס׳איז דא א בת קול, נאר די פשט איז אז מ׳דארף גיין צוריק. דער הרהור אז יודען הרהר׳ן אין טאג אן באגריף, דאס איז א פנימיות׳דיגע זאך, דאס איז באמת קומט דאס פון די עבודה אין מעלה, און וואס מען איז שווער, אז מען הערט דעם באשעפער, אזוי ווי די חסידישע רבי׳ס זאגן, ווי אזוי מען הערט אין נאוועמבער הערט מען הויכע זאכן. מיינט צו זאגן, מען הרהר׳ט עפעס א מער א פנימיות׳דיגע, א טיפערע הרהור, וואס פון דעם קען מען מאכן תורה, אבער דאך דעם רש״י מאכט מען פון דעם תורה, דאס איז א גאנץ אנדערע. דאס איז די פערדע, אדער די פיפטע, אדער די זעקסטע פשט אין דעם “היום אם בקולו תשמעו”, און דארט
פשט #7: בת קול, פנימיות׳דיגע שמיעה, און די זיבן פשטים פון קאנט
די קשיא אויף בת קול
אויב מען הערט עס נישט, איז עס useless, וואס איז די פוינט?
דער תירוץ: בת קול אלס פנימיות׳דיגע שמיעה
איז די פשט איז, א בת קול מיינט נישט א בת קול. א בת קול מיינט אז דער הער, אז אידן, דער הער אין יענעם טאג האבן וואויל געדארפט, אז דאס איז א פנימיות׳דיגע, דאס איז באמת קומט ארויס פון די אבות, און ממילא וואס מען שפירט, אז מען הערט דעם בת קול.
דער חסידישער רבי׳ס שיטה וועגן הערן אין היכל
אזויווי דער חסידישער רבי זאגט, אז מען דארף זאגן וויאזוי מען הערט אין היכל, וויאזוי מען הערט אין היכל. מיינט ער זאגן, דער הער האט עפעס א מער א פנימיות׳דיגע טיפערע הער, וואס פון דעם קען מען מאכן טהור, און נאכדעם רעכנט ער אויס וואס מען מאכט פון דעם טהור.
צוזאמענשטעל מיט קאנט׳ס זיבן פשטים
דאס איז א גאנצע אנדערע, דאס איז דער פערטער אדער דער פיפטער אדער דער זעקסטער פשט פון די הייליגע קאנט. און דערפאר האט ער דארט זיבן פשטים קעגן די זיבן וואכן ספירה [ספירת העומר: די זיבן וואכן צווישן פסח און שבועות].
סיום: די זיבן תיקונים
אבער די זיבן תיקונים קען ער רעכענען אליינס, ברוך השם, דער אדם אן וויין.
מל תמלול לחץ לפתיחה
📋 Shiur Overview
Lecture in Honor of Shavuot: What Does “Matan Torah” Mean? – Complete Argument-Plus
—
Part A: Introduction – Assumptions, Freedom, and the Method of Learning
1. The Soul at Mount Sinai – The Starting Point
A fresh thought: One can connect the topic of neshamah (soul) with the principle that “all souls were at Mount Sinai.” But what does it mean that “my soul was there”? Is this a gilgul (reincarnation)? This only makes sense according to a certain understanding of what a soul is. Reb Tzadok HaKohen has one approach, other commentators hold that all souls (even non-Jewish ones) were already created then – one can engage in pilpul (dialectical analysis).
2. The True Foundation: Analyzing Assumptions
All lectures revolve around one thing: one must examine the assumptions that underlie every concept.
Example: When one says “a soul is chelek Eloka mima’al” (a part of God from above) – one thinks one has explained something, but in truth one has only added three unclear concepts:
– What does “chelek” (part) mean? – A physical concept with various meanings, a dispute among philosophers.
– What does “Eloka” (God) mean?
– Only afterward can one speak about the soul.
This is a “useful principle” – one can use it almost everywhere: recognizing that “basic” things are themselves a sugya (complex topic).
> [Side digression] – Looking for a pen and paper, talking about a previous car – no substantive content.
3. Freedom Through Learning – The Parable of Lithuanian Yeshivot
Lithuanian yeshivot say: “We don’t teach you what, but how to learn.” In yeshiva this sounded like an excuse. But they have a bit of a point.
This connects to kabbalat haTorah (receiving the Torah): “Cherut al haLuchot – al tikrei cherut ela cheirut” (Freedom on the Tablets – read not ‘cherut’ but ‘cheirut’). When one receives Torah one becomes a free person. People don’t understand how this can be – “a great question.”
4. Slaves vs. Sons – Two Types of Jews
– Eved l’eved (slave to slave): Cannot learn, must always ask the rav/mashpia what stands in the Torah.
– Ben chorin (free person): The rebbe’s job is to make himself superfluous – the student should be able to learn a sugya on his own and pasken (rule).
The Chazon Ish as an example: He actually guided people – whoever is bar hachi (capable) must learn a sugya and pasken for himself. Whether others will follow – “that’s not your business.”
5. Freedom Also in Thought/Faith
The same principle applies in hashkafa (worldview): No one can come and say “one must believe X” without a clear source. “One must believe until one believes” – this is nonsense.
> [Side digression/humor]: According to the Baal Shem Tov, “every beit midrash must have” coffee, a fridge, etc. – but this isn’t halacha, just a joke to prove the point.
The main point: when someone says “the Baal Shem Tov said so” – one must ask “mai chazit?” (what did you see?) – where does it say this? In a verse? In a Gemara? The Rambam says one follows the Gemara – what isn’t written, you owe me nothing, even with all derech eretz (respect).
6. Torah-Freedom is More Real Than Secular Freedom
The kind of freedom that Torah learning gives is more real than anywhere else. In the outside world such freedom doesn’t even exist theoretically – one cannot learn out a sugya of traffic law on one’s own and free oneself from a ticket, even when showing it contradicts itself. In the beit midrash – yes.
—
Part B: Freedom in Practice – Anarchism in Halacha
7. The Parable of Traffic Tickets – No True Freedom in the Secular System
Even if one learns that the traffic cameras are unconstitutional – it helps like a radish. One still must pay the ticket. There is no way out. A person in the secular system is meshubad (enslaved) – a slave. The sheriff has power, and if one doesn’t follow, he makes your life miserable.
8. The Contrast: Jewish Halacha Has True Freedom
In contrast, a Jew – among Jews there is an option:
– Someone learns hilchot Shabbat, concludes that one may ride a bike, and does it – even against the rav.
– Someone uses the eruv when the rav says one may not, because his Shulchan Aruch says otherwise.
– He can say: “Rav, I have you in the attic, my Shulchan Aruch says so.”
9. The Foundation: No One Can Decide Halacha for Another
There is no such thing as one person paskening for another. Even the Rambam’s approach that all Jews accepted the Babylonian Talmud doesn’t matter, because one can still interpret the Talmud however one wants. The only one authorized to tell you what to do – is you yourself.
> [Side digression] – A story with Reb Shalom Brandsdorfer (the Belzer Rosh Yeshiva) who comes to the Chazon Ish and shows him that the Magen Avraham says the opposite. The Chazon Ish’s reaction: he takes a pen, writes “vidui leita k’Magen Avraham” (confession is not according to the Magen Avraham) – simply notes that the Magen Avraham holds differently, and continues. This is a demonstration of freedom – one is not enslaved even to the Magen Avraham.
10. What Backs Up This Freedom? – The Book Itself, Not Power
A sharp distinction: “I am backed by the power of that book” – not by witnesses (ten Chassidim who will slaughter that person), not by police with jails. Only by the idea. And the opponent also holds that one must follow the book – therefore one can say: “Come, let’s learn, you’ll see, it says differently.”
11. There is No Pope in Judaism
There is no pope here. As much as there is a rabbinate, it’s only a bureaucracy for papers. No chief rabbi can “make the halacha alive for everyone” – “I have the same Torah as him, who is he?” Even the Sanhedrin is halacha v’lo l’ma’aseh (law but not in practice) – because Jews never really wanted such a system with real power.
> [Side digression] – The “shotrim al hatzibur” (enforcers over the public) seek control. They always seek one worn-out halacha that says the rav can make takkanot (enactments) – but this is one halacha out of all 613.
12. Freedom Requires Competence
It’s no wisdom to be an idler and say one has a foundation. One must have a method in thought, one must actually learn. The Chazon Ish wrote “l’iyuni” (for study) on simanim (sections) he didn’t hold were clear – but in practice he paskened according to his understanding. One is not obligated to learn every commentary, but one must be able to delve.
13. Freedom on “Chet” (Sin) – Even Deeper
The same freedom works also on chet (sin/transgressions) – “whoever truly knows how sin works” understands that one can say “essentially there are no transgressions.” The principle: A talmid chacham whom one sees has committed a transgression at night – certainly did teshuva. This is the freedom that no one else has – this means a true ben chorin (free person).
—
Part C: The Distinction Between Halacha and Thought – What Do People Actually Believe?
14. In Halacha One at Least Knows What to Do
In halacha, when one learns a sugya, one is obligated to go through the commentators, Rishonim, Acharonim – it’s a “real skill” that requires years of work. Even good bochurim in yeshiva can only truly penetrate a limited number of sugyot.
> [Side digression] – Someone placed an ad in “Jewish Opinion” about kinyan sudar (acquisition by cloth) in house contracts, and wanted to pay for a clarification – this shows that in halacha there is a method: one looks into sefarim, one clarifies, one writes a kuntres (treatise).
15. In Thought/Faith – People Don’t Know How to Do This
In the world of thought this is “kol shekana” (all that was acquired) – people don’t know how to bring a systematic clarification, and are afraid of it. But – if one holds that one need not acknowledge something one doesn’t understand, then it’s even easier: one need only be modeh al ha’emet (acknowledge the truth) of what one actually thinks, not what one says one should think.
16. Critical Point: Most People Don’t Know What They Themselves Believe
When one asks a person “what do you believe?”, he answers “a Jew is obligated to believe thus.” But what do you actually believe? “Maybe nothing. Maybe there’s nobody home.” – Most people have no thought-through faith of their own.
17. Example: What Does “Matan Torah” Mean for the Average Jew?
A person is asked what matan Torah means. The answer: “It says in sefarim that one can fix all middot (character traits) until the fiftieth day of the omer.” This is a late idea (first source – 18th century), but this person doesn’t care where it comes from. He believes it because it makes sense to him.
> [Side digression] – Reb Aharon Miller went to Bnei Brak, said things that upset people. They brought him to an old Rosh Yeshiva who told him: “Open Chovot HaLevavot!” – but the person had never seen Chovot HaLevavot, it doesn’t concern him. The point: people don’t believe what’s in Chovot HaLevavot – they believe what they believe.
18. The Main Conclusion: People Believe What Makes Sense to Them
> “Most people actually believe more or less what makes sense to them. This is the reality.”
All lectures are here to show that there are other ways to understand foundations (like matan Torah) – in Chumash one thing emerges, in Gemara a second thing, in a third source something else. But most Jews will tell you one fixed version.
> [Side digression] – A non-Jewish author wrote a book on faith – he brings no sources, he sits down and says what it looks like to him. People are angry at this, but necessarily thought works this way – even the frummest person actually thinks this way.
> [Side digression] – Some modern-Orthodox Jews (David Berger) are angry that the Lubavitcher Rebbe says pshat in Mashiach differently than the Rambam. But no Chassidic Jew cares – because thought truly doesn’t work according to psakim. People believe what they believe, not what the Rambam paskens.
19. Summary of Both Introduction Points
a) In halacha – one may decide for oneself (as the Chazon Ish and Reb Moshe Feinstein say), because “duchka nishta gezagt” (nowhere is it said otherwise) – there is no authority that forbids it.
b) In aggada/thought – one must do it oneself, because anyway everyone believes what comes out for them. Therefore one should at least be modeh al ha’emet.
This is cheirut (freedom) – “cheirut mi she’oseik baTorah” (freedom for one who engages in Torah). No non-Jew can do this – not in halacha, not in aggada. In the Jewish world one may be an “apikores” if one has clarified it honestly – because “I was at Mount Sinai just like you.” All souls were at Mount Sinai – no one has more authority than another.
20. Orthodoxy = Anarchy
Orthodox Judaism is actually the most “free” and anarchistic system – not as one thinks it’s the “frummest” in the sense of strictness. There is no true authority: every rav can say what he wants, and no one can do anything to him. This is compared to Protestantism – among non-Jews this was a novelty (Reformation), but among Jews it “always was this way.”
> [Side digression] – In Boro Park one can practically use social pressure, and there are things “you can’t shake” – but in practice it remains anarchic. Politics is not the lecture – only ideas that one can apply to politics.
Point: Therefore it’s “quite good to be a Jew who can learn” – because in such an anarchic system, the one who can learn on his own has true freedom. A “real rebbe” teaches you how to do this without being stupid.
—
Part D: The Main Lecture – What Does “Matan Torah” Mean?
21. The Basic Question: What Changed at Matan Torah?
“Ma nishtana” (what is different) before matan Torah and after matan Torah?
– Avraham Avinu already had mitzvot (brit milah, going to Eretz Yisrael, according to midrashim – even eruv tavshilin).
– The seven Noahide laws already existed – dinim, Choshen Mishpat, Yoreh Deah – “more or less the same” as 613 mitzvot.
– No human civilization existed without laws.
– A comparison with the American Constitution: before there were also English laws – the change of laws itself is not so dramatic.
Therefore: if matan Torah means only “new rules” – different laws instead of the old ones – this is not so interesting. “It’s a difference in quantity not quality.” Why should one dance for this?
22. Rav Saadia Gaon’s Question
Rav Saadia Gaon (Emunot V’Deot, introduction) asks an even deeper question: Why must there be a divine Torah at all? People manage without it. He tries to prove that there must be, but remains with the question about Avraham Avinu – how did he live without it?
> [Side digression/humor]: “According to him, matan Torah wasn’t seen as such a great thing – he didn’t cook Shavuot too much.”
23. What Does the Chumash/Tanach Say?
A Curious Observation:
In the entire Tanach, ma’amad Har Sinai is almost never mentioned as a moment. Except for Parshat Yitro, Parshat Va’etchanan, and two places at the end of Tanach (Nechemiah and Malachi) – from Yehoshua bin Nun until Malachi no one speaks explicitly of ma’amad Har Sinai. Yirmiyahu cries that people don’t follow the Torah, but he never says “remember the day we saw Moshe Rabbeinu on Mount Sinai.”
What Does It Actually Say?
When one looks in Parshat Yitro and Va’etchanan, it doesn’t say what we think it says. What does it actually say?
“Hashem Elokeinu karat imanu brit b’Chorev” – God made a brit (covenant, contract, treaty) with the Jews. This is Moshe Rabbeinu’s main framing – not “we received new rules,” but a two-sided obligation.
—
Part E: The Four Interpretations of “Matan Torah”
Interpretation Number 0 (Basic): New Laws
Matan Torah = we received new rules (milk and blood, etc.). This is the simplest interpretation, but as explained above – not so interesting, because it’s a difference in quantity not quality.
—
Interpretation Number 1: Brit – A Two-Sided Contract
a. The Distinction Between Universal Morality and Brit
– Middat haMusar/Middat haDin – There is a basic moral obligation (one may not steal). This is universal, as with the Flood and Sodom.
– A brit – is something special, extra. God says: “I will specially take care of you, but you must be special with Me.”
Parable of NATO/Ukraine:
– America sends help to Ukraine – this is morality, not obligation.
– If Ukraine were in NATO – it would be an obligation, because there’s a deal/brit.
– Similarly: a non-Jew may worship idolatry (as “asher chalak l’chol ha’amim” – Midrash Tanchuma). But if you’re in a brit with God – “Anochi Hashem Elokecha” – you may not go to another.
b. The Ramban’s Approach: The Brit Was Nullified
The Ramban learns that the original brit from Sinai was more or less nullified at the end of the First Temple. The Jews said “goodbye,” God said “goodbye” – the deal expired. The brit was mainly built on reward and punishment in Eretz Yisrael – “v’im lo tishme’u” (and if you don’t listen) is all about Eretz Yisrael. If one is not in Eretz Yisrael – the deal is no longer active.
c. Proof from King Asa – Chidush HaBrit
In Divrei HaYamim II, Chapter 15: King Asa, a great ba’al teshuva, gathered the people in the third month (apparently Shavuot) and made a great gathering of chidush habrit (renewal of the covenant): “Vayavo’u babrit lidrosh et Hashem… b’chol levavam uv’chol nafsham… vayishave’u vayismchu.” Commentators say this was Shavuot.
The meaning of Shavuot according to this: Shavuot is a time of chidush habrit – when one has transgressed the brit (idolatry), one comes back and makes a new commitment.
—
Interpretation Number 2: “Hadar Kibluha Bimei Achashverosh” – A New, One-Sided Acceptance
a. The Gemara in Shabbat: “Hadar Kibluha Bimei Achashverosh Meahavat HaNes”
The Ramban learns: After the destruction, in exile, the Jews received a new Torah that is not built on the original brit-promise. The Ketav Sofer says: We want to go with the Torah even if it doesn’t work out – even without Eretz Yisrael, without reward, without brit. “We are in Bavel, in Persia – and we want it anyway.”
b. The Fundamental Distinction
– First acceptance (Sinai): Two-sided brit – “kafa aleihem har k’gigit” (He held the mountain over them like a barrel) – God is stronger, He says “follow or not.” This is not a real deal (like Russia forcing Ukraine).
– Second acceptance (days of Achashverosh/Ezra): One-sided, voluntary, from love. The Jews themselves decided. “We want. Not because we’re forced, not because it pays – but because we want.”
c. Sefer Ezra and Nechemiah
When they returned from exile, they made a new brit/amana – wrote a document, a list of mitzvot they take upon themselves. Not that God came with a ketubah – simply, we want. The Yerushalmi uses the word “brit,” but it’s one-sided – a completely different understanding of the relationship with God.
> [Side digression] – This perhaps brings a completely different understanding of God – but the lecture doesn’t go into this.
d. Connection Back to the Nefesh HaChaim Lecture
“We follow the Torah not because we need to. We don’t need to. The deal is over. But we want.”
> [Brief digression] – The first going to Eretz Yisrael: by force, God commanded. The second going (shivat Tzion): different – a voluntary decision.
—
Interpretation Number 2.5: Shevuah/Neder – The Legal Nature of Ma’amad Har Sinai
a. Shevuah as a Legal Mechanism
The Gemara views ma’amad Har Sinai as a shevuah or neder (oath or vow) – a formal acceptance that one will follow the Torah. From this follows a legal consequence: when someone wants to do otherwise, he technically can, but he breaks a legal commitment. It’s not a metaphysical compulsion, but a legal din – just like a contract.
b. The Problem of Acceptance on Future Generations
> [Scholarly digression] – How can a shevuah/brit take effect on future generations?
> – The Rogatchover formulates lomdut (Talmudic analysis) about this
> – A city can make a neder (laws of nedarim, king who rules)
> – A president signs a treaty that binds the next president – this is a legal concept
> – The legal principle: one can only “zachin l’adam shelo b’fanav” (acquire merit for someone not present), but it’s not simple
> – Acharonim discuss how exactly this works in lomdut
c. The Rambam’s “Rotzeh Ani” – Legal, Not Chassidic Reading
The Rambam’s famous innovation that a Jew who is forced to give a get says “rotzeh ani” (I want) – this means legally: you signed a contract (ma’amad Har Sinai), you want to change today – there are procedures, but bottom line: you are obligated.
d. Shevuah as One-Sided Commitment
> [Brief discussion with students] – Is the shevuah two-sided (brit) or one-sided? When the Gemara says “nishba’im la’avor al hamitzvah” (swearing to transgress the commandment) this is one-sided – “I committed myself.” A shevuah is not always to God.
e. The Innovation of Matan Torah According to This Interpretation
The innovation is that after matan Torah a person cannot make a shevuah against a mitzvah (shevuah l’vatel et hamitzvah einah chalah – an oath to nullify a commandment doesn’t take effect). Before, one also had to follow God, but the shevuah of Sinai created a new legal status – therefore it’s called Chag HaShavuot (=Festival of the Oaths/Shevuah). This is not a new innovation – there are sources, including the Ben Ish Chai.
> [Side digression] – A student asks whether “shevuah” is actually the pshat in Purim (kiymu v’kiblu), not Shavuot. It’s a good point, but it’s not clear, because one can also understand the first (brit) as laws of shevuot.
f. The Scholarly Distinction – Three Modes of Obligation
| Mode | Source of Obligation | Character |
|——|———————|———–|
| First mode | God made a deal (brit) | Legal-contractual |
| Second mode | “Just because I want” | Voluntary, from love |
| Third mode | You committed yourself (shevuah/neder/kabbalah) | Choshen Mishpat legal din |
> [Side digression] – Rishonim (Bnei Yonah) ask: where does it even say that one must fulfill what one committed to? Where does this entire foundation begin?
—
Interpretation Number 3: The Rambam’s Principle – Ma’amad Har Sinai as Epistemological Foundation
a. The Rambam’s Radical Approach
The Rambam made ma’amad Har Sinai into an ikkar (principle) (as the Chatam Sofer says – he innovated all the principles). For the Rambam, Har Sinai is more important than for anyone else.
The Rambam’s approach is fundamentally different from the first two interpretations:
– He is not gores (doesn’t have the text of) the shevuah/kabbalah as the basis for obligation
– One follows Torah because God said it, and what He says is truth
– How does one know it’s truth? Ma’amad Har Sinai – “atem re’item” (you saw) – you yourself saw
b. Prophecy vs. Ma’amad Har Sinai
The Rambam (Hilchot Yesodei HaTorah Chapter 8) says:
– A prophet – the Torah says to follow him, but who says to follow the Torah?
– This one must have seen oneself – this is ma’amad Har Sinai
– Ma’amad Har Sinai is gover over all prophets (superior): “ein navi rashai l’chadesh davar me’atah” (no prophet may innovate anything from now)
c. Universal Truth – Also for Non-Jews
The Rambam (end of Hilchot Melachim) would have wanted non-Jews to also follow Torah – because it’s “chukim u’mishpatim tzadikim” (righteous statutes and laws), the best law for the entire world. How does one know it’s the best? – Har Sinai.
d. The Ramban’s Question on the Rambam
The Ramban asks: why didn’t the Rambam count “v’yadata lifnei levavcha… v’shinantam l’vanecha” (and you shall know before your heart… and teach them to your children) as a mitzvah? Answer: For the Rambam this is not a separate mitzvah – it’s the essence of “v’zot haTorah asher sam Moshe” (and this is the Torah that Moshe placed) – almost the same thing.
> [Side digression] – A student asks whether the mitzvah of emunah is related to pnimiyut (inwardness). Answer: The Rambam didn’t hold that all beliefs need to be mitzvot – part of the principles are mitzvot, part are not. The Ramban wants to make almost all of them mitzvot.
—
Interpretation Number 4: The Chassidic-Kabbalistic Interpretation – Torah as “Levush” (Garment)
a. Torah as Levush
According to Kabbalah/Chassidut: The Torah we learn is not the “true” Torah – it’s a levush (garment). The Torah is “eish shechorah al gabei eish levanah” (black fire on white fire), and the tziruf (combination – how the letters are arranged) is according to the matter and the generation. Only the first alef of “Anochi” is truth; everything else is a levush – a way it was combined according to the need.
b. Kabbalat HaTorah = Going Back to the Root
According to Chassidic sefarim: Kabbalat haTorah means the opposite – not following the details of mitzvot (that’s the levush), but arriving at the level where the Torah is “for real” – the spiritual root in Olam HaAtzilut/Olam HaEmet (World of Emanation/World of Truth).
c. Moshe Rabbeinu’s “Receiving” the Torah
When Moshe Rabbeinu went to Sinai, it means that he was mitbonen (contemplating) in the letter alef, how alef connects with bet, etc. – from this he “made” a Torah. This means “God gave him the Torah.”
d. Shavuot Every Year = “Going Backwards”
When one celebrates Shavuot every year, one must go back to Har Sinai – ascend to the root, and from there make a new Torah from the spiritual root. Therefore one goes to mikvah, does tikkun leil Shavuot – all avodah of pnimiyut (inner service) connected to the conception of Torah’s root.
e. The Baal Shem Tov’s Interpretation
The Baal Shem Tov says on “bat kol yotzet b’chol yom meHar Chorev” (a heavenly voice goes out every day from Mount Chorev): One must hear the bat kol – not as a parable, but as something of pnimiyut. The thought that a Jew thinks during the day – this comes from service above. When one hears the Creator (as the Chassidic rebbes say – even in November one hears lofty things), it means a deeper thought, from which one can make Torah – but a completely different Torah than the simple Rashi.
—
Part F: End of Lecture – “Bat Kol” and Inner Hearing
24. The Question on “Bat Kol”
If one doesn’t hear the bat kol, it’s useless – what’s the point of a bat kol that no one hears?
25. The Answer – A New Interpretation of “Bat Kol”
“Bat kol” doesn’t mean a literal bat kol (a voice from heaven that one hears with ears). The interpretation is:
– “Hearing” – the hearing of Jews on that day – is an inner hearing of pnimiyut, a deeper internal hearing.
– This actually comes from the Avot – it’s an inheritance of pnimiyut.
– What one feels when one “hears” the bat kol – this is not a physical hearing, but an inner experience.
26. The Chassidic Rebbe’s Interpretation
One must understand “how one hears in the heichal” (sanctuary) – this means that the “hearing” has a more inner, deeper essence, and from this one can make tahor (pure) – from the deeper hearing comes forth purity. Then he calculates what one makes from this purity.
27. Connection to Kant’s Approach
This is identified as the fourth/fifth/sixth interpretation of Kant – a “completely different” approach in understanding hearing and knowledge. Kant has there seven interpretations, corresponding to the seven weeks of the omer.
28. Conclusion
The seven tikkunim (rectifications) the person can count himself – “baruch Hashem, the person alone” – that is, without external help, through one’s own inner work. This connects back to the entire foundation of the lecture: cheirut (freedom) means that the person can – and must – do the work himself, from within, without someone telling him what to think or what to feel.
—
Overall Overview: The Entire Flow of the Lecture
The Red Thread
The lecture builds in two major blocks:
Block A: Introduction – Freedom as Foundation (Sections 1–20)
Neshamah at Har Sinai → one must clarify assumptions → the true goal of learning = cheirut/freedom → a rebbe’s role = making himself superfluous → freedom applies also in thought/faith → people believe what makes sense to them, not what they’re told → in halacha one may decide for oneself, in thought one must → Orthodoxy = anarchy → the one who can learn has true freedom
Block B: The Main Lecture – Four+(Zero) Interpretations of “Matan Torah” (Sections 21–28)
| # | Interpretation |
| # | Interpretation | Essence | Key Concept |
|—|——|——-|————|
| 0 | New laws | Difference in quantity, not quality | Rules |
| 1 | Brit | Two-sided contract with reward and punishment | Treaty / NATO model |
| 2 | “Hadar kibluha” | One-sided, voluntary acceptance from love | “We want it anyway” |
| 2.5 | Shevuah/neder | Legal commitment – Choshen Mishpat legal din | Contract law |
| 3 | Rambam’s principle | Epistemological foundation – “atem re’item” | Verification of truth |
| 4 | Chassidic-Kabbalistic | Torah = levush; kabbalat haTorah = back to the root | Inner hearing / bat kol |
The Concluding Point
The lecture ends with the point that the person can do the tikkunim himself – without external help. This ties together both blocks: the freedom of the introduction (every person is his own authority in Torah and thought) with the Chassidic-Kabbalistic interpretation of matan Torah (the person hears the bat kol from within, goes back to the root, and makes from there a new Torah). Cheirut al haLuchot – al tikrei cherut ela cheirut – this is not merely a derasha (homiletical interpretation), but the fundamental character of what matan Torah means: a person who can himself learn, himself think, himself hear the bat kol – this is the true ben chorin (free person).
📝 Full Transcript
Freedom Through Torah Study: The Soul at Mount Sinai and the Freedom of Self-Learning
Introduction: The Soul at Mount Sinai – A Connection to Our Learning
Maggid Shiur:
So, I want to connect this a bit with where we are, because you should know how I hold regarding this, I try to do it and become aware. It has nothing to do with anything that I should speak about the soul. I was looking for some way that one can think, because it’s said that all souls were at Har Sinai (Mount Sinai). I thought that one can connect the idea to think about what kind of process of the soul. It makes sense, yes? Everyone says that a soul was at Har Sinai, yes? It’s one… I’m making a point, I don’t have an obligation… I thought of it perhaps five minutes ago before the shiur that this is a connection.
Yes, my soul is here on a site, it’s… what’s it called? “Souls of Sinai”? Do you know such a website? Yes. So, what is the foundation of this website? That all Jews were at Har Sinai. What does it mean all Jews were? Our souls were. So, what is a soul? It’s such a kind of thing that it could have been, it was a reincarnation? What does it mean that my soul was? Now, there is, it only makes sense according to a certain understanding of soul.
If I hold precisely that this is your connection. Now, you can say that if someone says that your soul was at Har Sinai, ask him whether he means to say that it was a reincarnation of your soul, or whether he means to say that it was the soul as we learned Rebbe Tzadok HaKohen (19th century Chassidic master) is only a part of this. But according to the other meforshim (commentators) who say that the souls were already created then, so kulei alma (everyone, all) souls were already there, not only Jewish souls, so gentile souls were also there. In short, you can engage in pilpul (dialectical analysis) as much as you want. This is one connection.
The True Foundation: Everything is Built on Assumptions
But the deeper connection that interests me more is the topic of what is our… what is my Torah, one can say. What is our shiur? In truth, all my shiurim are only about this. Not everyone always grasps that it’s about this, but all shiurim are about this.
As we said last time, that you’re selling something, yes? You have certain… certain… nokhim imka, “What you get out of this”. So what did we say last time? Ah, a deep Torah, but “get out of this” that everything is built on hanokhos (assumptions), yes?
For example, someone says “khelek Eloka mima’al” (a part of God from above) is a soul. I’m just giving an example, which is an example that is helpful. So he thinks he has said something. Actually one must, it has only added three more things. Not things about the soul, but general things.
What does khelek (part) mean? Khelek is actually a physical concept. Something is a part of something. What does this mean? I could have known it anyway beforehand. Khelek is, you need more basic, for you it’s relevant last week. What does it mean to be a part? Obviously you can say a part of greatness, but what does a part mean? A part can have many meanings, and it’s actually a makhloykes hameforshim (dispute among the commentators), a makhloykes hafilosofim (dispute among the philosophers) what a part means.
I can’t say that I’m going into this now, I won’t say that I know what this means. I don’t know what Eloka (God) means, so obviously I don’t know. I imagine that it’s just a verse, I mean that it means nothing here. But at least these two things one must know, what God means, what a khelek means. Afterward one can speak that a soul is a khelek Eloka mima’al.
So this is one thing that we sold last week, and it’s a very useful foundation, cause you could use it almost for everything if you realize that the basic things are a sugya (topic for analysis). As we explained last week, that the things that are not material existence… a pen? I used to have. In the previous car, it’s no longer there. Perhaps upstairs? Ah, here I have a bunch of pens. Paper I don’t have. I’ll take this in a sefer (book).
Yes, so this is a good example. It’s one foundation.
The Main Thing: Freedom Through Learning – “How to Learn”
But the true foundation, the true thing that must be sold is like this: Just as when one goes to yeshiva, I hold like when one goes to yeshiva, the… have I already said this here once? The Lithuanian yeshivas say that they don’t teach you anything, they only teach you how to learn.
That’s what they told me in yeshiva, I never understood what they wanted from me. I said, “Fellows, what do you mean you’re selling me this? How should I learn? What’s the point of that?” When I was in yeshiva, it seemed to me totally useless, this statement. It sounded to me like an excuse. But they advised me, “If you want to be a maggid shiur, you tell them like this: It’s not the Gemaras one learns, but how to learn the Gemara.” Do you know the Gemara? You say, “I don’t know the Gemara.” I said, “Fellows, I want to know the Gemaras, it interests me.”
Now. But truly they have a bit of a point, but it’s very hard to actually teach it. If we’re not the da’as hamakhria (the deciding opinion). But let’s say a great point. What is the point? I call it “freedom”.
Kheirus Al HaLukhos – The Freedom of Torah
Everyone wants freedom. It says in Tanya (foundational Chabad text) somewhere, “harei bnei Yisroel avodim, avdei Hashem v’lo avodim la’avodim” (behold, the children of Israel are servants, servants of God and not servants to servants). A Jew, if a Jew, this is indeed the story of kabolas haTorah (receiving the Torah), yes? “Anokhi Hashem Elokekha asher hotzeisikha me’eretz Mitzrayim” (I am the Lord your God who took you out of the land of Egypt). One of the things, it says “kheirus al halukhos” (freedom on the tablets), “al tikrei ‘kheirus’ ela ‘kheirus’” (do not read it as “engraved” but as “freedom”). One of the things is that when one receives the Torah one becomes a free person. And people don’t understand how this can be. Now, this is a great question.
Avodim La’avodim vs. Bnei Khorin – Two Types of Jews
But in a simple way, as long as a person, let’s say, let’s say that we are Jews. If we weren’t Jews it’s a bit of a different level question, one must speak on that level. But let’s speak on the level that we are Jews, and Jews means that we are bnei Torah (children/students of Torah), yes, ohavei haTorah (lovers of Torah), bnei haTorah, I don’t know, we are nosen le’emunes haTorah (adhering to faith in the Torah).
So on this level, as you say, there are avodim (servants/slaves) and there are bonim (sons/builders). There are people who can’t learn. What does it mean he can’t learn? That he is always an eved la’eved (servant to a servant), like eved la’eved, yes? He must always ask the rav what it says in the Torah. Or if he wants to understand something, he must ask the mashpia (spiritual mentor) what it means.
Mah she’ein kein (in contrast) if someone goes to yeshiva, and in the yeshiva, I didn’t say such a radical thing, mistama (presumably) they don’t mean it. But according to my understanding, if someone goes to the yeshiva and they teach him how to learn. In other words, the rebbe’s job is to make himself superfluous. It’s also my job, by the way. No one should remain here. If one remains here it’s a brokhe levatoleh (a blessing in vain), I mean to say. One must remain until the time when I will tell him when he should stop. That’s the trick. Okay, I’m not speaking halokhe lema’aseh (practical law), but the idea is like this.
The Rebbe’s Role: Making Himself Superfluous
If a rebbe’s job, a real rebbe, is to make, is to make himself… make himself superfluous. And one shouldn’t need him anymore. In other words, he shouldn’t need to ask the rav what the question is, because he can learn. What does it mean someone can learn? He can look himself in the Gemara and see what the answer is. And this is actually a very big kisharon (talent/skill).
I mean that most yeshivas don’t teach this, now, certainly not legabei halokhe (regarding Jewish law), because when one learns halakha one learns precisely the opposite, one may not explain the halakha oneself, one must follow the Mishnah Berurah (authoritative 20th century halakhic code), so that’s useless. Also something, that one can look oneself in the Mishnah Berurah, one is already holding somewhere. One doesn’t need to look in the Piskei Teshuvos (contemporary halakhic work) to tell you what the Nitei Gavriel (contemporary halakhic work) thinks that the Mishnah Berurah said. Okay, that’s already some level of kheirus (freedom).
But further he can then say how the Chazon Ish (20th century halakhic authority) explained it, or how Rav Moshe Feinstein (20th century halakhic authority) explained it. He can learn the Gemara and pasken (rule), he has tremendous freedom. In other words, he is himself responsible for his own halakha.
Now, afterward someone will fight, because this one will say this way and the rav will say that way, ah, so you have politics. Okay, politics is a different matter.
The Example of the Chazon Ish: Practical Freedom
But because, and it’s very interesting, he actually taught, I truly mean that someone who is even not osek baTorah (engaged in Torah study), at least you could believe in this. In other words, it’s very interesting, a completely original, and all the rabbis, and someone told me to stop bashing rabbis, I’m not bashing rabbis, but all these, ke’ilu (as if), all the idlers who call themselves rabbis, I don’t mean the real rabbis, they are very interested in the sugya called mamra kehilkhoso (rebellion according to the law), in other words, that it’s not so.
I want to say that it’s very important, we must see in this truly radical how to be able to work the Torah, but it’s certain that bekhol yemos (in all times), since the time that we have the Torah, it doesn’t actually work completely like this. In other words, “al yomin ve’al smol” (to the right and to the left), “lo sosur kakhol asher yorukha al yomin ve’al smol” (do not turn from all that they instruct you, to the right or to the left), according to the actual, that it’s not so, not the true, let’s not say the true understanding of what a Jew understands the Torah, he learns Chumash Rashi (the Five Books of Moses with Rashi’s commentary), he learns Gemara, he learns the sugya, it comes out to him this way.
How the Chazon Ish explained it, the Chazon Ish actually befo’al mamosh (actually in practice) laid down guidance, whoever is bar hakhi (capable/qualified) should learn a sugya and should pasken for himself. Now whether the whole world will follow, that’s not your business, that’s another discussion. He wanted them to follow, but if they don’t follow, it’s not his concern. But at least he gave people when they learn this sort of independence, that you may learn, you don’t only have to, you may not only, you must learn a sugya. It’s mavhil al hara’ayon (frightening regarding the idea), but because this is not because he commanded not to follow earlier, and you have indeed learned, you may not not follow earlier, you must do as it comes out.
The Same Principle in Thought and Faith
And this is one account, let’s say, this is one way of understanding the Torah. And so for example, I want to go much further from this, I want to tell you that the same thing is in hagodoh (thought/philosophy), in makhshovoh (thought). Someone can’t come tell you that one must, as he says, one must believe, one must say until one believes. This is indeed nonsense. What does one must mean? Let’s not speak that one must believe what it says in the Torah, let’s look at what it says in the Torah. I’m even speaking on this level, but it’s the same thing on every level. It’s not that you can pick one level.
The Baal Shem Tov and the Coffee Parable
That someone says, one must believe since the Baal Shem Tov (founder of Chassidism, 18th century) came, one must believe that every beis hamidrash (house of study) must have coffee, and if not it’s not a beis hamidrash. Yes? The beis hamidrash is still from before the work of the Baal Shem Tov. So one can see, there are no cups, there’s no coffee, there’s no fridge, it’s also a beis hamidrash for me. Yes? According to him, according to the Baal Shem Tov, one may not pray in the beis hamidrash. Okay, I’m making a joke, but you understand the nimshal (the lesson/application).
Mai Khazis? – The Question of Source
But what does he come to say? You’ll tell me, “mai khazis?” (what did you see? what is your proof?) I mean, mai khazis d’natrana? I hear, you said that this is the Baal Shem Tov. Where did you get this from? It’s indeed some way, it’s indeed some seder (order/system), whatever it is. I don’t know precisely what it is. I mean that I know, but it’s not simple to make everyone agree on what it is.
If there is some way how we decide, it says in a verse, it says in a Gemara, okay, the Rambam (Maimonides, 12th century) says that one must follow the Gemara, we have some haskoloh (understanding/logic). What it doesn’t say, forget your Baal Shem Tov. I mean, I haven’t put anything into this. I have much derekh eretz (respect) for him and everything, but I don’t owe you anything. Yes?
Conclusion: Torah-Freedom is More Real Than Secular Freedom
This is one very important way of understanding the Torah. And I mean that this is, in a very real sense, much more free than there is anywhere else. Why? Because there isn’t even theoretically, I don’t need to say, there isn’t even theoretically such a thing. There are people who hold that there is theoretically such a thing, but halokhe lema’aseh (in practical terms), there isn’t even theoretically such a thing. The people I know who have this freedom, have it lema’aseh (in practice).
There isn’t even theoretically such a thing outside of the beis hamidrash, that you should learn the sugya of traffic lights, and you come out that the camera that sends you a ticket is rejected, the Rambam doesn’t hold of it, the Rif (Rabbi Yitzchak Alfasi, 11th century) doesn’t hold of it, the Constitution doesn’t hold of it, the New York State Constitution doesn’t hold of it, ah, that they made teshukoh (desire/corruption), that they made corruption, it’s not right, it’s self-contradictory, and consequently it answers itself, and it hurts a Jew so, as I feel
Freedom Through Torah: The Anarchistic Nature of Halakha
Why the Secular System is Enslaved
Instructor:
Why? Because there isn’t even theoretically, I’ll have to tell you, there isn’t even theoretically such a thing. There are people who hold that there is theoretically such a thing, but halakha l’ma’aseh (in practical terms) there isn’t even theoretically such a thing.
The people I know who have this freedom have it l’ma’aseh (in practice). There isn’t even theoretically such a thing in the, outside of the beis hamidrash (study hall), that you should learn the sugya (Talmudic topic) of traffic lights, and it will come out to you that the camera that sends you a ticket is rejected, the Rambam (Maimonides) doesn’t hold of it, the Rif (Rabbi Yitzchak Alfasi) doesn’t hold of it, the Constitution doesn’t hold of it, the New York State Constitution doesn’t hold of it.
Eh, they made, it’s sheker (falsehood), it’s corruption, it’s not right, it’s self-contradictory. And memeilah (consequently) I conduct myself this way, and will a Jew do so? So I conduct myself? L’ma’aseh (in practice) one conducts oneself, it doesn’t help much, one pays off the ticket with three times the ticket, and so on. And bekitzur (in short), there’s no way out.
The Jewish Freedom: A Practical Reality
So you’re always gonna be meshu’abad (enslaved). A person who is not a heimish Jew, who is not an Orthodox Jew in the simple sense, is in a certain sense enslaved. A Jew also, I meant, a Jew also can’t get out of this. It’s on that level terribly enslaved and he is an eved (slave).
Yes, theoretically he can say that there is a constitution, and if you want, if it will be successful [matzliach zayn: be successful], you’ll go to the, convince the Supreme Court of the Supreme Court, that essentially the whole idea of traffic court is not constitutional, it doesn’t say in the constitution that you must have extra traffic courts. Let’s go into it. In short, it’s not right, everyone knows, drive on the street, it’s not right.
But it doesn’t help you at all, it helps like a radish [like a radish: i.e., not at all]. And halakha l’ma’aseh you have to follow whatever low-life sits there in the sheriff’s office, you have to follow him, and if not he’ll make your life miserable. There’s no way out of this.
The Option of Freedom in Halakha
In contrast [masha khen: in contrast] a Jew, there is such an option. There is, there is. In Boro Park it’s a bit harder, yes, but there is such a, there is such an option. There are people who conduct themselves this way, there are such crazy people. I’m not saying I approve of them, but there are such people who conduct themselves this way.
He learns the laws of Shabbos [hilkhos Shabbos: the laws of the Sabbath], and he concludes that on Shabbos one may ride a bike, and he rides a bike in public, and he comes to the beis medrash with his bike. Let’s say, I’m giving an example [mashal: parable/example]. And they tell him, “Don’t you know what you’re doing?” “Well, I learned, I can teach you better than you.” And it comes out to me that one does do this, and that’s it.
And the rav says one may not go on the eruv [eruv: ritual boundary permitting carrying on Sabbath], and he does go. Why? Because he can look up the Shulchan Arukh [Shulchan Arukh: Code of Jewish Law] that the rav quotes. He says, Rav, I have you in the attic [in the attic: i.e., I have you figured out], my Shulchan Arukh says this, and I hold that it’s a mitzvah [mitzvah: commandment], and I want, and I even have to fight with the ervah [ervah: forbidden sexual matters], whatever.
I’m not talking about whether he’s right or not right, I’m only talking about that there is a strange, almost [kim’at: almost] anarchism in the way that halakha actually works, even in our days [biyameinu eileh: in our days].
Why the Authorities Are Not Satisfied
And there’s a good reason why all these authorities over the public [mishtarim al hatzibbur: authorities over the public] are not happy with the fact that halakha works this way. And they always seek out that one overworked halakha that says there that no, the rav can indeed make whatever enactment [takanah: rabbinic enactment] he wants even if it’s bad for the Torah, and it’s one halakha out of all 613 laws [taryag hilkhos: 613 laws]. Here’s one reason, I understand that it’s not so, I understand. It could be that I’m making it more important than it is, but there is one halakha.
And all the others, it says [omer: it says] that any stupid guy can just go, and it’s amazing, and it’s as if [ke’ilu: as if] not, and it’s very convenient that there is such a thing as a rav, there is such a thing as a rav, and there isn’t.
The Foundation: No One Can Decide Halakha for Another
I mean, there have been many attempts to make such a thing in Judaism, and sometimes it succeeded and sometimes it didn’t succeed. But fundamentally [b’yesodo: fundamentally], I mean, look, I mean, there is no such thing that there is someone who can decide the halakha for another. There is no such thing!
The Rambam thought that he holds that all Jews accepted [mekabel geven: accepted] the Babylonian Talmud [Talmud Bavli: Babylonian Talmud], let’s assume, but that doesn’t make much of a difference, because you can still interpret the Babylonian Talmud however you want. No one is authorized [musmakh: authorized] to tell you what to do. The only one who is authorized to tell you what to do is you yourself!
Now, but you can’t say, I follow the local custom [minhag hamakom: local custom], whatever the rav says. I’m not saying one can make complete anarchy, but the foundation [yesod: foundation] has a connection [shaykhes: connection] to freedom [cheirus: freedom], and the freedom works.
Examples of Freedom in Practice
Someone can come, and not only can come, it happens. And the whole city hates you, and you can have your minyan [minyan: prayer quorum], and by us we don’t say, in our beis medrash we don’t say any yotzros [yotzros: liturgical poems]. And you even want to make an excommunication [cherem: excommunication], and you can hang yourself with your cherem, it doesn’t change anything. They still say it.
By us we pray after midnight [chatzos: midnight]. Why? Because we made an interpretation [peshtel: interpretation] that it comes out that one may, Tosafos Yom Tov [Tosafos Yom Tov: a 17th century commentator]. Shulchan Arukh is only one person’s opinion what the halakha should be.
I mean to say, certainly [vadai: certainly], Shulchan Arukh, I mean to say, how far you want to go, I’m not going into various parameters [gedarim: parameters] of halakha and responsibility [achrayus: responsibility] and so forth. The foundation is like this, and the foundation is that there is a responsibility because it’s right, not because someone said it’s right. And this is how Torah works, and most of Torah truly works this way.
Poskim and Fear
You don’t see any posek [posek: halakhic decisor] say, I mean later you do see, “I hold this way, I have fear [yirah: fear].” Okay, I know you have fear, do you have fear? I mean, go to a therapist, don’t have fear. What do you want from me?
But the Vayoel Moshe [Vayoel Moshe: a work by the Satmar Rebbe] works this way, and this is a true, I mean truly that this is a freedom that doesn’t exist elsewhere.
Freedom Regarding Sin: The Deeper Freedom
And the same thing, it’s understood that this is truly the freedom regarding sin [ta’at: sin/transgression], and sin is much deeper for whoever truly knows how sinfulness works. And I’m not saying it works out this way in practice, because… but that this is that I can say, and I have the guts to say that essentially transgressions [aveiros: transgressions] don’t exist, why would I want to say them?
I, Yitzchak Levi, I have no problem going on YouTube. Now, YouTube can’t throw me out, I mean they can, but there are other transgressions. On those transgressions they’re not strict [makpid: strict], yes? There are transgressions that they are strict about. They’re not strict about Jewish transgressions, and the Jews are not strict about their transgressions.
The Principle of a Torah Scholar
In any case [al kol panim: in any case], I can say that I hold that every Jew may learn Gemara [Gemara: Talmud] and render halakhic decisions [poskenen: render halakhic decisions]. Why do I hold? I don’t hold that way, Rabbi Moshe Feinstein [Rabbi Moshe Feinstein] conducts himself that way, it could be that his responsum [teshuvah: responsum] is a leniency [kulah: leniency].
Once they told him that the Magen Avraham [Magen Avraham: a 17th century commentary] says… you know the story [ma’aseh: story] of the Chazon Ish [Chazon Ish: Rabbi Avraham Yeshayahu Karelitz] with Rabbi… who was it? Rabbi Shraga Brandsdorfer, I think, one of the Chasidic rosh yeshivas [rosh yeshivah: head of yeshiva]. Was his name Brandsdorfer? The Belzer rosh yeshiva? Shalom Brandsdorfer.
The Story with the Chazon Ish
He comes to the Chazon Ish, and the Chazon Ish showed a section [siman: section] of Chazon Ish, and they showed the Chazon Ish that the Magen Avraham says the opposite of him. He says, “Yes? Interesting.” He takes a pen to write, “There is no obligation according to the Magen Avraham” [vidui leisa k’Magen Avraham: there is no obligation according to the Magen Avraham]. The other one fell out of his vessels [keilim: vessels, i.e., he was shocked]. He thought he would engage with the Magen Avraham. He says, “Yes, I forgot to add it [shakhach far’n mir tzuleigen: I forgot to add it]. Okay, he holds differently from me. I forgot, I mean, interesting.”
This is a… and I can say this. And why can I say it? Because I’m backed [backed] by the power of that book. I’m not backed by witnesses [eidos: witnesses], like that one says, ten Chasidim who go slaughter that one who doesn’t follow like me. I’m not backed by police who have jails to put people in. I’m only backed by the idea, because I hold that the… and you also have, yes, the one who argues with me also holds that essentially one should only follow the book.
Can I have the audacity [chutzpah: audacity] to say, “Come, let’s learn, you’ll see, it says differently.” And this means that in reality there is a huge amount of freedom, if one has the guts, and in general [bikhlal: in general] if one keeps learning, if one keeps doing it, or simply [stam: simply] wants to say, “It’s really not a matter [inyan: matter], because you’ll say, ‘Who are you?’” Or he’ll say, “I’m not. I’m only telling you what it says in the verse [pasuk: verse], I’m only telling you what it says in the Gemara,” whatever, whoever is assumed to be the authority [samkhus: authority], I can do it, and I can’t do it in almost any other context in the world. One can’t do this audacity [chutzpah: audacity], at least not in this way.
There Is No Pope
Only by the Jews who have a Torah, who theoretically are obligated [mechuyav: obligated] to the Torah, and theoretically no one can tell another what it says in the Torah. And this is a tremendous freedom of one who engages in Torah study [mi she’oseik baTorah: one who engages in Torah study]. This is how I hold.
As they say, a Torah scholar [talmid chacham: Torah scholar], if you see a Torah scholar committed a transgression at night [ba’lailah: at night], he certainly repented [vadai asah teshuvah: certainly repented]. He wrote a responsum, we said, yes? No one else has this freedom. This is what it means to be a free person [ben chorin: free person]. He can, he really can. Hopefully he wrote a responsum beforehand, because he’s not just idle. But, but this is the…
But there it says that not, there it says that he is blessed [barukh: blessed]. Okay, that’s another conversation [shmu’es: conversation], we’ll see what it means to be blessed, and who decides who is blessed. Ah, it’s one minute. So let’s talk about thoughts [machshavos: thoughts].
The Practical Working of Freedom
So, this is in the world of action [olam hama’aseh: the world of action], and in the world of action it also works incidentally [agav: incidentally]. I’m telling you that it can work better. In other words, politics is politics, but theoretically everyone agrees [maskim: agrees] to this. Not everyone, I told you, there are people who are very interested in all these kinds of narrow-minded authorities [shmol: narrow-minded authorities] who say the opposite. But, and one must protest [mocheh zayn: protest] against, I’m not on that side at the moment.
But theoretically everyone agrees to this. And I mean that it works quite practically it works. In other words, there is no pope [pope] here, and I mean to say, to the extent that there is a pope it’s really a pope for the sake of [lesheim: for the sake of] what the rabbinate [rabbanut: rabbinate] is a bureaucracy, for the sake of writing certain papers it makes a practical difference [nafka minah: practical difference].
Almost no Jew, there are unfortunately Jews who yes, because they are really different from the, they don’t want to be free people [bnei chorin: free people]. But the religious Jews, the real solid Jews, they’re not so strict about being free people. Always strict about the anarchy. You can’t, the rabbinate is good for writing notes that one must, I don’t know.
But it doesn’t occur to him truly [be’emes: truly] to give such a thing that he was chosen [bachar geven: chosen] to be the chief rabbi [rav rashi: chief rabbi], he should now make the halakha for everyone. Crazy? He can make the halakha for me? I have the same Torah as him. Who is he? He’s nothing.
Theoretically, ah, there is a law of the Sanhedrin [Sanhedrin: the high court]. There really is a law, it’s a law not practiced [halakha v’lo l’ma’aseh: a law not practiced], because really about this, because they don’t like the idea. It’s not a good idea. Perhaps [afsher: perhaps] it’s a good idea, I’m not saying, somewhere there needs to be some system. But we almost never had such with real power, only as a nice theory that we talk about. And there’s a reason for this.
The Conditions of Freedom: One Must Know How to Learn
So this is our great foundation, that one should be able to do it. Certainly [nevadai: certainly], as he says, one must be able to do it. In other words, what does it mean that one can do it?
Let’s say, let’s say, one really must, I mean to say, it’s no wisdom [chokhmah: wisdom] to be an idler and say, he says he has a foundation for his foot, and he says. You must have some logical progression in thought [mahalakh b’machshavah: a logical progression in thought]. I mean that people make it much harder to do this, much harder to do this, and it’s truly much easier.
And in practice I can’t say, I haven’t learned enough. And people really haven’t learned enough. I don’t know what is the measure [shi’ur: measure] of learning, as a great investigation [chakirah: investigation], what is the measure of having learned and having done to be able to say that I hold this way.
The Chazon Ish’s “Le’iyuni”
And you know that the Chazon Ish used to write on sections that he didn’t hold were clear, “for further study” [le’iyuni: for further study], I know, “le’iyuni”, something like that he had a formulation [nusach: formulation]. And he says this, he was honest, he says, I’m less, it seems to me this way, perhaps tomorrow I’ll think more I’ll see that it’s not right.
But in practice he ruled according to the le’iyuni thing. He didn’t say that he doesn’t rule halakha l’ma’aseh, he says, Rabbi Chaim Kanievsky [Rabbi Chaim Kanievsky]… no, he says a fact that you see, there’s still room to study more. But many times he wrote “le’iyuni” on something that he ruled on. Do you think I don’t have the strength [koach: strength] to the nice kittens? No, I’m learning now.
But the Chasidim [machsidim: the Chasidim] tell, he really took so much effort [terachos: efforts]. Do you think I say I have now, am I now obligated for every subsection [seif: subsection] that has a commentary [peirush: commentary] written on the sugya? I learn, it comes out to me this way.
As he says “God touched Abraham” [Elokim naga b’Avraham: God touched Abraham], someone will come, he’ll write. I have time, I see that that one says differently, we’ll see if he says some good logical argument [sevara: logical argument], we’ll see if I’m obligated to learn every thing. Okay, one must be able to study, how much is one obligated? I don’t know. But in in—
Faith and Thought: The Freedom of One’s Own Perspective
Introduction: The Distinction Between Halakha and Thought (Continued)
The Difficulty of Learning a Sugya in Halakha
The commentators explain, and really took so much effort, meaning to say, I must now, I’m now obligated for every subsection that has a commentary written on the sugya, I learn it, it comes out to me this way. As he says, God for strength, someone will come, and write to me, I have time, I see that that one says differently, and one sees that that one says some good logical argument, and one sees that one is obligated to see every thing. Okay, one can study, how much one is obligated, I don’t know.
In Thought It’s Different – And Perhaps Easier
But in faith and thought, what a person thinks, most people think it’s much harder. First of all, it’s not completely wrong, because there really are sugyos and topics that are no less, have fewer handles to grasp.
Most people, and most people especially not, and when I say most people, I mean to say the three-four good students in every yeshiva class. I mean, most people can’t do it even on a simple sugya, look in the Gemara, what it says in the Gemara, what it says in the Rishonim, what they said, how he innovated every step. These are things that even most people who do halakha certainly don’t know.
And when one takes a Gemara, a sugya in yeshiva, it’s very hard, even if he goes to yeshiva, he’s successful, he’s even on twenty sugyos over six years, I don’t know what, he’s not… just to figure out what’s going on, it’s a lot of work. You can look in the Talmudic Encyclopedia, the differences of opinion that the commentators say, it’s not… it’s a real, how do you say, it’s a real skill that you need to learn. I don’t know if one learns it, but one should have to.
Everyone should have been able to have such a thing.
Example: Kinyan Sudar and Jewish Understanding
Translation
Just as someone placed an ad, he wants to clarify something, this is literally an example of this. Someone placed an ad in the Jewish newspapers, I was with someone who called me. He holds that it’s about kinyan sudar [a symbolic acquisition method using a cloth or handkerchief], when people make a contract on a house, he says there’s a custom, I don’t know, I don’t know about it, he wants me to tell him whether one may retract or not, whether one must follow what’s written, whether one makes under the table a second deal.
In short, and the other one says, there’s a sugya in Bava Basra [a tractate of the Talmud dealing with property law], it discusses kinyan sudar, he wants to pay for someone who will clarify and publish a booklet, and… well, people won’t follow his booklet. But at least the idea is a crazy powerful idea. He tells us, I can pay, he wants to pay him thirty dollars an hour, I hold that it’s not enough, not for me, perhaps for someone else, but he’s going to do it, and he’s going to pay people. It could be that it will succeed. This happens sometimes someone writes such a booklet, and the people who do this, they say, “Ah, this is clear, one clarifies the sefarim, one can perhaps conduct oneself this way.” And it’s something that actually happens.
In the World of Thought This is All the More So
And in the world of thought this is kol shekein [all the more so], the world doesn’t know how to do this, and they’re very afraid to do this.
But if one is willing to acknowledge that it’s not such a hoda’ah al ha’emes [acknowledgment of the truth] of “without the need being beneficial,” then it’s even easier. One must simply be honest about the truth of what one actually thinks. Not what one says one should think.
Most People Don’t Know What They Think
Most people don’t know what they think. Well, he says everything that’s required, one must, a Jew is obligated to believe such and such. Okay, and what do you believe? “A Jew is obligated,” I heard. And what do you actually believe? It’s a very hard question to answer. Maybe nothing. I mean, one can say maybe there’s nobody home. Could also be.
The Method: Being Honest About What One Actually Thinks
But if one can do this, afterwards one can say, “Okay, apparently it would come out this way, now there’s a verse that says differently, or there’s a source that says differently,” and take the source seriously.
I think that regarding halacha you can say, “You are actually obligated to do this way,” but it’s not carried out. But it’s probably not hot for a person what to think. As long as he hasn’t carried it out, he hasn’t been convinced, he hasn’t been shown why he should think differently, he will actually think the way he thinks.
The Reality: People Believe What Makes Sense to Them
And most people actually conduct themselves this way. One must be honest about the truth. I say, most people actually believe, whatever, it’s that part. No, Yali, do you see such a fancy button? Yes. There is power.
Actually, most people don’t know what it is, but most people actually believe more or less what makes sense to them. That’s the reality.
And all the shiurim that we have here are the gemaras for this. If you look inside, you see that there’s a whole other way of understanding what matan Torah [the giving of the Torah] means, which one can learn. In Chumash [the Five Books of Moses] one thing comes out, in a verse in Gemara a second thing comes out, and a third source comes out a different thing. But most Jews that you’ll ask what matan Torah means, what is the kabbalas haTorah [receiving the Torah] that we celebrate on Shavuos [the holiday commemorating the giving of the Torah], he’ll tell you one thing and always, pass over, I don’t know.
Example: What is Matan Torah?
For example, I asked, I ask you, what is the story? What is the story? Halacha l’maaseh, not a story already. What is halacha l’maaseh? I asked one person today, I only checked with one Jew, and he told me, “Yes, it’s written in sefarim.” I asked him, “What is the whole shiur on Shavuos, matan Torah, what is it?”
He says, “Yes, it’s written in sefarim that one can rectify even on the fiftieth day of sefirah [the counting of the Omer], one can still rectify all middos [character traits].” Okay, in short, that’s matan Torah. I have no problem with the saying, it’s written in Kedushas Levi [by the Maggid of Chernobyl], there’s a whole explanation to explain even what he means to say, but that’s not the point of the person, he doesn’t care.
In other words, they’re with tikkun hamiddos [rectification of character traits], there are forty-nine middos according to some explanation, whatever, and on Shavuos one rectifies all the middos together, like someone who missed Lag BaOmer [the 33rd day of the Omer], we can do it again. Okay, so that’s what matan Torah is for him.
It’s a very simple thing, first, it appears for the first time, I can say as a chokker [researcher], the first one who says such an idea is whoever, some guy in the 18th century. So he doesn’t care, it doesn’t concern him at all, and we need to grasp this, it doesn’t concern him at all, and I use this to my advantage. And the average Jew it doesn’t concern at all.
Example: Rabbi Aharon Miller in Bnei Brak
You come to tell him, I’m told, Rabbi Aharon Miller went to Bnei Brak, he said such things, and they weren’t happy, and they came to yell at him. They brought him to some great old rosh yeshiva with a great white beard, and he gave him a tochacha [rebuke], he says like this, he says, “What does it mean? Come, open Chovos HaLevavos [Duties of the Heart, a classic work of Jewish ethics and philosophy], what it says.”
The other one never saw Chovos HaLevavos in his life, does it concern him what it says in Chovos HaLevavos? He looked at him, he told him a few normal explanations in Chovos HaLevavos. It doesn’t concern him, he doesn’t want to know what it says in Chovos HaLevavos.
People Believe What Makes Sense to Them – Not What’s Written in Sefarim
We will say what makes sense to us, according to all our hanachos [assumptions] none of which make sense, but more or less what makes sense to us halacha l’maaseh in our life, with the cheese and the cheesecake and with being up at night, what makes sense to us, that’s what we believe is real.
What we say theoretically that we believe in Chovos HaLevavos, we don’t believe in Chovos HaLevavos, we believe what we believe. And so it is with every single thing, no difference, the same thing no difference.
Example: A Book on Emunah That is “Totally Mixed”
I make today for my hero, a guy already, he wrote a book on emunah, and totally mixed, he says whatever the heart wants. He doesn’t bring a single source, even if he grabs a verse and it stands completely differently, perhaps not even a verse, I don’t remember. He brings some responsa of later authorities when he needs to, it’s not built on that.
He doesn’t pretend that he wants to say the way he pretends by every sugya, that’s also a bit pretending, let’s see what the Rambam [Maimonides] says and what the Ra’avad [Rabbi Abraham ben David] says, and we make some approach. He doesn’t do that, he sits down and he says, it looks like this, it looks like this, and that’s it. Move forward. And that’s what he actually believes.
And people, many people are angry about this, what do you mean you can come today and wipe away the whole thing? But necessarily it works this way, necessarily it works this way for thought. Even the most pious person works exactly this way.
Example: The Lubavitcher Rebbe and Moshiach
There are a few modern Orthodox Jews, I know who at YU, who are angry that the Lubavitcher Rebbe says an explanation in Moshiach [the Messiah] different from the Rambam. No Chassidic Jew cares, and no other Jew cares, except for David Berger [a modern Orthodox scholar], no one cares.
The Rebbe says differently? Okay, well I also say differently, what do you want from me? You want to believe the Rebbe? Okay, I also say an explanation in the Rebbe, do I think my explanation is nonsense? No one cares about this, because actually because thought truly doesn’t work that way.
People can say that the Lubavitcher Rebbe is an apikores [heretic] for other reasons, also not because his reasons are because the Rambam says so, just because it seems to me like heresy, okay. Not Rabbi Schachter, not anyone else, cares what David Berger says. He’s an academic researcher, he cares, because it says the Ramban said that one must have vikuach [debate], okay. It’s a matter practically, it’s not relevant to anyone, it’s history.
Summary of the Introduction: The Two Main Points
Therefore, in short, halacha l’maaseh, therefore halacha l’maaseh is just as in halacha the Chazon Ish [Rabbi Avraham Yeshayahu Karelitz] and Rabbi Moshe Feinstein and other Lithuanian tzaddikim said that one may decide for oneself from the Gemara, so in thought regarding deciding for oneself from sefarim, about this one certainly cannot say that one needs to know more.
One must be familiar, yes, I actually hold that one needs to know more, but practically it won’t help that I say this, because you’ll think anyway what you want to think. So at least have awareness of this, and if you have awareness of this, you have a true try to learn more.
The Importance of Awareness
You don’t say, you grasp that your approach that you believe is not enough, something is missing, it doesn’t match with the sources, honestly at all, what most people think is terribly not developed, most people are not philosophers, I’ve already thought too deeply, I don’t want to here. Already, and on the contrary, you’ll start thinking, and little by little, the more you think the more you’ll know, the more you’ll believe.
Respect for Previous Understandings
Now, one must have respect for a previous understanding, one must have respect, this is not a contradiction, this stands on its own. Simply, whoever wrote it has a certain idea, I understand him, I don’t hold that way. I can’t believe something that I didn’t say, something that I don’t understand, I don’t understand how it works. Already, and this is the conclusion that emerges from this, and about this this is a good way of learning everything.
How People Come to an Opinion
And in truth most people who have at least some opinion, is because they learned one sefer that matched, and he goes with that. Ah, you come to a minority, you’re a daas yachid [minority opinion], let it be daas yachid, it doesn’t concern me. It truly works for you this way, and as is known it truly doesn’t work for you that way.
Cheirus: The Freedom of Torah
Already, until here is the introduction, and until here this is in the way of the writers, these are the two points:
That one must not only may one make the halacha oneself, because nowhere is it said, because nowhere is it said, because anyway, for the same reason because nowhere is it said, and secondly for aggadah one must oneself, there’s no way out, because anyway everyone believes for themselves what comes out for them, therefore be honest about the truth, already.
This is Called Freedom
And this is freedom, this is called freedom, like a gentile, but this is freedom, this is called cheirus mi she’oseik baTorah [the freedom of one who engages in Torah], because no gentile can do it, not in halacha, not in aggadah.
I don’t want to talk about gentile aggadah, because that’s already too much politics, but in the gentile world one may not be a heretic, in the Jewish world one may be a heretic.
All Souls Were at Mount Sinai
If you come out, everyone agrees, I’m not talking about the idle screamers who are here just in power and not in truth, but everyone who believes that essentially the Torah is built on truth, agrees that if someone clarified a version that comes out for him like the Rambam, the Kabbalah [Jewish mysticism], the Zohar [the foundational work of Kabbalah], he may do it, he came out with it, he’s not right, I know, I should perhaps yell, but there is the power.
People who, you see what people do, people go around yelling, “The Rambam said,” and it works, it’s at least a thing, there isn’t really such a thing anywhere else, not in the same way at least. Another punctual how it looks in the outside world is another discussion, but this is the, that’s why I am proud to be a Jew, because Jews can believe whatever they want, and nobody can tell them otherwise, because I was at Mount Sinai just like you, understand? This is the, all souls were at Mount Sinai.
Contrast with the Gentile World
There’s no such thing as a mitzvah by them, and therefore there is that one may not go through a red light, even if it’s in the middle of the night, it doesn’t make any sense, it won’t help anything, you can theoretically help it, but also practically it doesn’t help anything for all the reasons. Even if it was explained in a strict constitutional law, you can’t write just… laws that are relevant to people.
Ah, the gentile religious laws, the gentile religious laws, generally the gentiles… I don’t want to now come finally to say what Jews are better than gentiles in halacha, in fact, this is the matter of… I’m talking about the idea. Generally, most… not only that, even the more modern a Jew is, he’s less anarchistic. It’s more the rabbi said, and therefore that’s the halacha. Every one of the… Orthodox Judaism is the most… one doesn’t grasp it, one thinks it’s the most pious, it’s the most… the most… ah… how would I say? It’s the most free. Flexible I don’t know if is the right word, but there’s no authority at all, it’s anarchy. Every rabbi can tell you what he wants, and no one can do anything to him.
Or can one do? In Boro Park one can… I understand. Not geographically, it depends on which areas of Torah. There are things you can’t shake. They have, they have. Okay, no, I don’t want to… they have, but practically… practically, now, I… in… it’s Protestant, very Protestant in that sense, I don’t want to go in. The Protestants are like that. Very Protestant, but not… very Protestant in that sense. But… Protestant is actually a great innovation by the gentiles, by Jews it was always like that in a certain sense. Everyone can learn and say what he wants, what does one do about it.
Politics and Halacha
Already, I don’t want to mix halacha practically with politics. I said, politics is not our shiur. I only say ideas that one can apply to politics, but not the politics itself, that everyone makes themselves. Anyway, this is the… this is the halacha l’maaseh, and from this it’s very good to be a Jew who can learn. This is the point, in my opinion.
And I see it this way, and I truly see that the people who have the… I already spoke about this at my shiur erev Shabbos. After graduating one can already relearn. You’ll see, a real rabbi is someone who will teach you how to do that without being stupid. I mean to say, certainly one can be stupid, I’m not talking about that, but that’s the idea.
Matan Torah: The Fundamental Question
Already, these are the points. I wanted to say another shiur, end of the shiur, it’s eleven o’clock. I would have said another shiur, I’ll still say the headers of it, I also haven’t made it yet, but I’ll say the headers of the shiur. It’s a good thing to think about for Shavuos. And actually not in relation to this, I have no plans for this, the same thing, and shown an example.
What Does Matan Torah Mean?
The Giving of the Torah: Covenant, Acceptance, and the Halachic Meaning of Mount Sinai
There’s such a thing, what does matan Torah mean? Kabbalat HaTorah? Matan Torah? It’s roughly the idea. Yes, Shavuot was kabbalat HaTorah, okay, it was then, it wasn’t, regarding why the holiday, that’s another discussion. But this is what it says in the siddur, zman matan Torateinu, yes? Zman matan Torateinu, and it means that on one day the Almighty came upon Mount Sinai and gave the Torah. So, that’s the fact, the basic thing.
Now, I want to be mechadesh, I don’t know if I want to be mechadesh, I want to clarify, what does this mean, what is the translation? What does it even mean? I understand the story, I understand the story, but what does it mean? And as I always say, we’re all accustomed that it means a certain thing, it has a meaning in a certain system of meaning, and so forth. And one must say this to know what it means, and yet one must see that there are three, four options, or three options, to say what it means.
Should I try to frame it in one way, for example, in which way can one ask the question, so that one could at all come out saying that it’s not simple what it means, that it means one thing, is that there’s such a question, and the question is actually one can find very serious sources, Rishonim and Acharonim, who ask the question and they speak about this. And the question is, what happened? Mah nishtanah? What is the difference before matan Torah and after matan Torah? What do I mean? You all need to know all the attributes, yes? What happened? What is the difference?
The Question of Avraham Avinu
There is a Torah. There is a Torah, okay. Why, wasn’t there any Torah? It’s not the first time. You know that Avraham Avinu made eruv tavshilin? Ah, you don’t believe that, okay, it’s actually a reality. He also had mitzvot, Avraham Avinu. Let’s say not eruv tavshilin, the mitzvah of brit milah, the mitzvah of going to Eretz Yisrael. The Almighty said the whole time what to do. There were the seven mitzvot of Bnei Noach. The seven mitzvot of Bnei Noach more or less is just the same thing as 613 mitzvot. I would say it was a shinua, on that it was the same long more or less. Why are you looking at me like this? It’s simple. Think about it, dinim, is Choshen Mishpat, is the whole, Yoreh De’ah, and so forth. There were mitzvot. Noach had a Torah, don’t eat this, don’t eat meat, there was Torah Seder HaMoed.
It’s not only that there was matan Torah. There was. And in general, let’s speak in a broader sense, laws, there was never any human civilization that didn’t have any laws, more or less, okay, I said last week that not, but I mean to say in a broader way, in a broader sense, there was. So what happened? So what is relevant at all regarding the event of Har Sinai? There are very many societies with laws, that don’t have some kind of event of “hayom nitnah Torah.”
The American Constitution as a Comparison
Ask an American, which day did America become? Okay, there was a constitution, they sat down, wasn’t there until then any constitution? Okay, there were already laws. But let’s say, but if there wasn’t, there is a constitution itself, why should they follow the constitution? There were always laws, English laws, okay. Today is a ruling, today one doesn’t need to follow the English laws, but the American laws, okay. So what exactly is the difference from the laws that were before? One could perhaps say that it’s different. But what was Avraham Avinu conducted differently? That’s the difference? They changed a few laws? Okay, so they changed the laws, that’s matan Torah, one celebrates? Let’s say, one celebrates that there are different laws?
The “New Rules” Theory
Before matan Torah one did this and that, basar b’chalav, before Avraham Avinu brought it, and now one may not. Different laws. But it’s still, the difference is only, how the Almighty, if you say it like this, it’s really not a real change, it’s not, as one says, a difference in quantity not in quality, yes? It’s different laws. Before matan Torah it was that Avraham Avinu was conducted thus and so, and now the Almighty changed. What is the purpose of such a nightmare? Why should He change it? It’s actually very weird when you think about it like that.
Moshe Rabbeinu, a day before, there was the taste of eating cheesecake, yes? A day before one could eat however it goes? Whatever, what is the milk and treifot, and today one may not. That’s a very mad way of thinking. Why is the point that one may not? Why exactly may one not? Did some magic happen?
Simply one didn’t do it. That’s the real truth. I mean, simply the midrashim that say that Avraham Avinu was mekayem the Torah, they say they understand that the Torah is what one must do. What a Jew must do, I know. What is the practical difference that Avraham Avinu also did? It’s yes obligated, it’s not obligated. It doesn’t make any sense. It’s very mad to think that one day the rules changed. Let’s say it could be that such a thing happened. It’s not so interesting, if you think about it like that. So what? Before did one dance on Yom Tov? New rules. Until now one could yes eat meat, now one may not. I’m saying what the building is mine. Yes.
Rav Saadia Gaon’s Question
So that’s only one way of explaining. And actually, there are actually Rishonim who don’t hold of this. I just want to say, Rav Saadia Gaon in his introduction, he speaks about that there must be a Torah. Rav Saadia Gaon is very… one of the oldest of my sort of talks that I speak here, that one must go into the foundation of the foundation of the foundation, Rav Saadia Gaon is almost the only one who puts in the fundamental things. And Rav Saadia Gaon asks such a question, when he speaks about Torah, he asks the question, why must there be a Torah at all? We are very convinced, most other people, that there is a Torah. The question is which Torah, which side, may one yes eat meat or not. But what makes you think that there is such a thing as Torah? Where do you get this concept from? It’s not just Torah, divine Torah from the Almighty. It’s quite good to live without a Torah. The Almighty doesn’t need to send. People figure it out without this. It’s a serious question.
And he tries to prove that there was. And because he tries to prove that there must be, he remained with a question, what was with Avraham Avinu? How did he live? Did Avraham Avinu also have a Torah. But it’s different, the Almighty is after all tachlit hayedi’ah, it’s very different from how we’re accustomed to think, the way how He thinks. I’m just saying an example. What?
And I assume, according to him one didn’t see Torah as such a great thing. He didn’t cook Shavuot too much, so it comes out. I don’t know. I guess he didn’t know to look, but it was already the custom, I don’t know. But yes, it was for… as he says there.
What Does the Chumash and Tanach Say?
The Event of Har Sinai in Tanach
Ah, so now it’s like this, if one looks in the Chumash, I want to say three or four theories what happened in Egypt. There are other theories, in Chabad they have a whole theory about this. They have dozens of answers about this question. And others.
What here, I won’t be able to be lengthy, I just want to give such a framework for three different theories that one can have about this. One theory, all that are not the first theory, the first theory is also a bit of a theory that one can perhaps make sense of, but all three theories are not the theory that there were new laws, that this is a revelation.
So it’s like this, in the simple meaning of the Chumash, whoever looks in the Torah, and in the Torah, as is known, in Tanach the event of Har Sinai is almost not mentioned as a thing. There are one or two times in Tanach it explicitly says the event of Har Sinai, and also that one then received laws. Twice in Tanach it is mentioned that the Almighty spoke to Jews on Har Sinai. Aside from Parshat Yitro and Parshat Va’etchanan, it says it twice at the end of Tanach.
But throughout all the days of the prophets, from Moshe Rabbeinu, from Yehoshua bin Nun until, well, who was the second who said? Nechemiah and… what’s his name? Malachi. Aside from the… Malachi also says, he says yes, he says Chorev. Aside from Nechemiah and Malachi, which is literally the last two, more or less the last generation of prophets of Tanach, the whole time, one cries out very much, Yirmiyahu cries, and one doesn’t follow the Torah, and Yehoshua bin Nun says the whole thing, he built himself on this, he never says, “and don’t remember the day that one saw Moshe Rabbeinu.” He says it once in Va’etchanan, but that’s all. From Va’etchanan until Nechemiah there isn’t. And one can find hints, perhaps it says it by hint, but explicitly it doesn’t say.
What Does It Say: The Brit
But what does it say? And this is important for us to grasp, what does it say? That is, what does matan Torah mean for the Torah? And even when one looks in Parshat Yitro and in Parshat Va’etchanan, one sees that it says there, and it doesn’t say what we mean that it says. What it says there is that the Almighty made a brit with the Jews. A brit means a deal, or a contract, or a treaty, however you want to conceptualize it. He made a deal, a brit. And in the brit it says, as it says in a deal, it has two sides, right?
We have “Hashem Elokeinu,” and so, by the way, Moshe Rabbeinu’s speech about matan Torah began like this, “Hashem Elokeinu karat imanu brit b’Chorev.” That’s how it begins. It doesn’t say “Hashem Elokeinu,” he speaks about this, it’s a tremendous thing, one saw the Almighty, it’s all very nice, but that’s not his main framing. And they have a custom to begin the portions in the wrong place. Whoever looks sees, there it begins, “vayedaber Moshe,” whatever. It doesn’t say in the hidden. Moshe came, he said, “Rabbotai, the Almighty made a brit.” And after that there is the thing, after matan Torah will be the whole time. He says, “Therefore, they must follow the brit.” And you see that the people don’t, don’t grasp.
The brit says more or less that everyone knows in Eretz Yisrael, in short, “If you will be good, I will be good, and if you will be bad, I will be bad to you.” But not just good in a spiritual way, because that was already before, one must remember. This is that if a person does good, it’s good for him, is already only
Matan Torah: Brit, Acceptance, and the Halachic Meaning of Har Sinai
Brit, King Asa’s Renewal of the Covenant, and the Halachic Foundations of Matan Torah
Brit as a Special Deal — Not Universal Morality
Instructor: Especially good, yes? In other words, it must be fair at all. But that’s still a level. That’s like, like I may not steal from you at all, but that you must defend me, for example, that’s a treaty, right? For example, that’s how the scholars say that all these treaties are modeled on such treaties. That which for example two kings, that America, for example, the measure of justice, the measure of morality says that one must send a few bombs to Ukraine, okay, a few. Not let Putin completely… one sends them help, but not any obligation. Seemingly you would want to say perhaps yes, but one doesn’t conduct oneself that way. There’s no obligation that he should really go fight for him. There’s no obligation.
If there would be a brit, NATO, yes? He would yes be obligated. If there would be NATO, he would have to go, why? There’s a deal. It says if we are on condition, that if I have a problem, he will come to me, and so forth. But that’s called a brit.
A brit is not the law, the laws of reward and punishment as if that are fixed in the world. That’s in general, the Torah generally believes that this is good, the Almighty is good, and one sees it by the Mabul, by Sodom, there was nothing to do with that. But this is a special thing. The Almighty goes special, you shouldn’t be exiled from all the land, I will specially take care of you. Why? Because you will be special with me.
In other words, a non-Jew may serve avodah zarah, simply almost. “Asher chalak l’chol ha’amim,” it says in Midrash Tanchuma, the explanation is that Moshe Rabbeinu, there’s no obligation, a person may go to another, may do. In other words, one is not forbidden to anyone. It’s forbidden, as the parable of the king, so is the parable that worked.
Yes, it’s not forbidden for Ukraine or for Turkey, I know what, to go make a deal with Russia. They may, no one can do anything to them. But if you go with me, you may not go with them. “Anochi Hashem Elokecha,” you want a deal with me? Don’t speak with a second one.
I’m already speaking into all these theological points of this, but that’s how the brit works. And that’s extra credit, right? And therefore, that’s always what all these things speak about this. And whoever looks in Moshe Rabbeinu, when he speaks about this, he makes again a brit, because perhaps they’ve already forgotten, perhaps one doesn’t want the deal anymore.
The Ramban’s Position: The Brit Was Nullified at the End of the First Temple
And the brit is already… I always hold like the Ramban, that the brit was more or less nullified at the end of the First Temple period. It doesn’t work anymore, the Jews said goodbye, the Almighty said goodbye, and that’s it. Until the Knesset HaGedolah made a new sort of matan Torah.
But so learns the Ramban, that it was nullified. That is, we’re not in Eretz Yisrael, so not. The deal stands, I’m not in Eretz Yisrael, so not is not. I have nothing… I haven’t invited you anymore. What? That’s the brit, more or less, yes.
The Gemara in Sanhedrin, not always, one can be medayek every time, but more or less, the brit is… so learns the Ramban, so is the simple meaning, that the brit was more or less made on the reward and punishment in Eretz Yisrael. In Parshat Yitro it doesn’t say this clearly, in Parshat Mishpatim it does say yes. One can be medayek every time, it says very many times the brit, one must be medayek every time. But in general, “v’im lo tishme’u” is all about Eretz Yisrael. So not is not, goodbye, good day.
And this is, anyway, this is another discussion. But I’m just saying, this is the simple meaning, and simply, this is what Har Sinai meant for Moshe Rabbeinu, it meant this.
Explanation #1 in Shavuot: Renewal of the Covenant — King Asa
This is the meaning of, if you want to ask about Shavuot, Shavuot is the time, so one can speak about this, right? Actually, I think that the first person that one can think, that I learned this in Divrei HaYamim, I just don’t remember it, I think that the first person that one can think that he did something in the third month was… trying to remember who… I’ve already forgotten, well internet… I wrote it down, I really need to add it to my list of sources. But there is, I want to say an example to my son, which is a very good proof.
The first… yes, yes, Asa, Asa, I’m already crazy. King Asa was a great ba’al teshuvah, as is known, as it says in Melachim and in Divrei HaYamim, his father wasn’t such a tzaddik, and he was a tzaddik. And King Asa made a great… gathering in the third month, “vayavo’u Yerushalayim bachodesh hashlishi,” so it says in Chronicles II, chapter 15, “in the fifteenth year of Asa’s reign, and they sacrificed to God and they entered into a covenant to seek God etc. with all their heart and all their soul etc. and they swore and rejoiced,” in short, they made a great holiday.
And the commentators (mefarshim), I don’t remember anymore who was the first to say this, but the commentators, perhaps there are midrashim, say that this was Shavuot. Perhaps Yoshiyahu (Josiah) established the concept that Shavuot is zecher l’matan Torah (commemoration of the giving of the Torah), but in any case, this is the first place where we find that he did it in the third month, which apparently was the time of Shavuot, and precisely on that day he made a gathering.
What was such a Shavuot gathering? A gathering of chiddush habrit (renewal of the covenant). That is, now, they had violated the covenant, they had served idolatry, violated the covenant, transgressed against the covenant. So he gathered the people, there was a yeshuah (salvation), the Almighty helped at that time, whatever the reason was, and saw, we must continue to serve the Almighty. And this is King Asa’s interpretation of Shavuot, and this is how it was learned in the times of the First Temple (Beit Rishon), at least. And this is interpretation number one, which at least makes sense.
Interpretation #2: “Hadar Kibluha Bimei Achashverosh” — A New, One-Sided Acceptance
The second interpretation, which I haven’t clarified so much, but briefly the matter, afterwards, and actually one needs to clarify this, one can tell it in historical context, I don’t like to make everything into history, that the Gemara says in Shabbat that “hadar kibluha bimei Achashverosh mehabbat hanes” (they accepted it again in the days of Ahasuerus out of love for the miracle), and this basically means, as the Ramban learns there speaking about this, and the Ramban in Masechet Shabbat, this is how I usually understand it, that it means that now we have a new Torah that is not built on the promise of a covenant.
One can learn it in way A and way B, “banayich arevayich” (your children are your guarantors), one can think a lot about how to understand this, but in any case, the Jews said, as the Ketav Sofer says about Nechemiah regarding bi’at haMashiach (the coming of the Messiah), we want to go with the Torah even if it doesn’t work out, basically.
The New Acceptance: Willingly, Not Because of a Covenant
In other words, we hold that the Torah is a good way of life, it’s good for us, not because someone forces us, not because it paid off to receive the Land of Israel. We’re not in the Land of Israel, we’re in Bavel (Babylonia), we’re in Paras (Persia), and we want it anyway.
And regarding this, they actually went to the Land of Israel, one can say the mitzvah, but the second going to the Land of Israel had a very different appearance than the first time. The first time they went b’koach (with force), the Almighty told them, and they did it all, and it went by itself, you understand? Yes, the Almighty gave strength and so on, but they weren’t with the same birur (clarification).
And so the Yerushalmi (Jerusalem Talmud) speaks about this, and the Givat Aravot HaMusar [uncertain reference], that they weren’t mekabel (accepting) meratzon me’ahavah (willingly out of love), rather they were accepting, as it says there in Sefer Ezra v’Nechemyah (the Book of Ezra and Nehemiah), that when they came from galut (exile) they made a new covenant. They made an amanah (covenant/agreement), they wrote a document, they all agreed to fulfill the Torah. There’s written there a list of mitzvot that they agreed to, these are the things they’re going to do properly, and they’re going to fulfill the mitzvot of the Torah. Not that the Almighty came and they wrote a ketubah (marriage contract) and so on. Simply, we want to.
“We Want” — Not “We Must”
In other words, I already said this reason actually in the shiur on Nefesh HaChaim about this, we follow the Torah not because we must. We don’t have to. We don’t have to. The deal is over. But we want to. And we want to, and we don’t want to… you know, a great world. But those who want, they want. And this is the “hadar kibluha me’ahavah” (they accepted it again out of love).
The Fundamental Difference: One-Sided vs. Two-Sided
Now, the “hadar kibluha me’ahavah”…
Student: What?
Instructor: No, it’s very different, because it’s one-sided. It’s one-sided. It’s not a true covenant. The Yerushalmi uses the word “brit,” but it’s one-sided. It’s a whole different approach, it’s a whole different understanding. You can think, I haven’t thought of this, but it’s a whole different understanding of God, and therefore it may be that such other understandings are explained within it. But it’s not, it’s one-sided, that’s certain that it’s one-sided. It’s meritzonam (of their own will).
“Kafah Aleihem Har K’gigit” — Not a Real Deal
Therefore the Gemara, the Ramban says, when the Gemara says that the covenant was, how does it say? “Kafah aleihem har k’gigit” (He held the mountain over them like a barrel), it doesn’t mean literally that there was a mountain like a barrel. It means to say that when you come to someone and you tell him, “Come here, either you follow the Torah, or not, I’ll smash your head.” That’s not a deal. That’s not a deal. Ah, you’re stronger, okay. If America goes, Russia says to Ukraine, that’s not a deal, you understand? I’m the strongest, I’m the strongest god, you must follow me. That’s not how one understands it at Beit Sheina [uncertain reference].
One can yes differently. You see that there are gentiles, and everyone does everything. We want to. Why do we want to? There’s a whole introduction about why. I don’t know, a good question, “banai u’vanai” (my children and my children’s children) and so on. But why not, we want ourselves, it’s worth it to us. Even when the Almighty didn’t, so to speak, want to be in such a covenant, or He didn’t say that He’s going to make a covenant, we want it ourselves. This is a whole new thing.
I don’t want to go into this more, I just want to say that this is perhaps the reason why one comes to a new interpretation.
Interpretation #3: Mount Sinai in the Gemara — The Halachic Meaning
Now, when one comes to Chazal (our Sages), this is very interesting, and this is another shiur, a whole shiur. I’ll just say interpretation number two or number three, as we hold, is that he looks in the Gemara, where is Mount Sinai mentioned in the Gemara?
Student: Chaim knows?
Instructor: Okay, that’s aggadah (narrative/homiletical material), according to halachah. Say more aggadot, I’ll tell you what I meant. Yes, a halachah, sorry, a halachah. What does Mount Sinai do for halachah? For a halachic meaning of Mount Sinai, what is the meaning according to halachah?
Halachic Mentions of Mount Sinai
So I think of a few, one can do this a lot, but there’s mishpat v’omarta b’Har Sinai (a law that was stated at Mount Sinai)? One minute, I mean that it’s specifically, there’s mishpat v’omarta, halachah l’Moshe miSinai (law given to Moses at Sinai) is already about how one receives the Torah, not no, it’s another thing. There’s Rabbi Yosef who is called Sinai, because he knows all the halachot.
Student: What?
Instructor: Yes, that’s what I meant. It’s also to the point, but one must think about this. There’s, I mean about mishpat v’omarta b’Har Sinai, there are many more things. For example, the Gemara speaks many times about “hai kodem matan Torah havah” (this was before the giving of the Torah), the Gemara says this, that before matan Torah one was allowed to do such and such, or the halachah was different, because one was allowed to do more things and so on.
Mitzvot Before Mount Sinai — The Rambam’s Approach
Or, many times the Gemara says about Bnei Noach (Noahides), and at least the Rambam (Maimonides) spoke, the Gemara speaks a lot about mitzvot shellifnei Har Sinai (commandments from before Mount Sinai), whether one is obligated today, whether one is not obligated. The Gemara says, the Rambam took the Gemara very strongly, that even a mitzvah that appears earlier, is not following what appears earlier, but “chazar aleihem” (He repeated them), it’s a new obligation for the mitzvot.
So in other words, in the Gemara, it can still be with the first interpretation, in a new way, it’s a new meaning, it’s a new note, that Mount Sinai made two things, one can say it’s two things of the same thing.
Three Modes of Obligation
One, that the obligation, the lomdishe obligation, the legal obligation, I think still kol olam hahalachah (the entire world of halachah), the legal obligation, why is a Jew obligated and liable in the Torah?
In the first mode, the first mode is because the Almighty made a deal, for a good judgment.
And the second mode is simply because I want to.
And the Chachamim’s mode is because you committed yourself. You committed yourself, you must fulfill.
The Foundation of Commitment
There are Rishonim (early medieval authorities) who even ask, and where does it say that one must fulfill that you committed yourself? Where does this whole thing begin? Okay, a good question. There are Rishonim, the Bnei Yonah asks, he asks the question. Yes.
