יציאת מצרים כיסוד התורה שיעור 5 – דעת החירות בהכרת המציאות וביאור נס מכת בכורות

דער צוזאמענהאנג צווישן מחשבה און מעשה: חירות, דעת, און די אמת’ע באדייט פון יציאת מצרים

פתיחה: באמערקונגען וועגן דעם שיעור

מגיד שיעור:

מעשה איז אזוי, איך האב נישט קיין שיעור צוגעגרייט, sorry, I usually do, אבער איך האב יא, אבער איך האב נישט געהאט קיין וועג וויאזוי עס צו ארגאניזירן, ווייל איך בין עוסק בדבר מצוה, און איך האף אז איך וועל בלייבן אין מצוה, שיין, others know.

און דאס איז וואס איך וויל, איך גיי אנהייבן פון דעם, like as we usually do, איך מיין נישט אין אונזער שיעור, אונזער שיעור געווענליך הייבט זיך אן פון א סארס [מקור: source], איך האב נישט דא קיין סארס באמת אנצוהייבן, so we’ll do what we could. איך מיין ס’איז זיכער דא סארסעס, אבער צו טרעפן די סארסעס איז נאך א גאנצע ענין, אבער איך וועל אנהייבן פון וואו איך שטיי, that’s a way of learning Torah, מען הייבט אן פון וואו מיר שטייען, צו מיר זען וואו מיר קענען פארן מיט דעם.

הויפט-פראגע: דער צוזאמענהאנג צווישן עולם המחשבה און עולם המעשה

מגיד שיעור:

סאו איך שטיי זייער שטארק אין די דיפערענץ, אדער אין די קוועסטשאן of the difference or connection, אה, איר דארפט קארס, פארגעסן. יא, איך זאג אז איך שטיי זייער שטארק אין די קאנעקשאן אדער די דיפערענץ, whichever way it goes, צווישן די עולם המחשבה [עולם המחשבה: the world of thought], וואס מיינט מען קען טראכטן, מען קען פארשטיין, מען קען דערהערן, מען קען משיג זיין [משיג זיין: to comprehend/grasp intellectually], און די עולם המעשה [עולם המעשה: the world of action/deed].

די עולם המעשה איז זייער נישט קיין, נישט זייער, אבער ס’איז אזוי ווי די פיר חכמים [חכמים: wise men] פון די הגדה של פסח [הגדה של פסח: the Passover Haggadah], ס’איז נישט די עולם פון די חכם [חכם: the wise son], ס’איז די עולם פון די שאינו יודע לשאול [שאינו יודע לשאול: the one who doesn’t know how to ask] אדער פון די תם [תם: the simple son], איך ווייס נישט. ס’איז נישט קיין פלאץ וואו מ’איז דא אסאך מחשבות [מחשבות: thoughts], ס’איז נישט קיין פלאץ וואו מחשבות זענען אין געוויסע זין רעלעוואנט בכלל, אבער ס’איז א זייער ריעל פלאץ, זייער, און ס’האט אסאך, it takes precedence.

די קדימה פון מעשה איבער מחשבה

מגיד שיעור:

דא די פעימעס חקירה [חקירה: inquiry/investigation], תלמוד גדול אדער מעשה גדול [תלמוד גדול או מעשה גדול: is study greater or action greater], אבער די פאקט איז אז it takes precedence over מחשבה. למשל, די משל [משל: parable/example], איך מיין די משל וואס שטייט פאר די אויגן דא איז, ס’איז דא א איד וואס איינער סטרייטענט זיין ווייב, דארף מען אים אריינטאנצן און ראטעווען, אפילו דו האלטסט אינמיטן לערנען גמרא תוספות [גמרא תוספות: Talmud with Tosafot commentary], און ס’איז אפשר א גרעסערע מצוה [מצוה: commandment/good deed], אין אנדערע ווערטער, דו באקומסט סתם אזוי גרעסערע השגות [השגות: intellectual attainments], איך גיי מיך נישט אריין אין די סוגיא [סוגיא: Talmudic topic] פון דעם, אבער דו באקומסט סתם אזוי גרעסערע השגות פון לערנען גמרא תוספות אדער זוהר [זוהר: the Zohar, primary text of Kabbalah] ווי פון אריינטאנצן, ווי פון זיין די לייפגארד און זיין די עסקן [עסקן: community activist] און אלע אזעלכע זאכן.

אבער עס איז דא אזא זאך וואס הייסט א מצוה עוברת [מצוה עוברת: a passing/fleeting mitzvah opportunity], אדער עס איז דא דאך א גדרים [גדרים: halachic parameters], איך וויל נישט יעצט זיין מעיין [מעיין: to examine carefully] אין די הלכה [הלכה: Jewish law], אבער עס איז פשוט, מאראליש און שכל’דיג [שכל’דיג: intellectually/rationally] אז עס איז גובר [גובר: prevails/overcomes]. קיינער קען נישט זאגן, “איך האלט יעצט אינמיטן לערנען, איך האלט נישט ביים ראטעווען יענעם.” מען קען בכלל מעיין זיין וויאזוי א מענטש קען דאס זאגן אין דזשענעראל, רייט?

א שארפע קשיא: פארוואס לערנען און נישט ראטעווען?

מגיד שיעור:

אויב בפרטיות [בפרטיות: in particular] קען מען דאס נישט זאגן, איך קען נישט גיין און זאגן, “איך האלט יעצט אינמיטן לערנען, יענער פאלט אריין אין טייך, איך גיי לערנען ווייטער.” דאס קען מען זיכער נישט זאגן. פרעגט זיך דאך א קשיא [קשיא: question/difficulty], ווער האט דיר געגעבן בכלל א היתר [היתר: halachic permission] נישט צו זיין א דאקטער, נישט צו זיין א הצלה מעמבער? פארוואס ביסטו בכלל א למדן [למדן: Torah scholar]? דו זיצט יעדן טאג אין בית המדרש [בית המדרש: house of study] אנשטאט צו גיין זוכן אין די טייך מענטשן וואס מען דארף ראטעווען. דאס איז באמת א זייער קלארע קוועסטשן אין לייף און אין מאראליטי און טינגס לייק דעט.

די יסוד-טענה: אסור להפריד בין המחשבה למעשה

מגיד שיעור:

ממילא [ממילא: consequently] פשוט אז על כל פנים [על כל פנים: in any case] איז דא א קאנעקשן, ס’איז דא א קאנעקשן. איך האב זייער נישט ליב צו דיסקאנעקטן די זאכן, און איך מיין אז די גאנצע שיעור וויל זיין וועגן די נקודה [נקודה: point] פון אסור להפריד בין המחשבה למעשה [אסור להפריד בין המחשבה למעשה: it is forbidden to separate thought from action]. ס’איז ממש אזוי ווי מ’איז מפריד [מפריד: separating] די קודשא בריך הוא ושכינתיה [קודשא בריך הוא ושכינתיה: the Holy One Blessed Be He and His Divine Presence], ס’איז ממש דברים חמורים ביותר [דברים חמורים ביותר: extremely serious matters]. און מ’דארף טרעפן וויאזוי די קאנעקשן איז, מ’דארף פארשטיין וויאזוי די קאנעקשן איז.