In any case, this is how the Gemara looks at it, you committed yourself, therefore it makes a difference for halachah. A person may, there’s shevuah (oath), the whole thing the Gemara looks at, but one swore to do that it becomes a law of an oath, or a neder (vow), that he had kabbalah (acceptance), he accepted upon himself that he’s going to follow the Torah.
Maamad Har Sinai as a Choshen Mishpat Law
Therefore, when this actually comes out that someone wants to do differently from this, you can compel him anything, you can’t obligate him anything he wants, but he’s already obligated from before, you’re simply before a legal thing. In other words, the gathering at Mount Sinai is essentially a Choshen Mishpat law (the section of Jewish law dealing with civil and monetary matters). Just as if I promised you something I can’t sell it tomorrow to a second person, if I already promised you first, if I promised you that I’m going to eat matzah, you can’t make the matzah forbidden.
Maamad Har Sinai: Legal, Epistemological and Mystical Interpretations
Interpretation #4: Oath and Vow – The Legal Nature of Maamad Har Sinai
Oath as a Legal Mechanism
A person may do it, oath, the whole Gemara looks at it that one swore to do, that it’s a law of an oath or a vow, that there’s an acceptance, one accepted upon oneself that one is going to follow the Torah. Therefore, when this actually comes out that someone wants to do differently from this, can he, why not? You can’t obligate him on what he wants, but it’s not an obligation from before, it’s simply a legal thing. In other words, the gathering at Mount Sinai is essentially a Choshen Mishpat law. Just as if I promised you something, you can’t sell it tomorrow to a second person. If I promised the Almighty that I’m going to eat matzah, you can’t make the matzah into idolatry. The same…
The Problem of Acceptance Upon Future Generations
Okay, there’s a lomdut that the Nesivot Yaakov, the Rogatchover, is about the Torah, how it works, how one can make that it should take effect on future generations. I’m speaking lomdishly, not legally, not theologically whether it’s right or ethical. Lomdishly there is such a thing, just as… can one accept upon future generations? Regarding inheritance… a city… yes, a king whose custom is a vow, you know, yes, laws of vows. One sees that a city can make a vow, how can one make it on the coming ones? You see that one can.
The simple understanding is that one can. One sees that the president signs a treaty, the next president must certainly follow it. Why? That’s how it works, that’s not how the world works. I mean, it’s a legal, there’s a legal concept that I can. It’s not so clear exactly, the legal concept is that I can only go on merit, on merit I have. But one must examine, there’s a lot of lomdut, and the Acharonim speak about this how exactly it works lomdishly the acceptance upon future generations. But for now, it works. I borrowed the word, but if not, one must actually explain it.
The Rambam’s “Rotzeh Ani” – Legal, Not Chassidic Reading
I’m not saying, perhaps, as the Rambam, people, I always mean that the Rambam who says also this well and famously that a Jew cannot accept a repentance of “rotzeh ani” (I want), because essentially he wants, it means legally, it doesn’t mean chassidically. Chassidically is good, Torah, but simply, the Rambam means, you signed a contract that you’re going to follow the Torah. You want to change today, there are things that one must judge you, fine. But bottom line comes to the step where one says, no, our Torah holds that you must do it, you don’t have to say “rotzeh ani,” it doesn’t fit so well. But I mean that this is a lomdishe, legal way how one can understand such things.
Shtar Kodem – A Lomdishe Matter
At some point, shtar kodem (prior document), so says the Gemara, shtar kodem, yes? Literally a lomdishe matter. If it says shtar kodem, I don’t remember, on something else. Shtar kodem is a promissory note. Yes, but on the Almighty, the Almighty says shtar kodem. Okay.
Oath as a One-Sided Commitment
Student: One must see first who was the first the treaty also. I’m not talking about a treaty, now I’m talking about the commitment. A commitment can be one-sided.
Instructor: An oath? No, not necessarily. Can be. One can go into this. But I mean simply, when the Gemara says “nishba’im la’avor al hamitzvah” (swearing to transgress a commandment), it’s not two-sided. It’s very one-sided. I committed myself. An oath is not to God always. That’s a part. That’s why we get into this infinite loop. But, yes, I agree. One can go into this.
Student: The Gemara says that an oath can go on a mitzvah. An oath is not only to transgress a commandment.
Instructor: Yes. It can be, it can be. One must understand, one must… This is legal language, right? One must… This is a lomdishe, this is a legal concept, yes? He thinks so, that it’s a lomdishe obligation.
Why Do We Celebrate Shavuot? – The Innovation of Matan Torah
Therefore, therefore one asks a lamdan, a Litvak, he says, why do we celebrate Shavuot? That Shavuot it was innovated that a person makes an oath not to eat matzah, it doesn’t work. This is the great greatness. Because otherwise he would say, what did you say before? Because otherwise, following what the Almighty commands one always had to, yes? It was always there. That’s nothing. If you fulfill what the Almighty requires, it’s not a great thing. But the commitment was always there, why didn’t you have such a thing? Because the Almighty says today, the oath of matan Torah made it. And therefore this is Chag HaShavuot.
This is not my innovation. There are sources in books, yes, earlier sources that say this interpretation of Chag HaShavuot. It’s actually not my innovation, but there are many earlier ones. Almost, there are sources with the Ben Ish Chai that say this interpretation. Yes. They swore the oath of the Torah.
And this is the second interpretation.
Interpretation #5: The Rambam’s Principle of Maamad Har Sinai
Recap of Numbering
Ah, the third interpretation, the third and the fourth, the third is number zero. I started with zero. In my lomdishe pages, zero was that there’s a new law, that one may not eat forbidden fat and blood. One was that there’s a covenant, and two is oath, we swore at Mount Sinai. I only said three interpretations.
Student: Okay, that’s… Okay, I’ll answer you. That wasn’t Shavuot, that was Purim. What do you say? That’s not an interpretation of Shavuot, that’s an interpretation of Purim.
Instructor: No, I wanted to say that perhaps, I’m not in doubt, that perhaps those two that you call two…
Student: Yes, it’s a good point. Okay.
Instructor: Ah, very good. 1.5. It could be that that one caused the law of children in the death of our father, I thought of that. But it’s not clear, because in practice one understands the first one also as laws of oaths, the covenant.
Student: Right, that’s what I thought. Okay.
Instructor: A mild complaint. Okay.
Student: Oath and covenant, oath and covenant.
Instructor: No, according to the first interpretation it’s only…
Student: And likewise, and likewise, and likewise, about this one must be in doubt.
Instructor: The main thing is that one keeps track. The main thing is that one keeps track, it’s correct. I haven’t forgotten a single day of counting. Okay.
The Rambam’s Radical Approach
Now, a third interpretation, a third thing that appears in the Rambam, and the Rambam makes this into a mitzvah. Very interesting. I’ll be briefly concise.
The Rambam was mechadesh (innovated) a fundamental principle of the Torah, this is the Torah that we are obligated in. As is known, as the Chasam Sofer says, that the Rambam was mechadesh all the principles. Not that they didn’t exist before, but he made it into a principle, he didn’t speak about it at length.
In any case, the Rambam learned that Ma’amad Har Sinai (the Revelation at Mount Sinai) is extraordinarily important. For the Rambam it is tremendously important, more important than for anyone else before or after. And by after I mean the students of the Rambam. For the Rambam it is tremendously important, for a whole complicated giant reason, I can’t say everything in one minute.
Nevuah vs. Ma’amad Har Sinai
But in general, because the Torah that we are obligated to follow, that we are obligated from the perspective of truth, not only from the perspective of acceptance. The Rambam doesn’t hold at all of the oath and the acceptance. When he speaks about why a Jew follows the Torah, he doesn’t say it that way. He says because the Almighty came and said it. And what the Almighty says is the truth. And how do you know it’s the truth? That is Ma’amad Har Sinai.
Says the Rambam, the short version is in Hilchos Yesodei HaTorah Chapter 8, I can’t say the whole shiur, each one of the numbers is a whole shiur in itself, can take months. But in brief, the Rambam says that a Jew is obligated in Torah because the Almighty said so.
Universal Truth – Also for Non-Jews
Perhaps a non-Jew, actually a non-Jew must also follow Torah according to the Rambam. You’ll learn the Rambam at the end of Hilchos Melachim, you’ll see that he would have wanted the non-Jews to also follow Torah. Well, why don’t they follow? They’re non-Jews after all. They should follow. They are… These are the righteous chukim u’mishpatim (statutes and laws) that the Rambam says, it’s the truth, it’s the best law. The best law for the whole world, not just for us. It’s the best, not just for one of the non-Jews, it’s the best. Well, how do you really know that this is the best? That is Har Sinai.
That is what the Rambam’s argument is. What does Har Sinai mean for the Rambam? It’s another important thing. Simply, he brings pesukim (verses), he learns this way from the pesukim that the Almighty says, “atem re’isem” – you yourselves saw, and so on. This is the clear one. The standing of this overcomes all prophets, “ein navi rashai lechadeish davar me’atah” (no prophet is permitted to innovate anything from now on). Not inserted, a prophet must only a law, says the Rambam, a prophet is obligated, the Torah says that you should follow a prophet, but who says that one should follow the Torah? That one must see for oneself.
The Ramban’s Question on the Rambam
Therefore, this is a completely new interpretation of “anochi omed al Har Sinai” (I stood at Mount Sinai), to such an extent that the Ramban saw that the Rambam says it’s a verse of mitzvah, why did the Ramban forget to count this as a mitzvah? It says a mitzvah “v’yadata lefanav u’levanav u’levnei vanav” (and you shall make known to your children and your children’s children), and “Anshei Knesses HaGedolah” (Men of the Great Assembly) say that this is a mitzvah. It doesn’t fit for the Ramban, that for the Rambam, the author of the whole thing, couldn’t understand this way the “v’yadata lefanav”. Because the “v’yadata lefanav” is a good concept, but the whole idea that this means is… when the Rambam says mitzvah he means this. In other words, people don’t grasp, the mitzvah of the Ramban of “v’yadata lefanav” is essentially the principle of “v’zos haTorah asher sam Moshe lifnei bnei Yisrael” (and this is the Torah that Moses placed before the Children of Israel). It’s almost the same thing, only this is the power of the principle.
This is a third interpretation, and this is an innovative interpretation, and the first two interpretations don’t think this way.
Discussion: Faith and Inwardness
Student: Is there a mitzvah that relates to inwardness?
Maggid Shiur: What kind of mitzvah?
Student: The mitzvah of believing in Torah, does that relate to inwardness?
Maggid Shiur: “V’yadata lefanav” begins with emunah b’Hashem (faith in God), and until one comes to being oved Hashem (serving God).
Student: Why is that actually a problem? Because one can’t enter?
Maggid Shiur: The Rambam didn’t hold that all beliefs need to be in mitzvos. A portion he made into mitzvos, which is about this a discussion, and the principles of the Rambam, a portion of them are mitzvos and a portion not. The Ramban wants to almost make all of them mitzvos. That’s my approach about this, but I’m not going into it. In brief, this is a third interpretation, and I don’t know anything about this interpretation.
The Rambam’s Emphasis on Laws of Testimony
Whoever knows that the laws of testimony of mitzvos, all these things, the Rambam very strongly emphasized, very strongly took much further than their simple interpretation, specifically about the principle, not about the halachah. The same thing the previous thing that we said earlier that the laws of kabbalas haTorah (receiving the Torah) are not obligatory. The Rambam didn’t hold that it’s just a practical, technical piece of Torah from the Gemara, he held that this is the principle, because everything depends on this that everything else is not truth, because everything else we don’t know as clearly from Ma’amad Har Sinai. And this is the Rambam’s interpretation in the third or fourth interpretation of Rabbi Yoel Av Beis Din of Satmar.
Interpretation #6: The Chassidic-Kabbalistic Interpretation
Torah as “Garment”
Afterwards there is the Chassidic interpretation or the Kabbalistic interpretation, which has to do with what we explained, truly, it has to do with Kabbalah what we explained a few weeks ago, about what they hold that the Torah doesn’t mean the Torah, and the Torah means the beauty of heaven that became tohu va’vohu (chaos and void), as the Tanna D’vei Eliyahu said. And therefore, when we learn Torah, not necessarily that we learn Torah, Torah is black fire on white fire, and it becomes combined and the combination is according to the matter and according to the generation, therefore what there is is just changes, for example means a completely different thing, it’s as if “you can’t have the literal peshat,” it’s not “real,” “literal,” “because it only means that” the first alef of bereishis (Genesis) of anochi (I) is truth, but everything else is not truth, only a garment, only a way how it was combined according to the need, and the Geonim don’t learn Torah according to Kabbalah, one learns according to simplicity, one learns another interpretation.
Kabbalas HaTorah = Returning to the Root
And therefore according to them what does kabbalas haTorah mean? Kabbalas haTorah must mean the opposite, so learn the, I don’t know who says this explicitly, the Chassidic sefarim say this explicitly, that kabbalas haTorah essentially means arriving at the level where the Torah is “for real,” in other words, our kabbalas haTorah is the opposite of following the Torah, as we say that the Torah that we follow is only a garment, “levush Shabbos nisna v’lo le’ma’achal behemah” (a Sabbath garment was given and not for animal food), it’s all garments of this world which is not the true Torah, but when one receives the Torah, from where does it come? The Torah comes from the Torah’s root, and the root is in Olam HaAtzilus (World of Emanation) or somewhere in Olam HaEmes (World of Truth), and therefore when one receives the Torah, as if the act of Har Sinai according to Kabbalah, according to the Chassidim go with this and said it a bit less sharply, when Moshe Rabbeinu went, what does it mean that he went to Sinai to receive the Torah?
Moshe Rabbeinu’s “Receiving” the Torah
It means that he was contemplating the letter alef, and how the alef connects with the beis, and so on, from this he made a Torah, that is the Almighty gave him the Torah.
Shavuos Every Year = “Going Backwards”
And therefore if one celebrates Shavuos every year, what must one do? One must “go backwards,” one must go up, as if one must return to Har Sinai, and afterwards one can make a new Torah from the root, like the spiritual root, from which one makes the details of the mitzvos and so on, the garments that one sees today, when every year again one goes to the mikveh and one does tikkun leil Shavuos (the all-night study on Shavuos eve) and all kinds of things, it’s all the inner service that has to do with the conception of, the Baal Shem Tov says this in a simple way, “bas kol yotzeis b’chol yom va’yom me’Har Chorev v’omeres oy lahem la’briyos me’elbonah shel Torah” (a heavenly voice goes out every day from Mount Horeb and says woe to the creatures for the insult to the Torah), why does the Baal Shem Tov say?
The Baal Shem Tov’s Interpretation
What is the point that the Baal Shem Tov says that one must hear the bas kol? It shouldn’t be a parable, but it’s not the importance that there is a bas kol, rather the interpretation is that one must go back. The thought that Jews think during the day without concept, this is an inner thing, this actually comes from the service above, and what is difficult, that one hears the Creator, as the Chassidic rebbes say, how one hears in November one hears high things. Meaning to say, one thinks something more inner, a deeper thought, from which one can make Torah, but from this Rashi one makes Torah, this is completely different. This is the fourth, or the fifth, or the sixth interpretation of “hayom im b’kolo tishma’u” (today if you will hear His voice), and there
Interpretation #7: Bas Kol, Inner Hearing, and Kant’s Seven Interpretations
The Question on Bas Kol
If one doesn’t hear it, it’s useless, what is the point?
The Answer: Bas Kol as Inner Hearing
So the interpretation is, a bas kol doesn’t mean a bas kol. A bas kol means that the hearing, that Jews, the hearing on that day must have, that this is an inner thing, this actually comes out from the forefathers, and therefore what one feels, that one hears the bas kol.
The Chassidic Rebbe’s Approach About Hearing in the Sanctuary
As the Chassidic rebbe says, that one must say how one hears in the sanctuary, how one hears in the sanctuary. He means to say, the hearing has something more inner, deeper hearing, from which one can make pure, and afterwards he calculates what one makes from this pure.
Connection with Kant’s Seven Interpretations
This is completely different, this is the fourth or the fifth or the sixth interpretation of the holy Kant. And therefore he has there seven interpretations corresponding to the seven weeks of counting [Sefiras HaOmer: the seven weeks between Pesach and Shavuos].
Conclusion: The Seven Tikkunim
But the seven tikkunim he can count himself, thank God, the person without wine.
HE עברית לחץ לפתיחה
סיכום השיעור 📋
שיעור לכבוד שבועות: מה משמעות “מתן תורה”? – טיעון מלא ומפורט
—
חלק א: הקדמה – הנחות, חירות, והשיטה בלימוד
1. נשמה בהר סיני – נקודת ההתחלה
רעיון חדש: אפשר לקשר את נושא הנשמה עם היסוד ש“כל הנשמות היו בהר סיני”. אבל מה משמעות הדבר ש״נשמתי היתה שם”? האם זה גלגול? זה הגיוני רק לפי פשט מסוים במהות הנשמה. ר׳ צדוק הכהן מחזיק בשיטה אחת, מפרשים אחרים סוברים שכל הנשמות (גם של לא-יהודים) כבר נבראו אז – יש מקום לפלפול.
2. היסוד האמיתי: ניתוח הנחות
כל השיעורים סובבים סביב דבר אחד: יש לבחון את ההנחות (assumptions) שמונחות מתחת לכל מושג.
דוגמה: כשאומרים “נשמה היא חלק אלוקה ממעל” – חושבים שהסבירו משהו, אבל למעשה רק הוסיפו שלושה מושגים לא ברורים:
– מה משמעות “חלק” (part)? – מושג פיזי עם משמעויות שונות, מחלוקת הפילוסופים.
– מה משמעות “אלוקה” (אלוהים)?
– רק אחר כך אפשר לדבר על נשמה.
זהו “יסוד שימושי” – אפשר להשתמש בו כמעט בכל מקום: להכיר שדברים “בסיסיים” הם בעצמם סוגיה.
> [סטייה צדדית] – חיפוש עט ונייר, דיבור על מכונית קודמת – אין תוכן ממשי.
3. חירות דרך לימוד – המשל של ישיבות ליטאיות
ישיבות ליטאיות אומרות: “אנחנו לא מלמדים אותך מה, אלא איך ללמוד.” בישיבה זה נשמע כמו תירוץ. אבל יש להם קצת צדק.
זה מתקשר לקבלת התורה: “חרות על הלוחות – אל תקרי חרות אלא חירות.” כשמקבלים תורה נעשים בן חורין. הציבור לא מבין איך זה יכול להיות – “קושיה גדולה.”
4. עבדים מול בנים – שני סוגי יהודים
– עבד לעבד: לא יכול ללמוד, חייב תמיד לשאול את הרב / המשפיע מה כתוב בתורה.
– בן חורין: תפקיד הרבי הוא להפוך את עצמו למיותר – שהתלמיד יוכל ללמוד סוגיה בעצמו ולפסוק.
החזון איש כדוגמה: הוא בפועל הדריך אנשים – מי שבר הכי חייב ללמוד סוגיה ולפסוק בעצמו. אם אחרים יעקבו – “זה לא עניינך.”
5. חירות גם במחשבה / אמונה
אותו עיקרון תקף בהשקפה: אף אחד לא יכול לבוא ולומר “חייבים להאמין X” בלי מקור ברור. “חייבים להאמין עד שמאמינים” – זה שטות.
> [סטייה צדדית / הומור]: לפי הבעל שם טוב “חייב” כל בית מדרש להיות בו קפה, מקרר, וכו׳ – אבל זה לא הלכה, אלא בדיחה כדי להוכיח את הנקודה.
העיקר: כשמישהו אומר “הבעל שם טוב אמר כך” – צריך לשאול “מאי חזית?” – איפה זה כתוב? בפסוק? בגמרא? הרמב״ם אומר שעוקבים אחר הגמרא – מה שלא כתוב, אינך חייב לי כלום, אפילו עם כל דרך ארץ.
6. חירות התורה אמיתית יותר מחירות חילונית
סוג החירות שלימוד תורה נותן הוא אמיתי יותר מאשר בכל מקום אחר. בעולם החיצון חירות כזו אפילו לא קיימת תיאורטית – אי אפשר ללמוד לבד סוגיה של חוקי תעבורה ולשחרר את עצמך מדוח, אפילו כשמראים שיש סתירה. בבית המדרש – כן.
—
חלק ב: חירות בפועל – אנרכיזם בהלכה
7. המשל של דוחות תעבורה – אין חירות אמיתית במערכת החילונית
אפילו אם לומדים שמצלמות התעבורה אינן חוקתיות – זה לא עוזר כלום. עדיין חייבים לשלם את הדוח. אין דרך החוצה. אדם במערכת החילונית הוא משועבד – עבד. השריף בעל כוח, ואם לא מציית, הוא הורס את חייך.
8. הניגוד: הלכה יהודית יש בה חירות אמיתית
משא״כ יהודי – אצל יהודים יש אפשרות:
– מישהו לומד הלכות שבת, יוצא לו שמותר לרכוב על אופניים, והוא עושה זאת – אפילו נגד הרב.
– מישהו הולך על העירוב כשהרב אומר שאסור, כי השולחן ערוך שלו אומר אחרת.
– הוא יכול לומר: “רב, אני לא מתחשב בך, השולחן ערוך שלי אומר כך.”
9. היסוד: אף אחד לא יכול להכריע הלכה עבור אחר
אין דבר כזה שמישהו יכול לפסוק עבור אחר. אפילו שיטת הרמב״ם שכל היהודים קיבלו את התלמוד הבבלי לא משנה, כי עדיין אפשר לפרש את התלמוד איך שרוצים. היחיד שמוסמך לומר לך מה לעשות – זה אתה עצמך.
> [סטייה צדדית] – מעשה עם ר׳ שלום ברנדסדורפר (ראש ישיבת בעלזא) שבא לחזון איש ומראה לו שהמגן אברהם אומר הפוך. תגובת החזון איש: הוא לוקח עט, כותב “וידוי ליתא כמגן אברהם” – פשוט מציין שהמגן אברהם סובר אחרת, וממשיך הלאה. זו הדגמה של החירות – אין שעבוד אפילו למגן אברהם.
10. מה תומך בחירות? – הספר עצמו, לא כוח
הבדל חד: “אני נתמך על ידי הכוח של הספר הזה” – לא על ידי עדים (עשרה חסידים שהולכים לשחוט את האחר), לא על ידי משטרה עם בתי כלא. רק על ידי הרעיון. והיריב גם סובר שצריך לעקוב אחר הספר – לכן אפשר לומר: “בוא, נלמד, תראה, כתוב אחרת.”
11. אין אפיפיור ביהדות
אין כאן אפיפיור. ככל שיש רבנות, זו רק ביורוקרטיה לניירות. שום רב ראשי לא יכול “להחיות את ההלכה של כולם” – “יש לי את אותה תורה כמוהו, מי הוא?” אפילו סנהדרין היא הלכה ולא למעשה – כי יהודים מעולם לא באמת רצו מערכת כזו עם כוח אמיתי.
> [סטייה צדדית] – ה״שוטרים על הציבור” מחפשים שליטה. הם מחפשים תמיד הלכה אחת מרוטה שאומרת שהרב יכול לעשות תקנות – אבל זו הלכה אחת מתוך תרי״ג.
12. חירות דורשת כשירות
אין זה חכמה להיות בטלן ולומר שיש לך יסוד. צריך להיות בעל מהלך במחשבה, צריך באמת ללמוד. החזון איש כתב “לעיוני” על סימנים שלא החזיק שהם ברורים – אבל למעשה הוא פסק לפי הבנתו. אין חובה ללמוד כל פירוש, אבל צריך לדעת לעיין.
13. חירות על “חטא” – עוד יותר עמוק
אותה חירות פועלת גם על חטא (עבירות) – “מי שיודע באמת איך חטא פועל” מבין שאפשר לומר “בעצם אין עבירות.” הכלל: תלמיד חכם שרואים שעשה עבירה בלילה – ודאי עשה תשובה. זו החירות שאף אחד אחר אין לו – זה משמעות בן חורין.
—
חלק ג: ההבדל בין הלכה למחשבה – במה מאמינים אנשים באמת?
14. בהלכה לפחות יודעים מה צריך לעשות
בהלכה, כשלומדים סוגיה, חייבים לעבור על המפרשים, ראשונים, אחרונים – זו “מיומנות אמיתית” שדורשת שנים של עבודה. אפילו בחורים טובים בישיבה יכולים רק במספר מוגבל של סוגיות באמת לחדור לעומק.
> [סטייה צדדית] – מישהו פרסם מודעה ב״דעת תורה” על קנין סודר בחוזי בית, ורצה לשלם עבור בירור – זה מראה שבהלכה יש שיטה: בודקים בספרים, מבררים, כותבים קונטרס.
15. במחשבה/אמונה – אנשים לא יודעים איך לעשות זאת
בעולם המחשבה זה “קול שקנא” – אנשים לא יודעים איך להביא בירור שיטתי, ופוחדים מזה. אבל – אם סוברים שאין צורך להכיר במה שלא מבינים, אז זה אפילו קל יותר: צריך רק להודות על האמת במה שחושבים באמת, לא במה שאומרים שצריך לחשוב.
16. נקודה קריטית: רוב האנשים לא יודעים במה הם עצמם מאמינים
כששואלים אדם “במה אתה מאמין?”, הוא עונה “יהודי חייב להאמין כך.” אבל במה אתה מאמין למעשה? “Maybe nothing. Maybe there’s nobody home.” – רוב האנשים אין להם אמונה עצמית מחושבת.
17. דוגמה: מה משמעות “מתן תורה” עבור היהודי הממוצע?
שואלים אדם מה משמעות מתן תורה. התשובה: “כתוב בספרים שאפשר לתקן את כל המידות עד היום החמישים של הספירה.” זה רעיון מאוחר (מקור ראשון – המאה ה-18), אבל לאדם הזה לא אכפת מאיפה זה מגיע. הוא מאמין בזה כי זה הגיוני לו.
> [סטייה צדדית] – ר׳ אהרן מילר הלך לבני ברק, אמר דברים שהרגיזו אנשים. הביאו אותו לראש ישיבה זקן שאמר לו: “פתח חובת הלבבות!” – אבל האדם מעולם לא ראה חובת הלבבות, לא אכפת לו. הנקודה: אנשים לא מאמינים במה שכתוב בחובת הלבבות – הם מאמינים במה שהם מאמינים.
18. המסקנה העיקרית: אנשים מאמינים במה שהגיוני להם
> “רוב האנשים למעשה מאמינים פחות או יותר במה שהגיוני להם. זו המציאות.”
כל השיעורים כאן כדי להראות שיש דרכים אחרות להבין יסודות (כמו מתן תורה) – בחומש יוצא דבר אחד, בגמרא דבר שני, במקור שלישי עוד משהו אחר. אבל רוב היהודים יגידו לך גרסה אחת מגובשת.
> [סטייה צדדית] – מחבר גוי כתב ספר על אמונה – הוא לא מביא מקורות, הוא פשוט יושב ואומר מה נראה לו. אנשים כועסים על זה, אבל בהכרח מחשבה פועלת כך – אפילו הדתי ביותר חושב דווקא כך.
> [סטייה צדדית] – כמה יהודים מודרניים-אורתודוקסים (דוד ברגר) כועסים שהרבי מליובאוויטש אומר פשט במשיח אחרת מהרמב״ם. אבל אף חסיד לא מתחשב – כי מחשבה באמת לא פועלת לפי פסקים. אנשים מאמינים במה שהם מאמינים, לא במה שהרמב״ם פוסק.
19. סיכום שתי נקודות ההקדמה
א) בהלכה – מותר להכריע בעצמך (כמו שהחזון איש ור׳ משה פיינשטיין אומרים), כי “דוכא נישטא געזאגט” – אין סמכות שאוסרת זאת.
ב) באגדה/מחשבה – חייבים בעצמך, כי ממילא כל אחד מאמין במה שיוצא לו. ממילא לפחות להודות על האמת.
זו חירות – “חירות מי שעוסק בתורה.” אף גוי לא יכול לעשות זאת – לא בהלכה, לא באגדה. בעולם היהודי מותר להיות “אפיקורס” אם בררת זאת בכנות – כי “הייתי בהר סיני כמוך.” כל הנשמות היו בהר סיני – לאף אחד אין יותר סמכות מהאחר.
20. אורתודוקסיה = אנרכיה
יהדות אורתודוקסית היא דווקא המערכת ה״חופשית” והאנרכיסטית ביותר – לא כמו שחושבים שהיא ה״דתית” ביותר במובן של קפדנות. אין סמכות אמיתית: כל רב יכול לומר מה שהוא רוצה, ואף אחד לא יכול לעשות לו כלום. זה מושווה לפרוטסטנטיזם – אצל גויים זה היה חידוש (רפורמציה), אבל אצל יהודים זה “תמיד היה כך.”
> [סטייה צדדית] – בבורו פארק אפשר למעשה להשתמש בלחץ חברתי, ויש דברים “שאי אפשר לזעזע” – אבל למעשה זה נשאר אנרכיסטי. פוליטיקה אינה השיעור – רק רעיונות שאפשר להוסיף לפוליטיקה.
נקודה: לכן “טוב מאוד להיות יהודי שיודע ללמוד” – כי במערכת אנרכיסטית כזו, מי שיכול ללמוד בעצמו יש לו את החירות האמיתית. “רבי אמיתי” מלמד אותך איך לעשות זאת בלי להיות טיפש.
—
חלק ד: השיעור העיקרי – מה משמעות “מתן תורה”?
21. הקושיה היסודית: מה השתנה במתן תורה?
“מה נשתנה” לפני מתן תורה ואחרי מתן תורה?
– אברהם אבינו כבר היו לו מצוות (ברית מילה, ללכת לארץ ישראל, לפי מדרשים – אפילו עירוב תבשילין).
– שבע מצוות בני נח כבר היו – דינים, חושן משפט, יורה דעה – “פחות או יותר אותו דבר” כמו תרי״ג מצוות.
– אף ציוויליזציה אנושית לא היתה בלי חוקים.
– השוואה לחוקה האמריקאית: לפני כן גם היו חוקים אנגליים – השינוי של חוקים עצמם אינו כל כך דרמטי.
לכן: אם מתן תורה משמעותו רק “כללים חדשים” – חוקים אחרים במקום הישנים – זה לא כל כך מעניין. “זה הבדל בכמות לא באיכות.” למה לרקוד על זה?
22. שאלת רב סעדיה גאון
רב סעדיה גאון (אמונות ודעות, הקדמה) שואל שאלה עמוקה יותר: למה בכלל צריכה להיות תורה אלוקית? אנשים מסתדרים בלעדיה. הוא מנסה להוכיח שצריכה להיות, אבל נשאר עם הקושיה על אברהם אבינו – איך הוא חי בלי זה?
> [סטייה צדדית / הומור]: “לפיו לא ראו במתן תורה דבר כל כך גדול – הוא לא בישל שבועות יותר מדי.”
23. מה אומר החומש / תנ״ך?
תצפית מוזרה:
בכל התנ״ך כמעט לא מוזכר מעמד הר סיני כרגע. מלבד פרשת יתרו, פרשת ואתחנן, ושני מקומות בסוף התנ״ך (נחמיה ומלאכי) – מיהושע בן נון עד מלאכי אף אחד לא מדבר במפורש על מעמד הר סיני. ירמיהו צועק שלא עוקבים אחר התורה, אבל הוא אף פעם לא אומר “זכרו את היום שראיתם את משה רבינו על הר סיני.”
מה כן כתוב?
כשמסתכלים בפרשת יתרו וואתחנן, כתוב שם לא מה שאנחנו חושבים שכתוב. מה באמת כתוב?
“ה׳ אלקינו כרת עמנו ברית בחורב” – הקב״ה עשה ברית (הסכם, חוזה, אמנה) עם היהודים. זה המסגור העיקרי של משה רבינו – לא “קיבלנו כללים חדשים”, אלא התחייבות דו-צדדית.
—
חלק ה: ארבעת הפשטים ב״מתן תורה”
פשט מספר 0 (בסיסי): חוקים חדשים
מתן תורה = קיבלנו כללים חדשים (חלב ודם, וכו׳). זה הפשט הפשוט ביותר, אבל כמו שהוסבר למעלה – לא כל כך מעניין, כי זה הבדל בכמות לא באיכות.
—
פשט מספר 1: ברית – חוזה דו-צדדי
א. ההבדל בין מוסר אוניברסלי לברית
– מידת המוסר/מידת הדין – יש חובה מוסרית בסיסית (אסור לגנוב). זה אוניברסלי, כמו במבול וסדום.
– ברית – היא משהו מיוחד, נוסף. הקב״ה אומר: “אני אדאג לך במיוחד, אבל אתה צריך להיות מיוחד איתי.”
משל של נאט״ו / אוקראינה:
– אמריקה שולחת עזרה לאוקראינה – זה מוסר, לא חובה.
– אם אוקראינה היתה בנאט״ו – היתה חובה, כי יש הסכם/ברית.
– כך גם: גוי רשאי לעבוד עבודה זרה (כמו “אשר חלק לכל העמים” – מדרש תנחומא). אבל אם אתה בברית עם הקב״ה – “אנכי ה׳ אלקיך” – אסור לך ללכת לאחר.
ב. שיטת הרמב״ן: הברית בטלה
הרמב״ן לומד שהברית המקורית מסיני פחות או יותר בטלה בסוף בית ראשון. היהודים אמרו “להתראות”, הקב״ה אמר “להתראות” – ההסכם פג. הברית בעיקר נבנתה על שכר ועונש בארץ ישראל – “ואם לא תשמעו” הכל על ארץ ישראל. אם לא נמצאים בארץ ישראל – ההסכם לא פעיל יותר.
ג. ראיה מאסא המלך – חידוש הברית
בדברי הימים ב׳, פרק ט״ו: אסא המלך, בעל תשובה גדול, כינס את הציבור בחודש השלישי (לכאורה שבועות) ועשה מעמד גדול של חידוש הברית: “ויבאו בברית לדרוש את ה׳… בכל לבבם ובכל נפשם… וישבעו וישמחו.” מפרשים אומרים שזה היה שבועות.
הפשט בשבועות לפי זה: שבועות הוא זמן של חידוש הברית – כשעברו על הברית (עבודה זרה), חוזרים ועושים התחייבות חדשה.
—
פשט מספר 2: “הדר קבלוה בימי אחשורוש” – קבלה חדשה, חד-צדדית
א. הגמרא בשבת: “הדר קבלוה בימי אחשורוש מהבת הנס”
הרמב״ן לומד: אחרי החורבן, בגלות, היהודים קיבלו תורה חדשה שאינה בנויה על ההבטחה המקורית של הברית. הכתב סופר אומר: אנחנו רוצים ללכת עם התורה אפילו זה לא מצליח – אפילו בלי ארץ ישראל, בלי שכר, בלי ברית. “אנחנו בבבל, בפרס – ואנחנו רוצים בכל זאת.”
ב. ההבדל היסודי
– קבלה ראשונה (סיני): ברית דו-צדדית – “כפה עליהם הר כגיגית” – הקב״ה חזק יותר, הוא אומר “תציית או לא.” זה לא הסכם אמיתי (כמו רוסיה
כמו רוסיה כופה על אוקראינה).
– קבלה שנייה (ימי אחשורוש/עזרא): חד-צדדית, מרצון, מאהבה. היהודים בעצמם החליטו. “אנחנו רוצים. לא כי כופים עלינו, לא כי זה משתלם – אלא כי אנחנו רוצים.”
ג. ספר עזרא ונחמיה
כשחזרו מהגלות, עשו ברית/אמנה חדשה – כתבו שטר, רשימה של מצוות שהם מקבלים על עצמם. לא הקב״ה בא עם כתובה – פשוט, אנחנו רוצים. הירושלמי משתמש במילה “ברית”, אבל זה חד-צדדי – הבנה שונה לגמרי של היחס עם אלוהים.
> [סטייה צדדית] – זה מביא אולי הבנה שונה לגמרי באלוהים – אבל השיעור לא נכנס לזה.
ד. חיבור לשיעור נפש החיים
“אנחנו עוקבים אחר התורה לא כי אנחנו צריכים. אנחנו לא צריכים. ההסכם נגמר. אבל אנחנו רוצים.”
> [סטייה קצרה] – הכניסה הראשונה לארץ ישראל: בכוח, הקב״ה ציווה. הכניסה השנייה (שיבת ציון): אחרת – החלטה מרצון חופשי.
—
פשט מספר 2.5: שבועה / נדר – המהות המשפטית של מעמד הר סיני
א. שבועה כמנגנון משפטי
הגמרא רואה את מעמד הר סיני כשבועה או נדר – קבלה פורמלית שהולכים לעקוב אחר התורה. מכאן נובעת השלכה משפטית: כשמישהו רוצה לעשות אחרת, הוא יכול טכנית, אבל הוא שובר התחייבות משפטית. זה לא כפייה מטפיזית, אלא דין משפטי – בדיוק כמו חוזה.
ב. הבעיה של קבלה על דורות הבאים
> [סטייה למדנית] – איך שבועה/ברית יכולה לחול על דורות עתידיים?
> – הרוגצ׳ובר מעלה למדנות על זה
> – עיר יכולה לעשות נדר (הלכות נדרים, מלך שמנהיג)
> – נשיא חותם על אמנה שמחייבת את הנשיא הבא – זה מושג משפטי
> – הכלל המשפטי: אפשר רק “זכין לאדם שלא בפניו” (לזכות), אבל זה לא פשוט
> – אחרונים דנים איך בדיוק זה עובד למדנית
ג. “רוצה אני” של הרמב״ם – קריאה משפטית, לא חסידית
החידוש המפורסם של הרמב״ם שיהודי שכופים אותו לגט אומר “רוצה אני” – זה אומר משפטית: חתמת על חוזה (מעמד הר סיני), אתה רוצה היום לשנות – יש נהלים, אבל בסופו של דבר: אתה מחויב.
ד. שבועה כהתחייבות חד-צדדית
> [דיון קצר עם תלמידים] – האם השבועה דו-צדדית (ברית) או חד-צדדית? כשהגמרא אומרת “נשבעים לעבור על המצוה” זה חד-צדדי – “התחייבתי.” שבועה לא תמיד לאלוהים.
ה. החידוש של מתן תורה לפי פשט זה
החידוש הוא שאחרי מתן תורה אדם לא יכול לעשות שבועה נגד מצוה (שבועה לבטל את המצוה אינה חלה). קודם לכן גם היה צריך לציית לקב״ה, אבל השבועה של סיני יצרה מעמד משפטי חדש – לכן זה נקרא חג השבועות (=חג של השבועות/שבועה). זה לא חידוש חדש – יש מקורות, כולל בן איש חי.
> [סטייה צדדית] – תלמיד שואל האם “שבועה” היא בעצם הפשט בפורים (קיימו וקבלו), לא שבועות. זו הערה טובה, אבל זה לא ברור, כי אפשר גם את הראשונה (ברית) להבין כהלכות שבועות.
ו. החילוק הלמדני – שלוש מסות של חיוב
| מסה | מקור החיוב | אופי |
|——|—————|——-|
| מסה ראשונה | הקב״ה עשה הסכם (ברית) | משפטי-חוזי |
| מסה שנייה | “סתם כי אני רוצה” | מרצון חופשי, מאהבה |
| מסת החכמה | אתה התחייבת (שבועה/נדר/קבלה) | דין של חושן משפט |
> [סטייה צדדית] – ראשונים (בני יונה) שואלים: איפה בכלל כתוב שצריך לקיים מה שהתחייבת? מאיפה מתחיל כל היסוד הזה?
—
פשט מספר 3: העיקר של הרמב״ם – מעמד הר סיני כבסיס אפיסטמולוגי
א. השיטה הרדיקלית של הרמב״ם
הרמב״ם עשה את מעמד הר סיני לעיקר (כמו שהחתם סופר אומר – הוא חידש את כל העיקרים). עבור הרמב״ם הר סיני חשוב יותר מאשר עבור כל אחד אחר.
המהלך של הרמב״ם שונה ביסודו משני הפשטים הראשונים:
– הוא לא גורס את השבועה/קבלה כבסיס לחיוב
– עוקבים אחר תורה כי הקב״ה אמר זאת, ומה שהוא אומר הוא אמת
– איך יודעים שזה אמת? מעמד הר סיני – “אתם ראיתם” – אתם בעצמכם ראיתם
ב. נבואה מול מעמד הר סיני
הרמב״ם (הלכות יסודי התורה פרק ח׳) אומר:
– נביא – התורה אומרת לעקוב אחריו, אבל מי אומר לעקוב אחר התורה?
– את זה צריך לראות בעצמך – זה מעמד הר סיני
– מעמד הר סיני גובר על כל הנביאים: “אין נביא רשאי לחדש דבר מעתה”
ג. אמת אוניברסלית – גם לגויים
הרמב״ם (סוף הלכות מלכים) היה רוצה שגויים גם יעקבו אחר תורה – כי זה “חוקים ומשפטים צדיקים”, החוק הטוב ביותר לכל העולם. איך יודעים שזה הטוב ביותר? – הר סיני.
ד. קושיית הרמב״ן על הרמב״ם
הרמב״ן שואל: למה הרמב״ם לא מנה “ודעתם לפניו ולבניו ולבני בניו” כמצוה? תשובה: עבור הרמב״ם זה לא מצוה נפרדת – זה העיקר של “וזאת התורה אשר שם משה” – כמעט אותו דבר.
> [סטייה צדדית] – תלמיד שואל האם מצוות אמונה שייכת לפנימיות. תשובה: הרמב״ם לא סבר שכל האמונות צריכות להיות מצוות – חלק מהעיקרים הם מצוות, חלק לא. הרמב״ן רוצה כמעט את כולם לעשות מצוות.
—
פשט מספר 4: הפשט החסידי-קבלי – תורה כ״לבוש”
א. תורה כלבוש
לפי קבלה/חסידות: התורה שאנחנו לומדים אינה התורה “האמיתית” – זה לבוש. התורה היא “אש שחורה על גבי אש לבנה”, והצירוף (איך האותיות מסודרות) הוא לפי הענין ולפי הדור. רק האלף הראשונה של “אנכי” היא אמת; כל השאר הוא לבוש – דרך שבה זה צורף לפי הצורך.
ב. קבלת התורה = חזרה לשורש
לפי הספרים החסידיים: קבלת התורה משמעותה להיפך – לא לעקוב אחר פרטי המצוות (זה הלבוש), אלא להגיע לרמה שבה התורה היא “for real” – השורש הרוחני בעולם האצילות/עולם האמת.
ג. “קבלת” התורה של משה רבינו
כשמשה רבינו הלך לסיני, זה אומר שהוא התבונן באות אלף, איך אלף מתחבר לבית, וכו׳ – מזה הוא “עשה” תורה. זה משמעות “הקב״ה נתן לו את התורה.”
ד. שבועות כל שנה = “going backwards”
כשחוגגים שבועות כל שנה, צריך לחזור להר סיני – לעלות לשורש, ומשם לעשות תורה חדשה מתוך השורש הרוחני. לכן הולכים למקווה, עושים תיקון ליל שבועות – הכל עבודת פנימיות מחוברת לתפיסה של שורש התורה.
ה. פשט הבעל שם טוב
הבעל שם טוב אומר על “בת קול יוצאת בכל יום מהר חורב”: צריך לשמוע את בת הקול – לא כמשל, אלא כדבר פנימי. ההרהור שיהודי מהרהר ביום – זה בא מעבודה במעלה. כששומעים את הבורא (כמו שהרבי׳ם החסידיים אומרים – אפילו בנובמבר שומעים דברים גבוהים), זה אומר הרהור עמוק יותר, שממנו אפשר לעשות תורה – אבל תורה שונה לגמרי מרש״י הפשוט.
—
חלק ו: סוף השיעור – “בת קול” ושמיעה פנימית
24. הקושיה על “בת קול”
אם לא שומעים את בת הקול, זה בכל זאת חסר תועלת – מה הטעם בבת קול שאף אחד לא שומע?
25. התירוץ – פשט חדש ב״בת קול”
“בת קול” לא אומר בת קול ליטרלי (קול מהשמיים ששומעים באוזניים). הפשט הוא:
– “שמיעה” – השמיעה של יהודים באותו יום – היא שמיעה פנימית, שמיעה עמוקה יותר פנימית.
– זה באמת יוצא מהאבות – זו ירושה פנימית.
– מה שמרגישים כששומעים את בת הקול – זה לא שמיעה פיזית, אלא תחושה מבפנים.
26. פשט הרבי החסידי
צריך להבין “איך שומעים בהיכל” – זה אומר שה״שמיעה” יש לה מהות פנימית, עמוקה יותר, ומזה אפשר לעשות טהור – מהשמיעה העמוקה יוצאת טהרה. אחר כך הוא מפרט מה עושים מהטהור הזה.
27. חיבור לשיטת קאנט
זה מזוהה כפשט הרביעי/חמישי/שישי של קאנט – מהלך “שונה לגמרי” בהבנת שמיעה וידיעה. לקאנט יש שם שבעה פשטים, כנגד שבעת שבועות הספירה.
28. סיום
את שבעת התיקונים האדם יכול לספור בעצמו – “ברוך השם, האדם לבדו” – כלומר, בלי עזרה חיצונית, דרך עבודה פנימית עצמית. זה מתחבר בחזרה לכל היסוד של השיעור: חירות משמעותה שהאדם יכול – וחייב – לעשות את העבודה בעצמו, מבפנים, בלי שמישהו יגיד לו מה לחשוב או מה להרגיש.
—
סקירה כללית: כל המהלך של השיעור
החוט האדום
השיעור בנוי בשני בלוקים גדולים:
בלוק א: הקדמה – חירות כיסוד (סעיפים 1–20)
נשמה בהר סיני → צריך להבהיר הנחות → המטרה האמיתית של לימוד = חירות → תפקיד הרבי = להפוך את עצמו למיותר → חירות תקפה גם במחשבה/אמונה → אנשים מאמינים במה שהגיוני להם, לא במה שאומרים להם → בהלכה מותר להכריע בעצמך, במחשבה חייבים → אורתודוקסיה = אנרכיה → מי שיודע ללמוד יש לו חירות אמיתית
בלוק ב: השיעור העיקרי – ארבעה+(אפס) פשטים ב״מתן תורה” (סעיפים 21–28)
| # | פשט | מהות | מושג מפתח |
|—|——|——-|————|
| 0 | חוקים חדשים | הבדל בכמות, לא באיכות | כללים |
| 1 | ברית | חוזה דו-צדדי עם שכר ועונש | אמנה / מודל נאט״ו |
| 2 | “הדר קבלוה” | קבלה חד-צדדית, מרצון חופשי מאהבה | “אנחנו רוצים בכל זאת” |
| 2.5 | שבועה/נדר | התחייבות משפטית – דין של חושן משפט | משפט חוזים |
| 3 | עיקר הרמב״ם | בסיס אפיסטמולוגי – “אתם ראיתם” | אימות האמת |
| 4 | חסידי-קבלי | תורה = לבוש; קבלת התורה = חזרה לשורש | שמיעה פנימית / בת קול |
נקודת הסיום
השיעור מסתיים בנקודה שהאדם יכול לעשות את התיקונים בעצמו – בלי עזרה חיצונית. זה מחבר את שני הבלוקים: החירות מההקדמה (כל אדם הוא הסמכות שלו בתורה ובמחשבה) עם הפשט החסידי-קבלי של מתן תורה (האדם שומע את בת הקול מבפנים, חוזר לשורש, ועושה משם תורה חדשה). חירות על הלוחות – אל תקרי חרות אלא חירות – זה לא רק דרשה, אלא האופי היסודי של מה שמתן תורה משמעותו: אדם שיכול בעצמו ללמוד, בעצמו לחשוב, בעצמו לשמוע את בת הקול – זהו בן חורין האמיתי.
תמלול מלא 📝
חירות דרך לימוד תורה: הנשמה בהר סיני וחופש הלימוד העצמאי
הקדמה: הנשמה בהר סיני – קשר ללימוד שלנו
מגיד שיעור:
אז כך, אני רוצה לקשר את זה קצת עם איפה שאנחנו נמצאים, כי אתם צריכים לדעת איך אני מחזיק בין הדברים, אני מנסה לעשות את זה ולהיות מודע. זה לא קשור לשום דבר שאני צריך לדבר על הנשמה. חיפשתי איזושהי דרך איך אפשר לחשוב, כי אומרים שכל הנשמות היו בהר סיני. חשבתי שאפשר לקשר את הרעיון לחשוב איזה סוג של מהלך של נשמה. זה הגיוני, כן? כולם אומרים שנשמה הייתה בהר סיני, כן? זה אחד… אני אומר נקודה, אין לי חובה… חשבתי על זה אולי חמש דקות לפני השיעור שזה קשר.
כן, הנשמה שלי היא כאן אתר, זה… איך קוראים לזה? “Souls of Sinai”? אתם מכירים אתר כזה? כן. אז מה היסוד של האתר הזה? שכל היהודים היו בהר סיני. מה זה אומר שכל היהודים היו? הנשמות שלנו היו. אז מה זה נשמה? זה סוג של דבר שהיא יכולה הייתה להיות, היא הייתה גלגול? מה זה אומר שהנשמה שלי הייתה? הנה, יש כאן, זה רק הגיוני לפי פשט מסוים של נשמה.
אם אני מחזיק בדיוק שזה הקשר שלכם. הנה, אתה יכול לומר שאם מישהו אומר שהנשמה שלך הייתה בהר סיני, תשאל אותו האם הוא מתכוון לומר שזה היה גלגול של הנשמה שלך, או שהוא מתכוון לומר שזו הייתה הנשמה כמו שלמדנו רבי צדוק הכהן שזה רק חלק מזה. אבל לפי המפרשים האחרים שאומרים שהנשמות נבראו כבר אז, אז כולי עלמא נשמות כבר היו, לא רק הנשמות היהודיות, אז נשמות גויים גם היו. בקיצור, אתה יכול להתפלפל כמה שאתה רוצה. זה קשר אחד.
היסוד האמיתי: הכל בנוי על הנחות
אבל הקשר היותר עמוק שיותר מעניין אותי הוא הנושא של מה זה… מה זו התורה שלי, אפשר לומר כך. מה זה השיעור שלנו? באמת, כל השיעורים שלי הם רק על זה. לא כל אחד תופס תמיד שזה על זה, אבל כל השיעורים הם על זה.
כמו שאמרנו בפעם הקודמת, שאתה מוכר משהו, כן? יש לך מסוימים… מסוימים… נוקחים עמך, “What you get out of this”. אז מה אמרנו בפעם הקודמת? אה, תורה עמוקה, אבל “get out of this” שהכל בנוי על הנחות, כן?
למשל, מישהו אומר “חלק אלוקה ממעל” זו נשמה. אני אומר רק משל, מה זה משל שהוא מועיל. האם הוא מתכוון שהוא אמר משהו. בעצם צריך, זה רק הוסיף עוד שלושה דברים. לא דברים על נשמה, אלא דברים כלליים.
מה זה אומר חלק? חלק הוא בעצם מושג פיזי. Something is a part of something. מה זה אומר? הייתי יכול קודם ממילא. חלק הוא יותר בסיסי, לפני זה צריך, זה נוגע לשבוע שעבר. מה זה אומר להיות part? מובן שאתה יכול לומר שpart מגדולה, אבל מה זה אומר part? Part יכול להיות הרבה meanings, וזו באמת מחלוקת המפרשים, מחלוקת הפילוסופים מה זה אומר part.
אני לא יכול לומר שאני נכנס לזה עכשיו, אני לא אומר שאני יודע מה זה אומר. אני לא יודע מה זה אומר אלוקה, ממילא אני לא יודע. אני מעמיד פנים שזה just פסוק, אני מתכוון שזה לא אומר כלום כאן. אבל at least את שני הדברים האלה צריך לדעת, מה זה אומר אלוקים, מה זה אומר חלק. אחר כך אפשר לדבר שנשמה היא חלק אלוקה ממעל.
אז זה דבר אחד שמכרנו בשבוע שעבר, וזה יסוד מאוד שימושי, cause you could use it almost for everything if you realize שהדברים הבסיסיים הם סוגיה. כמו שהסברנו בשבוע שעבר, שהדברים שאינם material existence… עט? I used to have. במכונית הקודמת, זה כבר לא כאן. אולי למעלה? אה, הנה יש לי bunch of pens. נייר אין לי. אני אקח את זה בספר.
כן, אז זו דוגמה טובה. זה יסוד אחד.
העיקר: חירות דרך לימוד – “איך ללמוד”
אבל היסוד האמיתי, הדבר האמיתי שצריך למכור הוא כך: כמו שכאשר הולכים לישיבה, אני מחזיק כמו שהולכים לישיבה, אומרות… כבר אמרתי את זה פעם כאן? אומרות הישיבות הליטאיות שהם לא מלמדים אותך כלום, הם רק מלמדים אותך איך ללמוד.
כך שכנעו אותי בישיבה, אף פעם לא הבנתי מה רוצים ממני. אמרתי, “חברה, מה אתם מוכרים לי את זה? איך אני צריך ללמוד? What’s the point of that?” When I was in yeshiva, it seemed to me totally useless, this statement. זה נשמע לי כמו excuse. אבל יעצו לי, “אם אתה רוצה להיות מגיד שיעור, תגיד להם כך: לא את הגמרות לומדים, אלא איך ללמוד את הגמרא.” אתה יודע את הגמרא? אתה אומר, “אני לא יודע את הגמרא.” אמרתי, “חברה, אני רוצה לדעת את הגמרות, זה מעניין אותי.”
הנה. אבל באמת יש להם קצת נקודה, רק זה מאוד קשה ללמד את זה actually. אם אנחנו לא דעת המכריע. אבל בואו נגיד נקודה גדולה. מה הנקודה? אני קורא לזה “חירות”.
חירות על הלוחות – החירות של התורה
כל אחד רוצה חירות. כתוב בתניא איפשהו, “הרי בני ישראל עבדים, עבדי ה׳ ולא עבדים לעבדים”. יהודי, אם יהודי, זה הרי המעשה של קבלת התורה, כן? “אנכי ה׳ אלקיך אשר הוצאתיך מארץ מצרים”. אחד הדברים, כתוב “חרות על הלוחות”, אל תקרי “חרות” אלא “חירות”. אחד הדברים שכאשר מקבלים את התורה נעשים אדם חופשי. והעולם לא מבין איך זה יכול להיות. הנה, זו שאלה גדולה.
עבדים לעבדים לעומת בני חורין – שני סוגי יהודים
אבל באופן פשוט, כל זמן שאדם, בואו נגיד, בואו נגיד שאנחנו יהודים. אם לא היינו יהודים זו קצת שאלה ברמה אחרת, צריך לדבר על אותה רמה. אבל בואו נדבר על הרמה שאנחנו יהודים, ויהודים זה אומר שאנחנו בני תורה, כן, אוהבי התורה, בני התורה, אני יודע כבר, אנחנו נושאי אמונת התורה.
אז ברמה הזו, כמו שאתה אומר, יש עבדים ויש בנים. יש אנשים שלא יודעים ללמוד. מה זה אומר שהוא לא יודע ללמוד? שהוא תמיד עבד לעבד, כמו עבד לעבד, כן? הוא צריך תמיד לשאול את הרב מה כתוב בתורה. או אם הוא רוצה להבין משהו, הוא צריך לשאול את המשפיע מה זה אומר.
מה שאין כן אם מישהו הולך לישיבה, ובישיבה, לא אמרתי דבר כל כך רדיקלי, מסתמא הם לא מתכוונים לזה. אבל לפי הפשט שלי, אם מישהו הולך לישיבה ומלמדים אותו איך ללמוד. במילים אחרות, התפקיד של הרבי הוא לעשות את עצמו מיותר. זה גם התפקיד שלי, אגב. אף אחד לא צריך להישאר כאן. אם נשארים כאן זו ברכה לבטלה, אני מתכוון לומר. צריך להישאר עד שאני אגיד לו מתי להפסיק. זה הטריק. אוקיי, אני לא מדבר הלכה למעשה, אבל הרעיון הוא כך.
תפקיד הרבי: לעשות את עצמו מיותר
אם תפקיד הרבי, רבי אמיתי, הוא לעשות, הוא to make himself… לעשות את עצמו מיותר. ולא צריכים אותו יותר. במילים אחרות, הוא לא צריך לשאול את הרב מה השאלה, כי הוא יודע ללמוד. מה זה אומר שמישהו יודע ללמוד? הוא יכול בעצמו להסתכל בגמרא ולראות מה התשובה. וזה actually a very big כישרון.
אני מתכוון שרוב הישיבות לא מלמדות את זה, הנה, בטח לא לגבי הלכה, כי כשלומדים הלכה לומדים בדיוק להיפך, אסור לבאר בעצמך את ההלכה, צריך לעקוב אחרי המשנה ברורה, אז זה useless. גם משהו, שאפשר בעצמך להסתכל במשנה ברורה, כבר עומדים איפשהו. לא צריך להסתכל בפסקי תשובות שיגיד לך מה הנטעי גבריאל מתכוון שהמשנה ברורה אמר. אוקיי, זו כבר רמה כלשהי של חירות.
אבל יותר מכך הוא יכול אחר כך לומר איך החזון איש למד, או איך ר׳ משה פיינשטיין למד. הוא יכול ללמוד את הגמרא ולפסוק, יש לו חירות אדירה. במילים אחרות, הוא בעצמו אחראי על ההלכה שלו.
עכשיו, הנה אחר כך יריבו, כי זה יגיד כך והרב יגיד כך, אה, יש כבר פוליטיקה. אוקיי, פוליטיקה זה עניין אחר.
הדוגמה של החזון איש: חירות למעשה
אבל מכיוון, וזה מאוד מעניין, הוא באמת לימד, אני מתכוון באמת שמישהו שאפילו לא עוסק בתורה, at least you could believe in this. במילים אחרות, זה מאוד מעניין, מקורי לגמרי, וכל הרבנים, ומישהו אמר לי להפסיק להתנפל על רבנים, אני לא מתנפל על רבנים, אבל כל אלה, כאילו, כל הבטלנים שקוראים לעצמם רבנים, אני לא מתכוון לרבנים האמיתיים, הם מאוד מתעניינים בסוגיה שנקראת זקן ממרא כהלכתה, במילים אחרות, שזה לא כך.
אני רוצה לומר שזה מאוד חשוב, אנחנו צריכים לראות בזה באמת רדיקלי איך אפשר לעבוד את התורה, אבל בטוח שבכל ימות, מאז הזמן שיש לנו את התורה, זה לא עובד ממש כך. במילים אחרות, “על ימין ועל שמאל”, “לא תסור ככל אשר יורוך על ימין ועל שמאל”, לפי הבעצם, שזה לא כך, לא הפשט האמיתי, בואו לא נגיד הפשט האמיתי של מה יהודי מבין את התורה, הוא לומד חומש רש״י, הוא לומד גמרא, הוא לומד את הסוגיה, זה יוצא לו כך.
איך החזון איש למד, החזון איש בפועל ממש הדריך, מי שהוא בר הכי צריך ללמוד סוגיה ולפסוק לעצמו. עכשיו האם כל העולם יעקוב, that’s not your business, that’s another discussion. הוא רצה שיעקבו, אבל אם הם לא עוקבים, זה לא עניינו. אבל at least הוא נתן לאנשים כשהם לומדים את הסוג הזה של independence, שאתה יכול ללמוד, אתה לא רק צריך, אתה לא רק יכול, אתה חייב ללמוד סוגיה. זה מבהיל על הרעיון, אבל מכיוון שזה לא כי הוא ציווה לא לעקוב אחרי קודמים, ואתה כן למדת, אתה לא יכול לא לעקוב אחרי קודמים, אתה צריך לעשות כמו שיוצא.
אותו עיקרון במחשבה ובאמונה
וזה החשבון האחד, בואו נגיד, זו דרך אחת של הבנת התורה. וכך למשל, אני רוצה ללכת הרבה יותר רחוק מזה, אני רוצה לומר לך שאותו דבר הוא בהגדה, במחשבה. מישהו לא יכול לבוא ולומר לך שצריך, כמו שהוא אומר, צריך להאמין, צריך לומר עד שמאמינים. זה הרי שטות. מה זה אומר צריך? בואו לא נדבר שצריך להאמין במה שכתוב בתורה, בואו נראה מה כתוב בתורה. אני מדבר אפילו על הרמה הזו, אבל זה אותו דבר בכל רמה. זה לא שאתה יכול לבחור איזו רמה.
הבעל שם טוב ומשל הקפה
שמישהו אומר, צריך להאמין מאז שהבעל שם טוב בא, צריך להאמין שכל בית מדרש צריך להיות בו קפה, ואם לא זה לא בית מדרש. כן? בית המדרש הוא עוד מלפני עבודת הבעל שם טוב. אז אפשר לראות, אין כאן כוסות, אין כאן קפה, אין כאן מקרר, גם זה בית מדרש שלי. כן? לפיו, לפי הבעל שם טוב, אסור להתפלל בבית המדרש. אוקיי, אני עושה בדיחה, אבל אתם מבינים את הנמשל.
מאי חזית? – שאלת המקור
אבל מה בא הרי לומר? תגיד לי, “מאי חזית?” אני מתכוון, מאי חזית דנטרנא? אני שומע, אמרת שזה הבעל שם טוב. Where did you get this from? יש הרי איזושהי דרך, יש הרי איזשהו סדר, whatever it is. אני לא יודע בדיוק מה זה. אני מתכוון שאני יודע, אבל זה not simple לגרום לכולם להסכים על מה זה.
אם יש איזושהי דרך איך אנחנו מחליטים, כתוב בפסוק, כתוב בגמרא, אוקיי, הרמב״ם אומר שצריך לעקוב אחרי הגמרא, יש לנו איזושהי השכלה. מה שלא כתוב, תתפוצץ עם הבעל שם טוב שלך. אני מתכוון, לא השקעתי בזה כלום. אני יכול לכבד אותו הרבה דרך ארץ והכל, אבל אני לא חייב לך כלום. כן?
מסקנה: חירות התורה היא יותר אמיתית מחירות חילונית
זו דרך אחת מאוד חשובה של הבנת התורה. ואני מתכוון שזו, במובן מאוד real, הרבה יותר חופשית ממה שיש בכל מקום אחר. למה? כי אין אפילו תיאורטית, אני לא צריך לומר, אין אפילו תיאורטית דבר כזה. יש אנשים שמחזיקים שיש תיאורטית דבר כזה, אבל הלכה למעשה, אין אפילו תיאורטית דבר כזה. האנשים שאני מכיר שיש להם את החירות, יש להם אותה למעשה.
אין אפילו תיאורטית דבר כזה מחוץ לבית המדרש, שאתה תלמד את הסוגיה של רמזורים, ותגיע למסקנה שהמצלמה ששולחת לך דו״ח נפסלת, הרמב״ם לא מחזיק בזה, הרי״ף לא מחזיק בזה, החוקה לא מחזיקה בזה, חוקת מדינת ניו יורק, אה, שהם עשו תאווה, שהם עשו שחיתות, זה לא נכון, זה סותר את עצמו, וממילא זה מתבטל, וכואב ליהודי כך, כמו שאני מרגיש
חירות דרך תורה: האופי האנרכיסטי של ההלכה
למה המערכת החילונית משועבדת
מגיד שיעור:
למה? כי אין אפילו תיאורטית, אני אצטרך לומר לך, אין אפילו תיאורטית דבר כזה. יש אנשים שמחזיקים שיש תיאורטית דבר כזה, אבל הלכה למעשה אין אפילו תיאורטית דבר כזה.
האנשים שאני מכיר שיש להם את החירות יש להם אותה למעשה. אין אפילו תיאורטית דבר כזה מחוץ לבית המדרש, שאתה תלמד את הסוגיה של רמזורים, ויצא לך שהמצלמה ששולחת לך דו״ח נפסלת, הרמב״ם לא מחזיק בזה, הרי״ף לא מחזיק בזה, החוקה לא מחזיקה בזה, חוקת מדינת ניו יורק לא מחזיקה בזה.
אה, הם עשו, זה שקר, זה שחיתות, זה לא נכון, זה סותר את עצמו. וממילא אני מתנהג כך, וכך יעשה יהודי? כך אני מתנהג? למעשה מתנהגים כך, זה לא עוזר הרבה, משלמים את הדו״ח עם פי שלושה מהדו״ח, וכן הלאה. ובקיצור, אין דרך לצאת.
החירות היהודית: מציאות מעשית
אז תמיד תהיה משועבד. אדם שאינו יהודי חסידי, שאינו יהודי אורתודוקסי במובן הפשוט, הוא במובן מסוים משועבד. יהודי גם, התכוונתי, יהודי גם לא יכול להשתחרר מזה. זה ברמה ההיא נורא משועבד והוא עבד.
כן, תיאורטית הוא יכול לומר שיש חוקה, ואם תרצה, אם זה יצליח, תלך אל בית המשפט העליון, תשכנע את בית המשפט העליון, שבעצם כל הרעיון של דוחות תנועה אינו חוקתי, לא כתוב בחוקה שצריך להיות דוחות תנועה נוספים. בואו נכנס לזה. בקיצור, זה לא נכון, כל אחד יודע, נהג ברחוב, זה לא נכון.
אבל זה לא עוזר לך כלום, זה עוזר כמו צנון. והלכה למעשה אתה צריך לציית למי שיושב שם במשרד השריף, אתה צריך לציית לו, ואם לא הוא ישים לך את החיים. אין שום דרך לצאת מזה.
האופציה של חירות בהלכה
משא״כ יהודי, יש אופציה כזאת. יש, יש. בבורו פארק זה קצת יותר קשה, כן, אבל יש אופציה כזאת, יש אופציה כזאת. יש אנשים שמתנהגים כך, יש משוגעים כאלה. אני לא אומר שאני מחזיק מהם, אבל יש אנשים כאלה שהם מתנהגים כך.
הוא לומד הלכות שבת, ויוצא לו ששבת מותר לנסוע באופניים, והוא נוסע באופניים במקום, והוא בא לבית המדרש עם האופניים שלו. נניח, אני אומר משל. ואומרים לו, “אתה לא יודע מה אתה עושה?” “נו, למדתי, אני יכול ללמד אותך יותר טוב ממך.” ויוצא לי שעושים כן, ושלום.
והרב אומר שאסור ללכת על העירוב, והוא הולך כן. למה? כי הוא יכול לעיין בשולחן ערוך שהרב אומר. הוא אומר, רב, יש לי אותך בעליית הגג, השולחן ערוך שלי אומר כך, ואני מחזיק שזו מצוה, ואני רוצה, ואני צריך אפילו להילחם עם העריות, מה שלא יהיה.
אני לא מדבר על זה שהוא צודק או לא צודק, אני רק מדבר על זה שיש אנרכיזם משונה, כמעט, בדרך שבה ההלכה למעשה עובדת, אפילו בימינו אלה.
למה השלטונות לא מרוצים
ויש סיבה טובה למה כל השלטונות על הציבור הם לא שמחים עם זה שההלכה עובדת כך. והם מחפשים תמיד את ההלכה הדרושה האחת שכתוב שם שלא, שהרב יכול כן לעשות איזו תקנה שהוא רוצה אפילו נגד התורה, וזו הלכה אחת מתוך תרי״ג הלכות. יש סיבה אחת, אני מבין שזה לא כך, אני מבין. יכול להיות שאני עושה את זה יותר חשוב ממה שזה, אבל יש הלכה אחת.
וכל האחרות, אומר שכל טיפש יכול פשוט ללכת, וזה מדהים, וזה כאילו לא, וזה מאוד מפריע שיש דבר כזה רב, יש דבר כזה רב, ואין.
היסוד: אף אחד לא יכול להכריע הלכה לאחר
אני מתכוון, היו הרבה ניסיונות לעשות דבר כזה ביהדות, ולפעמים זה הצליח ולפעמים לא הצליח. אבל ביסודו, אני מתכוון, תראו, אני מתכוון, אין דבר כזה שיש מישהו שיכול להכריע את ההלכה לאחר. אין דבר כזה!
הרמב״ם חשב שהוא מחזיק שכל היהודים קיבלו את התלמוד בבלי, נניח, אבל זה לא עושה הרבה הבדל, כי אתה עדיין יכול לפרש את התלמוד בבלי איך שאתה רוצה. אף אחד לא מוסמך לומר לך מה לעשות. היחיד שמוסמך לומר לך מה לעשות זה אתה עצמך!
נכון, אבל אתה לא יכול לומר, אני מתנהג מנהג המקום, מה שהרב אומר. אני לא אומר שאפשר לעשות לגמרי אנרכיה, אבל היסוד הזה קשור לחירות, והחירות עובדת.
דוגמאות לחירות בפועל
יכול לבוא מישהו, ולא רק שיכול לבוא, זה בא. וכל העיר שונאת אותך, ואתה יכול להיות עם המנין שלך, ואצלנו לא אומרים, אצלנו בבית המדרש לא אומרים יוצרות. ואתה רוצה אפילו לעשות חרם, ואתה יכול להתלות עם החרם שלך, זה לא משנה כלום. עדיין אומרים את זה.
אצלנו הולכים להתפלל אחרי חצות. למה? כי עשינו פשט שיוצא שמותר, תוספות יום טוב. שולחן ערוך הוא רק דעה אחת של מה ההלכה צריכה להיות.
אני מתכוון לומר, בוודאי, שולחן ערוך, אני מתכוון לומר, עד כמה שאתה רוצה ללכת, אני לא נכנס לגדרים שונים של ההלכה ולאחריות וכן הלאה. היסוד הוא כך, והיסוד הוא שיש אחריות כי זה נכון, לא כי מישהו אמר שזה נכון. וכך עובדת התורה, ורוב התורה עובדת באמת כך.
פוסקים ומורא
לא רואים שום פוסק יאמר, אני מתכוון מאוחר יותר רואים כן, “אני מחזיק כך, יש לי מורא.” אוקיי, אני יודע שיש לך מורא, יש לך מורא? אני מתכוון, לך לטיפול, אל תפחד. מה אתה רוצה ממני?
אבל ה״ויואל משה” עובד כך, וזו חירות אמיתית, אני מתכוון באמת שזו חירות שלא קיימת.
חירות על חטא: החירות העמוקה יותר
ואותו דבר, מובן שזו באמת החירות על חטא, וחטא הוא הרבה יותר עמוק למי שיודע באמת איך חטא עובד. ואני לא אומר שזה מתנהל למעשה כך, כי… אבל שזה שאני יכול לומר, ויש לי את האומץ לומר שבעצם עבירות אין, למה אני רוצה להגיד להם?
אני, יצחק לוי, אין לי בעיה ללכת ליוטיוב. נכון, יוטיוב לא יכול לזרוק אותי, אני מתכוון שהם יכולים, אבל יש עבירות אחרות. על העבירות האלה הם לא מקפידים, כן? יש עבירות שהם מקפידים. הם לא מקפידים על עבירות יהודיות, והיהודים לא מקפידים על העבירות שלהם.
הכלל של תלמיד חכם
על כל פנים, אני יכול לומר שאני מחזיק שכל יהודי יכול ללמוד גמרא ולפסוק. למה אני מחזיק? אני לא מחזיק כך, רבי משה פיינשטיין מתנהג כך, יכול להיות שהתשובה שלו היא קולא.
פעם אמרו לו שהמגן אברהם אומר… אתם יודעים את המעשה של החזון איש עם רבי… מי זה היה? רבי שרגא ברנדסדורפר, אני חושב, מראשי הישיבה החסידיים. ברנדסדורפר הוא נקרא? ראש הישיבה הבעלזאי? שלום ברנדסדורפר.
המעשה עם החזון איש
הוא בא לחזון איש, והחזון איש הראה סימן חזון איש, והראו לחזון איש שהמגן אברהם אומר הפוך ממנו. אומר הוא, “כן? מעניין.” הוא לוקח עט לכתוב, “וידוי ליתא כמגן אברהם”. האחר נפל מהכלים. הוא חשב שהוא יתווכח עם המגן אברהם. אומר הוא, “כן, שכחתי להוסיף את זה. אוקיי, הוא מחזיק אחרת ממני. שכחתי, אני מתכוון, מעניין.”
זה… ואני יכול להגיד את זה. ולמה אני יכול להגיד את זה? כי אני נתמך על ידי הכוח של הספר הזה. אני לא נתמך על ידי עדות, כמו שאותו אומר, עשרה חסידים שהולכים לשחוט את מי שלא מציית לי. אני לא נתמך על ידי משטרה שיש להם כלא לשים אנשים. אני נתמך רק על ידי הרעיון, כי אני מחזיק ש… וגם לך יש, כן, מי שמתווכח איתי גם מחזיק שבעצם צריך רק לציית לספר.
אני יכול להעיז לומר, “בוא, בוא נלמד, אתה תראה, כתוב אחרת.” וזה אומר שבמציאות יש כמות עצומה של חירות, אם למישהו יש את האומץ, ובכלל אם מישהו מחזיק בלימוד, אם מישהו מחזיק בעשייה, או רוצה סתם לומר, “זה באמת לא עניין, כי אתה תגיד, ‘מי אתה?’” או הוא יגיד, “אני לא. אני רק אומר לך מה כתוב בפסוק, אני רק אומר לך מה כתוב בגמרא,” מה שלא יהיה, מי שמניחים שהוא הסמכות, אני יכול לעשות את זה, ואני לא יכול לעשות את זה כמעט בשום הקשר אחר בעולם. לא יכולים לעשות את החוצפה הזאת, לפחות לא בצורה הזאת.
אין אפיפיור
רק אצל היהודים שיש להם תורה, שתיאורטית הם מחויבים לתורה, ותיאורטית אף אחד לא יכול לומר לאחר מה כתוב בתורה. וזו חירות אדירה של מי שעוסק בתורה. כך אני מחזיק.
כמו שאומרים, תלמיד חכם, אם הוא רואה תלמיד חכם עשה עבירה בלילה, הוא ודאי עשה תשובה. הוא כתב תשובה, אמרנו, כן? החירות הזו אין לאף אחד אחר. זה נקרא בן חורין. הוא יכול, הוא באמת יכול. זה בתקווה שהוא כתב תשובה לפני כן, כי הוא לא סתם בטלן. אבל, אבל זה ה…
אבל שם כתוב שלא, שם כתוב שהוא ברוך. אוקיי, זה עוד שיחה, נראה מה זה אומר ברוך, ומי מחליט מי הוא הברוך. אה, יש דקה אחת. אז בואו נדבר על מחשבות.
העבודה המעשית של חירות
אז, זה בעולם המעשה, ובעולם המעשה זה גם עובד אגב. אני אומר לך שזה יכול לעבוד יותר טוב. במילים אחרות, פוליטיקה זו פוליטיקה, אבל תיאורטית כולם מסכימים לזה. לא כולם, אמרתי לך, יש אנשים שמאוד מעוניינים בכל מיני שלטונות צרי אופק שאומרים הפוך. אבל, וצריך למחות נגד, אני לא בצד ההוא ברגע זה.
אבל תיאורטית כולם מסכימים לזה. ואני חושב שזה עובד ממש למעשה זה עובד. במילים אחרות, אין כאן אפיפיור, ואני מתכוון לומר, עד כמה שיש אפיפיור זה ממש אפיפיור לשם מה שהרבנות היא ביורוקרטיה, לשם לכתוב במסמכים מסוימים זה עושה נפקא מינה.
כמעט אף יהודי, יש לצערנו יהודים שכן, כי הם באמת שונים מה, הם לא רוצים להיות בני חורין. אבל היהודים הדתיים, היהודים האמיתיים החזקים, הם לא כל כך מקפידים להיות בני חורין. תמיד מקפידים על האנרכיזם. אתה לא יכול, הרבנות טובה לכתוב פתקאות שצריך, אני לא יודע.
אבל לא עולה על דעתו באמת לתת דבר כזה שבחרו אותו להיות הרב הראשי, שהוא יחיה יעשה את ההלכה של כולם. משוגע? הוא יכול לעשות את ההלכה שלי? יש לי את אותה תורה כמוהו. מי הוא? הוא כלום.
תיאורטית, אה, יש הלכה של סנהדרין. יש באמת הלכה, זו הלכה ולא למעשה, כי באמת בגלל זה, כי הם לא אוהבים את הרעיון. זה לא רעיון טוב. אולי זה רעיון טוב, אני לא אומר, איפשהו צריך להיות איזו מערכת. אבל לנו לא היה כמעט מעולם לא עם כוח אמיתי, רק כתיאוריה יפה שמדברים עליה. ויש סיבה לזה.
התנאים לחירות: צריך לדעת ללמוד
אז זה היסוד הגדול שלנו, שאפשר לעשות את זה. בוודאי, כמו שהוא אומר, צריך לדעת לעשות את זה. במילים אחרות, מה זה אומר שאפשר לעשות את זה?
נניח, נניח, צריך באמת, אני מתכוון לומר, זו לא חכמה להיות בטלן ולומר, הוא אומר שיש לו יסוד לכף רגל, והוא אומר. אתה צריך להיות עם איזה מהלך במחשבה. אני חושב שאנשים מרחיקים הרבה יותר לעשות את זה, הרבה יותר קשה לעשות את זה, וזה באמת הרבה יותר קל.
ולמעשה אני לא יכול לומר, לא למדתי מספיק. ואנשים צריכים באמת לא למדו מספיק. אני לא יודע מה השיעור של לימוד, כחקירה גדולה, מה השיעור של שכבר למדת וכבר עשית כדי לוכל לומר שאני מחזיק כך.
ה״לעיוני” של החזון איש
ואתה יודע שהחזון איש נהג לכתוב על סימנים שהוא לא החזיק שהם ברורים, “לעיוני”, אני יודע, “לעיוני”, משהו כזה יש לו נוסח. והוא אומר כך, הוא היה כן, הוא אומר, אני פחות, נראה לי כך, אולי מחר אחשוב יותר אראה שזה לא נכון.
אבל למעשה הוא פסק כמו הדבר הלעיוני. הוא לא אמר שהוא לא פוסק הלכה למעשה, הוא אומר, רבי חיים קנייבסקי… לא, הוא אומר עובדה שאתה רואה, עדיין יש מקום לעיין יותר. אבל הרבה פעמים הוא כתב “לעיוני” על דבר שהוא פסק. אתה חושב שאין לי כוח להגיע לחתולים היפים? לא, אני לומד עכשיו.
אבל החסידים מספרים, הוא ממש כך נטל את כל הטרחות האלה. אתה חושב שאני אומר שיש לי עכשיו, אני חייב עכשיו לכל סעיף שכתוב פירוש על הסוגיא? אני לומד, יוצא לי כך.
כמו שהוא אומר “אלקים נגע באברהם”, יבוא מישהו, הוא יכתוב. יש לי זמן, אני רואה שאותו אומר אחרת, נראה אם הוא אומר איזו סברא טובה, נראה אם אני חייב ללמוד כל דבר. אוקיי, צריך לדעת לעיין, כמה חייבים? אני לא יודע. אבל ב—
אמונה ומחשבה: החירות של השקפה עצמאית
הקדמה: ההבדל בין הלכה למחשבה (המשך)
הקושי של לימוד סוגיא בהלכה
המפרשים מפרשים, ונטלו ממש את כל הטעויות האלה, כלומר, אני צריך עכשיו, אני חייב עכשיו לכל סעיף שכתוב פירוש על הסוגיא, אני לומד את זה, יוצא לי כך. כמו שהוא אומר, אלוקים לגבורות, יבוא מישהו, ולכתוב לי, יש לי זמן, אני רואה שאותו אומר אחרת, ורואים שאותו אומר איזו סברא טובה, ורואים שחייבים לראות כל דבר. אוקיי, אפשר לעיין, כמה חייבים, אני לא יודע.
באמונה ומחשבה זה אחרת – ואולי קל יותר
אבל באמונה ומחשבה, מה שאדם חושב, רוב האנשים חושבים שזה הרבה יותר קשה. קודם כל, זה לא לגמרי לא צודק, כי יש באמת סוגיות ועניינים שאינם פחות, יש להם פחות ידיות לאחוז בהם.
רוב האנשים, ורוב האנשים דווקא לא, וכשאני אומר רוב האנשים, אני מתכוון לומר את שלושת-ארבעת הבחורים הטובים בכל כיתה בישיבה. אני מתכוון, רוב האנשים לא יכולים לעשות את זה אפילו על סוגיא פשוטה, להסתכל בגמרא, מה כתוב בגמרא, מה כתוב בראשונים, מה הם אמרו, איך הוא חידש כל שלב. יש דברים שאפילו רוב האנשים שעוסקים בהלכה בוודאי לא יודעים.
וכשלוקחים גמרא, סוגיא בישיבה, זה מאוד קשה, אפילו הוא הולך לישיבה, הוא מצליח, הוא אפילו על עשרים סוגיות לאורך שש שנים, אני יודע מה, הוא לא… פשוט להבין מה קורה, זו הרבה עבודה. אתה יכול להסתכל באנציקלופדיה תלמודית, חילוקי הדעות שהמפרשים אומרים, זה לא… זו מיומנות אמיתית שצריך ללמוד. אני לא יודע אם לומדים את זה, אבל היו צריכים.
כל אחד היה צריך לדעת להיות עם דבר כזה.
דוגמה: קנין סודר והדעת היהודית
תרגום לעברית
כמו שמישהו הניח עד, הוא רוצה לברר, זו ממש דוגמה לכך. מישהו הניח עד בעיתון היהודי, הייתי עם מישהו שהתקשר אלי. הוא סובר שמדובר בקנין סודר, כשאנשים עושים חוזה על בית, הוא אומר שיש מנהג, אני לא יודע, אני לא מבין בזה, הוא רוצה לומר לי אם מותר לחזור בו, אם אסור, אם צריך לעקוב אחרי מה שכתוב, אם עושים מתחת לשולחן עסקה שנייה.
בקיצור, והלה אומר, הרי יש סוגיה בבבא בתרא, עומד קנין סודר, הוא רוצה לשלם למישהו שיברר ויוציא קונטרס, ו… טוב, לא הולכים לעקוב אחרי הקונטרס שלו. אבל לפחות הרעיון הוא רעיון משוגע ועוצמתי. הוא אומר לנו, אני יכול לשלם, הוא רוצה לשלם לו שלושים דולר לשעה, אני חושב שזה לא מספיק, לא בשבילי, אולי בשביל אחר, אבל הוא הולך לעשות את זה, והוא הולך לשלם לעולם. יכול להיות שזה הצליח. זה קורה לפעמים שמישהו כותב קונטרס כזה, והאנשים שעוסקים בזה, אומרים, “אה, זה ברור, מבררים את הספרים, אפשר אולי להתנהג כך.” וזה משהו שבאמת קורה.
בעולם המחשבה זה קל וחומר
ובעולם המחשבה זה קל וחומר, העולם לא יודע איך לעשות את זה, ומאוד חוששים לעשות את זה.
אבל אם בכל זאת זה לא הודאה על האמת של “לא יועיל הצורך”, אז זה אפילו יותר קל. צריך בסך הכל להודות על האמת של מה שחושבים באמת. לא מה שאומרים שצריך לחשוב.
רוב האנשים לא יודעים מה הם חושבים
רוב האנשים לא יודעים מה הם חושבים. זה כבר, הוא אומר הרי כל מה שצריך, צריך, יהודי חייב להאמין כך וכך וכך. אוקיי, ומה אתה מאמין? “יהודי חייב,” שמעתי. ומה אתה מאמין למעשה? זו שאלה מאוד קשה לענות עליה. אולי כלום. אני מתכוון, אפשר לומר אולי אין אף אחד בבית. יכול גם להיות.
השיטה: להודות על האמת של מה שחושבים באמת
אבל אם אפשר לעשות את זה, אחר כך אפשר לומר, “אוקיי, לכאורה היה יוצא כך, עכשיו יש פסוק אחר, או שיש מקור אחר,” ולקחת ברצינות את המקור.
אני חושב שבהלכה אפשר לומר, “אתה למעשה חייב לעשות כך,” אבל זה לא מבוצע. אבל זה כנראה לא חם לאדם מה לחשוב. כל עוד הוא לא ביצע, לא שכנעו אותו, לא הראו לו למה הוא צריך לחשוב אחרת, הוא הולך בפועל לחשוב כמו שהוא חושב.
המציאות: אנשים מאמינים במה שהגיוני להם
ורוב האנשים למעשה מתנהגים כך. צריך הרי להודות על האמת. אני אומר, רוב האנשים למעשה מאמינים, מה שזה לא יהיה, זה החלק הזה. לא, יעלי, אתה רואה כפתור מהודר כזה? כן. יש כוח.
למעשה, רוב האנשים לא יודעים מה זה, אבל רוב האנשים למעשה מאמינים פחות או יותר במה שהגיוני להם. זו המציאות.
וכל השיעורים שיש לנו כאן הם הגמרות לכך. אם מסתכלים פנימה, רואים שיש דרך שנייה שלמה של הבנה מה זה מתן תורה, שאפשר ללמוד. בחומש יוצא דבר אחד, בפסוק בגמרא יוצא דבר שני, ומקור שלישי יוצא דבר שני. אבל רוב היהודים שתשאל אותם מה זה מתן תורה, מה זו קבלת התורה שחוגגים בשבועות, הוא יגיד לך אחד ותמיד, לעבור, אני לא יודע.
דוגמה: מה זה מתן תורה?
למשל, שאלתי, אני שואל אותך, מה זה המעשה? מה זה המעשה? הלכה למעשה, לא מעשה כבר. מה זה הלכה למעשה? שאלתי היום אדם אחד, רק בדקתי את זה על יהודי אחד, והוא אמר לי, “כן, זה כתוב בספרים.” שאלתי אותו, “מה זה כל השיעור על שבועות, מתן תורה, מה זה?”
אומר, “כן, כתוב בספרים שאפשר לתקן אפילו ביום החמישים של הספירה, אפשר עדיין לתקן את כל המידות.” אוקיי, קצר, זה מתן תורה. אין לי בעיה עם הדבר, זה כתוב בקדושת לוי, יש פשט שלם להסביר אפילו מה הוא מתכוון לומר, אבל זה לא הנקודה של האדם, הוא לא מתעניין.
במילים אחרות, הם עוסקים בתיקון המידות, יש ארבעים ותשע מידות לפי איזה פשט, מה שזה לא יהיה, ובשבועות מתקנים את כל המידות ביחד, כמו מי שפספס את ל״ג בעומר, אנחנו יכולים לעשות את זה שוב. אוקיי, אז זה מה שמתן תורה זה בשבילו.
זה דבר מאוד פשוט, אחד, זה כתוב בפעם הראשונה, אני יכול לומר כחוקר, הראשון שאומר רעיון כזה הוא מי שזה לא יהיה, איזה גוי במאה ה-18. אז הוא לא מתעניין, זה בכלל לא מעניין אותו, ואני משתמש בזה לטובתי. והיהודי הממוצע זה בכלל לא מעניין אותו.
דוגמה: ר׳ אהרן מילר בבני ברק
אתה בא לומר לו, נאמר לי, ר׳ אהרן מילר הלך לבני ברק, הוא אמר דברים כאלה, והם לא היו מרוצים, והם באו לצעוק עליו. הביאו אותו לאיזה ראש ישיבה גדול וזקן עם זקן לבן גדול, והוא אמר לו תוכחה, הוא אומר כך, הוא אומר, “מה זה אומר? בוא, פתח חובת הלבבות, מה שכתוב.”
הלה לא ראה חובת הלבבות בחייו, מה מעניין אותו מה כתוב בחובת הלבבות? הוא הסתכל עליו, אמר לו כמה פשטים רגילים בחובת הלבבות. זה לא מעניין אותו, הוא לא רוצה לדעת מה כתוב בחובת הלבבות.
אנשים מאמינים במה שהגיוני להם – לא במה שכתוב בספרים
אנחנו נאמר מה שהגיוני לנו, לפי כל ההנחות שלנו שאף אחת מהן לא הגיונית, אבל פחות או יותר מה שהגיוני לנו הלכה למעשה בחיינו, עם הגבינה והעוגת הגבינה ועם הלהיות ערים בלילה, מה שהגיוני לנו, זה מה שאנחנו מאמינים באמת.
מה שאנחנו אומרים תיאורטית שאנחנו מאמינים בחובת הלבבות, אנחנו לא מאמינים בחובת הלבבות, אנחנו מאמינים במה שאנחנו מאמינים. וכך זה עם כל דבר, אין הבדל, אותו הבדל בדיוק.
דוגמה: ספר על אמונה שהוא “לגמרי מעורבב”
אני עושה היום את הגיבור שלי, גוי כבר, הוא כתב ספר על אמונה, ולגמרי מעורבב, הוא אומר מה שהלב רוצה. הוא לא מביא אף מקור אחד, אפילו הוא תופס פסוק וזה עומד לגמרי אחרת, אולי אפילו לא פסוק, אני לא זוכר. הוא מביא איזה תשובות אחרונים כשהוא צריך להיות, זה לא בנוי על זה.
הוא לא מתיימר שהוא רוצה לומר כמו שהוא מתיימר בכל סוגיה, זה גם קצת מתיימר, בוא נראה מה הרמב״ם אומר ומה הראב״ד אומר, ואנחנו עושים איזה מהלך. הוא לא עושה את זה, הוא יושב והוא אומר, זה נראה כך, זה נראה כך, וזהו. קדימה. וזה למעשה מה שהוא מאמין.
ואנשים, הרבה אנשים כועסים על זה, מה זה אומר שאתה יכול לבוא היום ולמחוק את כל הדבר? אבל בהכרח זה עובד כך, בהכרח זה עובד כך למחשבה. אפילו הכי דתי עובד דווקא כך.
דוגמה: הרבי מליובאוויטש ומשיח
יש כמה יהודים אורתודוכסים מודרניים, אני יודע מי ב-YU, שכועסים שהרבי מליובאוויטש אומר פשט במשיח אחרת מהרמב״ם. אף יהודי חסידי לא מתעניין, ואף יהודי אחר לא מתעניין, חוץ מדוד ברגר, אף אחד לא מתעניין.
הרבי אומר אחרת? אוקיי, נו אני גם אומר אחרת, מה אתה רוצה ממני? אתה רוצה להאמין לרבי? אוקיי, אני גם אומר פשט ברבי, אני חושב שהפשט שלי הוא שטויות? אף אחד לא מתעניין בזה, כי באמת כי מחשבה עובדת באמת לא כך.