חירות, דעת, און יציאת מצרים – דער אריז”ל’ס פשט

מגיד שיעור:

און איך פארשטיי אז דא פסח [פסח: Passover], איך האב געשריבן אויף מיין קעפל, דאס איז איין וועג וואס איך טראכט וועגן דעם די לעצטע טעג, אז דאס איז ענין [ענין: concept/matter] פון חירות [חירות: freedom], יעדער איינער ווייסט. און ווער ס’לערנט פנימיות [פנימיות: inner dimension of Torah] און אריז”ל [אריז”ל: Rabbi Yitzchak Luria, the Arizal], דאס איז אזוי ווי די משמעות [משמעות: meaning] פון יציאת מצרים [יציאת מצרים: the Exodus from Egypt], if you want to connect that to our previous way of שיעורים און אלעס.

און די אריז”ל איז מסביר [מסביר: explains] אז חירות הייסט אז מ’האט דעת [דעת: knowledge/consciousness], חירות הייסט עולם החירות [עולם החירות: the world of freedom], און אין זוהר הייסט דאס עולם הבינה [עולם הבינה: the world of understanding/Binah]. און איינער וואס האט א מוח, און איינער וואס האט א דעת, און איינער וואס האט א מיינד, ער איז א בן חורין [בן חורין: a free person].

דער פראבלעם: חירות אלס “עסקעיפיזם” – דער פאלשער פשט

דער פאלשער פשט: עולם הזה = שיעבוד, מחשבה = חירות

מגיד שיעור:

יעצט, דא איז דא אזוי ווי א פראבלעם ווייטער. ס’איז דא איין פשט [פשט: simple/literal interpretation] אין דעם וואס זאגט אז חירות איז escapism. עולם הזה [עולם הזה: this world] איז עולם השיעבוד בהכרח [עולם השיעבוד בהכרח: the world of necessary bondage]. Everything you do איז מתוך הכרח [מתוך הכרח: out of necessity]. מ’מוז גיין ארבעטן צו האבן געלט, מ’מוז דעיס, מ’מוז אויפשטיין, מ’מוז שלאפן צו קענען האבן כח [כח: strength], מ’מוז עסן צו קענען לעבן. ס’איז אלץ עולם השיעבוד, ס’איז אלץ עולם ההכרח [עולם ההכרח: the world of necessity], עולם השיעבוד, און וואס איז דאס? די מחשבה איז עולם החירות. טראכטן קען מען טראכטן וואס מ’וויל.

At least theoretically, ס’איז נישט אמת דאס, אבער theoretically טראכטן קען מען טראכטן וואס מ’וויל. אזויווי די Stoics האבן ליב צו זאגן, מ’קען זיין אין תפיסה [תפיסה: captivity] און נישט זיין אין תפיסה, ווייל דיין מיינד קען מען נישט צובינדן. קייטן קען מען נאר לייגן אויפ’ן גוף, מ’קען נישט לייגן קייטן אויפ’ן קאפ. איז דאס איז עולם המחשבה, איז עולם החירות. פשוט, מ’קען נישט לייגן קיין קייטן אויפ’ן קאפ. אבער דאס איז נישט דער פשט.

פארוואס דאס איז פאלש: דאס איז בלויז אנטלויפן פון רעאליטעט

מגיד שיעור:

וויאזוי ווייס איך אז דאס איז נישט דער פשט? ווייל דאס איז זיך צורות [צורות: troubles/problems]. ווייל רבי חיים קאניעווסקי’ס חבר [חבר: friend/colleague] מילא איז דאס, יא? לאמיר גיין אין עולם המחשבה, לאמיר לערנען תורה [תורה: Torah], לאמיר זיך אנפייפן פון די reality, און מ’וועט לעבן אין חירות, מ’וועט מאכן א לעבן. איך מיין, דער פאקט איז, ער וועט מאכן א לעבן, at least פאר די ערשטע צוויי וואכן, ביז ס’וועט אים כאפן די… ביז די real world וועט catch up צו אים, וועט ער מאכן טאקע א לעבן.

און דאס קען דאך נישט זיין קיין חירות, דאס איז דאך א ברכה לבטלה [ברכה לבטלה: a blessing in vain/a futile blessing]. מ’קען דאך נישט זיין אז חירות איז א צייטווייליגע זאך, מ’קען אנטלויפן אביסל פון די reality דורך טראכטן. און דאס איז טאקע א געוואלדיגע קשיא, ס’איז גאר א טיפע קשיא וואס מ’דארף מעיין זיין אין בכלל, אין די גאנצע ווען מ’רעדט פון גלות [גלות: exile] און גאולה [גאולה: redemption], which is just another way of saying, ס’איז דא פראבלעמען און ס’איז דא solutions, און מ’דארף קענען סאלוון די פראבלעם, מ’דארף קענען אויספירן זאכן.

דער ליובאוויטשער רבי’ס טענה: משיח איז נישט בלויז השגת אלוקות

מגיד שיעור:

ס’איז א ריזיגע פראבלעם. דאס הייסט, למשל, דער ליובאוויטשער רבי זכרונו לברכה [זכרונו לברכה: may his memory be a blessing] האט מורא’דיג געשריגן אויף דעם. מורא’דיג געשריגן אז ס’איז דא חסיד’ישע ווערטער, און ס’איז דא אזעלכע איידיעס ממש בפירוש [בפירוש: explicitly] אין חסיד’ישע מקורות [מקורות: sources], און אפשר בכלל, מענטשן טראכטן אזוי.

ער זאגט, אזוי ווי דער מיטלער רבי’ס [מיטלער רבי: the second Chabad Rebbe, Rabbi Dovber Schneuri] חסידים [חסידים: Hasidim] האבן געזאגט אז ער דארף נישט משיח [משיח: the Messiah]. זיי האבן געזאגט, אזוי ווי די חסידות [חסידות: Hasidic philosophy] פארשטייען אלע, ס’זאל לעבן אין השגת אלוקות [השגת אלוקות: comprehension/perception of Godliness]. וואס איז משיח? השגת אלוקות. נו, זיי האבן עס שוין. וואס דארפן זיי משיח?

און דער רבי איז מורא’דיג געווען בייז אויף דעם ווארט. ער האט גע’טענה’ט [גע’טענה’ט: argued], וואס הייסט? משיח הייסט אז ס’זאל נישט זיין קיין צרות [צרות: troubles], משיח הייסט אז ס’זאל נישט זיין קיין, איך ווייס וויפיל יצר הרע [יצר הרע: evil inclination], אבער ס’זאל נישט זיין די אלע פראבלעמען וואס אונז האבן, און נישט אזויפיל אידן זאלן זיין אפיקורסים [אפיקורסים: heretics] אדער בכלל אפגעריסן, און אזוי ווייטער.