אנשים יכולים לומר שהרבי מליובאוויטש הוא אפיקורס מסיבות אחרות, גם לא בגלל שהסיבות שלו הן כי הרמב״ם עומד, סתם כי זה נראה לי אפיקורס, אוקיי. לא הרב שכטר, לא אף אחד אחר, לא מתעניין במה שדוד ברגר אומר. הוא חוקר אקדמי, הוא מתעניין, כי כתוב הרמב״ן אמר שצריך לנהל ויכוח, אוקיי. זה עניין למעשה, זה לא רלוונטי לאף אחד, זו היסטוריה.
סיכום ההקדמה: שתי נקודות העיקר
לכן, בקיצור, הלכה למעשה, לכן הלכה למעשה זה כמו בהלכה החזון איש ורבי משה פיינשטיין וצדיקים ליטאים אחרים אמרו שמותר להכריע לבד מהגמרא, כך במחשבה לגבי להכריע לבד מספרים, על זה בוודאי אי אפשר לומר שצריך לדעת יותר.
צריך להיות מכיר, כן, אני באמת חושב שצריך לדעת יותר, אבל למעשה לא יעזור שאני אומר את זה, כי אתה בכל מקרה תחשוב מה שאתה רוצה לחשוב. אז לפחות תהיה מודע לכך, ואם יש לך מודעות לכך, יש לך ניסיון אמיתי ללמוד יותר.
החשיבות של מודעות
אתה לא אומר, אתה תופס שהמהלך שלך שאתה מאמין הוא לא מספיק, חסר משהו, זה לא מתאים למקורות, ישר בכלל, מה שרוב האנשים חושבים בצורה נוראה לא מפותח, רוב האנשים לא פילוסופים, כבר חשבתי יותר מדי עמוק, אני לא רוצה כאן. טוב, ואדרבה, תתחיל לחשוב, ולאט לאט, ככל שתחשוב יותר תדע יותר, תאמין יותר.
דרך ארץ להבנות קודמות
עכשיו, צריך להיות דרך ארץ להבנה קודמת, צריך להיות דרך ארץ, זו לא סתירה, זה עומד על כך. סתם, מי שכתב את זה יש לו דיבור מסוים, אני מבין אותו, אני לא חושב כך. אני לא יכול להאמין בדבר שלא אמרתי, דבר שאני לא מבין, אני לא מבין איך זה הולך. טוב, וזו המסקנה היוצאת מזה, ועל כך זו דרך טובה ללמוד כל דבר.
איך אנשים מגיעים לדעה
ובאמת רוב האנשים שיש להם לפחות בכלל איזו דעה, זה כי הם למדו ספר אחד שהתאים, והוא הולך עם זה. אה, אתה מגיע למיעוט, אתה דעת יחיד, שיהיה דעת יחיד, זה לא מעניין אותי. זה עובד לך באמת כך, וכידוע זה באמת לא עובד לך כך.
חירות: החופש של התורה
טוב, עד כאן ההקדמה, ועד כאן זה בדרך של הכותבים, אלו שתי הנקודות:
שלא רק שצריך אלא שמותר לעשות לבד את ההלכה, כי אין מי שאמר, כי אין מי שאמר, כי בכל מקרה, מאותה סיבה כי אין מי שאמר, ושנית לאגדה חייבים לבד, אין דרך החוצה, כי בכל מקרה כל אחד מאמין לבד במה שיוצא לו, ממילא שיודו על האמת, טוב.
זה נקרא חופש
וזה חופש, זה נקרא חופש, כמו גוי, אבל זה חופש, זה נקרא חירות מי שעוסק בתורה, כי אף גוי לא יכול לעשות את זה, לא בהלכה, לא באגדה.
אני לא רוצה לדבר על האגדה הגויית, כי זה כבר יותר מדי פוליטיקה, אבל בעולם הגויי אסור להיות אפיקורס, בעולם היהודי מותר להיות אפיקורס.
כל הנשמות היו בהר סיני
אם אתה מגיע, כולם מסכימים, אני לא מדבר על הריקים שיש כאן סתם בשלטון ולא באמת, אבל כל מי שמאמין שבעצם התורה בנויה על אמת, מסכים שאם מישהו בירר נוסח שיוצא לו כמו הרמב״ם, הקבלה, הזוהר, הוא מותר, הוא יצא לו, הוא לא צודק, אני יודע, אני צריך לצעוק אולי, אבל יש את הכוח.
אנשים, אתה רואה מה אנשים עושים, אנשים הולכים לצעוק, “הרמב״ם אמר”, וזה עובד, זה לפחות דבר, אין באמת דבר כזה בכל מקרה באף מקום אחר, לא באותה דרך לפחות. עוד איך זה נראה בעולם החיצון זה שיחה אחרת, אבל זה ה, זו הסיבה שאני גאה להיות יהודי, כי יהודים יכולים להאמין במה שהם רוצים, ואף אחד לא יכול להגיד להם או לא, כי הייתי בהר סיני כמוך, מבין? זה ה, כל הנשמות היו בהר סיני.
ניגוד לעולם הגויי
אין דבר כזה מצווה אצלהם, ולכן יש שאסור ללכת על אור אדום, אפילו זה באמצע הלילה, זה לא הגיוני בכלל, זה לא יעזור כלום, אתה תיאורטית יכול לעזור, אבל גם למעשה זה לא עוזר שום דבר לכל הספרים. אפילו ביררת בעיירה בקפוצ׳ין פולטש, אתה לא יכול לכתוב בלעז.
זה שנייה, בוא נשווה את זה לדת. חוק מה שרלוונטי, חוק מה שרלוונטי לאנשים. אה, הדתות הגויות לאו. באופן כללי, הגויים… אני לא רוצה עכשיו להגיע בסופו של דבר לומר מה יהודים טובים יותר מגויים בהלכה ובעובדה. זה לא העניין של… אני מדבר תורה. באופן כללי, רוב, לא רק את זה, אפילו ככל שיותר…
מתן תורה: מה באמת השתנה?
אנרכיה בהלכה אורתודוכסית (המשך)
אפשר לעשות… תיאורטית זה עוזר, אבל גם למעשה זה לא עוזר שום דבר כל הסברות. אפילו זה היה מפורש חוק חוקתי חמור, שאתה לא יכול לכתוב רק… חוקים שרלוונטיים לאנשים.
אה, הדתות הגויות לאו, הדתות הגויות לאו, באופן כללי הגויים… אני לא רוצה עכשיו להגיע בסופו של דבר לומר מה יהודים טובים יותר מגויים בהלכה, בעובדה, זה העניין של… אני מדבר את הרעיון. באופן כללי, רוב… לא רק את זה, אפילו ככל שיותר מודרני יהודי, הוא פחות אנרכיסטי. זה יותר הרב אמר, וממילא כך ההלכה. כל אחד מה… היהדות האורתודוכסית היא הכי… לא תופסים את זה, חושבים שזו הכי דתית, זו הכי… הכי… אה… איך אומר? זו הכי חופשית. גמיש אני לא יודע אם זו המילה הנכונה, אבל אין שום סמכות, זו אנרכיה. כל רב יכול להגיד לך מה שהוא רוצה, ואף אחד לא יכול לעשות לו כלום.
או שאפשר לעשות? בבורו פארק אפשר… אני מבין. לא גיאוגרפית, זה תלוי באילו תחומים של תורה. יש דברים שאתה לא יכול לזעזע. יש להם, יש להם. אוקיי, לא, אני לא רוצה… יש להם, אבל למעשה… למעשה, עכשיו, אני… ב… זה פרוטסטנטי, מאוד פרוטסטנטי במובן הזה, אני לא רוצה להיכנס. הפרוטסטנטים זה כך. מאוד פרוטסטנטי, אבל לא… מאוד פרוטסטנטי במובן הזה. אבל… פרוטסטנטי זה באמת חידוש גדול אצל הגויים, אצל יהודים זה תמיד היה כך במובן מסוים. כל אחד יכול ללמוד ולומר מה שהוא רוצה, מה עושים משהו.
פוליטיקה והלכה
טוב, אני לא רוצה את ההלכה הפרקטית עם פוליטיקה. אמרתי, פוליטיקה זה לא השיעור שלנו. אני רק אומר רעיונות שאפשר ליישם לפוליטיקה, אבל לא את הפוליטיקה עצמה, שכל אחד עושה לבד. בכל מקרה, זה ה… זו ההלכה למעשה, ומזה טוב מאוד להיות יהודי שיודע ללמוד. זו הנקודה, לדעתי.
ואני רואה כך, ואני רואה באמת שהאנשים שיש להם את ה… כבר דיברתי על זה בשיעור שלי ערב שבת. אחרי הסיום אפשר כבר ללמוד מחדש. תראה, רבי אמיתי הוא מישהו שילמד אותך איך לעשות את זה בלי להיות טיפש. אני מתכוון לומר, בוודאי אפשר להיות טיפש, אני לא מדבר על זה, אבל זה הרעיון.
מתן תורה: שאלת היסוד
טוב, אלו הנקודות. רציתי לומר עוד שיעור, סוף השיעור, השעה אחת עשרה. הייתי אומר עוד שיעור, אני עוד אומר את הכותרות שלו, גם עוד לא הכנתי אותו, אבל אני אומר את הכותרות של השיעור. זה דבר טוב לחשוב עליו לקראת שבועות. ובאמת לא ביחס לזה, אין לי תוכניות לזה, אותו דבר, ולהראות דוגמה.
מה זה מתן תורה?
תרגום לעברית
יש כאן דבר כזה, מה זה מתן תורה? קבלת התורה? מתן תורה? זה בערך הרעיון. כן, שבועות היה קבלת התורה, אוקיי, זה היה אז, זה לא היה, בגלל מה יום הטוב, עוד שיחה. אבל זה מה שכתוב בסידור, זמן מתן תורתנו, כן? זמן מתן תורתנו, וזה אומר שביום אחד בא הקדוש ברוך הוא על הר סיני ונתן את התורה. כך, זו העובדה, הדבר הבסיסי.
עכשיו, אני רוצה לחדש, אני לא יודע אם אני רוצה לחדש, אני רוצה להבהיר, מה זה אומר, מה הפירוש? מה זה בכלל אומר? אני מבין את המעשה, אני מבין את המעשה, אבל מה זה אומר? וכמו שאני אומר תמיד, כולנו רגילים שזה אומר דבר מסוים, יש לזה משמעות במערכת משמעויות מסוימת, וכן הלאה. וצריך לומר את זה כדי לדעת מה זה אומר, ובכל זאת צריך לראות שיש כאן שלוש, אַרבע אפשרויות, או שלוש אפשרויות, לומר מה זה אומר.
האם אני אנסה למסגר את זה בדרך אחת למשל, באיזו דרך שאפשר לשאול את השאלה, כדי שבכלל נוכל להבין שזה לא פשוט מה זה אומר, שזה אומר דבר אחד, זה שיש כאן שאלה כזו, והשאלה היא באמת אפשר למצוא מקורות רציניים מאוד, ראשונים ואחרונים, ששואלים את השאלה והם מדברים על זה. והשאלה היא, מה קרה? מה נשתנה? מה ההבדל לפני מתן תורה ואחרי מתן תורה? מה אני מתכוון? אתם צריכים לדעת את כל העניינים, כן? מה קרה? מה ההבדל?
הקושיא של אברהם אבינו
יש תורה. יש תורה, אוקיי. למה, לא היה תורה? זה לא היה פעם אחת. אתה יודע שאברהם אבינו עשה עירוב תבשילין? אה, אתה לא מאמין לזה, אוקיי, זו בכל זאת מציאות. היו לו מצוות גם, לאברהם אבינו. נגיד לא עירוב תבשילין, מצוות של ברית מילה, מצוות של ללכת לארץ ישראל. הקדוש ברוך הוא אמר כל הזמן מה לעשות. היו שבע מצוות בני נח. שבע מצוות בני נח פחות או יותר זה אותו דבר כמו תרי״ג מצוות. הייתי אומר שזה היה שכנוע, על זה היה אותו אורך פחות או יותר. למה אתה מסתכל עליי ככה? זה פשוט. תחשוב על זה, דינים, זה חושן משפט, זה כל, יורה דעה, וכן הלאה. היו מצוות. נח היה לו תורה, אסור לאכול, אסור לאכול בשר, היה תורה סדר המועד.
זה לא רק היה מתן תורה. זה היה. ובכלל, בואו נדבר במובן רחב יותר, חוקים, לא היה אף פעם ציוויליזציה אנושית שלא היו לה חוקים, פחות או יותר, אוקיי, אמרתי בשבוע שעבר שלא, אבל אני מתכוון לומר באופן יותר רחב, במובן רחב יותר, זה היה. אז מה קרה? אז מה נוגע בכלל למעמד הר סיני? יש הרבה מאוד חברות עם חוקים, שאין להן משהו כמו מעמד “היום ניתנה תורה”.
החוקה האמריקאית כהשוואה
שאל אמריקאי, באיזה יום נוצרה אמריקה? אוקיי, היתה חוקה, התיישבו, לא היתה עד אז חוקה? אוקיי, כבר היו חוקים. אבל נגיד, אבל אם לא היה, יש חוקה בעצמה, למה הם ילכו אחרי החוקה? הכל היה חוקים, חוקים אנגליים, אוקיי. היום יש פסק, היום לא צריך ללכת אחרי החוקים האנגליים, אלא החוקים האמריקאיים, אוקיי. אז מה בדיוק ההבדל של החוקים שהיו לפני כן? אפשר אולי לומר שזה שונה. אבל מה אברהם אבינו היה מנוהל אחרת? זה ההבדל? שינו כמה חוקים? אוקיי, אז שינו את החוקים, זה מתן תורה, שמחים? נגיד, שמחים שיש חוקים אחרים?
תיאוריית “החוקים החדשים”
לפני מתן תורה עשו כך וכך, בשר בחלב, לפני כן אברהם אבינו הגיש, ועכשיו אסור. חוקים אחרים. אבל זה עדיין, ההבדל הוא רק, איך הקדוש ברוך הוא, אם אתה אומר את זה ככה, זה באמת לא שינוי אמיתי, זה לא, כמו שאומרים, הבדל בכמות לא באיכות, כן? זה חוקים אחרים. לפני מתן תורה היה שאברהם אבינו התנהל כך וכך, ועכשיו הקדוש ברוך הוא שינה. מה התכלית של סיוט כזה? למה הוא ישנה את זה? זה למעשה מאוד מוזר כשחושבים על זה ככה.
משה רבינו, יום לפני כן, היה טעם של אכילת עוגת גבינה, כן? יום לפני כן אפשר היה לאכול איך זה הולך? מה שזה לא יהיה, מה זה החלב והטריפות, והיום אסור. זו דרך מאוד מטורפת לחשוב. למה זו הנקודה שאסור? למה בדיוק אסור? סתם קסם קרה?
בפשטות לא עשו. זו האמת האמיתית. אני מתכוון, בפשטות המדרשים שאומרים שאברהם אבינו קיים את התורה, הם אומרים הם מבינים שהתורה היא מה שצריך לעשות. מה יהודי צריך לעשות, אני יודע. מה הנפקא מינה מה אברהם אבינו גם עשה? זה כן מחויב, זה לא מחויב. זה לא הגיוני. זה מאוד מטורף לחשוב שיום אחד השתנו החוקים. נגיד יכול להיות שקרה דבר כזה. זה לא כל כך מעניין, אם אתה חושב על זה ככה. אז מה? לפני כן רוקדים על יונים סוסיא? חוקים חדשים. עד עכשיו אפשר היה לאכול בשר, עכשיו אי אפשר. אני אומר מה הבנין שלי. כן.
שאלת רב סעדיה גאון
אז זו רק דרך אחת להסביר. ובאמת, יש באמת ראשונים שלא סוברים כך. אני רוצה רק לומר, רב סעדיה גאון בהקדמה שלו, הוא מדבר על זה שצריך להיות תורה. רב סעדיה גאון הוא מאוד… אחד הראשונים ביותר מסוג השיחות שלי שאני מדבר כאן, שצריך להיכנס ליסוד של היסוד של היסוד, רב סעדיה גאון הוא כמעט היחיד שמניח את היסודות הללו. ורב סעדיה גאון שואל שאלה כזו, כשהוא מדבר על תורה, הוא שואל את השאלה, למה בכלל צריך להיות תורה? אנחנו מאוד משוכנעים, רוב האנשים האחרים, שיש תורה. השאלה היא איזו תורה, איזה צד, מותר כן לאכול בשר או לא. אבל מאי חזית שיש דבר כזה תורה? מאיפה אתה מקבל את הקונספט הזה? זו לא סתם תורה, תורה אלוקית מהקדוש ברוך הוא. אפשר מאוד טוב לחיות בלי תורה. הקדוש ברוך הוא לא צריך לשלוח. אנשים נותנים לעצמם עצה בלי זה. זו שאלה רצינית.
והוא מנסה להוכיח שהיה. ומכיוון שהוא מנסה להוכיח שצריך להיות, הוא נשאר עם קושיא, מה היה עם אברהם אבינו? איך הוא חי? היתה לאברהם אבינו גם תורה. אבל זה שונה, הקדוש ברוך הוא הוא תכלית הידיעה, זה מאוד שונה ממה שאנחנו רגילים לחשוב, הדרך איך הוא חושב. אני אומר רק דוגמה. מה?
ואני מניח, לפיו לא ראו את התורה דבר כל כך גדול. הוא לא חגג שבועות יותר מדי, כך יוצא. אני לא יודע. אני מניח שהוא לא ידע לחפש, אבל זה כבר היה המנהג, אני לא יודע. אבל כן, זה היה לפני… כמו שהוא אומר שם.
מה אומר החומש והתנ״ך?
מעמד הר סיני בתנ״ך
אה, אז עכשיו ככה, אם מסתכלים בחומש, אני רוצה לומר שלוש או ארבע תיאוריות מה קרה במצרים. יש עוד תיאוריות, בחב״ד יש להם תיאוריה שלמה על זה. יש להם עשרות תשובות על השאלה. ואחרים.
מה כאן, אני לא אוכל להאריך, אני רוצה רק לתת כך מסגרת לשלוש תיאוריות שונות שאפשר להיות על זה. תיאוריה אחת, כל אלה שאינם התיאוריה הראשונה, התיאוריה הראשונה היא גם קצת תיאוריה שאפשר אולי להבין, אבל כל שלוש התיאוריות אינן התיאוריה שהיו חוקים חדשים, שזה גילוי.
זה ככה, בפשט החומש, מי שמסתכל בתורה, ובתורה, כידוע, בתנ״ך כמעט לא מוזכר מעמד הר סיני כדבר. יש פעם או פעמיים בתנ״ך כתוב בפירוש מעמד הר סיני, וגם שאז קיבלו חוקים. פעמיים בתנ״ך מוזכר שהקדוש ברוך הוא דיבר לישראל על הר סיני. חוץ מפרשת יתרו ופרשת ואתחנן, כתוב זאת פעמיים בסוף התנ״ך.
אבל לאורך כל ימי הנביאים, ממשה רבינו, מיהושע בן נון עד, נו, מי היה השני שאמר? נחמיה ו… איך קורים לו? מלאכי. חוץ מה… מלאכי אומר גם, הוא אומר כן, הוא אומר חורב. חוץ מנחמיה ומלאכי, שזה ממש השניים האחרונים, פחות או יותר הדור האחרון של נביאים של תנ״ך, כל הזמן, צועקים מאוד, ירמיהו צועק, ולא הולכים אחרי התורה, ויהושע בן נון אומר את כל הדבר, הוא בנה על זה, הוא אף פעם לא אומר, “וזכרו לא את היום שראו את משה רבינו.” הוא אומר את זה פעם אחת בואתחנן, אבל זה הכל. מואתחנן עד נחמיה אין. ואפשר למצוא רמזים, אולי כתוב ברמז, אבל בפירוש לא כתוב.
מה כתוב כן: הברית
אבל מה כתוב כן? וזה חשוב לנו לתפוס, מה כתוב כן? זאת אומרת, מה אומר כן מתן תורה לתורה? ואפילו כשמסתכלים בפרשת יתרו ובפרשת ואתחנן, רואים שכתוב שם, ולא כתוב מה אנחנו חושבים שכתוב. מה שכתוב שם זה שהקדוש ברוך הוא כרת ברית עם ישראל. ברית אומר עסקה, או חוזה, או אמנה, איך שתרצה להמשיג את זה. הוא עשה עסקה, ברית. ובברית כתוב, כמו שכתוב בעסקה, יש שני צדדים, נכון?
אנחנו יש לנו “ה׳ אלקינו”, וכך, דרך אגב, דרשת משה רבינו על מתן תורה התחילה ככה, “ה׳ אלקינו כרת עמנו ברית בחורב”. כך זה מתחיל. לא כתוב “ה׳ אלקינו”, הוא מדבר על זה, זה דבר נפלא, ראו את הקדוש ברוך הוא, זה הכל מאוד יפה, אבל זו לא המסגרת העיקרית שלו. ויש להם מנהג להתחיל את הפרשיות במקום הלא נכון. מי שמסתכל רואה, שם זה מתחיל, “וידבר משה”, מה שזה לא יהיה. זה לא כתוב בנסתר. משה בא, הוא אמר, “רבותי, הקדוש ברוך הוא כרת ברית.” ואחר כך יש את הדבר, אחרי מתן תורה יהיה כל הפעם. אומר הוא, “ממילא, הם צריכים ללכת אחרי הברית.” ואתה רואה שהעם לא, לא תופס.
הברית אומרת פחות או יותר שכל אחד יודע בארץ ישראל, בקיצור, “אם תהיו טובים, אני אהיה טוב, ואם תהיו רעים, אני אהיה רע לכם.” אבל לא סתם טוב באופן נפשי, כי זה עוד היה לפני כן, צריך לזכור. זה שאם אדם עושה טוב, טוב לו, זה כבר רק
מתן תורה: ברית, קבלה, והמשמעות ההלכתית של הר סיני
ברית, חידוש הברית של אסא המלך, והיסודות ההלכתיים של מתן תורה
ברית כעסקה מיוחדת — לא מוסר אוניברסלי
מרצה: טוב במיוחד, כן? במילים אחרות, זה צריך בכלל להיות הוגן. אבל זו עוד רמה. זה כמו, כמו שאני לא רשאי לגנוב ממך בכלל, אבל זה שאתה צריך להגן עליי, למשל, זו אמנה, נכון? למשל, כך החוקרים אומרים שכל האמנות מעוצבות על אמנות כאלה. זה מה שלמשל שני מלכים, זה שאמריקה, למשל, מידת הדין, מידת המוסר אומרת שצריך לשלוח כמה פצצות לאוקראינה, אוקיי, כמה. לא לתת ממש שפוטין… שולחים להם עזרה, אבל לא חיוב. לכאורה היית רוצה לומר אולי שכן, אבל לא מתנהגים כך. אין חיוב שהוא ממש ילך להילחם בשבילו. אין חיוב.
אם היתה ברית, נאט״ו, כן? היה כן מחויב. אם היה נאט״ו, היה צריך ללכת, למה? יש עסקה. עומד אם אנחנו בתנאי, שאם יש לי בעיה, הוא יבוא אליי, וכן הלאה. אבל זה נקרא ברית.
ברית אינה החוק, חוקי השכר והעונש כביכול שקבועים בעולם. זה בכלל, התורה מאמינה בדרך כלל שזה טוב, הקדוש ברוך הוא טוב, ורואים את זה במבול, בסדום, לא היה שום קשר לזה. אבל זה דבר מיוחד. הקדוש ברוך הוא הולך במיוחד, אתה לא תהיה גלוי מכל הארץ, אני אדאג לך במיוחד. למה? כי אתה תהיה מיוחד איתי.
במילים אחרות, גוי רשאי לעבוד עבודה זרה, פשוטו כמעט. “אשר חלק לכל העמים”, כתוב במדרש תנחומא, הפירוש הוא שמשה רבינו, אין חיוב, אדם רשאי ללכת לאחר, רשאי לעשות. במילים אחרות, לא אסור לאף אחד. זה אסור, כמו המשל של המלך, כך המשל שעובד.
כן, לא אסור לאוקראינה או לטורקיה, אני יודע מה, ללכת לעשות עסקה עם רוסיה. הם רשאים, אף אחד לא יכול לעשות להם כלום. אבל אם אתה הולך איתי, אסור לך ללכת איתם. “אנכי ה׳ אלקיך”, אתה רוצה עסקה איתי? לא לדבר עם שני.
אני כבר מדבר על כל הנקודות התיאולוגיות של זה, אבל כך הברית עובדת. וזה קרדיט נוסף, נכון? ולכן, זה תמיד מה שכל הדברים האלה מדברים על זה. ומי שמסתכל במשה רבינו, כשהוא מדבר על זה, הוא עושה שוב ברית, כי אולי הם כבר שכחו, אולי כבר לא רוצים את העסקה.
שיטת הרמב״ן: הברית בטלה בסוף בית ראשון
והברית כבר… אני תמיד סובר כמו הרמב״ן, שהברית פחות או יותר בטלה בסוף בית ראשון. זה כבר לא עובד, ישראל אמרו שלום, הקדוש ברוך הוא אמר שלום, וזהו. עד שכנסת הגדולה עשתה מעין מתן תורה חדש.
אבל כך לומד הרמב״ן, שזה בטל. זאת אומרת, אנחנו לא בארץ ישראל, אז לא. העסקה עומדת, אני לא בארץ ישראל, אז לא זה לא. אין לי כלום… לא הזמנתי אותך יותר. מה? זו הברית, פחות או יותר, כן.
הגמרא בסנהדרין, לא תמיד, אפשר לדייק בכל פעם, אבל פחות או יותר, הברית היא… כך לומד הרמב״ן, כך הפשט, שהברית פחות או יותר נעשתה על הגמול והעונש בארץ ישראל. בפרשת יתרו לא כתוב זה ברור, בפרשת משפטים כתוב זה כן. אפשר לדייק בכל פעם, כתוב הרבה פעמים הברית, צריך לדייק בכל פעם. אבל באופן כללי, “ואם לא תשמעו” הכל על ארץ ישראל. אז לא זה לא, שלום, יום טוב.
וזה, בכל מקרה, זו שיחה אחרת. אבל אני אומר רק, זה הפשט הפשוט, ובפשטות, זה מה שזה אמר הר סיני למשה רבינו, זה אמר את זה.
פשט #1 בשבועות: חידוש הברית — אסא המלך
זו המשמעות של, אם אתה רוצה לשאול שבועות, שבועות הוא הזמן, אז אפשר לדבר על זה, נכון? בעצם, אני חושב שהאדם הראשון שאפשר לחשוב, שזה למדתי בדברי הימים, אני רק לא זוכר, אני חושב שהאדם הראשון שאפשר לחשוב שהוא עשה משהו בחודש השלישי היה… מנסה לזכור מי… כבר שכחתי, נו אינטרנט… רשמתי את זה, אני צריך באמת להוסיף את זה לרשימת המקורות שלי. אבל יש, אני רוצה לומר משל לבני, שזו ראיה טובה מאוד.
הראשון… כן, כן, אסא, אסא, אני כבר משוגע. אסא המלך היה בעל תשובה גדול, כידוע, כמו שכתוב במלכים ובדברי הימים, אביו לא היה כל כך צדיק, והוא היה צדיק. ואסא המלך עשה קיבוץ גדול בחודש השלישי, “ויבאו ירושלים בחודש השלישי”, כך כתוב בדברי הימים ב׳ פרק ט״ו, “בשנת חמש עשרה למלכות אסא, ויזבחו לה׳ ויבאו בברית לדרוש את ה׳ וכו׳ בכל לבבם ובכל נפשם וכו׳ וישבעו וישמחו”, בקיצור, הם עשו יום טוב גדול.
תרגום
והמפרשים, אני כבר לא זוכר מי הראשון שאומר זאת, אבל המפרשים, אולי יש מדרשים, אומרים שזה היה שבועות. אולי יאשיהו ייסד את הענין שחג השבועות הוא זכר למתן תורה, אבל על כל פנים, זה המקום הראשון שמוצאים שהוא עשה בחודש השלישי, שלכאורה היה זמן חג השבועות, ובדיוק באותו יום הוא עשה מעמד.
מה היה מעמד שבועות כזה? מעמד חידוש הברית. כלומר, עכשיו, עברו על הברית, עבדו עבודה זרה, עברו על הברית, עברו על הברית. אז הוא אסף את העם, הייתה ישועה, הקב״ה עזר אז, מה שהיה, וראו, צריך להמשיך כן לעבוד את ה׳. וזה פשט אסא המלך בשבועות, וכך למדו בתקופת בית ראשון, את ליעסט. וזה פשט מספר אחד, שאת ליעסט מסתבר.
פשט #2: “הדר קבלוה בימי אחשורוש” — קבלה חדשה, חד-צדדית
הפשט השני, שלא הבאתי כל כך בבירור, אלא בקיצור הענין, אחר כך, ובאמת צריך לברר זאת, אפשר לספר את ההקשר ההיסטורי, אני לא אוהב לעשות הכל היסטוריה, שהגמרא אומרת במסכת שבת ש״הדר קבלוה בימי אחשורוש מהבת הנס”, וזה בעצם אומר, כך לומד הרמב״ן שם שמדבר על כך, והרמב״ן במסכת שבת, כך אני מבין את זה בדרך כלל, שזה אומר שעכשיו יש לנו תורה חדשה שלא בנויה על ההבטחה של ברית.
אפשר ללמוד זאת באופן א׳ ובאופן ב׳, “בניך ערביך”, אפשר לחשוב הרבה על איך להבין זאת, אבל על כל פנים, היהודים אמרו, כמו שהכתב סופר אומר על נחמיה על ביאת המשיח, אנחנו רוצים ללכת עם התורה אפילו אם זה לא מצליח, בעצם.
הקבלה החדשה: מרצון, לא מחמת ברית
במילים אחרות, אנחנו מחזיקים שהתורה היא דרך חיים טובה, זה טוב לנו, לא בגלל שמישהו כופה עלינו, לא בגלל שהיה כדאי לקבל את ארץ ישראל. אנחנו לא בארץ ישראל, אנחנו בבבל, אנחנו בפרס, ואנחנו רוצים בכל זאת.
ועל כך הולכים דווקא לארץ ישראל, אפשר לומר את המצווה, אבל העלייה השנייה לארץ ישראל נראית שונה מאוד מהפעם הראשונה. בפעם הראשונה הלכו בכוח, הקב״ה אמר להם, והם עשו הכל, וזה הלך מעצמו, מבין? כן, הקב״ה נתן כוחות וכן הלאה, אבל הם לא היו עם אותו בירור.
וכך אומר הירושלמי מדבר על כך, והגבעת ארובות המוסר, שהם לא קיבלו מרצון מאהבה, אלא הם קיבלו, כמו שכתוב שם בספר עזרא ונחמיה, שכשהם באו מהגלות הם עשו ברית חדשה. הם עשו אמנה, הם כתבו שטר, הם כולם מסכימים לקיים את התורה. כתוב שם רשימה של מצוות שהם מסכימים, אלה הדברים שהם הולכים נכון, והם הולכים לקיים מצוות התורה. לא שהקב״ה בא והם כתבו כתובה וכן הלאה. פשוט, אנחנו רוצים.
“אנחנו רוצים” — לא “אנחנו צריכים”
במילים אחרות, כבר אמרתי את הטעם דווקא בשיעור על נפש החיים על כך, אנחנו מקיימים את התורה לא כי אנחנו צריכים. אנחנו לא צריכים. אנחנו לא צריכים. העסקה נגמרה. אלא אנחנו רוצים. ואנחנו רוצים, ואנחנו רוצים לא… יודע, עולם גדול. אבל אלה שרוצים, הם רוצים. וזה “הדר קבלוה מאהבה”.
ההבדל היסודי: חד-צדדי לעומת דו-צדדי
עכשיו, ה״הדר קבלוה מאהבה”…
תלמיד: מה?
מגיד שיעור: לא, זה שונה מאוד, כי זה חד-צדדי. זה חד-צדדי. זה לא ברית אמיתית. הירושלמי משתמש במילה “ברית”, אבל זה חד-צדדי. זה מהלך שונה לחלוטין, זו הבנה שונה לחלוטין. אתה יכול לחשוב, אני לא חשבתי על כך, אבל זו הבנה שונה לחלוטין באלוהים, וממילא יכול להיות שמבוארות בתוכה הבנות אחרות כאלה. אבל זה לא, זה חד-צדדי, זה בטוח שזה חד-צדדי. זה מרצונם.
“כפה עליהם הר כגיגית” — לא עסקה אמיתית
לכן הגמרא, הרמב״ן אומר, כשהגמרא אומרת שהברית הייתה, איך כתוב? “כפה עליהם הר כגיגית”, זה לא אומר ממש שהיה הר כגיגית. זה אומר שכשאתה בא למישהו ואתה אומר לו, “בוא לכאן, או שאתה מקיים את התורה, או לא, אני אהרוג אותך.” זו לא עסקה. זו לא עסקה. אה, אתה חזק יותר, בסדר. אם אמריקה הולכת, רוסיה אומרת לאוקראינה, זו לא עסקה, מבין? אני החזק ביותר, אני האל החזק ביותר, אתה חייב לציית לי. זה לא איך שמבינים את זה אצל שיינא.
אפשר כן אחרת. אתה רואה שיש גויים, וכל אחד עושה מה שהוא רוצה. אנחנו רוצים. למה אנחנו רוצים? יש הקדמה שלמה על למה. אני לא יודע, שאלה טובה, “בני ובני בני” וכן הלאה. אבל למה לא, אנחנו רוצים, זה משתלם לנו. אפילו כשהקב״ה לא רצה כביכול להיות בברית כזו, או שהוא לא אמר שהוא הולך לעשות ברית, אנחנו רוצים בעצמנו. זה דבר חדש לגמרי.
אני לא רוצה להיכנס לזה יותר, אני רק רוצה לומר שזה אולי הסיבה שבאים לפשט חדש.
פשט #3: הר סיני בגמרא — המשמעות ההלכתית
עכשיו, כשבאים לחז״ל, זה מאוד מעניין, וזה עוד שיעור, שיעור שלם. אני רק אומר פשט מספר שתיים או מספר שלוש, איך שאנחנו מחזיקים, הוא שמסתכל בגמרא, איפה מוזכר הר סיני בגמרא?
תלמיד: חיים יודע?
מגיד שיעור: בסדר, זה אגדה, על פי הלכה. תגיד עוד אגדות, אני אגיד לך מה התכוונתי. כן, בהלכה, סליחה, בהלכה. מה הר סיני עושה להלכה? למשמעות הלכתית של הר סיני, מה המשמעות על פי הלכה?
אזכורים הלכתיים של הר סיני
אז אני חושב על כמה, אפשר לעשות את זה הרבה, אבל יש משפט ואומר בהר סיני? רגע, אני חושב שזה דווקא, יש משפט ואומר, הלכה למשה מסיני זה כבר על איך מקבלים את התורה, לא לא, זה עוד דבר. יש ר׳ יוסף שנקרא סיני, כי הוא יודע את כל ההלכות.
תלמיד: מה?
מגיד שיעור: כן, זה מה שהתכוונתי. זה גם לעניין, אבל צריך לחשוב על זה. יש, אני מתכוון למשפט ואומר בהר סיני, יש עוד הרבה דברים. למשל, הגמרא מדברת הרבה פעמים על “האי קודם מתן תורה הוה”, הגמרא אומרת את זה, שלפני מתן תורה היה מותר לעשות כך וכך, או שההלכה הייתה שונה, כי היה מותר לעשות יותר דברים וכן הלאה.
מצוות שלפני הר סיני — שיטת הרמב״ם
או, הרבה פעמים הגמרא אומרת על בני נח, ולכל הפחות הרמב״ם דיבר, הגמרא מדברת הרבה על מצוות שלפני הר סיני, האם מחויבים היום, האם לא מחויבים. הגמרא אומרת, הרמב״ם לקח מאוד חזק את הגמרא, שאפילו מצווה שכתובה קודם, לא מקיימים את מה שכתוב קודם, אלא “חזר עליהם”, זה חיוב חדש למצוות.
אז במילים אחרות, בגמרא, זה עדיין יכול להיות עם הפשט הראשון, בדרך חדשה, זו משמעות חדשה, זו הערה חדשה, שהר סיני עשה שני דברים, אפשר לומר שזה שני דברים מאותו דבר.
שלושה מסלולים של חיוב
אחד, שהחיוב, החיוב הלמדני, החיוב המשפטי, אני חושב עדיין כל עולם ההלכה, החיוב המשפטי, למה יהודי מחויב וחייב בתורה?
במסלול הראשון, המסלול הראשון הוא כי הקב״ה עשה עסקה, לדין טוב.
והמסלול השני הוא סתם כי אני רוצה.
ומסלול החכמה הוא כי התחייבת. התחייבת, צריך לקיים.
היסוד של התחייבות
יש ראשונים ששואלים אפילו, ומאיפה כתוב שצריך לקיים שהתחייבת? מאיפה מתחיל כל הדבר הזה? בסדר, שאלה טובה. יש ראשונים, שואלים הבני יונה, הוא שואל את השאלה. כן.
על כל פנים, כך מסתכלת הגמרא, התחייבת, ממילא זה עושה הבדל להלכה. אדם יכול, יש שבועה, כל הדבר הזה הגמרא מסתכלת, אבל נשבעו לעשות שזה הופך לדין של שבועה, או נדר, שהוא קיבל, הוא קיבל על עצמו שהוא הולך לקיים את התורה.
מעמד הר סיני כדין של חושן משפט
ממילא, כשזה יוצא דווקא שמישהו רוצה לעשות אחרת מזה, אתה יכול לפעול עליו כלום, אתה לא יכול לחייב אותו במה שהוא רוצה, אבל הוא כבר מחויב מקודם, אתה פשוט בעניין משפטי. במילים אחרות, מעמד הר סיני הוא בעצם דין של חושן משפט. כמו שאם הבטחתי לך דבר אני לא יכול מחר למכור אותו לשני, אם כבר הבטחתי לך ראשון, אם הבטחתי לך שאני הולך לאכול מצה, אתה לא יכול לעשות את המצה עבודה זרה.
מעמד הר סיני: פשטים משפטיים, אפיסטמולוגיים ומיסטיים
פשט #4: שבועה ונדר – המהות המשפטית של מעמד הר סיני
שבועה כמנגנון משפטי
אדם יכול לעשות את זה, שבועה, כל הגמרא מסתכלת על זה שנשבעו לעשות, שזה דין של שבועה או נדר, שיש קבלה, קיבלו על עצמם שהולכים לקיים את התורה. ממילא, כשזה יוצא דווקא שמישהו רוצה לעשות אחרת מזה, הוא יכול, למה לא? אתה לא יכול לחייב אותו על מה שהוא רוצה, אבל זה לא חיוב מקודם, זה פשוט עניין משפטי. במילים אחרות, מעמד הר סיני הוא בעצם דין של חושן משפט. כמו שאם הבטחתי לך דבר, אתה לא יכול מחר למכור אותו לשני. אם הבטחתי לקב״ה שאני הולך לאכול מצה, אתה לא יכול לעשות את המצה עבודה זרה. אותו…
הבעיה של קבלה על דורות הבאים
בסדר, יש למדנות שהנציב יעקב, הרוגצ׳ובר, על התורה, איך זה עובד, איך אפשר לעשות שזה יחול על הדורות הבאים. אני מדבר למדנית, לא משפטית, לא תיאולוגית אם זה נכון או אתי. למדנית יש דבר כזה, כמו… האם אפשר לקבל על הדורות הבאים? על ירושה… עיר… כן, מלך שמינהגו נדר, אתה יודע, כן, הלכות נדרים. רואים שעיר יכולה לעשות נדר, איך אפשר לעשות על הבאים? אתה רואה שאפשר.
הפשטות היא שאפשר. רואים שאפשר. הרי הנשיא חותם על הסכם, הנשיא הבא חייב לקיים אותו. למה? כך זה עובד, כך לא עובד העולם. אני מתכוון, זה משפטי, יש מושג משפטי שאני יכול. זה לא כל כך ברור בדיוק, המושג המשפטי הוא שאני יכול רק אולך על זכות, על זכות יש לי. אבל צריך לעיין, יש הרבה למדנות, והאחרונים מדברים על איך בדיוק עובד זה למדנית הקבלה על הדורות הבאים. אבל לעת עתה, זה עובד. שאלתי את המילה, אבל אם לא, צריך להיות מפורש.
הרמב״ם “רוצה אני” – קריאה משפטית, לא חסידית
אני לא אומר, אולי, כמו הרמב״ם, אנשים, אני תמיד חושב שהרמב״ם שאומר עוד את זה טוב ומפורסם שיהודי לא יכול לקבל תשובה “רוצה אני”, כי בעצם הוא רוצה, זה אומר משפטית, זה לא אומר חסידית. חסידית זה טוב, תורה, אבל פשטות, הרמב״ם מתכוון, הרי חתמת על חוזה שאתה הולך לקיים את התורה. אתה רוצה היום לשנות, יש דברים שצריך לדון אותך, בסדר. אבל בסופו של דבר מגיעים לשלב שאומרים, לא, התורה שלנו מחזיקה שאתה צריך לעשות את זה, אתה לא צריך לומר “רוצה אני”, זה לא מסתדר כל כך טוב. אבל אני חושב שזו דרך למדנית, משפטית איך אפשר להבין את סוג הדברים האלה.
שטר קודם – ענין למדני
בשלב מסוים, שטר קודם, כך אומרת הגמרא, שטר קודם, כן? ממש ענין למדני. אם כתוב שטר קודם, אני לא זוכר, על משהו אחר. שטר קודם הוא שטר חוב. כן, אבל על הקב״ה, הקב״ה אומר שטר קודם. בסדר.
שבועה כהתחייבות חד-צדדית
תלמיד: צריך לראות קודם מי היה הראשון בהסכם גם. אני לא מדבר על הסכם, עכשיו אני מדבר על ההתחייבות. התחייבות יכולה להיות חד-צדדית.
מגיד שיעור: שבועה? לא, לאו דווקא. יכול להיות. אפשר להיכנס לזה. אבל אני חושב בפשטות, כשהגמרא אומרת “נשבעים לעבור על המצווה”, זה לא דו-צדדי. זה מאוד חד-צדדי. אני התחייבתי. שבועה היא לא לאלוהים תמיד. זה חלק. זה למה אנחנו נכנסים ללולאה אינסופית הזו. אבל, כן, אני מסכים. אפשר להיכנס לזה.
תלמיד: הגמרא אומרת ששבועה יכולה ללכת על מצווה. שבועה היא לא רק לעבור על המצווה.
מגיד שיעור: כן. יכול להיות, יכול להיות. אבל צריך להבין, צריך… זו שפה משפטית, נכון? צריך… זה למדני, זה מושג משפטי, כן? הוא חושב כך, שזה חיוב למדני.
למה שמחים בשבועות? – החידוש של מתן תורה
ממילא, ממילא שואלים למדן, ליטווק, הוא אומר, למה שמחים בשבועות? ששבועות התחדש שאדם עושה שבועה לא לאכול מצה, זה לא עובד. זו הגדולה הגדולה. כי אחרת הוא היה אומר, מה אמרת קודם? כי אחרת, לקיים מה שהקב״ה מצווה היה צריך תמיד, כן? זה תמיד היה. זה בכלל כלום. שאתה מקיים מה שהקב״ה צריך, זה לא דבר גדול. אלא ההתחייבות תמיד הייתה, למה לא היה דבר כזה? כי הקב״ה אומר היום, השבועה של מתן תורה עשתה את זה. וממילא זה חג השבועות.
זה לא חידוש שלי. יש מקורות בספרים, כן, מקורות קודמים שאומרים את הפירוש הזה על חג השבועות. זה דווקא לא חידוש שלי, אבל יש הרבה קודמים. כמעט, יש מקורות עם הבן איש חי שאומרים את הפשט הזה. כן. נשבעו שבועת התורה.
וזה הפשט השני.
פשט #5: העיקר של הרמב״ם במעמד הר סיני
סיכום המספור
אה, הפשט השלישי, השלישי והרביעי, השלישי הוא מספר אפס. התחלתי עם אפס. בדפים הלמדניים שלי, אפס היה שיש חוק חדש, שאסור לאכול חלב ודם. אחד היה שיש ברית, ושתיים זה שבועה נשבעים בהר סיני. אמרתי רק שלושה פשטים.
תלמיד: בסדר, זה… בסדר, אני אענה לך. זה לא היה שבועות, זה היה פורים. מה אתה אומר? זה לא פשט בשבועות, זה פשט בפורים.
מגיד שיעור: לא, רציתי לומר שאולי, אני לא בספק, שאולי אותם שניים שאתה קורא שניים…
תלמיד: כן, זו הערה טובה. בסדר.
מגיד שיעור: אה, טוב מאוד. 1.5. יכול להיות שזה גרם למשפט בנים במיתת אבינו, זה חשבתי. אבל זה לא ברור, כי למעשה מבינים מאוד את הראשון גם כהלכות שבועות, הברית.
תלמיד: נכון, זה חשבתי. בסדר.
מגיד שיעור: קופ מתון. בסדר.
תלמיד: שבועה וברית, שבועה וברית.
מגיד שיעור: לא, לפי הפשט הראשון זה רק…
תלמיד: והכי נמי, והכי נמי, והכי נמי, מזה צריך להיות בספק.
מגיד שיעור: העיקר שזוכרים. העיקר שזוכרים, זה נכון. לא שכחתי אף יום אחד של ספירה. בסדר.
השיטה הרדיקלית של הרמב״ם
עכשיו, פשט שלישי, דבר שלישי שעומד ברמב״ם, והרמב״ם עושה מזה מצוה. מעניין מאוד. אהיה קצר במיוחד.
הרמב״ם חידש עיקר התורה, כך היא התורה שאנו מחויבים בה. כידוע, כמו שאומר החתם סופר, שהרמב״ם חידש את כל העיקרים. לא שלא היה קודם, אבל הוא עשה מזה שזה עיקר, הוא לא דיבר על זה בהרחבה.
על כל פנים, הרמב״ם למד שמעמד הר סיני הוא חשוב במיוחד. עבור הרמב״ם זה חשוב מאוד, יותר חשוב מאשר עבור מישהו אחר לפניו או אחריו. וכשאני אומר אחריו אני מתכוון לתלמידי הרמב״ם. עבור הרמב״ם זה חשוב מאוד, מסיבה מסובכת ועמוקה מאוד, אני לא יכול לומר הכל בדקה אחת.
נבואה לעומת מעמד הר סיני
אבל באופן כללי, כי התורה שאנו מחויבים לקיים, שאנו מחויבים מצד האמת, לא רק מצד קבלה. הרמב״ם לא סובר כלל בשבועה ובקבלה. כשהוא מדבר למה יהודי מקיים את התורה, הוא לא אומר כך. הוא אומר כי הקב״ה בא ואמר זאת. ומה שהקב״ה אומר זו האמת. וכיצד אתה יודע שזו האמת? זה מעמד הר סיני.
אומר הרמב״ם, הקצר עומד בהלכות יסודי התורה פרק ח׳, אני לא יכול לומר את כל השיעור, עדיין כל אחד מהמספרים הוא שיעור שלם בפני עצמו, יכול לקחת חודשים. אבל בקיצור, הרמב״ם אומר שיהודי מחויב בתורה כי הקב״ה אמר.
אמת אוניברסלית – גם לגויים
אולי גוי, באמת גוי צריך גם לקיים תורה לפי הרמב״ם. אתה תלמד את הרמב״ם סוף הלכות מלכים, תראה שהוא היה רוצה שהגויים יקיימו גם תורה. נו, למה הם לא מקיימים? הם הרי גויים. הם צריכים לקיים. הם הרי… זה הרי החוקים ומשפטים צדיקים שהרמב״ם אומר, זו האמת, זה החוק הטוב ביותר. החוק הטוב ביותר לכל העולם, לא רק לנו. זה הטוב ביותר, לא רק לאחד מהגויים, זה הטוב ביותר. נו, איך אתה יודע באמת שזה הטוב ביותר? זה הר סיני.
זו הטענה של הרמב״ם. מה מתכוון הר סיני עבור הרמב״ם? זה עוד דבר חשוב. פשוט, הוא מביא פסוקים, הוא לומד כך את הפסוקים שהקב״ה אומר, “אתם ראיתם” – אתם ראיתם בעצמכם, וכן הלאה. זה הברור. המעמד הזה גובר על כל הנביאים, “אין נביא רשאי לחדש דבר מעתה”. לא משנה, נביא צריך רק דין, אומר הרמב״ם, נביא חייב, התורה אומרת שאתה צריך לציית לנביא, אבל מי אומר שצריך לציית לתורה? את זה צריך לראות בעצמך.
קושיית הרמב״ן על הרמב״ם
במילא, זה פשט חדש לגמרי ב״אנכי עומד על הר סיני”, עד כדי כך שהרמב״ן ראה שהרמב״ם אומר שזה פסוק המצוה, למה הרמב״ן שכח למנות זאת כמצוה? הרי כתוב מצוה “והודעתם לבניך ולבני בניך”, ו״אנשי כנסת הגדולה” אומרים שזו מצוה. זה לא מסתדר לרמב״ן, שעבור הרמב״ם, המחבר של כל הדבר, לא יכול היה להבין כך את “והודעתם לבניך”. כי “והודעתם לבניך” זה ענין טוב, אבל כל הרעיון שזה מתכוון… כשהרמב״ם אומר מצוה הוא מתכוון לזה. במילים אחרות, העולם לא תופס, המצוה של רמב״ן של “והודעתם לבניך” היא בעצם העיקר של “וזאת התורה אשר שם משה לפני בני ישראל”. זה כמעט אותו דבר, רק זה הכוח של העיקר.
זה פשט שלישי, וזה פשט מחודש, ולא שני הפשטים הראשונים חושבים כך.
דיון: אמונה ופנימיות
תלמיד: האם יש מצוה ששייכת לפנימיות?
מגיד שיעור: איזו מצוה?
תלמיד: המצוה של להאמין בתורה, האם זה שייך לפנימיות?
מגיד שיעור: “והודעתם לבניך” מתחיל מאמונה בה׳, ועד שמגיעים לכך שעובדים את ה׳.
תלמיד: למה זו באמת בעיה? כי אי אפשר להיכנס?
מגיד שיעור: הרמב״ם לא סבר שכל האמונות צריכות להיות במצוות. חלק הוא עשה מצוות, שעל זה יש שיחה, ועיקרי הרמב״ם, חלק מהם מצוות וחלק לא. הרמב״ן רוצה כמעט לעשות את כולם מצוות. זה המהלך שלי על זה, אבל אני לא נכנס לזה. בקיצור, זה פשט שלישי, ואני לא יודע דבר על הפשט הזה.
הדגש של הרמב״ם על הלכות עדות
מי שיודע שההלכות של עדות המצוות, כל הדברים האלה, הרמב״ם הדגיש מאוד, לקח הרבה יותר רחוק מהפשט הפשוט שלהם, דווקא בגלל העיקר, לא בגלל ההלכה. אותו דבר הדבר הקודם שאמרנו קודם שההלכות של קבלת התורה אינן מחייבות. הרמב״ם לא סבר שזה סתם חלק תורה פרקטי, טכני מהגמרא, הוא סבר שזה העיקר, כי הכל תלוי בזה שכל השאר אינו אמת, כי כל השאר אנחנו לא יודעים כל כך ברור ממעמד הר סיני. וזה הפשט של הרמב״ם בפשט השלישי או הרביעי של רבי יואל אב״ד סאטמאר.
פשט מס׳ 6: הפשט החסידי-קבלי
תורה כ״לבוש”
אחר כך יש את הפשט החסידי או הפשט הקבלי, שקשור למה שהסברנו, באמת, על קבלה זה קשור למה שהסברנו לפני כמה שבועות, על מה שהם סוברים שהתורה לא מתכוונת לתורה, והתורה מתכוונת ליופי של שמים שנעשה תוהו ובוהו, כמו שאמר התנא דבי אליהו. וממילא, כשאנחנו לומדים תורה, לא דווקא שאנחנו לומדים תורה, תורה היא אש שחורה על גבי אש לבנה, וזה נעשה מצורף והצירוף הוא לפי הענין ולפי הדור, ממילא מה שיש זה סתם חליפות, למשל מתכוון דבר אחר לגמרי, זה כאילו “you can’t have the literal פשט”, זה לא “real”, “literal”, “because it only means that” האלף הראשון של בראשית של אנכי הוא אמת, אבל כל השאר אינו אמת, אלא לבוש, רק דרך איך זה מצורף לפי הצורך, והגאונים לא לומדים תורה לפי קבלה, לומדים לפי פשטות, לומדים פשט אחר.
קבלת התורה = חזרה לשורש
וממילא לפיהם מה מתכוון קבלת התורה? קבלת התורה חייבת להתכוון להיפך, כך לומדים, אני לא יודע מי אומר זאת בפירוש, הספרים החסידיים אומרים זאת בפירוש, שקבלת התורה בעצם מתכוונת להגיע לרמה שהתורה היא “for real”, במילים אחרות, קבלת התורה שלנו היא הפוכה מלקיים את התורה, כמו שאנחנו אומרים שהתורה שאנחנו מקיימים היא רק לבוש, “לבוש שבת נתנה ולא למאכל בהמה”, זה כל הלבושים של עולם הזה שאינו התורה האמיתית, אבל כשמקבלים את התורה, מאיפה זה בא? התורה באה משורש התורה, והשורש הוא בעולם האצילות או איפשהו בעולם האמת, וממילא כשמקבלים את התורה, כאילו המעשה של הר סיני על פי קבלה, על פי החסידים הולכים עם זה ואמרו זאת קצת פחות חד, כשמשה רבינו הלך, מה זה אומר שהוא הלך לסיני לקבל את התורה?
“קבלת” התורה של משה רבינו
זה אומר שהוא היה מתבונן באות אלף, ואיך האלף מתחברת לבית, וכן הלאה, מזה הוא עשה תורה, כלומר הקב״ה נתן לו את התורה.
שבועות כל שנה = “going backwards”
וממילא אם חוגגים שבועות כל שנה, מה צריך לעשות? צריך “going backwards”, צריך לעלות, כאילו צריך לחזור להר סיני, ואחר כך אפשר לעשות תורה חדשה מתוך השורש, כמו השורש הרוחני, שממנו עושים את פרטי המצוות וכן הלאה, הלבושים שרואים היום, כשכל שנה שוב הולכים למקוה ועושים תיקון ליל שבועות וכל מיני דברים, זה כל עבודת הפנימיות שקשורה לתפיסה של, הבעל שם טוב אומר זאת באופן פשוט, “בת קול יוצאת בכל יום ויום מהר חורב ואומרת אוי להם לבריות מעלבונה של תורה”, למה אומר הבעל שם טוב?
הפשט של הבעל שם טוב
מה הנקודה שהבעל שם טוב אומר שצריך לשמוע את בת קול? זה לא צריך להיות משל, אבל זה לא החשיבות שיש בת קול, אלא הפשט הוא שצריך לחזור אחורה. ההרהור שיהודים מהרהרים ביום בלי מושג, זה דבר פנימי, זה באמת בא מהעבודה למעלה, ומה שקשה, שכששומעים את הבורא, כמו שהרבנים החסידיים אומרים, איך שומעים בנובמבר שומעים דברים גבוהים. כלומר, מהרהרים משהו יותר פנימי, הרהור עמוק יותר, שממנו אפשר לעשות תורה, אבל הרי מרש״י עושים מזה תורה, זה משהו אחר לגמרי. זה הפשט הרביעי, או החמישי, או השישי ב״היום אם בקולו תשמעו”, ושם
פשט מס׳ 7: בת קול, שמיעה פנימית, ושבעת הפשטים של קאנט
הקושיא על בת קול
אם לא שומעים אותה, זה חסר תועלת, מה הנקודה?
התירוץ: בת קול כשמיעה פנימית
אז הפשט הוא, בת קול לא מתכוונת לבת קול. בת קול מתכוונת שהשומע, שיהודים, השומע באותו יום צריך, שזו פנימיות, זה באמת יוצא מהאבות, וממילא מה שמרגישים, ששומעים את בת קול.
שיטת הרבי החסידי על שמיעה בהיכל
כמו שהרבי החסידי אומר, שצריך לומר איך שומעים בהיכל, איך שומעים בהיכל. הוא מתכוון לומר, השומע יש לו משהו יותר פנימי שמיעה עמוקה יותר, שממנו אפשר לעשות טהור, ואחר כך הוא מונה מה עושים מזה טהור.
קשר לשבעת הפשטים של קאנט
זה משהו אחר לגמרי, זה הפשט הרביעי או החמישי או השישי של קאנט הקדוש. ולכן יש לו שם שבעה פשטים כנגד שבעת השבועות של ספירה [ספירת העומר: שבעת השבועות בין פסח לשבועות].
סיום: שבעת התיקונים
אבל את שבעת התיקונים הוא יכול למנות בעצמו, ברוך השם, האדם בלי יין.
YI אידיש לחץ לפתיחה
סיכום השיעור 📋
סיכום פון דער פילאסאפישער שיעור – שמונה פרקים פון רמב״ם, פרק ד׳ (מיט הרחבות לכבוד שבועות)
—
א. הקדמה און פריימינג
מען האלט ביים אנהייב פון פרק ד׳ פון שמונה פרקים. פרקים ד׳ און ה׳ זענען די סענטראלע פרקים – דארט שטייט די עיקר טעאריע און פראקטישע אנווענדונג.
מעטאדאלאגישער פריימווארק: דריי קאטעגאריעס צו לערנען רמב״ם
1. תוכן/איידיע – וואס איז דער פילאסאפישער יסוד?
2. פרשנות/פירוש – וויאזוי ווערט די תורה מפורש לויט די יסודות? (רוב לערנערס הייבן אן פון דא און פארגעסן דעם ערשטן פונקט)
3. וויכוחים – מחלוקות סיי אויפ׳ן יסוד, סיי אויפ׳ן פירוש
—
ב. די צוויי יסודות פון פרק ד׳-ה׳
1) דרך הממוצע (דער מיטלסטער וועג)
גוטע מידות זענען דער מיטלסטער וועג – נישט צו איין קיצוניות און נישט צו דער אנדערער. די מעטאדע צו דערגרייכן דעם מיטלסטען וועג: חזר׳ן מעשים ווי מ׳וואלט שוין געווען דארט (“fake it until you make it”) – דאס איז דער רמב״ם׳ס דרך העבודה.
2) דרך הרפואה (תוספת אויפ׳ן דרך הממוצע)
פארשטיין אליין איז נישט גענוג – מען דארף טון. אויב איינער איז זייער ווייט פון מיטן, דארף ער זיך רוקן צו דער אנדערער זייט – ווייטער גיין ווי ער מיינט ער דארף, ווייל ער איז נאך ווייט.
וויכטיגע באגרענעצונג: דער רמב״ם איז קעגן אמת׳ע קיצוניות – ווער עס ווערט א קיצוני ווערט משוגע און קומט קיינמאל נישט צוריק.
—
ג. דער רמב״ם׳ס קשיא און תירוץ וועגן תורה און קיצוניות
קשיא: אויב דער אידעאל איז דער מיטלסטער וועג, פארוואס זעט מען אין תורה (און אין מעשיות פון חסידים) זאכן וואס זענען קיצוני – סיגופים, גיין אין מדבר, נזירות?
תירוץ: די תורה איז נישט געקומען נאר זאגן וואס דער אמת איז – זי איז געקומען אויסהיילן מענטשן. ווייל מענטשן זענען “לוקה” (קראנק) אין געוויסע מידות, דארף די תורה זיי שטופן צו דער אנדערער זייט כדי זיי צוריקצוברענגען צום מיטן.
וויכטיגע מסקנא: ווער עס גייט נאך ווייטער ווי די תורה פארלאנגט, איז אינגאנצן אראפ פון וועג – ווייל די תורה אליין איז שוין נישט דער אידעאל, זי איז שוין די רפואה. מען קען נישט זאגן “די תורה שטייט אידעאל, איך גיי ווייטער” – ווייל זי שטייט שוין ווייטער פון אידעאל.
דוגמא: נזיר – די תורה איז קעגן נזירות פאר א נארמאלן מענטש. נאר ווער עס איז א “שטיקל סוטה” דארף זיין א נזיר. “כי יפליא לנדור” – ס׳איז א ספעציעלער פאל, נישט דער נארם.
דער טיפערער פונקט: תורה ווי “טעם” אויף דער גאנצער תורה
דער רמב״ם׳ס קאנעקשן פון זיין איידיע מיט תורה איז נישט סתם א פירוש – עס איז א טעם אויף דער גאנצער תורה. דער רמב״ם גיט א מהלך וויאזוי די גאנצע תורה ארבעט – אלס רפואה פאר מענטשן.
—
ד. די גרויסע קשיא: פארוואס דארף מען בכלל א תורה?
> *[קאנעקשן צו שבועות – די קשיא פון שבועות (פארוואס האט דער אייבערשטער געגעבן די תורה?) איז בעצם די זעלבע קשיא ווי פסח. דערפאר איז נישטא קיין “הגדה של שבועות” – ווייל מען האלט שוין ביים תירוץ.]*
1) דער רמב״ן׳ס קשיא (חיצוניות׳דיגע פארם)
“תורת ה׳ תמימה” – אבער גוים האבן אויך גאנץ גוטע געזעצן! וואס איז דער גרויסער מהרעיש? דער רמב״ן האט זיבן תירוצים – אז מ׳דארף זיבן תירוצים אויף אזא פשוט׳ע קשיא, איז עפעס נישט גלאט.
> *[באמערקונג: כדי צו פרעגן די קשיא דארף מען וואוינען צווישן לייטישע גוים.]*
2) דער חסידישער וועג צו פרעגן די זעלבע קשיא (אינערלעכע פארם)
מ׳דארף גאר נישט קוקן אויף גוים. אברהם, יצחק, שם, נח, חנוך, מתושלח – אלע גרויסע צדיקים, אלע פאר מתן תורה, אן משה רבינו׳ס תורה. עס שטייט בפירוש אין דער תורה אליין אז מ׳קען זיין א צדיק אן א וואָרט חומש-רש״י. אברהם האט נישט געלערנט חומש מיט רש״י – ער האט די אמת „אין די ביינער” געהאט.
> *[באמערקונג וועגן מדרשים: לויט מדרש האבן די אבות יא געלערנט תורה, אבער „מ׳קען נישט חתונה האבן מיט א מדרש” – אויפ׳ן פשט-לעוועל האבן זיי נישט געהאט מתן-תורה.]*
3) פארשארפונג
אויב מ׳קען זיין א פערפעקטער מענטש אן תורה – וואס דארף מען מתן תורה פאר? בלויז כדי מ׳זאל וויסן נישט צו הרג׳ענען? אברהם האט דאס שוין אליין געוואוסט!
—
ה. דער שליסל-חילוק: צוויי באדייטונגען פון „תורה”
– תורה דלעילא / תורה עליונה / תורה דאצילות = דער אידעאל, די אמת וואס אברהם האט דערגרייכט פון זיך אליין, אן א ציווי פון אויבן.
– תורה דלתתא / תורה תחתונה / תורה דבריאה = משה רבינו׳ס תורה, די פראקטישע תורה שבעולם הזה, מיט מצוות, שכר ועונש.
> *[מקור: דער זוהר רעדט וועגן דעם חילוק אויף פארשידענע אופנים.]*
—
ו. דער תירוץ: פארוואס דארף מען די תורה שלמטה?
1) פאר „קראנקע מענטשן” – אידן האבן עזות/כח
גמרא ביצה: „אלמלא ניתנה תורה לישראל, פני השם עזין” – אידן האבן אזויפיל כח און עזות, אן תורה וואלטן זיי געווען „חיות רעות.” די תורה קומט איינצוהאלטן דעם כח, ער זאל גענוצט ווערן ריכטיג.
> *[ראיה: ווען אידן האבן אויפגעהערט צו זיין פרום, האבן זיי באלד אויפגעשטעלט א מדינה – דאס ווייזט דעם כח/עזות.]*
2) רוב מענטשן זענען בטבע נישט גוט
ראיה פון ספר בראשית: דער צווייטער מענטש (קין) האט געהרג׳עט דעם ברודער – דאס איז „נארמאל,” דאס איז nature. „כי יצר לב האדם רע מנעוריו” – דער מענטש איז בטבע שלעכט. אברהם האט פרובירט צו האלטן זיינע מענטשן, אבער ס׳איז נישט סוקסעספול אין ווייטער איבערגעבן – זיי האבן נישט געהיטן פסח, עס האט זיך צעבראכן. מ׳גיט מענטשן power – זיי ווערן טיראנען. דאס איז predictable human nature.
3) מסקנא: תורה = חינוך-פראגראם, נישט אמת-פראגראם
רוב מענטשן זענען נישט capable פון אליין כאפן די אמת. אפילו מ׳זאל זיי מסביר זיין אלעס וואס חנוך האט געוואוסט – ס׳וועט זיי גארנישט טוישן. דער תירוץ: שכר ועונש – „קענדיס און פעטש.”
„חנוך לנער על פי דרכו” – מיינט נישט „רעד צו דער נפש פון דעם קינד” (ווי מאדערנע מחנכים זאגן), נאר: רעד די שפראך וואס קינדער פארשטייען – וואס זיי האבן ליב באקומען זיי, וואס זיי האבן נישט ליב נעמט מען אוועק.
> *[זייט-באמערקונג: דער נצי״ב זאגט ספר בראשית הייסט „ספר הישר” ווייל עס לערנט אויס ווי צו זיין א גלייכער מענטש. א פרומער מענטש וואס איז נישט גלייך – באקומט א מבול. גלייכקייט איז מעכב.]*
> *[זייט-באמערקונג וועגן שבע מצוות בני נח: דור המבול האט נישט געוואוסט פון א באשעפער, נישט פון תורה – און פונדעסטוועגן זענען זיי באשטראפט געווארן. ווייל בסיסישע מאראל (נישט הרג׳ענען, נישט גנב׳ענען) קען מען אליין וויסן – „עד כדי כך אז זיי זענען חייב עונש.”]*
—
ז. פראקטישע דוגמא: געלט-מצוות – ווי אזוי די תורה באהאנדלט כילות (גייציקייט)
1) דער רמב״ם׳ס ליסטע
דער רמב״ם מאכט א לאנגע ליסטע פון מצוות: מעשרות, לקט, שכחה, פאה, פרט, עוללות, שמיטה, יובל, צדקה די מחסורו. ער זאגט א מפתיע׳דיגע זאך: אלע דאזיגע מצוות זענען „קרוב לפזרנות” – כמעט צו פיל געבן. זיי זענען נישט אויפ׳ן מיטעלוועג, נאר נוטה צום עקסטרעם פון צופיל געבן.
2) די גרויסע קשיא: אין תורה שבכתב שטייט נישט קיין פשוט׳ע מצוה פון צדקה-געבן
אין דער תורה שבכתב שטייט כמעט נישט קיין דירעקטע מצוה צו געבן צדקה – סתם געבן געלט פאר אן ארעמאן.
וואס שטייט יא:
– מעשר שני – געבן פאר עניים און לויים
– לקט, שכחה, פאה – לאזן שטיקלעך אין פעלד
– הלוואה – „העבט תעביטנו” – בארגן, נישט געבן
– שמיטה – שמט זיין הלוואות
– אויסלייזן א פארקויפטן קרוב
– יום טוב – געבן צו עסן
וואס שטייט **נישט**:
– סתם געבן געלט
– קופת הצדקה
– קמחא דפסחא (אין פשט)
– „זיי א מענטש און געב וואס מ׳דארף”
דער פסוק „פתוח תפתח את ידך לו והעבט תעביטנו די מחסורו אשר יחסר לו” – חז״ל דרשנ׳ען עס שלא כפשוטו צו מיינען כללית׳ע צדקה. אבער פשוטו של מקרא רעדט פון הלוואה, נישט מתנה.
> *[זייט-באמערקונג: הכנסת אורחים שטייט אויך נישט אין דער גאנצער תורה אלס מצוה – מ׳ווייסט עס נאר פון אברהם אבינו, וואס האט געגעבן חסד, צדקה, משפט אן ספעציפישע מצוות.]*
3) דער פאני׳קייט פון די תורה׳ס פאטענטן
יעדע איינע פון די מצוות איז אן אומגעוויינטלעכער וועג פון צדקה:
– שכחה – דו פארגעסט אן עומר אין פעלד, לאז עס. „קענסטו טראכטן פון א מער אומווערדיגע, עקלדיגע וועג צו געבן צדקה?”
– פאה – לאז שטיין א שטיקל עק פון דיין פעלד. ס׳איז נישטא קיין שיעור – מ׳קען יוצא זיין מיט א קליין ביסל.
– שמיטה – יעדע זיבעטע יאר איז הפקר פאר אלעמען (נישט נאר עניים). דער פסוק „ואכלו אביוני עמך” ווייזט אז ס׳איז פאר עניים, אבער אויך בהמות מעגן עסן.
– מתנות כהונה – פארוואס נישט סתם געבן געלט?
4) צוויי קשיות צוזאמענגעפאסט
1. פארוואס זאגט די תורה נישט פשוט: „געב וואס דער ארעמאן דארף”? דער פסוק „די מחסורו אשר יחסר לו” איז דאך שוין כולל אלעס.
2. פארוואס אזויפיל אומגעוויינטלעכע מעכאניזמען (לקט, שכחה, פאה, שמיטה) אנשטאט איין נארמאלע מצוה?
—
ח. דער רמב״ם׳ס תירוץ: פארוואס אזויפיל „טריקס”?
1) פאר וועמען איז די תורה?
נישט פאר דעם מענטש וואס שוין פארשטייט אז זיין געלט איז נישט זיינס און ער דארף שעירן מיט אנדערע – „נישט פאר אים האט מען געגעבן די תורה.” דער מענטש וואס טוט ריכטיג פון זיך אליין דארף נישט קיין מצוות.
די תורה איז פאר רוב מענטשן, וואס זענען נוטה לצד הכילות – רוב מענטשן געבן צו ווייניג, נישט צופיל.
2) אריסטו׳ס אינזיכט: פארוואס רוב מענטשן זענען כילים
מדות האבן א self-reinforcing mechanism – וואס מער מען טוט זיי, אלץ שטארקער ווערן זיי.
– צופיל געבן (פזרנות) – איז self-healing: ער נוצט אויס זיין געלט, ער מוז סטאפן, און ער קומט צוריק צום מיטעלוועג.
– צו ווייניג געבן (כילות) – איז self-reinforcing: ער האט אלץ מער געלט וואס ער גיט נישט, און ער האלט עס פאר זיך – ס׳ווערט אלץ ערגער.
דעריבער האט די תורה אריינגעלייגט מצוות וואס זענען „קרוב לפזרנות” – כדי אויסצוגלייכן דעם נאטירלעכן נטיה צו כילות.
> *[זייט-דיגרעסיע: דער שולחן ערוך ערלויבט אויסצוגעבן מער ווי דעם נארמאלן חומש (פינפטל) פאר צדקה ווען עס גייט פאר יתומים און אלמנות.]*
> *[זייט-דיגרעסיע: דער סאטמארער רב פלעגט אויסצאלן זיין גאנצע געלט יעדן טאג פאר צדקה. זיין זון האט זיך באקלאגט. דער סאטמארער רב האט זיך פארענטפערט: ער האט געהאט א פאזיציע (פרנסה), ער האט געבארגט ווען נייטיג, זיין נאמען איז אויך א חלק פון זיין “נעט וואָרט.” דאס איז געווען א מידת חסידות – עקסטרעם, נישט פאר רוב מענטשן. פאר רוב מענטשן איז דער אמת׳ער פראבלעם פונקט פארקערט – עס איז זייער שווער זיך צו טרענען פון זייער געלט.]*
—
ט. דער רמב״ם׳ס פרינציפ: „הכל לפי רוב המעשה” – קליינע מעשים ברעכן כילות
דער באקאנטער רמב״ם אין פירוש המשניות: אויב איינער האט טויזנט דאלער צו געבן, איז בעסער אויסצוטיילן איין דאלער אויף אמאל ווי צו געבן די גאנצע סומע אויף איין מאל.
> *[פראקטישע אילוסטראציע: א בעל-הבית׳ישער איד וואס גיט איינמאל א יאר הונדערט טויזנט דאלער מיט איין טשעק. דער רמב״ם זאגט מען זאל דאס נישט טון.]*
פארוואס נישט? ווייל:
– דער מענטש איז געבליבן א נישט-געבער – ער האט זיך נישט פארענדערט אינעווייניג
– ער איז אין עצם א סעלפישער מענטש געבליבן
– יעדע קליינע מעשה פון געבן איז א נייע מעשה – מען דארף כסדר מאכן נייע מעשים כדי ארויסצורייסן די מידת הכילות און זיך מרגיל זיין
—
י. דער קערן-ארגומענט: מענטשן ווערן וואס זיי **טוען**, נישט וואס זיי **גלייבן**
מענטשן מיינען אז עס גייט וועגן השקפות און שיטות – “איך האלט אז מ׳דארף געבן.” אבער נישט נאר איך קער נישט וואס דו האלטסט – דיין נפש קערט נישט וואס דו האלטסט. אויב דו גיסט – אפילו נישט לשם שמים – ווערסטו א געבער. אויב דו גיסט נישט – מיט אלע גוטע חשבונות – בלייבסטו א נישט-געבער. דאס איז ווי מענטשן ארבעטן – מעשים פארמירן דעם כאראקטער, נישט אידעען.
—
יא. די תורה׳ס צוויי-פאכיגע צוגאנג: רעדן צום כלל דורך אינדירעקטע מעכאניזמען
די תורה רעדט צו צוויי אוידיענסן:
1. קראנקע מענטשן (אינדיווידועלע מענטשן מיט מידות-פראבלעמען)
2. דער כלל (די ציבור אלס גאנצעס)
דער שליסל איז: דער מענטש זאל נישט כאפן אז ער גיט צדקה. ווייל אויב ער כאפט, וועקט זיך אויף זיין מידת הרע וואס זאגט “מיין געלט, פארוואס זאל איך געבן פאר דיר?”
די תורה׳ס „טריקס” – אינדירעקטע מעכאניזמען
א) לקט, שכחה, פאה:
– “דו שניידסט דיין פעלד – פארגעס איין שטח” – שכחה איז דאך נאר א פארגעסענע זאך
– עס קאסט דאך גארנישט – “וואס האט דיך די תורה פארדאנקט?”
– א פאר עוללות זענען געבליבן – “לאז עס, זיי נישט קיין שלעכטער”
– די תורה זאגט: “דו האסט דאך אזויפיל, לאז יענער זאל אויך האבן אביסל”
ב) שמיטה/יובל:
דער רמב״ם זאגט אז שמיטה איז כדי אז די עניים זאלן האבן צו עסן. אבער די תורה פרעזענטירט עס מיט אנדערע טעמים: “והארץ לא תמכר לצמיתות”, אויף פי קבלה – א הייליגע צייט, מ׳זאל זיצן לערנען. דאס איז “דברי תורה כנגד יצר הרע” – ווייבאלד מ׳קען נישט דירעקט זאגן “געב פאר ארימעלייט געלט”, טרעפט מען אינדירעקטע וועגן.
> *[זייט-דיגרעסיע – דער משל פון קוגל אין שול: אין א חסידיש׳ע בית מדרש קויפט דער גבאי גענוג – עס גייט זיך קיינמאל נישט אויס. אין א ליטוויש׳ע בית מדרש רעכנט מען אויס גענוי – עס קומט איין גאסט, שוין נישטא קיין קוגל. דער פרינציפ: אויב מ׳לעבט מיט שפע און מ׳האט אין זינען יענעם, איז דא גענוג פאר אלעמען. אויב מ׳לעבט מיט צמצום, איז נישט דא גענוג פאר קיינעם. אפליקאציע אויף שמיטה: “וציוויתי את ברכתי בשנה השישית” – ווער עס טראכט שוין די זעקסטע יאר אויף אנדערע, דער האט ברכה.]*
> *[זייט-דיגרעסיע – פראקטישע ביישפילן: א מאדערנע ארגאניזאציע וואס נעמט צוזאמען עסן נאך שמחות פאר עניים. “דו האסט אינדערהיים, מארגן האסטו סאפער” – מ׳דארף נישט נעמען אהיים. אין שול – “קויף גענוג קאווע, זאל זיין פאר אנדערע מענטשן.”]*
—
יב. קריטיק פון דעם „גייסטיגן” צוגאנג אן מעשים – רבי עקיבא׳ס כלל
אסאך מענטשן זאגן: “ואהבת לרעך כמוך – כלל גדול בתורה” – מ׳זאל מיינען יענעם, נישט נאר זיך.
קריטיק: “ניין, דו כאפסט נישט” – די תורה איז געקומען סאלווען די פראבלעם פון דארפן מיינען יענעם. אסאך מאל, די מענטשן וואס רעדן וועגן נישט זיין אן עגאיסט, לעבן אלס עגאיסטן. זיי האלטן מוסר-דרשות ווי שווער עס איז אויפצוהערן מיינען זיך – אבער עס איז נישט אזוי. די תורה איז געקומען צו העלפן – נישט נאר צו זאגן “הער אויף.”
דער פאראדאקס פון רבי עקיבא: דער זעלבער רבי עקיבא וואס זאגט “ואהבת לרעך כמוך – זה כלל גדול” איז אויך דער רבי עקיבא פון “חייך קודמין” (דיין לעבן קומט פריער). רבי עקיבא׳ס אמת׳ער כוונה: די מצוות פון תורה זענען געמאכט אז ביי דער אונטערשטער שורה זאלסטו אויפהערן מיינען זיך – דורך מעשים, נישט דורך דעקלאראציעס.
> *[זייט-דיגרעסיע – פאנדרייזינג: כמעט קיינער גיט נישט פרייוויליג געלט. “חי דאלער” (18$) – איינער האט באמערקט אז עס איז נישט אינפלעישן-עדזשאסטעד. מ׳גיט מענטשן excuses און מאטיוואציעס צו געבן – “ס׳איז אן אינוועסטמענט.”]*
—
יג. „שלא לשמה” – מצוות העלפן אפילו אן ריכטיגע כוונה
אפילו ווען א מענטש טוט מצוות „שלא לשמה” (נישט פאר דעם ריכטיגן טעם) – ער גיט צדקה ווייל ער מיינט ס׳איז א „הייליגע זאך” אדער ווייל ער באקומט „עקסקיוזעס” – העלפט עס פארט: ער ווערט ווייניגער עגאאיסטיש, ער ווערט צוביסלעך א בעסערער מענטש.
באגרענעצונג: דאס איז נישט „לשלימות” – ס׳ברענגט נישט צו פאלקאמענהייט. אבער די תורה איז גאר נישט געמאכט פאר שלימות – זי איז געמאכט פאר דעם פראקטישן צוועק צו העלפן דעם „פתי” (דעם פשוט׳ן מענטש).
דער פסוק „תורת ה׳ תמימה – מחכימת פתי” אלס שליסל-פרינציפ
„ווער איז נישט קיין פתי – נישט פאר אים איז די תורה.” די חכמים און צדיקים ווייסן שוין אליין וואס צו טאן. די תורה איז געקומען צו העלפן דעם ציבור – דעם המון, נישט נאר די צדיקים. די תורה נוצט „טריקס” (מעכאניזמען, הלכות׳דיגע סטרוקטורן) כדי דער ציבור אין גאנצן זאל ווערן גוט. נישט נאר אז צדיקים זאלן זיין גוט – צדיקים זענען אלעמאל געווען גוט.
—
יד. נייער פשט: מגילת רות און לקט שכחה ופאה – קציר באלאנגט פאר אלעמען
> *[זייט-דיגרעסיע לכבוד שבועות, אבער ווערט א צענטראלער נייער ארגומענט]*
1) דער קאנטעקסט פון מגילת רות
רות קומט אלס א פרעמדע (גיורת פון מואב), שטעלט זיך אין „די בעק” (הינטן) ביי דעם פעלד, און וויל מלקט זיין. בועז דערקענט רות׳ן, פרעגט „לְמִי הנערה הזאת” – נישט „מִי” (ווער איז זי) נאר „לְמִי” (פון וועמען באלאנגט זי, ווי איז זי אנגעקומען דא). ער איז מקרב רות׳ן: זאגט איר זי זאל בלייבן ביי זיין פעלד, באפעלט מ׳זאל זי נישט טשעפן.
2) דער אונטערשייד צווישן אמאליגע און הייַנטיגע פרנסה
– הייַנט: פרנסה איז אינדיווידועל – יעדער האט זיין דזשאב.
– אמאל (אגריקולטור-וועלט): די שדות באלאנגען פאר דער משפחה, פאר דעם שבט. דער „בעל הבית” איז נאר דער וואס נעמט קעיר, אבער עס געהערט פאר דער גאנצער קהילה.
3) תפילת גשם – אלעמענס תפילה, אלעמענס הארוועסט
ווען אלע אידן דאוונען פאר רעגן, רעגנט עס נישט נאר פאר בועז׳ס פעלד – עס רעגנט פאר אלעמענס פעלדער. דער רעגן איז א קאלעקטיווער ברכה. דעריבער: ווען דער הארוועסט קומט, באלאנגט ער אויך פאר די וואס האבן געדאוונט – אויך פאר די ארעמע, אויך פאר די „נעבעכס אין בעק.” מסקנא: לקט שכחה ופאה איז נישט סתם צדקה וואס מ׳גיט אוועק – עס איז א רעכט וואס שטאמט פון דעם וואס דער הארוועסט באלאנגט פאר דער גאנצער קהילה.
4) רשעי סדום – דער אנטי-טעזיס
רשעי סדום זאגן: „ס׳איז מיינס, דו ביסט נישט בעל הבית, גיי דיר אין ערגעץ.” זיי נעגירן דעם קאלעקטיוון באלאנג. א גוטע סאסייעטי דערקענט אן אז יעדער איינער געהערט דערצו, און דער הארוועסט איז פאר אלעמען.
5) חג הקציר – פארוואס שבועות הייסט „חג הקציר”
שבועות הייסט „חג הקציר” ווייל דער קציר רעפרעזענטירט דעם מאמענט ווען דער קאלעקטיווער ברכה ווערט פארטיילט – אלע אידן זענען פרייליך אויף חג הקציר, אפילו די וואס האבן נישט אליין געלערנט, ווייל זיי זענען פארט טייל פון דער קהילה.
> *[זייט-אילוסטראציע: אן איד וואס איז נישט קיין גרויסער למדן טאנצט אויף שמחת תורה. דער רב פרעגט: „וואס טאנצטו?” ער ענטפערט: „מיין שכן האט חתונה געמאכט, און דער רב האט געזאגט איך מעג אויך טאנצן ביי דער שמחה.”]*
6) צוריק צום הויפט-פרינציפ
– ווען דו ביסט אליין א צדיק – דארפסט נישט די תורה.
– ווען דו ביסט אליין א רשע – וועט דיר נישט אזוי שטארק העלפן.
– די תורה העלפט ווען ס׳איז פארט פון אלע מענטשן צוזאמען – ווען דער ציבור אין גאנצן נוצט די „טריקס” (הלכות, מעכאניזמען), ווערן זיי צוביסלעך מענטשן.
—
טו. היסטארישער באווייז: פון אברהם ביז משה – ווי די תורה ארבעט אויפ׳ן כלל
– אברהם – א צדיק אן תורה.
– יצחק – האט געהאט איין זון א צדיק (יעקב) און איין זון א רשע (עשו).
– יעקב – צוועלף שבטים, אלע צדיקים.
– משה רבינו – “וכל עמך צדיקים” – אלע אידן ווערן צדיקים. פארוואס? ווייל מ׳האט זיי געגעבן הרגלים (מצוות) וואס זיי כאפן אפילו נישט דעם טעם דערפון.
—
טז. קריטישער פרינציפ: מצוות טון אן צו וויסן דעם טעם – און דער סכנה פון אויסזאגן דעם טעם
1) דער כלל: אויסזאגן דעם טעם שוואכט אפ די קיום
ס׳איז זייער וויכטיק אז מצוות דארף מען טון אפילו מ׳ווייסט נישט דעם טעם. די גמרא זאגט: מצוות וואס זייער טעם איז נתגלה, האט שלמה המלך געזינדיקט אויף זיי – ווייל ער האט געמיינט ער קען זיך אויסדרייען פון דעם.
ווען מענטשן הערן דעם טעם, מיינען זיי אז זיי “ווייסן שוין” – און עס ווערט נישט ערנסט גענומען. “עיקר לימוד לערנען כדי שיביא לידי מעשה” – דאס לערנען איז דא צו ברענגען צו מעשה, נישט בלויז צו וויסן.
2) פראקטישע אילוסטראציע: קידוש פרי פסח נאכט
> *[זייט-דיגרעסיע – אבער אילוסטרירט דעם הויפט-פונקט]*
עס שטייט אין שולחן ערוך: פסח ביינאכט זאל מען מאכן קידוש פרי, כדי שלא ישנו התינוקות (די קינדער זאלן נישט איינשלאפן). קיינער טוט עס נישט. פארוואס? ווייל מ׳האט אויסגעזאגט דעם טעם. מענטשן זאגן: “אך, די קינדער שלאפן סיי ווי איין, עס העלפט נישט.”
קאנטראסט: שטעל זיך פאר עס וואלט געשטאנען א “סגולה נפלאה פון שמשון אסטראפאליער” – מ׳זאל מאכן קידוש נישט מער ווי 20 מינוט נאך דעם זמן – קיין איד וואלט נישט פארשפעטיקט, ווייל מ׳וואלט נישט געוואוסט דעם טעם. אן טעם ארבעט עס בעסער.
3) שלמה המלך אלס ביישפיל פון דער סכנה פון “איך ווייס שוין”
שלמה, דער חכם מכל אדם, איז געפאלן דווקא ווייל ער האט געמיינט ער ווייסט דעם טעם און ער קען זיך אויסדרייען. “לא ירבה לו נשים פן ירבה לבבו” – שלמה האט געזאגט: “ביי מיר וועט עס נישט פאסירן.” ספעציעל קלוגע מענטשן האבן א נטיה צו מיינען אז זיי האבן נישט די שוואכקייט – און דאס איז גראד דער סכנה.
> *[זייט-דיגרעסיע: יעקב אבינו און כתונת פסים – “לעולם אל ישנה אדם בנו בין הבנים” – מ׳האט אויסגעלערנט דעם כלל פון יעקב׳ס טעות. יעקב האט געהאט א גוטע סיבה, אבער עס האט פארט געבראכט קנאה. נאך דער תורה: אפילו ווען ס׳איז נישט דא קנאה, טאר מען נישט – ווייל מ׳קען זיך נישט פארלאזן אויף אייגענע חשבונות.]*
4) דער רמב״ם׳ס פרינציפ פון טעם כמוס
מ׳זאל נישט אויסזאגן דעם טעם פון גזירות, ווייל מענטשן וועלן עס נישט נעמען ערנסט. נישט ווייל דער טעם איז פאלש – נאר ווייל מענטשן, ווען זיי הערן דעם טעם, מיינען זיי קענען ארומגיין דעם.
> *[זייט-דיגרעסיע – מעטאפאר פון א ביזנעס-מיטינג: ווען דו זאגסט איינעם פארוואס דו ווילסט א מיטינג, זאגט ער “איך ווייס שוין, יא אדער ניין.” אבער דער מיטינג אליין – דאס זיצן, דאס קאווע טרינקען – שאפט א פראצעס וואס ברענגט צו א בעסער רעזולטאט ווי בלויז דער אינהאלט. פונקט אזוי מצוות: דער פראצעס פון טון איז וואס ווירקט, נישט בלויז דאס וויסן פון דעם טעם.]*
—
יז. נעשה ונשמע – דער טיפער פשט
נעשה (טון) ברענגט צו נשמע (פארשטיין).
– נשמע = פארשטייט טאקע אז עס איז גוט
– שלא נשמע = מיינט אז ס׳איז גוט ווייל מ׳האט געהערט אזא זאך
עס איז זייער שווער צו וויסן פון וואס מ׳רעדט פאר מ׳טוט עס. רוב מענטשן האבן קיינמאל נישט געזען קיין גוטן מענטש און קיינמאל נישט געטון קיין גוטע זאך – וויאזוי זאלן זיי וויסן פארוואס ס׳איז גוט צו זיין א גוטער מענטש?
ווען איך ווייס וואס צו טאן – אוודאי טו איך. דאס איז נישט קיין חכמה. דער פראבלעם: מענטשן לעבן נישט אין דער וועלט פון נשמה. רוב מענטשן, רוב צייט, ווייסן נישט וואס טוט זיך מיט זיך אליין.
—
יח. פארוואס קען מען נישט מתקן זיין א מענטש דורך בלויז לערנען/רעדן?
1) דער משל פון אריסטו – דער פאעט׳ס ווארט
אריסטו ברענגט א פאעט וואס זאגט: ווען מ׳וואלט געקענט מאכן פון א שלעכטן מענטש א גוטן מענטש דורך א שיעור, וואלטן מגידי שיעור געמאכט אומגעהויערע געלט. א דאקטאר וואס האט א רפואה פאר קענסער וואלט געמאכט מיליאנען. קל וחומר איינער וואס קען אויסהיילן סעלפישקייט – יעדער טאטע וואלט אים באצאלט.
> *[פראקטישע אפליקאציע: עס זענען דא מוסדות וואס פארשפרעכן “איך מאך פון דיין זון א מתמיד” – און מאכן אסאך געלט פאר דעם בלויזן צוזאג, כאטש זיי האבן קיינמאל נישט באמת געמאכט קיין מתמיד.]*
2) פארוואס שיעורים העלפן נישט
– מענטשן האבן שלעכטע מידות און הרגלים, נישט בלויז טעותים אין שכל.
– אפילו א ריין שכל׳דיגע טעות איז שווער אויסצורייסן – דער מענטש עקשנ׳ט זיך.
– קל וחומר ווען ער האט א תאוה דערצו אויך.
– רוב מענטשן ארבעטן נישט דורך בלויז הסברים. יחידי סגולה אפשר – און אויך ביי זיי ארבעט עס איינמאל, נאכדעם דארף ער שוין אליין ארבעטן אויף זיך.
3) דער פאראדאקס: מ׳דארף שוין זיין א צדיק כדי צו ווערן נתפעל פון א שיעור
כדי א שיעור זאל ווירקן, דארף דער מענטש שוין זיין איינער וואס גייט נאך זיין שכל – און אויך דאן נעמט עס יארן. רוב מענטשן ווערן נישט געבוירן אזעלכע מענטשן. דער נאטירלעכער מענטש וויל “קענדיס” – באלוינונג, נישט אמת. ווארטן ביז אלע מענטשן זאלן ווערן אזוי – וועט משיח קיינמאל נישט קומען.
4) דער פראקטישער לייזונג
– מ׳גיט זיי “קענדיס” פאר׳ן זיין גוט
– מ׳טרייסט זיי
– מ׳זאגט זיי נישט פארוואס ס׳איז גוט – ווייל זאגן מאכט נאר ערגער
—
יט. דער מעשה מיטן בחור און דעם רבי׳ן – א קאנקרעטער ביישפיל
> *[אילוסטראטיווע דיגרעסיע – אבער צענטראל צום ארגומענט]*
א בחור גייט צו א צדיק און זאגט ער האט א “הרהור כפירה” (באמת האט ער שוין געהאט מסקנות, נישט בלויז הרהורים). דער רבי פרעגט: “ליינסטו קריאת שמע? לייגסטו תפילין?” ניין. דער רבי׳ס עצה: שטיי אויף יעדן טאג, ליין קריאת שמע, דאוון דריי מאל אין א מנין – און דער הרהור כפירה וועט אוועקגיין. און אזוי איז געווען.
דער עיקר חידוש: דאס איז נישט בלויז “עבודה העלפט.” דאס איז דער סארט ענטפער וואס קען ארבעטן – פראקטישע עבודה, נישט אינטעלעקטועלע הסברים. “דו גלייבסט נישט אין תפילין? קיין פראבלעם – תפילין איז געמאכט פאר מענטשן וואס גלייבן נישט, אזוי גוט ווי פאר מענטשן וואס גלייבן.” דער וואס גלייבט שוין באמת – ער איז שוין א צדיק, אפילו אן תפילין.
—
כ. דער בארדיטשעווער רב׳ס ווארט
> *[טיילווייזע דיגרעסיע – אבער פארבינדט צום הויפט-ארגומענט]*
“אילו כוונת לפני סיני לא נתנה תורה” – ווען מ׳וואלט געהאט די כוונה (דאס אינערלעכע פארשטאנד) פאר הר סיני, וואלט מען נישט געדארפט די תורה. אבער: נאר “שרידי שרידים” האבן פארשטאנען וואס “כוונה פון הר סיני” מיינט. רוב מענטשן האבן געמיינט עס גייט אום טשיזקעיק אדער שלמים. די תורה גיט דעם מענטש דאס וואס ער פעלט – דורך די “טריקס” (מצוות) קומט ער צו דער כוונה.
—
כא. דער רמב״ם׳ס טעמי המצוות – א וויכטיגע קלארפיקאציע
דער רמב״ם׳ס טעמי המצוות זענען נישט געשריבן כדי מ׳זאל טון די מצוות. זיי זענען געשריבן כדי צו „דזשאסטיפייען” דעם אייבערשטן – צו ווייזן אז ער טוט אלעס מיט שכל. דער רמב״ם לערנט פארקערט: מ׳דארף טון די מצוות כדי צו זען (פארשטיין). מ׳דארף נישט וויסן די טעמים כדי צו טון; מ׳טוט כדי צו קומען צו וויסן.
—
כב. בינוני vs. צדיק גמור – דער רמב״ם׳ס חילוק
– בינוני: טוט אמאל זאכן וואס ער פארשטייט נישט – ווייל ער דארף דאס.
– צדיק גמור: פארשטייט וואס ער טוט און פארוואס – דארף נישט מער טון “פאלשע” זאכן (זאכן אן פארשטאנד).
– די כלל איז קיינמאל נישט קיין צדיק גמור – דעריבער מוז מען אלעמאל האבן די פראקטישע מצוות.
– דער צדיק גמור ווערט נישט אפגעלאזט פון מצוות – ער טוט זיי ווייטער, נאר ער ווייסט פונקט וואס ער טוט.
—
כג. קעגן דעם ארגומענט “איך דארף נישט די מצוה ווייל איך האב שוין דעם מינינג”
דאס איז דער ענין פון “נתגלה טעמי תורה”: מענטשן זאגן: “איך פארשטיי שוין דעם טעם, דארף איך נישט די מצוה.” ענטפער: דו האסט נישט דעם מינינג. ווען דו וואלסט טאקע געהאט, וואלסטו עס געטון א סאך מער.
– ביישפיל מיט תפילין: “איך געדענק דעם אייבערשטן אן תפילין.” ענטפער: קום צוריק צוויי וואכן נאכדעם וואס דו האסט אויפגעהערט לייגן – לאמיר זען צי דו געדענקסט נאך.
– ביישפיל מיט שבת: “איך קען געדענקען מעשה בראשית אן שבת
.” ענטפער: ניין, דו גייסט פארגעסן! אפשר אברהם אבינו האט געקענט – אבער ער האט אויך געהאלטן שבת.
– ביישפיל מיט צדקה: איינער זאגט “איך האלט מ׳דארף געבן מער ווי מעשר” – נו, אויב ער גיט טאקע מער, איז ער פטור פון מעשר. אבער דער טיפישער מענטש איז נישט אזא מענטש.
—
כד. דער מסקנא – דער פשט פון מתן תורה
מענטשן דמיון׳ען אז דער אמת איז שלעכט. דער אמת איז נישט שלעכט. דער אמת איז: מ׳דארף זיין גוט, און א גוטער מענטש טוט רוב מצוות סיי ווי. פאר די איין-צוויי מצוות וואס זענען א “גדר” (באגרענעצונג) – וועט מען רעדן ווען מ׳קומט צו דעם.
דאס איז דער פשט פון מתן תורה: נעשה פירט צו נשמע; פראקטישע עבודה שאפט דעם מענטש וואס קען פארשטיין; אן דעם בלייבט דער מענטש שטעקן.
> *[זעלבסט-רעפלעקטיווע באמערקונג: “מיין גאנצע שיעור איז געבויט אויף דעם וואס מענטשן גייען שוין מיט שווארצע היטן” – ד.ה., זיי טוען שוין, און איך בין זיי מסביר פארוואס. אויב זיי וואלטן נישט געטון, וואלט מען געדארפט א גאנץ אנדערע שיעור. מ׳קען נישט געבן קיין שיעור אויב מ׳איז נישט קודם געווען א צדיק גמור – אן פראקטישע בסיס איז קיין תיאורעטישע הסברה נישט מעגלעך.]*
—
גאנצער ארגומענט-פלוס פון דער שיעור:
“`
דרך הממוצע (מיטלסטער וועג) + דרך הרפואה (שטופן צו אנדערער זייט)
↓
קשיא: פארוואס זענען מצוות אמאל קיצוני?
↓
תירוץ: תורה = רפואה, נישט אידעאל
↓
גרעסערע קשיא: פארוואס דארף מען בכלל א תורה? (אברהם איז געווען גוט אן איר)
↓
חילוק: תורה עליונה (אידעאל/אמת) ≠ תורה תחתונה (פראקטישע מצוות)
↓
תירוץ: רוב מענטשן זענען בטבע שלעכט / האבן עזות-כח
↓
תורה = חינוך-פראגראם (שכר/עונש, “קענדיס און פעטש”)
↓
דוגמא: געלט-מצוות – אלע “קרוב לפזרנות” כדי אויסצוגלייכן כילות
↓
כילות איז self-reinforcing; פזרנות איז self-healing
↓
“הכל לפי רוב המעשה” – פיל קליינע מעשים ברעכן כילות
↓
מענטשן ווערן וואס זיי טוען, נישט וואס זיי גלייבן
↓
די תורה׳ס אינדירעקטע מעכאניזמען (לקט, שכחה, פאה, שמיטה)
↓
דער מענטש גיט צדקה אן ער “כאפט” אז ער גיט
↓
שלא לשמה העלפט אויך – “תורת ה׳ תמימה מחכימת פתי”
↓
מגילת רות: קציר באלאנגט פאר אלעמען (קאלעקטיווער ברכה)
↓
שיעורים/הסברים קענען נישט היילן (אריסטו׳ס משל)
↓
מ׳דארף שוין זיין גוט כדי צו הערן – פאראדאקס
↓
מעשה מיטן בחור: פראקטישע עבודה היילט, נישט אינטעלעקטועלע הסברים
↓
אויסזאגן דעם טעם שוואכט אפ די קיום (שלמה המלך, קידוש פסח)
↓
נעשה → נשמע: ערשט טון, דערנאך פארשטיין
↓
רמב״ם׳ס טעמי המצוות: נישט כדי צו טון, נאר כדי צו פארשטיין נאכדעם
↓
בינוני vs. צדיק גמור – די כלל איז קיינמאל נישט צדיק גמור
↓
קעגן “איך דארף נישט די מצוה” – דו האסט נישט דעם מינינג
↓
מסקנא: דאס איז דער פשט פון מתן תורה –
נעשה פירט צו נשמע, פראקטישע עבודה שאפט דעם מענטש
“`
תמלול מלא 📝
שיעור אין שמונה פרקים פון רמב״ם – פרק ד׳: דרך הממוצע, דרך הרפואה, און די תורה׳ס וועג פון אויסהיילן
הקדמה און פריימינג פון די שיעור
Instructor:
זייער גוט, יא. איך מאך דא א רעקארדינג פאר בעקאפ.
סאו די היינטיגע שיעור איז בערך אזוי, בערך אזוי איז די סובדזשעקט, און איך האב פארגעסן צו ברענגען די ספרים, ער וועט אנגעקומען מיט די ספרים אויך אדום, עט סאם פוינט עניוועיס. אבער ס׳איז אזוי, די היינטיגע שיעור איז געבויעט אז מ׳האלט בעצם אנהייב פרק ד׳, נישט ממש אנהייב, אביסל אויף די צווייטע שטיקל. און באופן כללי, די גאנצע פרק ד׳ פון שמונה פרקים איז זייער א וויכטיגע פרק, איך מיין איך האב שוין גערעדט, איך מיין אז ס׳איז די פרק ד׳ און ה׳ זענען די סענטראל פרקים פון שמונה פרקים, די עיקר תאוריה און למעשה שטייט דארט.
די צוויי יסודות פון פרק ד׳ און ה׳
און פרק ד׳ און פרק ה׳ איז געבויעט בעצם אויף צוויי זאכן, ס׳איז געפרעימט אין א געוויסע וועג, אבער ס׳איז געבויעט אויף צוויי יסודות, און מ׳דארף זייער גוט פארשטיין די קאנעקשן פון די צוויי זאכן.
דרך הממוצע – דער מיטלסטער וועג
די ערשטע זאך איז די נושא וואס הייסט, וויאזוי הייסט עס? די דרך הממוצע [the middle path], יא? ס׳הייבט זיך אן מיט דעם אז די מידות טובות [good character traits] זענען די דרך הממוצע, און מ׳דארף זיין נישט אויף די זייט און נישט אויף יענע זייט, און ס׳איז דא א וועג וויאזוי אנצוקומען צו די מיטלסטע וועג. און ס׳איז דאך די דרך הרפואה [the path of healing], טאמער איז איינער, די וועג איז פשוט צו חזר׳ן [repeat] די מעשים וואס זענען כאילו מ׳האלט שוין דארט, כאילו, פעיק איט אנטי״ל יו מעיק איט [fake it until you make it], דאס איז די דרך העבודה [the path of service/work] פון די רמב״ם [Rambam: Maimonides].
דרך הרפואה – די תוספת אויפ׳ן דרך הממוצע
און ס׳איז דאך די תוספת [addition] אויף דעם נאך א פרט וואס הייסט דרך הרפואה, אז אמאל, וויבאלד אז די עיקר עבודה איז צו טון, ס׳איז נישט נאר צו פארשטיין, די פארשטיין איז נישט גענוג, מ׳דארף עס טון, אויב איינער געפינט זיך זייער ווייט, אדער אין געוויסע זאכן וואס רוב מענטשן געפינען זיך ווייט, דארף מען זיך רוקן צו די אנדערע זייט, נישט עמדיג צוריק צו די אנדערע זייט, מ׳דארף לערנען א גאנצע שיעור, איך ווייס נישט צו ס׳איז שוין געווען דא א שיעור מסביר צו זיין וואס ס׳מיינט, איך מיין אז מ׳האט שוין יא אמאל מסביר געווען אז ס׳מיינט נישט ליטעראלי, יא? צו לענג זיין, אבער נישט צו ווערן אויס צוזייטיג, נאר מער ווי דו מיינסט, ווייל דו מיינסט אז ס׳איז גייט צו קצוניות [extremism], ס׳איז נישט צו זיין קיין קצוני [extremist], יא? און זיי האלטן נישט פון די מענטשן וואס זאגן אז מ׳דארף זיין קצוני, ווייל דעמאלטס ווערט מען משוגע און מ׳גייט קיינמאל נישט צוריק. ס׳מיינט נאר צו זאגן אז דו דארפסט גיין זייער ווייט, דארפסט אים אין זייער ווייט, ווייל דו ביסט נאך זייער ווייט אויף יענע זייט. דאס איז די נושא פון די צווייטע דרך הממוצע.
דער רמב״ם׳ס קשיא און תירוץ וועגן תורה און קצוניות
און אויף דעם האט דער רמב״ם געפרעגט א קשיא [question], אדער מיט דעם פארענטפערט ער א קשיא וואס ער פרעגט דארט פון א מענטש, אז דער רמב״ם טענה׳ט אז די גוטע זאך איז די מיטלסטע וועג, און מענטשן זאגן, אבער איך זע דאך אין די תורה זעט מען פארשידענע זאכן וואס זענען אויסגעצויגן, אדער מען הערט חסידישע מעשיות [pious stories] – דא קומט אריין חסידישע מעשיות – החסידים [the pious ones], דאס איז וואס דער רמב״ם האט גערעדט, וואס מען פארציילט אויף די חסידים, אז זיי האבן זיך געפירט אין פארשידענע סיגופים [ascetic practices], אדער פארשידענע, זיי זענען געגאנגען אין מדבר [desert], יא, די אידן זענען געגאנגען אין מדבר, ווי איר געדענקט די מעשה. די אידן זענען געגאנגען אין מדבר. דאס איז אלעס אזעלכע זאכן וואס זעט אויס נישט די דרך הממוצע.
דער רמב״ם׳ס תירוץ כללי
אויף דעם זאגט דער רמב״ם א תירוץ [answer] כללי, אז דער תירוץ איז אז, קום אריין ר׳ יואל, מ׳דארף ברענגען מער טישן. דער תירוץ באופן כללי איז אז די תורה קומט אויסהיילן די מענטשן, די תורה קומט נישט נאר צו זאגן וואס דער אמת איז, אויף דעם דארף מען זאגן שארף, נישט אויף דעם האט מען געגעבן די תורה צו וויסן וואס דער אמת איז, די תורה האט מען געגעבן אויף אויסהיילן די מענטשן. ממילא [consequently], וויבאלד די תורה ווייסט אז מענטשן זענען לוקה [afflicted] אין געוויסע זאכן, דארף די תורה מחצים זיין [be extreme] און ברענגען וועגן אז ער זאל צוריקגיין צו די אנדערע וועג.
און דער רמב״ם ברענגט אסאך דוגמאות [examples] אויף דעם, וויאזוי מ׳זעט אז די תורה גייט שוין צו די קיצוניות כדי אויסצוהיילן די מענטשן. און מיט דעם זאגט דער רמב״ם, אז ממילא אויב איינער גייט נאך ווייטער פון די תורה, איז ער זיכער אינגאנצן צערודערט, ווייל ער קען נישט זאגן, “אה, די תורה שטייט אידיאל, איך בין אבער נישט אידיאל, איך גיי ווייטער.” ווייל דו כאפסט נישט אז די תורה איז שוין נישט אידיאל, די תורה איז שוין דיך אויסצוהיילן, און דו גייסט נאך ווייטער, ביסטו אינגאנצן אראפ פון וועג. אזוי זאגט דער הייליגער רמב״ם, יא? דאס שטיקל תורה געדענקט איר, דאס איז מער ווייניגער די מהלך [progression/approach] פון די גאנצע פרק.
דוגמא: נזיר
יא, די וואכעדיגע סדרה [this week’s Torah portion]. די תורה איז קעגן א נזיר [Nazirite], נאר די תורה זאגט “כי יפליא לנדור” [when one sets himself apart to make a vow – Numbers 6:2]. פארוואס דארף ער גיין פארקערט? יא? פשוט׳ע טייטש [simple meaning]. דער רמב״ם זאגט נישט ממש די טייטש, ער רעדט פון נזיר, אבער מסתמא [presumably] מיינט ער דאס. יא, דעמאלטס, אבער א נארמאלער מענטש דארף נישט זיין. אויב דו קענסט זיין א שטיקל סוטה [somewhat wayward], דארפסטו זיין א נזיר. איינער וואס איז נישט קיין סוטה, דארף נישט זיין קיין נזיר. יא?
דאס איז א ראיה [proof]. און אויך זעט מען זייער שטארק ווי ער דינגט זיך. ער דינגט זיך זייער שטארק. מ׳זעט זייער קלאר אז דער רמב״ם האלט אז מענטשן האבן א טעות. מענטשן מיינען אז די קצוניות איז גוט. און נישט נאר זיי מיינען אז ס׳איז גוט, זיי מיינען אז ס׳שטייט אין די תורה. און ער דינגט זיך זייער שטארק מיט די מענטשן. ער איז זיי מוכיח צו זיין [proving to them] אז זיי זענען נישט גערעכט. ס׳איז שווער צו זאגן וויאזוי ער פרעגט זיך אויף, ווייל ער גייט נישט צו שטארק אריין אין וואס זיי האבן געטראכט, אבער ער ווייזט אז ס׳איז נישט ריכטיג וואס זיי טראכטן.
מעטאדאלאגישער פריימווארק: דריי קאטעגאריעס צו לערנען רמב״ם
אבער וואס איך וויל מדגיש זיין היינט, דער עולם [the group/students] ווייסט שוין דאס, אמת? דער עולם ווייסט שוין דאס. וואס איך וויל מדגיש זיין היינט איז נאר, אז ס׳קומט אויס אז דא איז דא צוויי נקודות [points], אזויווי אלע פרקים פון רמב״ם איז דא צוויי, דריי נקודות. איך האב געמאכט א סאמערי [summary] אמאל פון דעם ספר, פון די ערשטע פאר פרקים וואס מ׳האט געלערנט, איך דארף טאקע מאכן אויף דעם בעזרת השם [with God’s help], איך האב עס נאכנישט געמאכט, אבער איך זאג עס נאר אין א פרעוויו [preview]. איך גיי אייך יעצט שטעלן וואס איך דארף צו שטעלן, און מיר האבן געלערנט אמאל אז אין יעדע פרק פון רמב״ם בכלל, ס׳איז דא א גוטע וועג צו לערנען רמב״ם, און רמב״ם און רש״י [Rashi: Rabbi Shlomo Yitzchaki], איז דא דריי זאכן. דאס איז מיין פרעימווארק [framework], ס׳איז א גוטע פרעימווארק צו וויסן אויף צו לערנען אסאך זאכן. דריי זאכן.
1. תוכן און ענין – די עצם איידיע
די ערשטע זאך איז, וואס איז די תוכן [content] און ענין [subject]? וואס איז די יסוד [foundation]? וואס איז די, דו קענסט עס רופן די פילאסאפיה? וואס איז די איידיע וואס ער וויל ארויסברענגען אין די שטיקל? וואס איז די איידיע וואס ער גייט ארויס? די איידיע קען מען אסאך מפליפל זיין [discuss at length], אבער דאס איז די ערשטע זאך. וואס איז די עצם איידיע? למשל [for example], מ׳זאגט די איידיע פון די דרך הממוצע, די איידיע פון די דרך הרפואה, פון דרך המיטה [the path of death – likely referring to ascetic practices], פון דרך הרגל [the path of habit], דאס איז די איידיעס.
2. פרשנות – פירוש התורה
צווייטע זאך, א צווייטע גאנצע נקודה, וואס מענטשן זענען צעמישט, און אסאך מאל מענטשן הייבן אן פון די צווייטע נקודה, אבער ס׳איז נאך א גאנצע נושא, איז די, וואס מ׳רופט, ר׳ יואל רופט עס פרשנות [interpretation], די פרשנות, יא? אויף אידיש זאגט מען די פירוש [explanation/interpretation], אויף עברית זאגט מען פרשנות, און אויף אידיש פירוש, די זעלבע זאך. וויאזוי דער רמב״ם, אדער וועלכע ספר מ׳לערנט, איז מפרש [explains] מיט די יסודות די תורה? יא? און דא קענסטו האבן ווייטער קשיות [questions], ס׳איז א מחלוקת [dispute], איינער זאגט אן אנדערע פשט [interpretation], אסאך מאל, די חידושים [novel interpretations], ער זאגט א פשט אין א פסוק [verse] וואס איז מיר קיינמאל נישט איינגעפאלן, אדער ס׳שטייט אזוי דארט, און די אנדערע מפרשים [commentators] פאלט זיי בכלל נישט איין אזעלכע פשטים. דאס איז די נושא פון פירוש התורה על פי [according to] די יסודות, יא? דער רמב״ם, אסאך מאל זייער קלאר גייט ער אריין אז לכאורה [seemingly] שטייט נישט אזוי, מ׳דארף ענטפערן. דאס איז די נושא פון רוב אידן וואס לערנען תורה הייבן אן פון דא, און זיי פארגעסן אז מ׳דארף קודם [first] וויסן וואס איז די עצם איידיע. דאס איז די צווייטע זאך.
3. וויכוחים – דעבאטעס און מחלוקות
און די דריטע זאך איז וויכוחים [debates/disputes], יא? יעצט אז מ׳פארשטייט אז אויף די ביידע זאכן קען זיין וויכוחים בעצם, רייט [right]? סיי איינער קען בכלל פארשטיין אנדערש, און סיי איינער קען פארשטיין אנדערש, אדער ער פארשטייט אנדערש די תורה. אמאל דא מענטשן וואס פארשטייען אנדערש, זאגן אבער די תורה שטייט אנדערש. דאס איז די פאני׳סטע [funniest] מענטשן. ער פארשטייט אזוי, ער זאגט אבער די תורה שטייט שטותים [nonsense]. וואס איך וויל רעדן מיט דיר? דו ביסט נישט די מאמע וואס איך דארף רעדן מיט. אבער ס׳מאכט זיך אסאך אזעלכע מענטשן. אבער די נארמאלע מענטש זאגט, סיי ער פארשטייט אנדערש, סיי די תורה שטייט אנדערש. און מיר דארפן זיך דינגען און ווייזן אז ער איז ראנג [wrong].
אפליקאציע פון די דריי קאטעגאריעס אויף פרק ד׳
סאו למשל אין די פרק זעסטו זייער קלאר די דריי זאכן, רייט? קודם כל, דער רמב״ם ברענגט ארויס די איידיע, ער ברענגט ארויס די איידיע בקיצור [briefly]. איך האב איך האב אביסל טענות [complaints] אויפ׳ן רמב״ם אז ער איז שטארק מקצר [abbreviates greatly] אין ארויסברענגען די איידיעס אין די ספר, און אלע זיינע ספרים אמת׳דיג [truthfully]. אבער אזוי, דאס איז די דרך [way] פון כתבים [writings], זיי שרייבן זייערע טענצערישע איידיעס. איינס, ער ברענגט ארויס פירוש התורה, ער איז מפרש די תורה. דער אמת איז אז דער פירוש התורה קומט שוין ארויס פון דעם וואס ער ברענגט ראיות [proofs] פון די תורה פאר זיין איידיע. יא? מ׳זעט נישט אין די תורה אז די תורה זאגט אז מענטשן זאלן זיין נזירים [Nazirites]. די תורה איז קעגן נזירים. יא, די וואכעדיגע סדרה. די תורה איז קעגן א נזיר, נאר די תורה זאגט “כי יפליא לנדור”. פארוואס דארף ער גיין פארקערט? יא? פשוט׳ע טייטש. דער רמב״ם זאגט נישט ממש די טייטש, ער רעדט פון נזיר, אבער מסתמא מיינט ער דאס. יא, דעמאלטס, אבער א נארמאלער מענטש דארף נישט זיין. אויב דו קענסט זיין א שטיקל סוטה, דארפסטו זיין א נזיר. איינער וואס איז נישט קיין סוטה, דארף נישט זיין קיין נזיר. יא?
דאס איז א ראיה. און אויך זעט מען זייער שטארק ווי ער דינגט זיך. ער דינגט זיך זייער שטארק. מ׳זעט זייער קלאר אז דער רמב״ם האלט אז מענטשן האבן א טעות. מענטשן מיינען אז די קצוניות איז גוט. און נישט נאר זיי מיינען אז ס׳איז גוט, זיי מיינען אז ס׳שטייט אין די תורה. און ער דינגט זיך זייער שטארק מיט די מענטשן. ער איז זיי מוכיח צו זיין אז זיי זענען נישט גערעכט. ס׳איז שווער צו זאגן וויאזוי ער פרעגט זיך אויף, ווייל ער גייט נישט צו שטארק אריין אין וואס זיי האבן געטראכט, אבער ער ווייזט אז ס׳איז נישט ריכטיג וואס זיי טראכטן. דאס איז די דריי, דריי ענינים [topics], דריי קאטעגאריעס פון זאכן וואס ער טוט אין דעם פרק. רייט? שטימט?
די תורה׳ס טעם און מהלך – א טיפערער פונקט
סאו, איך האב אפשר פארגעסן די צווייטע. איך קען די דריטע, ס׳וועט זיין בעסער. די דריטע איז נאר ווייל מענטשן זענען נישט משפחה [familiar] מיט דעם, דארף מען דאס אויפקלערן. סאו, די וואך איז דאך געווען יום טוב שבועות [the holiday of Shavuot], ברענגט די תורה, איז זייער וויכטיג, איך וויל מאכן די קאנעקשן פון די צוויי זאכן. דער אמת איז, דא איז דא א וויכטיגע זאך. ס׳איז נישט סתם א פירוש, דאס וואס שטייט אין דעם פרק איז נישט סתם א פירוש. ס׳שטייט דאך אין די תורה די זאך. ס׳איז בעסער ווי א פירוש, ס׳איז ווי א טעם [rationale/reason] אויף די גאנצע תורה, אדער רוב דערפון, א גרויסער חלק דערפון. דער רמב״ם האט דאך דא מיט דעם שטיקל וואס ער קאנעקט זיין איידיע מיט די תורה, איז ער מפרש משונה׳דיג [in an unusual way] שטארק די גאנצע תורה, וואס איז די גאול [goal] און די מהלך וויאזוי די גאנצע תורה ארבעט. רייט?
סאו דא איז דא א זייער וויכטיגע זאך צו פארשטיין וואס דאס מיינט. איך וויל דאס טראכטן אין אט ליעסט [at least] צוויי וועגן וואס איך וויל טראכטן אפאר נקודות וואס איך וויל ארויסברענגען וועגן דעם. שטימט? אין אנדערע ווערטער, דער רמב״ם דא אין דעם חלק, אין די צווייטע חלק, די ערשטע חלק רעדן מיר נישט יעצט, די צווייטע חלק וואס ער זאגט אז דאס איז די טייטש פון די תורה, קומט ער צו ענטפערן א גרויסע קשיא. ער קומט צו… ער ענטפערט נישט די קשיא, אבער ער קומט צו צו ענטפערן די קשיא.
קאנעקשן צו שבועות – די גרויסע קשיא
ווייל וואס איז די קשיא פון שבועות, אמת? וואס איז די קשיא? מען טאר נישט פרעגן קיין קשיות פסח [Passover]. פסח פרעגט מען א קשיא פארוואס עסן מיר מצה [matzah]. ס׳איז בעצם די זעלבע קשיא. אבער אין שבועות פרעגט מען א קשיא פארוואס דער אייבערשטער האט געגעבן די תורה, אמת? היינו אחראי [that is to say], ס׳איז די זעלבע קשיא. איך האב שוין געפרעגט די קשיא פסח. דערפאר שטייט נישט אין הגדה של שבועות [Haggadah of Shavuot], ווייל דאס איז שוין די תירוץ. מ׳האלט שוין ביי די תירוץ אין הגדה פון פסח, ווייל ס׳איז בעצם די זעלבע זאך, יא? ר׳ גבריאל ווייסמן האט געמאכט א הגדה של שבועות, פארשטייסט, ער האט געמאכט פיר קשיות [four questions], איך מיין ער האט נאר געמאכט תירוצים [answers].
יא, וואס איז די קשיא פון שבועות? דרך אגב [by the way], די קשיא איז אן אפיקורסישע [heretical] קשיא, אבער ס׳שטייט אין אלע חסידישע ספרים, ווייל איך האב אויסגעפיגערט די טריק פון די חסידישע ספרים. איינע פון די טריקס איז אויסצופרעגן וויאזוי מ׳קען פרעגן די גוטע קשיות אן צו זיין אן אפיקורס [heretic], אמת? וויכטיגע זאך.
דער רמב״ן׳ס קשיא אויף “תורת ה׳ תמימה”
סאו וואס פרעגט מען די קשיא? וואס פרעגן אלע אידן דא די קשיא? דרך אגב, דער רמב״ן [Ramban: Nachmanides] האט א פירוש, ער האט א דרשה [sermon], וואס הייסט, דער רמב״ן האט א דרשה “תורת ה׳ תמימה” [The Torah of God is perfect – Psalms 19:8]. דער רמב״ן האט אויך געקוקט אויף די פסוק “תורת ה׳ תמימה”. די פסוקים, יענע דרשנ׳ען [they expound on] די זעלבע פסוקים. ס׳איז א געוויסע זענען אלטע דרשות [sermons] אויף די פסוק “תורת ה׳ תמימה”, יא, פון מזמן השמים מספרים [from the psalm “The heavens declare” – Psalms 19].
און דער רמב״ן פרעגט א קשיא. דו ווייסט וואס די ערשטע קשיא דער רמב״ן פרעגט אין זיין ספר איז? אין דעם דרשה? ער זאגט אזוי, ס׳שטייט א פסוק “תורת ה׳ תמימה משיבת נפש” [The Torah of God is perfect, restoring the soul]. די תורה איז געוואלדיג, ס׳איז גאנץ, ס׳איז פערפעקט. פרעגט דער רמב״ן, “מממ… איך זע די גוים [non-Jews] האבן גאנץ גוטע געזעצן, ס׳איז נישט געפערליך. אביסל בעסער, אביסל ארויף. וואס איז די גרויסע מהרעיש [big deal]? די תורה איז אזוי גוט, ס׳איז בעסער פון אלעס וואס שטייט פארדעם? יא, דאס איז דא א זין [sense], ס׳איז אלעס גוט, אבער די תורה איז נאך בעסער. דאס איז די תורה. איך רעד נישט אז דער מענטש וואס האט נישט קיין תורה איז עפעס אינגאנצן…”
אזוי פרעגט דער רמב״ן א קשיא. כדי צו פרעגן די קשיא דארף מען וואוינען צווישן גאנץ לייטישע [decent] גוים. איך זאג נישט, נישט יעדער איינער וועט זאגן “יא, איך זע זיי יא”. אבער ס׳ווענדט זיך לויט וועלכע רעוויר [neighborhood] מ׳האט. אבער בעצם, מ׳קען זיך פארשטעלן אז ס׳איז דא גאנץ גוטע גוים. ס׳איז א גוטע קשיא דאס, רייט? סאו די ערשטע… אקעי, איך גיי נישט יעצט זאגן די גאנצע דרשה פון רמב״ן. ער האט זיבן תירוצים, וויפיל איך געדענק. אלעמאל אויב ס׳איז דא זיבן תירוצים, דארף מען אויספיגערן וואס גייט פאר. רייט? איך ווייס נישט וואס די תירוצים אויף אזא פשוט׳ע קשיא. אבער ס׳איז דא לכאורה א שטיקל חסרון [deficiency] אין די קשיא. דו הערסט א גאר [gap]? ווען דו וועסט נישט זען די גאר, וועסטו נישט האבן די קשיא.
די חסידישע וועג צו פרעגן די קשיא
ס׳איז דא אבער א חסיד׳ישע וועג צו פרעגן די קשיא. א חסיד׳ישע וועג, שטייט אין אסאך חסיד׳ישע ספרים פרעגן אזוי א קשיא. פארוואס? אברהם אבינו [Abraham our forefather] איז געווען א צדיק [righteous person]?
פארוואס דארף מען די תורה? – די חסידישע קשיא און דער רמב״ם׳ס תירוץ
פון דער רמב״ן׳ס קשיא צו דער חסידישער קשיא
וואס איז די גרויסע מעלה אז די תורה איז אזוי גוט? עס איז בעסער פון אלעס וואס שטייט פארדעם? יא, דאס איז דא א זין, אלעס איז גוט, און די תורה איז נאך בעסער.
אבער תורה, מען זעט נישט אז די מענטשן וואס האבן נישט קיין תורה זענען עפעס אינגאנצן… ווי אזוי פרעגט דער רמב״ן [Nachmanides, 1194-1270, Spanish Torah commentator] א קשיא? ער פרעגט די קשיא, דארפן וואוינען צווישן גאנץ לייטישע גוים. מיר זאגן נישט, נישט יעדער, אסאך מענטשן וועלן זאגן יא, זיי זענען יא. אבער עס ווענדט זיך לויט וועלכע רעפערענס מען האט. אבער בעצם, עט ליעסט, מען קען זיך פארשטעלן אז עס איז דא גאנץ גוטע גוים. סאו עס איז א גוטע קשיא דאס, רייט?
אקעי, איך גיי נישט יעצט זאגן די גאנצע דרשה פונעם רמב״ן, ער האט זיבן תירוצים אויב איך געדענק. און אלעמאל ווען עס איז דא זיבן תירוצים, דארף מען אויספרעגן אזוי גייט די פארענט. איך ווייס נישט פארוואס מען דארף זיבן תירוצים אויף אזא פשוט׳ע קשיא.
אבער סאו דאס איז לכאורה א שטיקל א חיצוניות׳דיגע קשיא. דאס איז א גוי, ווען דו וואלסט נישט געזען די גוי וואלסטו נישט געהאט די קשיא. עס איז דא אבער א חסידישע וועג צו פרעגן די קשיא. די חסידישע וועג, עס שטייט אין אלע חסידישע ספרים פרעגן אזא קשיא.
די צדיקים פאר מתן תורה [the giving of the Torah]
אברהם אבינו איז געווען א צדיק? א גרויסער צדיק, יא? א חסיד אפילו. יצחק איז געווען א צדיק? שם בן נח איז געווען א צדיק? נח אליינס איז זיכער א צדיק, אפשר אביסל א קלענערע צדיק ווי אברהם, אפשר אביסל א גרעסערע? עס שטייט א פסוק אז ער איז געווען א צדיק, אמת? עס שטייט אפילו א ניגון אז ער איז געווען א גרויסער צדיק. זיכער אז ער איז געווען א צדיק, יא?
וויאזוי האט ער געהייסן? אה, נו, חנוך, חנוך איז געווען א צדיק? מתושלח איז געווען א צדיק? זיי זענען אלע געווען צדיקים, אמת? גרויסע צדיקים.
זיי האבן געהאט א תורה? ווי אזוי שטייט מיין דעיס, רייט? זיי האבן נישט געהאט קיין תורה. נאכאמאל, לאמיר זיין קלאר, מיר רעדן וועגן מתן תורה. וואטעווער עס איז געווען, דארט שבועות אינדערפרי האבן זיי אייניש געהאט. על פי מדרש [according to the Midrash] האבן זיי געהאט, אבער דו ווייסט אז מען קען נישט חתונה האבן מיט א מדרש. זיי האבן נישט געהאט קיין תורה, זיי זענען געווען גרויסע צדיקים, זיי זענען געווען פערפעקט מענטשן, זיי זענען געגאנגען ספארעט פון גארנישט, זיי זענען נישט נאר דעם, זיי האבן מייסד געווען די גאנצע זאך, די מענטשן וואס זיי גייען באקומען די תורה, איך מיין די אבות [the Patriarchs].
זעט מען דאך אז מען דארף נישט קיין תורה, אמת? זייער גוט. אבער נישט די תורה, נישט משה רבינו׳ס [Moses our teacher’s] תורה האבן זיי געהאט. פון דעם זעט מען, איז דאך קלאר אז מ׳קען זיין א גוטער מענטש אן די תורה, ס׳איז קיין שום ספק, ס׳שטייט בפירוש אין די תורה. ס׳שטייט בפירוש אין די תורה אז מ׳קען זיין א צדיק אן וויסן קיין איין ווארט תורה, קיין איין ווארט חומש רש״י [Pentateuch with Rashi’s commentary] האט נישט געלערנט אברהם אבינו. וואו האט ער געלערנט? ער האט געהאט די תורה אין די פונט, אבער נישט געהאט, און מ׳דארף נישט האבן.
די שארפע קשיא: וואס דארף מען מתן תורה פאר?
אבער די קשיא איז נישט ריכטיג, איך וויל נישט אנקומען וואס איז די פשט פון די תורה וואס איז געווען פאר משה רבינו. איך וויל אפילו פרעגן א קשיא, אויב איז אזוי, וואס דארף מען משה רבינו פאר? פארוואס דארף מען מאכן מתן תורה? וואס פעלט דאס אויס? כדי מ׳זאל וויסן נישט צו רצח׳ענען? אברהם אבינו האט נישט גע׳רצח׳עט, ער האט געוואוסט אז מ׳טאר נישט רצח׳ענען, ער האט זיך געפירט אזוי. וואס דארף מען האבן די גאנצע תורה? אמת? ס׳איז א גוטע קשיא.
צוויי באדייטונגען פון “תורה”
מ׳זעט דאך אז זיי זענען נישט געווען סוקסעספול אין ווייטער איבערגעבן. זיי האבן נישט געהיטן פסח. זיי האבן נישט געהיטן פסח, די קשיא. זיי האבן זיך צעבראכן די קשיא פון פסח. און די תורה שטייט אין די פרק, אמת?
דאס הייסט, ווען מ׳זאגט תורה, דאס האט צוויי אנדערע מינינגס. ס׳איז דא דאס וואס מ׳זאגט תורה בתור די אידעאל, וואס די אידעאל פון א מענטש דארף זיין. דאס קען מען אפילו אויסגעפינען אן די תורה, אפילו אן די אייבערשטער זאל דיר זאגן, אמת? אפילו אן די אייבערשטער זאל דיר זאגן, ווייל דו ווייסט דען?
די מבול [the Flood] און די טבע פון מענטשן
ווייל די אייבערשטער האט אפילו איבערגעקערט צו דעם, און אויך האט ער געמאכט א מבול פאר מענטשן וואס האבן קיינמאל נישט געוואוסט אז ס׳איז דא א באשעפער, זיי האבן נישט געוואוסט אז ס׳איז דא א באשעפער, זיי האבן קיינמאל נישט געוואוסט אז ס׳איז דא א תורה, זיי האבן אפילו נישט געוואוסט פון די ז׳ מצוות בני נח [the seven Noahide commandments], דו ווייסט? דאס שטייט אין די גמרא [Talmud], די ז׳ מצוות בני נח. זיי האבן נישט געלערנט יענע שטיקל גמרא מיט א דרשה אויף “ויצו ה׳ אלקים על האדם” [Genesis 2:16], אז ס׳איז גימטריא [numerical value] ז׳ מצוות בני נח. זיי האבן נישט געוואוסט דערפון.
וואס האבן זיי יא געוואוסט? סתם האבן זיי געמעגט וויסן אז מ׳טאר נישט רצח׳ענען, מ׳טאר נישט גנב׳ענען, מ׳טאר נישט נואף זיין, די אלע זאכן וואס שטייט אין עשרת הדברות [the Ten Commandments] האבן זיי אליינס געוואוסט, עד כדי כך אז זיי זענען געווען חייב עונש [liable for punishment].
דער רמב״ם [Maimonides, 1138-1204] זאגט דאס, דאס איז נישט מיינע תורות, אלעס שטייט אין הייליגן רמב״ם. זעט מען, זעט אויס אז ס׳איז איינע פון די ז׳ מצוות בני נח. אלעס וואס דער רמב״ם זאגט, לאמיר נישט ווערן אין קצוות. די זאך שטייט קלאר אין די חומש [Pentateuch], אין גאנץ ספר בראשית [the book of Genesis] שטייט קלאר אז ס׳איז דא א זאך פון צדיקים, ס׳איז דא א זאך פון רשעים. פרעה האט באקומען אן עונש, שפעטער האט ער שוין באקומען אן עונש, לייב פארן, בעפאר דעם. זיכער געווען א שלעכטע מענטש. ס׳איז דא גוטע מענטשן, ס׳איז דא שלעכטע מענטשן, און נישט פאר דעם דארף מען א תורה.
דער נצי״ב [Rabbi Naftali Tzvi Yehuda Berlin, 1816-1893] אויף ספר בראשית
אזוי שטייט בפירוש אין גאנצן ספר בראשית, זאגט דער הייליגער וואס האט געהייסן רבי נצי״ב, אז וועגן דעם הייסט ספר בראשית, און חז״ל [our Sages of blessed memory] זאגן ס׳הייסט ספר הישר [the Book of the Upright], ווייל א גלייכער מענטש איז גענוג ספר בראשית. ספר בראשית לערנט אויס וויאזוי צו זיין א גלייכער מענטש. און אויב איינער איז גאר א פרומער אבער ער איז נישט גלייך, דעמאלטס באקומט ער א מבול, ס׳העלפט נישט. דאס איז מעכב [an impediment]. דאס איז די נושא [theme] פון ספר בראשית.
דער תירוץ: פאר וועמען איז די תורה?
אזוי, וואס טוט די תורה? דא דארף מען א געוואלדיגע זאך. די תורה איז א… נו, וואס איז די תורה פאר? פארוואס דארף מען א תורה?
ערשטער תירוץ: פאר קראנקע מענטשן – די עזות פון אידן
פאר קראנקע מענטשן. זייער גוט, פאר קראנקע מענטשן. אדער פאר גרויסע קהילות וואס ביי דיפאלט האבן זיי קראנקע מענטשן אסאך. די תורה איז… אדער, ס׳איז דא צוויי זאכן. אדער די תורה איז פאר קראנקע מענטשן, דאס הייסט, אזוי ווי ס׳שטייט אין די גמרא אין ביצה [Talmud tractate Beitzah], “אלמלא נתנה תורה לישראל פני השם עזין” [were it not for the Torah being given to Israel, no nation could withstand them]. אזעלכע חיות רעות [wild beasts] אן די תורה, שטעלט אייך פאר וואס ס׳וואלט געווען.
וואס איז די ראיה [proof] אז די גמרא איז גערעכט? אז די רגע וואס די אידן האבן אויפגעהערט צו זיין פרום, האבן זיי שוין געהאט א מדינה [state]. זיי זענען עזין [brazen], די אידן האבן אסאך קוראזש און אסאך כח. און פארוואס האבן זיי… וואס האלט זיי איין פון זיין חיות רעות און געווינען אלע גוים בדרך הטבע [in the natural course of events]? איז דאך די תורה.
וואס איז די ראיה פאר דעם? די פרומע אידן וואס האבן נישט די תורה… די פרייע אידן האבן זיי טאקע עזות. אזוי ווער ס׳איז געגאנגען אין ארץ ישראל [the Land of Israel] ווייסט אז ישראל זענען עזין, ס׳איז עזין שבאומות [the most brazen among the nations], נישט קיין שום ספק. יא. מ׳האט שוין געזען, יא, אין די תורה שטייט שוין, יא.
סאו, אבער די תורה איז געמאכט צו אביסל איינהאלטן די אידן, זאלן זיי זיין מענטשן נאך אלץ. אויב ס׳וואלט נישט געווען קיין עזות, וואלט מען נישט געדארפט קיין תורה. אמת? זיי זענען עזין, יא. האסטו שוין געמיינט דאס. העלאו, זיי דארפן אויך א תורה, איך האב נישט געזאגט. זיי ווערן נאך באקומען אויף סאטמאר… ערגער, אפשר בעסער, איך ווייס נישט ערגער. אז די מענטש האט אזויפיל כח, דארף ער דאך עפעס אים איינהאלטן, ער זאל עס נוצן ריכטיג. סאו… יא.
צווייטער תירוץ: רוב מענטשן זענען בטבע נישט גוט
סאו די תורה איז נישט… סאו די עולם, אונז זענען ווייט פון אמת, אונז מיינען, איך מיין ס׳איז אמת פאר אונז ווייל אונז זענען אזוי ווייט פון די אמת און אונז דארפן די תורה זאל אונז פארציילן די אמת. אבער אידיאל, די תורה, מתן תורה, נישט די תורה.
ווען איך זאג תורה, די ווארט תורה האט צוויי מינינגס, תורה איז דא אין בחינה פון חכמה [in the aspect of wisdom], וואס אברהם אבינו האט געלערנט תורה, ער האט דאך געמיינט די אמת, ער האט נישט געדארפט קיין די תורה, איך ווייס נישט וויאזוי צו רופן די צוויי ווערטער. יא, די זוהר [the Zohar, foundational work of Kabbalah] רופט דאס תורה דלעילא און תורה דלתתא [the Torah above and the Torah below]. ווער ס׳האט געהערט די שיעור אין ענגליש ווייסט אז די זוהר רעדט וועגן דעם. די זוהר רופט דאס תורה עליונה און תורה תחתונה [the higher Torah and the lower Torah], תורה דאצילות, תורה דבריאה [the Torah of Atzilut, the Torah of Beriah – Kabbalistic worlds], ס׳איז אלע מיני וועגן פון רעדן וועגן דעם אין די זוהר. די זוהר האט געהאט וועגן פון דעם רעדן.
אבער די תורה אידיאל, דאס איז וואס אברהם אבינו האט געלערנט, וואס משה רבינו האט געלערנט, דאס איז די אמת, אמת, דאס איז די אמת לאמיתה [the absolute truth]. אבער די תורה פון משה רבינו, די תורה שלמטה [the Torah below], די תורה שבעולם הזה [the Torah in this world], איז געקומען כדי אויסצוהיילן די מענטשן וואס זענען קראנק.
אדער א צווייטע וועג פון דאס זאגן איז, כדי אז ס׳זאל קענען אסאך מענטשן זיין בעסער ווי זיי וואלטן געווען אן דעם. פארוואס? ווייל רוב מענטשן זענען נישט קיין גוטע מענטשן.
די ראיה פון ספר בראשית: די טבע פון מענטשן
וויאזוי ווייס איך אז רוב מענטשן זענען נישט קיין גוטע מענטשן? פון די זעלבע ספר בראשית, אמת? נאטורליך, דער אייבערשטער האט געמאכט די וועלט, דאס שטייט אין פרשת בראשית, פרשת נח. דער אייבערשטער האט געמאכט די וועלט, דאס איז די טבע [nature], יא, זיבן טעג געמאכט די וועלט, דער אייבערשטער האט געמאכט די וועלט, די זעקסטע טאג האט ער געמאכט די וועלט, די זיבעטע האט ער גערוט. נאכדעם זענען געווען די ערשטע מענטשן, האט די צווייטע מענטש געהארגעט דעם ברודער. דאס איז די דרך הטבע, אזוי גייט עס. דאס איז די נארמאל, דאס איז די nature. ס׳איז נישט גוט.
שפעטער, זענען געווען אסאך מענטשן, “כי רבה רעת האדם” [for the wickedness of man was great – Genesis 6:5], “כי כל יצר מחשבות לבו רק רע כל היום” [for every inclination of the thoughts of his heart was only evil all the day – Genesis 6:5], אלע שיינע מאמרים [sayings] וואס איר ווייסט, און אזוי ווייטער. דאס איז וויאזוי מענטשן זענען, זיי זענען דאך אזוי פון nature. “ויאמר ה׳ אל לבו לא אוסיף לקלל עוד את האדמה בעבור האדם כי יצר לב האדם רע מנעוריו” [And the Lord said to His heart: I will not again curse the ground any more for man’s sake; for the inclination of man’s heart is evil from his youth – Genesis 8:21].
מאכט זיך איין צדיק, ער כאפט אז ס׳מאכט נישט קיין סענס דאס, ער נעמט צוזאם זיין משפחה, ער פרובירט זיך אויסצולערנען, ער פרובירט צו האלטן זיינע מענטשן, זייער פארגעשריטן פאר אברהם אבינו, ער פרובירט צו האלטן זיינע מענטשן. אבער דו זעסט דאך פון די מעשה אליינס אז רוב מענטשן זענען נישט גוט.
פארוואס זענען רוב מענטשן נישט גוט? ווען מענטשן קענען זיין גוט, מענטשן קענען אליינס פון זיך דערקענען די אמת, וואלט מען זיי נישט מעניש געווען. אבער בדרך הטבע איז רוב מענטשן שלעכט. אזויווי מיר האבן געלערנט וואס די רמב״ם זאגט, פארוואס די בני אדם מיינט, בדרך הטבע, מ׳גיבט פאר מענטשן power, גייען זיי זיין אונטערטעניג און די קנעכט זייג. דאס איז וויאזוי מענטשן ארבעטן. human nature, it’s predictable. ווער ס׳איז predictable אנדערש ווייסט נישט וואס ער רעדט.
די תורה אלס חינוך-פראגראם
איז פאר דעם געקומען משה רבינו און ער האט געזאגט ער האט אן עצה פאר די פראבלעם. די תורה איז נישט קיין עצה פאר דעם וואס מ׳ווייסט נישט די אמת, ס׳איז אן עצה פאר דעם וואס רוב מענטשן זענען נישט capable פון כאפן די אמת. רוב מענטשן, אפילו מ׳זאל קומען זאגן א שיעור און מ׳זאל מסביר זיין אלעס וואס חנוך האט געוואוסט, וועלן זיי גאנץ מעגליך ווערן ערגערע מענטשן if anything, אדער ס׳וועט זיי גארנישט מעלן, זיי וועלן נישט געדענקען די גאנצע דרשה, די גאנצע הסברה, די גאנצע הבנה, די גאנצע הכרת האמת [recognition of truth], ס׳גייט זיי גארנישט טוישן.
שכר ועונש [reward and punishment] – קענדיס און פעטש
ממילא וואס איז די תירוץ? תורה איז די תירוץ, שכר ועונש. וויאזוי איר האט געלערנט אין חומש, דאס וואס מ׳זאגט ביים ברית [covenant], יא? תורה איז די תירוץ, פארגעס פון די אמת. נישט פארגעסן, נישט פארגעסן, אבער דו וועסט נישט קענען משכנע זיין מיט די אמת, דו וועסט קענען משכנע זיין מיט אפאר קענדיס און מיט פעטש.
דאס איז די טייטש “חנוך לנער על פי דרכו” [train a child according to his way – Proverbs 22:6]. וואס איז די טייטש “חנוך לנער על פי דרכו”? מיינט נישט וואס די רב הערש [Rabbi Samson Raphael Hirsch, 1808-1888] און אלע מאדערנע מענטשן זאגן אז מ׳זאל רעדן צו די נפש פון די קינד, ס׳מיינט מ׳זאל רעדן די שפראך וואס קינדער פארשטייען. וועלכע שפראך פארשטיין קינדער? פעטש און קענדיס. אקעי? היינט איז דא מער סאפיסטיקירטע ווערסיעס פון פעטש און קענדיס, but it’s still the same thing, right?
וואס ער האט ליב, וואס ער האט ליב, מ׳זאגט דו האסט דאס ליב? איך האב דאס, זיין א גוט אינגל, וועט מען דיר דאס געבן. דו האסט דאס נישט ליב? זיין א שלעכט אינגל, וועט מען דיר דאס נישט געבן. דאס איז basically וואס איז די טייטש חינוך, און תורה איז א חינוך פראגראם, נישט קיין אמת פראגראם, נאר א חינוך פראגראם. שטימט? זייער זייער פשוט, און דאס איז די סאלושן צו די כלל.
איבערגאנג צו די רמב״ם׳ס דוגמאות: געלט-מצוות
סאו איך וויל אביסל מסביר זיין אביסל בעסער וויאזוי דאס ארבעט, ווייל איך פיל אז אויב מ׳כאפט דאס קען מען פארשטיין רוב מצוות, at least די איידיע פון רוב מצוות קען מען פארשטיין, און מ׳קען אויך פארשטיין וואס די רמב״ם זאגט דא אז ס׳גייט אביסל בדרך קיצוני [in an extreme way]. וואס מיינט ער בדרך קיצוני? right?
סאו איך וויל רעדן פון די דוגמאות וואס ער רעדט. איך האב נישט געברענגט מיין ווערסיע ווייל איך האב עס אביסל צוזאמגעשטעלט צוזאמען צו נעמען דא, אבער ער רעדט דא געוויסע דוגמאות, אקעי? סאו לאמיר רעדן וועגן די דוגמאות וואס ער רעדט. די דוגמאות, מיר האבן גערעדט שוין אז ס׳איז דא צוויי מעין מידות [character traits] וואס די רמב״ם רעדט וועגן אין די פרק: איינס איז וועגן תאוות תענוגי הגוף [bodily pleasures], און די צווייטע איז וועגן געלט, צוויי וויכטיגע זאכן אין life.
און יעצט גיי איך רעדן וועגן וואס ער רעדט וועגן געלט, אקעי? ווייל איך וויל נאר ווייזן, איך וויל רעדן וועגן דעם אביסל, און איך וועל רעדן וועגן דעם אויך צוליב די שיעור פון שבועות, אז מיר האבן געלערנט מגילת רות [the Book of Ruth], און ס׳שטייט דארט, איך ווייס נישט פארוואס מ׳זאגט אז מ׳זאל נישט גיין אין שבועות אביסל.
סאו ער זאגט אזוי, קוק וואס די רמב״ם זאגט דא, נאכדעם וואס ער ענדיגט צו רעדן וועגן תאוות, וואס איז צוריקגעקומען דערצו אויך, זאגט ער אזוי: “וכן כל מה שבא בתורה” [and so too all that comes in the Torah], אלעס וואס שטייט אין די תורה, און ער מאכט א לאנגע ליסט: מעשרות [tithes], לקט [gleanings], שכחה [forgotten sheaves], פאה [corner of the field], פרט [fallen grapes], עוללות [incompletely formed grape clusters], שמיטה [sabbatical year], יובל [jubilee year], צדקה די מחסורו [charity according to his needs], און אזוי ווייטער.
די תורה׳ס אומגעוויינטלעכע וועג פון צדקה-געבן: פארוואס שטייט נישט קיין פשוט׳ע מצוה צו געבן געלט
אריינפיר – דער רמב״ם׳ס ליסטע פון מצוות וואס זענען “קרוב לפזרנות”
איך וויל נאר ווייל איך וויל רעדן וועגן דעם אביסל, און מ׳האט גערעדט וועגן דעם. ס׳איז אויך א שיעור פון שבועות, מ׳האט געלערנט מגילת רות, ס׳איז שטייט דארט, און ס׳דארף איבערזאגן מיט זיך ווי חיים מלכה׳ס געווען שבועות אביסל.
ער זאגט אזוי, קוק וואס דער רמב״ם זאגט דא, נאך דעם וואס ער ענדיגט רעדן וועגן כעס [anger], תענוגים [pleasures], וואס איז צוריקקומען צו יחוד [unity/seclusion], זאגט ער אזוי, והן כל מה שבא בתורה [and behold, all that comes in the Torah], אלעס וואס שטייט אין די תורה, און ער מאכט א לאנגע ליסטע, פון מעשרות [tithes], לקט שכחה ופאה [gleanings, forgotten sheaves, and corner of the field], פרט ועוללות [individual grapes and small clusters], שמיטה ויובל [sabbatical year and jubilee], צדקה די מחסורו [charity according to his needs], וויפיל זאכן האב איך שוין? דאס איז פינף, זעקס, זיבן מצוות.
זאגט ער, דאס אלעס איז קרוב לפזרנות [close to wastefulness/excessive giving], די אלע מצוות זענען כמעט פזרנות. מיר געדענקען אז ס׳איז דא צוויי קצוות [extremes], פזרנות איז איין, יא, זיין א פזרן [wasteful person], ווי צופיל געבן איז איין שלעכטע זאך, די אנדערע זייט איז זיין א כילי [miser], א קמצן [stingy person], איינער וואס געט נישט גענוג, און אינמיטן, דאס איז די ריכטיגע מדה [character trait] פון געבן צדקה, פון העלפן ווער ס׳דארף, ווער מ׳דארף העלפן אויף די וועג וואס מ׳דארף העלפן, אין די צייט וואס מ׳דארף העלפן. זאגט דער רמב״ם, אבער אין די תורה שטייט דאס נישט.
די גרויסע קשיא: אין תורה שבכתב שטייט נישט קיין פשוט׳ע מצוה פון צדקה
איך וויל דא באמערקן א זייער אינטערעסאנטע זאך, איך מיין אנדערע מענטשן וואס האבן געלערנט וועגן די זאכן ווייסן שוין ווי, אז אין די תורה, איר ווייסט אז אין די תורה שטייט נישט קיין מצוה צו געבן צדקה ממש? אינטערעסאנטע זאך, יא? למשל, אדער מ׳רעדט אפילו פון אויסהאלטן א מענטש וואס לערנט, אלע מיני וועגן וואס מ׳געט צדקה, אין די תורה שטייט נישט קיין איינע פון די מצוות, אדער כמעט נישט, און נישט בפירוש [explicitly]. די תורה שבכתב [Written Torah], דער רמב״ם זאגט אז מ׳רעדט פון די תורה, די מצוות וואס ווערן געזאגט אין די תורה שבכתב. דער רמב״ם זאגט דאך “והן כל מה שבא בתורה”, אבער ס׳איז נישט איבערגעטייטשט.
יא, ווי ס׳האט געליינט, מ׳האט געליינט שבועות צווייטע טאג פרשת ראה [the portion of Re’eh], יא? דארט שטייט כמעט אלע מצוות פון העלפן אן עני ואביון [a poor and destitute person]. “עשר תעשר” [you shall surely tithe], יא, מ׳ליינט עס יום טוב, ווייל יום טוב איז די צייט וואס מ׳איז משמח [makes joyful], מ׳דארף אויסרעכענען פאר אן עני ואביון.
וואס שטייט אין די תורה וועגן העלפן עניים
וואס שטייט אין די תורה? שטייט אזוי, מ׳זאל געבן מעשר שני [second tithe] פאר אן עני ואביון, פאר לויים [Levites], און מ׳זאל געבן לקט שכחה ופאה, איך מיין, ס׳שטייט שוין אין אמור [the portion of Emor], ביי יום טובים און אין קדושים [the portion of Kedoshim], און מ׳זאל געבן, ביי יום טוב זאל מען אים געבן צו עסן אויך. וואס שטייט נאך? אויב ער איז ארימער זאל מען אים געבן א הלוואה [loan], און מ׳זאל משמט זיין [forgive] שמיטה, און אויב ער ווערט פארקויפט זאל מען אויסלייזן זיין הויז, אויב ער פארקויפט זיך אליין, זאל א קרוב [relative] אים אויסלייזן פון דעם איד וואס האט אים פארקויפט, אדער די גוי האט אים פארקויפט. זייער אסאך וועגן, סאושעל העלפן, נאר איין זאך פארשטייט נישט, זיי געבן געלט.
די פראבלעם: ס׳שטייט נאר וועגן הלוואות, נישט מתנות
געבן, די הלוואה איז אן אנטי צוליב׳ן קעש. נאר בארגן, נישט געבן. “העבט תעביטנו” [you shall surely lend him], געב אים פאר א משכון [collateral], יא? געב אים מיט א משכון, געב אים מיט אן ערב [guarantor]. ס׳שטייט נישט דו זאלסט געבן אן אן ערב אפילו. דאס וואס ס׳שטייט שמיטה דארף מען שמט זיין, אקעי, אבער ס׳שטייט נישט וואס מ׳געבט, ס׳שטייט אז מ׳בארגט. ס׳שטייט כמעט נישט געבן, אמת? “פתוח תפתח את ידך” [you shall surely open your hand], די גמרא דרשנ׳ט [interprets] די פסוק שלא כפשוטו [not according to its plain meaning]. איך וויל זאגן, וואס?
די אלגעמיינע מענטש, נו? ס׳איז געווען געלט, איך ווייס נישט. ס׳איז נישט געווען קיין כסף צורי [Tyrian silver], איך ווייס נישט, קיין כסף צורי איז א ברזל [iron], אבער עפעס א זאך מיט געלט. “העבט תעביטנו” מיינט מ׳געבט אים געלט? ניין. עפעס געבט מען אים. לאמיר שוין רעדן נישט פון געלט, פון ברויט, איך ווייס פון ווייץ. וואס שטייט נישט אז מ׳געבט קמחא דפסחא [flour for Passover]? ס׳שטייט עפעס אויבן אין די פעלד לאזט מען זיי געבן. ס׳איז זייער פאני [strange], רייט?
חז״ל דרשנ׳ען די פסוק שלא כפשוטו
איך פארשטיי אז מיין קשיא איז, חז״ל [the Sages] מפרש [interpret] הפסוק שלא כפשוטו. אקעי, דער רמב״ם וועט זאגן אז ס׳איז תורת פה [Oral Torah]. “פתוח תפתח את ידך לו והעבט תעביטנו די מחסורו אשר יחסר לו” [you shall surely open your hand to him and lend him sufficient for his need, whatever he needs], טייטשן די גמרא פון דא די מצוה כללית [general commandment] פון געבן צדקה, ס׳מיינט געבן געלט, אפילו לכתחילה [from the outset] געבן מתנה [gift] געלט. אבער ס׳איז נישט פשט [plain meaning] אין די פסוק. די פסוק רעדט פון הלוואה, ס׳איז נישט קיין שום ספק [doubt], פשוטו של מקרא [the plain meaning of Scripture] רעדט פון הלוואה, און ער דארף נאך צוריקצאלן, חוץ אז ס׳קומט שמיטה און ער האט נישט צוריקגעצאלט, דעמאלטס מוז מען שמט זיין. אבער אין תורה שטייט נישט צו געבן צדקה.
די פאני׳קייט פון די תורה׳ס פאטענטן
ס׳איז אן אינטערעסאנטע זאך. לאמיר זאגן וואס ס׳שטייט. ס׳איז צוויי ריזענס [reasons], מ׳קען טראכטן אין צוויי וועגן. איך וויל קודם זאגן דעם רמב״ם׳ס וועג, און נאכדעם אן אנדערע, א ביסל אן אנדערע וועג, וואס איז אפשר קאנעקטעד דערמיט.
געווענליך, וואס שטייט יעדעס מאל? ס׳איז דא מענטשן וואס דארפן געלט, מענטשן וואס האבן געלט. ס׳איז דא א מצוה צו העלפן א צווייטן. דאס איז די מדה טובה [good character trait] פון נדיבות [generosity], רייט? דער רמב״ם זאגט ס׳איז דא א מדה טובה פון נדיבות. נדיבות הייסט, ס׳איז דא א געוויסע אמאונט וואס ס׳איז ריכטיג צו העלפן א צווייטן, און דאס איז א מדה טובה, ס׳איז א מצוה, ס׳איז א מדה טובה. אברהם אבינו [Abraham our forefather] האט דאס פארשטאנען, אמת? אברהם אבינו האט געגעבן, איך ווייס נישט, וואטעווער ער האט געדארפט געבן. הכנסת אורחים [hospitality to guests], דרך אגב [by the way], הכנסת אורחים איז נאך א מצוה וואס שטייט נישט אין די גאנצע תורה, און מ׳דענקט נאר דאס פון אברהם אבינו. ס׳איז דא א דרשה, ס׳איז דא א דרשה וואס זאגט א דרך, ס׳איז א דרך וואס שטייט נישט אין די תורה. אברהם אבינו האט געמאכט חסד [kindness] און צדקה און משפט [justice] מיט טויזנטער מענטשן, ער האט נישט געוואוסט, ער האט נישט געגעבן קיין לקט שכחה ופאה, איך ווייס נישט וואס ער האט געגעבן. ער האט געגעבן וואס מ׳האט געדארפט געבן, ער האט געגעבן, ער האט געגעבן א גארדיען מיט די טויער, ווער ס׳איז נויטיג האט ער געגעבן. די תורה זאגט קיינמאל נישט, “געב אזויפיל געלט וויפיל ס׳פעלט אויס זאלסטו געבן.” ס׳שטייט נישט אין די תורה.
וואס וואלט געווען נארמאל? א קופת הצדקה
וואס שטייט אין די תורה? אלע מיני פאטענטן. דאס איז עפעס פאני. און ס׳איז א גאנצע לאנגע ליסט. דו קענסט זאגן, אן ארעמאן, וואס וואלט געווען נארמאל? וואס וואלט מען היינט געזאגט? לאמיר מאכן א קופת הצדקה [charity fund]. פיין, מ׳טיילט יעדע חודש פאר ווער ס׳האט נישט גענוג געלט, אזויפיל, כפי מחסורו [according to his needs]. א קופה [fund], א תמחוי [soup kitchen], מ׳טיילט יעדע וואך פאר ווער ס׳האט נישט קיין עסן, ס׳דא אן עם עסן. ווער ס׳האט נישט געלט צו קויפן שכירות דירה [rent], צאלט מען אים סוף חודש, איך ווייס נישט וויפיל מ׳דארף מאכן זיכער אז ער קען האבן. וואטעווער די סאושעל מהלך [social approach] איז, מ׳געבט אים געלט און מ׳איז סאלווד די פראבלעם.
די תורה האט נישט איינגעפאלן, ס׳איז נישט איינגעפאלן, ס׳איז אזוי פרימיטיוו, ס׳איז נישט איינגעפאלן פאר משה רבינו [Moses our teacher]? מ׳קען דאך זאגן, רבותי [gentlemen], “כי תראה עני מישראל, והתאזר לו” [when you see a poor person from Israel, and you shall gird yourself for him]. וואס איז דאס? ס׳איז נישט גארנישט נישט גראב [crude], גארנישט נישט נארמאל. ניין. עומר [sheaf] פון שכחת עומר בשדה [forgotten sheaf in the field], לא תשוב לקחתו [you shall not go back to take it], לאז אים עס נעמען. דו קענסט טראכטן פון א מער אומווערדיגע, עקלדיגע וועג צו געבן צדקה ווי דאס? ווייסט וואס? נעם, איך האב נישט געהאט קיין נערוון צוריקצוגיין אין פעלד, לאז אים עס. ס׳איז זייער פאני. ס׳וואלט געווען נאך בנוסף צו צדקה אחרת [in addition to other charity], מ׳קען זאגן תורות [teachings] אויף דעם.
פאה – אן אומגעוויינטלעכער וועג פון געבן
פאה איז גארנישט. פאה מיינט “לא תכלה” [you shall not finish]. זאלסט נישט נעמען די עק פון דיין פעלד. ס׳איז נישט לקט, שכחה איז דו פארגעסט. פאה איז אפיציעל א זאך, יעדע מאל אויף די פעלד, גיב אביסל. יא, גיב אביסל. ס׳איז בעסער אויף די עק, וואס ס׳איז נישט קיין נארמאלע וועג פון געבן געלט. נארמאלע וועג איז, נעם אביסל, מ׳געבט אביסל. איך מיין, וואס, ער דארף נעבעך קומען זיך שלעפן, זוכן, און די בעלי בתים [householders] היטן נאך וועלכע עניים קענען קומען, יא? ס׳איז נישט אזוי סימפל. און ס׳איז נישטא קיין שיעור [measure] פאר פאה, מ׳קען יוצא זיין [fulfill the obligation] מיט איין מיט א קליין ביסל. ס׳איז זייער פאני אמת׳דיג. איך גלייב אז מ׳דארף נישט געבן שיעור הפאה, יא? ס׳איז גערעכט, אביסל מער ווערדיג לקט שכחה, אבער איך האלט נישט ס׳איז א נארמאלע וועג פון געבן געלט פאר אן ארעמאן.
מתנות כהונה – פארוואס נישט סתם געלט?
ס׳איז אבער דאך א… אפילו א כהן ולוי [priest and Levite], ער זאל תרומה ומעשרות [priestly gifts and tithes] מיט אלע מיני זאכן. וואס קען ער נישט געבן אפאר דאלער אין גוטן טאג? ס׳איז שוין נישט געווען קיין געלט דעמאלטס, זאגסטו. איך מיין אז ס׳איז שוין געווען געלט דעמאלטס. ס׳האט אויסגעפעלט צו נוצן געלט שוין. משה רבינו׳ס צייטן האט מען שוין אויסגעפעלט צו נוצן געלט. ס׳איז עפעס פאני.
דער רמב״ם׳ס תירוץ: די תורה איז פאר רוב מענטשן, וואס זענען נוטה לצד הכילות
און דער רמב״ם זאגט אבער א תירוץ [answer] אויף די קשיא. איך וויל אבער מערקן. צווייטנס, ס׳איז דא צוויי קשיות. דו קענסט פרעגן, דער רמב״ם פרעגט דא אזוי ווי צוויי קשיות. איינס איז ס׳איז פאני, איך פרעג די קשיא. וואס איז דער רמב״ם פרעגט די קשיא? אונז מאכן נישט די אלע חכמות [clever things]. אונז ווייסן אז מ׳מאכט נישט, מ׳איז נישט גויס׳ט [observant of], נישט מצוות פאה, נישט לקט, נישט שכחה. ס׳איז נישט אזוי נויטיג, ווייל ס׳איז דא ארבעטערס, און ס׳איז דא קאמביינס, און ס׳איז דא מאשינען. מ׳געבט געלט, מ׳געבט אים דאך. מ׳געבט אים נישט געלט די זאכן מער ווייניגער.
צווייטנס, מתנות כהונה [priestly gifts], יא, ס׳איז סימבאליש, וואס דו האסט נישט קיין כהן, דו קענסט עס נישט עסן. ס׳איז אן אנדערע זאך. ס׳איז אן אנדערע נושא [topic]. ס׳איז נישט דא קיין איין ישיבה וואס האלט זיך פון מתנות כהונה, אמת? די אריגינעלע מטרה [purpose] פון מתנות כהונה עקזיסטירט נישט, רייט? די ישיבה דארף זיך האלטן פון געלט. ס׳איז דא א מצוה פון מתנות כהונה, מ׳האט תלתא זיכא [three gifts], מ׳האט דאס און דאס. אבער ס׳איז נישט די נושא, רייט? מ׳רעדט דאך יעצט פון צדקה. פארוואס רעדט מען פון צדקה? ווייל ס׳איז דאך דא די מצוה. מ׳דארף מחלל זיין [distribute] געלט. און אין די תורה שטייט נישט קיין מצוה צו געבן צדקה. מ׳דערבונן, איך ווייס, על פי דרש [according to the homiletical interpretation] שטייט אפשר. אבער ס׳שטייט נישט קיין מצוה פון געבן צדקה. און ס׳שטייט זיבן אנדערע וועגן פון צו געבן, זיבן אנדערע אונטערע פאטענטן, רייט? זיבן אנדערע פאטענטן. פאה יא, מ׳געבט אויך. אבער וואס זאגסטו אז פאה איז נארמאל? ס׳איז נישט נארמאל פאה. לאזט דער בעל הבית נארמאל שטיין אין זיין פעלד און איבערלאזן א גרויסן שטיקל פאה? וואס ווילט ער אויף די אלע זאכן? ס׳איז אזוי פיל און אזוי פיל און אזוי פיל.
שמיטה – נאך א פאני׳ע פאטענט
אויף דעם זאגט דער רמב״ם א תירוץ אויף דעם. איך וועל זאגן וואס דער רמב״ם זאגט. איך מיין, אין פלאס, שמיטה און יובל [sabbatical year and jubilee], אויך געשמיטה יעדע זיבעטע יאר. יעדע יאר געבן א זיבעטל. וואס איז די פאני שמיטה? ס׳איז אלעס פאני. מ׳קומט דאך א גאנצע תורה און ס׳איז א ווארפט דיר. ס׳קומט אפשר נאך טעמים [reasons] פאר שמיטה, אבער לאמיר רעדן פון די טעם. ס׳איז דא זייער אסאך זאכן. זאגט דער רמב״ם, דער רמב״ם זאגט… וואס?
Student: ס׳איז שמיטה. שטייט אין די תורה, “ואכלו אביוני עמך” [and the poor of your people shall eat]. ס׳איז א מפורש׳ע [explicit] פסוק. די תורה שטייט, “והשביעית תשמטנה ונטשתה ואכלו אביוני עמך” [and the seventh year you shall release it and abandon it, and the poor of your people shall eat]. אדער “ולא תזרעו את שנת השמיטה” [and you shall not sow the sabbatical year]. שטייט אויף וועלכע פסוק? שטייט אויך אין פרשת בהר [the portion of Behar], ענליך. וואס ער נעמט נישט, ס׳איז הפקר [ownerless], ער קען עס נעמען, ער נעמט. ס׳וואקסט יא.
Instructor: דאס איז א גוטע קשיא. דער תירוץ איז אז ספיחים [aftergrowth] איז מדרבנן [rabbinically prohibited], און ער געבט עס פאר יעדן. ס׳איז הפקר פאר יעדן, נישט נאר פאר די עניים. זייער גוט. אבער די פוינט פון דעם איז אז ס׳איז די עניים… ס׳שטייט אין פסוק, איר ענק טענה׳ט זיך מיט די פסוק, און די פסוק שטייט “ואכלו אביוני עמך”. וואדעאי, ס׳זאגט דאך די גמרא, ס׳זאגט די מדרש [homiletical interpretation] אין פרשת בהר, ס׳לערנט א דרשה, נישט נאר די עניים, די בהמות [animals] מעגן אויך עסן. ער איז דאך אויך אן עני, ער האט דאך נישט וואס צו עסן. זייער גוט, ער דארף נישט שטיין פון הונגער, ער מעג אויך עסן. אבער אלע זענען גלייך, יא, ער געבט אויך פאר די עניים. ווען ס׳איז קלאר אין בערך צוואנציק פסוקים אין פרשת משפטים [the portion of Mishpatim] אז ס׳איז כדי די עניים זאלן האבן צו עסן.
ס׳איז אלע מיני פאני. אקעי, איר קענט זיך דינגען. הלכות שמיטה [laws of the sabbatical year] איז דא נאך אין יורה דעה [section of the Shulchan Aruch dealing with ritual law].
צוזאמענפאסונג פון די צוויי קשיות
די קשיא איז, צוויי קשיות. קודם כל, פארוואס קען מען נישט זאגן נארמאל, זיי א מענטש און געב וואס מ׳דארף? “די מחסורו אשר יחסר לו” – דאס איז דאך די פסוק, די גמרא דרשנ׳ט. “די מחסורו” – אז ער דארף א קאר, בארג אים א קאר. ער דארף א הוט, בארג אים א הוט, געב אים א הוט, און אזוי ווייטער. וואס ער דארף, ס׳איז כולל אלעס. “די מחסורו” איז שוין כולל אלעס. פלוצלינג שטייט נאך זאכן. סאו דאס איז די צוויי קשיות. קען זיין אז ס׳איז איין קשיא. און צווייטנס, ס׳איז דא אזויפיל אנדערע פאטענטן, און יעדע מאל נאך אזא טריק. ס׳איז זייער פאני.
דער רמב״ם׳ס תירוץ: פאר וועמען איז די תורה געגעבן?
די רמב״ם׳ס תירוץ דא איז בעיסיקלי דאס, אזוי פארשטיי איך וואס ער שטייט דא, ער זאגט נישט פארוואס ער שטייט, ער זאגט אזוי, דאס דארף מען געדענקען. ווען דו ערווארטסט אז נארמאלע מענטשן וואס געבן, אוודאי דו פארשטייסט אז די געלט איז נישט דיינס, דער אייבערשטער האט דיר געגעבן די געלט כדי דו זאלסט עס שעירן מיט וועמען ס׳דארף, לויט וואס ס׳איז ריכטיג. ס׳איז נישט קיין קילוי [waste] און נישט קיין בזבוז [squandering]. דער מענטש דארף טאקע נישט קיין מצוות. נישט פאר דיר האט מען געגעבן די תורה. דער מענטש וואס טאקע געבט פאר יעדן איינעם ריכטיג, נישט פאר אים האט מען געגעבן די תורה. דער מענטש וואס טאקע געבט פאר יעדן איינעם ריכטיג, נישט פאר אים האט מען געגעבן די תורה. סוכות האב איך שוין געזאגט אמאל א דרשה, יענער איז די ספר תורה [Torah scroll], ער איז שוין די חילוקי מנהגים [differences in customs] אין שבועות. נישט פאר אים האט מען געגעבן די תורה.
נאר פאר וועמען האט מען געגעבן די תורה? פאר רוב אנדערע מענטשן. רוב אנדערע מענטשן, זיי זענען נוטה לצד הכילות [inclined toward the side of miserliness]. רוב מענטשן זענען נישט נוטה לצד הבזבזנות [inclined toward the side of wastefulness].
אריסטו׳ס אינזיכט: פארוואס רוב מענטשן זענען כילים
איך האב געזען אריסטו [Aristotle] זאגט א זייער אינטערעסאנטע זאך – די רמב״ם האט דאך גענומען די אלע זאכן פון אריסטו. וואס איז די פשט אז רוב מענטשן… ס׳מאכט זיך זייער ווייניג אז מענטשן האבן א פראבלעם אז זיי געבן צופיל צדקה. ס׳איז דא אפאר אזעלכע מענטשן, אפשר, אבער ס׳איז זייער זעלטן. רוב מענטשן געבן צו ווייניג.
די self-reinforcing mechanism פון מדות
זאגט ער דאס פארוואס? ווייל טראכט אריין, אז צו זיין א מידה, מידות האבן דאך אזויווי א self-reinforcing mechanism, אז וואס מער מען טוט זיי, מאכן זיי זיך מער. איינער וואס גיט צופיל צדקה, ס׳איז self-healing, ווייל ער גייט אויסנוצן זיין געלט, ער גייט סטאפן מער שנעל. געווענליך, די פראבלעם פון געבן צופיל געלט סאלווט זיך אליינס. סוף כל סוף מוז מען עס אויס, און מען גייט צוריק צום דרך הממוצע [the middle path].
מה שאין כן [not so] די פראבלעם פון געבן צו ווייניג געלט, פארקערט, ס׳מאכט זיך אלץ ערגער. ער האט אלעמאל מער געלט וואס ער גיט נישט, און ער האלט עס פאר זיך.
די תורה׳ס אינדירעקטע סטראַטעגיעס צו באַהאַנדלען מענטשלעכע כּילות
דער שולחן ערוך׳ס היתר מבזבז זיין פאַר יתומים און אלמנות
מגיד שיעור:
די שולחן ערוך זאָגט אַז ס׳איז דאָ אַ היתר [היתר: הלכתישע ערלויבעניש], מ׳מעג מבזבז זיין [מבזבז: פאַרשווענדן, אויסגעבן מער ווי דעם נאָרמאַלן חומש] אויף די יתומים [יתומים: יתומים], אויף די אלמנות [אלמנות: אלמנות], איז דאָ אַזאַ היתר.
וואָס? יאָ, און פאַרוואָס? וואָס איז מיט דעם מבזבז? איז נישט קיין עבירה [עבירה: זינד]? אויך געווען דער רב.
דער סאַטמאַרער רב׳ס עקסטרעמע צדקה-פּראַקטיק
אָבער דער סאַטמאַרער רב, אָקיי, למעשה [למעשה: אין דער פּראַקטיק], דער סאַטמאַרער רב איז נישט געשטאָרבן אויך נישט, קיינער האָט אים נישט גע׳ענה׳ט, ס׳איז נישט געפערליך, ער האָט געהאַט אַ פּאָזישאַן. דער סאַטמאַרער רב האָט געזאָגט, ער ווייסט, ער איז זיין רב, זיין דזשאַב איז נישט קיין פּראָבלעם.
דער סאַטמאַרער רב האָט געגעבן געלט פאַר אפשר, ער האָט געזאַמלט געלט, איך ווייס נישט, איך מיין אַז זיין זון האָט געקאַמפּליינט אַז ער נעמט, ער וויל געבן די געלט וואָס ער האָט געהאַט פאַר אים, און ער האָט געוואָלט געבן פאַר אַ צווייטן.
זאָגט ער, ניין, ס׳איז נישט קיין פּראָבלעם, דו זאָגסט, ס׳איז דאָ מענטשן וואָס זאָגן אַז דער רב׳ס זון זאָל מען געבן געלט, יענער איז נישט דער רב׳ס זון.
ער האָט נישט פאַרשטאַנען אַז ער האָט געזאָגט אַז ער פלעגט אויסצאָלן זיין גאַנצע געלט יעדן טאָג, און איך שווער, איך שטעל זיך נישט אין די מראה [מראה: שפּיגל, אויסזען], מ׳טאָר נישט מבזבז זיין יתר על חומש [יתר על חומש: מער ווי אַ פינפטל].
ער האָט געזאָגט אַז זיין סאַטמאַרער רב איז ווערד אַסאַך מער ווי אַלע געלט וואָס ער האָט אויסגעגעבן יעדן טאָג. ס׳איז דאָך אינקאַם, זיין סאַטמאַרער רב מאַכט אַסאַך געלט, ער האָט זיך געמאַכט זייער געלט מיט דעם.
ער האָט געזאָגט, אַה, ער האָט נישט קיין אויסגאַנגען פון געלט? ער האָט געזאָגט, ניין, איך האָב אַרויסגעגאַנגען, איך האָב געבאָרגט. מ׳מעג באָרגן, ער האָט געזאָגט, איך וועל אַמאָל באָרגן.
ער האָט געהאַט קרעדיט, ער האָט געהאַט גוטע קרעדיט, דער סאַטמאַרער רב. דער סאַטמאַרער רב האָט געהאַט אַ טויזנט קרעדיט סקאָור, רייט? ער האָט געקענט באָרגן וויפיל ער האָט געוואָלט. יאָ, און זיין נאָמען איז אויך אַ חלק פון זיין נעט וואָרט.
נו, ס׳איז נישט קיין עבירה, שטייט אַז אוודאי [אוודאי: זיכער], ס׳איז אַ מידת חסידות [מידת חסידות: אַ מאָס פון פרומקייט], אפשר פאַר רוב מענטשן זאָל מען נישט טון צו פיל רעסעס. אָבער דאָס וואָס דער סאַטמאַרער רב האָט געזאָגט, ער האָט געהאַט אַ מידת הקילות [מידת הקילות: אַ מאָס פון לייכטקייט], דאָס איז געווען עס איז געגאַנגען עקסטרעם.
דער רמב״ם׳ס פּרינציפּ: “הכּל לפי רוב המעשה”
אָבער, זאָגט דער רמב״ם [רמב״ם: רבי משה בן מימון, Maimonides], סאָו זאָגט ער, רוב מענטשן האָבן געווענליך נישט דאָ די פּראָבלעם. געווענליך איז נישט דאָ די פּראָבלעם. סאָו, אָבער וואָס די פּראָבלעם איז יאָ, אַז רוב מענטשן איז זייער שווער צו סעפּערעיטן זיי פון זייער געלט. אַזוי איז דער סדר [סדר: אָרדענונג].
איז ממילא [ממילא: דעריבער], און געדענקען נאָך אַז דער רמב״ם, דער זייער באַקאַנטער רמב״ם זאָגט דאָס אין פירוש המשניות [פירוש המשניות: דער רמב״ם׳ס קאָמענטאַר אויף די משנה] לגבי צדקה [לגבי צדקה: וועגן צדקה], יאָ, “הכּל לפי רוב המעשה” [הכּל לפי רוב המעשה: אַלץ איז לויט דער מערהייט פון מעשים], יאָ?
זאָגט דער רמב״ם, איז איין תירוץ [תירוץ: ענטפער], אַ פּשוט׳ער תירוץ פאַרוואָס דאַרף מען אַסאַך זאַכן, “הכּל לפי רוב המעשה”. זאָגט דער רמב״ם, אויב איינער זעט ער האָט אַ מידת הכּילות [מידת הכּילות: די מידה פון גייציקייט], אַזויווי רוב מענטשן וואָס געבן נישט גענוג צדקה, און ער האָט טויזנט דאָלער, זאָל ער ענדערש אויסטיילן איין דאָלער אויף אַמאָל ווי די גאַנצע טויזנט דאָלער אויף איין מאָל.
פּראַקטישע אילוסטראַציע: דער בעל הבית וואָס גיט איינמאָל אַ יאָר
נו, וואָס? שטימט? איך האָב גערעדט מיט עפּעס אַ איד, אַ בעל הבית׳ישער איד, אַ פּאָר יאָר צוריק. אָקיי, איך האָף אַז ער הערט דאָס נישט פון דאָ. און ער האָט מיר געזאָגט אַז ערשט, עס שטערט אים זייער שטאַרק צו געבן. מענטשן קומען אַלץ אין שול צו געבן געלט. ער געבט איינמאָל אַ יאָר הונדערט טויזנט דאָלער צו זיינע, און איך מאַך עס פאַר וועם, און ער געבט אַ טשעק.
אָבער דאָס זאָגט דער רמב״ם אַז מען זאָל דאָס נישט טון. פאַרוואָס? ווייל דער מענטש איז געבליבן אַ נישט-געבער. טאַקע, עס קען זיין אַז ער געבט צום סוף מער צדקה אין די חשבון ווי אַנדערע מענטשן, אָבער ער למעשה, טאַקע, ווי אַזוי איך קען אים און ווייס, סתם [סתם: פּשוט], איך ווייס נישט גאָרנישט פּערסאָנעל, אָבער ער איז נישט קיין גוטער מענטש, ווייל ער איז בעצם [בעצם: אין עצם] אַ סעלפיש מענטש. ער איז נישט געוואָרן אויס סעלפיש.
זאָגט דער רמב״ם, עס צו טיילן יעדן טאָג אַביסל געלט פאַר די וואָס קומען אין שול, איז צו ווערן ווייניגער סעלפיש. אגב [אגב: ביידאַוועג], יענער האָט געגעבן ווייניגער געלט אפשר. דאָס איז אַן אַנדערע חשבון, יענער זאָל האָבן גענוג געלט. אָבער ער איז געוואָרן ווייניגער סעלפיש.
די זעלבע זאַך: יעדע סטעפּ איז אַ נייע מעשה
די זעלבע זאַך איז וואָס ער זאָגט דאָ. מ׳דאַרף יעדע סטעפּ, יעדע סטעפּ איז דאָ “מעשה ראשון” [מעשה ראשון: ערשטע מעשה], “מעשה שני” [מעשה שני: צווייטע מעשה]. מ׳דאַרף כסדר [כסדר: אין אָרדענונג] מאַכן נייע זאַכן כּדי אַרויסצורייסן די מידת הכּילות, צו מרגיל זיין [מרגיל זיין: זיך צוגעווויינען], צו מאַסן די מידת הכּילות. דאָס איז איין זאַך.
דער טיפערער פּרינציפּ: מענטשן ווערן וואָס זיי טוען
אָבער איך מיין אַז עס איז דאָ אַ טיפערע זאַך. דאָס איז פּשוט, יאָ? דאָס פאַרשטייט יעדער פּשוט. איך מיין אַז עס איז דאָ אויך אַ טיפערע זאַך.
די טיפערע זאַך איז, אַז די טריק דאָ איז געבויט אויף דעם אַז מענטשן ווערן וואָס זיי טוען, נישט וואָס זיי גלייבן, נישט וואָס זיי טראַכטן. יאָ?
היינט מענטשן מיינען אַז זיי האָבן די ריכטיגע השקפות [השקפות: פּערספּעקטיוון], מיט שיטות [שיטות: מעטאָדן], “העלפט עפּעס, איך האַלט אַז מ׳דאַרף געבן.” איך קוק נישט וואָס דו האַלטסט. דו געסט? דו געסט נישט? נישט נאָר איך קער נישט וואָס דו האַלטסט, דיין נפש [נפש: זעל] קערט נישט וואָס דו האַלטסט.
אויב דו געסט, אפילו דו טוסט עס לשם שמים [לשם שמים: פאַר דעם הימל, פאַר גאָט], דו זאָגסט אַז דו טוסט עס פאַרן כּלל [כּלל: קהילה], דו האָסט דיר מסביר געווען [מסביר געווען: דערקלערט] לשם שמים, וועט עס דיר מסביר זיין לשם שמים. אויב דו געסט נישט מיט אַ גוטן חשבון, וועט עס דיר מסביר זיין פאַרוואָס נישט. דאָס איז די וועג וויאַזוי מענטשן אַרבעטן.
די תורה׳ס צוויי-פאָכיגע צוגאַנג
סאָו, אויב מ׳רעדט מיט אַ כּלל, לאָמיר געדענקען, די תורה [תורה: די אידישע ביבל/געזעץ] האָט גערעדט אַז ס׳איז דאָ צוויי זאַכן: קודם כּל [קודם כּל: ערשטנס], האָט די תורה געמאַכט פאַר די קראַנקע מענטשן, און צווייטנס, איז עס געמאַכט פאַר די כּלל. אויך ווייל די כּלל איז קראַנקע מענטשן. אָבער מ׳דאַרף רעדן צו אַ כּלל, און מ׳דאַרף רעדן באופן [באופן: אויף אַ אופן] וואָס מ׳קען רעדן מיט אַ כּלל.
סאָו, און די מעלה [מעלה: מעלה]… אַ קליינע גאון [גאון: גענעאַליטעט] איז דאָ, אָבער אַ גרויסע גאון איז אַ גרויסע חידוש [חידוש: נייע זאַך]. סאָו, צו אַ כּלל דאַרף מען טרעפן וועגן וויאַזוי מ׳קען רעדן צו די כּלל, און מ׳דאַרף מאַכן וועגן וויאַזוי ער זאָל נישט כאַפּן אַז ער געבט צדקה. דאָס איז דאָך די נקודה [נקודה: פּונקט].