דאס דרייט מיר אין קאפ, דו ביסט זיך אנטלאפן אין א שיינע רבי’שע פלאץ, איך זאג דיר, דו האסט געטראפן עפעס א שטיבל [שטיבל: small prayer house] צו באהאלטן זיך, א תיבת נח [תיבת נח: Noah’s ark], און פאר דיר איז משיח שוין געקומען. דאס איז נישט אפילו משיח, דאס איז נישט נאר נישט ריכטיג מאראליש זיך צו באהאלטן אין א צימער. דאס איז, לאמיר זאגן דו האסט געטראפן א היתר, און מ’מעג יא. בלית ברירה [בלית ברירה: without choice], דאס איז די בעסטע וואס איך האב, “לי חמי ובחדרי אשכב” [לי חמי ובחדרי אשכב: “I have my chambers, and in my rooms I lie down” – a phrase suggesting withdrawal]. איך האב נישט קיין ברירה, איך באהאלט זיך אין א צימער, און דארט לעב איך מיין חירות. אזוי ווי איינער האט נישט קיין ברירה, און איך האב זיך טאקע איינגערעדט.

די טיפערע טענה: דאס איז בכלל נישט חירות

מגיד שיעור:

אבער די טענה דא איז א זאך א טיפערע טענה. די טענה איז אז דאס איז נישט קיין חירות בכלל, ווייל דו האסט זיך נישט משחרר געווען [משחרר: freed] פון גארנישט. דו האסט נישט קיין בכלל קיין “ריעל” חירות. “ריעל” חירות איז, אזוי ווי איך זאג די דזשאוק [joke] פון וואודי עלען [Woody Allen], יא? וואודי עלען זאגט אז ער וויל נישט לעבן אויף אייביג דורך האבן א “לעגעסי” [legacy], ער וויל לעבן אויף אייביג דורך נישט שטארבן. אקעי? דאס איז דער משל.

און ער וויל ארויסגיין פון גלות דורך פארעכטן, דורך פאר ער וועט שטארבן און משה רבינו [משה רבינו: Moses our teacher] וועט מצטרף זיין [מצטרף: joining/participating]. ארויסגיין פון גלות דורך טראכטן פון גאט, וואס דארט איז נישט דא קיין, נישט תופס [תופס: grasping/taking hold] קיין גלות, דאס איז, “יו נאוי” [you know], “דאס איז גוט פאר מצרים” [referring to the Exodus from Egypt]. דאס איז נישט ארויסגיין פון גלות.

אין אנדערע ווערטער, ס’איז עכט נישט קיין חירות, נישט נאר דאס, ס’איז בכלל נישט פרובירט צו פארעכטן די פראבלעמען וואס אונז האבן דא. ס’איז בכלל, מ’קען עס רופן “עסקעיפיזם” [escapism], ס’איז נישט די ווארט, אבער די ווארט איז, ס’איז נישט קיין חירות, דאס איז נישט קיין דעת. אין אנדערע ווערטער, דאס הייסט נישט אז דו האסט דעת.

און די אריז”ל שפרעכט פון אמת, ווי ס’שטייט אין כתבי אריז”ל [כתבי אריז”ל: the writings of the Arizal], ווען ער איז געקומען צו זאגן, דאס הייסט זיכער נישט אז מ’האט דעת. אז מ’קען ארויפפליען אין די עולם ה… איך ווייס וואו, און דארט טראכטן, דאס הייסט נישט אז מ’האט טאקע געווען די דעת, דאס הייסט נישט אז מ’האט ממשיך געווען [ממשיך: drawing down/extending] די דעת, דאס הייסט נישט אז מ’האט ארויסגעגאנגען פון גלות, פון די גלות הדעת [גלות הדעת: the exile of consciousness/knowledge].

מתאר זיין די פראבלעם: וואס יא?

מגיד שיעור:

און אויב אזוי דארף מען אונז זייער שטארק מעיין זיין, איז וואס יא? וואס יא? מ’קען אביסל מער מתאר זיין [מתאר: describe] די פראבלעם, אפשר וועט מען עס בעסער ארויסהאבן.

דער ר’ ברוך בער משל – גלות פון דיסקאנעקשאן

מגיד שיעור:

ס’איז דא א מעשה פון די, נו, וועגן די טשיקען, די קורקבן [קורקבן: gizzard], יא? איר קענט די מעשה, ר’ ברוך בער [Rabbi Baruch Ber Leibowitz] צו איינער געלערנט חולין [חולין: tractate of Talmud dealing with kosher slaughter], איז ער געווען עוסק אין די הייליגע קורקבן וואס שטייט אין שולחן ערוך [שולחן ערוך: Code of Jewish Law], אין די גמרא [גמרא: Talmud]. איז געקומען איינער מיט א טשיקען, ער האט נישט געוואוסט בכלל פון וואס מ’רעדט. ער האט געקוקט, “אה, דאס איז די הייליגע קורקבן וואס מ’רעדט?” ער האט אים געזאגט, “איך ווייס נישט וואס דו ווילסט, פרעג א רב [רב: rabbi]. איך בין נישט קיין מורה הוראה [מורה הוראה: halachic decisor], איך בין נישט עוסק אין די זאך.” ער האט נישט געוואוסט, ער קען זאגן די סך למדנות [למדנות: Talmudic analysis] אויף די אלע טריפות [טריפות: non-kosher conditions] און אלע הלכות [הלכות: laws], אבער פסק’ענען [פסק’ענען: to rule on] די שאלה, הלכות טריפות, די קורקבן ניקב [ניקב: punctured] אדער נישט, ער האט נישט קיין מושג [מושג: concept/idea] געהאט בכלל וואס מיינט א קורקבן.

דאס איז דאך אין א געוויסע וועג א ריזיגע גלות. איך מיין, איך זאג נאכאמאל, דאס איז דאך פנימיות התורה [פנימיות התורה: the inner dimension of Torah], דאס איז דאך דברים העומדים ברומו של עולם [דברים העומדים ברומו של עולם: matters that stand at the pinnacle of the world], אבער מ’הייבט אן צו כאפן אז זייער ווילד. דאס איז, דאס איז נישט געלערנט תורה, אין אנדערע ווערטער. ס’איז דא דא א מורא’דיגע פראבלעם.

הלכה ווס. מחשבה/קבלה – דער צושפאלט

מגיד שיעור:

מ’קען זיין א גרויסער מקובל [מקובל: Kabbalist] און א גרויסער בעל מחשבה [בעל מחשבה: master of Jewish thought], און אזוי ווי איך זאג, יצחק לאהי [referring to a contemporary figure], ער האט נישט ליב צו עוסק זיין אין הלכה. פארוואס? הלכה איז זיך עוסק זיין, אזוי ווי דער זוהר זאגט, הלכה איז עוסק זיין אין עולם הזה, אין פראבלעמען, די טאפ איז אריינגעפאלן אין די זופ, די זופ איז ארויסגעפאלן פון די טאפ, די חלב [חלב: milk] איז אריינגעפאלן אין די בשר [בשר: meat], די בשר איז… דאס איז not inspiring. איך מיין, let’s be real, ס’רעדט זיך פון עניני עולם הזה [עניני עולם הזה: matters of this world], פון עניני דברים פון די קיטשן. איך מיין, דאס איז די פאקט, שולחן ערוך איז א ספר [ספר: book] פון די קיטשן, אויף א וועג וויאזוי ס’זאל נאר זיין, די אלע פלעצער פון שולחן ערוך.

באט, מ’הייבט אן צו פארשטיין, ווען ס’קומט א זאך וואס איז תובע [תובע: demands/requires] צו קומען לידי מעשה [לידי מעשה: to practical action], ס’איז תובע אז דער תלמיד [תלמיד: student] זאל מביא זיין [מביא: bringing] לידי מעשה, און דער תלמיד איז מביא לידי מעשה, איך האב נאך נישט אנגעקומען צו דעם, איך האב מורא אז איך דארף נאך מסביר זיין אז ס’איז יא דא א קאנעקשאן, ס’איז נישט מער נויטיג.

אנהייב פון א נייע חלוקה: צוויי סארטן מענטשן

מגיד שיעור:

אבער מ’הייבט אן צו זען אז ווען מ’רעדט הלכה, איז דא, לאמיך אראפלייגן א זאך, ס’איז דא אזויווי צוויי סארט מענטשן, אזוי קוק איך עס אן. ס’איז א נאאיווע וועג, ס’איז נישט די ריכטיגע וועג, אבער דאס איז די וועג וויאזוי מען קוקט עס אן. ס’איז דא אזעלכע אנשים פשוטים [אנשים פשוטים: simple people], אזעלכע תמים’ס [תמימים: simple/wholehearted people], יא, אזעלכע פנימיות’דיגע אידן, זיי פאלגן זיך אין ערוך, און זיי לעבן זיך אזויווי מ’קען זאגן אין עולם המעשה, עולם הפשוט [עולם הפשוט: the simple world]. ער גייט אין די ארבעט און די היים, שפירט ער קדושה [קדושה: holiness].

דער איבערקער: ווער איז דער חכם און ווער איז דער מעשה-מענטש

דער טראדיציאנעלער חילוק צווישן תם און חכם

באט, מ’הייבט אן צו פארשטיין, ווען ס’קומט א זאך וואס איז טבעי, טבעי צו קומען צו די מעשה, טבעי אז די תלמוד זאל מייבא זיין די מעשה, און תלמוד איז מייבא די מעשה, דאס איז דאך כלל נישט אנגעקומען צו דעם. איך וויל נישט זאגן אז ס’איז נישט נויטיג, אבער מ’הייבט אן צו זען אז ווען מ’רעדט א הלכה [Halacha: Jewish law], דאס הייסט, דא לאמיך פארשטעלן א זאך.

ס’איז דא אזוי ווי צוויי סארט מענטשן, אזוי קוק איך עס אן. אפשר איז עס א נאאיווע וועג, איז עס נישט דער ריכטיגער וועג, אבער דאס איז דער וועג וויאזוי מ’קוקט עס אן.

דער ערשטער טיפ: דער תם – דער אנש המעשה

ס’איז דא זיכער אנשים פשוטים, זיכער תמים [tam: simple, wholesome], יא, זיכער תמימות’דיגע אידן. זיי פאלגן די שולחן ערוך [Shulchan Aruch: the Code of Jewish Law], און זיי לעבן זיך אין אזא, ווי מ’קען זאגן, עולם המעשה [olam hama’aseh: the world of action], עולם הפשוט [olam hapashut: the simple world].

ער גייט אין די ארבעט, און דערנאך שפעטער קומט ער אהיים, און ער לערנט אדער ער דאווענט מעריב [Ma’ariv: the evening prayer], און ער גייט שלאפן, און ער גייט אין בית המדרש [beis hamidrash: study hall] שבת [Shabbos], ער טראכט נישט צו פיל. מ’קען זאגן, ער איז א מעשה’דיגער מענטש.

דער צווייטער טיפ: דער חכם – דער מחשבה-מענטש

און ס’איז דא איינער וואס איז מער מחשבה [machshava: thought], ער האט מער דעת [da’as: knowledge], ער האט מער שכל [seichel: intellect], יא. וואס איז דער צווייטער? ער טראכט אריין, ער נעמט נישט אן זאכן כמובן מאליו [kimuvon mei’elav: as self-evident], יא, ער נעמט נישט אן זאכן פאר גרענטעד, ער טראכט אריין, ער פרעגט אפ, ער פרעגט אריין, ער זאגט אפשר נישט, יא. אזוי ווי דער חכם [chacham: wise person] האט דאך אויך אזא שטיקל, איך ווייס, אפשר אן ענין, יא. דאס הייסט, א מער מחשבה’דיגער מענטש.

דער חכם און דער רשע – “Two Sides of the Same Coin”

אזוי קוקט מען אן אסאך מאל די חילוק צווישן די צוויי מענטשן, אזוי ווי דער, יא, איך ווייס, דער תם מיט דער חכם אדער דער רשע [rasha: wicked person]. דער חכם און דער רשע זענען אלעמאל קעגן דעם תם און דעם שאינו יודע לשאול [she’eino yodei’a lish’ol: the one who doesn’t know how to ask], יא.

א תלמיד חכם [talmid chacham: Torah scholar] וואס איז א רשע ווייסט אויך וואס ער רעדט, יא, זייער וויכטיג. א רשע איז נישט קיין תם, א תם איז זיך א תם, ער איז א שאינו יודע לשאול. א רשע איז איינער וואס מ’קען מיט אים רעדן, יא, ער האט וואס צו זאגן, אבער ער האט פשוט גענומען די שכל און געמאכט פון אים א רשעות [rish’us: wickedness], אבער ער איז אן איינער וואס מ’קען רעדן מיט אים.

און דאס איז די געווענליך וויאזוי מ’האט אנגעקוקט אזא זאך: א תם, א חכם, א רשע, א תם. און אזוי ווייטער. דאס איז דער חכם מיט’ן רשע קעגן דעם תם מיט’ן שאינו יודע לשאול. דאס זענען די צוויי סארט מין אידן וואס מ’זעט דאך, גייען אין מקוה [mikveh: ritual bath] און פאנטאזיעס.

דער גרויסער איבערקער: ווער לעבט אמת אין די מציאות?

זאגט ער, זאגט ער אבער א צווייטע זאך וואס ס’טוישט איבער, ס’דרייט איבער די תכלית על פיהו [tachlis al pihu: the entire purpose upside down]. וואס איז די צווייטע טענה? די צווייטע טענה גייט דאך פונקט פארקערט.

וואס איז די צווייטע טענה וואס די חכמים אדער די רשעים – וואס איז געווענליך, ווי מ’האט געזאגט, איז דאס “two sides of the same coin”, אזויווי דער רבי ר’ בונם [Rebbe Reb Bunim] האט געזאגט אז א איד דארף זיין א שטיקל אפיקורס [apikorus: heretic], יא, גוט און פרום און קלוג. יא, איז דער… וואס זאגט דער חכם קעגן דעם תם בעצם? מ’טראכט אריין, זאגט ער למעשה [lema’aseh: in practice] פונקט פארקערט.

די “Reality-Based Community” קעגן די פאנטאזיע-מענטשן

ווען איך גיי קעגן דעם מקוה איד, דער מרחץ [merchatz: bathhouse] איד, דער עם הארץ [am ha’aretz: unlearned person], דער נישט מושכל’דיגער איד, עפעס אזא פשוט’ע סארט איד – נישט פשוט’ע, א געוויסע סארט איד וואס אונז קענען און וואס אונז באמפן אריין אין דעם לעצטנס מיט א גרויסן פראבלעם – זאג איך: דו ווייסט מיין מחלוקת [machlokes: dispute] מיט דיר איז, מיין מחלוקת מיט דיר איז אז איך בין וויאזוי מ’פלעגט דאס רופן, די “reality-based community”.