אויב ער כאַפּט, האָט ער זיין מידת הרע [מידת הרע: שלעכטע מידה], זיין מידה וואָס זאָגט צו דיר “מיין געלט, פאַרוואָס זאָל איך געבן פאַר דיר?”.
די תורה׳ס “טריקס”: אינדירעקטע מעכאַניזמען פאַר צדקה
סאָו, ס׳איז דאָ אַלע מיני טריקס וואָס מ׳מאַכט אַז דו כאַפּסט נישט אַז מ׳געבט דיר צדקה, אַז דו כאַפּסט נישט אַז דו געבסט אַרום דיין.
לקט, שכחה, פּאה: “עס קאָסט דאָך גאָרנישט”
למשל [למשל: צום ביישפּיל], די תורה זאָגט, “קום הער, דו שניידסט דיין פעלד, פאַרגעס איין שטח.” אפילו די פיינסטע… ס׳איז דאָך שכחה [שכחה: פאַרגעסענקייט]. ס׳מיינט דאָך סך הכּל [סך הכּל: אין סך הכּל]… רבי אלישע זאָגט אַלעמאָל אַז ס׳מיינט, ס׳דאַרף נישט זיין קיין חזיר [חזיר: חזיר, אומרייניקער מענטש] אַז אַ מענטש…
וואָס איז היינט? למשל, אַז אַ מענטש מאַכט אַ שמחה [שמחה: פרייד, סימכע], איז דאָ אַזאַ אָרגאַניזאַציע וואָס נעמט צוזאַם די עסן נאָך די שמחה, ווייל ס׳איז אַ שאַד, מ׳קען עס געבן פאַר עניים [עניים: אָרעמע לייט]. ס׳דאַרף נישט זיין קיין חזיר. אַה, ס׳איז דאָך מיט גוט, נעמען עס אַהיים. העלאָו, דו האָסט אינדערהיים, מאָרגן האָסטו דאָך סאַפּער אינדערהיים. רייט? ס׳דאַרף נישט זיין קיין…
איך זאָג, ス’איז אַזאַ, מ׳לעבט פון אַ צמצום [צמצום: באַגרענעצונג] וואָס האָט אַ בינקל אין אַ מענטש, וואָס אַלעמאָל… ער מאַכט זיכער אַז אין שול זאָל זיין דריי גלעזלעך קאַווע, ווייל ס׳קומען דריי מענטשן. קויף גענוג, זאָל זיין פאַר אַנדערע מענטשן.
דער משל פון שמיטה: שפע vs. צמצום
איך האָב געהאַט אַ חבר [חבר: פריינד] וואָס האָט מיר מסביר געווען אפילו, איך ווייס נישט אויב דאָס איז די ריכטיגע פּשט [פּשט: פּשוט׳ער פאַרשטאַנד], אָבער ס׳איז אמת [אמת: אמת], און מ׳זאָל פאַרשטיין וואָס איז די פּשט אַז די תורה זאָגט אַז מ׳טוט נישט מיט דער שפע [שפע: איבערפלוס] וואָס ער איז שוין אַ שפע סתם ווי אַ נס [נס: וווּנדער], און מ׳נוצט זיך וועגן דעם וואָס אַ נס איז געשען יעדע זעקס יאָר, ס׳מאַכט נישט קיין סענס.
דער רב זאָגט, ער ווייסט, ער מיינט אַז ס׳איז פּשוט כּתחלת הפּשטות [כּתחלת הפּשטות: אַלס דער אָנהייב פון פּשטות]. ער זאָגט אַזוי, גיי אַריין אין אַ חסידיש׳ע בית מדרש [בית מדרש: שטיבל] פאַר די קידוש [קידוש: קידוש], וועסטו זען, ס׳לאָזט זיך גייט קיינמאָל נישט אויס די קוגל, און אַלעמאָל איז דאָ גענוג קוגל פאַר יעדעם.
גיי אין אַ ליטוויש׳ע בית מדרש, חס ושלום [חס ושלום: גאָט באַהיט] ליטוויש, אָבער וווּ מער אַנגעצויגן, מער קמצנות׳דיגע [קמצנות׳דיגע: גייציגע] בית מדרש, וועסטו זען אַז אַסאַך וואָכן, ס׳קומט איין גאַסט, איז שוין נישטאָ קיין קוגל פאַר אים. אָדער אפילו ער וואָלט זיך באַרעכנט, זאָגט ער וואָס איז די פּשט?
אויב מ׳רעכנט זיך מיט די אַרומיגע לכתחילה [לכתחילה: פון אָנהייב], דער גבאי [גבאי: גבאי] וואָס קויפט, ער קויפט אַלעמאָל צוויי טעטס, ווייל ער ווייסט אַז ס׳איז דאָ גענוג פאַר יעדן. אויב מ׳לעבט מיט אַ צמצום איז נישט דאָ גענוג פאַר קיינעם נישט. דאָס איז פּשוט׳ע טייטש אין די ברכה [ברכה: ברכה] וואָס ער מאַכט שמיטה [שמיטה: שמיטה-יאָר].
אָבער דאָס איז… וווּ זעסטו שמיטה? שמיטה מיינט אַז ער טראַכט שוין די זעקסטע יאָר, וואָס מיינט “וציוויתי את ברכתי בשנה השישית” [וציוויתי את ברכתי בשנה השישית: און איך וועל באַפעלן מיין ברכה אין דעם זעקסטן יאָר]? ער טראַכט די זעקסטע יאָר שוין, אַזוי ווי “מי שטרח בערב שבת יאכל בשבת” [מי שטרח בערב שבת יאכל בשבת: ווער עס האָט זיך צוגעגרייט ערב שבת וועט עסן שבת].
ער טראַכט… ניין, איך זאָג נישט אַז מ׳זאָל טראַכטן צוגרייטן, איך זאָג אַז נישט נאָר מ׳זאָל טראַכטן, מ׳זאָל טראַכטן מיט די מצוה [מצוה: מצוה]. טראַכט אַז ס׳איז דאָ אַרומיגע וואָס גייען נישט האָבן די זיבעטע יאָר. סאָו ס׳איז דאָ, מ׳לעבט מיט אַ שפע, מ׳לעבט מיט אַ מרחב [מרחב: ברייטקייט], ס׳איז דאָ פאַר יעדן, ס׳איז דאָ גענוג. דאָס איז געווען זייער משל׳ס [משל׳ס: משל׳ס] פּשט.
באַווערטונג פון דעם משל
ער וויל עס גאָר מאַכן מער מאָראַליש, מער… די משל פאַרשטייסט אַז די חשיבות [חשיבות: וויכטיקייט] פון סוכה [סוכה: סוכה] איז דאָ געווענליך קאַווע פאַר יעדן. ס׳איז דאָ אַמאָל אַ ליפשיץ, אַמאָל איז נישט דאָ. אַז דו נעמסט עס נישט אָן, ס׳שטימט נישט? אָקיי, ס׳שטימט נישט. די משל איז בעסער ווי דו נעמסט עס. ס׳איז אַן “אַל תהי לקש שכר פּעולה” [אַל תהי לקש שכר פּעולה: זיי נישט ווי אַ קנעכט וואָס דינט פאַר שכר]. ס׳שטימט נישט.
איך מיין אַז שמיטה זאָגט אויף אַן אַנדערע זאַך, ווייל ס׳מיינט אַז ער גייט מאַכן מער כּדי ס׳זאָל זיין גענוג. אָקיי, מ׳קען זיך מיטשענען. מ׳דאַרף זיכער אָוועקלייגן, אָבער דער אייבערשטער לייגט אָוועק פאַר יעדן. שמיטה מיינט אַז מ׳האָט אין זין יענעם, סאָו האָט מען אין זין מער, האָט מען אין זין…
אָקיי, לאָמיר זאָגן ס׳איז נישט קיין גוטע פּשט אויף שמיטה, מ׳וועט טרעפן אַ בעסערע פּשט. איך זאָג נאָר אַז די אידעע פון “דאָס איז אַן עליות׳דיגע כּח שיש בו פּועל” [כּח שיש בו פּועל: אַ כּח וואָס האָט אַ ווירקונג], דאָס איז אַ פּשוט׳ע אידעע.
דברי תורה כּנגד יצר הרע: די תורה גייט נישט דירעקט קעגן דעם יצר הרע
אָבער איך מיין אַז לויט די רמב״ם איז עס פּשוט׳ער אָדער טיפער פון דעם, אַז מ׳קען נישט זאָגן פאַר אַ מענטש “געב געלט, געב געלט”. ס׳גייט נישט דירעקט קעגן זיין יצר הרע [יצר הרע: בייזער נייגונג]. די תורה, די דברי תורה כּנגד יצר הרע [דברי תורה כּנגד יצר הרע: ווערטער פון תורה קעגן דעם יצר הרע], די תורה גייט נישט קומען דירעקט קעגן די יצר הרע.
די פּראָבלעם מיט “ואהבת לרעך כּמוך”
אויב די תורה… ס׳איז דאָ אַסאַך מענטשן, איך וועל זאָגן אַן אינטערעסאַנטע זאַך, ס׳איז דאָ אַסאַך מענטשן וואָס קומען און זאָגן, “וואָס איז די גאַנצע תורה וועגן? איך ווייס, דאַרפסט רייך מאַכן, יאָ? שטייט דאָך רבי עקיבא [רבי עקיבא: רבי עקיבא] ‘זה כּלל גדול בתורה׳ [זה כּלל גדול בתורה: דאָס איז אַ גרויסער כּלל אין דער תורה], מ׳זאָל מיינען יענעם, מ׳זאָל נישט מיינען נאָר זיך.” אָקיי, אַרבעט אויף מיינען יענעם.
ניין, דו כאַפּסט נישט. די תורה איז געקומען סאָלווען די פּראָבלעם פון דאַרפן מיינען יענעם. דו פאַרשטייסט? יענער מענטש, אַסאַך מאָל יענער מענטש איז אַ שלעכטער. נישט אַלעמאָל, אויב ער פירט זיך בדרך התורה [בדרך התורה: אויף דעם וועג פון תורה] ווערט ער טאַקע אַ גוטער, ווייל ער זעצט די כּוונה [כּוונה: כּוונה].
אָבער אַסאַך מאָל, די מענטשן וואָס זאָגן אַז איינער איז אַן עגאָיסט, ער איז דער סך הכּל, די גאַנצע תורה וויל אַז ער זאָל נישט זיין קיין עגאָיסט, ער זאָל נישט מיינען זיך. למעשה, לעבט ער עגאָיסט, יענער מענטש, און ער רעדט דאָך אַ גאַנצע מוסר דרשה [מוסר דרשה: מוסר דרשה] ווי ס׳איז אַזוי שווער אויפצוהערן צו מיינען זיך, און ס׳דאַרף מסירות נפש [מסירות נפש: זעלבסט-אָפּפער]. ס׳איז נישט אַזוי. די תורה איז געקומען צו העלפן די פּראָבלעם. עס איז טאַקע שווער.
רבי עקיבא און “חייך קודמין”
אויב מ׳וויל גיין דירעקט זאָגן “הער אויס, מיין זיך נישט”, ער מיינט דאָך זיך. רבי עקיבא איז דער זעלבער רבי עקיבא פון “חייך קודמין” [חייך קודמין: דיין לעבן קומט פריער]. אויך אַ קשיא [קשיא: קשיא]. אָקיי, דאָס איז שוין אַ קטנות׳דיגע [קטנות׳דיגע: קליינע] קשיא.
אָבער וואָס רבי עקיבא זאָגט איז, אַז די מצוות [מצוות: מצוות] פון די תורה זענען געמאַכט אַז ביי די אונטערשטע שורה [שורה: שורה] זאָלסטו אויפהערן צו מיינען זיך. “מלאכת לקט שכחה ופּאה” [מלאכת לקט שכחה ופּאה: די מלאכות פון לקט, שכחה און פּאה] קאָסט דאָך גאָרנישט. וואָס האָט דיך די תורה פאַרדאַנקט? ס׳קאָסט דיך גאָרנישט. אַפּאָר עוללות [עוללות: עוללות] איז געבליבן, לאָז עס, זיי נישט קיין שלעכטער. כּאילו [כּאילו: כּאילו], ס׳איז נישט עכט אַ שלעכטער וואָלט עס געטון אָן די תורה.
קען זיין אַז דאָס איז די דרך הממוצע [דרך הממוצע: מיטלער וועג] וואָס דו האָסט געזאָגט, איך ווייס נישט. די תורה גייט אַביסל מער ראַדיקאַל, זאָגט “זיי נישט קיין שלעכטער. לאָז, לאָז, דו האָסט דאָך אַזויפיל, לאָז יענער זאָל אויך האָבן אַביסל.”
די תורה׳ס סטראַטעגיע: געבן אָן כאַפּן
יעצט, דו כאַפּסט יאָ? יעצט זאָגסטו, ס׳איז שוין דאָ אַז די תורה האָט געטראָפן אַ טריק וויאַזוי צו מאַכן דער מענטש זאָל געבן צדקה אָן ער זאָל כאַפּן אַז ער געבט צדקה. צוביסלעך, ער טוט די אַלע טריקס. זאָגט אים, זאָגט ער, געב, וואָס איז די אַנדערע טריקס וואָס מ׳זאָגט? מאַך “עוזב תעזוב עמו” [עוזב תעזוב עמו: העלף העלפן מיט אים], מאַך…
אָקיי, דער רמב״ם זאָגט אַן אַנדערע זאַך. געב שמיטה, געב יובל [יובל: יובל], יעדע זיבעטע יאָר. פאַרוואָס? שמיטה האָט אויך אַן אַנדערע טעמים [טעמים: סיבות], רייט? נישט נאָר… דער רמב״ם זאָגט אַז שמיטה איז וועגן דעם. לאָמיר אַננעמען וואָס דער רמב״ם זאָגט. שמיטה איז כּדי אַז די עניים זאָלן האָבן צו עסן.
די תורה שטייט אַסאַך אַנדערע טעמים פאַרוואָס מ׳זאָל מאַכן שמיטה. “והארץ לא תמכר לצמיתות” [והארץ לא תמכר לצמיתות: און דאָס לאַנד זאָל נישט פאַרקויפט ווערן אויף אייביג], און על פּי קבלה [על פּי קבלה: לויט קבלה], שמיטה איז אַ הייליגע צייט, יאָ? שטייט אין פּסוק [פּסוק: פּסוק], יאָ? “וקדשתם את שנת החמישים” [וקדשתם את שנת החמישים: און איר זאָלט הייליגן דאָס פופציגסטע יאָר], שטייט כּמעט [כּמעט: כּמעט] אין ערשטן פּסוק, ס׳איז הייליג. און ממילא איז עס אַ הייליגע צייט, זאָל מען זיצן אין כּולל [כּולל: כּולל] לערנען און נישט אַרבעטן. דאָס איז אַ גוטע תירוץ.
דאָס איז דברי תורה כּנגד יצר הרע. דאָס איז וויבאַלד מ׳קען דיר נישט זאָגן דירעקט “געב פאַר אָרימעלייט געלט”, טרעפט מען דיר אַלע מיני טריקס אַז דו זאָלסט געבן געלט. סיי שכחה איז נישט קיין חילוק [חילוק: אונטערשייד]. קען זיין.
פּראַקטישע אַפּליקאַציעס: פאַנדרייזינג און “חי דאָלער”
היינט אויך, יעדער איינער וואָס מאַכט פאַנדרייזינג ווייסט, כּמעט קיינער גייט נישט געבן געלט. איך האָב געמאַכט אַ קאַמפּיין, איך האַלט אַז ס׳איז פּונקט די גימטריא [גימטריא: גימטריא], און מ׳געבט חי דאָלער [חי דאָלער: אַכצן דאָלער]. וואָס איז חי דאָלער? איינער האָט מיר געזאָגט אַז חי דאָלער איז נישט אינפלעישן-עדזשאַסטעד, מ׳דאַרף עס טוישן. אָבער, ס׳איז דאָך ווייניג, אַכצן דאָלער, זאָל זיין אַזוי. אַמאָל איז געווען זעקס דאָלער, יאָ?
באַט… אגב, פאַרוואָס זאָג איך דאָס? ווייל דו האָסט געזאָגט פּשוט אַז ס׳הייסט נישט “פּרמשתו” [פּרמשתו: זיין פּרוטה], ווייל ס׳איז נישט דיין מעשה. דער פּוינט איז, פאַרוואָס זאָגט די תורה “כּמנין יובלות” [כּמנין יובלות: לויט דער צאָל פון יובלות]? יאָ, ס׳איז דאָך אַ בעסער ווואָרט. אַ שורש [שורש: ווואָרצל] הייסט “פּרמשתו בן קשתה” [פּרמשתו בן קשתה: זיין פּרוטה, זון פון זיין בויגן].
ווייל עס מאַכט אַסאַך מער געלט אַזוי. אגב, וואָס? אַ צווייטער צדיק [צדיק: צדיק] האָט דאָס געזאָגט. ער זאָגט, ער זאָגט, דו ווייסט פאַרוואָס ער ליגט? מ׳מאַכט מער געלט.
אָבער דאָס איז ווייל אַ מענטש, ס׳איז שווער פאַר אַ מענטש זיך צו צעטיילן מיט זיין געלט. מ׳געט אים excuses, נישט excuses, מ׳געט אים מרגלים [מרגלים: מאָטיוואַציעס]. דאָס איז די גאַנצע כּל התורה כּולה [כּל התורה כּולה: די גאַנצע תורה]. יאָ, מ׳זאָגט נאָך אַ תורה. ס׳איז אַן אינוועסטמענט. ס׳איז אַן אינוועסטמענט.
די תּורה אַלס מיטל פאַר דעם ציבור: לקט שכחה ופאה און די קאָלעקטיווע נאַטור פון פּרנסה
שלא לשמה: די תּורה׳ס „טריקס” העלפן אפילו אָן ריכטיגע כּוונה
ס׳איז דאָך אַ בעסערע ווארט, אַנשטאָט דאָס הייסט „פּרמשתא בן קקשתא”, ווייל ס׳מאַכט אַסאַך מער געלט.
על כל פּנים, וואָס? אַ צווייטע צד איז דאָך דאָס וואָס דו זאָגסט, ס׳איז אַ זאַך וואָס ליגט, ער מאַכט מער געלט. אָבער דאָס איז ווייל אַ מענטש, ס׳איז שווער פאַר אַ מענטש זיך צו טיילן מיט זיין געלט, גיבט מען אים עקסקיוזעס [excuses: באַרעכטיגונגען], נישט עקסקיוזעס, מ׳גיבט אים מערגלים, דאָס איז די גאַנצע כל התּורה כּולה. יאָ, מ׳זאָגט נאָך אַ תּורה. יאָ. ס׳איז אַן אינוועסטמענט. אפילו ווען ער טראַכט נישט און ער פילט נישט אַז ס׳איז אַ השפּעה, אַז ס׳איז אַ דרך אייגענטימער. יאָ, יאָ, ס׳העלפט, עקזעקטלי. ווייל די מענטשן זענען, זיי זאָגן נישט אַז ס׳איז גענוג, זיי דאַרפן שפּעטער צורייכענען דעת, אָבער ס׳העלפט אַז ער ווערט ווייניגער עגאָאיסטיש. יאָ, ס׳העלפט.
דאָס איז אוודאי, אויב ער דאַרף האָבן דעת, אויב ער איז טועה און ער טוט עס מיט נקמה, רעד איך נישט. אָבער אפילו ווען ער טוט עס נישט לשמה, שלא לשמה, יאָ, שלא לשמה. ער כאַפּט נישט, יאָ, ער מיינט אַז ער טוט עס ווייל ס׳איז אַ הייליגע ענין, דערווייל ווערט ער אַ גוטער. איך קען דיר זאָגן אַז ס׳אַרבעט. איך קען יענעם און איך האַלט אַז ער איז שוין אַ גוטער. יאָ, דו ווייסט ווי שלעכט ער וואָלט געווען אָן דעם, יאָ? ס׳העלפט, ס׳העלפט. ס׳איז נישט אַ זאַך לשלימות, אָבער די תּורה איז נישט געמאַכט פאַר שלימות. די תּורה איז געמאַכט, אַזויווי איך האָב דיר געזאָגט די צווייטע תּורה.
„תּורת ה׳ תמימה – מחכימת פּתי”: די תּורה איז פאַר דעם ציבור
דערפאַר ברענגט ער דאָ די פּסוק, „תּורת ה׳ תּמימה, עדות ה׳ נאמנה, מחכימת פּתי” [תהלים יט:ח – „די תּורה פון השם איז גאַנץ, די עדות פון השם איז געטרייַ, מאַכט חכם דעם פּתי”]. ווער איז נישט קיין פּתי? נישט פאַר אים איז די תּורה. די חכמים און די תּורה, ער ווייסט שוין די תּורה. די תּורה איז געקומען צו העלפן דעם פּתי, און דאָס איז מיט אַסאַך אַזעלכע סאָרט טריקס. אַזוי מיין איך איז די סוד. און מ׳נוצט טאַקע אַסאַך אַזעלכע סאָרט טריקס, און דאָס איז אַלץ כּדי אַז דער ציבור זאָל זיין גוט. נישט נאָר אַז די צדיקים זאָלן זיין גוט. די צדיקים זענען אַלעמאָל געווען גוט, פאַר די צדיקים דאַרף מען נישט קיין תּורה. די מעלה פון די תּורה איז אַז דער ציבור זאָל זיין גוט. דאָס איז איין פּשט.
נייער פּשט: מגילת רות און די קאָלעקטיווע נאַטור פון לקט שכחה ופאה
דער קאָנטעקסט פון מגילת רות אויף שבועות
שבועות האָב איך געטראַכט נאָך אַ פּשט וועגן נכסי מלוג [נכסי מלוג: פּראָפּערטי וואָס אַ פרוי ברענגט אין די חתונה וואָס בלייבט אירס], און מ׳וועט רעדן וועגן דעם. אין מגילת רות [מגילת רות: די מגילה פון רות, געליינט אויף שבועות], יאָ, מ׳ליינט מגילת רות שבועות נאָכמיטאָג. האָב איך געזען, און מ׳זעט דאָרט, ס׳איז זייער אינטערעסאַנט, מ׳זעט דאָרט אין מגילת רות, ס׳זעט אויס כּמעט פון די פּסוקים, אַז דאָס אַז רות זאָל קענען מלקט זיין דאָרט ביי די שדה, דאָס איז אַליינס אַ חלק פון איר. יאָ, מ׳דאַרף פאַרשטיין דעם קאָנטעקסט פון גירות [גירות: קאָנווערסיע צום יידישקייט]. לאָמיר זאָגן גאַר גוט. אין אַנדערע ווערטער, ס׳שטייט דאָרט אַז, איך געדענק נישט די לשון פון די פּסוקים, ס׳שטייט דאָרט אַז זי איז געקומען און זי האָט זיך געזוכט עפּעס אַ פּלאַץ, און בועז האָט זיך קודם איז זי געגאַנגען פון די בעק ערגעץ, „ותלקט בשדה אחרי הקוצרים” [רות ב:ג – „און זי האָט געזאַמלט אין פעלד נאָך די שניידערס”], אין די בעק, געשטאַנען אין די בעק עפּעס אַ מיידל, און זי האָט געזאָגט אַז זי וויל גיין צווייפלען.
סטודענט: ניין מינוט, קוק וואָס שטייט שפּעטער, דו וועסט זען. נאָך פאַרדעם. וואָס שטייט דאָרט אין די פּסוק?
אינסטרוקטאָר: וואָס שטייט? יאָ, זייער גוט. ס׳שטייט דאָרט „אל תלכי ללקוט בשדה אחר” [רות ב:ח – „גיי נישט צו זאַמלען אין אַ צווייטן פעלד”]. יאָ, זייער גוט, ס׳שטייט דאָרט „אל תלכי ללקוט בשדה אחר”, גערעכט.
די היעראַרכיע ביים הארוועסט
אין אַנדערע ווערטער, זי קומט אויס אַ פרעמדער מענטש, און ס׳זעט אויס אַז די סדר איז געווען אַז דאָרט איז געווען דער בעל הבית, ס׳קומט אַריין בועז מיט זיין… „השם עמכם” [רות ב:ד – „השם זאָל זיין מיט אייך”], יאָ, ס׳קומט דער בעל הבית מיט זיין רעקל, און ער זאָגט אַזאַ ברכה אויך, אַ לחיים מאַכט מען דאָרט פאַר׳ן רבי׳ן, ער געבט די ערשטע שנייד, ווייסט, און נאָכדעם די עולם אַרבעט. סאָ, אָבער אין די בעק שטייען די מקורבים, אַזויווי די מילד מקורבים שטייען, און נאָך זיי איז דאָ די גאָר פרעמדע, די עכטע גרים [גרים: קאָנווערטן], וואָס זיי, מ׳קען זיי כּאילו אַוועקווארפן נאָרמאַל.
ס׳זעט אויס אַז ס׳איז גערעכט, אַזוי איז על פּי הלכה אויך, מ׳מעג נישט לאָזן ווער ס׳וויל מלקט זיין, אַזוי ווי אין אַלע צדקות איז דאָ טובת הנאה [טובת הנאה: דער רעכט צו באַשטימען ווער באַקומט די בענעפיט], דער בעל הבית מעג מחליט זיין פון וועמען ס׳גייט זיין לקט שכחה ופאה [לקט שכחה ופאה: די געפאַלענע עהרן, פאַרגעסענע גאַרבן, און עקן פון פעלד וואָס מוזן געלאָזט ווערן פאַר די אָרעמע]. סאָ, איז די פּשט אַז מ׳זעט, און נאָכדעם איז געקומען בועז און ער האָט איר מקרב געווען, ער האָט נאָרמאַל געזאָגט „הכירוך ברוך” [רות ב:יא – „עס איז מיר גוט דערציילט געוואָרן”]. וואָס מיינט הכירוך? ער זאָגט, אַה, ביסטו יאָ אַ פאַרט? איך האָב געהערט אַז דו האָסט אָפּגעלאָזט, דו ביסט געקומען לחסות תחת כּנפי ישראל [לחסות תחת כּנפי ישראל: צו זוכן שוץ אונטער די פליגלען פון ישׂראל], איך האָב געזען אַז דו ווילסט זיין אַ פאַרט פון אונז. איך ווייס אַז די ענין, ער האָט איר נאָך מקרב געווען נאָך מער, דו קענסט גיין, ער האָט אָנגעזאָגט אַז זיי זאָלן איר נישט טשעפּען, דו זאָלסט נישט גיין אין קיין צווייטן, דאָרט וועט מען דיך יאָ טשעפּען, גיי דאָ וועט מען דיך נישט טשעפּען.
„לְמִי הנערה הזאת” – די פראַגע פון באַלאַנגען
סאָ, וואָס זע איך דאָ? וואָס איך זע איז, דאָס איז בעסיקלי פאַרט פון די… פאַרוואָס נער? ער האָט געהאַט די גאַנצע אידן, האָט ער נאָך באַקומען אַ נייע פּשט? לאיזה צורך? ניין, ער זאָל מאַכן געוויסט אין די תּורה. דאָס איז די תּורה. די וואָס איך וויל אַרויסברענגען איז, איך מיין אַז די פּשט וואָס עס זעט אויס איז, אַז אויב איז אויסגעקומען אַ נייע פּשט, לעיקר צו קפץ. ווייל וואָס זאָלסטו טון? אויב איז עס דאָ צו העלפן אַן עובד, וואָס גייט עס דיך אָן? עס גייט נישט אָן דעם בעל הבית ווער עס האָט אים געמאַכט יוצא זיין די מצוה, און ער גייט צו חיים. געווענליך אַ מענטש וואָס איז מקיים אַ מצוה גייט אים נישט אָן. סאָ זעט אָבער אויס אַז די פּשט איז עפּעס אַנדערש. און דאָס איז פאַרוואָס זיי, נאָכדעם וואָס ער האָט געגעבן די תּירוץ, האָט ער געגעבן, „גם שאלת שאלת לו על מצוותיך”, פאַרוואָס ער האָט געמאַכט די טריק, ער האָט געוואוסט אַז מען וועט עס נישט פאַרגעסן. גייסט עס נישט פאַרגעסן, זאָגט רש״י [רש״י: רבי שלמה יצחקי, דער הויפּט-פּירוש אויף תּנ״ך], גייסט עס נישט פאַרגעסן. סאָ איך מיין אַז דאָס איז ממש די פּשוט׳סטע פּשט, אָבער ער האָט געגעבן נאָך מער. סאָ איז פאָני, וואָס האָט עס צו טון? נאָר די מצוה האָט ער געגעבן לעיקר. דאָס איז נישט קיין לעיקר, דאָס איז נישט קיין קריכער, עס האָט נישט קיין טעם.
די תּירוץ איז אַזוי, די תּירוץ איז אַ נייע תּירוץ, און דאָס איז די נושא פון חג הקציר [חג הקציר: דער יום טוב פון הארוועסט, אַנדער נאָמען פאַר שבועות], פאַרוואָס מען מאַכט חג הקציר שבועות. דאָס איז אַ נייע תּירוץ. איך האָב כּמעט געזאָגט די תּירוץ ערב שבועות, אָבער עס איז אַ בעסערע פּשט.
די קאָלעקטיווע נאַטור פון קציר: אַמאָל און הייַנט
די תּירוץ איז, אַז קציר, וואָס מיינט קציר? יאָ, אונז זענען נישט צוגעוואוינט. ביי אונז, איך מיין אונזער וועג פון מאַכן געלט איז נישט רוב מענטשן, אָדער רוב מענטשן וואָס זענען עמפּלויאיס [employees: אָנגעשטעלטע], און נישט מענטשן וואָס זענען אַזוי אינוועסטערס [investors: אינוועסטאָרן], איז אַביסל אַנדערש. רוב מענטשן מאַכן נישט געלט פון דעם וואָס זיי מצליח זיין מיט פּראָדזשעקטס פאַר די גאַנצע עולם, וואָס האָט מיט די תּפילת הציבור און מיט די גאַנצע זאַך. אַ מענטש האָט זיין דזשאַב, ער איז מצליח, ער מאַכט געלט. אָבער טראַכט אַריין וויאַזוי עס גייט אין די אַמאָליגע צייטן, אין די אַגריקולטשער וועלט, יאָ? אַ גביר איז טאַקע דער וואָס ער איז דער פירער, אָבער עס איז נישט דייקא אַז ער איז אפילו די מערהייט. די שׂדות באַלאַנגען פאַר די משפּחה. אַסאַך מאָל איז דאָ איינער וואָס איז שולט דערויף, און עס איז נישט אפילו קלאָר אַז ער איז אמת׳דיג מער זיין ווי די ברידער, ווי די צווייטע. ער איז נאָר די יורש, ער נעמט קעיר, רייט? אָבער ער איז נישט ממש בעל הבית. עס באַלאַנגט פאַר שבט יהודה, בית לחם, כּלב איז משפּחה, וואָטעווער, עס געהערט פאַר חצרון, עס געהערט פאַר זיי, פאַר די משפּחה געהערט עס בעצם, רייט? אין אַ געוויסע זין.
תּפילת גשם: אַלעמענס תּפילה, אַלעמענס הארוועסט
יעצט, נאָכדעם גייען די אַלע אידן, די אַלע חברה׳ס, משפּחת חצרון פון חף, און דאָרט פון בית לחם, גייען אין שול ראש חודש, זיי דאַרפן דער אייבערשטער זאָל געבן רעגן, יאָ? וועם גייט ער געבן רעגן? וואָס זענען מכוון די נאָרמאַלע אידן וואָס זענען מתפּלל תּפילת גשם [תּפילת גשם: די תּפילה פאַר רעגן] אין תּענית [תּענית: פאַסטן-טאָג]? וואָס האָבן אונז געזען? ס׳זאָל קומען גשם? גייט מיך אָן אַז ס׳זאָל קומען גשם? גייט מיך אָן אַז די גאַז זאָל אַרויפגיין, אַראָפּגיין? אפשר, איך ווייס נישט. וואָס איז די גשם? רייט? מ׳קען זאָגן, מ׳רעדט פון פּרנסה. אָבער הייַנט פּרנסה איז אַ זייער אינדיווידועלע זאַך. יעדער איינער האָט זיך זיין אייגענע פּרנסה, מער ווייניגער. יאָ, די עקאָנאָמיע גייט אַרויף, ס׳העלפט יעדער איינער אַביסל. אָבער די נאָרמאַלע וועג איז פּריוואַט, אַז איך מאַך געלט און דו מאַכסט נישט געלט. אָדער דו מאַכסט, איך האָב בעסער, איך האָב מער מזל, איך ווייס נישט, איך האָב מער תּפילות, איך האָב בעסער געאַרבעט ווי דיר.
אָבער אויב מ׳טראַכט אַז די נאָרמאַלע וועג פון מאַכן געלט אַמאָל איז געווען תּבואה, און יעדער איינער האָט געלעבט אויף זיין פּרנסה, אַז יעדער איינער, די מענטשן האָבן געהאַט גרעסערע פעלדער, די מענטשן וואָס אַרבעטן פאַר אַ בעל הבית, נישט יעדער איינער האָט גע׳אונ׳ט עס. אָבער דאָס דאַוונען פאַר רעגן האָט יעדער איינער געדאַוונט אייניג, אמת? רעגן, רוב, אַ גרויסע חלק פון וואָס דו האָסט, דער אייבערשטער מאַכט אַז ס׳זאָל רעגענען. נישט דו, מיסטער בועז, וואָס דו ביסט געווען אַ צדיק, אַז ס׳זאָל רעגענען פאַר דיין פעלד. ס׳רעגנט נישט עקסטערע פאַר דיין פעלד ווי פאַר אַנדערע׳ס פעלד, אמת? אויב די אידן זענען געווען אַ גוטע יאָר, ס׳האָט געברענגט שפע, דאָס מיינט אַז בועז האָט געהאַט אַסאַך געלט, רייט? וואָס האָב איך פון דעם? איך גיי אויפהערן צו דאַוונען? ס׳איז תּפילת עוברי דרכים [תּפילת עוברי דרכים: די תּפילה פון טראַוולערס], וואָס גייט מיר אָן אַז די גבירים האָבן געלט? איך קען דרייזלען גיין. יאָ? ניין, ס׳גייט נישט אַזוי.
לקט שכחה ופאה: אַ רעכט, נישט אַ נדבה
אָבער יעצט, אַזוי ווי אַזוי, יעצט קומט די קציר, און בועז שניידט זיין פעלד, קום איך אָן און איך זאָג מיר, העלאָו, ס׳קומט זיך מיר געלט פון מיין תּהלים. איך האָב אויך געזאָגט תּהלים אַז ס׳זאָל רעגענען. איך מאַך אַ דזשאָוק, אָבער טראַכט אַריין, די פעלד איז דאָך אונזערס. אוודאי, איך בין מכיר אַז דו ביסט בעל הבית. ס׳איז נישט קיין סאָציאַליזם וואָס זאָגט דו ביסט נישט בעל הבית. דו ביסט אויך, דו ביסט בעל הבית, דו קומסט אַרויס פון דעם וואָטעווער. אָבער איך בין נישט, דאָס אַז איך בין פאַרט פון אַ משפּחה טייטשט אַז איך בין באַרעכטיגט. ס׳איז מיין פעלד אַזוי ווי ס׳איז דיין פעלד אין אַ געוויסע זין. אונז זענען, איך בין פון די יושבי בית לחם. ס׳איז דאָ די יושבי בית לחם, די גבירים, די חשובים, וואָס זיי נעמען בראש, און ס׳איז דאָ די אַרימי אַליף וואָס זיי נעמען אין די בעק, לקט שכחה ופאה. אויב זיי זענען אַביסל מער חשוב׳ע יונגעלייט, נעמען זיי שוין די פראַנט ראָו פון די לקט שכחה ופאה. ס׳איז נישט עפּעס אַ חידוש, ס׳איז נישט קיין הלכה, איך האָב געמיינט. ס׳איז נאָרמאַל, יעדער איינער נעמט. בועז לוקח חלק בראש, ער נעמט די ראש, מכח זיין אַרבעט פאַר אים, און די נערים, יאָ, די יונגעלייט אַרבעטן, זיי ווערן גרעסער, זיי ווערן אַליינס בעלי בתים. דערווייל זענען דאָ אין די בעק די נעבעכס, זיי נעמען, אָבער זיי זענען נאָך אויך פאַרט פון די זאַך. פון די הארוועסט, ס׳קען נישט זיין אַז ס׳איז נישט פאַר זיי, ס׳איז אויך פאַר זיי.
„לְמִי הנערה הזאת” – די פראַגע פון צוגעהעריגקייט
יעצט, נאָר וועגן דעם, ווען ס׳קומט עפּעס אַ נייער מענטש, ס׳קומט פון מואב, פרעגט בועז, „וַיֹּאמֶר לְנַעֲרוֹ הַנִּצָּב עַל הַקּוֹצְרִים לְמִי הַנַּעֲרָה הַזֹּאת?” [רות ב:ה – „און ער האָט געזאָגט צו זיין יונגערמאַן וואָס שטייט איבער די שניידערס: פון וועמען איז דאָס מיידל?”]. לְמִי, נישט מִי. און אַלע מפרשים, דו האָסט די יפה תּואר [יפה תּואר: אַ פּירוש אויף מגילת רות], די רש״י, די חיד״א [חיד״א: רבי חיים יוסף דוד אַזולאַי] ברענגט עס אין שם טוב [שם טוב: אַ ספר פון חיד״א], איך פאַרשטיי נישט. האָסט געליינט די מעשה? פרעגסט אַ קשיא, ס׳קען נישט זיין. ס׳הערט זיך אַזוי געפערליך. ניין, אָבער ס׳שטייט נישט ענדגילטיג אַז די שואל איז בן אַשם. די חז״ל [חז״ל: חכמינו זכרונם לברכה – אונזערע חכמים זכר צום גוטן] זאָגן אַ מדרש. אָבער וואָס שטייט? ס׳שטייט נישט מִי הַנַּעֲרָה הַזֹּאת, ס׳שטייט לְמִי. וואָס שטייט לְמִי? יאָ, די בנין אַנדערע ווילן טייטשן אַז ס׳מיינט וואָס טוט זי דאָ, זיי ווילן אויך פאַרדרייען די ווארט. אָבער לְמִי עברי טייטש מיינט פון וועם באַלאַנגט זי. דאָס הייסט, איך פאַרשטיי אַז ス’קומען דאָ מיינע קאַזינס, איך ווייס וואָס, זייער גוט, זיי באַלאַנגען דאָ. פון וועם באַלאַנגט זי? ווי איז זי אָנגעקומען? האָט ער אים געזאָגט, אַה, זי איז געקומען מיט נעמי. נעמי איז דאָך אויך אַ שטיקל קאַזין, און זי האָט זיך מקרב געווען פאַר אים פאַר די קשר, באַלאַנגט זי שוין יאָ דאָ.
די מסקנא: לקט שכחה ופאה באַלאַנגט פאַר דער גאַנצער קהילה
סאָ וואָס זעסטו? אַז לקט שכחה ופאה איז נישט קיין סתּם ווען מ׳געבט געלט פאַר עמך, ס׳האָט צו טון מיט דעם וואָס די קצירה באַלאַנגט פאַר יעדן, אויך פאַר די עניים. און די רשעי סדום [רשעי סדום: די רשעים פון סדום], זיי זענען נישט גורס דעם, זיי זאָגן איך קער נישט, ס׳איז מיין ברידער, דו ביסט נישט דער בעל הבית, ס׳איז נישט מיין פּראָבלעם, גיי דיר אין ערגעץ. אויב דו ביסט אַ גוטע סאָסייעטי וואָס יעדער איינער געהערט דערצו, איז דאָס גייט דאָך צוזאַמען.
חג הקציר: פאַרוואָס אַלע אידן זענען פרייליך אויף שבועות
דאָס איז די חג, פאַר דעם זענען אַלע אידן פרייליך אויף חג הקציר, אפילו זיי האָבן נישט באַקומען די תּורה. די תּורה איז נאָר פאַר די נאַרנים, אָבער זיי זענען אַלע אידן.
מעשה׳לע: „איך טאַנץ ביי מיין שכן׳ס שׂמחה”
קענסט די מעשה, ס׳איז געווען אַ איד, נישט אַזאַ גרויסער תּלמיד חכם, ער האָט געטאַנצט אויף שמחת תּורה אַסאַך. קומט דער רב, ער האָט זיך געהאַלטן פאַר אַ גרויסער למדן, און ער זאָגט, „וואָס טאַנצטו? דו האָסט געלערנט עפּעס די תּורה?” זאָגט ער, „איך ווייס נישט, אָבער איך האָב אַ שכן וואָס האָט געזאָגט אַ חתונה פאַר זיין רב, און דער רב האָט געזאָגט אַז איך מעג טאַנצן ביי דעם רב׳ס שׂמחה אויך.”
סיכום: די תּורה איז געמאַכט פאַר דעם ציבור אין גאַנצן
די פּוינט איז אַז די תּורה האָט מען געגעבן פאַר אַלע אידן צוזאַמען, און די תּורה איז בעיקר פאַר אַלע אידן צוזאַמען. ווען דו ביסט אַליינס אַ צדיק, דאַרפסטו נישט די תּורה. ווען דו ביסט אַליינס אַ רשע, וועט דיר נישט העלפן אַזוי שטאַרק די תּורה. ס׳העלפט דיר ווען ס׳איז פאַרט פון אַלע מענטשן, ווען זיי טוען די אַלע טריקס, דעמאָלט דאָס איז געמאַכט געוואָרן די תּורה צו העלפן. פאַר די אידן, אַז מיט אַלע מיני אַזעלכע סאָרט טריקס, און די אַלע סאָרט טריקס זיי זענען אַביסל הפרוזות, און טאַקע אַסאַך מער, ס׳איז נישט פּשוט, אויב איינער האָט דעת געט ער, ער האָט געבן פאַר אַלעקה פאַר שכחה פאַר וואָטעווער ס׳איז, ער האָט געבן וועט ער שוין אַליינס וויסן, אַז וויבאַלד רוב מענטשן ווייסן נישט, דאַרפן זיי טרעפן אַזעלכע טריקס וויאַזוי זיי געבן, און דורכדעם ווערן זיי מענטשן צוביסלעך, דאָס איז דער רמב״ם׳ס תּורה, גענוג תּורה׳ס פאַר הייַנט, יאָ?
די תורה אַלס פּראַקטישער מעכאַניזם פֿאַר מענטשן אָן דעת
דער רמב״ם׳ס שיטה: תורה אַלס “טריקס” פֿאַר מענטשן וואָס ווייסן נישט
דעמאָלטס דאָס איז געמאַכט געוואָרן די תורה [Torah: די אידישע ביבל/געזעץ] צו העלפֿן פֿאַר די אידן, אַז מיט אַלע מיני אַזעלכע סאָרט טריקס. און די אַלע סאָרט טריקס זיי זענען אַביסל אַ פּראָזעס, און טאַקע אַסאַך מער פֿון נישט פּשוט. אויב איינער האָט דעת [da’at: פֿאַרשטאַנד, אייגענע אורטייל], געט ער, ער האָט צו געבן פֿון אַ לקה [lakah: שלאָג] פֿון שכחה [shikhekhah: פֿאַרגעסיקייט], וואָטעווער ס׳איז, ער האָט צו געבן, וועט ער שוין אַליינס וויסן. אָבער וויבאַלד רוב מענטשן ווייסן נישט, דאַרפֿן זיי טרעפֿן אַזעלכע טריקס וויאַזוי זיי געבן, און דורכדעם ווערן זיי מענטשן צוביסלעך. דאָס איז די רמב״ם׳ס [Rambam’s: Maimonides’] תורה.
גענוג תורה פֿאַר היינט, יאָ? ס׳איז נישט גענוג? פֿאַרדעם האָט מען געגעבן די תורה. פֿאַרשטייסט פֿאַרוואָס מ׳האָט געגעבן די תורה?
היסטאָרישער באַווייז: פֿון אברהם ביז משה – דער פּראָגרעס פֿון צדיקות
איך וועל דיר זאָגן איין תורה. וואָס די קשיא [kushya: שווערע פֿראַגע] איז, אברהם אבינו [Avraham Avinu: אונדזער פֿאָטער אברהם] איז געווען אַ צדיק [tzaddik: גערעכטער מענטש] אָן די תורה, און יצחק [Yitzkhak: Isaac] איז געווען אַ צדיק, אָבער ער האָט געהאַט איין זון אַ רשע [rasha: בייזער מענטש] און איין זון אַ צדיק. נאָכדעם איז יעקב אבינו [Yaakov Avinu: אונדזער פֿאָטער יעקב] פּונקט געלונגען צוועלף אידן זענען צדיקים אויכעט, און מיר זאָגן נאָר אַזוי, מיר האָבן אייניקלעך פֿון אַלע פֿון זיי, וואָס איז נישט ממש [mamash: טאַקע] אַזוי סימפּל אַז זיי זענען געווען צדיקים.
און נאָכדעם איז געקומען משה רבינו [Moshe Rabbeinu: אונדזער לערער משה], איז “וכל עמך צדיקים” [vekhol amkha tzaddikim: און דיין גאַנץ פֿאָלק איז גערעכט], אַלע אידן זענען צדיקים. פֿאַרוואָס? ווייל מ׳האָט זיי געגעבן אַלע מיני הרגלים [hergalim: געוווינהייטן], וואָס זיי כאַפּן אַפֿילו נישט. רוב אידן, פֿאַרדעם מצוות [mitzvos: געבאָט] דאַרף מען טאָן אַפֿילו מ׳ווייסט נישט די טעם [ta’am: סיבה, טעם].
קריטישער פּרינציפּ: מצוות טאָן אָן צו וויסן דעם טעם
יאָ, ס׳איז זייער וויכטיק, מענטשן מיינען אַז ס׳איז טעם, שטייט אַז מ׳דאַרף טאָן מצוות אַפֿילו מ׳ווייסט נישט די טעם. און די גמרא [Gemara: דער תּלמוד] זאָגט “שפנים מצוות שנתגלו טעמיהן, ושלמה המלך היה עובד עליהן” [shefanim mitzvos shenitgalu ta’ameihein, u’Shlomo HaMelekh hayah oved aleihen: עס זענען דאָ מצוות וואָס זייערע טעמים זענען אויפֿגעדעקט געוואָרן, און שלמה דער מלך האָט געזינדיקט אויף זיי], יאָ? און דאָס איז זייער פּוינט, ווייל די מצוות וואָס זענען נתגלו טעמיהן [nitgalu ta’ameihein: זייערע טעמים זענען אויפֿגעדעקט], דאָס איז די זאַך וואָס ס׳שטייט אַז מ׳זאָל טאָן דאָס ביושר לבבו [beyosher levavo: מיט גראָדקייט פֿון האַרצן], אַז ס׳איז איבערגעקלוגט.
פּראַקטישע אילוסטראַציע: קידוש פֿרי פּסח נאַכט
וואָס האָט ער געמיינט פּונקטליך? אָבער ס׳מיינט אַזוי, איך מיין אַז ס׳מיינט אַזוי, איינער האָט מיר געזאָגט אין מיין שיעור [shiur: לעקציע] אין עין יעקב [Ein Yaakov: אַ קלאַסישער זאַמלונג פֿון אַגדות פֿון תּלמוד], אַז ער ווייסט איין הלכה [halakhah: אידישע געזעץ] וואָס איז נתגלו טעמיהן און קיינער טוט עס נישט. אַשדאַ האָט מען אויסגעזאָגט די פּראָזע, ס׳שטייט אין שולחן ערוך [Shulkhan Arukh: דער קאָדעקס פֿון אידישע געזעץ], אין די משנה [Mishnah: די ערשטע חלק פֿון תּלמוד] מיין איך, ס׳שטייט אין שולחן ערוך אַז מ׳זאָל, און פּסח [Pesakh: פּסח] ביינאַכט זאָל מען מאַכן קידוש [kiddush: די ברכה איבער ווײַן] פֿרי כּדי שלא ישנו התינוקות [kedei shelo yishnu hatinokos: כּדי אַז די קינדער זאָלן נישט אײַנשלאָפֿן]. יאָ? חוץ פֿון מצה ומרור [matzah u’maror: מצה און ביטערע קרייטעכץ], פּסוקים [pesukim: פּסוקים] אין די גמרא, מ׳דאַרף מאַכן קידוש גלייך ווייל די תינוקות [tinokos: קינדער] זאָלן איינשלאָפֿן.
ענק קענען איין שטוב וואו מ׳פֿירט זיך דעם מנהג [minhag: מנהג]? אַז ענק מאַכן קידוש פֿרי פּסח ביינאַכט, פֿריער ווי אַ נאָרמאַלע שבת [Shabbos: שבת]? אַ נאָרמאַלע שבת קענען די קינדער איינשלאָפֿן, ס׳גייט נישט אָן. פּסח דאַרף איך האָבן אַ מיטל זיי זאָלן זיין אויף, אמת [emes: אמת]? זאָל איך מאַכן קידוש פֿריער ווי פּסח, ווי אַ נאָרמאַלע שבת, רייט?
אָקעי, אמת, פֿרעג דיך צו ס׳גייט דיר העלפֿן. זיי שלאָפֿן טאַקע? ביי דיר שלאָפֿן די קינדער פּסח? ביי דיר איז מען אַ קינד וואָס איז געשלאָפֿן? איך האָב געהאַט דריי, איינער פֿון זיי איז געווען די טריק. זיי שלאָפֿן נישט. די חכמים [khakhamim: די חכמים] זענען געווען קלוג, זיי האָבן אויסגעטראַכט די גאונות [ga’onus: גאונישקייט] אַז די קינדער זאָלן לאַנג נישט שלאָפֿן, זיי האָבן געוואוסט אַז ס׳אַרבעט נישט, אמת? ס׳שטייט נישט נאָר, יעדער, אַלע קינדער לערנען עס, און מ׳קען עס נישט מקיים זיין [mekayeim zein: דורכפֿירן]. פֿאַרוואָס? אָקעי, זיי זאָלן נישט איינשלאָפֿן, אַזוי איז דאָך די זאַך, איך קען זיך מאַכן “אני לא אשן” [ani lo ishan: איך וועל נישט שלאָפֿן]. למעשה [lema’aseh: אין דער פּראַקטיק] שלאָפֿן זיי איין, רייט? קוקסטו אַזוי, זיי שלאָפֿן איין, אמת?
מ׳קען מקיים זיין אַן אַנדערע פּשט [peshat: פּשט, פֿאַרשטאַנד], און געבן די קינדער מצה פֿאַר די מה נשתנה [Mah Nishtanah: די פֿיר קשיות], דאָס איז אַן אַנדערע פּשט אין חטיפת מצה [khatiifas matzah: שנאַפּן מצה]. אָבער למעשה, די דין [din: געזעץ] פֿון מאַכן קידוש גלייך, קיינער טוט עס נישט. חוץ פֿון די וואָס מאַכן לענגער די מעריב [ma’ariv: אָוונט-תּפֿילה] אין שול, מ׳זאָגט די הלל [Hallel: הלל] אין שול, ס׳איז אַ שיינע מנהג, אָבער לכאורה [lekhora: לכאורה] מאַכט עס ערגער די הלכה. און אַזוי ווייטער. סאו, פֿאַרוואָס? ווייל מ׳האָט אויסגעזאָגט די טעם.
די סגולה וואָס וואָלט געאַרבעט
שטעל דיר פֿאָר ס׳שטייט אַז ס׳איז אַ גרויסע קפּידא [kefidah: שטרענגקייט], אַז פּונקט אַזוי ווי אין אַלע שולן דאַוונט מען שפּעט מעריב שבועות [Shavuos: שבועות], ווייל ס׳איז אַ פּגם [pegam: שאָדן] אין ענין תמימות [inyan temimus: די זאַך פֿון גאַנצקייט], קיינער פֿאַרשטייט נישט פּונקטליך וואָס, אָבער אַזוי שטייט אין די ספרים הקדושים [sefarim hakedoshim: הייליקע ביכער] און מ׳טוט עס. שטעל דיר פֿאָר ס׳וואָלט געשטאַנען אַ סגולה נפלאה [segulah niflah: וואונדערלעכע סגולה] פֿון שמשון אסטראפאליער [Shimshon Ostropolia: אַ קבליסט פֿון די 17טע יאָרהונדערט] לעשות קידוש [la’asos kiddush: צו מאַכן קידוש] נישט מער ווי צוואַנציק מינוט נאָך די זמן [zman: צייט] שבועות, פּסח ביינאַכט, קיין יוד וואָלט נישט געמאַכט נאָך דעם קידוש. פֿאַרוואָס? מ׳וואָלט נישט געוואוסט די טעם, ס׳וואָלט געאַרבעט בעסער. אָבער יעצט אַז מ׳ווייסט די טעם, “אַה, כּדי שלא ישנו התינוקות”, זיי שלאָפֿן סייווי איין, איך בין נישט מקפּיד [makpid: שטרענג], ס׳איז נישט אַזאַ גרויסע זאַך.
דער כּלל: תורה פֿאַר מענטשן אָן דעת
וואָס איך מיין אַרויסצוברענגען איז, אַז די גאַנצע, אַלע כּל התורה כּולה [kol haTorah kulah: די גאַנצע תּורה] איז געקומען צו, איך קען נישט זאָגן צו טריקן מענטשן, אָבער צו אויסלערנען מענטשן ווען זיי האָבן נישט קיין דעת. ווען מענטשן האָבן דעת דאַרפֿן זיי נישט קיין תורה. דאָס איז זייער וויכטיק.
נעשה ונשמע – דער טיפֿער פּשט
דאָס איז די סוד [sod: סוד] פֿון אדם ובהמה [adam u’vehemah: מענטש און בהמה], וואָס רש״י [Rashi: דער גרויסער מפֿרש] זאָגט זייער אַ חמור׳דיגע [khamurdige: ערנסטע] זאַך, דאָס טייטש נעשה ונשמע [na’aseh venishma: מיר וועלן טאָן און מיר וועלן הערן]. וואָס הייסט נעשה ונשמע? מענטשן מיינען אַז ס׳איז אַ מאָדנע זאַך. נעשה ונשמע מיינט אַז ס׳איז אַ איש בצעטל [ish betzedek: אַ גערעכטער מענטש]. עס מיינט עקזעקטלי דאָס. ווען איך ווייס וואָס צו טאָן, אוודאי [vadai: זיכער] טו איך. ס׳איז נישט קיין חכמה. דער פּראָבלעם איז אַז מענטשן לעבן נישט אין די וועלט פֿון נשמה [neshamah: נשמה], און זיי זענען נישט אין די עולם [olam: וועלט] פֿון וויסן אַלעמאָל. רוב מענטשן, רוב צייט, ווייסן נישט וואָס טוט זיך מיט זיך.
און די רגע [rega: רגע] וואָס אויב איך זאָג “איך בין אַ זאַך חשיבה [khashivah: חשיבות], איך בין אַן ערנסטער איד, איך טו נאָר וואָס איך ווייס”, אוודאי איז עס אַ גרויסע ענין [inyan: זאַך] צו וויסן וואָס מען טוט, ס׳איז נישט קיין שום ספק [safek: ספֿק]. אָבער למעשה, און דו טוסט נישט נאָר זאַכן וואָס דו ווייסט נישט, רוב זאַכן גייט זיין אין די כּלל גדול [kelal gadol: גרויסער כּלל] פֿון דברי חכמים [divrei khakhamim: ווערטער פֿון די חכמים] וואָס האָבן געזאָגט “עיקר לימוד לערנען כּדי שיביא לידי מעשה” [ikar limud lelamed kedei sheyavi lidei ma’aseh: דער עיקר פֿון לערנען איז צו לערנען כּדי עס זאָל ברענגען צו מעשה].
ווען וויסן שוואַכט אָפּ די קיום
למעשה, און נישט נאָר דעם, ווען מען ווייסט עס, אַסאַך מאָל אַרבעט עס שוואַכער. ווייל איך האָב געהערט, איך ווייס שוין. מיט אַנדערע ווערטער, דו זאָגסט פֿאַר אַ איד, “זאָלסט נישט מאכיל זיין [makhil zein: צו געבן צו עסן] נבילה [neveilah: טרייפֿע פֿלייש]”. “יאָ, שכוח [shakhoakh: פֿאַרגעס עס], איך בין מסכּים [maskim: איינפֿאַרשטאַנען] אויך, איך האַלט ביים מאַכן חילול השם [khilul Hashem: אַנטווייִקונג פֿון גאָטס נאָמען], אָבער איך ווייס שוין פֿון דעם. שכוח.” פֿאַרוואָס האָט מען געזאָגט “עיקר לימוד לערנען כּדי שיביא לידי מעשה”? און ווען דו זאָגסט אים “לערנען כּדי שיביא לידי מעשה”, און דו זאָגסט אים די טעם אַפֿילו, האָט ער נאָך געהערט די טעם. האָט ער נישט געהערט, ער איז נישט געוואָרן ערנסטער, ער איז נישט געוואָרן דערשראָקן פֿון כּרת ועונשים [kares ve’onashim: כּרת און שטראָפֿן]. ער איז געוואָרן דערשראָקן מער פֿון מאכיל זיין. דאָס איז נישט קיין חידוש [khidush: נייעס], דאָס ווייס איך.
שלמה המלך – דער סכּנה פֿון “איך ווייס שוין”
דו קענסט אים זאָגן אַ מעשה׳לע, “פֿאַרוואָס איז שלמה המלך [Shlomo HaMelekh: מלך שלמה]… דער חכם מכּל אדם [khakham mikol adam: דער קלוגסטער פֿון אַלע מענטשן], נישט קיין גרעסערער חכם ווי מיר. יאָ, אונז איז טאַקע געשען, רייט? פֿאַרוואָס איז טאַקע געשען? ווייל דער פּראָבלעם איז נישט ווען דו ווייסט, דער פּראָבלעם איז ווען דו ווייסט נישט. סאַמהאו, דו קענסט קומען צו אַ שטיקל תורה, די בית פֿאַרק, פֿאַרוואָס איז דאָס? ס׳איז נישט קיין עפּעס מסתּמא [mistama: מסתּמא], די ספֿרים זאָגן שוין, ס׳איז געווען טיפֿע ענינים, טיפֿע כּוונות [kavanos: כּוונות] אין די במות [bamos: פּריוואַטע מזבחות] וואָס ער האָט געבויט דאָרטן, ער האָט נאָר געטראַכט צו בויען, און ווער ס׳איז נישט מוחה [mokheh: פּראָטעסטירט] געווען. און אַזוי איז געווען דעם גרויסע כּוונות, גרויסע ענינים, פּלוצלינג איז געשען אַ חשבון [kheshbon: חשבון], איז געווען אַ טעות אין די חשבונות. ער האָט נישט געכאַפּט, און ווייל ער האָט געזאָגט, “איך ווייס אַז דאָ איז דאָ אַ טעות, און עס האָט נישט געכאַפּט.”
די מצוה איז געגעבן פֿאַר דעם וואָס מען כאַפּט נישט
און די מצוה האָט מען נישט געגעבן כּדי אַז מען זאָל זאָגן, “לא יסור לבבו” [lo yasur levavo: זיין האַרץ זאָל נישט אָפּדרייען]. דאָס האָט מען געוואוסט פֿאַר די מצוה. די מצוה האָט מען געגעבן ווייל דו האַלטסט יאָ ביים עס טאָן, און אויב נישט דו האַלטסט ביי, איז לאו דווקא [lav davka: נישט נייטיק] דו האַלטסט ביי, און ווען דו כאַפּסט נישט, גייט עס געשען.
טעם כּמוס – דער רמב״ם׳ס פּרינציפּ
סאו וועגן דעם זאָגט די גמרא, ס׳איז בעסער אַז מען זאָגט נישט די טעם פֿון די מצוה. ווייל די רגע וואָס דו זאָגסט, הערן נאָר מענטשן די טעם, און זיי זענען אַפֿילו גאַר גערעכט, נישט אַז ס׳איז נישט וויכטיק, ס׳איז מער אמת, אָבער דעמאָלט גייט עס נישט אַרבעטן. אַ מענטש, יאָ? זאָג אים נישט פֿאַראויס. נישט אַלעמאָל אַרבעט צו זאָגן פֿאַראויס.
מעטאַפֿאָר פֿון אַ ביזנעס-מיטינג
איך זאָג אים, אַמאָל טו אַזאַ זאַך. יאָ, אַ מענטש, איך זאָג אַ פּראַקטישע עצה [eitzah: עצה] כּביכול [kivyakhol: כּביכול], ס׳איז די זעלבע אידיע, רייט? אַ מענטש דאַרף מאַכן אַ מיטינג מיט איינעם צו, איך ווייס נישט, צו עפּעס אויפֿטאָן, ער וויל מאַכן אַ דיעל, ער וויל אים עפּעס פֿאַרקויפֿן, מקויפֿן, יאָ? קאַלט ער אים אָן, ער זאָגט אים, איך וויל זיך זעצן מיט דיר. זאָגט ער אים, זאָג מיר כאָטש אַ מינוט וואָס ס׳איז, איך וועל דיר שוין דעמאָלטס זאָגן. און אויב איז ער אַן ערנסטער, זאָגט ער, ס׳איז נישט קיין מיטינג, ווייל דאָס וואָלט געווען אַן אימעיל, און ער זאָגט שוין גלייך אָדער יאָ אָדער ניין. ער זאָגט נישט אַמאָל, ער ווייסט דאָך שוין יאָ, אָקעי. אָבער, איך וועל דיר עפּעס אויפֿטאָן מיט דעם מיטינג? איך ווייס אויך אַז דער מיטינג איז געווען דיר צו פֿאַרקויפֿן עפּעס. די אינהאַלט ווייס איך נישט. אָבער דער מיטינג איז פֿאַר אַלעס. אַ מיטינג קען איך דיר בעסער דאָרט שמועסן, ס׳איז דאָ אַביסל צייט, דו וועסט מיר געבן אַביסל מער אַטענשאַן ווי דו וואָלסט מיר געבן אויף וואַטסעפּ. ס׳איז אַביסל בעסער. דו זאָגסט פֿיין, אָבער דער מיטינג איז דאָך נאָר כּדי איך זאָל דיר פֿאַרקויפֿן. נו, איך קויף עס שוין! ניין, נישט דאָס האָב איך געמיינט. איך זאָג, ווייסטו וואָס? איך זאָג דיר נישט וואָס דער מיטינג איז. לאָמיר זיך זעצן און טרינקען קאַווע. דו פֿאַרשטייסט? איך טרינק קאַווע, ס׳איז אַ גוטע זאַך. נאָכדעם וועלן מיר שוין קויפֿן און פֿאַרקויפֿן און טאָן וואָטעווער מ׳דאַרף טאָן.
די בעיסיק זאַך: מיר זענען מענטשן וואָס ווייסן נישט
ס׳איז דאָ אַ בעיסיק זאַך, אונז זענען דאָך מענטשן וואָס זענען צדיקים, וואָס זענען ווילן נאָר טאָן די נשמה זייערע נחת [nakhas: נחת]. איז דאָ אַ פּראָבלעם מיט אַזעלכע זאַכן וועגן דעם, ווייל…
תּלמיד: וואָס? מידות [midos: מידות] איז תּשובה [teshuvah: תּשובה], וואָס איז די סטאַרט?
מגיד שיעור: מ׳קען אַזוי זאָגן, אָבער איך רעד פֿון די עשיה [asiyah: טאָן], נישט נאָר די סטאַרט. די סטאַרט איז נאָך אַ מעשה [ma’aseh: מעשה]. מ׳זאָגט פּשט פֿון דעם, אַז די מצוות זענען… ווייל מענטשן וואָס ווייסן נישט, און ווער זענען די מענטשן וואָס ווייסן נישט? אונז.
תּלמיד: יאָ.
יעקב אבינו און כּתונת פּסים – נאָך אַ ביישפּיל
מגיד שיעור: ער זאָגט אַז דער אייבערשטער האָט געזאָגט פֿאַר יעקב אבינו “אשת אחיו לא תקח” [eshes akhiv lo tikakh: די ווייב פֿון זיין ברודער זאָלסטו נישט נעמען]. נאָכדעם וואָס מ׳האָט געגעבן די תורה, אַפֿילו אליהו הנביא [Eliyahu HaNavi: אליהו דער נביא] זאָל קומען און זאָגן אַז דאָס איז אשת אחיו און ס׳זאָל נישט זיין קיין קנאה [kin’ah: קנאה], אַפֿילו אליהו הנביא זאָל קומען און זאָגן אַז ס׳איז נישט קיין קנאה, וועלן מיר אים אַלץ נישט גלייבן, ווייל אַזוי איז די תורה אָוועקגעשטעלט. “לא בשמים היא” [lo bashamayim hi: ס׳איז נישט אין הימל]. רייט? זענען זיי דאָך אויסגעגאַנגען מיט קנאה. אַה, זאָלסטו אַרבעטן אַפֿילו ס׳אַרבעט נישט! זענען מיר דאָך געקומען צו די תורה, וואָס מיר לערנען אַז ס׳איז זיכער אַז… דאָס איז דאָך דאָס וואָס די ראשונים [Rishonim: די פֿריִערדיקע מפֿרשים] זאָגן דיר.
די תורה לערנט אויס פֿון יעקב׳ס דורכפֿאַל
די תורה זאָגט טאַקע, פֿאַרוואָס איז יעקב אבינו חושש [khoshesh: זאָרגנדיק] פֿון עשו [Eisav: עשו]? אין יענע צייטן האָט מען נאָך נישט געוואוסט אַז מען דאַרף עס אסר׳ן [asern: פֿאַרווערן]. וועגן יעקב אבינו׳ס דורכפֿאַל האָט מען זיך אויסגעלערנט. דו פֿרעגסט אַ קשיא, עס שטייט דאָך אין די גמרא “לעולם אל ישנה אדם בנו בין הבנים” [le’olam al yeshaneh adam beno bein habanim: אַ מענטש זאָל קיינמאָל נישט אונטערשיידן זיין קינד צווישן די קינדער], ווייל יעקב אבינו האָט משנה [meshaneh: אונטערשיידן] געווען און עס איז געשען. נאָר יעקב אבינו, אַזאַ גרויסער צדיק, איז נישט קיין ענטפֿער אין די גמרא. די גמרא האָט מען אויסגעלערנט פֿון יעקב אבינו, וואָס מ׳האָט נישט געוואוסט. אַ פּאָליטיקער האָט געהאַט אַ גוטע סיבה פֿאַרוואָס ער האָט געגעבן יוסף׳ן [Yosef: יוסף] דעם כּתונת פּסים [kesones pasim: דעם בונטן קיטל].
אָבער די פּוינט איז, וואָס יעקב האָט זיך גערעכנט מיט די תורה, מיט די קנאה, איז נישט געלונגען. ער האָט געוואוסט אַז עס וועט זיין קנאה. אָקעי, מ׳זאָל אַסאַך רעדן צום קינד. אָבער דאָס איז אַ וועג וואָס איז בודק [bodek: געפּריפֿט] געווען אַז עס איז כּמעט [kimat: כּמעט] אַלעמאָל דאָ קנאה. און דו ביסט אַ חכם, ביי מיר גייט נישט זיין קנאה. האָט מען געזאָגט, אַה, ביי דיר אויך גייט זיין קנאה. האָט מען געזאָגט, ווייסט וואָס, דו טאָרסט אַפֿילו ווען ס׳איז נישט דאָ קנאה.
טעם כּמוס – נישט אַ מאַניפּולאַציע
געווענליך ווען מ׳זאָגט דו טאָרסט אַפֿילו ווען ס׳איז נישט דאָ קנאה, מיינט מען צו זאָגן טעם כּמוס [ta’am kamus: פֿאַרבאָרגענער טעם]. יאָ, טעם כּמוס. דער רמב״ם זאָגט אַזאַ זאַך, טעם כּמוס, אַז מ׳זאָל נישט זאָגן דעם טעם, ווייל מענטשן וועלן עס נישט נעמען ערנסט. נישט ווייל מ׳גלייבט נישט דעם טעם, דאָס איז וואָס מענטשן מיינען, אַז ס׳איז אַ מאַניפּולאַציע. אַמאָל איז עס טאַקע אַ מאַניפּולאַציע, יעדע גוטע זאַך קען מען נוצן פֿאַלש, רייט? דער אַנדערער זאָגט אַז מ׳זאָל נישט מגלה זיין [megaleh zein: אויפֿדעקן], דאָס איז אַ שווערע זאַך, אַז ווען מ׳מאַכט אַ גזירה [gezerah: גזירה] זאָל מען נישט אויסזאָגן דעם טעם, ווייל מענטשן נעמען עס נישט ערנסט.
וואָס מענטשן מיינען איז, אַז ווען דו וועסט מיר געבן דעם טעם וועל איך זאָגן “עה, ס׳איז נישט קיין גוטער טעם”. ניין, ווען דו וועסט מיר געבן דעם טעם וועל איך זאָגן “אוודאי, גערעכט איז ער, דאָס איז אַלעס די טעאָריע. אוודאי, מ׳טאָר נישט, מ׳טאָר נישט עפֿענען שיעור מאָטע [mateh: אונטן]”. די פּראָבלעם איז אַז ס׳העלפֿט נישט. אַפֿילו ווען דו זאָגסט דעם טעם, זאָגט ער “אַה, איך האָב אָבער אַן אַנדערע עצה, איך ווייס נישט, ביי מיר ‘אני יקרב ולא יתא׳ [ani ikrav velo yesa: איך וועל נאָענט קומען און נישט טראָגן], איך וועל מאַכן אַן דיך שאַש [shash: לייוונט]”. און די פּראָבלעם איז אַז ס׳ווערט יאָ געשען דורך שאַש.
“לא ירבה לו נשים” – די תורה׳ס אַנטיציפּאַציע
דאָס זאָגט דיר דער טעם. דער טעם זאָגט, וואָס שטייט אין די תורה? “לא ירבה לו נשים פּן ירבה לבבו” [lo yarbeh lo nashim pen yasur levavo: ער זאָל נישט פֿאַרמערן פֿרויען כּדי זיין האַרץ זאָל נישט אָפּדרייען]. די תורה זאָגט נישט, די מענטשן וואָס זענען ביי שאַש ירבה לבבו [yasur levavo: זיין האַרץ וועט אָפּדרייען] זאָלן עס נישט טאָן. די תורה זאָגט, נשים [nashim: פֿרויען] זענען אַזעלכע זאַכן וואָס קענען מאַכן אַז ס׳זאָל ווערן לבבו, און דאָס שטייט אין די תורה. זאָגסטו, “מה נשים [mah nashim: וואָס פֿרויען], נישט אַלע נשים”. דו ביסט אַ שטערקערער מענטש, דו ביסט קעגן דעם. יאָ, איך ווייס, ווען ס׳איז נישט דאָ נשים וועסטו אויך נישט. יעצט אַז ס׳איז דאָ די נשים גייסטו אויך יאָ. אָבער פֿאַר סאַם ריזען, מענטשן האָבן דעם, ספּעציעל קלוגע מענטשן, אַזויווי שלמה, דאָס איז וואָס די תורה גיט אַרויס, דער מדרש [Midrash: מדרש] גיט אַרויס. ספּעציעל קלוגע מענטשן האָבן אַזאַ נטיה [netiyah: נטיה] צו מיינען אַז זיי האָבן די נטיה נישט. אָקעי, ס׳גייט צו די זעלבע זאַך.
שלוס-מעטאַפֿאָר: דער דאָקטער וואָס העלפֿט פֿון קענסער
אויב מ׳קען מאַכן פֿון אַ שלעכטן מענטש אַ גוטן מענטש מיט אַ שיעור, ברענגט ער דאָס פֿון עפּעס אַ פּאָעט, ער זאָגט, מ׳וואָלט מיט די שיעור געמאַכט אַסאַך מער געלט. שטעל דיך פֿאָר וויפֿיל געלט מאַכט אַ דאָקטער וואָס העלפֿט מענטשן פֿון קענסער, רייט? אַ מיליאָן, איך ווייס נישט. אויב איז פֿאַרהאַן איינער וואָס האָט אַ בדוק ומנוסה [baduk u’menusah: געפּריפֿט און געפּרוּווט] טעסט פֿאַר אַ קיור פֿאַר קענסער, ער קען מאַכן וויפֿיל געלט ער וויל, ניין?
פארוואס שיעורים קענען נישט מתקן זיין א מענטש – די נויטווענדיקייט פון מעשה פאר פארשטאנד
אריסטו׳ס משל: ווען לימוד וואלט געקענט מתקן זיין
ספעציעלע ליגנערס, זיי האבן אזא נטיה צו מיינען אז זיי האבן די טעות.
גיימיר צוריק צו די זעלבע זאך. אויב וואלט מען געקענט מאכן פון א שלעכטן מענטש א גוטן מענטש מיט א שיעור, ברענגט אריסטו פון עפעס א פאעט, ער זאגט, וואלטן די מגידי שיעור געמאכט אסאך מער געלט. ער זאגט, שטעל דיר פאר וויפיל געלט עס וואלט געמאכט א דאקטאר וואס היילט מענטשן פון קענסער, רייט? א מיליאן, איך ווייס נישט. אויב איינער וואלט באמת געהאט א רפואה פאר קענסער, וואלט ער געמאכט וויפיל געלט ער וויל, אמת? שטעל דיר פאר אויב איינער וואלט באמת געהאט א רפואה פאר זיין סעלפיש. יעדער טאטע גייט אים צאלן. און היינט איז דא מענטשן וואס פאר די שקר מאכן אזויפיל געלט. דו האסט דארט א גאנצע מוסד פון עפעס טעראפי, וואס ער זאגט צו פאר די טאטעס, “איך גיי מאכן פון דיין זון א מתמיד.” דאנקע שוין, קודם כל, וויפיל מתמידים האסטו שוין געמאכט? אניש. אבער ער זאגט נאר צו, און יענער מאכט אזויפיל געלט. שטעל דיר פאר אז עס ארבעט טאקע, רייט? שטעל דיר פאר איך קען זאגן פאר איינעם, מענטשן קומען אלעמאל צו מיר, צו מיין שול, נישט מיין שול, אבער צו מענטשן אזוי, ער שיקט אים, ער הערט אז ער נודזשעט זיך מיט עפעס, “גיי צו דעם רבי׳ן, גיי צו דעם שול, גיי צו דעם זאך, עס גייט דיר העלפן.” אויב עס וואלט עכט געהאלפן, וואלט ער געמאכט אסאך מער געלט ווי יענער.
פארוואס שיעורים העלפן נישט: הרגלים איז נישט טעותים
די תגובה איז אז עס העלפט נישט. פארוואס העלפט עס נישט? ווייל מענטשן האבן פראבלעמען, שלעכטע מידות אדער הרגלים, נישט ווייל זיי האבן טעותים אין זייער דעת. אפילו א טעות איז אויך א הרגל וואס ער האט, נישט נאר א טעארעטישע טעות. עס איז שווער אויסצורייסן פאר א מענטש א טעות, אפילו ווען עס איז נאר א ריין שכל׳דיגע טעות, ער עקשנ׳ט זיך אויך, יא? שטעל דיר פאר ווען ער האט נאך א תאוה דערצו אויך. עס איז נישטא, עס איז נישט געמאכט, מענטשן ארבעטן נישט, רוב מענטשן. ס׳איז דא יחידי סגולה אפשר, וואס אפילו יענע יחידי סגולה ארבעט עס איינמאל. וואס? יא, אמת. אבער דעמאלטס ווערט ער שוין אביסל א מענטש, ער דארף ארבעטן אויף זיך, ער דארף אליין טון עפעס. עס איז נישטא קיין וועג פון אויסהיילן יענעם מיט זאגן א שיעור, על כל פנים פאר רוב מענטשן.
דער פאראדאקס: מ׳דארף שוין זיין א צדיק כדי צו הערן
און אפילו, לאמיר רעדן, דו דארפסט שוין זיין א צדיק בעיסיקלי צו קענען ווערן אזא סארט מענטש וואס ווערט נתפעל פון א שיעור. אויב דו ביסט שוין א מענטש וואס גייט נאך זיין שכל, און וואס ער פארשטייט זיך נאר מסביר, אויך דאס וועט נאך נעמען אפאר יאר וואס איך וועל דיר מסביר זיין, נאכדעם וועסטו פארשטיין. אבער קודם דארף ער זיין א זאך אויף א מענטש וואס גייט אים בכלל אן וואס דער שכל זאגט. רוב מענטשן ווערן נישט געבוירן אזעלכע מענטשן. און דער געזעץ איז געבוירן א מענטש וואס האט ליב צו זיין, וואס זאלן קענדיס זאגן, רייט? און מ׳וועט ווארטן ביז אלע מענטשן זאלן זיין אזוי, וועט משיח נישט קומען קיינמאל נישט.
די פראקטישע לייזונג: רעדן צו מענטשן אויף זייער שפראך
סאו וואס טוט מען? מ׳רעדט צו מענטשן אויף זייער לענגווידזש. מ׳גיט זיי קענדיס פאר׳ן זיין גוט, מ׳טרייסט זיי, מ׳זאגט זיי אלע מיני זאכן, מ׳זאגט זיי נישט פארוואס ס׳איז גוט, ווייל זאגן מאכט נאר ערגער. ער האט זיך, אפילו דו קענסט זאגן, דאס וואס ער ווייסט העלפט אים נישט, ער ווייסט שוין, אדער ער ווייסט נישט און ס׳מאכט אים נישט אויס נישט מורא׳דיג אז ער ווייסט. וואס איז מעלה מורא לפועל ממש? די ערגערניש וואס א מענטש האט. און מ׳גיט אים די אלע טריקס.
מעשה מיטן בחור און דעם רבי׳ן: עבודה אלס רפואה
דעמאלטס, אין אנדערע ווערטער, אמאל האט מיר איינער געזאגט אזוי, ער איז געגאנגען צו א צדיק, ער האט מיר געזאגט אז ער האט א הרהור כפירה, א בחור האט מיר געזאגט די מעשה. ער האט א הרהור כפירה, און ער ווייסט נישט וואס צו טון. און דער רבי האט אים געזאגט, דער בחור איז געווען אזוי, איך ווייס נישט וואס ס׳מיינט, ער האט גרויסע חכמות, מיר זענען נישט געווען, דו פארשטייסט אזעלכע זאכן. יא. באמת האט ער נישט געהאט קיין הרהור, ער האט שוין געהאט מסקנות אויך. אבער אזוי האט ער געזאגט פאר׳ן רבי׳ן. ער האט מיר דערציילט די מעשה, ער האט מיר געזאגט אז ער האט געזאגט פאר׳ן רבי׳ן, און דער רבי איז געווען אינגאנצן גערעכט.
און דער רבי האט אים געזאגט, “איך האב פאר דיר אן עצה.” וואס איז די עצה? האט דער רבי געזאגט, “דו ליינסט קריאת שמע און דו לייגסט תפילין יעדן טאג?” ניין. אקעי, קום מיר. יעדן טאג וועסטו אויפשטיין אינדערפרי, דו וועסט ליינען קריאת שמע, דו וועסט דאווענען דריי מאל א טאג אין א מנין, און איך זאג דיר צו, דיין הרהור כפירה וועט אוועקגיין.” און ס׳איז געטון געווארן, און ס׳איז אוועקגעגאנגען.
שאלה און תירוץ: וואס איז דער חידוש?
תלמיד: וואס מיין איך ארויסצוברענגען? וואס? יא, דאס איז פשוט, דאס איז איזי. איך וועל דיר שפעטער זאגן וואס איך וויל ארויסברענגען, איך ווייס נישט.
מגיד שיעור: דאס ברענגט ארויס אז עבודה, מ׳קען ארויסלערנען אז מ׳דארף גיין אלע קשיות, נא פראבלעם. דאס איז נישט די פראבלעם וואס איך מיין ארויסצוברענגען. איך מיין ארויסצוברענגען אז דאס איז די קיינד אוו ענסער וואס קען ארבעטן. ס׳איז נישט די ריכטיגע, ס׳איז נישט וואס דו זאגסט, “איך גלייב דיר נישט, ווייל דו גלייבסט אין תפילין.” נא פראבלעם, תפילין איז געמאכט פאר מענטשן וואס גלייבן נישט, פאר מענטשן וואס גלייבן יא. וואס מיינט דאס טאקע? דער וואס גלייבט און ער גלייבט, אפילו ער לייגט תפילין, איז ער שוין א צדיק. אפילו ער וואלט נישט געלייגט קיין תפילין, וואלט ער געווען שוין א צדיק.
דער בארדיטשובער רב׳ס ווארט: “אילו כוונת לפני סיני לא נתנה תורה”
דאס איז דאך דער בארדיטשובער רב׳ס ווארט, “אילו כוונת לפני סיני לא נתנה תורה,” יא? איך האב געזען אז רבי יאשיהו איז געווען א גרויסער בעל הבית אויף די ווארט. ער האט געזאגט די ווארט, ער האט געזאגט אז ער גלייבט אז ער קען נישט זיין. דער בארדיטשובער רב האט געזאגט, “אילו כוונת לפני סיני ולא נתנה תורה,” וואס האבן מיר געראטעוועט מיט דעם? א לוט פאר די ווארט, ער זאגט אז ס׳איז א פקעתא דנפשות רעות.
רייט, מיין איך צו זאגן, אז דאס איז אמת פאר די כוונה. רוב מענטשן איז נישט נתקרב געווען צו הר סיני אין דעם. דאס איז נאר ביי די שרידי שרידים וואס האבן געוואוסט אז דאס מיינט די כוונה פון הר סיני. רוב מענטשן האבן געמיינט אז ער מיינט אז מ׳עסט טשיזקעיק דארט, אדער ערעפעלעך מיט גוטע העלט, שלמים. זיי האבן נישט געוואוסט פון די כוונה פון הר סיני לעוועל בכלל.
אוודאי, און די תורה איז וואס געט זיי דאס. דורכדעם, נאכדעם וואס ער איז מקיים די אלע טריקס פון די תורה, האט ער דאס. אבער אויב ס׳וואלט געווען דאס, וואלט מען עס טאקע נישט געדארפט, אבער די אלע זאכן.
נעשה ונשמע: די סדר פון טון און פארשטיין
סאו די עצה איז די קבל די נעשה, די נעשה, די נעשה, דאס מאכט אז ס׳זאל ווערן נשמע. נאכדעם, לאמיר פארשטיין, אפילו די נשמע איז געווען אזוי, איך האב נישט גערעדט וועגן דעם. ווייל פארוואס, וויאזוי הייבן מיר אן צו פארשטיין אז ס׳איז טאקע גוט? יא, וואס איז די חילוק פון נשמע און שלא נשמע? שלא נשמע פארשטייט נישט פארוואס ס׳איז גוט, ער מיינט אז ס׳איז גוט ווייל מ׳האט געהערט אזא זאך. און נשמע פארשטייט אז ס׳איז טאקע גוט.
יא, אבער וואס איז טאקע גוט? ס׳איז זייער שווער צו וויסן פון וואס מ׳רעדט פאר מ׳טוט עס, אדער פאר מ׳זעט אנדערע טון עס. מ׳האט גערעדט אסאך מאל וועגן דעם. רייט? מענטשן זאגן, וואס מיינט צו זיין א גוטער מענטש? רוב מענטשן האבן קיינמאל נישט געזען קיין גוטן מענטש, און קיינמאל נישט געטון קיין איין גוטע זאך. וויאזוי זאל ער וויסן פארוואס ס׳איז גוט צו זיין א גוטער מענטש? ער ווייסט דאך נישט פון וואס מ׳רעדט.
די מעטאדאלאגיע פון דעם שיעור: מ׳דארף שוין טון כדי צו פארשטיין
איך קען דיר נישט פון א דרשה דיר מודד זיין די גוטקייט פון א גוטן מענטש. אויב דו ביסט צוגעוואוינט צו דיר ווי די חבר׳הייסט, דו טוסט שוין געוויסע זאכן, ער איז שוין עוסק אין לעקוטשיקעריי פאר, יעצט וועל איך דיר מסביר קומען, פארשטיי, פארוואס מאכסטו לעקוטשיקעריי פאר? ווייל בעצם איז דא ארימעלייט וואס דו דארפסט העלפן, דו דארפסט זיין א גוטער מענטש. אה, יעצט ווערסטו טאקע א גוטער מענטש, ווייל דאס האסטו געטון. אבער אויב דו האסט עס קיינמאל נישט געטון, וואס וועל איך דיר מסביר זיין? וויאזוי גיי איך אנהייבן מיין שיעור?
מיין גאנצע שיעור איז געבויט אויף דעם וואס מענטשן גייען שוין מיט שווארצע היטן, און איך בין זיי מסביר פארוואס? אויב זיי וואלטן נישט געגאנגען, וואלט איך געדארפט האבן אן אנדערע שיעור. וואלט געווען באזירט אויף וואס יענער טוט, וואס יענער טוט נישט. איך קען גארנישט זאגן, איך וואלט געדארפט האבן אן אנדערע זאך. איך וואלט געדארפט טרעפן א גוטע זאך וואס ער טוט שוין.
פארשטייסט? איך קען נישט געבן קיין שיעור אויב מ׳איז נישט געווען קיין… אויב מ׳איז נישט קודם געווען א צדיק גמור. פארשטייסט? בקיצור, בקיצור, וואס? יא, דאס איז וואס ער מיינט דא. מ׳דארף האבן א גוטע ערד. א ליסט חינוך, א ליסט א געוויסע חינוך.
דער רמב״ם׳ס טעמי המצוות: נישט כדי צו טון, נאר כדי צו פארשטיין
ווייל ס׳איז דא מענטשן וואס זיי האבן א פראבלעם, זיי גלייבן נישט, זיי מיינען די תורה איז “סטופיד”. דער רמב״ם׳ס טעמי המצוות איז “ביי די וועי” נישט געשריבן אז מען זאל טון די תורה. דער רמב״ם האט נישט געטראכט אז נאכדעם וואס ער גייט זאגן זיין טעם, ער זאגט דאך אפילו עס שטימט אויף די הלכה למעשה. דער רמב״ם זאגט נישט, דער רמב״ם זאגט ווען ער זאגט טעמי המצוות איז עס כדי צו “דזשאסטיפייען” דעם אייבערשטן, נישט כדי אונז זאלן טון די מצוות וועגן דעם. ער לערנט פארקערט, אז מ׳דארף טון די מצוות צו זען. דער רמב״ם זאגט אז דער אייבערשטער טוט זאכן נאר מיט שכל, און אויב דו מיינסט אז דער אייבערשטער טוט זאכן נאר מיט שכל, האט עס א פנים אין אמונה, און אפשר איז עס נישט גלייבן אין די תורה וכדומה, אבער בעיקר דאס. און ממילא דארף מען האבן הסברים וואס דער אייבערשטער האט געמיינט מיט די מצוות. און די הסברים, די הסברים זענען א זאך הסברים, ער זאגט נישט מער פון דעם.
פארוואס דארף מען וויסן די מצוות? ניין, דער רמב״ם׳ס טעמים סאלווען נישט דאס. ס׳איז בעסער צו וויסן פאר אן אנדערע “ריזען”, ווייל מ׳דארף עס נישט טון געפאלגט, מ׳טאר נישט. ס׳איז דא פארשידענע אנדערע “ריזענס” פארוואס מ׳זאל וויסן די טעמים. ס׳איז דא מצוות צו לערנען טעמי המצוות, איך ווייס נישט וואס, איך האב עס נישט געזען. איך האב עס נישט געזען. אבער נאכדעם וואס מ׳טוט עס, זאל מען נישט פארשטיין וואס מ׳טוט?
בינוני און צדיק גמור: דער רמב״ם׳ס חילוק
די טענה איז אז מ׳דארף נישט קענען נישט אנקומען צו די עבודה. אויב אן עבודה קומט מען נישט אן צו די עבודה, דארף מען עס טון. א צדיק גמור איז אן אנדערע מענטש. דאס איז וואס דער רמב״ם זאגט, ער טיילט עס אין א בינוני און א צדיק גמור. א בינוני איז איינער וואס טוט “סאמטיים” זאכן וואס ער פארשטייט נישט, ווייל ער דארף דאס. ווען ער איז א צדיק גמור, און דאס איז וואס ער זאגט אז מ׳דארף לערנען טעמי המצוות, דאס איז די גאנצע זאך צו ווערן א צדיק גמור, אז דו ביסט ראוי צו פארשטיין וואס דו טוסט און פארוואס דו טוסט עס, דעמאלטס דארפסטו שוין מער נישט טון די פאלשע זאכן, די זאכן וואס דו ווייסט נישט וואס דו טוסט. אבער ווי לאנג ער איז נישט קיין צדיק גמור, און אויב מ׳רעדט פאר די כלל, די כלל איז קיינמאל נישט קיין צדיק גמור, מוז מען אלעמאל אזוי זאגן.
מ׳לאזט זיי נישט אפ, ווייל ער ווייסט שוין וואס צו טון. ער ווייסט שוין וואס צו טון, וועלכע זאך. די גאולה איז נישט אז מ׳טוט נישט. נאר ער ווייסט טאקע וואס צו טון, ער טוט אלעמאל די ריכטיגע זאך, ער לאזט נישט אפ טון די גוטע זאכן. אויך ער טוט אויך די נשמה מאכט די נס פון זיך אליין. ער גייט געבן מער צדקה ווי ס׳שטייט אין די תורה אדער ווייניגער? ער גייט וויסן פונקט וואס ער דארף טון, ס׳איז נישט קיין פראבלעם. ער גייט ווייטער, ער דארף נעמען קער פון די… ער גייט אויך ווערן א רבי, ער גייט נישט קענען טון אין פראנט פון די עולם זאכן, ווייל ער איז פאר די כלל, ער דארף זיך מחנך זיין די כלל. אבער אפילו פאר זיך, ס׳איז נישט אזא גרויסע פראבלעם.
קעגן דעם טענה “איך דארף נישט די מצוה ווייל איך האב שוין דעם מינינג”
מענטשן זענען זייער מורא׳דיג וועגן די קשיא׳ס מיט שטותים, ווייל דו דארפסט כאפן עגזעקטלי וועגן דעם, דאס זאגט זיך די מימרא פונעם נתגלה טעמי תורה. אסאך מענטשן קומען א גאנצע צייט: “אה, די תורה האט פארוואס? דעם מינינג, אויף מיר, איך האב שוין דעם מינינג, דארף איך נישט די זאך.” ניין, דו האסט נישט די מינינג. דאס זאגט זיך, פארדעם דארף מען די מצות זאל… דו האסט נישט די מינינג. ווען דו וואלסט געהאט די מינינג, ווען דו וואלסט געווען א צדיק וואלסט עס שוין געטון א סאך מער.