איך קער וועגן די “reality”. איך האב עפעס אזא מין עיקרון [ikaron: principle], יא, פרויד [Freud] רופט דאס די “reality principle”, האבן שוין גערעדט וועגן דעם אפאר מאל אין די שיעורים. ס’איז דא עפעס אזא יסוד [yesod: foundation], עפעס אזא עיקרון, אז וואס מ’רעדט, וואס מ’טוט, וואס מ’פירט, איך דארף זיין “connected” מיט עפעס א “reality”.

אז ס’איז דא עפעס חוץ אין דרויסן פון מיין מוח, נישט אין מיין מוח וואו דארט איז ווארעם, דארט איז געשמאק, דארט איז מחשבה. עפעס זייער קאלט, זייער “bumpy”, זייער “real reality”, און מיט דעם דארף איך רעדן, איך קען מיט אים.

דער ביישפיל: די קאראנע-מגפה

און וואס שריי איך ווען איך שריי אויף דעם איד וואס ער גייט ארום זאגן אז ס’איז נישטא קיין וויירוס, יא, ער האלט זיך וועגן דעם אייבערשטן פון ארץ ישראל [Eretz Yisrael: the Land of Israel]? זאג איך דעם: זייער שיינע תורות [divrei Torah: Torah teachings].

ווען דו ווילסט רעדן מיט מיר אין דברי תורה, איך האב גארנישט קעגן דיינע דברי תורה, פארקערט, שיינע דברי תורה, א רמז [remez: hint], קאראנע איז גימטריא [gematria: numerology], איך ווייס וואס, און דאס איז גימטריא יענץ, און יענץ איז גימטריא אהין, העלא? און אזוי ווייטער, איך ווייס נישט וואס.

און וואס טענה’ איך קעגן דעם? איך טענה נישט אז זיינע מחשבות זענען נישט ריכטיג. איך טענה דאך… און דא וועל איך טענה’ן וואס איך האב געטענה’ט איבער די ערשטע הווא אמינא [hava amina: initial assumption], אז דו לעבסט אין עולם המעשה און איך פארשטיי עס נישט. פארקערט, איך פארשטיי עס צו גוט אין א געוויסע זין.

דו האסט שיינע תורות מיט דרשות [drashos: homiletical interpretations], מען קען מיט זיי לערנען, מען קען מיט זיי עפעס מאכן, יא? מ’קען… ביי די סארט דרשות וואס מענטשן האבן, מען קען דאך עפעס מאכן, מען קען מפלפל זיין [mefalfel: engage in dialectical analysis], מען קען מאכן א פשט’ל [peshat: interpretation], מען קען מאכן אלע שטותים [shtusim: nonsense], מען קען מאכן אלע מיני דרשות.

אבער אויסהיילן זיך פון די מחלה קען מען נישט. That’s the reality, unfortunately. מען קען נישט.

דער משל פון זיין זיידע: אמן יהא שמיה רבא און די reality

מען קען זאגן, איך מיין נישט צו מזלזל זיין [mezalzel: to denigrate] אין תשובה [teshuva: repentance] אדער מצוות ומעשים טובים [mitzvos uma’asim tovim: commandments and good deeds], וואס איך מיין איז, פאקטיש איז, אזוי ווי מיין זיידע זאגט – איך האב יעצט אויפגעהויבן מיט מיין טאטע – מיין זיידע זאגט: אויב ס’איז דא א איד וואס טאנצט אראפ פון דאך און ער שרייט “אמן יהא שמיה רבא” [Amen yehei shmei raba: “May His great name be blessed” – a key phrase in the Kaddish prayer] בקול כחו [bekol kocho: with all his might], ס’העלפט אים נישט ער זאל שטיין, און ער ווערט צעשמעטערט.

ס’איז נישט קיין סתירה [stira: contradiction]. די reality איז נאך אלץ גובר [gover: prevails]. אפשר דארף מען מעיין זיין [me’ayen: examine carefully] וויאזוי ס’ארבעט, חרבונא [charvona: a reference to divine providence working through natural means], און ס’דארף אן אנדערע שורה [shura: line of reasoning], אבער דאס איז דער פאקט.

מען קען נישט שרייען, זאגן, “ס’שטייט דאך אין די גמרא [Gemara: Talmud] ‘אמן יהא שמיה רבא’ איז גוזר גזר דינו [gozer gezar dino: tears up one’s evil decree]”, איך טאנץ אראפ פון דאך זאגן אן “אמן יהא שמיה רבא”, ווי איז דער אייבערשטער וואס ראטעוועט מיך? It doesn’t work like that. ס’איז נישט אזוי די זאך.

דער פארקערטער חילוק: ווער איז דער אמת’ער חכם?

איז אין אנדערע ווערטער, איז דאך דא די פארקערטע טענה. ביז יעצט האט מען געמיינט, אונז זענען די חכמים, אונז זענען די טראכטערס, און זיי זענען די מענטשן, די אנשי העולם [anshei ha’olam: people of the world], זיי גייען מיט די, ווייס איך וואס, מיט feelings, מיט צרכים [tzorachim: needs], מיט געלט, מיט די אלע מיני זאכן.

ביז דער וועלט טרעפט זיך אז ס’איז פארקערט. די חכמים, זיי זענען די אנשי המציאות [anshei hametzius: people of reality], זיי זענען די אנשי העולם, זיי זענען די אנשי מעשה [anshei ma’aseh: people of action], אנשי עולם המעשה. און גאר די טיפשים [tipshim: fools], זיי זענען די אנשי חכמה, זיי זענען די אנשי מצמצמים [anshei metzamtzimim: people of constriction/limitation], זיי ווייסן נאר וואס ס’שטייט אין די ספר און זיי ווייסן נישט.

די פראבלעם מיט די “מסכת תענית” מענטשן

ער ווייסט א צייט פון גמרא, די בונה דעלמא קאלא [boneh delma kala: builds but doesn’t understand – a Talmudic expression], that’s gonna get into my rant, I’m trying not to rant, but people that you have to explain them אז דא האסטו די זאך, ס’איז א מגפה [magefa: plague], ווייל אין מסכת תענית [Maseches Ta’anis: Tractate Ta’anis] שטייט אז דא איז א דין [din: law] פון א מגפה, וואס מען דארף גוזר תענית זיין [gozer ta’anis: decree a fast].

און מ’דארף חוקר זיין [choker: investigate] צו די משנה [Mishna] זאגט עפעס א שיעור [shiur: measure], און צו מ’האלט שוין ביי די שיעור, צו מ’האלט נישט ביי די שיעור. און אפשר איז דא א צווייטע שיטה [shita: opinion] וואס מ’קען טרעפן אז אפילו ס’איז נישט די שיעור איז עס א סכנה [sakana: danger].