ביישפילן: תפילין, שבת, און צדקה
ווען איינער קומט און ער זאגט: “איך פארשטיי נישט פארוואס איך דארף געבן צדקה נאר מעשר, איך האלט איך דארף געבן האלב.” אקעי, ס׳איז אויך נישט גוט, אבער לאמיר זאגן ער גיבט חומש, וואטעווער. נו פראבלעם, דארפסט טאקע נישט געבן קיין מעשר, ביסט פטור, דו גיבסט דאך מער ווי מעשר.
אבער וואס איז דער מין מענטש? מענטשן זענען שלעכטע מענטשן אדער כאפן נישט אז זיי זענען שלעכטע מענטשן. ער זאגט: “אה, פארוואס דארף איך לייגן תפילין, איך געדענק עניוועי דעם אייבערשטן.” אקעי, קום צוריק צוויי וואכן נאכדעם וואס דו האסט אויפגעהערט צו לייגן תפילין, לאמיר זען צי דו געדענקסט נאך דעם אייבערשטן. פונעם מיטל פון לייגן תפילין דארף מען רחמים האבן.
סאו וואס רעדסטו וועגן? דאס איז דאך געווען די “אקרא ולא יחטא”, די “אני ארבה ולא אסיר”, ווייל ווען מ׳זאגט אים טאקע, כאפט ער נישט. מענטשן זענען זייער דאמב אין די וועגן. איך זאג דיך עגזעקטלי דאס. ווען נישט אז דו לייגסט יעדע וואך, האסט שבת, גייסטו פארגעסן פון מעשה בראשית? זאגט ער: “אקעי, סיי ווי קען מען געדענקען מעשה בראשית אן שבת?” ניין, דאס גענוי האט ער דיר געזאגט: דו גייסט פארגעסן! “אה, איך בין… אברהם אבינו. טאקע געדענקט.” דאס איז געווען איין אברהם אבינו. אויב דו ביסט דער איין אברהם אבינו, דרך אגב אברהם אבינו האט אויך געהאלטן שבת, ווייל דעמאלטס איז שבת געווען כדי צו געדענקען אליין, כדי צו רעדן וועגן מעשה בראשית, איז נישט קיין פראבלעם, ס׳איז א נייע טעם פאר אונז עניוועי. אבער אויך איז שבת, ס׳שטייט דאך אז ער האט נישט געדארפט ארבעטן פונעם אייבערשטן, ער האט אויך געהאלטן שבת כפשוטו אפשר. נישט קיין סתירה אפילו.
מסקנא: דער פשט פון מתן תורה
מענטשן אלעמאל זאגן די פראגעס ווייל זיי דמיון׳ען אז דער אמת איז שלעכט. דער אמת איז נישט שלעכט, דער אמת איז אז מ׳דארף זיין גוט. ס׳איז טאקע זיין א גוטע מענטש וואס רוב מצות טוט ער עניוויס. מיר ווילן וויסן וועגן איין מצוה וואס איז בעצם א גדר וואס מ׳דארף נישט טון, מ׳וועט רעדן, מ׳וועט אנקומען צום יענעם בריק און מ׳וועט רעדן דערוועגן. ענימאר טוסטו עס נישט, ענימאר טוסטו עס נישט, ענימאר טוסטו עס אויך נישט… פראבלעם. שוין, דאס איז דער פשט פון מתן תורה און שוין.
—
תלמיד: נו…
מגיד שיעור: מאך אפ… מאנטי מאן מאן…
תלמיד: שקויעך.
מגיד שיעור: שקויעך. יו וועלקאם.
מל תמלול לחץ לפתיחה
📋 Shiur Overview
Summary of the Philosophical Shiur – Rambam’s Shemonah Perakim, Chapter 4 (with expansions in honor of Shavuot)
—
A. Introduction and Framing
We are holding at the beginning of Chapter 4 of Shemonah Perakim. Chapters 4 and 5 are the central chapters – there stands the main theory and practical application.
Methodological Framework: Three Categories for Learning Rambam
1. Content/Idea – What is the philosophical foundation?
2. Interpretation/Commentary – How is the Torah interpreted according to these foundations? (Most learners start from here and forget the first point)
3. Debates – Disagreements either on the foundation or on the interpretation
—
B. The Two Foundations of Chapters 4-5
1) Derech HaMemutza (The Middle Path)
Good character traits are the middle path – not to one extreme and not to the other. The method to achieve the middle path: repeat actions as if you were already there (“fake it until you make it”) – this is the Rambam’s derech ha’avodah.
2) Derech HaRefuah (Addition to the Middle Path)
Understanding alone is not enough – one must do. If someone is very far from the middle, he must move himself to the other side – go further than he thinks he needs to, because he is still far.
Important limitation: The Rambam is against true extremism – whoever becomes an extremist becomes insane and never comes back.
—
C. The Rambam’s Question and Answer Regarding Torah and Extremism
Question: If the ideal is the middle path, why do we see in the Torah (and in stories of chassidim) things that are extreme – self-afflictions, going into the desert, nezirut?
Answer: The Torah did not come only to say what the truth is – it came to heal people. Because people are “lokeh” (sick) in certain traits, the Torah must push them to the other side in order to bring them back to the middle.
Important conclusion: Whoever goes even further than the Torah requires is completely off the path – because the Torah itself is already not the ideal, it is already the medicine. One cannot say “the Torah stands at the ideal, I’ll go further” – because it already stands further than the ideal.
Example: Nazir – the Torah is against nezirut for a normal person. Only someone who is a “bit of a sotah” needs to be a nazir. “Ki yafli lindor” – it’s a special case, not the norm.
The Deeper Point: Torah as “Ta’am” on the Entire Torah
The Rambam’s connection of his idea with Torah is not just a commentary – it is a ta’am on the entire Torah. The Rambam gives a mahalach of how the entire Torah works – as medicine for people.
—
D. The Great Question: Why Do We Need a Torah at All?
> *[Connection to Shavuot – the question of Shavuot (why did Hashem give the Torah?) is essentially the same question as Pesach. Therefore there is no “Haggadah of Shavuot” – because we are already holding at the answer.]*
1) The Ramban’s Question (External Form)
“Torat Hashem temimah” – but non-Jews also have very good laws! What’s the big deal? The Ramban has seven answers – if you need seven answers to such a simple question, something isn’t smooth.
> *[Note: To ask this question you need to live among civilized non-Jews.]*
2) The Chassidic Way to Ask the Same Question (Internal Form)
You don’t need to look at non-Jews at all. Avraham, Yitzchak, Shem, Noach, Chanoch, Metushelach – all great tzaddikim, all before Matan Torah, without Moshe Rabbeinu’s Torah. It states explicitly in the Torah itself that one can be a tzaddik without a word of Chumash-Rashi. Avraham didn’t learn Chumash with Rashi – he had the truth “in his bones.”
> *[Note about midrashim: According to midrash the Avot did learn Torah, but “you can’t marry a midrash” – on the peshat level they didn’t have Matan Torah.]*
3) Sharpening
If one can be a perfect person without Torah – what do we need Matan Torah for? Only so we should know not to murder? Avraham already knew that himself!
—
E. The Key Distinction: Two Meanings of “Torah”
– Torah D’Le’eila / Torah Elyonah / Torah D’Atzilut = the ideal, the truth that Avraham reached by himself, without a command from above.
– Torah D’Letata / Torah Tachtonah / Torah D’Briyah = Moshe Rabbeinu’s Torah, the practical Torah in this world, with mitzvot, reward and punishment.
> *[Source: The Zohar speaks about this distinction in various ways.]*
—
F. The Answer: Why Do We Need the Torah Below?
1) For “Sick People” – Jews Have Azut/Strength
Gemara Beitzah: “Ilmalei nitnah Torah l’Yisrael, ein l’umat ha’azin” – Jews have so much strength and boldness, without Torah they would have been “wild beasts.” The Torah comes to contain this strength, so it should be used correctly.
> *[Proof: When Jews stopped being religious, they immediately established a state – this shows the strength/boldness.]*
2) Most People Are Naturally Not Good
Proof from Sefer Bereishit: The second person (Kayin) murdered his brother – this is “normal,” this is nature. “Ki yetzer lev ha’adam ra mi’ne’urav” – man is naturally bad. Avraham tried to maintain his people, but it wasn’t successful in further transmission – they didn’t keep Pesach, it broke down. You give people power – they become tyrants. This is predictable human nature.
3) Conclusion: Torah = Education Program, Not Truth Program
Most people are not capable of grasping the truth on their own. Even if you would explain to them everything that Chanoch knew – it will change them nothing. The answer: reward and punishment – “candy and the stick.”
“Chanoch l’na’ar al pi darko” – doesn’t mean “speak to the soul of the child” (as modern educators say), but: speak the language that children understand – what they like they receive, what they don’t like you take away.
> *[Side note: The Netziv says Sefer Bereishit is called “Sefer HaYashar” because it teaches how to be an upright person. A religious person who is not upright – gets a flood. Uprightness is fundamental.]*
> *[Side note about the seven mitzvot of Bnei Noach: The generation of the flood didn’t know about a Creator, not about Torah – and therefore they were punished. Because basic morality (not murdering, not stealing) one can know on one’s own – “to such an extent that they are liable for punishment.”]*
—
G. Practical Example: Money-Mitzvot – How the Torah Treats Chilut (Stinginess)
1) The Rambam’s List
The Rambam makes a long list of mitzvot: ma’asrot, leket, shichechah, pe’ah, peret, olelot, shemittah, yovel, tzedakah dei machsoro. He says a surprising thing: all these mitzvot are “close to pazranut” – almost giving too much. They are not on the middle path, but inclined toward the extreme of giving too much.
2) The Great Question: In the Written Torah There Is Almost No Simple Mitzvah of Giving Tzedakah
In the Written Torah there is almost no direct mitzvah to give tzedakah – simply giving money to a poor person.
What Does Appear:
– Ma’aser sheni – giving for the poor and Levites
– Leket, shichechah, pe’ah – leaving pieces in the field
– Loan – “Ha’avet ta’avitenu” – lending, not giving
– Shemittah – forgiving loans
– Redeeming a sold relative
– Yom Tov – giving food
What Does **Not** Appear:
– Simply giving money
– Kupat hatzedakah
– Kimcha d’Pischa (in peshat)
– “Be a mensch and give what’s needed”
The verse “Patoach tiftach et yadecha lo v’ha’avet ta’avitenu dei machsoro asher yechsar lo” – Chazal expound it not according to its simple meaning to mean general tzedakah. But the simple meaning of the verse speaks of a loan, not a gift.
> *[Side note: Hachnasat orchim also doesn’t appear in the entire Torah as a mitzvah – we only know it from Avraham Avinu, who gave chesed, tzedakah, mishpat without specific mitzvot.]*
3) The Strangeness of the Torah’s Patterns
Each one of the mitzvot is an unusual way of tzedakah:
– Shichechah – you forget a sheaf in the field, leave it. “Can you think of a more undignified, embarrassing way to give tzedakah?”
– Pe’ah – leave standing a piece of the corner of your field. There’s no measure – you can fulfill it with a tiny bit.
– Shemittah – every seventh year is hefker for everyone (not just the poor). The verse “v’achlu evyonei amecha” shows it’s for the poor, but animals may also eat.
– Matanot kehunah – why not just give money?
4) Two Questions Combined
1. Why doesn’t the Torah say simply: “Give what the poor person needs”? The verse “dei machsoro asher yechsar lo” already includes everything.
2. Why so many unusual mechanisms (leket, shichechah, pe’ah, shemittah) instead of one normal mitzvah?
—
H. The Rambam’s Answer: Why So Many “Tricks”?
1) For Whom Is the Torah?
Not for the person who already understands that his money is not his and he must share with others – “not for him was the Torah given.” The person who does right on his own doesn’t need mitzvot.
The Torah is for most people, who are inclined toward chilut – most people give too little, not too much.
2) Aristotle’s Insight: Why Most People Are Stingy
Middot have a self-reinforcing mechanism – the more one does them, the stronger they become.
– Giving too much (pazranut) – is self-healing: he uses up his money, he must stop, and he comes back to the middle path.
– Giving too little (chilut) – is self-reinforcing: he has more and more money that he doesn’t give, and he keeps it for himself – it gets worse and worse.
Therefore the Torah inserted mitzvot that are “close to pazranut” – to balance out the natural inclination toward chilut.
> *[Side digression: The Shulchan Aruch permits spending more than the normal fifth for tzedakah when it goes for orphans and widows.]*
> *[Side digression: The Satmar Rav would pay out all his money every day for tzedakah. His son complained. The Satmar Rav answered: he had a position (livelihood), he borrowed when necessary, his name is also part of his “net worth.” This was a middat chassidut – extreme, not for most people. For most people the real problem is exactly the opposite – it’s very hard to separate from their money.]*
—
I. The Rambam’s Principle: “Hakol L’fi Rov HaMa’aseh” – Small Actions Break Chilut
The famous Rambam in Peirush HaMishnayot: if someone has a thousand dollars to give, it’s better to distribute one dollar at a time than to give the entire sum at once.
> *[Practical illustration: A wealthy Jew who gives once a year a hundred thousand dollars with one check. The Rambam says one should not do this.]*
Why not? Because:
– The person has remained a non-giver – he hasn’t changed internally
– He is essentially a selfish person who remained
– Each small act of giving is a new action – one must constantly make new actions in order to uproot the middat hachilut and become accustomed
—
J. The Core Argument: People Become What They **Do**, Not What They **Believe**
People think it’s about hashkafot and shitot – “I hold that one must give.” But not only do I not care what you hold – your nefesh doesn’t care what you hold. If you give – even not for the sake of heaven – you become a giver. If you don’t give – with all the good calculations – you remain a non-giver. This is how people work – actions form character, not ideas.
—
K. The Torah’s Two-Pronged Approach: Speaking to the Klal Through Indirect Mechanisms
The Torah speaks to two audiences:
1. Sick people (individual people with middot problems)
2. The klal (the community as a whole)
The key is: The person should not realize he’s giving tzedakah. Because if he realizes, his middat hara’ah awakens and says “my money, why should I give to you?”
The Torah’s “Tricks” – Indirect Mechanisms
A) Leket, Shichechah, Pe’ah:
– “You’re cutting your field – forget one area” – shichechah is just a forgotten thing
– It costs nothing – “what has the Torah cost you?”
– A few olelot remained – “leave it, don’t be bad”
– The Torah says: “You have so much, let the other person also have a little”
B) Shemittah/Yovel:
The Rambam says that shemittah is so that the poor should have to eat. But the Torah presents it with other reasons: “V’ha’aretz lo timacher litzmitut,” according to Kabbalah – a holy time, to sit and learn. This is “divrei Torah keneged yetzer hara” – because you can’t directly say “give money for poor people,” you find indirect ways.
> *[Side digression – the parable of kugel in shul: In a Chassidic beit midrash the gabbai buys enough – it never runs out. In a Lithuanian beit midrash they calculate exactly – one guest comes, there’s no more kugel. The principle: if you live with abundance and have others in mind, there’s enough for everyone. If you live with restriction, there’s not enough for anyone. Application to shemittah: “V’tziviti et birchati bashanah hashishit” – whoever already thinks in the sixth year about others, has blessing.]*
> *[Side digression – practical examples: A modern organization that collects food after simchas for the poor. “You have at home, tomorrow you have a caterer” – you don’t need to take home. In shul – “buy enough coffee, let there be for other people.”]*
—
L. Critique of the “Spiritual” Approach Without Actions – Rabbi Akiva’s Principle
Many people say: “V’ahavta l’re’acha kamocha – klal gadol baTorah” – one should think of the other, not only oneself.
Critique: “No, you don’t get it” – the Torah came to solve the problem of needing to think of the other. Often, the people who talk about not being an egoist, live as egoists. They give mussar talks about how hard it is to stop thinking of oneself – but it’s not like that. The Torah came to help – not just to say “stop.”
Rabbi Akiva’s Paradox: The same Rabbi Akiva who says “v’ahavta l’re’acha kamocha – zeh klal gadol” is also the Rabbi Akiva of “chayecha kodmin” (your life comes first). Rabbi Akiva’s true intention: The mitzvot of Torah are made so that at the bottom line you stop thinking of yourself – through actions, not through declarations.
> *[Side digression – fundraising: Almost no one gives money voluntarily. “Chai dollars” (18$) – someone noted it’s not inflation-adjusted. You give people excuses and motivations to give – “it’s an investment.”]*
—
M. “Shelo Lishmah” – Mitzvot Help Even Without the Right Intention
Even when a person does mitzvot “shelo lishmah” (not for the right reason) – he gives tzedakah because he thinks it’s a “holy thing” or because he gets “excuses” – it still helps: he becomes less egoistic, he becomes a bit of a better person.
Limitation: This is not “to perfection” – it doesn’t bring to completeness. But the Torah is not made for perfection at all – it’s made for the practical purpose of helping the “peti” (the simple person).
The Verse “Torat Hashem Temimah – Machkimat Peti” as a Key Principle
“Whoever is not a peti – not for him is the Torah.” The chachamim and tzaddikim already know themselves what to do. The Torah came to help the community – the masses, not just the tzaddikim. The Torah uses “tricks” (mechanisms, halachic structures) so that the community as a whole becomes good. Not just that tzaddikim should be good – tzaddikim have always been good.
—
N. New Peshat: Megillat Ruth and Leket Shichechah U’Pe’ah – Harvest Belongs to Everyone
> *[Side digression in honor of Shavuot, but becomes a central new argument]*
1) The Context of Megillat Ruth
Ruth comes as a stranger (convert from Moav), stands “in the back” by the field, and wants to glean. Boaz recognizes Ruth, asks “L’MI hana’arah hazot” – not “MI” (who is she) but “L’MI” (to whom does she belong, how did she come here). He is mekarev Ruth: tells her she should stay by his field, commands that she not be bothered.
2) The Difference Between Then and Now Regarding Livelihood
– Today: Livelihood is individual – everyone has their job.
– Then (agricultural world): The fields belong to the family, to the tribe. The “baal habayit” is only the one who takes care, but it belongs to the entire community.
3) Tefillat Geshem – Everyone’s Prayer, Everyone’s Harvest
When all Jews pray for rain, it doesn’t rain only on Boaz’s field – it rains on everyone’s fields. The rain is a collective blessing. Therefore: when the harvest comes, it also belongs to those who prayed – also to the poor, also to the “nebbechs in the back.” Conclusion: Leket shichechah u’pe’ah is not just tzedakah that you give away – it is a right that stems from the fact that the harvest belongs to the entire community.
4) Rish’ei Sedom – The Anti-Thesis
Rish’ei Sedom say: “It’s mine, you’re not the owner, go somewhere else.” They deny the collective ownership. A good society recognizes that everyone belongs, and the harvest is for everyone.
5) Chag HaKatzir – Why Shavuot Is Called “Chag HaKatzir”
Shavuot is called “Chag HaKatzir” because the katzir represents the moment when the collective blessing is distributed – all Jews are happy on Chag HaKatzir, even those who didn’t learn themselves, because they are still part of the community.
> *[Side illustration: A Jew who is not a great scholar dances on Simchat Torah. The Rav asks: “Why are you dancing?” He answers: “My neighbor made a wedding, and the Rav said I may also dance at the simcha.”]*
6) Back to the Main Principle
– When you are yourself a tzaddik – you don’t need the Torah.
– When you are yourself a rasha – it won’t help you so much.
– The Torah helps when it’s still from all people together – when the community as a whole uses the “tricks” (halachot, mechanisms), they become a bit human.
—
O. Historical Proof: From Avraham to Moshe – How the Torah Works on the Klal
– Avraham – a tzaddik without Torah.
– Yitzchak – had one son a tzaddik (Yaakov) and one son a rasha (Eisav).
– Yaakov – twelve tribes, all tzaddikim.
– Moshe Rabbeinu – “V’chol amcha tzaddikim” – all Jews become tzaddikim. Why? Because they were given hergalim (mitzvot) that they fulfill even without understanding the reason.
—
P. Critical Principle: Doing Mitzvot Without Knowing the Reason – And the Danger of Stating the Reason
1) The Rule: Stating the Reason Weakens the Fulfillment
It’s very important that mitzvot must be done even if you don’t know the reason. The Gemara says: mitzvot whose reason was revealed, Shlomo HaMelech sinned on them – because he thought he could get around them.
When people hear the reason, they think they “already know” – and it’s not taken seriously. “Ikar limud lilmod kedei sheyavi lidei ma’aseh” – the learning is there to bring to action, not just to know.
2) Practical Illustration: Kiddush Early on Pesach Night
> *[Side digression – but illustrates the main point]*
It states in Shulchan Aruch: On Pesach night one should make kiddush early, so that the children won’t fall asleep. No one does it. Why? Because the reason was stated. People say: “Ah, the children sleep anyway, it doesn’t help.”
Contrast: Imagine it would have been written a “segulah nifla’ah from Shimshon Astropoli’er” – to make kiddush no more than 20 minutes after the time – no Jew would be late, because they wouldn’t have known the reason. Without a reason it works better.
3) Shlomo HaMelech as an Example of the Danger of “I Already Know”
Shlomo, the wisest of all men, fell specifically because he thought he knew the reason and he could get around it. “Lo yarbeh lo nashim pen yirbeh levavo” – Shlomo said: “By me it won’t happen.” Especially smart people have a tendency to think that they don’t have the weakness – and that’s exactly the danger.
> *[Side digression: Yaakov Avinu and ketonet passim – “l’olam al yeshaneh adam beno bein habanim” – we learned the rule from Yaakov’s mistake. Yaakov had a good reason, but it still brought jealousy. After the Torah: even when there’s no jealousy, one may not – because you can’t rely on your own calculations.]*
4) The Rambam’s Principle of Hidden Reason
One should not state the reason for decrees, because people won’t take it seriously. Not because the reason is false – but because people, when they hear the reason, think they can go around it.
> *[Side digression – metaphor of a business meeting: When you tell someone why you want a meeting, he says “I already know, yes or no.” But the meeting itself – the sitting, the coffee drinking – creates a process that brings to a better result than just the content. Exactly so mitzvot: the process of doing is what works, not just knowing the reason.]*
—
Q. Na’aseh V’Nishma – The Deep Peshat
Na’aseh (doing) brings to nishma (understanding).
– Nishma = truly understands that it’s good
– Shelo nishma = thinks it’s good because he heard such a thing
It’s very hard to know what you’re talking about before you do it. Most people have never seen a good person and never done a good thing – how should they know why it’s good to be a good person?
When I know what to do – of course I do it. That’s no wisdom. The problem: people don’t live in the world of neshamah. Most people, most of the time, don’t know what’s happening with themselves.
—
R. Why Can’t You Fix a Person Through Just Learning/Talking?
1) Aristotle’s Parable – The Poet’s Word
Aristotle brings a poet who says: if you could make a bad person into a good person through a lecture, maggidei shiur would make enormous money. A doctor who has a cure for cancer would make millions. Kal vachomer someone who can heal selfishness – every father would pay him.
> *[Practical application: There are institutions that promise “I’ll make your son a matmid” – and make a lot of money for the mere promise, even though they’ve never actually made a matmid.]*
2) Why Shiurim Don’t Help
– People have bad middot and habits, not just errors in intellect.
– Even a purely intellectual error is hard to uproot – the person is stubborn.
– Kal vachomer when he has a ta’avah for it too.
– Most people don’t work through just explanations. Individuals of distinction perhaps – and even by them it works once, afterwards he must already work on himself.
3) The Paradox: You Must Already Be a Tzaddik to Be Impressed by a Shiur
For a shiur to work, the person must already be one who follows his intellect – and even then it takes years. Most people are not born such people. The natural person wants “candy” – reward, not truth. Waiting until all people become like this – Mashiach will never come.
4) The Practical Solution
– Give them “candy” for being good
– Train them
– Tell them not why it’s good – because telling only makes it worse
—
S. The Story with the Bachur and the Rebbe – A Concrete Example
> *[Illustrative digression – but central to the argument]*
A bachur goes to a tzaddik and says he has a “hirhur kefirah” (actually he already had conclusions, not just doubts). The Rebbe asks: “Do you say Kriat Shema? Do you put on tefillin?” No. The Rebbe’s advice: Get up every day, say Kriat Shema, daven three times in a minyan – and the hirhur kefirah will go away. And so it was.
The main chiddush: This is not just “avodah helps.” This is the kind of answer that can work – practical avodah, not intellectual explanations. “You don’t believe in tefillin? No problem – tefillin is made for people who don’t believe, as well as for people who believe.” The one who already truly believes – he’s already a tzaddik, even without tefillin.
—
T. The Berditchever Rav’s Vort
> *[Partial digression – but connects to the main argument]*
“Ilu kavanah lifnei Sinai lo nitnah Torah” – if you would have had the kavanah (the inner understanding) before Har Sinai, you wouldn’t have needed the Torah. But: only “shridei shridim” understood what “kavanah of Har Sinai” means. Most people thought it’s about cheesecake or shelamim. The Torah gives the person what he lacks – through the “tricks” (mitzvot) he comes to the kavanah.
—
U. The Rambam’s Ta’amei HaMitzvot – An Important Clarification
The Rambam’s ta’amei hamitzvot are not written so that you should do the mitzvot. They are written to “justify” Hashem – to show that He does everything with intellect. The Rambam teaches the opposite: you must do the mitzvot in order to see (understand). You don’t need to know the reasons in order to do; you do in order to come to know.
—
V. Beinoni vs. Tzaddik Gamur – The Rambam’s Distinction
– Beinoni: Sometimes does things he doesn’t understand – because he needs that.
– Tzaddik gamur: Understands what he does and why – doesn’t need to do “false” things anymore (things without understanding).
– The klal is never a tzaddik gamur – therefore you must always have the practical mitzvot.
– The tzaddik gamur is not released from mitzvot – he continues to do them, but he knows exactly what he’s doing.
—
W. Against the Argument “I Don’t Need the Mitzvah Because I Already Have the Meaning”
This is the matter of “nitgaleh ta’amei Torah”: People say: “I already understand the reason, I don’t need the mitzvah.” Answer: You don’t have the meaning. If you truly had it, you would do it much more.
– Example with tefillin: “I remember Hashem without tefillin.” Answer: Come back two weeks after you stopped putting them on – let’s see if you still remember.
– Example with Shabbat: “I can remember ma’aseh bereishit without Shabbat.” Answer: No, you’ll forget! Perhaps Avraham Avinu could – but he also kept Shabbat.
– Example with tzedakah: Someone says “I hold you must give more than ma’aser” – well, if he actually gives more, he’s exempt from ma’aser. But the typical person is not such a person.
—
X. The Conclusion – The Peshat of Matan Torah
People imagine that the truth is bad. The truth is not bad. The truth is: you must be good, and a good person does most mitzvot anyway. For the one or two mitzvot that are a “geder” (limitation) – we’ll talk when we get to that.
This is the peshat of Matan Torah: Na’aseh leads to nishma; practical avodah creates the person who can understand; without it the person remains stuck.
> *[Self-reflective note: “My entire shiur is built on the fact that people already go with black hats” – i.e., they already do, and I’m explaining to them why. If they didn’t do, we would need a completely different shiur. You can’t give a shiur if you weren’t first a tzaddik gamur – without a practical basis no theoretical explanation is possible.]*
—
Entire Argument-Flow of the Shiur:
“`
Derech hamemutzah (middle path) + derech harefuah (push to other side)
↓
Question: Why are mitzvot sometimes extreme?
↓
Answer: Torah = medicine, not ideal
↓
Greater question: Why do we need a Torah at all? (Avraham was good without it)
↓
Distinction: Torah elyonah (ideal/truth) ≠ Torah tachtonah (practical mitzvot)
↓
Answer: Most people are naturally bad / have azut-strength
↓
Torah = education program (reward/punishment, “candy and stick”)
↓
Example: Money-mitzvot – all “close to pazranut” to balance chilut
↓
Chilut is self-reinforcing; pazranut is self-healing
↓
“Hakol l’fi rov hama’aseh” – many small actions break chilut
↓
People become what they do, not what they believe
↓
The Torah’s indirect mechanisms (leket, shichechah, pe’ah, shemittah)
↓
The person gives tzedakah without “realizing” he’s giving
↓
Shelo lishmah also helps – “Torat Hashem temimah machkimat peti”
↓
Megillat Ruth: Harvest belongs to everyone (collective blessing)
↓
Shiurim/explanations cannot heal (Aristotle’s parable)
↓
You must already be good to listen – paradox
↓
Story with the bachur: Practical avodah heals, not intellectual explanations
↓
Stating the reason weakens the fulfillment (Shlomo HaMelech, kiddush Pesach)
↓
Na’aseh → Nishma: First do, then understand
↓
Rambam’s ta’amei hamitzvot: Not in order to do, but to understand afterwards
↓
Beinoni vs. tzaddik gamur – the klal is never tzaddik gamur
↓
Against “I don’t need the mitzvah” – you don’t have the meaning
↓
Conclusion: This is the peshat of Matan Torah –
Na’aseh leads to nishma, practical avodah creates the person
“`
📝 Full Transcript
Lecture on Eight Chapters of the Rambam – Chapter 4: The Middle Path, The Path of Healing, and the Torah’s Way of Healing
Introduction and Framing of the Lecture
Instructor:
Very good, yes. I’m making a recording here for backup.
So today’s lecture is roughly like this, roughly this is the subject, and I forgot to bring the books, he’ll come with the books too at some point anyway. But it’s like this, today’s lecture is built on the fact that we’re holding basically at the beginning of Chapter 4, not exactly the beginning, a little bit on the second piece. And generally speaking, the entire Chapter 4 of Shemonah Perakim is a very important chapter, I mean I already spoke, I mean that it’s Chapter 4 and 5 that are the central chapters of Shemonah Perakim, the main theory and practice stands there.
The Two Foundations of Chapters 4 and 5
And Chapter 4 and Chapter 5 are built basically on two things, it’s framed in a certain way, but it’s built on two foundations, and one must understand very well the connection of these two things.
Derech HaMemutza – The Middle Path
The first thing is the topic that’s called, what’s it called? The derech hamemutza [the middle path], yes? It begins with the fact that the middot tovot [good character traits] are the derech hamemutza, and one must be neither on this side nor on that side, and there is a way how to arrive at the middle path. And there’s the derech harefuah [the path of healing], if someone is, the way is simply to repeat the actions as if one is already holding there, as if, fake it until you make it, that’s the derech ha’avodah [the path of service/work] of the Rambam [Maimonides].
Derech HaRefuah – The Addition to the Middle Path
And there’s also the addition to this, another detail that’s called derech harefuah, that sometimes, since the main work is to do, it’s not just to understand, understanding is not enough, one must do it, if someone finds himself very far, or in certain things where most people find themselves far, one must move to the other side, not to remain permanently on the other side, one must learn a whole lecture, I don’t know if there was already a lecture here explaining what it means, I mean that it was already explained once that it doesn’t mean literally, yes? To be long, but not to become too extreme, rather more than you think, because you think it’s going to extremism, it’s not to be an extremist, yes? And they don’t hold with the people who say one must be extreme, because then one becomes crazy and never goes back. It only means to say that you need to go very far, you need to go very far, because you’re still very far on that side. That’s the topic of the second derech hamemutza.
The Rambam’s Question and Answer Regarding Torah and Extremism
And on this the Rambam asked a question, or with this he answers a question that he asks there from a person, that the Rambam claims that the good thing is the middle path, and people say, but I see in the Torah one sees various things that are extreme, or one hears chassidic stories – here come in chassidic stories – hachasidim [the pious ones], that’s what the Rambam spoke about, what is told about the chasidim, that they conducted themselves in various ascetic practices, or various, they went into the desert, yes, the Jews went into the desert, as you remember the story. The Jews went into the desert. These are all such things that don’t look like the derech hamemutza.
The Rambam’s General Answer
To this the Rambam says a general answer, that the answer is that, come in Rabbi Yoel, we need to bring more tables. The answer generally is that the Torah comes to heal people, the Torah doesn’t come just to say what the truth is, on that one must say sharply, not for that was the Torah given to know what the truth is, the Torah was given to heal people. Consequently, since the Torah knows that people are afflicted in certain things, the Torah must be extreme and bring ways that he should return to the other way.
And the Rambam brings many examples of this, how one sees that the Torah goes to extremes in order to heal people. And with this the Rambam says, that consequently if someone goes even further than the Torah, he is certainly completely confused, because he can’t say, “Ah, the Torah stands for the ideal, but I’m not ideal, I go further.” Because you don’t grasp that the Torah is already not ideal, the Torah is already to heal you, and you go even further, you’re completely off the path. So says the holy Rambam, yes? You remember this piece of Torah, this is more or less the progression of the entire chapter.
Example: The Nazir
Yes, this week’s Torah portion. The Torah is against a nazir [Nazirite], but the Torah says “ki yafli lindor” [when one sets himself apart to make a vow – Numbers 6:2]. Why must he go the opposite way? Yes? Simple meaning. The Rambam doesn’t say exactly this meaning, he speaks of a nazir, but presumably he means this. Yes, then, but a normal person doesn’t need to be. If you can be somewhat wayward, you need to be a nazir. Someone who isn’t wayward, doesn’t need to be a nazir. Yes?
This is a proof. And also one sees very strongly how he argues. He argues very strongly. One sees very clearly that the Rambam holds that people have an error. People think that extremism is good. And not only do they think it’s good, they think it stands in the Torah. And he argues very strongly with these people. He’s proving to them that they’re not right. It’s hard to say what he’s questioning, because he doesn’t go too strongly into what they thought, but he shows that what they think is not correct.
Methodological Framework: Three Categories for Learning Rambam
But what I want to emphasize today, the group already knows this, right? The group already knows this. What I want to emphasize today is just, that it comes out that here there are two points, like all chapters of Rambam there are two, three points. I made a summary once of this book, of the first few chapters that we learned, I actually need to make one on this with God’s help, I haven’t made it yet, but I’m just saying it as a preview. I’m going to present to you now what I need to present, and we learned once that in every chapter of Rambam in general, there’s a good way to learn Rambam, and Rambam and Rashi [Rabbi Shlomo Yitzchaki], there are three things. This is my framework, it’s a good framework to know for learning many things. Three things.
1. Content and Subject – The Essential Idea
The first thing is, what is the content and subject? What is the foundation? What is the, you can call it the philosophy? What is the idea that he wants to bring out in this piece? What is the idea that he’s bringing out? The idea can be discussed at length, but that’s the first thing. What is the essential idea? For example, one says the idea of the derech hamemutza, the idea of the derech harefuah, of derech hamitah [the path of death – likely referring to ascetic practices], of derech hahergel [the path of habit], these are the ideas.
2. Interpretation – Explanation of the Torah
The second thing, a second entire point, which people are confused about, and many times people start from the second point, but it’s another entire topic, is what’s called, Rabbi Yoel calls it interpretation, the interpretation, yes? In Yiddish one says the explanation, in Hebrew one says interpretation, and in Yiddish explanation, the same thing. How the Rambam, or whichever book one is learning, explains the Torah with these foundations? Yes? And here you can have further questions, there’s a dispute, one says a different interpretation, many times, the novel interpretations, he says an interpretation in a verse that never occurred to me, or it stands like that there, and the other commentators don’t think of such interpretations at all. This is the topic of explanation of the Torah according to the foundations, yes? The Rambam, many times very clearly he goes in that seemingly it doesn’t stand like that, one must answer. This is the topic of most Jews who learn Torah start from here, and they forget that one must first know what the essential idea is. That’s the second thing.
3. Debates – Debates and Disputes
And the third thing is debates, yes? Now that we understand that on both these things there can be debates basically, right? Either someone can understand completely differently, and either someone can understand differently, or he understands the Torah differently. Sometimes there are people who understand differently, but say the Torah stands differently. These are the funniest people. He understands this way, but he says the Torah says nonsense. What do I want to talk with you? You’re not the mother I need to talk with. But there are many such people. But the normal person says, either he understands differently, or the Torah stands differently. And we need to argue and show that he is wrong.
Application of the Three Categories to Chapter 4
So for example in this chapter you see very clearly the three things, right? First of all, the Rambam brings out the idea, he brings out the idea briefly. I have some complaints about the Rambam that he greatly abbreviates in bringing out the ideas in this book, and all his books truthfully. But so, that’s the way of writings, they write their concise ideas. One, he brings out explanation of the Torah, he explains the Torah. The truth is that the explanation of the Torah already comes out from the fact that he brings proofs from the Torah for his idea. Yes? One doesn’t see in the Torah that the Torah says that people should be nazirim [Nazirites]. The Torah is against nazirim. Yes, this week’s Torah portion. The Torah is against a nazir, but the Torah says “ki yafli lindor”. Why must he go the opposite way? Yes? Simple meaning. The Rambam doesn’t say exactly this meaning, he speaks of a nazir, but presumably he means this. Yes, then, but a normal person doesn’t need to be. If you can be somewhat wayward, you need to be a nazir. Someone who isn’t wayward, doesn’t need to be a nazir. Yes?
This is a proof. And also one sees very strongly how he argues. He argues very strongly. One sees very clearly that the Rambam holds that people have an error. People think that extremism is good. And not only do they think it’s good, they think it stands in the Torah. And he argues very strongly with these people. He’s proving to them that they’re not right. It’s hard to say what he’s questioning, because he doesn’t go too strongly into what they thought, but he shows that what they think is not correct. These are the three, three topics, three categories of things that he does in this chapter. Right? Agreed?
The Torah’s Rationale and Approach – A Deeper Point
So, I perhaps forgot the second. I know the third, it will be better. The third is just because people aren’t familiar with this, one must clarify this. So, this week was the holiday of Shavuot, brings the Torah, it’s very important, I want to make the connection of these two things. The truth is, here there is an important thing. It’s not just an interpretation, what stands in this chapter is not just an interpretation. It stands in the Torah, this thing. It’s better than an interpretation, it’s like a rationale for the entire Torah, or most of it, a large part of it. The Rambam here with this piece where he connects his idea with the Torah, he explains in an unusual way strongly the entire Torah, what is the goal and the progression how the entire Torah works. Right?
So here there is a very important thing to understand what this means. I want to think about this in at least two ways that I want to think about a few points that I want to bring out about this. Agreed? In other words, the Rambam here in this section, in the second section, the first section we’re not talking about now, the second section where he says that this is the meaning of the Torah, he comes to answer a great question. He comes to… he doesn’t answer the question, but he comes to answer the question.
Connection to Shavuot – The Great Question
Because what is the question of Shavuot, right? What is the question? One may not ask any questions on Passover. On Passover one asks a question why do we eat matzah. It’s basically the same question. But on Shavuot one asks a question why did the Almighty give the Torah, right? That is to say, it’s the same question. I already asked the question on Passover. Therefore it doesn’t stand in the Haggadah of Shavuot, because that’s already the answer. One is already holding by the answer in the Haggadah of Passover, because it’s basically the same thing, yes? Rabbi Gavriel Weisman made a Haggadah of Shavuot, you understand, he made four questions, I mean he only made answers.
Yes, what is the question of Shavuot? By the way, the question is a heretical question, but it stands in all the Chassidic books, because I figured out the trick of the Chassidic books. One of the tricks is to figure out how one can ask the good questions without being a heretic, right? Important thing.
The Ramban’s Question on “Torat Hashem Temimah”
So what does one ask the question? What do all Jews ask the question here? By the way, the Ramban [Nachmanides] has an interpretation, he has a sermon, what’s called, the Ramban has a sermon “Torat Hashem Temimah” [The Torah of God is perfect – Psalms 19:8]. The Ramban also looked at the verse “Torat Hashem Temimah”. The verses, they expound on the same verses. There are certain old sermons on the verse “Torat Hashem Temimah”, yes, from the psalm “The heavens declare” [Psalms 19].
And the Ramban asks a question. Do you know what the first question the Ramban asks in his book is? In this sermon? He says like this, there stands a verse “Torat Hashem temimah meshivat nefesh” [The Torah of God is perfect, restoring the soul]. The Torah is tremendous, it’s whole, it’s perfect. The Ramban asks, “Hmmm… I see the non-Jews have quite good laws, it’s not dangerous. A little better, a little higher. What’s the big deal? The Torah is so good, it’s better than everything that stands before it? Yes, there is a sense, everything is good, but the Torah is even better. That’s the Torah. I’m not saying that the person who doesn’t have Torah is somehow completely…”
So the Ramban asks a question. In order to ask the question one must live among quite decent non-Jews. I’m not saying, not everyone will say “yes, I see them yes”. But it depends on which neighborhood one has. But basically, one can imagine that there are quite good non-Jews. It’s a good question this, right? So the first… okay, I’m not going to say now the entire sermon of the Ramban. He has seven answers, as far as I remember. Always if there are seven answers, one must figure out what’s going on. Right? I don’t know what the answers are to such a simple question. But there is seemingly a bit of a deficiency in the question. Do you hear a gap? If you won’t see the gap, you won’t have the question.
The Chassidic Way to Ask the Question
But there is a Chassidic way to ask the question. A Chassidic way, it stands in many Chassidic books they ask such a question. Why? Abraham our forefather was a righteous person?
Why Does One Need the Torah? – The Chassidic Question and the Rambam’s Answer
From the Ramban’s Question to the Chassidic Question
What is the great virtue that the Torah is so good? It’s better than everything that stands before it? Yes, there is a sense, everything is good, and the Torah is even better.
But Torah, one doesn’t see that the people who don’t have Torah are somehow completely… How does the Ramban [Nachmanides, 1194-1270, Spanish Torah commentator] ask a question? He asks the question, one must live among quite decent non-Jews. We’re not saying, not everyone, many people will say yes, they are yes. But it depends on which references one has. But basically, at least, one can imagine that there are quite good non-Jews. So it’s a good question this, right?
Translation
Actually, I’m not going to say the entire discourse of the Ramban now, he has seven answers if I remember correctly. And whenever there are seven answers, one must ask how the parent is doing. I don’t know why one needs seven answers to such a simple question.
But anyway, this is seemingly a somewhat external question. This is a gentile, if you hadn’t seen the gentile you wouldn’t have had the question. But there is a Chassidic way to ask the question. The Chassidic way, it says in all the Chassidic books to ask such a question.
The Righteous Before Matan Torah (the giving of the Torah)
Was Avraham Avinu (Abraham our forefather) a tzaddik (righteous person)? A great tzaddik, yes? Even a chassid (pious person). Was Yitzchak (Isaac) a tzaddik? Was Shem ben Noach (Shem son of Noah) a tzaddik? Noach (Noah) himself was certainly a tzaddik, perhaps a slightly smaller tzaddik than Avraham, perhaps a slightly greater one? There’s a verse that says he was a tzaddik, right? There’s even a tune that says he was a great tzaddik. Certainly he was a tzaddik, yes?
What was his name? Ah, well, Chanoch (Enoch), was Chanoch a tzaddik? Was Metushelach (Methuselah) a tzaddik? They were all tzaddikim, right? Great tzaddikim.
Did they have a Torah? How does my opinion stand, right? They didn’t have any Torah. Again, let’s be clear, we’re talking about Matan Torah. Whatever it was, there in Shavuot in the morning they had something. According to the Midrash (according to the Midrash) they had, but you know that one can’t get married with a Midrash. They didn’t have any Torah, they were great tzaddikim, they were perfect people, they went straight from nothing, they’re not just that, they founded the whole thing, the people who would receive the Torah, I mean the Avot (the Patriarchs).
So we see that one doesn’t need any Torah, right? Very good. But not the Torah, not Moshe Rabbeinu’s (Moses our teacher’s) Torah did they have. From this we see, it’s clear that one can be a good person without the Torah, there’s no doubt whatsoever, it’s stated explicitly in the Torah. It’s stated explicitly in the Torah that one can be a tzaddik without knowing a single word of Torah, not a single word of Chumash Rashi (Pentateuch with Rashi’s commentary) did Avraham Avinu learn. Where did he learn? He had the Torah in his essence, but didn’t have, and one doesn’t need to have.
The Sharp Question: What Do We Need Matan Torah For?
But the question isn’t correct, I don’t want to get into what is the meaning of the Torah that existed before Moshe Rabbeinu. I even want to ask a question, if so, what do we need Moshe Rabbeinu for? Why do we need to make Matan Torah? What does this accomplish? So that we should know not to murder? Avraham Avinu didn’t murder, he knew that one may not murder, he conducted himself that way. What do we need to have the entire Torah? Right? It’s a good question.
Two Meanings of “Torah”
We see that they weren’t successful in transmitting it further. They didn’t keep Pesach (Passover). They didn’t keep Pesach, the question. They broke themselves over the question of Pesach. And the Torah stands in the chapter, right?
That is, when one says Torah, this has two different meanings. There is what one calls Torah as the ideal, what the ideal of a person should be. This one can even figure out without the Torah, even without the Almighty telling you, right? Even without the Almighty telling you, because do you know?
The Mabul (the Flood) and the Nature of People
Because the Almighty even turned to this, and also He made a Mabul (flood) for people who never knew that there is a Creator, they didn’t know that there is a Creator, they never knew that there is a Torah, they didn’t even know about the seven mitzvot bnei Noach (the seven Noahide commandments), you know? This is stated in the Gemara (Talmud), the seven mitzvot bnei Noach. They didn’t learn that piece of Gemara with a drasha (homiletical interpretation) on “vayetzav Hashem Elokim al ha’adam” (Genesis 2:16), that it’s gematria (numerical value) seven mitzvot bnei Noach. They didn’t know about this.
What did they know? Simply they could have known that one may not murder, one may not steal, one may not commit adultery, all these things that are stated in the Aseret HaDibrot (the Ten Commandments) they knew themselves, to such an extent that they were chayav onesh (liable for punishment).
The Rambam (Maimonides, 1138-1204) says this, these aren’t my teachings, everything is stated in the holy Rambam. You see, it appears that it’s one of the seven mitzvot bnei Noach. Everything the Rambam says, let’s not get into extremes. The thing is stated clearly in the Chumash (Pentateuch), in the entire Sefer Bereishit (the book of Genesis) it’s stated clearly that there is a thing of tzaddikim, there is a thing of resha’im (wicked people). Pharaoh received a punishment, later he already received a punishment, beforehand. Certainly was a bad person. There are good people, there are bad people, and not for this does one need a Torah.
The Netziv (Rabbi Naftali Tzvi Yehuda Berlin, 1816-1893) on Sefer Bereishit
So it’s stated explicitly in the entire Sefer Bereishit, says the holy one who was called Rabbi Netziv, that this is why it’s called Sefer Bereishit, and Chazal (our Sages of blessed memory) say it’s called Sefer HaYashar (the Book of the Upright), because an upright person is enough for Sefer Bereishit. Sefer Bereishit teaches how to be an upright person. And if someone is very pious but he’s not upright, then he gets a Mabul, it doesn’t help. This is mechabel (an impediment). This is the nosa (theme) of Sefer Bereishit.
The Answer: For Whom Is the Torah?
So, what does the Torah do? Here one needs a tremendous thing. The Torah is a… well, what is the Torah for? Why does one need a Torah?
First Answer: For Sick People – The Brazenness of Jews
For sick people. Very good, for sick people. Or for large communities that by default have many sick people. The Torah is… or, there are two things. Either the Torah is for sick people, that is, as it says in the Gemara in Beitzah (Talmud tractate Beitzah), “ilmalei nitnah Torah l’Yisrael ein umah yecholah la’amod bifneihem” (were it not for the Torah being given to Israel, no nation could withstand them). Such chayot ra’ot (wild beasts) without the Torah, imagine what it would have been.
What is the ra’ayah (proof) that the Gemara is right? That the moment the Jews stopped being religious, they already had a medinah (state). They are azin (brazen), the Jews have a lot of courage and a lot of strength. And why did they… what holds them back from being wild beasts and conquering all the nations b’derech hateva (in the natural course of events)? It’s the Torah.
What is the proof for this? The religious Jews who don’t have the Torah… the secular Jews indeed have brazenness. So whoever has gone to Eretz Yisrael (the Land of Israel) knows that Israelis are azin, they’re azin sheba’umot (the most brazen among the nations), no doubt whatsoever. Yes. One has already seen, yes, in the Torah it already says, yes.
So, but the Torah is made to somewhat restrain the Jews, so they should be people after all. If there weren’t any brazenness, one wouldn’t need any Torah. Right? They are azin, yes. You’ve already meant this. Hello, they also need a Torah, I didn’t say. They’ll still get on Satmar… worse, perhaps better, I don’t know worse. If the person has so much strength, he needs something to restrain him, he should use it correctly. So… yes.
Second Answer: Most People Are Naturally Not Good
So the Torah isn’t… so the olam (world), we are far from emet (truth), we think, I mean it’s true for us because we are so far from the truth and we need the Torah to tell us the truth. But ideally, the Torah, Matan Torah, not the Torah.
When I say Torah, the word Torah has two meanings, Torah exists in the aspect of chochmah (in the aspect of wisdom), which Avraham Avinu learned Torah, he meant the truth, he didn’t need the Torah, I don’t know what to call the two words. Yes, the Zohar (the Zohar, foundational work of Kabbalah) calls this Torah d’leila and Torah d’letata (the Torah above and the Torah below). Whoever heard the shiur (lecture) in English knows that the Zohar speaks about this. The Zohar calls this Torah elyonah and Torah tachtonah (the higher Torah and the lower Torah), Torah d’Atzilut, Torah d’Beriah (the Torah of Atzilut, the Torah of Beriah – Kabbalistic worlds), there are all kinds of ways of speaking about this in the Zohar. The Zohar had ways of speaking about this.
But the ideal Torah, this is what Avraham Avinu learned, what Moshe Rabbeinu learned, this is the truth, truth, this is the emet la’amitah (the absolute truth). But the Torah of Moshe Rabbeinu, the Torah shel matah (the Torah below), the Torah sheba’olam hazeh (the Torah in this world), came in order to heal the people who are sick.
Or a second way of saying this is, so that many people can be better than they would have been without it. Why? Because most people are not good people.
The Proof from Sefer Bereishit: The Nature of People
How do I know that most people are not good people? From the same Sefer Bereishit, right? Naturally, the Almighty made the world, this is stated in Parashat Bereishit, Parashat Noach. The Almighty made the world, this is the teva (nature), yes, seven days He made the world, the Almighty made the world, on the sixth day He made the world, on the seventh He rested. Afterwards were the first people, the second person killed his brother. This is the derech hateva, that’s how it goes. This is the normal, this is the nature. It’s not good.
Later, there were many people, “ki rabah ra’at ha’adam” (for the wickedness of man was great – Genesis 6:5), “ki kol yetzer machshevot libo rak ra kol hayom” (for every inclination of the thoughts of his heart was only evil all the day – Genesis 6:5), all the beautiful ma’amarim (sayings) that you know, and so on. This is how people are, they are like this by nature. “Vayomer Hashem el libo lo osif lekalel od et ha’adamah ba’avur ha’adam ki yetzer lev ha’adam ra mine’urav” (And the Lord said to His heart: I will not again curse the ground any more for man’s sake; for the inclination of man’s heart is evil from his youth – Genesis 8:21).
One tzaddik appears, he grasps that this doesn’t make sense, he gathers his family, he tries to teach himself, he tries to keep his people, very advanced before Avraham Avinu, he tries to keep his people. But you see from the story itself that most people are not good.
Why are most people not good? If people could be good, people could recognize the truth by themselves, one wouldn’t punish them. But b’derech hateva most people are bad. As we learned what the Rambam says, why the bnei adam (children of man) means, b’derech hateva, you give people power, they’ll be oppressive and make others slaves. This is how people work. human nature, it’s predictable. Whoever is predictable differently doesn’t know what he’s talking about.
The Torah as an Educational Program
So for this came Moshe Rabbeinu and he said he has an etzah (solution) for the problem. The Torah isn’t a solution for not knowing the truth, it’s a solution for the fact that most people are not capable of grasping the truth. Most people, even if one would come give a shiur and explain everything that Chanoch knew, they’ll quite possibly become worse people if anything, or it won’t help them at all, they won’t remember the entire drasha, the entire explanation, the entire understanding, the entire hakarat ha’emet (recognition of truth), it won’t change them at all.
Sechar V’Onesh (reward and punishment) – Candy and Spanking
So what is the answer? Torah is the answer, sechar v’onesh. As you learned in Chumash, what is said at the brit (covenant), yes? Torah is the answer, forget about the truth. Not forget, not forget, but you won’t be able to convince with the truth, you’ll be able to convince with some candy and with spanking.
This is the meaning of “chanoch lana’ar al pi darko” (train a child according to his way – Proverbs 22:6). What is the meaning of “chanoch lana’ar al pi darko”? It doesn’t mean what Rav Hirsch (Rabbi Samson Raphael Hirsch, 1808-1888) and all the modern people say that one should speak to the soul of the child, it means one should speak the language that children understand. Which language do children understand? Spanking and candy. Okay? Today there are more sophisticated versions of spanking and candy, but it’s still the same thing, right?
What he likes, what he likes, one says you like this? I have this, be a good boy, they’ll give you this. You don’t like this? Be a bad boy, they won’t give you this. This is basically what is the meaning of chinuch (education), and Torah is a chinuch program, not a truth program, but a chinuch program. Right? Very very simple, and this is the solution to the whole thing.
Transition to the Rambam’s Examples: Money-Mitzvot
So I want to explain a bit better how this works, because I feel that if one grasps this one can understand most mitzvot, at least the idea of most mitzvot one can understand, and one can also understand what the Rambam says here that it goes somewhat b’derech kitzuni (in an extreme way). What does he mean b’derech kitzuni? right?
So I want to speak about the examples that he speaks about. I didn’t bring my version because I put it together a bit to bring here, but he speaks here about certain examples, okay? So let’s speak about the examples that he speaks about. The examples, we already spoke that there are two types of middot (character traits) that the Rambam speaks about in this chapter: one is about ta’avot ta’anugei haguf (bodily pleasures), and the second is about money, two important things in life.
And now I’m going to speak about what he speaks about regarding money, okay? Because I just want to show, I want to speak about this a bit, and I’ll speak about this also for the sake of the shiur of Shavuot, that we learned Megillat Rut (the Book of Ruth), and it says there, I don’t know why one says that one shouldn’t go into Shavuot a bit.
So he says like this, look what the Rambam says here, after he finishes speaking about ta’avot, which came back to this also, he says like this: “vechen kol mah sheba baTorah” (and so too all that comes in the Torah), everything that’s stated in the Torah, and he makes a long list: ma’asrot (tithes), leket (gleanings), shichechah (forgotten sheaves), pe’ah (corner of the field), peret (fallen grapes), olelot (incompletely formed grape clusters), shemitah (sabbatical year), yovel (jubilee year), tzedakah dei machsoro (charity according to his needs), and so on.
The Torah’s Unusual Way of Giving Charity: Why There’s No Simple Commandment to Give Money
Introduction – The Rambam’s List of Mitzvot That Are “Close to Wastefulness”
I just want because I want to speak about this a bit, and one spoke about this. It’s also a shiur of Shavuot, one learned Megillat Rut, it says there, and it must be said with oneself like Chaim Malka’s been Shavuot a bit.
He says like this, look what the Rambam says here, after he finishes speaking about ka’as (anger), ta’anugim (pleasures), which came back to yichud (unity/seclusion), he says like this, vehin kol mah sheba baTorah (and behold, all that comes in the Torah), everything that’s stated in the Torah, and he makes a long list, of ma’asrot (tithes), leket shichechah ufe’ah (gleanings, forgotten sheaves, and corner of the field), peret ve’olelot (individual grapes and small clusters), shemitah veyovel (sabbatical year and jubilee), tzedakah dei machsoro (charity according to his needs), how many things do I have already? That’s five, six, seven mitzvot.
He says, all this is karov lifazranut (close to wastefulness/excessive giving), all these mitzvot are almost pazranut. We remember that there are two ketzavot (extremes), pazranut is one, yes, being a pazran (wasteful person), how giving too much is one bad thing, the other side is being a kamtzan (miser), a kamtzan (stingy person), one who doesn’t give enough, and in the middle, that’s the correct middah (character trait) of giving tzedakah, of helping whoever needs, whoever one needs to help in the way one needs to help, at the time one needs to help. The Rambam says, but in the Torah this is not stated.
The Great Question: In the Written Torah There’s No Simple Mitzvah of Charity
I want to note here a very interesting thing, I mean other people who have learned about these things already know how, that in the Torah, you know that in the Torah there’s no mitzvah stated to give tzedakah literally? Interesting thing, yes? For example, or one even speaks of supporting a person who learns, all kinds of ways that one gives tzedakah, in the Torah there’s not stated a single one of these mitzvot, or almost not, and not befeirush (explicitly). The Torah shebichtav (Written Torah), the Rambam says that one speaks of the Torah, the mitzvot that are said in the Torah shebichtav. The Rambam says “vehin kol mah sheba baTorah”, but it’s not translated.
The Strangeness of the Torah’s Approach to Helping the Poor
Yes, as was read, we read on the second day of Shavuot the portion of Re’eh, yes? There it states almost all the commandments about helping a poor and destitute person. “Aser te’aser” [you shall surely tithe], yes, we read it on the holiday, because the holiday is the time when one makes joyful, one must calculate for a poor and destitute person.
What the Torah Says About Helping the Poor
What does the Torah say? It says this way, one should give maaser sheni [second tithe] for a poor and destitute person, for Levites, and one should give leket, shikcha, and pe’ah. I mean, it already states in Emor [the portion of Emor], by the holidays and in Kedoshim [the portion of Kedoshim], and one should give, on the holiday one should give him to eat also. What else does it say? If he is poor one should give him a loan, and one should forgive it in the shemitah, and if he is sold one should redeem his house, if he sells himself, a relative should redeem him from the Jew who bought him, or the non-Jew who bought him. Very much about social help, but one thing doesn’t make sense, they give money.
The Problem: It Only Mentions Loans, Not Gifts
Giving, the loan is an anti for the sake of cash. But lending, not giving. “Ha’avet ta’avitenu” [you shall surely lend him], give him with collateral, yes? Give him with collateral, give him with a guarantor. It doesn’t say you should give without a guarantor even. That which it says shemitah one must forgive, okay, but it doesn’t say what one gives, it says that one lends. It almost doesn’t say to give, true? “Patoach tiftach et yadecha” [you shall surely open your hand], the Gemara interprets the verse not according to its plain meaning. I mean to say, what?
The general person, nu? There was money, I don’t know. There wasn’t any Tyrian silver, I don’t know, no Tyrian silver is iron, but something with money. “Ha’avet ta’avitenu” means one gives him money? No. Something one gives him. Let’s not even talk about money, about bread, I know about wheat. Why doesn’t it say that one gives kemach de’pischa [flour for Passover]? It says something up in the field one lets them give. It’s very strange, right?
Chazal Interpret the Verse Not According to Its Plain Meaning
I understand that my question is, Chazal [the Sages] interpret the verse not according to its plain meaning. Okay, the Rambam will say that it’s Torah she’be’al peh [Oral Torah]. “Patoach tiftach et yadecha lo ve’ha’avet ta’avitenu dei machsoro asher yechsar lo” [you shall surely open your hand to him and lend him sufficient for his need, whatever he needs], the Gemara translates from here the general commandment of giving tzedakah, it means giving money, even lechatchilah [from the outset] giving a gift of money. But it’s not the plain meaning in the verse. The verse speaks of a loan, there’s no doubt, the plain meaning of Scripture speaks of a loan, and he must still pay back, except if shemitah comes and he hasn’t paid back, then one must forgive. But in the Torah it doesn’t say to give tzedakah.
The Strangeness of the Torah’s Approaches
It’s an interesting thing. Let’s say what it says. There are two reasons, one can think in two ways. I want to first say the Rambam’s way, and then another, a slightly different way, which is perhaps connected to it.
Usually, what does it say every time? There are people who need money, people who have money. There’s a commandment to help another. This is the good character trait of generosity, right? The Rambam says there’s a good character trait of generosity. Generosity means, there’s a certain amount that it’s right to help another, and this is a good character trait, it’s a commandment, it’s a good character trait. Abraham our forefather understood this, true? Abraham our forefather gave, I don’t know, whatever he had to give. Hospitality to guests, by the way, hospitality to guests is another commandment that doesn’t appear in the entire Torah, and we only think of it from Abraham our forefather. There’s a derasha, there’s a derasha that says a way, it’s a way that doesn’t appear in the Torah. Abraham our forefather did kindness and tzedakah and justice with thousands of people, he didn’t know, he didn’t give any leket, shikcha, and pe’ah, I don’t know what he gave. He gave what needed to be given, he gave, he gave a garden with the door, whoever needed he gave. The Torah never says, “Give as much money as is lacking you should give.” It doesn’t say in the Torah.
What Would Be Normal? A Charity Fund
What does it say in the Torah? All kinds of approaches. This is somewhat strange. And it’s a whole long list. You could say, a poor person, what would be normal? What would one say today? Let’s make a charity fund. Fine, distribute every month for whoever doesn’t have enough money, so much, according to his needs. A fund, a soup kitchen, distribute every week for whoever doesn’t have food, there’s food. Whoever doesn’t have money to buy rent, pay him at the end of the month, I don’t know how much one needs to make sure he can have. Whatever the social approach is, give him money and the problem is solved.
The Torah didn’t think of it, it didn’t occur, it’s so primitive, it didn’t occur to Moses our teacher? One could say, gentlemen, “When you see a poor person from Israel, and you shall gird yourself for him.” What is this? It’s not at all crude, not at all normal. No. A sheaf from a forgotten sheaf in the field, you shall not go back to take it, let him take it. Can you think of a more undignified, humiliating way to give tzedakah than this? You know what? Take it, I didn’t have the nerves to go back to the field, let him have it. It’s very strange. It would have been in addition to other charity, one can say teachings about this.
Pe’ah – An Unusual Way of Giving
Pe’ah is nothing. Pe’ah means “you shall not finish.” You shouldn’t take the corner of your field. It’s not leket, shikcha is you forget. Pe’ah is officially a thing, every time in the field, give a little. Yes, give a little. It’s better on the corner, which is not a normal way of giving money. The normal way is, take a little, give a little. I mean, what, he has to come dragging himself, searching, and the householders still watch which poor people can come, yes? It’s not so simple. And there’s no measure for pe’ah, one can fulfill the obligation with just a small bit. It’s very strange truly. I believe one doesn’t have to give the measure of pe’ah, yes? It’s calculated, a bit more dignified than leket and shikcha, but I don’t hold it’s a normal way of giving money for a poor person.
Priestly Gifts – Why Not Just Money?
But it’s still a… even a priest and Levite, he should get terumah and ma’asrot [priestly gifts and tithes] with all kinds of things. Why can’t he give a few dollars on a good day? There wasn’t any money then, you say. I mean that there was already money then. Money had already been used then. In Moses our teacher’s times money had already been used. It’s somewhat strange.
The Rambam’s Answer: The Torah Is for Most People, Who Are Inclined Toward Miserliness
And the Rambam says an answer to this question. But I want to note. Second, there are two questions. You can ask, the Rambam asks here like two questions. One is it’s strange, I ask the question. What does the Rambam ask the question? We don’t do all these clever things. We know that one doesn’t do, one isn’t observant of, not the commandments of pe’ah, not leket, not shikcha. It’s not so necessary, because there are workers, and there are combines, and there are machines. One gives money, one gives him. One doesn’t give him money these things more or less.
Second, priestly gifts, yes, it’s symbolic, that you don’t have a priest, you can’t eat it. It’s another thing. It’s another topic. There isn’t a single yeshiva that supports itself from priestly gifts, true? The original purpose of priestly gifts doesn’t exist, right? The yeshiva needs to support itself from money. There’s a commandment of priestly gifts, one has three gifts, one has this and that. But it’s not the topic, right? We’re talking now about tzedakah. Why are we talking about tzedakah? Because there is the commandment. One must distribute money. And in the Torah there’s no commandment to give tzedakah. We derive it, I know, according to the homiletical interpretation it perhaps states. But there’s no commandment of giving tzedakah. And there are seven other ways of giving, seven other lower approaches, right? Seven other approaches. Pe’ah yes, one gives also. But what do you say that pe’ah is normal? It’s not normal pe’ah. Does the householder normally stand in his field and leave a large piece of pe’ah? What does he want with all these things? It’s so much and so much and so much.
Shemitah – Another Strange Approach
About this the Rambam says an answer to this. I’ll say what the Rambam says. I mean, in place, shemitah and yovel [sabbatical year and jubilee], also forgiven every seventh year. Every year give a seventh. What is the strange shemitah? Everything is strange. A whole Torah comes and it throws you. Perhaps there are still reasons for shemitah, but let’s talk about the reason. There are very many things. The Rambam says, the Rambam says… what?
Student: It’s shemitah. It states in the Torah, “and the poor of your people shall eat.” It’s an explicit verse. The Torah states, “and the seventh year you shall release it and abandon it, and the poor of your people shall eat.” Or “and you shall not sow the sabbatical year.” Which verse does it state on? It also states in the portion of Behar, similarly. What he doesn’t take, it’s ownerless, he can take it, he takes. It does grow yes.
Instructor: That’s a good question. The answer is that aftergrowth is rabbinically prohibited, and he gives it for everyone. It’s ownerless for everyone, not only for the poor. Very good. But the point of this is that it’s the poor… It states in the verse, you’re arguing with the verse, and the verse states “and the poor of your people shall eat.” Certainly, the Gemara says, the Midrash says in the portion of Behar, it learns a derasha, not only the poor, the animals may also eat. He’s also a poor person, he doesn’t have what to eat. Very good, he doesn’t have to die of hunger, he may also eat. But all are equal, yes, he gives also for the poor. When it’s clear in about twenty verses in the portion of Mishpatim that it’s so that the poor should have to eat.
There are all kinds of strange things. Okay, you can argue. The laws of shemitah are still in Yoreh De’ah [section of the Shulchan Aruch dealing with ritual law].
Summary of the Two Questions
The question is, two questions. First of all, why can’t one say normally, be a person and give what’s needed? “Dei machsoro asher yechsar lo” – this is the verse, the Gemara interprets. “Dei machsoro” – if he needs a car, lend him a car. He needs a hat, lend him a hat, give him a hat, and so on. What he needs, it includes everything. “Dei machsoro” already includes everything. Suddenly there are other things. So these are the two questions. It could be that it’s one question. And second, there are so many other approaches, and each time such a trick. It’s very strange.
The Rambam’s Answer: For Whom Was the Torah Given?
The Rambam’s answer here is basically this, as I understand what he states here, he doesn’t say why he states, he says this way, this one must remember. When you expect that normal people who give, certainly you understand that the money isn’t yours, the Almighty gave you the money so that you should share it with whoever needs, according to what’s right. It’s not waste and not squandering. The person really doesn’t need any commandments. Not for you was the Torah given. The person who really gives for each one properly, not for him was the Torah given. The person who really gives for each one properly, not for him was the Torah given. On Sukkot I already said once a sermon, that one is the Torah scroll, he is already the differences in customs on Shavuot. Not for him was the Torah given.
But for whom was the Torah given? For most other people. Most other people, they are inclined toward the side of miserliness. Most people are not inclined toward the side of wastefulness.
Aristotle’s Insight: Why Most People Are Miserly
I saw Aristotle says a very interesting thing – the Rambam took all these things from Aristotle. What is the explanation that most people… It happens very rarely that people have a problem that they give too much tzedakah. There are a few such people, perhaps, but it’s very rare. Most people give too little.
The Self-Reinforcing Mechanism of Character Traits
He says why? Because think about it, that to be a character trait, character traits have like a self-reinforcing mechanism, that the more one does them, the more they become. Someone who gives too much tzedakah, it’s self-healing, because he’ll use up his money, he’ll stop more quickly. Usually, the problem of giving too much money solves itself. Eventually one runs out, and one returns to the middle path.
Not so the problem of giving too little money, on the contrary, it becomes worse and worse. He always has more money that he doesn’t give, and he keeps it for himself.
The Torah’s Indirect Strategies to Deal with Human Miserliness
The Shulchan Aruch’s Permission to Squander for Orphans and Widows
Maggid Shiur:
The Shulchan Aruch says that there’s a permission, one may squander on the orphans, on the widows, there is such a permission.
What? Yes, and why? What about the squandering? Isn’t it a sin? The rabbi was also.
The Satmar Rebbe’s Extreme Charity Practice
But the Satmar Rebbe, okay, in practice, the Satmar Rebbe didn’t die either, no one punished him, it’s not dangerous, he had a position. The Satmar Rebbe said, he knows, he is his rabbi, his job is not a problem.
The Satmar Rebbe gave money for perhaps, he collected money, I don’t know, I mean that his son complained that he takes, he wants to give the money he had for him, and he wanted to give for another.
He says, no, it’s not a problem, you say, there are people who say that the rabbi’s son should be given money, that one is not the rabbi’s son.
He didn’t understand that he said that he used to pay out all his money every day, and I swear, I don’t present myself in the appearance, one may not squander more than a fifth.
He said that his Satmar Rebbe is worth much more than all the money he gave out every day. It’s income, his Satmar Rebbe makes a lot of money, he made himself very much money with this.
He said, ah, he didn’t run out of money? He said, no, I ran out, I borrowed. One may borrow, he said, I will sometime borrow.
He had credit, he had good credit, the Satmar Rebbe. The Satmar Rebbe had a thousand credit score, right? He could borrow as much as he wanted. Yes, and his name is also part of his net worth.
Nu, it’s not a sin, it states that certainly, it’s a measure of piety, perhaps for most people one shouldn’t do too many excesses. But what the Satmar Rebbe said, he had a measure of leniency, this was it went extreme.
The Rambam’s Principle: “Everything According to the Majority of Deeds”
But, the Rambam says, so he says, most people usually don’t have this problem. Usually there isn’t this problem. So, but what the problem is yes, that most people it’s very hard to separate them from their money. This is the order.
So therefore, and remember also that the Rambam, the very famous Rambam says this in his commentary on the Mishnah regarding tzedakah, yes, “everything according to the majority of deeds,” yes?
The Rambam’s Answer: “Everything According to the Abundance of Actions”
Says the Rambam, there is one answer [answer], a simple answer why one needs many things, “hakol lefi rov hama’aseh” [everything according to the abundance of actions]. Says the Rambam, if someone sees he has a midas hakilos [the trait of stinginess], like most people who don’t give enough tzedakah, and he has a thousand dollars, he should rather distribute one dollar at a time than the entire thousand dollars at once.
Practical Illustration: The Baal Habayis Who Gives Once a Year
So, what? Is that right? I spoke with a certain Jew, a baal habayis-ish Jew, a couple of years ago. Okay, I hope he doesn’t hear this from here. And he told me that first of all, it bothers him very much to give. People always come to shul to give money. He gives once a year a hundred thousand dollars to his, and I do it for whom, and he gives a check.
But this, says the Rambam, that one should not do this. Why? Because the person has remained a non-giver. True, it may be that he gives in the end more tzedakah in the accounting than other people, but he in practice, truly, how I know him and know, just [simply], I don’t know anything personal, but he’s not a good person, because he is essentially [in essence] a selfish person. He hasn’t become unselfish.
Says the Rambam, to distribute a little money every day for those who come to shul, is to become less selfish. By the way [incidentally], that one gave less money perhaps. That’s a different accounting, that one should have enough money. But he became less selfish.
The Same Thing: Every Step is a New Action
The same thing is what he says here. One needs every step, every step is here “ma’aseh rishon” [first action], “ma’aseh sheni” [second action]. One must constantly [in order] do new things in order to uproot the midas hakilos, to become accustomed [to get used to], to weaken the midas hakilos. That’s one thing.
The Deeper Principle: People Become What They Do
But I think there is a deeper thing here. This is simple, yes? This everyone understands simply. I think there is also a deeper thing here.
The deeper thing is, that the trick here is built on the fact that people become what they do, not what they believe, not what they think. Yes?
Today people think that they have the right hashkafos [perspectives], with shitos [methods], “It helps something, I hold that one must give.” I don’t care what you hold. Do you give? Do you not give? Not only do I not care what you hold, your nefesh [soul] doesn’t care what you hold.
If you give, even if you do it leshem shamayim [for the sake of Heaven, for God], you say that you do it for the klal [community], you have explained to yourself [explained] leshem shamayim, it will be explained to you leshem shamayim. If you don’t give with a good accounting, it will be explained to you why not. That’s the way how people work.
The Torah’s Two-Pronged Approach
So, if one speaks to a klal, let’s remember, the Torah [the Jewish Bible/law] spoke that there are two things: first of all [firstly], the Torah made for the sick people, and secondly, it is made for the klal. Also because the klal is sick people. But one must speak to a klal, and one must speak in a manner [in a way] that one can speak with a klal.
So, and the virtue [virtue]… a small genius [genius] is here, but a great genius is a great chiddush [new thing]. So, to a klal one must find ways how one can speak to the klal, and one must make ways how he shouldn’t catch that he gives tzedakah. That’s the point [point].
If he catches, he has his midas hara [bad trait], his middah that says to you “my money, why should I give for you?”.
The Torah’s “Tricks”: Indirect Mechanisms for Tzedakah
So, there are all kinds of tricks that one makes that you don’t catch that one gives you tzedakah, that you don’t catch that you give around yours.
Leket, Shichechah, Pe’ah: “It Costs Nothing Anyway”
For example [for example], the Torah says, “Come listen, you cut your field, forget one section.” Even the finest… it’s shichechah [forgetting]. It means after all [in total]… Rabbi Elisha always says that it means, it doesn’t have to be a chazir [pig, impure person] that a person…
What is today? For example, that a person makes a simchah [joy, celebration], there is such an organization that collects the food after the simchah, because it’s a shame, one can give it for aniyim [poor people]. It doesn’t have to be a chazir. Ah, it’s with good, take it home. Hello, you have at home, tomorrow you have supper at home. Right? It doesn’t have to be…
I say, there is such, one lives from a tzimtzum [constriction] that has a bundle in a person, that always… he makes sure that in shul there should be three glasses of coffee, because three people come. Buy enough, there should be for other people.
The Parable of Shemittah: Abundance vs. Constriction
I had a friend [friend] who explained to me even, I don’t know if this is the correct pshat [simple understanding], but it’s true [true], and one should understand what is the pshat that the Torah says that one doesn’t do with the shefa [abundance] that it is already an abundance just like a nes [miracle], and one uses because of what a nes happened every six years, it doesn’t make sense.
The Rav says, he knows, he thinks that it’s simply as the beginning of simplicity [as the beginning of simplicity]. He says like this, go into a Chassidish beis medrash [study hall] for the kiddush [kiddush], you will see, it never runs out the kugel, and there is always enough kugel for everyone.
Go into a Litvish beis medrash, God forbid [God forbid] Litvish, but where more restrained, more stingy [stingy] beis medrash, you will see that many weeks, one guest comes, there is already no kugel for him. Or even if he would have calculated, he says what is the pshat?
If one calculates with the surroundings from the start [from the beginning], the gabbai [gabbai] who buys, he always buys two tates, because he knows that there is enough for everyone. If one lives with a tzimtzum there isn’t enough for anyone. That’s the simple meaning in the blessing [blessing] that he makes shemittah [sabbatical year].
But this is… where do you see shemittah? Shemittah means that he thinks already the sixth year, what means “vetzivisi es birchasi bashanah hashishis” [and I will command my blessing in the sixth year]? He thinks the sixth year already, just like “mi shetarach be’erev Shabbos yochal beShabbos” [whoever prepared on Friday will eat on Shabbos].
He thinks… no, I’m not saying that one should think to prepare, I’m saying that not only should one think, one should think with the mitzvah [mitzvah]. Think that there are surroundings who won’t have the seventh year. So there is, one lives with a shefa, one lives with a merchav [breadth], there is for everyone, there is enough. That was his parable’s [parable’s] pshat.
Evaluation of the Parable
He wants to make it even more moral, more… the parable understands that the importance [importance] of sukkah [sukkah] is there is usually coffee for everyone. There is sometimes a Lifshitz, sometimes there isn’t. If you don’t take it on, it’s not right? Okay, it’s not right. The parable is better that you take it. It’s an “al tehi ke’eved hameshares al menas lekabel pras” [don’t be like a servant who serves in order to receive reward]. It’s not right.
I think that shemittah speaks about a different thing, because it means that he will do more so that there should be enough. Okay, one can argue. One must certainly put away, but the Almighty puts away for everyone. Shemittah means that one has in mind the other, so one has in mind more, one has in mind…
Okay, let’s say it’s not a good pshat on shemittah, we’ll find a better pshat. I’m just saying that the idea of “this is an elevated ko’ach she’yesh bo po’el” [a power that has an effect], this is a simple idea.
Divrei Torah Against the Yetzer Hara: The Torah Doesn’t Go Directly Against the Yetzer Hara
But I think that according to the Rambam it’s simpler or deeper than this, that one can’t say to a person “give money, give money”. It doesn’t go directly against his yetzer hara [evil inclination]. The Torah, the divrei Torah against the yetzer hara [words of Torah against the yetzer hara], the Torah doesn’t come directly against the yetzer hara.
The Problem with “Ve’ahavta Lere’acha Kamocha”
If the Torah… there are many people, I’ll say an interesting thing, there are many people who come and say, “What is the whole Torah about? I know, you need to reach, yes? It says Rabbi Akiva [Rabbi Akiva] ‘zeh klal gadol baTorah’ [this is a great principle in the Torah], one should think of the other, one shouldn’t think only of oneself.” Okay, work on thinking of the other.
No, you don’t catch. The Torah came to solve the problem of needing to think of the other. Do you understand? That person, many times that person is bad. Not always, if he conducts himself in the way of the Torah [in the way of the Torah] he truly becomes good, because he sets the intention [intention].
But many times, the people who say that someone is an egoist, he is the total, the whole Torah wants that he shouldn’t be an egoist, he shouldn’t think of himself. In practice, he lives as an egoist, that person, and he speaks a whole mussar drashah [mussar sermon] how it’s so hard to stop thinking of oneself, and it requires mesiras nefesh [self-sacrifice]. It’s not so. The Torah came to help the problem. It is truly hard.
Rabbi Akiva and “Chayecha Kodmin”
If one wants to go directly say “stop, don’t think of yourself”, he thinks of himself. Rabbi Akiva is the same Rabbi Akiva of “chayecha kodmin” [your life comes first]. Also a question [question]. Okay, that’s already a small [small] question.
But what Rabbi Akiva says is, that the mitzvos [mitzvos] of the Torah are made that at the bottom line [line] you should stop thinking of yourself. “Meleches leket shichechah u’pe’ah” [the work of leket, shichechah and pe’ah] costs nothing. What has the Torah thanked you? It costs you nothing. A few olelos [olelos] remained, leave it, don’t be bad. As if [as if], it’s not really a bad person would do it without the Torah.
It may be that this is the derech hamemutza [middle way] that you said, I don’t know. The Torah goes a bit more radical, says “don’t be bad. Leave, leave, you have so much, let the other also have a little.”
The Torah’s Strategy: Giving Without Catching
Now, you catch yes? Now you say, there is already that the Torah has found a trick how to make the person should give tzedakah without he should catch that he gives tzedakah. Little by little, he does all these tricks. Tell him, he says, give, what are the other tricks that one says? Do “azov ta’azov imo” [help help with him], do…
Okay, the Rambam says a different thing. Give shemittah, give yovel [jubilee], every seventh year. Why? Shemittah also has other reasons [reasons], right? Not only… the Rambam says that shemittah is about this. Let’s accept what the Rambam says. Shemittah is so that the poor should have to eat.
The Torah stands many other reasons why one should do shemittah. “Veha’aretz lo timacher litzmisus” [and the land shall not be sold forever], and according to Kabbalah [according to Kabbalah], shemittah is a holy time, yes? It stands in the verse [verse], yes? “Vekidashtem es shnas hachamishim” [and you shall sanctify the fiftieth year], it stands almost [almost] in the first verse, it’s holy. And consequently it’s a holy time, one should sit in kollel [kollel] learning and not work. That’s a good answer.
This is divrei Torah against the yetzer hara. This is because one can’t tell you directly “give for poor people money”, one finds you all kinds of tricks that you should give money. Whether shichechah is no difference [difference]. It may be.
Practical Applications: Fundraising and “Chai Dollar”
Today also, everyone who does fundraising knows, almost no one will give money. I made a campaign, I hold that it’s exactly the gematria [gematria], and one gives chai dollar [eighteen dollars]. What is chai dollar? Someone told me that chai dollar is not inflation-adjusted, one must change it. But, it’s little, eighteen dollars, let it be so. Once it was six dollars, yes?
But… by the way, why do I say this? Because you said simply that it’s not called “parmashto” [his prutah], because it’s not your action. The point is, why does the Torah say “keminyan yovlos” [according to the number of jubilees]? Yes, it’s a better word. A root is called “parmashto ben kashta” [his prutah, son of his bow].
Because it makes much more money this way. By the way, what? A second tzaddik [tzaddik] said this. He says, he says, you know why he lies? One makes more money.
But this is because a person, it’s hard for a person to part with his money. One gives him excuses, not excuses, one gives him motivations [motivations]. This is the whole Torah entirely [the whole Torah]. Yes, one says another Torah. It’s an investment. It’s an investment.
The Torah as a Means for the Public: Leket Shichechah U’Pe’ah and the Collective Nature of Livelihood
Shelo Lishmah: The Torah’s “Tricks” Help Even Without Proper Intention
It’s a better word, instead of it being called “parmashta ben kakashta”, because it makes much more money.
In any case, what? A second side is what you say, it’s a thing that lies, he makes more money. But this is because a person, it’s hard for a person to part with his money, one gives him excuses [excuses], not excuses, one gives him motivations, this is the whole Torah entirely. Yes, one says another Torah. Yes. It’s an investment. Even when he doesn’t think and he doesn’t feel that it’s an influence, that it’s a way of ownership. Yes, yes, it helps, exactly. Because the people are, they don’t say that it’s enough, they need to add understanding later, but it helps that he becomes less egoistic. Yes, it helps.
This is certainly, if he needs to have understanding, if he errs and he does it with revenge, I’m not speaking. But even when he does it not for its own sake, shelo lishmah, yes, shelo lishmah. He doesn’t catch, yes, he thinks that he does it because it’s a holy matter, meanwhile he becomes good. I can tell you that it works. I know that one and I hold that he is already good. Yes, you know how bad he would have been without this, yes? It helps, it helps. It’s not a thing for perfection, but the Torah is not made for perfection. The Torah is made, as I told you the second Torah.
“Toras Hashem Temimah – Machkimas Pesi”: The Torah is for the Public
Therefore he brings here the verse, “Toras Hashem temimah, edus Hashem ne’emanah, machkimas pesi” [Psalms 19:8 – “The Torah of Hashem is perfect, the testimony of Hashem is faithful, makes wise the simple”]. Who is not a pesi? Not for him is the Torah. The wise and the Torah, he already knows the Torah. The Torah came to help the pesi, and this is with many such sorts of tricks. So I think is the secret. And one truly uses many such sorts of tricks, and this is all so that the public should be good. Not only that the tzaddikim should be good. The tzaddikim were always good, for the tzaddikim one doesn’t need Torah. The virtue of the Torah is that the public should be good. This is one pshat.
New Pshat: Megillas Rus and the Collective Nature of Leket Shichechah U’Pe’ah
The Context of Megillas Rus on Shavuos
Shavuos I thought another pshat about nichsei melog [property that a woman brings into marriage that remains hers], and we’ll speak about this. In Megillas Rus [the scroll of Ruth, read on Shavuos], yes, one reads Megillas Rus Shavuos afternoon. I saw, and one sees there, it’s very interesting, one sees there in Megillas Rus, it appears almost from the verses, that that Rus should be able to glean there by the field, this is itself a portion of hers. Yes, one must understand the context of geirus [conversion to Judaism]. Let’s say very well. In other words, it stands there that, I don’t remember the language of the verses, it stands there that she came and she sought some place, and Boaz first she went from the back somewhere, “vatelakket basadeh acharei hakotzrim” [Rus 2:3 – “and she gleaned in the field after the reapers”], in the back, stood in the back some girl, and she said that she wants to go glean.
Student: No wait, look what stands later, you will see. Still before. What stands there in the verse?
The Harvest Hierarchy
Instructor: What does it say? Yes, very good. It says there “al telkhi lilkot besadeh akher” [Ruth 2:8 – “don’t go to gather in another field”]. Yes, very good, it says there “al telkhi lilkot besadeh akher”, correct.
The Hierarchy at the Harvest
In other words, she comes out a stranger, and it seems that the order was that there was the ba’al habayis (landowner), Boaz comes in with his… “Hashem imakhem” [Ruth 2:4 – “May Hashem be with you”], yes, the ba’al habayis comes with his entourage, and he says such a blessing too, they make a l’chaim there for the rebbe, he gives the first cut, you know, and afterwards the people work. So, but in the back stand the mekuravim (close ones), like the mildly close ones stand, and after them are the completely foreign ones, the actual gerim (converts), whom they can practically throw away normally.
It seems that it’s correct, that’s how it is according to halakha (Jewish law) too, one may not let whoever wants gather, just as in all tzedakah (charity) there is tovas hana’ah (the right to determine who gets the benefit), the ba’al habayis may decide from whom there will be leket shikhekhah ufe’ah (the fallen stalks, forgotten sheaves, and corners of the field that must be left for the poor). So, the simple meaning is that one sees, and afterwards Boaz came and he brought her close, he simply said “huggad huggad li” [Ruth 2:11 – “it has been fully told to me”]. What does huggad mean? He says, ah, are you indeed a part? I heard that you left, you came lakhasos takhas kanfei Yisrael (to seek shelter under the wings of Israel), I saw that you want to be a part of us. I know that the matter, he brought her even closer, you can go, he instructed that they shouldn’t bother her, you shouldn’t go to another, there they will indeed bother you, go here they won’t bother you.
“Lemi Hana’arah Hazos” – The Question of Belonging
So, what do I see here? What I see is, this is basically part of the… Why a na’arah (young woman)? He had all the Jews, did he need to get a new interpretation? For what purpose? No, he should make it known in the Torah. This is the Torah. What I want to bring out is, I mean that the simple meaning that it seems is, that if a new interpretation came out, mainly to jump. Because what should you do? If it’s there to help a worker, what does it concern you? It doesn’t concern the ba’al habayis who made him fulfill the mitzvah (commandment), and he goes to life. Usually a person who fulfills a mitzvah, it doesn’t concern him. So it seems that the simple meaning is something else. And this is why they, after he gave the answer, he gave, “gam sha’alta sha’alta lo al mitzvosekha”, why he did the trick, he knew that they wouldn’t forget it. It won’t be forgotten, says Rashi (Rabbi Shlomo Yitzchaki, the main commentary on Tanakh), it won’t be forgotten. So I mean that this is really the simplest interpretation, but he gave even more. So it’s obvious, what does it have to do? Only the mitzvah he gave mainly. This is not the main thing, this is not a crawler, it has no taste.
The answer is thus, the answer is a new answer, and this is the topic of Chag HaKatzir (the Festival of Harvest, another name for Shavuos), why one makes Chag HaKatzir Shavuos. This is a new answer. I almost said the answer erev Shavuos (the eve of Shavuos), but it’s a better interpretation.
The Collective Nature of Katzir: Then and Now
The answer is, that katzir (harvest), what does katzir mean? Yes, we’re not accustomed. By us, I mean our way of making money is not most people, or most people who are employees, and not people who are like investors, is a bit different. Most people don’t make money from what they succeed with projects for the whole world, which has to do with the communal prayer and with the whole thing. A person has his job, he succeeds, he makes money. But think about how it goes in the old times, in the agricultural world, yes? A wealthy person is indeed the one who is the leader, but it’s not necessarily that he is even the majority. The fields belong to the family. Many times there is one who is in charge of it, and it’s not even clear that he is truly more his than the brothers, than the others. He is only the heir, he takes care, right? But he’s not really the ba’al habayis. It belongs to the tribe of Yehudah, Beis Lechem, Kalev is a family, whatever, it belongs to Chetzron, it belongs to them, to the family it belongs essentially, right? In a certain sense.
Tefilas Geshem: Everyone’s Prayer, Everyone’s Harvest
Now, afterwards all the Jews go, all the groups, the family of Chetzron from Chaf, and there from Beis Lechem, they go to shul Rosh Chodesh, they need the Almighty to give rain, yes? To whom will He give rain? What are the normal Jews who are praying tefilas geshem (the prayer for rain) in ta’anis (fast day) intending? What have we seen? That rain should come? Does it concern me that rain should come? Does it concern me that gas should go up, go down? Perhaps, I don’t know. What is the rain? Right? One can say, we’re talking about parnassah (livelihood). But today parnassah is a very individual thing. Each one has his own parnassah, more or less. Yes, the economy goes up, it helps everyone a bit. But the normal way is private, that I make money and you don’t make money. Or you make, I have better, I have more luck, I don’t know, I have more prayers, I worked better than you.
But if one thinks that the normal way of making money in the past was crops, and everyone lived on his parnassah, that everyone, the people had larger fields, the people who work for a ba’al habayis, not everyone owned it. But the praying for rain everyone prayed together, true? Rain, most, a large part of what you have, the Almighty makes it rain. Not you, Mister Boaz, that you were a tzaddik, that it should rain for your field. It doesn’t rain extra for your field than for another’s field, true? If the Jews had a good year, it brought abundance, that means that Boaz had a lot of money, right? What do I have from this? Will I stop praying? It’s tefilas ovrei derakhim (the prayer of travelers), what does it concern me that the wealthy have money? I can go around. Yes? No, it doesn’t go that way.
Leket Shikhekhah Ufe’ah: A Right, Not a Charity
But now, just as, now comes the katzir, and Boaz cuts his field, I come along and I say to myself, hello, money is coming to me from my Tehillim (Psalms). I also said Tehillim that it should rain. I’m making a joke, but think about it, the field is ours. Certainly, I recognize that you are the ba’al habayis. It’s not socialism that says you’re not the ba’al habayis. You are too, you are the ba’al habayis, you come out from that whatever. But I am not, that I am part of a family means that I am entitled. It’s my field just as it’s your field in a certain sense. We are, I am from the residents of Beis Lechem. There are the residents of Beis Lechem, the wealthy, the important ones, who take the lead, and there are the poor alef who take in the back, leket shikhekhah ufe’ah. If they are slightly more important young men, they take the front row of the leket shikhekhah ufe’ah. It’s not something novel, it’s not a halakha, I meant. It’s normal, everyone takes. Boaz takes a portion at the head, he takes the head, by virtue of his work for him, and the ne’arim (young men), yes, the young men work, they grow up, they become ba’alei batim (householders) themselves. Meanwhile there are in the back the nebekhs (poor souls), they take, but they are still also part of the thing. From the harvest, it can’t be that it’s not for them, it’s also for them.
“Lemi Hana’arah Hazos” – The Question of Belonging
Now, only about this, when some new person comes, comes from Moav, Boaz asks, “Vayomer lena’aro hanitzav al hakotzrim lemi hana’arah hazos?” [Ruth 2:5 – “And he said to his young man who stands over the harvesters: to whom does this young woman belong?”]. Lemi, not mi. And all the commentators, you have the Yefeh To’ar (a commentary on Megillas Ruth), the Rashi, the Chida (Rabbi Chaim Yosef David Azulai) brings it in Shem Tov (a book by the Chida), I don’t understand. Did you read the story? You ask a question, it can’t be. It sounds so dangerous. No, but it doesn’t say definitively that the question is guilty. The Chazal (our Sages of blessed memory) say a midrash. But what does it say? It doesn’t say mi hana’arah hazos, it says lemi. What does lemi say? Yes, the other commentators want to translate that it means what is she doing here, they also want to twist the word. But lemi in Hebrew translation means to whom does she belong. That is, I understand that my cousins come here, I know what, very good, they belong here. To whom does she belong? How did she come? He told him, ah, she came with Naomi. Naomi is also a bit of a cousin, and she brought herself close to him for the connection, she belongs here already yes.
The Conclusion: Leket Shikhekhah Ufe’ah Belongs to the Entire Community
So what do you see? That leket shikhekhah ufe’ah is not just when one gives money for your people, it has to do with the fact that the harvest belongs to everyone, also to the poor. And the wicked of Sodom, they don’t accept this, they say I don’t care, it’s my brother, you’re not the ba’al habayis, it’s not my problem, go somewhere else. If you are a good society where everyone belongs, then this goes together.
Chag HaKatzir: Why All Jews Are Happy on Shavuos
This is the festival, for this all Jews are happy on Chag HaKatzir, even though they didn’t receive the Torah. The Torah is only for the scholars, but they are all Jews.
A Story: “I Dance at My Neighbor’s Celebration”
You know the story, there was a Jew, not such a great Torah scholar, he danced a lot on Simchas Torah. The rabbi comes, he considered himself a great scholar, and he says, “Why are you dancing? Did you learn anything of the Torah?” He says, “I don’t know, but I have a neighbor who made a wedding for his rabbi, and the rabbi said that I may dance at the rabbi’s celebration too.”
Summary: The Torah Is Made for the Public as a Whole
The point is that the Torah was given for all Jews together, and the Torah is mainly for all Jews together. When you are alone a tzaddik, you don’t need the Torah. When you are alone a rasha, the Torah won’t help you so much. It helps you when it’s part of all people, when they do all the tricks, then this is what the Torah was made to help. For the Jews, that with all kinds of such sorts of tricks, and all these sorts of tricks they are a bit scattered, and indeed much more, it’s not simple, if one has understanding he gives, he has to give for everything for shikhekhah for whatever it is, he has to give he will already know himself, that since most people don’t know, they need to find such tricks how they give, and through this they become people gradually, this is the Rambam’s Torah, enough Torah for today, yes?
The Torah as a Practical Mechanism for People Without Understanding
The Rambam’s Approach: Torah as “Tricks” for People Who Don’t Know
Then this is what the Torah was made to help for the Jews, that with all kinds of such sorts of tricks. And all these sorts of tricks they are a bit processes, and indeed much more than not simple. If one has da’as (understanding, independent judgment), he gives, he has to give from a blow from shikhekhah, whatever it is, he has to give, he will already know himself. But since most people don’t know, they need to find such tricks how they give, and through this they become people gradually. This is the Rambam’s Torah.
Enough Torah for today, yes? It’s not enough? For this the Torah was given. Do you understand why the Torah was given?
Historical Proof: From Avraham to Moshe – The Progress of Righteousness
I’ll tell you one Torah. What the kushya (difficult question) is, Avraham Avinu (our father Abraham) was a tzaddik without the Torah, and Yitzchak was a tzaddik, but he had one son a rasha and one son a tzaddik. Afterwards Yaakov Avinu (our father Yaakov) exactly succeeded twelve Jews are tzaddikim also, and we only say so, we have grandchildren from all of them, which is not really so simple that they were tzaddikim.
And afterwards came Moshe Rabbeinu (our teacher Moshe), it is “vekhol amkha tzaddikim” [and your entire people are righteous], all Jews are tzaddikim. Why? Because they were given all kinds of hergalim (habits), which they don’t even grasp. Most Jews, for this mitzvos must be done even if one doesn’t know the reason.
Critical Principle: Doing Mitzvos Without Knowing the Reason
Yes, it’s very important, people think it’s the reason, it says that one must do mitzvos even if one doesn’t know the reason. And the Gemara says “there are mitzvos whose reasons were revealed, and King Shlomo sinned upon them”, yes? And this is their point, because the mitzvos that are revealed their reasons, this is the thing that it says one should do this with straightness of heart, that it’s thought through.
Practical Illustration: Kiddush Early on Pesach Night
What did he mean exactly? But it means thus, I mean that it means thus, someone told me in my shiur in Ein Yaakov (a classic collection of aggados from the Talmud), that he knows one halakha that is revealed its reason and no one does it. Ashda they said the process, it says in Shulchan Aruch (the Code of Jewish Law), in the Mishnah I mean, it says in Shulchan Aruch that one should, and on Pesach night one should make kiddush early so that the children shouldn’t fall asleep. Yes? Except for matzah and maror, verses in the Gemara, one must make kiddush immediately because the children should fall asleep.
Do you know one house where this custom is practiced? That you make kiddush early on Pesach night, earlier than a normal Shabbos? A normal Shabbos the children can fall asleep, it doesn’t matter. Pesach I need to have a means they should be awake, true? Should I make kiddush earlier than Pesach, than a normal Shabbos, right?
Okay, true, ask yourself if it will help you. Do they actually sleep? By you do the children sleep on Pesach? By you were you a child who slept? I had three, one of them was the trick. They don’t sleep. The Sages were clever, they thought out the brilliance that the children shouldn’t sleep for long, they knew that it doesn’t work, true? It doesn’t just say, everyone, all children learn it, and one can’t fulfill it. Why? Okay, they shouldn’t fall asleep, so that’s the thing, I can make myself “I will not sleep”. In practice they fall asleep, right? You look like this, they fall asleep, true?
One can fulfill another interpretation, and give the children matzah for the Mah Nishtanah (the Four Questions), this is another interpretation in snatching matzah. But in practice, the law of making kiddush immediately, no one does it. Except for those who make longer the ma’ariv (evening prayer) in shul, they say the Hallel in shul, it’s a nice custom, but apparently it makes the halakha worse. And so on. So, why? Because they said the reason.
The Segulah That Would Have Worked
Why Shiurim Cannot Fix a Person – The Necessity of Action Before Understanding
Aristotle’s Parable: If Learning Could Fix People
Imagine, it says that it’s a great strictness (kefidah), that just as in all shuls they daven late Maariv on Shavuos, because it’s a flaw (pegam) in the matter of completeness (inyan temimus), nobody understands exactly what, but that’s what it says in the holy books (sefarim hakedoshim) and we do it. Imagine if there stood a wondrous remedy (segulah niflah) from Shimshon Ostropolia [a kabbalist from the 17th century] to make kiddush (la’asos kiddush) no more than twenty minutes after the time (zman) on Shavuos, Pesach night, no Jew would make kiddush anymore. Why? We wouldn’t know the reason, it would work better. But now that we know the reason, “Ah, so that the children shouldn’t sleep,” they sleep anyway, I’m not strict (makpid), it’s not such a big deal.
The Principle: Torah for People Without Da’as
What I mean to bring out is that the entire, all of the entire Torah (kol haTorah kulah) came to, I can’t say to trick people, but to educate people when they don’t have da’as. When people have da’as they don’t need Torah. This is very important.
Na’aseh Venishma – The Deep Meaning
This is the secret (sod) of man and beast (adam u’vehemah), which Rashi says a very serious (khamurdige) thing, this means “we will do and we will hear” (na’aseh venishma). What does na’aseh venishma mean? People think it’s a strange thing. Na’aseh venishma means that he’s a righteous person (ish betzedek). It means exactly that. When I know what to do, certainly (vadai) I do it. It’s not a feat. The problem is that people don’t live in the world of the soul (neshamah), and they’re not in the world (olam) of knowing always. Most people, most of the time, don’t know what’s happening with themselves.
And the moment that if I say “I’m something important (khashivah), I’m a serious Jew, I only do what I know,” certainly it’s a great matter (inyan) to know what one does, there’s no doubt (safek) at all. But in practice, and you don’t only do things that you don’t know, most things will fall into the great principle (kelal gadol) of the words of the sages (divrei khakhamim) who said “the essence of learning is to learn so that it will bring to action” (ikar limud lelamed kedei sheyavi lidei ma’aseh).
When Knowing Weakens the Fulfillment
In practice, and not only that, when one knows it, many times it works weaker. Because I’ve heard, I already know. In other words, you tell a Jew, “You shouldn’t feed (makhil zein) non-kosher meat (neveilah).” “Yeah, forget it (shakhoakh), I also agree, I hold by not making a desecration of God’s name (khilul Hashem), but I already know about that. Forget it.” Why did they say “the essence of learning is to learn so that it will bring to action”? And when you tell him “to learn so that it will bring to action,” and you even tell him the reason, he’s already heard the reason. He hasn’t heard, he hasn’t become more serious, he hasn’t become frightened of excision and punishments (kares ve’onashim). He’s become frightened more of feeding. This is no novelty (khidush), I already know this.
King Solomon – The Danger of “I Already Know”
You can tell him a story, “Why did King Solomon (Shlomo HaMelekh)… the wisest of all men (khakham mikol adam), no greater sage than us. Yeah, it actually happened to us, right? Why did it actually happen? Because the problem isn’t when you know, the problem is when you don’t know. Somehow, you can come to a piece of Torah, the house thing, why is this? It’s not something probable (mistama), the books already say, there were deep matters, deep intentions (kavanos) in the private altars (bamos) that he built there, he only thought to build, and whoever wasn’t protesting (mokheh). And so there were these great intentions, great matters, suddenly there was a calculation (kheshbon), there was an error in the calculations. He didn’t grasp it, and because he said, “I know that here there’s an error, and it didn’t grasp.”
The Mitzvah Is Given for When One Doesn’t Grasp
And the mitzvah wasn’t given so that one should say, “his heart shall not turn away” (lo yasur levavo). This was known before the mitzvah. The mitzvah was given because you hold by doing it, and if not you hold by, it’s not necessarily (lav davka) you hold by, and when you don’t grasp, it will happen.
Ta’am Kamus – The Rambam’s Principle
So about this the Gemara says, it’s better that one shouldn’t say the reason for the mitzvah. Because the moment you say, people only hear the reason, and they’re even quite right, not that it’s not important, it’s more true, but then it won’t work. A person, yes? Don’t tell him in advance. Not always does it work to tell in advance.
Metaphor of a Business Meeting
I tell him, sometimes do such a thing. Yes, a person, I’m giving practical advice (eitzah) so to speak (kivyakhol), it’s the same idea, right? A person needs to make a meeting with someone to, I don’t know, to open something, he wants to make a deal, he wants to sell him something, buy, yes? He calls him, he tells him, I want to sit with you. He tells him, tell me at least for a minute what it is, I’ll tell you then already. And if he’s serious, he says, it’s not a meeting, because that would have been an email, and he says right away either yes or no. He doesn’t say sometimes, he already knows yes, okay. But, I’ll open something for you with this meeting? I also know that the meeting was to sell you something. The content I don’t know. But the meeting is for everything. A meeting I can talk to you better there, there’s a bit of time, you’ll give me a bit more attention than you would give me on WhatsApp. It’s a bit better. You say fine, but the meeting is only so I should sell you. Well, I’m buying it already! No, that’s not what I meant. I say, you know what? I won’t tell you what the meeting is. Let’s sit and drink coffee. You understand? I drink coffee, it’s a good thing. Afterwards we’ll already buy and sell and do whatever needs to be done.
The Basic Thing: We Are People Who Don’t Know
There’s a basic thing, we are people who are righteous, who only want to do what gives their souls pleasure (nakhas). There’s a problem with such things about this, because…
Student: What? Character traits (midos) is repentance (teshuvah), what is the start?
Maggid Shiur: One can say so, but I’m talking about the doing (asiyah), not just the start. The start is still an action (ma’aseh). It’s said simply about this, that the mitzvos are… because people who don’t know, and who are the people who don’t know? Us.
Student: Yes.
Jacob Our Father and the Coat of Many Colors – Another Example
Maggid Shiur: He says that the Almighty said to Jacob our father “you shall not take your brother’s wife” (eshes akhiv lo tikakh). After the Torah was given, even if Elijah the Prophet (Eliyahu HaNavi) should come and say that this is his brother’s wife and there shouldn’t be any jealousy (kin’ah), even if Elijah the Prophet should come and say that there’s no jealousy, we still won’t believe him, because that’s how the Torah is established. “It is not in heaven” (lo bashamayim hi). Right? So they went out with jealousy. Ah, you should work even if it doesn’t work! So we came to the Torah, which we learn that it’s certain that… This is what the early authorities (Rishonim) tell you.
The Torah Learns from Jacob’s Failure
The Torah actually says, why is Jacob our father worried (khoshesh) about Esau? In those times they didn’t yet know that one must forbid it (asern). From Jacob our father’s failure we learned. You ask a question, it says in the Gemara “a person should never distinguish his child among the children” (le’olam al yeshaneh adam beno bein habanim), because Jacob our father distinguished (meshaneh) and it happened. But Jacob our father, such a great righteous person, there’s no answer in the Gemara. The Gemara was learned from Jacob our father, which wasn’t known. A politician had a good reason why he gave Joseph (Yosef) the coat of many colors (kesones pasim).
But the point is, that Jacob reckoned with the Torah, with the jealousy, it didn’t succeed. He knew that there would be jealousy. Okay, one should talk a lot to the child. But this is a way that was tested (bodek) that there’s almost (kimat) always jealousy. And you’re wise, by me there won’t be jealousy. They said, ah, by you there will also be jealousy. They said, you know what, you may not even when there’s no jealousy.
Ta’am Kamus – Not a Manipulation
Usually when one says you may not even when there’s no jealousy, one means to say hidden reason (ta’am kamus). Yes, ta’am kamus. The Rambam says such a thing, ta’am kamus, that one shouldn’t say the reason, because people won’t take it seriously. Not because they don’t believe the reason, that’s what people think, that it’s a manipulation. Sometimes it actually is a manipulation, every good thing can be used falsely, right? The other says that one shouldn’t reveal (megaleh zein), this is a difficult thing, that when one makes a decree (gezerah) one shouldn’t say the reason, because people don’t take it seriously.
What people think is, that when you’ll give me the reason I’ll say “eh, it’s not a good reason.” No, when you’ll give me the reason I’ll say “certainly, it’s right, that’s all the theory. Certainly, one may not, one may not open a shiur below (mateh).” The problem is that it doesn’t help. Even when you say the reason, he says “Ah, but I have another solution, I don’t know, by me ‘I will draw near and not bear’ (ani ikrav velo yesa), I’ll make a linen cloth (shash).” And the problem is that it does happen through linen.
“He Shall Not Multiply Wives” – The Torah’s Anticipation
This tells you the reason. The reason says, what does it say in the Torah? “He shall not multiply wives lest his heart turn away” (lo yarbeh lo nashim pen yasur levavo). The Torah doesn’t say, the people who are by linen his heart will turn away (yasur levavo) shouldn’t do it. The Torah says, wives (nashim) are such things that can cause his heart to turn, and this is written in the Torah. You say, “what wives (mah nashim), not all wives.” You’re a stronger person, you’re against this. Yes, I know, when there aren’t wives you also won’t. Now that there are the wives you’ll also yes. But for some reason, people have this, especially wise people, like Solomon, this is what the Torah brings out, the Midrash brings out. Especially wise people have such an inclination (netiyah) to think that they don’t have the inclination. Okay, it goes to the same thing.
Closing Metaphor: The Doctor Who Cures Cancer
If one could make from a bad person a good person with a shiur, he brings from some poet, he says, one would make with this shiur much more money. Imagine how much money makes a doctor who helps people from cancer, right? A million, I don’t know. If there exists one who has a tested and tried (baduk u’menusah) test for a cure for cancer, he can make as much money as he wants, no?
Why Shiurim Cannot Fix a Person – The Necessity of Action Before Understanding
Aristotle’s Parable: If Learning Could Fix People
Especially liars, they have such an inclination to think they have the error.
Let’s go back to the same thing. If one could make from a bad person a good person with a shiur, Aristotle brings from some poet, he says, the lecturers would make much more money. He says, imagine how much money it would make a doctor who heals people from cancer, right? A million, I don’t know. If someone would actually have a cure for cancer, he would make as much money as he wants, true? Imagine if someone would actually have a cure for being selfish. Every father will pay him. And today there are people who for the lie make so much money. You have there a whole institution of some therapy, which he says to the fathers, “I’m going to make from your son a diligent student.” Thank you very much, first of all, how many diligent students have you already made? None. But he only says so, and that one makes so much money. Imagine if it actually works, right? Imagine I can say to someone, people always come to me, to my shul, not my shul, but to people like this, he sends him, he hears that he’s struggling with something, “Go to this rabbi, go to this shul, go to this thing, it will help you.” If it would really help, he would make much more money than that one.
Why Shiurim Don’t Help: Habits Are Not Errors
The response is that it doesn’t help. Why doesn’t it help? Because people have problems, bad character traits or habits, not because they have errors in their knowledge. Even an error is also a habit that he has, not just a theoretical error. It’s hard to uproot an error from a person, even when it’s only a purely intellectual error, he also insists, yes? Imagine when he also has a desire for it too. It doesn’t exist, it’s not made, people don’t work, most people. There are perhaps exceptional individuals, which even those exceptional individuals it works once. What? Yes, true. But then he already becomes a bit of a person, he needs to work on himself, he needs to do something himself. There’s no way of healing that one by saying a shiur, at least for most people.
The Paradox: One Must Already Be a Tzaddik to Listen
And even, let’s say, you need to already be a tzaddik basically to be able to become such a sort of person who becomes impressed by a shiur. If you’re already a person who follows his intellect, and what he understands is only explained to him, even that will still take a few years that I’ll explain to you, afterwards you’ll understand. But first he needs to be such a thing, a person who is at all affected by what the intellect says. Most people aren’t born such people. And the law is born a person who likes to be, what should Candice say, right? And if we’ll wait until all people should be so, Mashiach will never come.
The Practical Solution: Speaking to People in Their Language
So what does one do? One speaks to people in their language. One gives them candy for being good, one comforts them, one tells them all kinds of things, one doesn’t tell them why it’s good, because telling only makes it worse. He has, even you can say, what he knows doesn’t help him, he already knows, or he doesn’t know and it doesn’t make him not afraid that he knows. What actually brings fear into action? The distress that a person has. And one gives him all the tricks.
Story with the Young Man and the Rabbi: Service as Medicine
Then, in other words, once someone told me like this, he went to a tzaddik, he told me that he has heretical thoughts, a young man told me this story. He has heretical thoughts, and he doesn’t know what to do. And the rabbi told him, the young man was like this, I don’t know what it means, he had great wisdoms, we weren’t, you understand such things. Yes. Actually he didn’t have any thoughts, he already had conclusions too. But that’s how he said to the rabbi. He told me the story, he told me that he said to the rabbi, and the rabbi was completely right.
And the rabbi told him, “I have advice for you.” What is the advice? The rabbi said, “Do you read Shema and put on tefillin every day?” No. Okay, come to me. Every day you’ll get up early in the morning, you’ll read Shema, you’ll pray three times a day in a minyan, and I tell you, your heretical thoughts will go away.” And it was done, and it went away.
Question and Answer: What Is the Innovation?
Student: What do I mean to bring out? What? Yes, this is simple, this is easy. I’ll tell you later what I want to bring out, I don’t know.
Maggid Shiur: This brings out that avodah, one can learn that one must go through all the difficulties, no problem. That’s not the problem I mean to bring out. I mean to bring out that this is the kind of answer that can work. It’s not the right one, it’s not what you say, “I don’t believe you, because you believe in tefillin.” No problem, tefillin is made for people who don’t believe, for people who do believe. What does that actually mean? The one who believes and he believes, even if he puts on tefillin, he’s already a tzaddik. Even if he wouldn’t put on tefillin, he would already be a tzaddik.
The Barditchever Rav’s Statement: “If You Had Intended Before Sinai, the Torah Would Not Have Been Given”
This is indeed the Barditchever Rav’s statement, “Ilu kavanta lifnei Sinai lo nitnah Torah,” yes? I saw that Rabbi Yoshiyahu was a great baal habayis on this statement. He said the statement, he said that he believes it can’t be. The Barditchever Rav said, “Ilu kavanta lifnei Sinai v’lo nitnah Torah,” what did we gain from this? A lot for the statement, he says it’s a peketa d’nafshot ra’ot.
Right, I mean to say, that this is true for the kavanah. Most people weren’t drawn close to Har Sinai in this. This is only by the shridei shridim who knew that this means the kavanah of Har Sinai. Most people thought he means that you eat cheesecake there, or sheep with good health, shelamim. They didn’t know about the kavanah of Har Sinai level at all.
Certainly, and the Torah is what gives them this. Through this, after he fulfills all the tricks of the Torah, he has this. But if it would have been that, one really wouldn’t have needed it, but all these things.
Na’aseh V’nishma: The Order of Doing and Understanding
So the advice is to accept the na’aseh, the na’aseh, the na’aseh, this makes it become nishma. Afterwards, let’s understand, even the nishma was so, I didn’t speak about this. Because why, how do we begin to understand that it’s actually good? Yes, what is the difference of nishma and shelo nishma? Shelo nishma doesn’t understand why it’s good, he thinks it’s good because he heard such a thing. And nishma understands that it’s actually good.
Yes, but what is actually good? It’s very hard to know what one is talking about before one does it, or before one sees others do it. We’ve spoken many times about this. Right? People say, what does it mean to be a good person? Most people have never seen a good person, and never done a single good thing. How should he know why it’s good to be a good person? He doesn’t know what one is talking about.
The Methodology of This Shiur: One Must Already Do in Order to Understand
I can’t from a drashah make you aware of the goodness of a good person. If you’re accustomed to you like the chevra calls it, you already do certain things, he’s already engaged in lekutshikerei for, now I’ll come explain to you, understand, why do you do lekutshikerei for? Because essentially there are poor people that you need to help, you need to be a good person. Ah, now you actually become a good person, because you’ve done this. But if you’ve never done it, what will I explain to you? How will I begin my shiur?
My entire shiur is built on the fact that people already go with black hats, and I explain to them why? If they wouldn’t go, I would have needed a different shiur. It would be based on what that one does, what that one doesn’t do. I can’t say anything, I would have needed a different thing. I would have needed to find a good thing that he already does.
Understand? I can’t give a shiur if there wasn’t… if one wasn’t first a complete tzaddik. Understand? In short, in short, what? Yes, that’s what he means here. One must have good ground. A list of chinuch, a list of a certain chinuch.
The Rambam’s Ta’amei HaMitzvot: Not in Order to Do, But in Order to Understand
Because there are people who have a problem, they don’t believe, they think the Torah is “stupid”. The Rambam’s ta’amei hamitzvot is “by the way” not written so that one should do the Torah. The Rambam didn’t think that after he goes to say his reason, he says even if it applies to the halachah l’ma’aseh. The Rambam doesn’t say, the Rambam says when he says ta’amei hamitzvot it’s in order to “justify” the Ribbono Shel Olam, not in order that we should do the mitzvot because of this. He learns the opposite, that one must do the mitzvot to see. The Rambam says that the Ribbono Shel Olam does things only with seichel, and if you think that the Ribbono Shel Olam does things only with seichel, it has a face in emunah, and perhaps it’s not believing in the Torah and the like, but mainly this. And therefore one must have explanations of what the Ribbono Shel Olam meant with the mitzvot. And the explanations, the explanations are a thing of explanations, he doesn’t say more than this.
Why must one know the mitzvot? No, the Rambam’s te’amim don’t solve this. It’s better to know for another “reason”, because one doesn’t need to do it consequently, one may not. There are various other “reasons” why one should know the te’amim. There’s a mitzvah to learn ta’amei hamitzvot, I don’t know what, I haven’t seen it. I haven’t seen it. But after one does it, shouldn’t one understand what one does?
Beinoni and Tzaddik Gamur: The Rambam’s Distinction
The claim is that one mustn’t not be able to arrive at the avodah. If to an avodah one doesn’t arrive at the avodah, one must do it. A tzaddik gamur is a different person. This is what the Rambam says, he divides it into a beinoni and a tzaddik gamur. A beinoni is one who does “sometimes” things that he doesn’t understand, because he needs this. When he’s a tzaddik gamur, and this is what he says that one must learn ta’amei hamitzvot, this is the whole thing to become a tzaddik gamur, that you are worthy to understand what you do and why you do it, then you already no longer need to do the false things, the things that you don’t know what you’re doing. But as long as he’s not a tzaddik gamur, and if one speaks for the klal, the klal is never a tzaddik gamur, one must always say so.
One doesn’t let them off, because he already knows what to do. He already knows what to do, which thing. The geulah is not that one doesn’t do. Rather he actually knows what to do, he always does the right thing, he doesn’t stop doing the good things. Also he does also the neshamah makes the miracle of itself. Will he give more tzedakah than it says in the Torah or less? He’ll know exactly what he needs to do, it’s not a problem. He goes further, he needs to take care of the… he’ll also become a rebbe, he won’t be able to do in front of the olam things, because he’s for the klal, he needs to be mechanech the klal. But even for himself, it’s not such a big problem.
Against the Claim “I Don’t Need the Mitzvah Because I Already Have the Meaning”
People are very afraid about the questions with shtutim, because you need to catch exactly about this, this is what the statement says from the nisgaleh ta’amei Torah. Many people come all the time: “Ah, the Torah has why? The meaning, on me, I already have the meaning, I don’t need the thing.” No, you don’t have the meaning. This is what it says, therefore one needs the mitzvot should… you don’t have the meaning. If you would have the meaning, if you would have been a tzaddik you would already have done it much more.
Examples: Tefillin, Shabbat, and Tzedakah
When someone comes and he says: “I don’t understand why I need to give tzedakah only ma’aser, I hold I need to give half.” Okay, it’s also not good, but let’s say he gives chomesh, whatever. No problem, you actually don’t need to give ma’aser, you’re exempt, you give more than ma’aser.
But what is the kind of person? People are bad people or don’t catch that they’re bad people. He says: “Ah, why do I need to put on tefillin, I remember the Ribbono Shel Olam anyway.” Okay, come back two weeks after you stopped putting on tefillin, let’s see if you still remember the Ribbono Shel Olam. From the middle of putting on tefillin one needs to have mercy.
So what are you talking about? This was indeed the “ekra v’lo yechta,” the “ani arbeh v’lo asir,” because when one tells him actually, he doesn’t catch. People are very dumb in these ways. I tell you exactly this. If not that you put on every week, you have Shabbat, will you forget about ma’aseh bereishit? He says: “Okay, anyway how can one remember ma’aseh bereishit without Shabbat?” No, that’s exactly what He told you: you’ll forget! “Ah, I’m… Avraham Avinu. Actually remembered.” That was one Avraham Avinu. If you’re the one Avraham Avinu, by the way Avraham Avinu also kept Shabbat, because then Shabbat was in order to remember oneself, in order to speak about ma’aseh bereishit, it’s not a problem, it’s a new reason for us anyway. But also is Shabbat, it says indeed that he didn’t need to work from the Ribbono Shel Olam, he also kept Shabbat k’pshuto perhaps. Not even a contradiction.
Conclusion: The Simple Meaning of Matan Torah
People always say the questions because they imagine that the truth is bad. The truth is not bad, the truth is that one must be good. It’s actually to be a good person who does most mitzvot anyway. We want to know about one mitzvah which is essentially a fence that one doesn’t need to do, we’ll speak, we’ll arrive at that bridge and we’ll speak about it. Anymore you don’t do it, anymore you don’t do it, anymore you don’t do it either… problem. Already, this is the simple meaning of matan Torah and already.
—
Talmid: Nu…
Maggid Shiur: Finish up… Monty man man…
Talmid: Shkoyach.
Maggid Shiur: Shkoyach. You’re welcome.
HE עברית לחץ לפתיחה
סיכום השיעור 📋
סיכום השיעור הפילוסופי – שמונה פרקים לרמב״ם, פרק ד׳ (עם הרחבות לכבוד שבועות)
—
א. הקדמה ומסגרת
אנו עומדים בתחילת פרק ד׳ משמונה פרקים. פרקים ד׳ וה׳ הם הפרקים המרכזיים – שם עומדת התיאוריה העיקרית והיישום המעשי.
מסגרת מתודולוגית: שלוש קטגוריות ללימוד הרמב״ם
1. תוכן/רעיון – מהו היסוד הפילוסופי?
2. פרשנות/פירוש – כיצד מתפרשת התורה לפי היסודות? (רוב הלומדים מתחילים מכאן ושוכחים את הנקודה הראשונה)
3. ויכוחים – מחלוקות הן על היסוד והן על הפירוש
—
ב. שני היסודות של פרק ד׳-ה׳
1) דרך הממוצע (הדרך האמצעית)
מידות טובות הן הדרך האמצעית – לא לקיצוניות אחת ולא לשנייה. השיטה להגיע לדרך האמצעית: לחזור על מעשים כאילו כבר היית שם (“fake it until you make it”) – זו דרך העבודה של הרמב״ם.
2) דרך הרפואה (תוספת על דרך הממוצע)
הבנה לבדה אינה מספיקה – צריך לעשות. אם מישהו רחוק מאוד מהאמצע, עליו לנוע לכיוון הצד השני – ללכת רחוק יותר ממה שהוא חושב שצריך, כי הוא עדיין רחוק.
הגבלה חשובה: הרמב״ם נגד קיצוניות אמיתית – מי שהופך לקיצוני הופך למשוגע ולעולם אינו חוזר.
—
ג. קושיית הרמב״ם ותירוצו על תורה וקיצוניות
קושיא: אם האידיאל הוא הדרך האמצעית, מדוע רואים בתורה (ובמעשי חסידים) דברים קיצוניים – סיגופים, הליכה למדבר, נזירות?
תירוץ: התורה לא באה רק לומר מה האמת – היא באה לרפא אנשים. מכיוון שאנשים “חולים” במידות מסוימות, התורה צריכה לדחוף אותם לצד השני כדי להחזיר אותם לאמצע.
מסקנה חשובה: מי שהולך רחוק יותר ממה שהתורה דורשת, הוא לגמרי מחוץ לדרך – כי התורה עצמה כבר אינה האידיאל, היא כבר הרפואה. אי אפשר לומר “התורה עומדת על האידיאל, אני הולך רחוק יותר” – כי היא כבר עומדת רחוק מהאידיאל.
דוגמה: נזיר – התורה נגד נזירות לאדם רגיל. רק מי שהוא “קצת סוטה” צריך להיות נזיר. “כי יפליא לנדור” – זה מקרה מיוחד, לא הנורמה.
הנקודה העמוקה יותר: תורה כ״טעם” על כל התורה
חיבור הרמב״ם של הרעיון שלו לתורה הוא לא סתם פירוש – זה טעם על כל התורה. הרמב״ם נותן מהלך כיצד כל התורה עובדת – כרפואה לאנשים.
—
ד. השאלה הגדולה: למה בכלל צריך תורה?
> *[קשר לשבועות – השאלה של שבועות (למה הקב״ה נתן את התורה?) היא בעצם אותה שאלה כמו פסח. לכן אין “הגדה של שבועות” – כי כבר עומדים בתשובה.]*
1) קושיית הרמב״ן (צורה חיצונית)
“תורת ה׳ תמימה” – אבל לגויים יש גם חוקים טובים מאוד! מה הרעש הגדול? לרמב״ן יש שבע תשובות – אם צריך שבע תשובות לשאלה פשוטה כזו, משהו לא חלק.
> *[הערה: כדי לשאול את השאלה צריך לגור בין גויים ליטאים.]*
2) הדרך החסידית לשאול את אותה שאלה (צורה פנימית)
אין צורך להסתכל על גויים כלל. אברהם, יצחק, שם, נח, חנוך, מתושלח – כולם צדיקים גדולים, כולם לפני מתן תורה, בלי תורת משה רבינו. כתוב במפורש בתורה עצמה שאפשר להיות צדיק בלי מילה אחת מחומש-רש״י. אברהם לא למד חומש עם רש״י – היה לו את האמת “בעצמות”.
> *[הערה על מדרשים: לפי המדרש האבות כן למדו תורה, אבל “אי אפשר להתחתן עם מדרש” – ברמת הפשט לא היה להם מתן-תורה.]*
3) חידוד
אם אפשר להיות אדם מושלם בלי תורה – למה צריך מתן תורה? רק כדי שידעו לא לרצוח? אברהם כבר ידע את זה בעצמו!
—
ה. החילוק המפתח: שתי משמעויות של “תורה”
– תורה דלעילא / תורה עליונה / תורה דאצילות = האידיאל, האמת שאברהם הגיע אליה מעצמו, בלי ציווי מלמעלה.
– תורה דלתתא / תורה תחתונה / תורה דבריאה = תורת משה רבינו, התורה המעשית שבעולם הזה, עם מצוות, שכר ועונש.
> *[מקור: הזוהר מדבר על החילוק הזה בדרכים שונות.]*
—
ו. התירוץ: למה צריך את התורה שלמטה?
1) ל״אנשים חולים” – יהודים יש להם עזות/כוח
גמרא ביצה: “אלמלא ניתנה תורה לישראל, אין לך עז פנים שבהן” – ליהודים יש כל כך הרבה כוח ועזות, בלי תורה היו “חיות רעות”. התורה באה לרסן את הכוח הזה, שישמש נכון.
> *[ראיה: כשיהודים הפסיקו להיות דתיים, מיד הקימו מדינה – זה מראה את הכוח/עזות.]*
2) רוב האנשים אינם טובים בטבעם
ראיה מספר בראשית: האדם השני (קין) הרג את אחיו – זה “נורמלי”, זה nature. “כי יצר לב האדם רע מנעוריו” – האדם רע בטבעו. אברהם ניסה לשמור על אנשיו, אבל זה לא מצליח בהעברה הלאה – הם לא שמרו פסח, זה התפרק. נותנים לאנשים כוח – הם הופכים לעריצים. זה predictable human nature.
3) מסקנה: תורה = תוכנית חינוך, לא תוכנית אמת
רוב האנשים אינם מסוגלים לתפוס את האמת בעצמם. גם אם מסבירים להם כל מה שחנוך ידע – זה לא ישנה אותם כלל. התירוץ: שכר ועונש – “סוכריות ומכות”.
“חנוך לנער על פי דרכו” – לא אומר “דבר אל נשמת הילד” (כמו שמחנכים מודרניים אומרים), אלא: דבר בשפה שילדים מבינים – מה שהם אוהבים נותנים להם, מה שהם לא אוהבים לוקחים.
> *[הערת צד: הנצי״ב אומר שספר בראשית נקרא “ספר הישר” כי הוא מלמד איך להיות אדם ישר. אדם דתי שאינו ישר – מביא מבול. יושר הוא מעכב.]*
> *[הערת צד על שבע מצוות בני נח: דור המבול לא ידע על בורא, לא על תורה – ובגלל זה נענשו. כי מוסר בסיסי (לא לרצוח, לא לגנוב) אפשר לדעת בעצמך – “עד כדי כך שהם חייבים עונש”.]*
—
ז. דוגמה מעשית: מצוות כסף – איך התורה מטפלת בכילות (קמצנות)
1) רשימת הרמב״ם
הרמב״ם עושה רשימה ארוכה של מצוות: מעשרות, לקט, שכחה, פאה, פרט, עוללות, שמיטה, יובל, צדקה די מחסורו. הוא אומר דבר מפתיע: כל המצוות האלה הן “קרוב לפזרנות” – כמעט יותר מדי לתת. הן לא על הדרך האמצעית, אלא נוטות לקיצון של נתינה רבה מדי.
2) השאלה הגדולה: בתורה שבכתב אין כמעט מצווה פשוטה של נתינת צדקה
בתורה שבכתב אין כמעט מצווה ישירה לתת צדקה – סתם לתת כסף לעני.
מה כן כתוב:
– מעשר שני – לתת לעניים וללויים
– לקט, שכחה, פאה – להשאיר חלקים בשדה
– הלוואה – “העבט תעביטנו” – להלוות, לא לתת
– שמיטה – לשמוט הלוואות
– לפדות קרוב שנמכר
– יום טוב – לתת לאכול
מה **לא** כתוב:
– סתם לתת כסף
– קופת הצדקה
– קמחא דפסחא (בפשט)
– “תהיה אדם ותן מה שצריך”
הפסוק “פתוח תפתח את ידך לו והעבט תעביטנו די מחסורו אשר יחסר לו” – חז״ל דרשו אותו שלא כפשוטו לומר צדקה כללית. אבל פשוטו של מקרא מדבר על הלוואה, לא מתנה.
> *[הערת צד: הכנסת אורחים גם לא כתובה בכל התורה כמצווה – יודעים את זה רק מאברהם אבינו, שנתן חסד, צדקה, משפט בלי מצוות ספציפיות.]*
3) המוזרות של דפוסי התורה
כל אחת מהמצוות היא דרך לא רגילה של צדקה:
– שכחה – אתה שוכח עומר בשדה, תשאיר אותו. “האם אתה יכול לחשוב על דרך יותר לא מכובדת, משפילה לתת צדקה?”
– פאה – השאר פינה של השדה שלך. אין שיעור – אפשר לצאת ידי חובה במעט מאוד.
– שמיטה – כל שבע שנים הפקר לכולם (לא רק לעניים). הפסוק “ואכלו אביוני עמך” מראה שזה לעניים, אבל גם בהמות יכולות לאכול.
– מתנות כהונה – למה לא סתם לתת כסף?
4) שתי קושיות ביחד
1. למה התורה לא אומרת פשוט: “תן מה שהעני צריך”? הפסוק “די מחסורו אשר יחסר לו” כבר כולל הכול.
2. למה כל כך הרבה מנגנונים לא רגילים (לקט, שכחה, פאה, שמיטה) במקום מצווה רגילה אחת?
—
ח. תירוץ הרמב״ם: למה כל כך הרבה “טריקים”?
1) למי התורה?
לא לאדם שכבר מבין שהכסף שלו אינו שלו והוא צריך לחלוק עם אחרים – “לא בשבילו ניתנה התורה.” האדם שעושה נכון מעצמו לא צריך מצוות.
התורה היא לרוב האנשים, שנוטים לצד הכילות – רוב האנשים נותנים מעט מדי, לא יותר מדי.
2) תובנת אריסטו: למה רוב האנשים כילים
למידות יש מנגנון של חיזוק עצמי – ככל שעושים אותן יותר, כך הן מתחזקות.
– לתת יותר מדי (פזרנות) – הוא self-healing: הוא מסיים את כספו, הוא חייב לעצור, והוא חוזר לדרך האמצעית.
– לתת מעט מדי (כילות) – הוא self-reinforcing: יש לו יותר ויותר כסף שהוא לא נותן, והוא שומר אותו לעצמו – זה הולך ומחמיר.
לכן התורה הכניסה מצוות שהן “קרוב לפזרנות” – כדי לאזן את הנטייה הטבעית לכילות.
> *[דיגרסיה צדדית: השולחן ערוך מתיר להוציא יותר מהחומש (חמישית) הרגיל לצדקה כשזה ליתומים ואלמנות.]*
> *[דיגרסיה צדדית: הסאטמרר רב היה מחלק את כל כספו כל יום לצדקה. בנו התלונן. הסאטמרר רב השיב: היה לו תפקיד (פרנסה), הוא לווה כשצריך, שמו גם חלק מה״נטו וורת” שלו. זו הייתה מידת חסידות – קיצונית, לא לרוב האנשים. לרוב האנשים הבעיה האמיתית היא בדיוק הפוכה – קשה מאוד להיפרד מהכסף שלהם.]*
—
ט. עקרון הרמב״ם: “הכל לפי רוב המעשה” – מעשים קטנים שוברים כילות
הרמב״ם המפורסם בפירוש המשניות: אם למישהו יש אלף דולר לתת, עדיף לחלק דולר בכל פעם מאשר לתת את כל הסכום בבת אחת.
> *[המחשה מעשית: בעל בית יהודי שנותן פעם בשנה מאה אלף דולר בצ׳ק אחד. הרמב״ם אומר שלא לעשות כך.]*
למה לא? כי:
– האדם נשאר לא-נותן – הוא לא השתנה מבפנים
– הוא בעצם נשאר אדם אנוכי
– כל מעשה קטן של נתינה הוא מעשה חדש – צריך לעשות מעשים חדשים כל הזמן כדי לעקור את מידת הכילות ולהתרגל
—
י. הטיעון המרכזי: אנשים הופכים למה שהם **עושים**, לא למה שהם **מאמינים**
אנשים חושבים שזה עניין של השקפות ושיטות – “אני מאמין שצריך לתת”. אבל לא רק שלא אכפת לי מה אתה מאמין – גם לנשמה שלך לא אכפת מה אתה מאמין. אם אתה נותן – אפילו לא לשם שמים – אתה הופך לנותן. אם אתה לא נותן – עם כל החשבונות הטובים – אתה נשאר לא-נותן. ככה אנשים עובדים – מעשים מעצבים את האופי, לא רעיונות.
—
יא. הגישה הכפולה של התורה: לדבר אל הכלל דרך מנגנונים עקיפים
התורה מדברת לשני קהלים:
1. אנשים חולים (אנשים בודדים עם בעיות מידות)
2. הכלל (הציבור כולו)
המפתח הוא: האדם לא צריך לתפוס שהוא נותן צדקה. כי אם הוא תופס, מתעוררת מידתו הרעה שאומרת “הכסף שלי, למה אתן לך?”
“הטריקים” של התורה – מנגנונים עקיפים
א) לקט, שכחה, פאה:
– “אתה קוצר את שדך – שכחת חלק אחד” – שכחה היא רק דבר שנשכח
– זה לא עולה כלום – “מה התורה דרשה ממך?”
– כמה עוללות נשארו – “תשאיר, אל תהיה רע”
– התורה אומרת: “יש לך כל כך הרבה, תן לאחר שיהיה גם לו קצת”
ב) שמיטה/יובל:
הרמב״ם אומר ששמיטה היא כדי שלעניים יהיה מה לאכול. אבל התורה מציגה את זה עם טעמים אחרים: “והארץ לא תמכר לצמיתות”, על פי קבלה – זמן קדוש, לשבת וללמוד. זה “דברי תורה כנגד יצר הרע” – מכיוון שאי אפשר לומר ישירות “תן לעניים כסף”, מוצאים דרכים עקיפות.
> *[דיגרסיה צדדית – משל הקוגל בבית המדרש: בבית מדרש חסידי הגבאי קונה מספיק – זה אף פעם לא נגמר. בבית מדרש ליטאי מחשבים בדיוק – בא אורח אחד, כבר אין קוגל. העיקרון: אם חיים בשפע ומחשיבים את האחר, יש מספיק לכולם. אם חיים בצמצום, אין מספיק לאף אחד. יישום על שמיטה: “וציויתי את ברכתי בשנה השישית” – מי שחושב כבר בשנה השישית על אחרים, לו יש ברכה.]*
> *[דיגרסיה צדדית – דוגמאות מעשיות: ארגון מודרני שאוסף אוכל אחרי שמחות לעניים. “יש לך בבית, מחר יש לך ספר” – לא צריך לקחת הביתה. בבית הכנסת – “קנה מספיק קפה, שיהיה לאנשים אחרים”.]*
—
יב. ביקורת על הגישה ה״רוחנית” בלי מעשים – כלל רבי עקיבא
הרבה אנשים אומרים: “ואהבת לרעך כמוך – כלל גדול בתורה” – צריך לחשוב על האחר, לא רק על עצמך.
ביקורת: “לא, אתה לא מבין” – התורה באה לפתור את הבעיה של הצורך לחשוב על האחר. לעתים קרובות, האנשים שמדברים על לא להיות אגואיסט, חיים כאגואיסטים. הם נושאים דרשות מוסר כמה קשה להפסיק לחשוב על עצמך – אבל זה לא כך. התורה באה לעזור – לא רק לומר “תפסיק”.
הפרדוקס של רבי עקיבא: אותו רבי עקיבא שאומר “ואהבת לרעך כמוך – זה כלל גדול” הוא גם רבי עקיבא של “חייך קודמין” (חייך קודמים). הכוונה האמיתית של רבי עקיבא: המצוות של התורה עשויות כך שבסופו של דבר תפסיק לחשוב על עצמך – דרך מעשים, לא דרך הצהרות.
> *[דיגרסיה צדדית – גיוס כספים: כמעט אף אחד לא נותן כסף מרצון. “חי דולר” (18$) – מישהו הבחין שזה לא מותאם לאינפלציה. נותנים לאנשים תירוצים ומוטיבציות לתת – “זו השקעה”.]*
—
יג. “שלא לשמה” – מצוות עוזרות גם בלי כוונה נכונה
גם כשאדם עושה מצוות “שלא לשמה” (לא מהסיבה הנכונה) – הוא נותן צדקה כי הוא חושב שזה “דבר קדוש” או כי הוא מקבל “תירוצים” – זה עדיין עוזר: הוא הופך פחות אגואיסטי, הוא הופך קצת לאדם טוב יותר.
הגבלה: זה לא “לשלימות” – זה לא מביא לשלמות. אבל התורה בכלל לא נועדה לשלמות – היא נועדה למטרה המעשית לעזור ל״פתי” (האדם הפשוט).
הפסוק “תורת ה׳ תמימה – מחכימת פתי” כעיקרון מפתח
“מי שאינו פתי – לא בשבילו התורה.” החכמים והצדיקים כבר יודעים בעצמם מה לעשות. התורה באה לעזור לציבור – להמון, לא רק לצדיקים. התורה משתמשת ב״טריקים” (מנגנונים, מבנים הלכתיים) כדי שהציבור כולו יהפוך לטוב. לא רק שצדיקים יהיו טובים – צדיקים תמיד היו טובים.
—
יד. פשט חדש: מגילת רות ולקט שכחה ופאה – הקציר שייך לכולם
> *[דיגרסיה צדדית לכבוד שבועות, אבל הופכת לטיעון מרכזי חדש]*
1) ההקשר של מגילת רות
רות באה כזרה (גיורת ממואב), עומדת “מאחור” בשדה, ורוצה ללקט. בועז מזהה את רות, שואל “לְמִי הנערה הזאת” – לא “מִי” (מי היא) אלא “לְמִי” (של מי היא, איך היא הגיעה לכאן). הוא מקרב את רות: אומר לה להישאר בשדה שלו, מצווה שלא לפגוע בה.
2) ההבדל בין פרנסה אז והיום
– היום: פרנסה היא אינדיבידואלית – לכל אחד יש את העבודה שלו.
– אז (עולם חקלאי): השדות שייכים למשפחה, לשבט. “בעל הבית” הוא רק מי שמטפל, אבל זה שייך לכל הקהילה.
3)
3) תפילת גשם – תפילת כולם, קציר של כולם
כשכל היהודים מתפללים לגשם, לא יורד גשם רק על שדה בועז – יורד גשם על שדות כולם. הגשם הוא ברכה קולקטיבית. לכן: כשהקציר בא, הוא שייך גם למי שהתפללו – גם לעניים, גם ל״נבכים מאחור”. מסקנה: לקט שכחה ופאה הוא לא סתם צדקה שנותנים – זו זכות שנובעת מכך שהקציר שייך לכל הקהילה.
4) רשעי סדום – האנטי-תזה
רשעי סדום אומרים: “זה שלי, אתה לא בעל הבית, לך לך מכאן”. הם שוללים את השייכות הקולקטיבית. חברה טובה מכירה בכך שכל אחד שייך, והקציר הוא לכולם.
5) חג הקציר – למה שבועות נקרא “חג הקציר”
שבועות נקרא “חג הקציר” כי הקציר מייצג את הרגע שבו הברכה הקולקטיבית מתחלקת – כל היהודים שמחים בחג הקציר, אפילו אלה שלא למדו בעצמם, כי הם עדיין חלק מהקהילה.
> *[המחשת צד: יהודי שאינו למדן גדול רוקד בשמחת תורה. הרב שואל: “למה אתה רוקד?” הוא עונה: “לשכן שלי יש חתונה, והרב אמר שגם אני יכול לרקוד בשמחה”.]*
6) חזרה לעיקרון המרכזי
– כשאתה בעצמך צדיק – לא צריך את התורה.
– כשאתה בעצמך רשע – זה לא יעזור לך כל כך.
– התורה עוזרת כשזה עדיין מכל האנשים ביחד – כשהציבור כולו משתמש ב״טריקים” (הלכות, מנגנונים), הם הופכים קצת לבני אדם.
—
טו. הוכחה היסטורית: מאברהם למשה – איך התורה עובדת על הכלל
– אברהם – צדיק בלי תורה.
– יצחק – היה לו בן אחד צדיק (יעקב) ובן אחד רשע (עשו).
– יעקב – שנים עשר שבטים, כולם צדיקים.
– משה רבינו – “וכל עמך צדיקים” – כל היהודים הופכים לצדיקים. למה? כי נתנו להם הרגלים (מצוות) שהם אפילו לא תופסים את הטעם שלהם.
—
טז. עיקרון קריטי: לעשות מצוות בלי לדעת את הטעם – והסכנה בגילוי הטעם
1) הכלל: גילוי הטעם מחליש את הקיום
חשוב מאוד שמצוות צריך לעשות אפילו לא יודעים את הטעם. הגמרא אומרת: מצוות שהטעם שלהן התגלה, שלמה המלך חטא עליהן – כי הוא חשב שהוא יכול להתחמק.
כשאנשים שומעים את הטעם, הם חושבים שהם “כבר יודעים” – וזה לא נלקח ברצינות. “עיקר לימוד ללמוד כדי שיביא לידי מעשה” – הלימוד כאן כדי להביא למעשה, לא רק לדעת.
2) המחשה מעשית: קידוש מוקדם בליל פסח
> *[דיגרסיה צדדית – אבל ממחישה את הנקודה המרכזית]*
כתוב בשולחן ערוך: בליל פסח צריך לעשות קידוש מוקדם, כדי שלא ישנו התינוקות (הילדים לא יירדמו). אף אחד לא עושה את זה. למה? כי גילו את הטעם. אנשים אומרים: “אה, הילדים ישנים ממילא, זה לא עוזר”.
ניגוד: תאר לעצמך שהיה כתוב “סגולה נפלאה משמשון אסטרופולייר” – לעשות קידוש לא יותר מ-20 דקות אחרי הזמן – אף יהודי לא היה מאחר, כי לא היו יודעים את הטעם. בלי טעם זה עובד יותר טוב.
3) שלמה המלך כדוגמה לסכנה של “אני כבר יודע”
שלמה, החכם מכל אדם, נפל דווקא כי הוא חשב שהוא יודע את הטעם והוא יכול להתחמק. “לא ירבה לו נשים פן ירבה לבבו” – שלמה אמר: “אצלי זה לא יקרה”. במיוחד אנשים חכמים נוטים לחשוב שהם אין להם את החולשה – וזו בדיוק הסכנה.
> *[דיגרסיה צדדית: יעקב אבינו וכתונת הפסים – “לעולם אל ישנה אדם בנו בין הבנים” – למדו את הכלל מטעות יעקב. ליעקב הייתה סיבה טובה, אבל זה עדיין הביא קנאה. אחרי התורה: אפילו כשאין קנאה, אסור – כי אי אפשר לסמוך על חשבונות עצמיים.]*
4) עיקרון הרמב״ם של טעם כמוס
לא צריך לגלות את הטעם של גזירות, כי אנשים לא ייקחו את זה ברצינות. לא כי הטעם שקרי – אלא כי אנשים, כששומעים את הטעם, חושבים שהם יכולים לעקוף אותו.
> *[דיגרסיה צדדית – מטפורה של פגישת עסקים: כשאתה אומר למישהו למה אתה רוצה פגישה, הוא אומר “אני כבר יודע, כן או לא”. אבל הפגישה עצמה – הישיבה, שתיית הקפה – יוצרת תהליך שמביא לתוצאה טובה יותר מאשר רק התוכן. בדיוק כך מצוות: התהליך של עשייה הוא מה שפועל, לא רק הידיעה של הטעם.]*
—
יז. נעשה ונשמע – הפשט העמוק
נעשה (עשייה) מביא לנשמע (הבנה).
– נשמע = מבין באמת שזה טוב
– שלא נשמע = חושב שזה טוב כי שמע דבר כזה
קשה מאוד לדעת על מה מדברים לפני שעושים את זה. רוב האנשים מעולם לא ראו אדם טוב ומעולם לא עשו דבר טוב – איך הם ידעו למה טוב להיות אדם טוב?
כשאני יודע מה לעשות – בוודאי אני עושה. זו לא חכמה. הבעיה: אנשים לא חיים בעולם של נשמה. רוב האנשים, רוב הזמן, לא יודעים מה קורה עם עצמם.
—
יח. למה אי אפשר לתקן אדם רק דרך לימוד/דיבור?
1) משל אריסטו – דברי המשורר
אריסטו מביא משורר שאומר: אם היו יכולים לעשות מאדם רע אדם טוב דרך שיעור, מגידי שיעור היו עושים כסף עצום. רופא שיש לו רפואה לסרטן היה עושה מיליונים. קל וחומר מי שיכול לרפא אנוכיות – כל אבא היה משלם לו.
> *[יישום מעשי: יש מוסדות שמבטיחים “אני הופך את הבן שלך למתמיד” – ועושים הרבה כסף על ההבטחה בלבד, למרות שמעולם לא באמת עשו אף מתמיד.]*
2) למה שיעורים לא עוזרים
– לאנשים יש מידות והרגלים רעים, לא רק טעויות בשכל.
– אפילו טעות שכלית טהורה קשה לעקור – האדם מתעקש.
– קל וחומר כשיש לו תאווה לזה גם.
– רוב האנשים לא עובדים רק דרך הסברים. יחידי סגולה אולי – וגם אצלם זה עובד פעם אחת, אחר כך הוא כבר צריך לעבוד על עצמו.
3) הפרדוקס: צריך כבר להיות צדיק כדי להתרשם משיעור
כדי ששיעור יפעל, האדם צריך כבר להיות מי שהולך אחרי השכל שלו – וגם אז זה לוקח שנים. רוב האנשים לא נולדים אנשים כאלה. האדם הטבעי רוצה “סוכריות” – תגמול, לא אמת. לחכות עד שכל האנשים יהפכו כאלה – משיח לעולם לא יבוא.
4) הפתרון המעשי
– נותנים להם “סוכריות” על היותם טובים
– מאמנים אותם
– לא אומרים להם למה זה טוב – כי אמירה רק מחמירה
—
יט. המעשה עם הבחור והרבי – דוגמה קונקרטית
> *[דיגרסיה להמחשה – אבל מרכזית לטיעון]*
בחור בא לצדיק ואומר שיש לו “הרהור כפירה” (באמת כבר היו לו מסקנות, לא רק הרהורים). הרבי שואל: “אתה קורא קריאת שמע? אתה מניח תפילין?” לא. עצת הרבי: קום כל יום, קרא קריאת שמע, התפלל שלוש פעמים במנין – וההרהור כפירה ייעלם. וכך היה.
החידוש העיקרי: זה לא רק “עבודה עוזרת”. זה סוג התשובה שיכול לעבוד – עבודה מעשית, לא הסברים אינטלקטואליים. “אתה לא מאמין בתפילין? אין בעיה – תפילין נעשו לאנשים שלא מאמינים, בדיוק כמו לאנשים שמאמינים”. מי שכבר מאמין באמת – הוא כבר צדיק, אפילו בלי תפילין.
—
כ. דברי הרבי מברדיטשוב
> *[דיגרסיה חלקית – אבל מתחברת לטיעון המרכזי]*
“אילו כוונת לפני סיני לא ניתנה תורה” – אם הייתה להם הכוונה (ההבנה הפנימית) לפני הר סיני, לא היו צריכים את התורה. אבל: רק “שרידי שרידים” הבינו מה “כוונה של הר סיני” אומרת. רוב האנשים חשבו שזה עניין של עוגת גבינה או שלמים. התורה נותנת לאדם את מה שחסר לו – דרך ה״טריקים” (מצוות) הוא מגיע לכוונה.
—
כא. טעמי המצוות של הרמב״ם – הבהרה חשובה
טעמי המצוות של הרמב״ם לא נכתבו כדי שיעשו את המצוות. הם נכתבו כדי “להצדיק” את הקב״ה – להראות שהוא עושה הכול בשכל. הרמב״ם לומד הפוך: צריך לעשות את המצוות כדי לראות (להבין). לא צריך לדעת את הטעמים כדי לעשות; עושים כדי להגיע לדעת.
—
כב. בינוני מול צדיק גמור – חילוק הרמב״ם
– בינוני: עושה לפעמים דברים שהוא לא מבין – כי הוא צריך את זה.
– צדיק גמור: מבין מה הוא עושה ולמה – לא צריך יותר לעשות דברים “שקריים” (דברים בלי הבנה).
– הכלל לעולם אינו צדיק גמור – לכן תמיד צריך את המצוות המעשיות.
– הצדיק הגמור לא פטור ממצוות – הוא ממשיך לעשות אותן, רק הוא יודע בדיוק מה הוא עושה.
—
כג. נגד הטיעון “אני לא צריך את המצווה כי יש לי כבר את המשמעות”
זה העניין של “נתגלה טעמי תורה”: אנשים אומרים: “אני כבר מבין את הטעם, לא צריך את המצווה”. תשובה: אין לך את המשמעות. אם באמת היה לך, היית עושה את זה הרבה יותר.
– דוגמה עם תפילין: “אני זוכר את ה׳ בלי תפילין”. תשובה: תחזור שבועיים אחרי שהפסקת להניח – בוא נראה אם אתה עדיין זוכר.
– דוגמה עם שבת: “אני יכול לזכור מעשה בראשית בלי שבת”. תשובה: לא, אתה תשכח! אולי אברהם אבינו יכול היה – אבל הוא גם שמר שבת.
– דוגמה עם צדקה: מישהו אומר “אני מאמין שצריך לתת יותר ממעשר” – נו, אם הוא באמת נותן יותר, הוא פטור ממעשר. אבל האדם הטיפוסי אינו אדם כזה.
—
כד. המסקנה – הפשט של מתן תורה
אנשים מדמיינים שהאמת רעה. האמת אינה רעה. האמת היא: צריך להיות טוב, ואדם טוב עושה רוב המצוות ממילא. לאותן מצווה-שתיים שהן “גדר” (הגבלה) – נדבר כשנגיע לזה.
זה הפשט של מתן תורה: נעשה מוביל לנשמע; עבודה מעשית יוצרת את האדם שיכול להבין; בלי זה האדם נשאר תקוע.
> *[הערה רפלקטיבית עצמית: “כל השיעור שלי בנוי על זה שאנשים כבר הולכים עם כובעים שחורים” – כלומר, הם כבר עושים, ואני מסביר להם למה. אם הם לא היו עושים, היה צריך שיעור אחר לגמרי. אי אפשר לתת שיעור אם לא היית קודם צדיק גמור – בלי בסיס מעשי אין אפשרות להסברה תיאורטית.]*
—
כל הטיעון-פלוס של השיעור:
“`
דרך הממוצע (דרך אמצעית) + דרך הרפואה (דחיפה לצד השני)
↓
קושיא: למה מצוות לפעמים קיצוניות?
↓
תירוץ: תורה = רפואה, לא אידיאל
↓
קושיא גדולה יותר: למה בכלל צריך תורה? (אברהם היה טוב בלעדיה)
↓
חילוק: תורה עליונה (אידיאל/אמת) ≠ תורה תחתונה (מצוות מעשיות)
↓
תירוץ: רוב האנשים רעים בטבעם / יש להם עזות-כוח
↓
תורה = תוכנית חינוך (שכר/עונש, “סוכריות ומכות”)
↓
דוגמה: מצוות כסף – כולן “קרוב לפזרנות” כדי לאזן כילות
↓
כילות היא self-reinforcing; פזרנות היא self-healing
↓
“הכל לפי רוב המעשה” – מעשים קטנים רבים שוברים כילות
↓
אנשים הופכים למה שהם עושים, לא למה שהם מאמינים
↓
המנגנונים העקיפים של התורה (לקט, שכחה, פאה, שמיטה)
↓
האדם נותן צדקה בלי ש״תופס” שהוא נותן
↓
שלא לשמה גם עוזר – “תורת ה׳ תמימה מחכימת פתי”
↓
מגילת רות: הקציר שייך לכולם (ברכה קולקטיבית)
↓
שיעורים/הסברים לא יכולים לרפא (משל אריסטו)
↓
צריך כבר להיות טוב כדי לשמוע – פרדוקס
↓
מעשה עם הבחור: עבודה מעשית מרפאת, לא הסברים אינטלקטואליים
↓
גילוי הטעם מחליש את הקיום (שלמה המלך, קידוש פסח)
↓
נעשה → נשמע: קודם עושים, אחר כך מבינים
↓
טעמי המצוות של הרמב״ם: לא כדי לעשות, אלא כדי להבין אחר כך
↓
בינוני מול צדיק גמור – הכלל לעולם אינו צדיק גמור
↓
נגד “אני לא צריך את המצווה” – אין לך את המשמעות
↓
מסקנה: זה הפשט של מתן תורה –
נעשה מוביל לנשמע, עבודה מעשית יוצרת את האדם
“`
תמלול מלא 📝
שיעור בשמונה פרקים לרמב״ם – פרק ד׳: דרך הממוצע, דרך הרפואה, ודרך התורה בריפוי
הקדמה ומסגור השיעור
המרצה:
טוב מאוד, כן. אני מקליט כאן הקלטה לגיבוי.
אז השיעור של היום הוא בערך כך, בערך כך הוא הנושא, ושכחתי להביא את הספרים, הוא יגיע עם הספרים גם כן, בשלב מסוים בכל אופן. אבל זה כך, השיעור של היום בנוי על זה שאנחנו מחזיקים בעצם בתחילת פרק ד׳, לא ממש בתחילה, קצת בחלק השני. ובאופן כללי, כל פרק ד׳ של שמונה פרקים הוא פרק חשוב מאוד, כלומר כבר דיברתי, כלומר שפרק ד׳ ופרק ה׳ הם הפרקים המרכזיים של שמונה פרקים, העיקר תיאוריה ולמעשה עומד שם.
שני היסודות של פרק ד׳ ופרק ה׳
ופרק ד׳ ופרק ה׳ בנויים בעצם על שני דברים, זה ממוסגר בדרך מסוימת, אבל זה בנוי על שני יסודות, וצריך להבין היטב את הקשר בין שני הדברים.
דרך הממוצע – הדרך האמצעית
הדבר הראשון הוא הנושא שנקרא, איך זה נקרא? דרך הממוצע, כן? זה מתחיל בכך שהמידות הטובות הן דרך הממוצע, וצריך להיות לא בצד זה ולא בצד ההוא, ויש דרך איך להגיע לדרך האמצעית. וזו דרך הרפואה, אם מישהו, הדרך היא פשוט לחזור על המעשים כאילו כבר מחזיקים שם, כאילו, “תעשה את זה עד שתצליח”, זו דרך העבודה של הרמב״ם.
דרך הרפואה – התוספת על דרך הממוצע
ויש עוד תוספת על זה, פרט נוסף שנקרא דרך הרפואה, שלפעמים, מאחר שעיקר העבודה היא לעשות, זה לא רק להבין, ההבנה לא מספיקה, צריך לעשות את זה, אם מישהו נמצא רחוק מאוד, או בדברים מסוימים שרוב האנשים נמצאים רחוק, צריך לנוע לצד השני, לא להישאר לצמיתות בצד השני, צריך ללמוד שיעור שלם, אני לא יודע אם כבר היה כאן שיעור שמסביר מה זה אומר, כלומר שכבר כן פעם הסבירו שזה לא אומר ממש, כן? להיות ארוך, אבל לא להפוך לצדדי, אלא יותר ממה שאתה חושב, כי אתה חושב שזה הולך לקיצוניות, זה לא להיות קיצוני, כן? והם לא מחזיקים באנשים שאומרים שצריך להיות קיצוני, כי אז נהיים משוגעים ולעולם לא חוזרים. זה רק אומר שאתה צריך ללכת רחוק מאוד, צריך להיכנס רחוק מאוד, כי אתה עדיין רחוק מאוד בצד ההוא. זה הנושא של דרך הממוצע השנייה.
קושיית הרמב״ם ותירוצו על התורה והקיצוניות
ועל זה שאל הרמב״ם קושיה, או בזה הוא עונה על קושיה ששואל שם אדם, שהרמב״ם טוען שהדבר הטוב הוא הדרך האמצעית, ואנשים אומרים, אבל אני רואה בתורה רואים דברים שונים שהם קיצוניים, או שומעים מעשיות חסידיות – כאן נכנסות מעשיות חסידיות – החסידים, זה מה שהרמב״ם דיבר עליו, שמספרים על החסידים, שהם התנהגו בסיגופים שונים, או שונים, הם הלכו למדבר, כן, היהודים הלכו למדבר, כמו שאתם זוכרים את המעשה. היהודים הלכו למדבר. כל אלה דברים שנראים לא כדרך הממוצע.
תירוצו הכללי של הרמב״ם
על זה אומר הרמב״ם תירוץ כללי, שהתירוץ הוא ש, בוא ר׳ יואל, צריך להביא עוד שולחנות. התירוץ באופן כללי הוא שהתורה באה לרפא את האנשים, התורה לא באה רק לומר מה האמת, על זה צריך לומר בחדות, לא בשביל זה ניתנה התורה לדעת מה האמת, התורה ניתנה כדי לרפא את האנשים. ממילא, מאחר שהתורה יודעת שאנשים לוקים בדברים מסוימים, צריכה התורה להיות קיצונית ולהביא דרכים שיחזור לדרך השנייה.
והרמב״ם מביא הרבה דוגמאות על זה, איך רואים שהתורה הולכת כבר לקיצוניות כדי לרפא את האנשים. ובזה אומר הרמב״ם, שממילא אם מישהו הולך עוד יותר רחוק מהתורה, הוא בוודאי מבולבל לגמרי, כי הוא לא יכול לומר, “אה, התורה עומדת על האידיאל, אני אבל לא אידיאלי, אני הולך רחוק יותר.” כי אתה לא מבין שהתורה כבר לא אידיאלית, התורה כבר באה לרפא אותך, ואתה הולך עוד יותר רחוק, אתה לגמרי ירדת מהדרך. כך אומר הרמב״ם הקדוש, כן? את החלק הזה של תורה אתם זוכרים, זה פחות או יותר המהלך של כל הפרק.
דוגמה: נזיר
כן, פרשת השבוע. התורה נגד נזיר, אבל התורה אומרת “כי יפליא לנדור”. למה הוא צריך ללכת הפוך? כן? פשט פשוט. הרמב״ם לא אומר ממש את הפשט, הוא מדבר על נזיר, אבל כנראה הוא מתכוון לזה. כן, אז, אבל אדם רגיל לא צריך להיות. אם אתה יכול להיות קצת סוטה, אתה צריך להיות נזיר. מי שאינו סוטה, לא צריך להיות נזיר. כן?
זו ראיה. וגם רואים מאוד חזק איך הוא מתווכח. הוא מתווכח מאוד חזק. רואים מאוד ברור שהרמב״ם סובר שלאנשים יש טעות. אנשים חושבים שהקיצוניות היא טובה. ולא רק שהם חושבים שזה טוב, הם חושבים שזה כתוב בתורה. והוא מתווכח מאוד חזק עם האנשים. הוא מוכיח להם שהם לא צודקים. קשה לומר איך הוא שואל על עצמו, כי הוא לא נכנס חזק מדי למה הם חשבו, אבל הוא מראה שלא נכון מה שהם חושבים.
מסגרת מתודולוגית: שלוש קטגוריות ללימוד הרמב״ם
אבל מה שאני רוצה להדגיש היום, הקהל כבר יודע את זה, נכון? הקהל כבר יודע את זה. מה שאני רוצה להדגיש היום הוא רק, שמסתבר שיש כאן שתי נקודות, כמו בכל הפרקים של הרמב״ם יש שתיים, שלוש נקודות. עשיתי פעם סיכום של הספר הזה, של ארבעת הפרקים הראשונים שלמדנו, אני צריך באמת לעשות על זה בעזרת השם, עדיין לא עשיתי את זה, אבל אני אומר את זה רק בתצוגה מקדימה. אני אגיד לכם עכשיו מה אני צריך לומר, ולמדנו פעם שבכל פרק של הרמב״ם בכלל, יש דרך טובה ללמוד רמב״ם, ורמב״ם ורש״י, יש שלושה דברים. זו המסגרת שלי, זו מסגרת טובה לדעת איך ללמוד הרבה דברים. שלושה דברים.
1. תוכן ועניין – הרעיון עצמו
הדבר הראשון הוא, מה התוכן והעניין? מה היסוד? מה ה, אתה יכול לקרוא לזה הפילוסופיה? מה הרעיון שהוא רוצה להוציא בחלק הזה? מה הרעיון שהוא יוצא? את הרעיון אפשר לדון בו הרבה, אבל זה הדבר הראשון. מה הרעיון עצמו? למשל, אומרים את הרעיון של דרך הממוצע, הרעיון של דרך הרפואה, של דרך המיתה, של דרך ההרגל, אלה הרעיונות.
2. פרשנות – פירוש התורה
דבר שני, נקודה שלמה שנייה, שאנשים מבולבלים, והרבה פעמים אנשים מתחילים מהנקודה השנייה, אבל זה עוד נושא שלם, זה מה שקוראים, ר׳ יואל קורא לזה פרשנות, הפרשנות, כן? באידיש אומרים פירוש, בעברית אומרים פרשנות, ובאידיש פירוש, אותו דבר. איך הרמב״ם, או איזה ספר שלומדים, מפרש עם היסודות את התורה? כן? וכאן אתה יכול להיות עוד קושיות, זו מחלוקת, אחד אומר פשט אחר, הרבה פעמים, החידושים, הוא אומר פשט בפסוק שמעולם לא עלה על דעתי, או שכך כתוב שם, והמפרשים האחרים בכלל לא עולים להם פשטים כאלה. זה הנושא של פירוש התורה על פי היסודות, כן? הרמב״ם, הרבה פעמים מאוד ברור הוא נכנס שלכאורה לא כתוב כך, צריך לענות. זה הנושא של רוב היהודים שלומדים תורה מתחילים מכאן, והם שוכחים שצריך קודם לדעת מה הרעיון עצמו. זה הדבר השני.
3. ויכוחים – דיונים ומחלוקות
והדבר השלישי הוא ויכוחים, כן? עכשיו כשמבינים שעל שני הדברים יכולים להיות ויכוחים בעצם, נכון? גם מישהו יכול בכלל להבין אחרת, וגם מישהו יכול להבין אחרת, או שהוא מבין אחרת את התורה. לפעמים יש אנשים שמבינים אחרת, אבל אומרים שהתורה כתובה אחרת. אלה האנשים המצחיקים ביותר. הוא מבין כך, הוא אומר אבל התורה כתובה שטויות. מה אני רוצה לדבר איתך? אתה לא האמא שאני צריך לדבר איתה. אבל נעשים הרבה אנשים כאלה. אבל האדם הרגיל אומר, או שהוא מבין אחרת, או שהתורה כתובה אחרת. ואנחנו צריכים להתווכח ולהראות שהוא טועה.
יישום שלוש הקטגוריות על פרק ד׳
אז למשל בפרק הזה אתה רואה מאוד ברור את שלושת הדברים, נכון? קודם כל, הרמב״ם מוציא את הרעיון, הוא מוציא את הרעיון בקיצור. יש לי קצת טענות על הרמב״ם שהוא מקצר מאוד בהוצאת הרעיונות בספר הזה, ובכל ספריו באמת. אבל כך, זו הדרך של כתבים, הם כותבים את הרעיונות המרכזיים שלהם. אחד, הוא מוציא פירוש התורה, הוא מפרש את התורה. האמת היא שפירוש התורה יוצא כבר מזה שהוא מביא ראיות מהתורה לרעיון שלו. כן? לא רואים בתורה שהתורה אומרת שאנשים צריכים להיות נזירים. התורה נגד נזירים. כן, פרשת השבוע. התורה נגד נזיר, אבל התורה אומרת “כי יפליא לנדור”. למה הוא צריך ללכת הפוך? כן? פשט פשוט. הרמב״ם לא אומר ממש את הפשט, הוא מדבר על נזיר, אבל כנראה הוא מתכוון לזה. כן, אז, אבל אדם רגיל לא צריך להיות. אם אתה יכול להיות קצת סוטה, אתה צריך להיות נזיר. מי שאינו סוטה, לא צריך להיות נזיר. כן?
זו ראיה. וגם רואים מאוד חזק איך הוא מתווכח. הוא מתווכח מאוד חזק. רואים מאוד ברור שהרמב״ם סובר שלאנשים יש טעות. אנשים חושבים שהקיצוניות היא טובה. ולא רק שהם חושבים שזה טוב, הם חושבים שזה כתוב בתורה. והוא מתווכח מאוד חזק עם האנשים. הוא מוכיח להם שהם לא צודקים. קשה לומר איך הוא שואל על עצמו, כי הוא לא נכנס חזק מדי למה הם חשבו, אבל הוא מראה שלא נכון מה שהם חושבים. אלה שלושת, שלושת הענינים, שלוש קטגוריות של דברים שהוא עושה בפרק הזה. נכון? מסכימים?
טעם ומהלך התורה – נקודה עמוקה יותר
אז, אולי שכחתי את השנייה. אני יודע את השלישית, זה יהיה יותר טוב. השלישית היא רק כי אנשים לא מכירים את זה, צריך להבהיר את זה. אז, השבוע היה חג שבועות, מביאה התורה, זה מאוד חשוב, אני רוצה לעשות את הקשר בין שני הדברים. האמת היא, יש כאן דבר חשוב. זה לא סתם פירוש, מה שכתוב בפרק הזה זה לא סתם פירוש. הרי כתוב בתורה את הדבר הזה. זה יותר טוב מפירוש, זה כמו טעם על כל התורה, או רובה, חלק גדול ממנה. הרמב״ם הרי כאן עם החלק הזה שהוא מקשר את הרעיון שלו עם התורה, הוא מפרש בצורה יוצאת דופן מאוד את כל התורה, מה המטרה והמהלך איך כל התורה עובדת. נכון?
אז יש כאן דבר חשוב מאוד להבין מה זה אומר. אני רוצה לחשוב על זה לפחות בשתי דרכים שאני רוצה לחשוב כמה נקודות שאני רוצה להוציא על זה. מסכימים? במילים אחרות, הרמב״ם כאן בחלק הזה, בחלק השני, החלק הראשון לא מדברים עליו עכשיו, החלק השני שהוא אומר שזה הפשט של התורה, הוא בא לענות על קושיה גדולה. הוא בא ל… הוא לא עונה על הקושיה, אבל הוא בא לענות על הקושיה.
קשר לשבועות – הקושיה הגדולה
כי מה הקושיה של שבועות, נכון? מה הקושיה? אסור לשאול שאלות בפסח. בפסח שואלים שאלה למה אוכלים מצה. זו בעצם אותה שאלה. אבל בשבועות שואלים שאלה למה הקב״ה נתן את התורה, נכון? כלומר, זו אותה שאלה. כבר שאלתי את השאלה בפסח. לכן לא כתוב בהגדה של שבועות, כי זה כבר התשובה. כבר מחזיקים בתשובה בהגדה של פסח, כי זה בעצם אותו דבר, כן? ר׳ גבריאל ויסמן עשה הגדה של שבועות, מבינים, הוא עשה ארבע קושיות, כלומר הוא רק עשה תשובות.
כן, מה הקושיה של שבועות? דרך אגב, הקושיה היא קושיה כפרנית, אבל זה כתוב בכל הספרים החסידיים, כי גיליתי את הטריק של הספרים החסידיים. אחד הטריקים הוא לשאול איך אפשר לשאול את השאלות הטובות בלי להיות כופר, נכון? דבר חשוב.
קושיית הרמב״ן על “תורת ה׳ תמימה”
אז מה שואלים את הקושיה? מה כל היהודים כאן שואלים את הקושיה? דרך אגב, לרמב״ן יש פירוש, יש לו דרשה, שנקראת, לרמב״ן יש דרשה “תורת ה׳ תמימה”. הרמב״ן גם הסתכל על הפסוק “תורת ה׳ תמימה”. הפסוקים, הם דורשים את אותם פסוקים. יש דרשות מסוימות ישנות על הפסוק “תורת ה׳ תמימה”, כן, מהמזמור “השמים מספרים”.
והרמב״ן שואל קושיה. אתה יודע מה השאלה הראשונה שהרמב״ן שואל בספרו? בדרשה הזו? הוא אומר כך, כתוב פסוק “תורת ה׳ תמימה משיבת נפש”. התורה נפלאה, היא שלמה, היא מושלמת. שואל הרמב״ן, “הממ… אני רואה שלגויים יש חוקים טובים לגמרי, זה לא מסוכן. קצת יותר טוב, קצת למעלה. מה העניין הגדול? התורה כל כך טובה, היא יותר טובה מכל מה שעמד לפניה? כן, יש בזה היגיון, הכל טוב, אבל התורה עוד יותר טובה. זו התורה. אני לא אומר שהאדם שאין לו תורה הוא משהו לגמרי…”
כך שואל הרמב״ן קושיה. כדי לשאול את הקושיה צריך לגור בין גויים הגונים לגמרי. אני לא אומר, לא כל אחד יאמר “כן, אני רואה אותם כן”. אבל זה תלוי באיזו שכונה יש לך. אבל בעצם, אפשר לדמיין שיש גויים טובים לגמרי. זו שאלה טובה, נכון? אז הראשונה… אוקיי, אני לא אגיד עכשיו את כל הדרשה של הרמב״ן. יש לו שבע תשובות, כמה שאני זוכר. תמיד אם יש שבע תשובות, צריך להבין מה קורה. נכון? אני לא יודע מה התשובות לשאלה כל כך פשוטה. אבל יש לכאורה קצת חסרון בשאלה. אתה שומע פער? כשלא תראה את הפער, לא תהיה לך השאלה.
הדרך החסידית לשאול את הקושיה
אבל יש דרך חסידית לשאול את הקושיה. דרך חסידית, כתוב בהרבה ספרים חסידיים שואלים כך שאלה. למה? אברהם אבינו היה צדיק?
למה צריך את התורה? – הקושיה החסידית ותשובת הרמב״ם
מקושיית הרמב״ן לקושיה החסידית
מה המעלה הגדולה שהתורה כל כך טובה? היא יותר טובה מכל מה שעמד לפניה? כן, יש בזה היגיון, הכל טוב, והתורה עוד יותר טובה.
אבל תורה, לא רואים שהאנשים שאין להם תורה הם משהו לגמרי… איך שואל הרמב״ן קושיה? הוא שואל את הקושיה, צריך לגור בין גויים הגונים לגמרי. אנחנו לא אומרים, לא כולם, הרבה אנשים יאמרו כן, הם כן. אבל זה תלוי באיזו התייחסות יש לאדם. אבל בעצם, לפחות, אפשר לדמיין שיש גויים טובים לגמרי. אז זו שאלה טובה, נכון?
תרגום לעברית
אוקיי, אני לא אומר עכשיו את כל הדרשה של הרמב״ן, יש לו שבעה תירוצים אם אני זוכר. ותמיד כשיש שבעה תירוצים, צריך לשאול איך הולכים ההורים. אני לא יודע למה צריך שבעה תירוצים על קושיא כל כך פשוטה.
אבל אז זו לכאורה קושיא קצת חיצונית. זה גוי, אם לא היית רואה את הגוי לא הייתה לך הקושיא. אבל יש דרך חסידית לשאול את הקושיא. הדרך החסידית, כתוב בכל הספרים החסידיים לשאול קושיא כזו.
הצדיקים לפני מתן תורה
אברהם אבינו היה צדיק? צדיק גדול, כן? חסיד אפילו. יצחק היה צדיק? שם בן נח היה צדיק? נח עצמו בוודאי צדיק, אולי צדיק קצת יותר קטן מאברהם, אולי קצת יותר גדול? כתוב פסוק שהוא היה צדיק, נכון? כתוב אפילו ניגון שהוא היה צדיק גדול. בוודאי שהוא היה צדיק, כן?
איך קראו לו? אה, נו, חנוך, חנוך היה צדיק? מתושלח היה צדיק? הם כולם היו צדיקים, נכון? צדיקים גדולים.
היה להם תורה? איך עומדת דעתי, נכון? לא הייתה להם שום תורה. שוב, בואו נהיה ברורים, אנחנו מדברים על מתן תורה. מה שהיה, שם בשבועות בבוקר היה להם משהו. על פי מדרש היה להם, אבל אתה יודע שאי אפשר להתחתן עם מדרש. לא הייתה להם שום תורה, הם היו צדיקים גדולים, הם היו אנשים מושלמים, הם הלכו ישר מכלום, הם לא רק זה, הם ייסדו את כל העניין, האנשים שהם הולכים לקבל את התורה, אני מתכוון לאבות.
רואים שלא צריך שום תורה, נכון? טוב מאוד. אבל לא את התורה, לא את התורה של משה רבינו הייתה להם. מזה רואים, הרי ברור שאפשר להיות אדם טוב בלי התורה, אין שום ספק, כתוב בפירוש בתורה. כתוב בפירוש בתורה שאפשר להיות צדיק בלי לדעת אף מילה אחת של תורה, אף מילה אחת של חומש רש״י לא למד אברהם אבינו. איפה הוא למד? הייתה לו התורה בפנים, אבל לא היה לו, ולא צריך להיות.
הקושיא החדה: למה צריך מתן תורה?
אבל הקושיא לא נכונה, אני לא רוצה להגיע למה הפשט של התורה שהייתה לפני משה רבינו. אני רוצה אפילו לשאול קושיא, אם כך, למה צריך את משה רבינו? למה צריך לעשות מתן תורה? מה חסר? כדי שידעו לא לרצוח? אברהם אבינו לא רצח, הוא ידע שאסור לרצוח, הוא התנהג כך. למה צריך את כל התורה? נכון? זו קושיא טובה.
שתי משמעויות של “תורה”
רואים שהם לא היו מצליחים להעביר הלאה. הם לא שמרו פסח. הם לא שמרו פסח, הקושיא. הם שברו את הקושיא של פסח. והתורה עומדת בפרק, נכון?
זאת אומרת, כשאומרים תורה, יש לזה שתי משמעויות שונות. יש את מה שאומרים תורה בתור האידיאל, מה האידיאל של אדם צריך להיות. את זה אפשר אפילו לגלות בלי התורה, אפילו בלי שהקב״ה יגיד לך, נכון? אפילו בלי שהקב״ה יגיד לך, כי אתה יודע הרי?
המבול והטבע של בני אדם
כי הקב״ה אפילו התייחס לזה, וגם הוא עשה מבול לאנשים שמעולם לא ידעו שיש בורא, הם לא ידעו שיש בורא, הם מעולם לא ידעו שיש תורה, הם אפילו לא ידעו על שבע מצוות בני נח, אתה יודע? זה כתוב בגמרא, שבע מצוות בני נח. הם לא למדו את אותו קטע גמרא עם דרשה על “ויצו ה׳ אלקים על האדם”, שזה גימטריא שבע מצוות בני נח. הם לא ידעו על זה.
מה כן ידעו? סתם יכלו לדעת שאסור לרצוח, אסור לגנוב, אסור לנאוף, כל הדברים האלה שכתובים בעשרת הדברות ידעו מעצמם, עד כדי כך שהיו חייבים עונש.
הרמב״ם אומר את זה, אלה לא התורות שלי, הכל כתוב ברמב״ם הקדוש. רואים, נראה שזו אחת משבע מצוות בני נח. כל מה שהרמב״ם אומר, בואו לא נכנס לקצוות. הדבר כתוב ברור בחומש, בכל ספר בראשית כתוב ברור שיש דבר של צדיקים, יש דבר של רשעים. פרעה קיבל עונש, אחר כך הוא כבר קיבל עונש, לפני כן. בוודאי היה אדם רע. יש אנשים טובים, יש אנשים רעים, ולא בשביל זה צריך תורה.
הנצי״ב על ספר בראשית
כך כתוב בפירוש בכל ספר בראשית, אומר הקדוש שנקרא רבי נצי״ב, שבגלל זה נקרא ספר בראשית, וחז״ל אומרים שנקרא ספר הישר, כי אדם ישר מספיק ספר בראשית. ספר בראשית מלמד איך להיות אדם ישר. ואם מישהו הוא מאוד דתי אבל הוא לא ישר, אז הוא מקבל מבול, זה לא עוזר. זה מעכב. זה הנושא של ספר בראשית.
התירוץ: למי התורה?
אז מה עושה התורה? כאן צריך דבר נפלא. התורה היא… נו, למה התורה? למה צריך תורה?
תירוץ ראשון: לאנשים חולים – העזות של היהודים
לאנשים חולים. טוב מאוד, לאנשים חולים. או לקהילות גדולות שבברירת מחדל יש להם הרבה אנשים חולים. התורה היא… או, יש שני דברים. או שהתורה היא לאנשים חולים, זאת אומרת, כמו שכתוב בגמרא בביצה, “אלמלא נתנה תורה לישראל אין כל אומה ועם יכולים לעמוד בהם”. חיות רעות כאלה בלי התורה, תדמיינו לעצמכם מה היה.
מה הראיה שהגמרא צודקת? שברגע שהיהודים הפסיקו להיות דתיים, כבר הייתה להם מדינה. הם עזים, ליהודים יש הרבה אומץ והרבה כוח. ולמה הם… מה מעכב אותם מלהיות חיות רעות ולנצח את כל הגויים בדרך הטבע? הרי התורה.
מה הראיה לזה? היהודים הדתיים שאין להם את התורה… היהודים החילוניים יש להם באמת עזות. אז מי שהלך לארץ ישראל יודע שהישראלים עזים, זה עזים שבאומות, אין שום ספק. כן. כבר ראינו, כן, בתורה כתוב כבר, כן.
אז אבל התורה נעשתה כדי לרסן קצת את היהודים, שיהיו אנשים בכל זאת. אם לא הייתה עזות, לא היו צריכים שום תורה. נכון? הם עזים, כן. כבר התכוונת לזה. הלו, גם הם צריכים תורה, לא אמרתי. הם עוד יקבלו על סאטמר… יותר גרוע, אולי יותר טוב, אני לא יודע יותר גרוע. אם לאדם יש כל כך הרבה כוח, הוא צריך הרי משהו לרסן אותו, שישתמש בזה נכון. אז… כן.
תירוץ שני: רוב האנשים אינם טובים בטבע
אז התורה לא… אז העולם, אנחנו רחוקים מהאמת, אנחנו חושבים, אני מתכוון שזה אמת בשבילנו כי אנחנו כל כך רחוקים מהאמת ואנחנו צריכים שהתורה תספר לנו את האמת. אבל באידיאל, התורה, מתן תורה, לא התורה.
כשאני אומר תורה, למילה תורה יש שתי משמעויות, תורה יש בבחינת חכמה, שאברהם אבינו למד תורה, הוא הרי התכוון לאמת, הוא לא היה צריך את התורה, אני לא יודע איך לקרוא לשתי המילים. כן, הזוהר קורא לזה תורה דלעילא ותורה דלתתא. מי ששמע את השיעור באנגלית יודע שהזוהר מדבר על זה. הזוהר קורא לזה תורה עליונה ותורה תחתונה, תורה דאצילות, תורה דבריאה, יש כל מיני דרכים לדבר על זה בזוהר. לזוהר היו דרכים לדבר על זה.
אבל התורה האידיאלית, זה מה שאברהם אבינו למד, מה שמשה רבינו למד, זו האמת, אמת, זו האמת לאמיתה. אבל התורה של משה רבינו, התורה שלמטה, התורה שבעולם הזה, באה כדי לרפא את האנשים שחולים.
או דרך שנייה לומר את זה היא, כדי שיוכלו הרבה אנשים להיות טובים יותר ממה שהיו בלי זה. למה? כי רוב האנשים אינם אנשים טובים.
הראיה מספר בראשית: הטבע של בני אדם
איך אני יודע שרוב האנשים אינם אנשים טובים? מאותו ספר בראשית, נכון? כמובן, הקב״ה ברא את העולם, זה כתוב בפרשת בראשית, פרשת נח. הקב״ה ברא את העולם, זה הטבע, כן, שבעה ימים ברא את העולם, הקב״ה ברא את העולם, ביום השישי הוא ברא את העולם, בשביעי הוא נח. אחר כך היו האנשים הראשונים, האדם השני הרג את האח. זו דרך הטבע, ככה זה הולך. זה הנורמלי, זה הטבע. זה לא טוב.
אחר כך, היו הרבה אנשים, “כי רבה רעת האדם”, “כי כל יצר מחשבות לבו רק רע כל היום”, כל המאמרים היפים שאתם יודעים, וכן הלאה. ככה אנשים הם, הם ככה מטבע. “ויאמר ה׳ אל לבו לא אוסיף לקלל עוד את האדמה בעבור האדם כי יצר לב האדם רע מנעוריו”.