רבונו של עולם [Ribono shel Olam: Master of the Universe], דאס איז דאך זייער גוטע פלפולים [pilpulim: dialectical arguments], איך האב גארנישט קעגן לערנען מסכת תענית, ס’איז זייער געשמאק. ברוך השם [Baruch Hashem: Thank God], לכבוד די, אזוי ווי יעדע זאך האט איך געלערנט מיט די דברי תורה, לכבוד די פרשה [parsha: Torah portion] האב איך געלערנט נאך אפאר משניות פון מסכת תענית, און ס’איז פארפלירט געווארן, יעצט ווייס איך נאך א שטיקל אריין די דווייזע, ערגעץ פון די אלע זאכן וואס איך האב געדארפט לערנען.

פארוואס דאס איז נישט חכמה

פארוואס האב איך געדארפט לערנען אבער די אלע זאכן? נישט ווייל איך בין יעצט עס איז דאך אין הלכות תענית [hilchos ta’anis: laws of fasting], און הלכות סוגיות דעבר [hilchos sugyas dever: laws regarding plague discussions], א שיינע סוגיא [sugya: Talmudic topic]. איך וויל באמת, איך וועל זאגן אפאר שיעורים אין סוגיות דעבר, אבער איך האלט נישט יעצט ביי די סוגיא, איך האלט יעצט ביי די מעשה.

און די מעשה האט זייער ווייניג, נישט אז ס’האט ווייניג, ס’האט אסאך צו טון מיט די סוגיא. אבער ווען דו הייבסט אן און דו ווילסט זיך אריינברענגען פון א משנה ערגעץ, אדער פון א רבי עקיבא’ס [Rabbi Akiva] אגדה [aggada: homiletical teaching] ערגעץ, אז דאס הייסט א מגפה און א מגיפה דארף מען זיך נידערן, דאס איז דאך נישט פשט אז דו ביסט דער עולם המעשה און איך בין דער טראכטן.

פארקערט, איך בין דער מציאות און דו ביסט פאנטאזיע, דו ביסט מחשבות וואס האבן מיט די מציאות גארנישט איינגעלייגט. אין אנדערע ווערטער, דו כאפסט נישט וויאזוי זיי קאנעקטן זיך מיט די מציאות. דאס הייסט, אזא מין טראכטן טשעינדזשט ווערי מאטש די וועי וואס מ’טראכט, ס’טוישט זייער שטארק וויאזוי מ’קען טראכטן.

וואס מיינט חכמה באמת?

וועגן וואס מיינט חכמה בכלל, מיר האבן גערעדט אביסל שיעורים וועגן דעם, וועגן חכמת הגוים [chochmas hagoyim: wisdom of the nations]. חכמה מיינט נישט, היידוס [heidos: Greek term for “form” or “idea”] פון חכמה קען נישט מיינען, און די זעלבע זאך ווען מ’זאגט אמונה [emuna: faith], אדער מ’זאגט קדושה [kedusha: holiness], אדער מ’זאגט אלוקות [elokus: divinity], נאן אוו דיז טינגס, וואס איז סאמהאו טרענסלעיטעד צו די סעים טינג אין מיי מיינד, נאן אוו דיז טינגס קען מיינען אנטלויפן פון די עולם הזה [olam hazeh: this world].

אז איך האב א פלאץ וואס דארט איז חירות [cheirus: freedom], דארט ווערט מען נישט נתפעל [nispa’el: affected] פון די אלע גוים, דארט איז נישט דא די פראבלעמען, נישט דא קיין מגפות דארט, נישט דא קיין צרות [tzaros: troubles].

דער פיתוי פון “עסקייפ” – און פארוואס עס איז נישט חכמה

ס’איז אמת, אין אנדערע ווערטער, איך וויל זאגן, אויב איינער פארשטייט נישט די פיתוי [pisuי: temptation] פון דעם, איך וויל זאגן אז ער כאפט נישט די יצר הרע [yetzer hara: evil inclination], איז ער טאקע נישט קיין חכם. איך פארשטיי מורא’דיג גוט די יצר הרע, ס’איז אמת, על כל ספק [al kol safek: beyond any doubt], אין אסאך זייער שווערע מצבים קען א מענטש, איינער וואס איז זוכה [zocheh: merits], איינער וואס האט א, אזויווי רבי נחמן [Rebbe Nachman] זאגט, איינער וואס די תורה האט אים געשוי’ט עני לאוו [shaved eni lav: showed him love – Yiddish rendering of Hebrew phrase], נישט ער האט געשוי’ט לאוו פאר די תורה, די תורה האט געשוי’ט אים לאוו.

און איינער וואס די תורה איז מראה אהבה לאדם [mar’eh ahava la’adam: shows love to a person], אדער חכמה, אנאדער ווארד פאר תורה, איז זיכער בלי ספק [bli safek: without doubt] אז ער קען זיצן אין תפיסה [tefisa: prison], און אזויווי סאקראטעס [Socrates], איך מיין דאס איז אונזער גרויסע דוגמא [dugma: example], ער זיצט אין תפיסה און ער גייט אן מיט זיינע זאכן, די וועלט לעבט ער ווייטער, ער גייט אן מיט זיין לעבן. וואס טוט ער? ער לערנט ווייטער, מארגן וועט ער שטארבן, ער לערנט ווייטער. ער רירט זיך בכלל נישט אן פון שטארבן, ווייל ער לערנט יעצט. לערנען איז דאך א געשמאק.

עס האט… עס האט… עס האט עכט אזא כח [koach: power]. עס האט א כח א משכר [meshaker: intoxicating], עס האט א כח א… escape. Escape איז נישט די ריכטיגע ווארט. Escape איז א חכמה ווארט 100%, אבער דאס איז דאך נישט קיין חכמה.

צוויי פראבלעמען מיט “עסקייפ”

איז דא א גרויסע צרה. חוץ פון די צרה וואס איך האב געזאגט, אז אויף דעם גייט נישט ארויס פון דער חכמה, ווייל דערווייל שטארבט מען – ווייל עס איז נאך דא נאך א פראבלעם, ווייל ער איז נישט טויט – טראכט מען שוין נישט.

אדיסט ווען איך האב געזאגט מיט די ליפריערדיגע שוין, ווען איך איך בין קראנק, און ווען איך האב נישט געטרונקען קיין קאווע, מיין מוח ארבעט נישט. סא איך גלייב נישט קיינער וואס זאגט אז די נשמה [neshama: soul] און די גוף [guf: body] איז צו קריג, ווייל איך ווייס נישט וועגן דעם. מיין נשמה, מיין גוף ארבעטן זייער גוט צוזאמען, זיי ארבעטן צוזאמען. They need each other.

אז די סטעט מיין מוח, לערנט מען נישט, מען דאוונט נישט, מען פארשטייט נישט. ווען מען איז געזונט, ווען מען האט ברוך השם אלעס וואס מען דארפט, ווען מ’איז ארבעט. That’s the reality. דאס איז איין פראבלעם פון זאגן אז מען זאל זיך זיך נאכדעם נארטיג זיין.

דער גרעסערער פראבלעם: עס איז נישט קיין חכמה

אבער דער גרעסער פראבלעם איז דאך נישט קיין חכמה. א חכם, וואס מיינט איך א חכם? א חכם מיינט איך איינער וואס ווייסט זאכן. וואס ווייסט, וואסער אז זאכן דארף מען וויסן? וואס מיינט א באדעת [ba’al da’as: person of knowledge]? איינער וואס ווייסט זאכן. וועלכע זאכן דארף מען וויסן? זאכן וואס עקזיסטירן, רייט? אן אנדערע ווערטער, די reality. די מציאות [metzius: reality].

נישט ווייסן חכמה. א חכם איז נישט איינער וואס ווייסט חכמה. א חכמה איז איינער וואס ווייסט די ריעליטי. די חכמה איז יוסט א גלאז וואס דארף אים משקב זיין [mashkev: transparent – likely meant “mashkif”], עס דארף אים מאכן טרענספארענט די חכמה, ער זאל דאך זען זען די ריאלטי בעסער ווי א צווייטע!

אן אנדערע בריט [brit: covenant/perspective], א חכם איז נישט איינער וואס איז מער העכער אזוי מ’זאגט א תפל חכן [tafel chachen: secondary wise person] פון די וועלט, איז נישט קותי [kusi: Samaritan – meaning unclear/irrelevant]! מ’דארף זיין א טעג נישט רוב וואס צו זיין א תפל חכן פון די וועלט. א חכם איז איינער וואס איז נישט קיין חכם!

איזהו חכם – הרואה את הנולד

לאמיר זאגן, אויב מיר זאגט אין די משנה, איזהו חכם, הרואה את הנולד [Eizehu chacham, haro’eh es hanolad: “Who is wise? One who sees what will be born” – Mishna Tamid 32a], יא? פשוט’ער דגים [dagim: fish – unclear reference]. ווי וואס הייסט הרואה את הנולד? יא? איינער וואס איז נישט קיין חכם.

ער קוקט אין בית המדרש און צוויי וואכן צוריק. איך ווייס נישט. איך האב געהערט ווען די אין הגפה [hagefa: the plague – likely “magefa”]. איך זעה נישט אז קיינער איז נישט געשטארבן נאכנישט. איך האב כמעט קיינער נאכנישט אפילו קראנק.

סתם מאגאזין [stam magazin: just a warehouse/store], די חברה איז אין די מאגאזין. יעצט קען זיין אז מ’זעמיר…

חירות פון דעת: די געפאר פון צדקות אן חכמה

דער חכם פארשטייט די וועלט – נישט פארקערט

מ’דארף זיין א חכם, נישט גארנישט צו זיין א חכם. פארקערט די וועלט. א חכם איז איינער וואס פארשטייט די וועלט בעסער. איינער וואס איז נישט קיין חכם, לאמיר זאגן, וואס מ’זאגט אין די משנה [Mishnah: the foundational text of the Oral Torah], איזהו חכם? הרואה את הנולד [Who is wise? One who sees what will be born/the consequences]. יא, פשטות’דיג.

וואס הייסט הרואה את הנולד? יא, איינער וואס איז נישט קיין חכם, ער קוקט אין בית המדרש [study hall] צוויי וואכן צוריק, איך ווייס נישט, איך האב געהערט וועגן די מגיפה [plague/pandemic], איך זע נישט אז קיינער איז נישט געשטארבן נאכנישט, כמעט קיינער איז נאכנישט אפילו קראנק, סתם איז דאס סתם מגזים, די חברה זענען מגזים. יעצט, קען זיין אז מ’איז אמאל מגזים? יא, ס’קען זיין. אבער דאס איז נישט קיין חכם’דיגע וועג פון טראכטן. נישט ווייל ס’איז צו עולם הזה [this-worldly], ווייל ס’איז ווייט צו ווייניג עולם הזה, דו פארשטייסט נישט די וועלט.

דו וואלסט ווען געווען א חכם, וואלסטו פארשטאנען אז דאס זענען פשוט’ע געזעצן ווי אזוי, וואס מ’קען לערנען פון אנדערע פלעצער, וואס מ’קען לערנען פון די בעיסיק פרינציפלס פון ווי אזוי א וויירוס גייט. אויב מ’ווייסט אביסל די מציאות פון וויפיל ס’איז מתפשט און אזוי ווייטער, קענסטו זיך אליינס נעמען א פען און פעיפער, מאכן די מעט [math], וועסטו זען אז בערך נעקסטע וואך גייט דא זיין א באנטש פון לוויות [funerals].

און מ’דארף, דאס איז חכם עדיף מנביא [a wise person is superior to a prophet], מ’וואלט נישט געדארפט זיין קיין נביא, מ’וואלט געדארפט זיין א חכם. פונקט פארקערט, סאמטיים איז די סארט נביאים מענטשן וואס זיי זוכן, ער וויל דאס געשמאקע, ער וויל לעבן, און לכבוד דעם איז ער זיך מתעלם [ignoring/blinding himself], ער וויל נישט אריינטראכטן אין די מעט. מ’דארף דאך קענען די יסודות הסוגיא [the foundations of the topic], ווי אזוי מ’מאכט די מעט און אזוי ווייטער, און ווי אזוי דאס ווערקט, און וואס איז די מיינונג פון זיך, און אזוי ווייטער.

אבער דאס איז הרואה את הנולד, יא? דאס הייסט, ער פארשטייט די פאקטן בעסער, די ריעליטי. ער פארשטייט ווי אזוי ס’וועט אויסזען אין בית המדרש בעסער ווי דו פארשטייסט ווי אזוי ס’וועט אויסזען אין בית המדרש. נישט דו באהאלסט זיך אין בית המדרש און דו פארשטייסט בית המדרש, און דער חכם פארשטייט נישט בית המדרש און ער לעבט זיך ערגעץ אנדערש. ניין, דער חכם פארשטייט בית המדרש בעסער, ער ווייסט אויך וואס גייט זיין מארגן אין בית המדרש.

חירות פון דעת – דער צענטראלער באגריף

אין אנדערע ווערטער, מ’קען זאגן, דא קומען מיר אן צו א נקודה פון חירות [freedom]. איך וויל מסביר זיין וואס מיינט די חירות פון די דעת [knowledge/understanding]. מ’קען זאגן אז א חכם, איינער וואס האט די סארט השגה [comprehension] פון חכמה, ער האט א מורא’דיגע חירות. דאס איז אן אנדער ווארט פאר דעם צו זאגן אז ער וואלט געווען א נביא. אמאל רופט ער דאס א נביא פאר די נקודה.

וואס הייסט אז ער האט א מורא’דיגע חירות? ווייל זיין דעת זיין הבנה [understanding] פון וויאזוי זאכן זענען, איז נישט משועבד [enslaved] צו גארנישט. ס’איז נאר משועבד צו איין זאך: צו די reality. But that’s not a problem, that’s a good thing. די reality איז דאך וואס אונז זוכן. די reality קען include’ן גארנישט, ס’קען include’ן דורות [generations]. דאס איז די reality, דאס איז זיין חלק אין די reality. דאס איז וואס ער זוכט. איז ער נישט משועבד.