מופיע צדיק אחד, הוא תופס שזה לא הגיוני, הוא אוסף את משפחתו, הוא מנסה ללמוד את עצמו, הוא מנסה לשמור על אנשיו, הרבה לפני אברהם אבינו, הוא מנסה לשמור על אנשיו. אבל אתה רואה הרי מהמעשה עצמו שרוב האנשים לא טובים.
למה רוב האנשים לא טובים? כשאנשים יכולים להיות טובים, אנשים יכולים מעצמם להכיר את האמת, לא היו מענישים אותם. אבל בדרך הטבע רוב האנשים רעים. כמו שלמדנו מה שהרמב״ם אומר, למה בני אדם מתכוונים, בדרך הטבע, נותנים לאנשים כוח, הם הולכים להיות עריצים והעבדים שלהם. ככה אנשים עובדים. human nature, it’s predictable. מי שזה predictable אחרת לא יודע על מה הוא מדבר.
התורה כתוכנית חינוך
אז בשביל זה בא משה רבינו והוא אמר שיש לו עצה לבעיה. התורה אינה עצה למי שלא יודע את האמת, זו עצה למי שרוב האנשים אינם מסוגלים לתפוס את האמת. רוב האנשים, אפילו אם יבואו לתת שיעור ויסבירו הכל שחנוך ידע, הם בסבירות גבוהה יהיו אנשים יותר גרועים if anything, או שזה לא יעזור להם כלום, הם לא יזכרו את כל הדרשה, את כל ההסברה, את כל ההבנה, את כל הכרת האמת, זה לא ישנה אותם כלום.
שכר ועונש – ממתקים ומכות
ממילא מה התירוץ? תורה היא התירוץ, שכר ועונש. איך למדתם בחומש, מה שאומרים בברית, כן? תורה היא התירוץ, שכחו מהאמת. לא לשכוח, לא לשכוח, אבל לא תוכל לשכנע עם האמת, תוכל לשכנע עם כמה ממתקים ועם מכות.
זה הפירוש “חנוך לנער על פי דרכו”. מה הפירוש “חנוך לנער על פי דרכו”? לא מתכוון למה שהרב הירש וכל האנשים המודרניים אומרים שצריך לדבר אל נפש הילד, זה מתכוון שצריך לדבר בשפה שילדים מבינים. איזו שפה ילדים מבינים? מכות וממתקים. אוקיי? היום יש גרסאות יותר מתוחכמות של מכות וממתקים, but it’s still the same thing, right?
מה שהוא אוהב, מה שהוא אוהב, אומרים אתה אוהב את זה? יש לי את זה, תהיה ילד טוב, יתנו לך את זה. אתה לא אוהב את זה? תהיה ילד רע, לא יתנו לך את זה. זה בעצם מה שהפירוש של חינוך, ותורה היא תוכנית חינוך, לא תוכנית אמת, אלא תוכנית חינוך. נכון? מאוד מאוד פשוט, וזה הפתרון לכלל.
מעבר לדוגמאות של הרמב״ם: מצוות כסף
אז אני רוצה להסביר קצת יותר טוב איך זה עובד, כי אני מרגיש שאם תופסים את זה אפשר להבין את רוב המצוות, at least את הרעיון של רוב המצוות אפשר להבין, וגם אפשר להבין מה הרמב״ם אומר כאן שזה הולך קצת בדרך קיצונית. מה הוא מתכוון בדרך קיצונית? right?
אז אני רוצה לדבר על הדוגמאות שהוא מדבר. לא הבאתי את הגרסה שלי כי סידרתי את זה קצת ביחד לקחת כאן, אבל הוא מדבר כאן על דוגמאות מסוימות, אוקיי? אז בואו נדבר על הדוגמאות שהוא מדבר. הדוגמאות, כבר דיברנו שיש שני סוגי מידות שהרמב״ם מדבר עליהם בפרק: אחד הוא על תאוות תענוגי הגוף, והשני הוא על כסף, שני דברים חשובים בחיים.
ועכשיו אני הולך לדבר על מה שהוא מדבר על כסף, אוקיי? כי אני רוצה רק להראות, אני רוצה לדבר על זה קצת, ואני אדבר על זה גם בגלל השיעור של שבועות, שלמדנו מגילת רות, וכתוב שם, אני לא יודע למה אומרים שלא צריך ללכת בשבועות קצת.
אז הוא אומר כך, תראה מה הרמב״ם אומר כאן, אחרי שהוא מסיים לדבר על תאוות, שחזר אליו גם, הוא אומר כך: “וכן כל מה שבא בתורה”, כל מה שכתוב בתורה, והוא עושה רשימה ארוכה: מעשרות, לקט, שכחה, פאה, פרט, עוללות, שמיטה, יובל, צדקה די מחסורו, וכן הלאה.
הדרך הבלתי רגילה של התורה בנתינת צדקה: למה אין מצווה פשוטה לתת כסף
הקדמה – רשימת הרמב״ם של מצוות שהן “קרובות לפזרנות”
אני רוצה רק כי אני רוצה לדבר על זה קצת, ודיברו על זה. זה גם שיעור של שבועות, למדו מגילת רות, זה כתוב שם, וצריך לחזור על זה עם עצמו כמו שהיה שבועות קצת.
הוא אומר כך, תראה מה הרמב״ם אומר כאן, אחרי שהוא מסיים לדבר על כעס, תענוגים, שחזר ליחוד, הוא אומר כך, והן כל מה שבא בתורה, כל מה שכתוב בתורה, והוא עושה רשימה ארוכה, של מעשרות, לקט שכחה ופאה, פרט ועוללות, שמיטה ויובל, צדקה די מחסורו, כמה דברים יש לי כבר? זה חמש, שש, שבע מצוות.
אומר הוא, כל זה קרוב לפזרנות, כל המצוות האלה הן כמעט פזרנות. אנחנו זוכרים שיש שני קצוות, פזרנות היא אחד, כן, להיות פזרן, לתת יותר מדי זה דבר רע אחד, הצד השני הוא להיות כילי, קמצן, מי שלא נותן מספיק, ובאמצע, זו המידה הנכונה של נתינת צדקה, של עזרה למי שצריך, למי שצריך לעזור בדרך שצריך לעזור, בזמן שצריך לעזור. אומר הרמב״ם, אבל בתורה זה לא כתוב.
הקושיא הגדולה: בתורה שבכתב אין מצווה פשוטה של צדקה
אני רוצה להעיר כאן על דבר מאוד מעניין, אני מתכוון שאנשים אחרים שלמדו על הדברים האלה כבר יודעים איך, שבתורה, אתם יודעים שבתורה לא כתובה שום מצווה לתת צדקה ממש? דבר מעניין, כן? למשל, או מדברים אפילו על פרנסת אדם שלומד, כל מיני דרכים שנותנים צדקה, בתורה אין אף אחת מהמצוות האלה, או כמעט לא, ולא בפירוש. התורה שבכתב, הרמב״ם אומר שמדברים על התורה, המצוות שנאמרות בתורה שבכתב. הרמב״ם אומר הרי “והן כל מה שבא בתורה”, אבל זה לא מתורגם.
כן, כפי שנקרא, קראנו בשבועות ביום השני פרשת ראה, נכון? שם כתובים כמעט כל המצוות של עזרה לעני ואביון. “עשר תעשר”, כן, קוראים זאת ביום טוב, כי יום טוב הוא הזמן שבו משמחים, צריך לחשוב על עני ואביון.
מה כתוב בתורה על עזרה לעניים
מה כתוב בתורה? כתוב כך, שצריך לתת מעשר שני לעני ואביון, ללויים, וצריך לתת לקט שכחה ופאה, כלומר, זה כבר כתוב באמור, ביום טוב ובקדושים, וצריך לתת, ביום טוב צריך לתת לו לאכול גם כן. מה עוד כתוב? אם הוא עני יותר צריך לתת לו הלוואה, וצריך להשמיט בשמיטה, ואם הוא נמכר צריך לפדות את ביתו, אם הוא מוכר את עצמו, קרוב צריך לפדות אותו מהיהודי שקנה אותו, או מהגוי שקנה אותו. הרבה מאוד על עזרה חברתית, אבל דבר אחד לא מובן, הם נותנים כסף.
הבעיה: כתוב רק על הלוואות, לא על מתנות
לתת, ההלוואה היא תחליף למזומן. אבל להלוות, לא לתת. “העבט תעביטנו”, תן לו במשכון, נכון? תן לו עם משכון, תן לו עם ערב. לא כתוב שצריך לתת אפילו בלי ערב. מה שכתוב שבשמיטה צריך להשמיט, בסדר, אבל לא כתוב מה נותנים, כתוב שמלווים. כמעט לא כתוב לתת, נכון? “פתוח תפתח את ידך”, הגמרא דורשת את הפסוק שלא כפשוטו. כלומר, מה?
האדם הרגיל, נו? היה כסף, אני לא יודע. לא היה כסף צורי, אני לא יודע, כסף צורי זה ברזל, אבל משהו עם כסף. “העבט תעביטנו” פירושו שנותנים לו כסף? לא. משהו נותנים לו. בואו לא נדבר על כסף, על לחם, אני יודע על חיטה. למה לא כתוב שנותנים קמחא דפסחא? כתוב משהו למעלה בשדה שמשאירים להם לקחת. זה מאוד מוזר, נכון?
חז״ל דורשים את הפסוק שלא כפשוטו
אני מבין שהקושיה שלי היא, חז״ל מפרשים את הפסוק שלא כפשוטו. בסדר, הרמב״ם יאמר שזו תורה שבעל פה. “פתוח תפתח את ידך לו והעבט תעביטנו די מחסורו אשר יחסר לו”, מתרגמת הגמרא מכאן את המצווה הכללית של נתינת צדקה, פירושו לתת כסף, אפילו לכתחילה לתת מתנה כסף. אבל זה לא פשט הפסוק. הפסוק מדבר על הלוואה, אין שום ספק, פשוטו של מקרא מדבר על הלוואה, והוא צריך להחזיר, אלא אם כן מגיעה שמיטה והוא לא החזיר, אז חייבים להשמיט. אבל בתורה לא כתוב לתת צדקה.
המוזרות של דפוסי התורה
זה דבר מעניין. בואו נאמר מה כתוב. יש שתי סיבות, אפשר לחשוב בשני אופנים. אני רוצה קודם לומר את דרכו של הרמב״ם, ואחר כך דרך אחרת, קצת אחרת, שאולי קשורה לזה.
בדרך כלל, מה כתוב כל פעם? יש אנשים שצריכים כסף, אנשים שיש להם כסף. יש מצווה לעזור לזולת. זו המידה הטובה של נדיבות, נכון? הרמב״ם אומר שיש מידה טובה של נדיבות. נדיבות פירושה, יש סכום מסוים שנכון לעזור לזולת, וזו מידה טובה, זו מצווה, זו מידה טובה. אברהם אבינו הבין זאת, נכון? אברהם אבינו נתן, אני לא יודע, מה שהוא היה צריך לתת. הכנסת אורחים, דרך אגב, הכנסת אורחים היא עוד מצווה שלא כתובה בכל התורה, וחושבים על זה רק מאברהם אבינו. יש דרשה, יש דרשה שאומרת דרך, זו דרך שלא כתובה בתורה. אברהם אבינו עשה חסד וצדקה ומשפט עם אלפי אנשים, הוא לא ידע, הוא לא נתן לקט שכחה ופאה, אני לא יודע מה הוא נתן. הוא נתן מה שהיה צריך לתת, הוא נתן, הוא נתן גן עם שערים, מי שהיה צריך הוא נתן. התורה אף פעם לא אומרת, “תן כמה כסף שחסר תתן.” זה לא כתוב בתורה.
מה היה נורמלי? קופת צדקה
מה כתוב בתורה? כל מיני דפוסים. זה משהו מוזר. וזו רשימה ארוכה מאוד. אתה יכול לומר, עני, מה היה נורמלי? מה היו אומרים היום? בואו נעשה קופת צדקה. יפה, מחלקים כל חודש למי שאין לו מספיק כסף, כמה שצריך, כפי מחסורו. קופה, תמחוי, מחלקים כל שבוע למי שאין לו אוכל, יש אוכל. מי שאין לו כסף לקנות שכירות דירה, משלמים לו בסוף החודש, אני לא יודע כמה צריך לוודא שהוא יכול להחזיק. מה שהמהלך החברתי הוא, נותנים לו כסף ופותרים את הבעיה.
התורה לא חשבה על זה, זה לא עלה על הדעת, זה כל כך פרימיטיבי, זה לא עלה על דעתו של משה רבינו? אפשר לומר, רבותי, “כי תראה עני מישראל, והתאזר לו”. מה זה? זה לא בכלל גס, בכלל לא נורמלי. לא. עומר של שכחת עומר בשדה, לא תשוב לקחתו, תן לו לקחת אותו. אתה יכול לחשוב על דרך יותר משפילה, מביכה לתת צדקה מזה? יודע מה? קח, לא היו לי עצבים לחזור לשדה, תן לו את זה. זה מאוד מוזר. זה היה בנוסף לצדקה אחרת, אפשר לומר תורות על זה.
פאה – דרך לא רגילה של נתינה
פאה זה בכלל כלום. פאה פירושו “לא תכלה”. לא תיקח את פינת השדה שלך. זה לא לקט, שכחה זה ששכחת. פאה זה רשמית דבר, כל פעם בשדה, תן קצת. כן, תן קצת. עדיף בפינה, מה שזה לא דרך נורמלית של נתינת כסף. דרך נורמלית היא, קח קצת, נותנים קצת. כלומר, מה, הוא צריך לבוא להיגרר, לחפש, ובעלי הבתים עוד שומרים אילו עניים יכולים לבוא, נכון? זה לא כל כך פשוט. ואין שיעור לפאה, אפשר לצאת ידי חובה עם מעט מאוד. זה מאוד מוזר באמת. אני מאמין שלא צריך לתת שיעור הפאה, נכון? זה צודק, קצת יותר מכובד לקט שכחה, אבל אני לא חושב שזו דרך נורמלית של נתינת כסף לעני.
מתנות כהונה – למה לא סתם כסף?
זה בכל זאת… אפילו כהן ולוי, הוא צריך תרומה ומעשרות עם כל מיני דברים. למה הוא לא יכול לתת כמה דולרים ביום טוב? זה כבר לא היה כסף אז, אתה אומר. אני מתכוון שכבר היה כסף אז. כבר נגמר להשתמש בכסף כבר. בימי משה רבינו כבר נגמר להשתמש בכסף. זה משהו מוזר.
תירוצו של הרמב״ם: התורה היא לרוב האנשים, שנוטים לצד הכילות
והרמב״ם אומר אבל תירוץ על הקושיה. אני רוצה להעיר. שנית, יש שתי קושיות. אתה יכול לשאול, הרמב״ם שואל כאן כמו שתי קושיות. אחת היא שזה מוזר, אני שואל את הקושיה. מה הרמב״ם שואל את הקושיה? אנחנו לא עושים את כל החכמות האלה. אנחנו יודעים שלא עושים, לא שומרים, לא מצוות פאה, לא לקט, לא שכחה. זה לא כל כך נחוץ, כי יש פועלים, ויש קומביינים, ויש מכונות. נותנים כסף, נותנים לו בכל זאת. לא נותנים לו כסף הדברים יותר או פחות.
שנית, מתנות כהונה, כן, זה סמלי, מה שאין לך כהן, אתה לא יכול לאכול את זה. זה דבר אחר. זה נושא אחר. אין אף ישיבה אחת שמתקיימת ממתנות כהונה, נכון? המטרה המקורית של מתנות כהונה לא קיימת, נכון? הישיבה צריכה להתקיים מכסף. יש מצווה של מתנות כהונה, יש תלתא זיכא, יש את זה ואת זה. אבל זה לא הנושא, נכון? מדברים עכשיו על צדקה. למה מדברים על צדקה? כי יש בכל זאת את המצווה. צריך לחלק כסף. ובתורה לא כתובה שום מצווה לתת צדקה. מדרבנן, אני יודע, על פי דרש כתוב אולי. אבל לא כתובה שום מצווה של נתינת צדקה. וכתובות שבע דרכים אחרות של לתת, שבע דרכים אחרות תחתונות, נכון? שבע דרכים אחרות. פאה כן, נותנים גם. אבל מה אתה אומר שפאה זה נורמלי? זה לא נורמלי פאה. האם נורמלי שבעל הבית יעמוד בשדה שלו וישאיר חלק גדול פאה? מה הוא רוצה בכל הדברים האלה? יש כל כך הרבה וכל כך הרבה וכל כך הרבה.
שמיטה – עוד דפוס מוזר
על זה אומר הרמב״ם תירוץ על זה. אני אגיד מה הרמב״ם אומר. אני מתכוון, במקום, שמיטה ויובל, גם שמיטה כל שבע שנים. כל שנה לתת שביעית. מה המוזרות בשמיטה? הכל מוזר. באה בכל זאת תורה שלמה וזה זורק אותך. אולי יש עוד טעמים לשמיטה, אבל בואו נדבר על הטעם. יש הרבה מאוד דברים. אומר הרמב״ם, הרמב״ם אומר… מה?
תלמיד: זו שמיטה. כתוב בתורה, “ואכלו אביוני עמך”. זה פסוק מפורש. התורה כותבת, “והשביעית תשמטנה ונטשתה ואכלו אביוני עמך”. או “ולא תזרעו את שנת השמיטה”. כתוב על איזה פסוק? כתוב גם בפרשת בהר, דומה. מה שהוא לא לוקח, זה הפקר, הוא יכול לקחת, הוא לוקח. זה גדל כן.
מגיד שיעור: זו קושיה טובה. התירוץ הוא שספיחים זה מדרבנן, והוא נותן את זה לכולם. זה הפקר לכולם, לא רק לעניים. יפה מאוד. אבל הנקודה של זה היא שזה העניים… כתוב בפסוק, אתה מתווכח עם הפסוק, והפסוק כותב “ואכלו אביוני עמך”. בוודאי, אומרת בכל זאת הגמרא, אומר המדרש בפרשת בהר, לומד דרשה, לא רק העניים, הבהמות יכולות גם לאכול. הוא בכל זאת גם עני, אין לו בכל זאת מה לאכול. יפה מאוד, הוא לא צריך למות מרעב, הוא יכול גם לאכול. אבל כולם שווים, כן, הוא נותן גם לעניים. כשברור בערך עשרים פסוקים בפרשת משפטים שזה כדי שהעניים יהיה להם מה לאכול.
זה כל מיני מוזרויות. בסדר, אתם יכולים להתווכח. הלכות שמיטה יש עוד ביורה דעה.
סיכום שתי הקושיות
הקושיה היא, שתי קושיות. קודם כל, למה אי אפשר לומר נורמלי, תהיה אדם ותן מה שצריך? “די מחסורו אשר יחסר לו” – זה בכל זאת הפסוק, הגמרא דורשת. “די מחסורו” – אם הוא צריך מכונית, השאל לו מכונית. הוא צריך כובע, השאל לו כובע, תן לו כובע, וכן הלאה. מה שהוא צריך, זה כולל הכל. “די מחסורו” זה כבר כולל הכל. פתאום כתובים עוד דברים. אז זו שתי הקושיות. יכול להיות שזו קושיה אחת. ושנית, יש כל כך הרבה דפוסים אחרים, וכל פעם עוד טריק כזה. זה מאוד מוזר.
תירוצו של הרמב״ם: למי ניתנה התורה?
תירוצו של הרמב״ם כאן הוא בעיקרון זה, כך אני מבין מה שהוא כותב כאן, הוא לא אומר למה הוא כותב, הוא אומר כך, צריך לזכור את זה. כשאתה מצפה שאנשים רגילים יתנו, בוודאי אתה מבין שהכסף לא שלך, הקב״ה נתן לך את הכסף כדי שתשתף את זה עם מי שצריך, לפי מה שנכון. זה לא קילוי ולא בזבוז. האדם באמת לא צריך שום מצוות. לא בשבילך ניתנה התורה. האדם שבאמת נותן לכל אחד נכון, לא בשבילו ניתנה התורה. האדם שבאמת נותן לכל אחד נכון, לא בשבילו ניתנה התורה. בסוכות כבר אמרתי פעם דרשה, ההוא הוא ספר התורה, הוא כבר חילוקי המנהגים בשבועות. לא בשבילו ניתנה התורה.
אלא למי ניתנה התורה? לרוב האנשים האחרים. רוב האנשים האחרים, הם נוטים לצד הכילות. רוב האנשים לא נוטים לצד הבזבזנות.
תובנתו של אריסטו: למה רוב האנשים כילים
ראיתי שאריסטו אומר דבר מאוד מעניין – הרמב״ם בכל זאת לקח את כל הדברים האלה מאריסטו. מה הפשט שרוב האנשים… קורה מאוד מעט שלאנשים יש בעיה שהם נותנים יותר מדי צדקה. יש כמה אנשים כאלה, אולי, אבל זה מאוד נדיר. רוב האנשים נותנים מעט מדי.
מנגנון ה-self-reinforcing של מידות
הוא אומר למה? כי תחשוב על זה, שלהיות מידה, למידות יש בכל זאת כמו מנגנון self-reinforcing, שככל שעושים אותן יותר, הן נעשות יותר. מישהו שנותן יותר מדי צדקה, זה self-healing, כי הוא ימצה את כספו, הוא יפסיק מהר יותר. בדרך כלל, הבעיה של נתינת יותר מדי כסף פותרת את עצמה. בסופו של דבר נגמר לו, והוא חוזר לדרך הממוצע.
מה שאין כן הבעיה של נתינת מעט מדי כסף, להיפך, זה נעשה רע יותר ויותר. יש לו תמיד יותר כסף שהוא לא נותן, והוא שומר אותו לעצמו.
האסטרטגיות העקיפות של התורה לטיפול בכילות אנושית
ההיתר של השולחן ערוך לבזבז עבור יתומים ואלמנות
מגיד שיעור:
השולחן ערוך אומר שיש היתר, מותר לבזבז על היתומים, על האלמנות, יש היתר כזה.
מה? כן, ולמה? מה עם הבזבוז? זו לא עבירה? גם היה הרב.
פרקטיקת הצדקה הקיצונית של הסאטמרער רב
אבל הסאטמרער רב, בסדר, למעשה, הסאטמרער רב גם לא מת, אף אחד לא ענה אותו, זה לא מסוכן, היה לו תפקיד. הסאטמרער רב אמר, הוא יודע, הוא הרב שלו, העבודה שלו לא בעיה.
הסאטמרער רב נתן כסף אולי, הוא אסף כסף, אני לא יודע, אני מתכוון שבנו התלונן שהוא לוקח, הוא רוצה לתת את הכסף שהיה לו בשבילו, והוא רצה לתת למישהו אחר.
הוא אומר, לא, אין בעיה, אתה אומר, יש אנשים שאומרים שלבנו של הרב צריך לתת כסף, ההוא לא בנו של הרב.
הוא לא הבין שהוא אמר שהוא היה מוציא את כל כספו כל יום, ואני נשבע, אני לא מציג את עצמי במראה, אסור לבזבז יותר מחומש.
הוא אמר שהסאטמרער רב שלו שווה הרבה יותר מכל הכסף שהוא הוציא כל יום. זה בכל זאת הכנסה, הסאטמרער רב שלו מרוויח הרבה כסף, הוא עשה הרבה כסף עם זה.
הוא אמר, אה, לא נגמר לו הכסף? הוא אמר, לא, יצאתי, לוויתי. מותר ללוות, הוא אמר, אני אלווה פעם.
היה לו אשראי, היה לו אשראי טוב, הסאטמרער רב. לסאטמרער רב היה ציון אשראי של אלף, נכון? הוא יכול היה ללוות כמה שהוא רצה. כן, והשם שלו הוא גם חלק מהשווי הנקי שלו.
נו, זו לא עבירה, כתוב שבוודאי, זו מידת חסידות, אולי לרוב האנשים לא צריך לעשות יותר מדי סיכונים. אבל מה שהסאטמרער רב אמר, היתה לו מידת הקילות, זה היה קיצוני.
עקרונו של הרמב״ם: “הכל לפי רוב המעשה”
אבל, אומר הרמב״ם, אז הוא אומר, לרוב האנשים בדרך כלל אין את הבעיה הזו. בדרך כלל אין את הבעיה הזו. אז, אבל מה שהבעיה היא כן, שלרוב האנשים קשה מאוד להפריד אותם מכספם. כך הסדר.
אז ממילא, וזכרו עוד שהרמב״ם, הרמב״ם המפורסם מאוד אומר זאת בפירוש המשניות לגבי צדקה, כן, “הכל לפי רוב המעשה”, כן?
התורה כאמצעי לציבור: לקט שכחה ופאה והטבע הקולקטיבי של פרנסה
אומר הרמב״ם, יש תירוץ אחד [תירוץ: תשובה], תירוץ פשוט למה צריך הרבה דברים, “הכל לפי רוב המעשה”. אומר הרמב״ם, אם אחד רואה שיש לו מידת הכילות [מידת הכילות: המידה של קמצנות], כמו רוב האנשים שלא נותנים מספיק צדקה, ויש לו אלף דולר, עדיף שיחלק דולר אחד בכל פעם מאשר את כל אלף הדולר בבת אחת.
דוגמה מעשית: בעל הבית שנותן פעם בשנה
נו, מה? נכון? דיברתי עם יהודי אחד, יהודי בעל בית, לפני כמה שנים. אוקיי, אני מקווה שהוא לא שומע את זה מכאן. והוא אמר לי שקודם כל, זה מאוד מפריע לו לתת. אנשים באים כל הזמן בבית הכנסת לתת כסף. הוא נותן פעם בשנה מאה אלף דולר לשלו, ואני עושה את זה למי, והוא נותן צ׳ק.
אבל זה אומר הרמב״ם שלא צריך לעשות כך. למה? כי האדם נשאר לא-נותן. אמנם, יכול להיות שהוא נותן בסופו של דבר יותר צדקה בחשבון מאשר אנשים אחרים, אבל הוא למעשה, באמת, איך שאני מכיר אותו ויודע, סתם [סתם: פשוט], אני לא יודע כלום באופן אישי, אבל הוא לא אדם טוב, כי הוא בעצם [בעצם: בעצם] אדם אנוכי. הוא לא הפסיק להיות אנוכי.
אומר הרמב״ם, לחלק כל יום קצת כסף למי שבאים בבית הכנסת, זה להיות פחות אנוכי. אגב [אגב: דרך אגב], ההוא נתן פחות כסף אולי. זה חשבון אחר, ההוא צריך שיהיה לו מספיק כסף. אבל הוא נעשה פחות אנוכי.
אותו דבר: כל שלב הוא מעשה חדש
אותו דבר הוא מה שהוא אומר כאן. צריך כל שלב, כל שלב יש כאן “מעשה ראשון” [מעשה ראשון: מעשה ראשון], “מעשה שני” [מעשה שני: מעשה שני]. צריך כסדר [כסדר: בסדר] לעשות דברים חדשים כדי לעקור את מידת הכילות, להתרגל [להתרגל: להתרגל], למסות את מידת הכילות. זה דבר אחד.
העיקרון העמוק יותר: אנשים נעשים מה שהם עושים
אבל אני חושב שיש כאן דבר עמוק יותר. זה פשוט, כן? זה כל אחד מבין פשוט. אני חושב שיש כאן גם דבר עמוק יותר.
הדבר העמוק יותר הוא, שהטריק כאן בנוי על זה שאנשים נעשים מה שהם עושים, לא מה שהם מאמינים, לא מה שהם חושבים. כן?
היום אנשים חושבים שיש להם את ההשקפות [השקפות: השקפות] הנכונות, עם שיטות [שיטות: שיטות], “עוזר משהו, אני סבור שצריך לתת.” אני לא מסתכל מה אתה סבור. אתה נותן? אתה לא נותן? לא רק שאני לא אכפת לי מה אתה סבור, הנפש [נפש: נשמה] שלך לא אכפת לה מה אתה סבור.
אם אתה נותן, אפילו אתה עושה את זה לשם שמים [לשם שמים: לשם שמים], אתה אומר שאתה עושה את זה בשביל הכלל [כלל: קהילה], אתה הסברת [הסברת: הסברת] לעצמך לשם שמים, זה יוסבר לך לשם שמים. אם אתה לא נותן עם חשבון טוב, זה יוסבר לך למה לא. זו הדרך שבה אנשים עובדים.
הגישה הדו-מימדית של התורה
אז, אם מדברים עם ציבור, בואו נזכור, התורה [תורה: התורה] דיברה שיש שני דברים: קודם כל [קודם כל: קודם כל], התורה עשתה בשביל האנשים החולים, ושנית, זה עשוי בשביל הציבור. גם כי הציבור הם אנשים חולים. אבל צריך לדבר לציבור, וצריך לדבר באופן [באופן: באופן] שאפשר לדבר עם ציבור.
אז, והמעלה [מעלה: יתרון]… גאונות [גאונות: גאונות] קטנה יש כאן, אבל גאונות גדולה היא חידוש [חידוש: חידוש] גדול. אז, לציבור צריך למצוא דרכים איך אפשר לדבר לציבור, וצריך לעשות דרכים איך הוא לא יתפוס שהוא נותן צדקה. זו בעצם הנקודה [נקודה: נקודה].
אם הוא תופס, יש לו את מידת הרע [מידת הרע: מידה רעה], המידה שלו שאומרת לך “הכסף שלי, למה אני צריך לתת לך?”.
ה״טריקים” של התורה: מנגנונים עקיפים לצדקה
אז, יש כל מיני טריקים שעושים שאתה לא תופס שנותנים לך צדקה, שאתה לא תופס שאתה נותן את שלך.
לקט, שכחה, פאה: “זה בכלל לא עולה כלום”
למשל [למשל: למשל], התורה אומרת, “בוא תשמע, אתה קוצר את השדה שלך, תשכח חלקה אחת.” אפילו היותר… זו בעצם שכחה [שכחה: שכחה]. זה בעצם אומר סך הכל [סך הכל: סך הכל]… רבי אלישע אומר תמיד שזה אומר, זה לא צריך להיות חזיר [חזיר: חזיר] שאדם…
מה זה היום? למשל, שאדם עושה שמחה [שמחה: שמחה], יש ארגון כזה שאוסף את האוכל אחרי השמחה, כי חבל, אפשר לתת את זה לעניים [עניים: עניים]. לא צריך להיות חזיר. אה, זה בעצם טוב, לקחת את זה הביתה. הלו, יש לך בבית, מחר יש לך ארוחת ערב בבית. נכון? לא צריך להיות…
אני אומר, יש כזה, חיים מצמצום [צמצום: צמצום] שיש חבילה באדם, שתמיד… הוא מוודא שבבית הכנסת יהיו שלושה כוסות קפה, כי באים שלושה אנשים. קנה מספיק, שיהיה לאנשים אחרים.
המשל של שמיטה: שפע מול צמצום
היה לי חבר [חבר: חבר] שהסביר [הסביר: הסביר] לי אפילו, אני לא יודע אם זה הפשט [פשט: פשט] הנכון, אבל זה אמת [אמת: אמת], וצריך להבין מה הפשט שהתורה אומרת שלא עושים עם השפע [שפע: שפע] שהוא כבר שפע סתם כמו נס [נס: נס], ומשתמשים בזה שנס קרה כל שש שנים, זה לא הגיוני.
הרב אומר, הוא יודע, הוא חושב שזה פשוט כתחילת הפשטות [כתחילת הפשטות: כתחילת הפשטות]. הוא אומר כך, תיכנס לבית מדרש [בית מדרש: בית מדרש] חסידי לקידוש [קידוש: קידוש], תראה, הקוגל לעולם לא נגמר, ותמיד יש מספיק קוגל לכולם.
תיכנס לבית מדרש ליטאי, חס ושלום [חס ושלום: חס ושלום] ליטאי, אבל איפה שיותר מצומצם, יותר קמצני [קמצני: קמצני] בית מדרש, תראה שהרבה שבועות, בא אורח אחד, כבר אין קוגל בשבילו. או אפילו הוא היה מחשב, אומר הוא מה הפשט?
אם מחשבים עם הסביבה לכתחילה [לכתחילה: לכתחילה], הגבאי [גבאי: גבאי] שקונה, הוא קונה תמיד שתי עוגות, כי הוא יודע שיש מספיק לכולם. אם חיים עם צמצום אין מספיק לאף אחד. זה הפירוש הפשוט בברכה [ברכה: ברכה] שהוא עושה שמיטה [שמיטה: שמיטה].
אבל זה… איפה אתה רואה שמיטה? שמיטה אומרת שהוא חושב כבר בשנה השישית, מה אומר “וציויתי את ברכתי בשנה השישית” [וציויתי את ברכתי בשנה השישית: וציויתי את ברכתי בשנה השישית]? הוא חושב בשנה השישית כבר, כמו “מי שטרח בערב שבת יאכל בשבת” [מי שטרח בערב שבת יאכל בשבת: מי שטרח בערב שבת יאכל בשבת].
הוא חושב… לא, אני לא אומר שצריך לחשוב להתכונן, אני אומר שלא רק שצריך לחשוב, צריך לחשוב עם המצווה [מצווה: מצווה]. תחשוב שיש סביב שלא יהיה להם בשנה השביעית. אז יש, חיים עם שפע, חיים עם מרחב [מרחב: מרחב], יש לכולם, יש מספיק. זה היה הפשט של המשל [משל: משל] שלו.
הערכת המשל
הוא רוצה לעשות את זה יותר מוסרי, יותר… המשל מבין שהחשיבות [חשיבות: חשיבות] של סוכה [סוכה: סוכה] היא שיש בדרך כלל קפה לכולם. יש פעם ליפשיץ, פעם אין. אם אתה לא מקבל את זה, זה לא נכון? אוקיי, זה לא נכון. המשל טוב יותר אם אתה מקבל אותו. זה “אל תהי כעבד המשמש את רבו על מנת לקבל פרס” [אל תהי כעבד המשמש את רבו על מנת לקבל פרס: אל תהי כעבד המשמש את רבו על מנת לקבל פרס]. זה לא נכון.
אני חושב ששמיטה אומרת על דבר אחר, כי זה אומר שהוא הולך לעשות יותר כדי שיהיה מספיק. אוקיי, אפשר להתווכח. צריך בוודאי לשים בצד, אבל הקב״ה שם בצד לכולם. שמיטה אומרת שיש בחשבון את האחר, אז יש בחשבון יותר, יש בחשבון…
אוקיי, בואו נאמר שזה לא פשט טוב על שמיטה, נמצא פשט טוב יותר. אני רק אומר שהרעיון של “זה כוח עליון שיש בו פועל” [כוח שיש בו פועל: כוח שיש בו פועל], זה רעיון פשוט.
דברי תורה כנגד יצר הרע: התורה לא הולכת ישירות נגד היצר הרע
אבל אני חושב שלפי הרמב״ם זה יותר פשוט או עמוק מזה, שאי אפשר לומר לאדם “תן כסף, תן כסף”. זה לא הולך ישירות נגד היצר הרע [יצר הרע: יצר הרע] שלו. התורה, דברי תורה כנגד יצר הרע [דברי תורה כנגד יצר הרע: דברי תורה כנגד יצר הרע], התורה לא באה ישירות נגד היצר הרע.
הבעיה עם “ואהבת לרעך כמוך”
אם התורה… יש הרבה אנשים, אני אגיד דבר מעניין, יש הרבה אנשים שבאים ואומרים, “על מה כל התורה? אני יודע, צריך לחשוב על האחר, כן? כתוב בעצם רבי עקיבא [רבי עקיבא: רבי עקיבא] ‘זה כלל גדול בתורה׳ [זה כלל גדול בתורה: זה כלל גדול בתורה], צריך לחשוב על האחר, לא לחשוב רק על עצמך.” אוקיי, תעבוד על לחשוב על האחר.
לא, אתה לא תופס. התורה באה לפתור את הבעיה של הצורך לחשוב על האחר. אתה מבין? האדם ההוא, הרבה פעמים האדם ההוא הוא רע. לא תמיד, אם הוא מתנהג בדרך התורה [בדרך התורה: בדרך התורה] הוא באמת נעשה טוב, כי הוא שם את הכוונה [כוונה: כוונה].
אבל הרבה פעמים, האנשים שאומרים שמישהו הוא אגואיסט, הוא סך הכל, כל התורה רוצה שהוא לא יהיה אגואיסט, הוא לא יחשוב על עצמו. למעשה, הוא חי אגואיסט, האדם ההוא, והוא מדבר דרשת מוסר [דרשת מוסר: דרשת מוסר] שלמה איך זה כל כך קשה להפסיק לחשוב על עצמך, וצריך מסירות נפש [מסירות נפש: מסירות נפש]. זה לא כך. התורה באה לעזור לבעיה. זה באמת קשה.
רבי עקיבא ו״חייך קודמין”
אם רוצים ללכת ישירות לומר “תפסיק, אל תחשוב על עצמך”, הוא חושב על עצמו. רבי עקיבא הוא אותו רבי עקיבא של “חייך קודמין” [חייך קודמין: חייך קודמין]. גם קושיה [קושיה: קושיה]. אוקיי, זו כבר קושיה קטנה [קטנה: קטנה].
אבל מה שרבי עקיבא אומר הוא, שהמצוות [מצוות: מצוות] של התורה עשויות שבשורה התחתונה [שורה: שורה] תפסיק לחשוב על עצמך. “מלאכת לקט שכחה ופאה” [מלאכת לקט שכחה ופאה: מלאכת לקט שכחה ופאה] לא עולה כלום. מה התורה דרשה ממך? זה לא עולה לך כלום. כמה עוללות [עוללות: עוללות] נשארו, תעזוב את זה, אל תהיה רע. כאילו [כאילו: כאילו], זה לא באמת רע היה עושה את זה בלי התורה.
יכול להיות שזו דרך הממוצע [דרך הממוצע: דרך הממוצע] שאמרת, אני לא יודע. התורה הולכת קצת יותר רדיקלית, אומרת “אל תהיה רע. תעזוב, תעזוב, יש לך כל כך הרבה, תן לאחר שיהיה לו גם קצת.”
האסטרטגיה של התורה: לתת בלי לתפוס
עכשיו, אתה תופס כן? עכשיו אתה אומר, יש כבר שהתורה מצאה טריק איך לעשות שהאדם ייתן צדקה בלי שהוא יתפוס שהוא נותן צדקה. קצת קצת, הוא עושה את כל הטריקים האלה. אומרים לו, אומר הוא, תן, מה הטריקים האחרים שאומרים? תעשה “עזוב תעזוב עמו” [עזוב תעזוב עמו: עזוב תעזוב עמו], תעשה…
אוקיי, הרמב״ם אומר דבר אחר. תן שמיטה, תן יובל [יובל: יובל], כל שבע שנים. למה? לשמיטה יש גם טעמים [טעמים: טעמים] אחרים, נכון? לא רק… הרמב״ם אומר ששמיטה היא בגלל זה. בואו נקבל את מה שהרמב״ם אומר. שמיטה היא כדי שהעניים יהיה להם מה לאכול.
התורה מעמידה הרבה טעמים אחרים למה צריך לעשות שמיטה. “והארץ לא תמכר לצמיתות” [והארץ לא תמכר לצמיתות: והארץ לא תמכר לצמיתות], ועל פי קבלה [על פי קבלה: על פי קבלה], שמיטה היא זמן קדוש, כן? כתוב בפסוק [פסוק: פסוק], כן? “וקדשתם את שנת החמישים” [וקדשתם את שנת החמישים: וקדשתם את שנת החמישים], כתוב כמעט [כמעט: כמעט] בפסוק הראשון, זה קדוש. וממילא זה זמן קדוש, צריך לשבת בכולל [כולל: כולל] ללמוד ולא לעבוד. זה תירוץ טוב.
זה דברי תורה כנגד יצר הרע. זה בגלל שאי אפשר לומר לך ישירות “תן לעניים כסף”, מוצאים לך כל מיני טריקים שתיתן כסף. בין אם שכחה אין הבדל [הבדל: הבדל]. יכול להיות.
יישומים מעשיים: גיוס כספים ו״חי דולר”
היום גם, כל מי שעושה גיוס כספים יודע, כמעט אף אחד לא הולך לתת כסף. עשיתי קמפיין, אני חושב שזה בדיוק הגימטריה [גימטריה: גימטריה], ונותנים חי דולר [חי דולר: שמונה עשר דולר]. מה זה חי דולר? מישהו אמר לי שחי דולר לא מותאם לאינפלציה, צריך לשנות את זה. אבל, זה מעט, שמונה עשר דולר, שיהיה כך. פעם היה שישה דולר, כן?
אבל… אגב, למה אני אומר את זה? כי אמרת פשוט שזה לא נקרא “פרמשתו” [פרמשתו: פרוטתו], כי זה לא המעשה שלך. הנקודה היא, למה התורה אומרת “כמנין יובלות” [כמנין יובלות: כמנין יובלות]? כן, זה מילה טובה יותר. שורש [שורש: שורש] נקרא “פרמשתו בן קשתה” [פרמשתו בן קשתה: פרוטתו בן קשתו].
כי זה עושה הרבה יותר כסף כך. אגב, מה? צדיק [צדיק: צדיק] שני אמר את זה. הוא אומר, הוא אומר, אתה יודע למה הוא שוכב? עושים יותר כסף.
אבל זה כי אדם, קשה לאדם להיפרד מהכסף שלו. נותנים לו תירוצים, לא תירוצים, נותנים לו מניעים [מניעים: מניעים]. זו כל התורה כולה [כל התורה כולה: כל התורה כולה]. כן, אומרים עוד תורה. זה השקעה. זה השקעה.
התורה כאמצעי לציבור: לקט שכחה ופאה והטבע הקולקטיבי של פרנסה
שלא לשמה: ה״טריקים” של התורה עוזרים אפילו בלי כוונה נכונה
זו מילה טובה יותר, במקום שזה נקרא “פרמשתא בן קשתא”, כי זה עושה הרבה יותר כסף.
על כל פנים, מה? צד שני הוא בעצם מה שאתה אומר, זה דבר שעובד, הוא עושה יותר כסף. אבל זה כי אדם, קשה לאדם להיפרד מהכסף שלו, נותנים לו תירוצים, לא תירוצים, נותנים לו מניעים, זו כל התורה כולה. כן, אומרים עוד תורה. כן. זו השקעה. אפילו כשהוא לא חושב והוא לא מרגיש שזו השפעה, שזו דרך של בעלות. כן, כן, זה עוזר, בדיוק. כי האנשים הם, הם לא אומרים שזה מספיק, הם צריכים אחר כך להגיע לדעת, אבל זה עוזר שהוא נעשה פחות אגואיסטי. כן, זה עוזר.
זה בוודאי, אם הוא צריך להיות בעל דעת, אם הוא טועה והוא עושה את זה מתוך נקמה, אני לא מדבר. אבל אפילו כשהוא עושה את זה לא לשמה, שלא לשמה, כן, שלא לשמה. הוא לא תופס, כן, הוא חושב שהוא עושה את זה כי זה ענין קדוש, בינתיים הוא נעשה טוב. אני יכול להגיד לך שזה עובד. אני מכיר את האחר ואני חושב שהוא כבר טוב. כן, אתה יודע כמה רע הוא היה בלי זה, כן? זה עוזר, זה עוזר. זה לא דבר לשלמות, אבל התורה לא עשויה לשלמות. התורה עשויה, כמו שאמרתי לך התורה השנייה.
“תורת ה׳ תמימה – מחכימת פתי”: התורה היא לציבור
לכן הוא מביא כאן את הפסוק, “תורת ה׳ תמימה, עדות ה׳ נאמנה, מחכימת פתי” [תהלים יט:ח – “תורת ה׳ תמימה, עדות ה׳ נאמנה, מחכימת פתי”]. מי לא פתי? לא בשבילו התורה. החכמים והתורה, הוא כבר יודע את התורה. התורה באה לעזור לפתי, וזה עם הרבה טריקים כאלה. כך אני חושב שזה הסוד. ומשתמשים באמת בהרבה טריקים כאלה, וזה הכל כדי שהציבור יהיה טוב. לא רק שהצדיקים יהיו טובים. הצדיקים תמיד היו טובים, בשביל הצדיקים לא צריך תורה. המעלה של התורה היא שהציבור יהיה טוב. זה פשט אחד.
פשט חדש: מגילת רות והטבע הקולקטיבי של לקט שכחה ופאה
ההקשר של מגילת רות בשבועות
בשבועות חשבתי על פשט נוסף לגבי נכסי מלוג [נכסי מלוג: נכסי מלוג], ונדבר על זה. במגילת רות [מגילת רות: מגילת רות], כן, קוראים את מגילת רות בשבועות אחר הצהריים. ראיתי, ורואים שם, זה מאוד מעניין, רואים שם במגילת רות, נראה כמעט מהפסוקים, שזה שרות תוכל ללקט שם בשדה, זה עצמו חלק שלה. כן, צריך להבין את ההקשר של גירות [גירות: גירות]. בואו נאמר בסדר. במילים אחרות, כתוב שם ש, אני לא זוכר את הלשון של הפסוקים, כתוב שם שהיא באה והיא חיפשה איזה מקום, ובועז קודם היא הלכה מאיזה מקום אחורה, “ותלקט בשדה אחרי הקוצרים” [רות ב:ג – “ותלקט בשדה אחרי הקוצרים”], מאחור, עמדה מאחור איזו נערה, והיא אמרה שהיא רוצה ללכת ללקט.
תלמיד: רגע, תראה מה כתוב אחר כך, אתה תראה. עוד לפני זה. מה כתוב שם בפסוק?
תרגום לעברית
מורה: מה כתוב? כן, מצוין. כתוב שם “אל תלכי ללקוט בשדה אחר” [רות ב:ח]. כן, מצוין, כתוב שם “אל תלכי ללקוט בשדה אחר”, נכון.
ההיררכיה בקציר
במילים אחרות, היא באה כאדם זר, ונראה שהסדר היה שהיה שם בעל הבית, בא בועז עם… “ה׳ עמכם” [רות ב:ד], כן, בא בעל הבית עם הפועלים שלו, והוא אומר ברכה כזאת גם, עושים לחיים שם לרבי, הוא נותן את החיתוך הראשון, יודעים, ואחר כך הציבור עובד. אז, אבל מאחור עומדים המקורבים, כמו המקורבים הפחות עומדים, ואחריהם יש את הזרים לגמרי, הגרים האמיתיים, שאותם, אפשר כביכול לזרוק בדרך כלל.
נראה שזה נכון, כך זה גם על פי הלכה, אסור לתת למי שרוצה ללקט, כמו בכל הצדקות יש טובת הנאה, בעל הבית רשאי להחליט למי יהיה לקט שכחה ופאה. אז, הפשט הוא שרואים, ואחר כך בא בועז והוא קירב אותה, הוא פשוט אמר “הוגד הוגד לי” [רות ב:יא]. מה זה אומר הוגד? הוא אומר, אה, את חלק? שמעתי שעזבת, באת לחסות תחת כנפי ישראל, ראיתי שאת רוצה להיות חלק מאיתנו. אני יודע את העניין, הוא קירב אותה עוד יותר, את יכולה ללכת, הוא הזהיר שלא יגעו בה, את לא תלכי לאחר, שם יגעו בך, לכי כאן לא יגעו בך.
“לְמִי הַנַּעֲרָה הַזֹּאת” – שאלת השייכות
אז, מה אני רואה כאן? מה שאני רואה הוא, זה בעצם חלק מה… למה נער? היו לו את כל היהודים, קיבל עוד פשט חדש? לאיזה צורך? לא, הוא צריך להודיע בתורה. זאת התורה. מה שאני רוצה להוציא הוא, אני חושב שהפשט שנראה הוא, שאם יצא פשט חדש, בעיקר לקפוץ. כי מה תעשה? אם יש כאן לעזור לעובד, מה זה נוגע לך? זה לא נוגע לבעל הבית מי שגרם לו לצאת ידי חובת המצווה, והוא הולך לחיים. בדרך כלל אדם שמקיים מצווה לא נוגע לו. אז נראה אבל שהפשט הוא משהו אחר. וזה למה הם, אחרי שהוא נתן את התירוץ, הוא נתן, “גם שאלת שאלת לו על מצוותיך”, למה הוא עשה את הטריק, הוא ידע שלא ישכחו את זה. לא ישכחו את זה, אומר רש״י, לא ישכחו את זה. אז אני חושב שזה ממש הפשט הפשוט ביותר, אבל הוא נתן עוד יותר. אז זה פלאי, מה זה קשור? רק את המצווה הוא נתן בעיקר. זה לא עיקר, זה לא קריכר, אין בזה טעם.
התירוץ הוא כך, התירוץ הוא תירוץ חדש, וזה הנושא של חג הקציר, למה עושים חג הקציר בשבועות. זה תירוץ חדש. כמעט אמרתי את התירוץ ערב שבועות, אבל זה פשט טוב יותר.
האופי הקולקטיבי של הקציר: פעם והיום
התירוץ הוא, שקציר, מה זה אומר קציר? כן, אנחנו לא רגילים. אצלנו, אני מתכוון הדרך שלנו לעשות כסף היא לא רוב האנשים, או רוב האנשים שהם עובדים שכירים, ולא אנשים שהם משקיעים, זה קצת אחרת. רוב האנשים לא עושים כסף ממה שהם מצליחים עם פרויקטים לכל הציבור, שקשור לתפילת הציבור ולכל העניין. לאדם יש את העבודה שלו, הוא מצליח, הוא עושה כסף. אבל תחשבו איך זה היה בימים ההם, בעולם החקלאי, כן? עשיר הוא אכן זה שהוא המנהיג, אבל זה לא בהכרח שהוא אפילו הרוב. השדות שייכים למשפחה. הרבה פעמים יש מישהו שאחראי על זה, וזה אפילו לא ברור שהוא באמת יותר שלו מאשר האחים, מאשר האחרים. הוא רק היורש, הוא דואג, נכון? אבל הוא לא ממש בעל הבית. זה שייך לשבט יהודה, בית לחם, כלב הוא משפחה, מה שלא יהיה, זה שייך לחצרון, זה שייך להם, למשפחה זה שייך בעצם, נכון? במובן מסוים.
תפילת גשם: תפילת כולם, קציר של כולם
עכשיו, אחר כך הולכים כל היהודים, כל החברה, משפחת חצרון מחף, ומשם מבית לחם, הולכים לבית הכנסת בראש חודש, הם צריכים שהקב״ה ייתן גשם, כן? למי הוא ייתן גשם? למה מכוונים היהודים הרגילים שמתפללים תפילת גשם בתענית? מה ראינו? שיבוא גשם? נוגע לי שיבוא גשם? נוגע לי שהדלק יעלה, ירד? אולי, אני לא יודע. מה זה הגשם? נכון? אפשר לומר, מדברים על פרנסה. אבל היום פרנסה היא דבר מאוד אינדיבידואלי. לכל אחד יש את הפרנסה שלו, פחות או יותר. כן, הכלכלה עולה, זה עוזר לכל אחד קצת. אבל הדרך הרגילה היא פרטית, שאני עושה כסף ואתה לא עושה כסף. או שאתה עושה, יש לי יותר טוב, יש לי יותר מזל, אני לא יודע, יש לי יותר תפילות, עבדתי יותר טוב ממך.
אבל אם חושבים שהדרך הרגילה לעשות כסף פעם הייתה תבואה, וכל אחד חי על הפרנסה שלו, שכל אחד, האנשים היו להם שדות גדולים יותר, האנשים שעובדים אצל בעל בית, לא כל אחד היה בעלים על זה. אבל התפילה לגשם כל אחד התפלל ביחד, אמת? גשם, רוב, חלק גדול ממה שיש לך, הקב״ה עושה שיירד גשם. לא אתה, מר בועז, שאתה היית צדיק, שיירד גשם לשדה שלך. לא יורד גשם יותר לשדה שלך מאשר לשדה של אחרים, אמת? אם היהודים היו שנה טובה, זה הביא שפע, זה אומר שלבועז היה הרבה כסף, נכון? מה יש לי מזה? אני אפסיק להתפלל? זאת תפילת עוברי דרכים, מה נוגע לי שלעשירים יש כסף? אני יכול ללכת להסתובב. כן? לא, זה לא ככה.
לקט שכחה ופאה: זכות, לא נדבה
אבל עכשיו, כמו שזה, עכשיו בא הקציר, ובועז קוצר את השדה שלו, אני בא ואני אומר לעצמי, הלו, מגיע לי כסף מהתהילים שלי. גם אני אמרתי תהילים שיירד גשם. אני עושה בדיחה, אבל תחשבו, השדה הוא שלנו. בוודאי, אני מכיר שאתה בעל הבית. זה לא סוציאליזם שאומר שאתה לא בעל הבית. אתה גם, אתה בעל הבית, אתה יוצא מזה מה שלא יהיה. אבל אני לא, זה שאני חלק ממשפחה אומר שאני זכאי. זה השדה שלי כמו שזה השדה שלך במובן מסוים. אנחנו, אני מתושבי בית לחם. יש את תושבי בית לחם, העשירים, החשובים, שהם לוקחים בראש, ויש את העניים שהם לוקחים מאחור, לקט שכחה ופאה. אם הם בחורים קצת יותר חשובים, הם לוקחים כבר את השורה הראשונה של לקט שכחה ופאה. זה לא חידוש, זה לא הלכה, התכוונתי. זה רגיל, כל אחד לוקח. בועז לוקח חלק בראש, הוא לוקח את הראש, מכוח העבודה שלו בשבילו, והנערים, כן, הבחורים עובדים, הם גדלים, הם הופכים בעצמם לבעלי בתים. בינתיים יש מאחור את המסכנים, הם לוקחים, אבל הם עדיין גם חלק מהעניין. מהקציר, לא יכול להיות שזה לא בשבילם, זה גם בשבילם.
“לְמִי הַנַּעֲרָה הַזֹּאת” – שאלת השייכות
עכשיו, רק בגלל זה, כשבא מישהו חדש, בא ממואב, שואל בועז, “וַיֹּאמֶר לְנַעֲרוֹ הַנִּצָּב עַל הַקּוֹצְרִים לְמִי הַנַּעֲרָה הַזֹּאת?” [רות ב:ה]. לְמִי, לא מִי. וכל המפרשים, יש לך את היפה תואר, את רש״י, החיד״א מביא את זה בשם טוב, אני לא מבין. קראת את המעשה? שואל קושיה, זה לא יכול להיות. זה נשמע כל כך מסוכן. לא, אבל לא כתוב סופית שהשאלה היא בן אשם. חז״ל אומרים מדרש. אבל מה כתוב? לא כתוב מִי הַנַּעֲרָה הַזֹּאת, כתוב לְמִי. מה כתוב לְמִי? כן, הבניין אחרים רוצים לתרגם שזה אומר מה היא עושה כאן, הם רוצים גם לעוות את המילה. אבל לְמִי בעברית אומר של מי היא שייכת. זה אומר, אני מבין שבאים כאן בני הדודים שלי, אני יודע מה, טוב מאוד, הם שייכים כאן. של מי היא שייכת? איך היא הגיעה? אמר לו, אה, היא באה עם נעמי. נעמי היא גם קצת בת דודה, והיא התקרבה אליו לקשר, היא שייכת כבר כן כאן.
המסקנה: לקט שכחה ופאה שייכים לכל הקהילה
אז מה אתה רואה? שלקט שכחה ופאה זה לא סתם כשנותנים כסף לעניים, זה קשור לזה שהקצירה שייכת לכולם, גם לעניים. ורשעי סדום, הם לא מודים בזה, הם אומרים לא אכפת לי, זה אחי, אתה לא בעל הבית, זה לא הבעיה שלי, לך לך למקום אחר. אם אתה חברה טובה שכל אחד שייך אליה, אז זה הולך ביחד.
חג הקציר: למה כל היהודים שמחים בשבועות
זה החג, בגלל זה כל היהודים שמחים בחג הקציר, אפילו הם לא קיבלו את התורה. התורה היא רק לנבונים, אבל הם כל היהודים.
מעשה: “אני רוקד בשמחת השכן שלי”
מכירים את המעשה, היה יהודי, לא תלמיד חכם כל כך גדול, הוא רקד בשמחת תורה הרבה. בא הרב, הוא החזיק את עצמו למדן גדול, והוא אומר, “למה אתה רוקד? למדת משהו את התורה?” אומר הוא, “אני לא יודע, אבל יש לי שכן שעשה חתונה לבנו, והרב אמר שאני רשאי לרקוד בשמחת הרב גם.”
סיכום: התורה נעשתה לציבור בכללותו
הנקודה היא שהתורה ניתנה לכל היהודים ביחד, והתורה היא בעיקר לכל היהודים ביחד. כשאתה לבדך צדיק, אתה לא צריך את התורה. כשאתה לבדך רשע, לא יעזור לך כל כך התורה. זה עוזר לך כשזה חלק מכל האנשים, כשהם עושים את כל הטריקים, אז זה נעשה התורה לעזור. ליהודים, שעם כל מיני טריקים כאלה, וכל הטריקים האלה הם קצת מפוזרים, ובאמת הרבה יותר, זה לא פשוט, אם למישהו יש דעת הוא נותן, הוא נותן ללקט לשכחה למה שזה לא יהיה, הוא נותן הוא כבר ידע לבד, שמכיוון שרוב האנשים לא יודעים, הם צריכים למצוא טריקים כאלה איך הם נותנים, ודרך זה הם הופכים לאנשים קצת, זאת תורת הרמב״ם, מספיק תורה להיום, כן?
התורה כמנגנון מעשי לאנשים בלי דעת
שיטת הרמב״ם: תורה כ״טריקים” לאנשים שלא יודעים
אז זה נעשה התורה לעזור ליהודים, שעם כל מיני טריקים כאלה. וכל הטריקים האלה הם קצת תהליך, ובאמת הרבה יותר מלא פשוט. אם למישהו יש דעת, הוא נותן, הוא צריך לתת מלקה משכחה, מה שזה לא יהיה, הוא צריך לתת, הוא כבר ידע לבד. אבל מכיוון שרוב האנשים לא יודעים, הם צריכים למצוא טריקים כאלה איך הם נותנים, ודרך זה הם הופכים לאנשים קצת. זאת תורת הרמב״ם.
מספיק תורה להיום, כן? זה לא מספיק? בשביל זה ניתנה התורה. מבינים למה ניתנה התורה?
הוכחה היסטורית: מאברהם למשה – ההתקדמות של הצדקות
אני אגיד לך תורה אחת. מה הקושיה היא, אברהם אבינו היה צדיק בלי התורה, ויצחק היה צדיק, אבל היה לו בן אחד רשע ובן אחד צדיק. אחר כך יעקב אבינו בדיוק הצליח שנים עשר יהודים הם צדיקים גם, ואנחנו אומרים רק ככה, יש לנו נכדים מכולם, וזה לא ממש כל כך פשוט שהם היו צדיקים.
ואחר כך בא משה רבינו, הוא “וכל עמך צדיקים”, כל היהודים צדיקים. למה? כי נתנו להם כל מיני הרגלים, שהם אפילו לא תופסים. רוב היהודים, בשביל זה מצוות צריך לעשות אפילו לא יודעים את הטעם.
עיקרון קריטי: לעשות מצוות בלי לדעת את הטעם
כן, זה מאוד חשוב, אנשים חושבים שיש טעם, כתוב שצריך לעשות מצוות אפילו לא יודעים את הטעם. והגמרא אומרת “שפנים מצוות שנתגלו טעמיהן, ושלמה המלך היה עובד עליהן”, כן? וזאת הנקודה שלהם, כי המצוות שהן נתגלו טעמיהן, זה הדבר שכתוב שצריך לעשות את זה ביושר לבבו, שזה מחוכם מדי.
המחשה מעשית: קידוש מוקדם בליל פסח
מה הוא התכוון בדיוק? אבל זה אומר ככה, אני חושב שזה אומר ככה, מישהו אמר לי בשיעור שלי בעין יעקב, שהוא יודע הלכה אחת שהיא נתגלו טעמיהן ואף אחד לא עושה אותה. אשדוד הוציאו את התהליך, כתוב בשולחן ערוך, במשנה אני חושב, כתוב בשולחן ערוך שצריך, ובליל פסח צריך לעשות קידוש מוקדם כדי שלא ישנו התינוקות. כן? חוץ ממצה ומרור, פסוקים בגמרא, צריך לעשות קידוש מיד כי התינוקות לא יישנו.
אתם מכירים בית אחד שנוהגים במנהג הזה? שאתם עושים קידוש מוקדם בליל פסח, מוקדם יותר משבת רגילה? בשבת רגילה הילדים יכולים לישון, זה לא נוגע. בפסח אני צריך לעשות אמצעי שהם יהיו ערים, אמת? אני אעשה קידוש מוקדם יותר מפסח, משבת רגילה, נכון?
אוקיי, אמת, תשאל את עצמך אם זה יעזור לך. הם באמת ישנים? אצלך ישנים הילדים בפסח? אצלך היית ילד שישן? היו לי שלושה, אחד מהם היה הטריק. הם לא ישנים. החכמים היו חכמים, הם המציאו את הגאונות שהילדים לא יישנו זמן רב, הם ידעו שזה לא עובד, אמת? לא רק כתוב, כל, כל הילדים לומדים את זה, ואי אפשר לקיים את זה. למה? אוקיי, שהם לא יישנו, אז זה הדבר, אני יכול לעשות “אני לא אישן”. למעשה הם נרדמים, נכון? אתה מסתכל ככה, הם נרדמים, אמת?
אפשר לקיים פשט אחר, ולתת לילדים מצה לפני המה נשתנה, זה פשט אחר בחטיפת מצה. אבל למעשה, הדין של לעשות קידוש מיד, אף אחד לא עושה את זה. חוץ מאלה שמאריכים את המעריב בבית הכנסת, אומרים את ההלל בבית הכנסת, זה מנהג יפה, אבל לכאורה זה עושה יותר גרוע את ההלכה. וכן הלאה. אז, למה? כי הוציאו את הטעם.
הסגולה שהייתה עובדת
דמיין לעצמך שכתוב שיש קפידה גדולה, שבדיוק כמו שבכל בתי הכנסת מתפללים ערבית מאוחר בשבועות, כי יש פגם בענין התמימות, אף אחד לא מבין בדיוק מה, אבל כך כתוב בספרים הקדושים ועושים זאת. דמיין לעצמך שהיתה כתובה סגולה נפלאה משמשון אוסטרופוליא לעשות קידוש לא יותר מעשרים דקות אחרי הזמן בשבועות, בפסח בלילה, אף יהודי לא היה עושה אחר כך קידוש. למה? לא היו יודעים את הטעם, זה היה עובד טוב יותר. אבל עכשיו כשיודעים את הטעם, “אה, כדי שלא ישנו התינוקות”, הם ישנים ממילא, אני לא מקפיד, זה לא דבר כל כך גדול.
הכלל: תורה למען אנשים בלי דעת
מה שאני מנסה להביא לידי ביטוי הוא, שכל, כל התורה כולה באה כדי, אני לא יכול לומר כדי לרמות אנשים, אלא כדי לחנך אנשים כשאין להם דעת. כשלאנשים יש דעת הם לא צריכים תורה. זה מאוד חשוב.
נעשה ונשמע – הפשט העמוק
זה הסוד של אדם ובהמה, שרש״י אומר דבר מאוד חמור, זה מתרגם נעשה ונשמע. מה זה אומר נעשה ונשמע? אנשים חושבים שזה דבר מוזר. נעשה ונשמע אומר שזה איש בצדק. זה אומר בדיוק את זה. כשאני יודע מה לעשות, ודאי אני עושה. זה לא חכמה. הבעיה היא שאנשים לא חיים בעולם של נשמה, והם לא נמצאים בעולם של ידיעה תמיד. רוב האנשים, רוב הזמן, לא יודעים מה קורה איתם.
והרגע שאם אני אומר “אני דבר חשוב, אני יהודי רציני, אני עושה רק מה שאני יודע”, ודאי זה ענין גדול לדעת מה עושים, אין בזה שום ספק. אבל למעשה, ואתה לא עושה רק דברים שאתה יודע, רוב הדברים יהיו בכלל הגדול של דברי חכמים שאמרו “עיקר לימוד ללמוד כדי שיביא לידי מעשה”.
כשידיעה מחלישה את הקיום
למעשה, ולא רק זאת, כשיודעים את זה, הרבה פעמים זה עובד חלש יותר. כי שמעתי, אני כבר יודע. במילים אחרות, אתה אומר ליהודי, “אל תהיה מאכיל נבילה”. “כן, שכח, אני גם מסכים, אני מחזיק בעשיית חילול השם, אבל אני כבר יודע מזה. שכח.” למה אמרו “עיקר לימוד ללמוד כדי שיביא לידי מעשה”? וכשאתה אומר לו “ללמוד כדי שיביא לידי מעשה”, ואתה אומר לו את הטעם אפילו, הוא עדיין שמע את הטעם. הוא לא שמע, הוא לא נעשה רציני יותר, הוא לא נבהל מכרת ועונשים. הוא נבהל יותר מלהאכיל. זה לא חידוש, זה אני יודע.
שלמה המלך – הסכנה של “אני כבר יודע”
אתה יכול לספר לו סיפור, “למה שלמה המלך… החכם מכל אדם, אין חכם גדול יותר מאיתנו. כן, לנו זה באמת קרה, נכון? למה זה באמת קרה? כי הבעיה היא לא כשאתה יודע, הבעיה היא כשאתה לא יודע. איכשהו, אתה יכול להגיע לקצת תורה, לבית פארק, למה זה? זה לא משהו מסתמא, הספרים כבר אומרים, היו ענינים עמוקים, כוונות עמוקות בבמות שהוא בנה שם, הוא רק חשב לבנות, ומי שלא היה מוחה. וכך היו הכוונות הגדולות, ענינים גדולים, פתאום נעשה חשבון, היתה טעות בחשבונות. הוא לא תפס, ומפני שהוא אמר, “אני יודע שכאן יש טעות, וזה לא תפס.”
המצווה ניתנה למה שלא תופסים
והמצווה לא ניתנה כדי שיאמרו, “לא יסור לבבו”. זה ידעו לפני המצווה. המצווה ניתנה כי אתה מחזיק כן בעשייה, ואם לא אתה מחזיק, לאו דווקא אתה מחזיק, וכשאתה לא תופס, זה יקרה.
טעם כמוס – עקרון הרמב״ם
לכן על זה אומרת הגמרא, עדיף שלא יאמרו את הטעם של המצווה. כי ברגע שאתה אומר, אנשים רק שומעים את הטעם, והם אפילו ממש צודקים, לא שזה לא חשוב, זה יותר אמת, אבל אז זה לא יעבוד. אדם, כן? אל תגיד לו מראש. לא תמיד עובד להגיד מראש.
מטאפורה של פגישת עסקים
אני אומר לו, לפעמים תעשה דבר כזה. כן, אדם, אני אומר עצה מעשית כביכול, זה אותו רעיון, נכון? אדם צריך לעשות פגישה עם מישהו כדי, אני לא יודע, כדי לפתוח משהו, הוא רוצה לעשות עסקה, הוא רוצה למכור לו משהו, לקנות, כן? הוא מתקשר אליו, הוא אומר לו, אני רוצה לשבת איתך. אומר לו, תגיד לי לפחות רגע מה זה, אני אגיד לך כבר אז. ואם הוא רציני, הוא אומר, זו לא פגישה, כי זה היה אימייל, והוא אומר מיד או כן או לא. הוא לא אומר לפעמים, הוא כבר יודע כן, אוקיי. אבל, אני אפתח לך משהו עם הפגישה? אני גם יודע שהפגישה היתה כדי למכור לי משהו. את התוכן אני לא יודע. אבל הפגישה היא בשביל הכל. פגישה אני יכול לדבר איתך טוב יותר שם, יש קצת זמן, אתה תיתן לי קצת יותר תשומת לב ממה שהיית נותן לי בוואטסאפ. זה קצת יותר טוב. אתה אומר בסדר, אבל הפגישה היא רק כדי שאמכור לך. נו, אני כבר קונה! לא, לא זה התכוונתי. אני אומר, יודע מה? אני לא אגיד לך מה הפגישה. בוא נשב ונשתה קפה. אתה מבין? אני שותה קפה, זה דבר טוב. אחר כך נקנה ונמכור ונעשה מה שצריך לעשות.
הדבר הבסיסי: אנחנו אנשים שלא יודעים
יש דבר בסיסי, אנחנו הרי אנשים שהם צדיקים, שרוצים רק לעשות את נחת הנשמה שלהם. יש בעיה עם דברים כאלה בגלל זה, כי…
תלמיד: מה? מידות זה תשובה, מה ההתחלה?
מגיד שיעור: אפשר לומר כך, אבל אני מדבר על העשייה, לא רק ההתחלה. ההתחלה היא עוד מעשה. אומרים פשוט על זה, שהמצוות הן… כי אנשים שלא יודעים, ומי הם האנשים שלא יודעים? אנחנו.
תלמיד: כן.
יעקב אבינו וכתונת פסים – דוגמה נוספת
מגיד שיעור: הוא אומר שהקב״ה אמר ליעקב אבינו “אשת אחיו לא תקח”. אחרי שניתנה התורה, אפילו אליהו הנביא יבוא ויאמר שזו אשת אחיו ולא תהיה קנאה, אפילו אליהו הנביא יבוא ויאמר שאין קנאה, לא נאמין לו, כי כך נקבעה התורה. “לא בשמים היא”. נכון? הרי הם יצאו עם קנאה. אה, צריך לעבוד אפילו שזה לא עובד! הרי הגענו לתורה, שאנחנו לומדים שזה בטוח ש… זה הרי מה שהראשונים אומרים לך.
התורה לומדת מהמעידה של יעקב
התורה אומרת באמת, למה יעקב אבינו חושש מעשו? באותם זמנים עדיין לא ידעו שצריך לאסור את זה. מהמעידה של יעקב אבינו למדו. אתה שואל קושיה, הרי כתוב בגמרא “לעולם אל ישנה אדם בנו בין הבנים”, כי יעקב אבינו שינה וזה קרה. אבל יעקב אבינו, צדיק כל כך גדול, אין תשובה בגמרא. את הגמרא למדו מיעקב אבינו, שלא ידעו. פוליטיקאי היה לו סיבה טובה למה הוא נתן ליוסף את כתונת הפסים.
אבל הנקודה היא, שיעקב חישב עם התורה, עם הקנאה, לא הצליח. הוא ידע שתהיה קנאה. אוקיי, צריך הרבה לדבר עם הילד. אבל זו דרך שנבדקה שכמעט תמיד יש קנאה. ואתה חכם, אצלי לא תהיה קנאה. אמרו, אה, אצלך גם תהיה קנאה. אמרו, יודע מה, אתה לא רשאי אפילו כשאין קנאה.
טעם כמוס – לא מניפולציה
בדרך כלל כשאומרים אתה לא רשאי אפילו כשאין קנאה, מתכוונים לומר טעם כמוס. כן, טעם כמוס. הרמב״ם אומר דבר כזה, טעם כמוס, שלא יאמרו את הטעם, כי אנשים לא ייקחו את זה ברצינות. לא כי לא מאמינים לטעם, זה מה שאנשים חושבים, שזו מניפולציה. לפעמים זו באמת מניפולציה, כל דבר טוב אפשר להשתמש בו בצורה שקרית, נכון? האחר אומר שלא יגלו, זה דבר קשה, שכשעושים גזירה לא יאמרו את הטעם, כי אנשים לא לוקחים את זה ברצינות.
מה שאנשים חושבים הוא, שכשתיתן לי את הטעם אני אומר “אה, זה לא טעם טוב”. לא, כשתיתן לי את הטעם אני אומר “ודאי, צודק הוא, זו כל התיאוריה. ודאי, אסור, אסור לפתוח שיעור למטה”. הבעיה היא שזה לא עוזר. אפילו כשאתה אומר את הטעם, הוא אומר “אה, אבל יש לי עצה אחרת, אני לא יודע, אצלי ‘אני יקרב ולא יתא׳, אני אעשה דיש שש”. והבעיה היא שזה כן קורה דרך שש.
“לא ירבה לו נשים” – הציפייה של התורה
זה אומר לך הטעם. הטעם אומר, מה כתוב בתורה? “לא ירבה לו נשים פן יסור לבבו”. התורה לא אומרת, האנשים שנמצאים בשש יסור לבבו לא יעשו את זה. התורה אומרת, נשים הם דברים כאלה שיכולים לגרום שיהיה לבבו, וזה כתוב בתורה. אתה אומר, “מה נשים, לא כל הנשים”. אתה אדם חזק יותר, אתה נגד זה. כן, אני יודע, כשאין נשים גם לא תהיה. עכשיו שיש את הנשים גם כן תהיה. אבל מסיבה כלשהי, אנשים יש להם את זה, במיוחד אנשים חכמים, כמו שלמה, זה מה שהתורה מוציאה, המדרש מוציא. במיוחד אנשים חכמים יש להם נטייה כזו לחשוב שאין להם את הנטייה. אוקיי, זה הולך לאותו דבר.
מטאפורת הסיום: הרופא שמרפא מסרטן
אם אפשר לעשות מאדם רע אדם טוב עם שיעור, מביא הוא מאיזה משורר, הוא אומר, היו עושים עם השיעור הרבה יותר כסף. דמיין לעצמך כמה כסף עושה רופא שמרפא אנשים מסרטן, נכון? מיליון, אני לא יודע. אם יש מישהו שיש לו בדוק ומנוסה טסט לריפוי לסרטן, הוא יכול לעשות כמה כסף שהוא רוצה, לא?
למה שיעורים לא יכולים לתקן אדם – הצורך במעשה לפני הבנה
משל אריסטו: אם לימוד היה יכול לתקן
שקרנים מיוחדים, יש להם נטייה כזו לחשוב שאין להם את הטעות.
חזרה לאותו דבר. אם היו יכולים לעשות מאדם רע אדם טוב עם שיעור, מביא אריסטו מאיזה משורר, הוא אומר, היו מגידי השיעור עושים הרבה יותר כסף. הוא אומר, דמיין לעצמך כמה כסף זה היה עושה רופא שמרפא אנשים מסרטן, נכון? מיליון, אני לא יודע. אם מישהו היה באמת יש לו רפואה לסרטן, היה עושה כמה כסף שהוא רוצה, אמת? דמיין לעצמך אם מישהו היה באמת יש לו רפואה להיות אנוכי. כל אבא ילך לשלם לו. והיום יש אנשים שבשביל השקר עושים כל כך הרבה כסף. יש לך שם מוסד שלם של איזו טיפול, שהוא אומר להבטיח לאבות, “אני הולך לעשות מהבן שלך מתמיד.” תודה רבה, קודם כל, כמה מתמידים כבר עשית? אף אחד. אבל הוא רק מבטיח, והלה עושה כל כך הרבה כסף. דמיין לעצמך שזה באמת עובד, נכון? דמיין לעצמך אני יכול לומר למישהו, אנשים באים תמיד אלי, לבית הכנסת שלי, לא בית הכנסת שלי, אבל לאנשים כך, הוא שולח אותו, הוא שומע שהוא מתמודד עם משהו, “לך לרבי הזה, לך לבית הכנסת הזה, לך לדבר הזה, זה יעזור לך.” אם זה היה באמת עוזר, היה עושה הרבה יותר כסף מהלה.
למה שיעורים לא עוזרים: הרגלים זה לא טעויות
התגובה היא שזה לא עוזר. למה זה לא עוזר? כי לאנשים יש בעיות, מידות רעות או הרגלים, לא כי יש להם טעויות בדעת שלהם. אפילו טעות היא גם הרגל שיש לו, לא רק טעות תיאורטית. קשה לעקור לאדם טעות, אפילו כשזו רק טעות שכלית טהורה, הוא גם מתעקש, כן? דמיין לעצמך כשיש לו עוד תאווה לזה גם. אין, זה לא נעשה, אנשים לא עובדים, רוב האנשים. יש יחידי סגולה אולי, שאפילו אותם יחידי סגולה זה עובד פעם אחת. מה? כן, אמת. אבל אז הוא כבר נעשה קצת אדם, הוא צריך לעבוד על עצמו, הוא צריך לעשות בעצמו משהו. אין שום דרך לרפא את ההוא עם לומר שיעור, על כל פנים לרוב האנשים.
הפרדוקס: צריך כבר להיות צדיק כדי לשמוע
ואפילו, בוא נדבר, אתה צריך כבר להיות צדיק בעיקרו של דבר כדי להיות מסוג האדם שמתפעל משיעור. אם אתה כבר אדם שהולך אחרי השכל שלו, ומה שהוא מבין רק מסביר, גם זה עוד ייקח כמה שנים שאני אסביר לך, אחר כך תבין. אבל קודם הוא צריך להיות דבר על אדם שהולך לו בכלל מה השכל אומר. רוב האנשים לא נולדים אנשים כאלה. והחוק הוא נולד אדם שאוהב להיות, מה שקנדיס יאמרו, נכון? ואם נחכה עד שכל האנשים יהיו כך, משיח לא יבוא לעולם לא.
הפתרון המעשי: לדבר לאנשים בשפה שלהם
אז מה עושים? מדברים לאנשים בשפה שלהם. נותנים להם סוכריות בשביל להיות טובים, מעודדים אותם, אומרים להם כל מיני דברים, לא אומרים להם למה זה טוב, כי לומר רק מחמיר. הוא, אפילו אתה יכול לומר, מה שהוא יודע לא עוזר לו, הוא כבר יודע, או שהוא לא יודע וזה לא עושה לו לא מפחיד שהוא יודע. מה מעלה מורא לפועל ממש? הצרה שיש לאדם. ונותנים לו את כל הטריקים.
מעשה עם הבחור והרבי: עבודה כרפואה
אז, במילים אחרות, פעם מישהו אמר לי כך, הוא הלך לצדיק, הוא אמר לי שיש לו הרהור כפירה, בחור אמר לי את המעשה. יש לו הרהור כפירה, והוא לא יודע מה לעשות. והרבי אמר לו, הבחור היה כזה, אני לא יודע מה זה אומר, היה לו חכמות גדולות, אנחנו לא היינו, אתה מבין דברים כאלה. כן. באמת לא היה לו שום הרהור, היו לו כבר מסקנות גם. אבל כך הוא אמר לרבי. הוא סיפר לי את המעשה, הוא אמר לי שהוא אמר לרבי, והרבי היה לגמרי צודק.
והרבי אמר לו, “יש לי בשבילך עצה.” מה העצה? אמר הרבי, “אתה קורא קריאת שמע ומניח תפילין כל יום?” לא. אוקיי, בוא אלי. כל יום תקום מוקדם בבוקר, תקרא קריאת שמע, תתפלל שלוש פעמים ביום במנין, ואני אומר לך, הרהור הכפירה שלך ייעלם.” וזה נעשה, וזה נעלם.
שאלה ותשובה: מה החידוש?
תלמיד: מה אני מנסה להביא לידי ביטוי? מה? כן, זה פשוט, זה קל. אני אגיד לך אחר כך מה אני רוצה להביא לידי ביטוי, אני לא יודע.
תרגום לעברית
מגיד שיעור: זה מוציא שעבודה, אפשר ללמוד שצריך לעבור את כל הקושיות, אין בעיה. זו לא הבעיה שאני מתכוון להוציא. אני מתכוון להוציא שזה סוג התשובה שיכול לעבוד. זה לא הנכון, זה לא שאתה אומר, “אני לא מאמין לך, כי אתה מאמין בתפילין.” אין בעיה, תפילין נעשו לאנשים שלא מאמינים, לאנשים שכן מאמינים. מה זה אומר בעצם? מי שמאמין והוא מאמין, אפילו הוא מניח תפילין, הוא כבר צדיק. אפילו הוא לא היה מניח תפילין, הוא היה כבר צדיק.
דברי הבארדיטשובר: “אילו כיוונת לפני סיני לא ניתנה תורה”
זה הרי דברי הבארדיטשובר, “אילו כיוונת לפני סיני לא ניתנה תורה,” כן? ראיתי שרבי יאשיהו היה בעל הבית גדול על הדברים. הוא אמר את הדברים, הוא אמר שהוא מאמין שזה לא יכול להיות. הבארדיטשובר אמר, “אילו כיוונת לפני סיני ולא ניתנה תורה,” מה הצלנו בזה? הרבה על הדברים, הוא אומר שזה פקעתא דנפשות רעות.
נכון, אני מתכוון לומר, שזה אמת לגבי הכוונה. רוב האנשים לא התקרבו להר סיני בזה. זה רק אצל השרידים שידעו שזו הכוונה של הר סיני. רוב האנשים חשבו שהוא מתכוון שאוכלים צ׳יזקייק שם, או ערפלך עם בריאות טובה, שלמים. הם לא ידעו מהכוונה של הר סיני ברמה בכלל.
בוודאי, והתורה היא מה שנותנת להם את זה. דרך זה, אחרי שהוא מקיים את כל הטריקים של התורה, יש לו את זה. אבל אם זה היה כך, לא היו צריכים את זה באמת, אבל את כל הדברים האלה.
נעשה ונשמע: הסדר של עשייה והבנה
אז העצה היא לקבל את הנעשה, הנעשה, הנעשה, זה גורם שיהיה נשמע. אחר כך, בואו נבין, אפילו הנשמע היה כך, לא דיברתי על זה. כי למה, איך מתחילים להבין שזה באמת טוב? כן, מה ההבדל בין נשמע ושלא נשמע? שלא נשמע לא מבין למה זה טוב, הוא חושב שזה טוב כי שמעו דבר כזה. ונשמע מבין שזה באמת טוב.
כן, אבל מה זה באמת טוב? קשה מאוד לדעת על מה מדברים לפני שעושים את זה, או לפני שרואים אחרים עושים את זה. דיברנו על זה הרבה פעמים. נכון? אנשים אומרים, מה זה אומר להיות אדם טוב? רוב האנשים מעולם לאראו אדם טוב, ומעולם לא עשו דבר טוב אחד. איך הוא ידע למה טוב להיות אדם טוב? הוא לא יודע על מה מדברים.
המתודולוגיה של השיעור: צריך כבר לעשות כדי להבין
אני לא יכול מדרשה להודיע לך את הטוב של אדם טוב. אם אתה רגיל לך כמו החברה, אתה עושה כבר דברים מסוימים, הוא כבר עוסק בלקוטשיקריי למשל, עכשיו אני אבוא להסביר לך, תבין, למה אתה עושה לקוטשיקריי למשל? כי בעצם יש עניים שאתה צריך לעזור, אתה צריך להיות אדם טוב. אה, עכשיו אתה באמת נעשה אדם טוב, כי זה עשית. אבל אם מעולם לא עשית את זה, מה אסביר לך? איך אתחיל את השיעור שלי?
כל השיעור שלי בנוי על זה שאנשים הולכים כבר עם כובעים שחורים, ואני מסביר להם למה? אם הם לא היו הולכים, הייתי צריך שיעור אחר. היה מבוסס על מה אותו עושה, מה אותו לא עושה. אני לא יכול לומר כלום, הייתי צריך דבר אחר. הייתי צריך למצוא דבר טוב שהוא עושה כבר.
מבינים? אני לא יכול לתת שיעור אם לא היה… אם לא היה קודם צדיק גמור. מבינים? בקיצור, בקיצור, מה? כן, זה מה שהוא מתכוון כאן. צריך להיות אדמה טובה. ליסט חינוך, ליסט חינוך מסוים.
טעמי המצוות של הרמב״ם: לא כדי לעשות, אלא כדי להבין
כי יש אנשים שיש להם בעיה, הם לא מאמינים, הם חושבים שהתורה “טיפשית”. טעמי המצוות של הרמב״ם “דרך אגב” לא נכתבו כדי שיעשו את התורה. הרמב״ם לא חשב שאחרי שהוא יגיד את הטעם שלו, הוא אומר הרי אפילו זה מסתדר על ההלכה למעשה. הרמב״ם לא אומר, הרמב״ם אומר כשהוא אומר טעמי המצוות זה כדי “לג׳סטיפיי” את הקב״ה, לא כדי שנעשה את המצוות בגלל זה. הוא לומד להיפך, שצריך לעשות את המצוות כדי לראות. הרמב״ם אומר שהקב״ה עושה דברים רק בשכל, ואם אתה חושב שהקב״ה עושה דברים רק בשכל, יש לזה פנים באמונה, ואולי זה לא להאמין בתורה וכדומה, אבל בעיקר זה. וממילא צריך להיות הסברים מה הקב״ה התכוון במצוות. וההסברים, ההסברים הם דבר הסברים, הוא לא אומר יותר מזה.
למה צריך לדעת את המצוות? לא, הטעמים של הרמב״ם לא פותרים את זה. עדיף לדעת מ״סיבות” אחרות, כי לא צריך לעשות בעקבות זה, אסור. יש סיבות שונות אחרות למה צריך לדעת את הטעמים. יש מצווה ללמוד טעמי המצוות, אני לא יודע מה, לא ראיתי את זה. לא ראיתי את זה. אבל אחרי שעושים את זה, לא צריך להבין מה עושים?
בינוני וצדיק גמור: החילוק של הרמב״ם
הטענה היא שלא צריך לא להגיע לעבודה. אם עבודה לא מגיעים לעבודה, צריך לעשות את זה. צדיק גמור הוא אדם אחר. זה מה שהרמב״ם אומר, הוא מחלק את זה לבינוני וצדיק גמור. בינוני הוא מי שעושה “לפעמים” דברים שהוא לא מבין, כי הוא צריך את זה. כשהוא צדיק גמור, וזה מה שהוא אומר שצריך ללמוד טעמי המצוות, זה כל העניין להיות צדיק גמור, שאתה ראוי להבין מה אתה עושה ולמה אתה עושה את זה, אז אתה כבר לא צריך לעשות את הדברים השקריים, הדברים שאתה לא יודע מה אתה עושה. אבל כל עוד הוא לא צדיק גמור, ואם מדברים על הכלל, הכלל אף פעם לא צדיק גמור, צריך תמיד לומר כך.
לא משחררים אותם, כי הוא יודע כבר מה לעשות. הוא יודע כבר מה לעשות, איזה דבר. הגאולה היא לא שלא עושים. אלא הוא יודע באמת מה לעשות, הוא עושה תמיד את הדבר הנכון, הוא לא מפסיק לעשות את הדברים הטובים. גם הוא עושה גם הנשמה עושה את הנס מעצמה. הוא ילך לתת יותר צדקה ממה שכתוב בתורה או פחות? הוא ידע בדיוק מה הוא צריך לעשות, אין בעיה. הוא הולך הלאה, הוא צריך לקחת קר מה… הוא גם יהיה רבי, הוא לא יוכל לעשות מול הציבור דברים, כי הוא בשביל הכלל, הוא צריך לחנך את הכלל. אבל אפילו לעצמו, זו לא בעיה כל כך גדולה.
נגד הטענה “אני לא צריך את המצווה כי יש לי כבר את המשמעות”
אנשים מאוד מפחדים מהקושיות עם שטויות, כי אתה צריך לתפוס בדיוק על זה, זה מה שאומרת המימרא של נתגלה טעמי תורה. הרבה אנשים באים כל הזמן: “אה, לתורה יש למה? את המשמעות, עליי, יש לי כבר את המשמעות, אני לא צריך את הדבר.” לא, אין לך את המשמעות. זה מה שנאמר, בגלל זה צריך שהמצוות יהיו… אין לך את המשמעות. אם היה לך את המשמעות, אם היית צדיק היית עושה את זה הרבה יותר.
דוגמאות: תפילין, שבת וצדקה
כשמישהו בא והוא אומר: “אני לא מבין למה אני צריך לתת צדקה רק מעשר, אני חושב שאני צריך לתת חצי.” אוקיי, זה גם לא טוב, אבל בואו נגיד הוא נותן חומש, מה שלא יהיה. אין בעיה, לא צריך באמת לתת מעשר, אתה פטור, אתה נותן הרי יותר ממעשר.
אבל מה סוג האדם? אנשים הם אנשים רעים או לא תופסים שהם אנשים רעים. הוא אומר: “אה, למה אני צריך להניח תפילין, אני זוכר בכל מקרה את הקב״ה.” אוקיי, תחזור שבועיים אחרי שהפסקת להניח תפילין, בואו נראה אם אתה עדיין זוכר את הקב״ה. מאמצע הנחת תפילין צריך לרחם רחמים.
אז על מה אתה מדבר? זה היה הרי “אקרא ולא יחטא”, “אני ארבה ולא אסיר”, כי כשאומרים לו באמת, הוא לא תופס. אנשים מאוד טיפשים בדרכים האלה. אני אומר לך בדיוק את זה. אם לא שאתה מניח כל שבוע, יש לך שבת, אתה תשכח ממעשה בראשית? הוא אומר: “אוקיי, איך אפשר לזכור מעשה בראשית בלי שבת?” לא, זה בדיוק מה שהוא אמר לך: אתה תשכח! “אה, אני… אברהם אבינו. באמת זכר.” זה היה אברהם אבינו אחד. אם אתה האברהם אבינו האחד, דרך אגב אברהם אבינו גם שמר שבת, כי אז שבת היה כדי לזכור בעצמו, כדי לדבר על מעשה בראשית, אין בעיה, זה טעם חדש לנו בכל מקרה. אבל גם שבת, כתוב הרי שהוא לא היה צריך לעבוד מהקב״ה, הוא גם שמר שבת כפשוטו אולי. אין סתירה אפילו.
מסקנה: הפשט של מתן תורה
אנשים תמיד אומרים את השאלות כי הם מדמיינים שהאמת רעה. האמת לא רעה, האמת היא שצריך להיות טוב. זה באמת להיות אדם טוב שרוב המצוות הוא עושה בכל מקרה. אנחנו רוצים לדעת על מצווה אחת שהיא בעצם גדר שלא צריך לעשות, נדבר, נגיע לאותו גשר ונדבר על זה. בכל מקרה אתה לא עושה את זה, בכל מקרה אתה לא עושה את זה, בכל מקרה אתה גם לא עושה את זה… בעיה. אז, זה הפשט של מתן תורה וזהו.
—
תלמיד: נו…
מגיד שיעור: סיים… מאנטי מאן מאן…
תלמיד: שקויעך.
מגיד שיעור: שקויעך. ברוך הבא.