וואס מיינט משועבד? וואס מיינט חבל חרוץ [a strong rope/chain]? וואס מיינט א גלות [exile]? וואס מיינט איינער איז אין jail? ער קען נישט גיין פון איין פלאץ צום צווייטן, יא? אזוי ווי מיר זאגן, רש”י [Rashi: Rabbi Shlomo Yitzchaki, the primary Torah commentator] זאגט “וקראתם דרור [and you shall proclaim freedom]”. זאגט רש”י, דרור איז א לשון וווינען, ווייל איינער וואס איז פריי קען וואוינען וואו ער וויל. יא, איינער וואס איז בתפיסה [in captivity], ער איז אן עבד [slave], ער איז stuck אין איין פלאץ. דאס הייסט ער איז נגזר [decreed] צו בלייבן אין איין פלאץ. איינער וואס איז בן חורין [a free person], ער איז “מדיר ביי דיירי”, עפעס אזוי טייטשט רש”י. ער קען גיין וואוינען, ער קען זיך גיין וואו ער וויל, אזוי ווי א פייגל, ער קען גיין וואו ער וויל.

דער “צדיק” וואס זיין צדקות הרג’עט אים

יעצט, איינער וואס ער איז… און דאס איז א פראבלעם, ווייל אסאך מענטשן וואס אונז קוקן זיי אן, און דאס איז ממש… איך האב א חבר וואס איך רעד מיט אסאך, ער זאגט מיר אז ס’זעט אים אויס ממש אזוי ווי דער פסוק זאגט אין די הפטרה [prophetic reading] פון שבת הגדול [the Shabbat before Passover], “ושבתם וראיתם בין צדיק לרשע, בין עובד אלקים לאשר לא עבדו [Then you shall return and discern between the righteous and the wicked, between one who serves God and one who has not served Him]”. דאס הייסט, ס’איז דא מענטשן וואס זעען אויס צדיקים, אבער זיי זענען “לא עבדו”.

פארוואס זענען זיי “לא עבדו”? ווייל זייער צדקות, יא, דאס איז א בירור [clarification], דאס איז א מורא’דיגע זאך, יא. ס’קען זיין איינער וואס מ’קוקט אים אן, ער איז א צדיק. נישט נאר מ’קוקט אים אן אין די צייטונג, איך קוק אים אויך אן, איך האב אים אויך אנגעקוקט ביז לעצטע וואך. ביזדערווייל איז ער דער היפוך פון א צדיק. פארוואס? ער האט דא געמאכט א גרויסע טעות.

דער מעכאניזם פון דער טעות

ער האט געמיינט אז די צדקות איז אז מ’נעמט זיך איין נקודה פון דעת, און דאס גייט סייבל און פועל ממש, און סיי אין די אידייע, אין די הבנה פון דעם. ער נעמט זיך איין נקודה פון דעת, יא, ער האט עפעס א דביקות [attachment/devotion], ער האט עפעס אן ענין וואס ער לערנט, ער האט עפעס אן ענין וואס ער גייט אין, ער האט א דרך, ער האט א וועג. און ער כאפט זיך אן אין דעם זייער שטארק, יא, ער לאזט זיך נישט. “כל דיבור ודיבור לא יזוז הימנו [from each and every word he shall not budge]”, ער לאזט זיך נישט, יא. וואס טוט ער ווען ס’קומט א יצר הרע [evil inclination]? ער באלט זיך אן, ער גייט ווייטער. וואס טוט ער ווען ס’קומט א צרה [trouble]? ער באלט זיך אן, ער גייט ווייטער, און ווייטער, און ווייטער.

יעצט, דא זעען אונז, קען מען זען זייער קלאר אז דאס איז נישט קיין וועג. ווייל לכאורה איז דאס די וועג, און איך טראכט אז איינער… איך טראכט אז איך האב עס אריינגעטראכט. וואס איז די פראבלעם? איך האב גערעדט אליין מיט מענטשן וואס איך בין נישט דא צו רעדן, און וואס איך רעספעקט און איך האלט זיי פאר חכמים, זיי פארשטייען אז דאס איז די שורש [root] פון חכמה בלי ספק [without doubt]. און איך רעד מיט אים וועגן די נושא [topic], און איך כאפ אז דא גאר דא האבן מיר אן ערנסטע פראבלעם.

וואס איז די פראבלעם? איך קען נישט רעדן פאר יענעם, אבער איך ממאסע דא זייער שטארק, ווייל עס האט א ביסל עסקעיפ איז אין וועג. אבער וואס ער זאגט איז אזוי, ער האט דאך געמאכט א כלל [rule/principle]. ער לעבט שוין זיבעציג יאר, איך ווייס נישט, פופציג יאר, מיט אזא כלל. ער איז מורא’דיג קאנסיסטענט, וואס איז לכאורה א גוטע זאך. יא, ער האט דאך אזא כלל, כמעט אלעמאל איז תורה [Torah], תפילה [prayer], גובר [overcomes] אויף אלעס אנדערש. דאס איז דאך זיין כלל וואס ער לעבט, און ער האט זיך אסאך, ער האט געקענט זיין א ביזנעסמאן, ער האט געקענט זיין א, ער האט געקענט, איך ווייס, יעדע וואך האט ער געקענט האבן אז ער האט א צווייטע תירוץ [excuse].

יא, ער האט געקענט, דעם מיסטער דאקטאר האט אים געזאגט אז ער דארף פארמאכן די בית מדרש וועגן די קאראנא וויירוס. ער איז געווען דער ערשטער וואס איז געווען גרייט צו פארמאכן די בית מדרש. יעדע וואך האט ער געקענט האבן א צווייטע, אדער אינטערנאל אדער עקסטערנאל, פארמאכן די בית מדרש. און וואס האט ער געטון? ער האט זיך געבויט א תפיסה [imprisonment]. אין אמת’ן האט ער זיך געבויט א פאלאץ, ער האט זיך געבויט א תפיסה, ער האט זיך געבויט א בית כלא [prison]. די בית כלא הייסט “כלל גדול בתורה [a great principle in Torah], מען בלייבט אין בית המדרש”. דאס הייסט די בית כלא, און ער גייט מיט די כלל.

און אזוי ווערט ער נישט נתפעל [affected], עס קומט איינער מיט א נייע קשיא [question] די וואך, א נייע סיבה [reason], ער ווערט נישט נתפעל. ער פארט ווייטער, ער פארט שוין ווייטער די באן, ער זאגט א שיעור [class/lecture] יעדע וואך פאר טויזנט יאר, אזוי גייט עס.

ווען דער כלל ווערט א תפיסה

און ביזדערווייל, וואס געשעט מיט די כלל? די כלל שפארט אים איין אין בית המדרש, עס שפארט אים איין אין זיין הרגל [habit]. און יעצט ווען עס קומט א זאך וואס איז בלי שום ספק, איך ווייס נישט, איך הייב שוין אן צו חושד זיין [suspect] אז אלע פריערדיגע דיסיזשענס וואס ער האט געמאכט אויף די כלל איז אויך נישט געווען מיט שכל [intelligence]. אבער ביז יעצט איז נישט געווען אזוי קלאר, יעצט קענסטו זען קלאר. דו זעסט דאך קלאר אז די כלל ארבעט נישט דא. דא איז א מצב וואס מען דארף זיכער יא פארמאכן די בית המדרש.

וויאזוי ווייס איך? ווייל איך האב נישט אזא כלל. איך וויל טראכטן, יעדער איינער דארף טראכטן אויף די מציאות. אויב איז די מציאות סתם אזוי יעצט הארעוויל, איז ער גערעכט. אבער דא איז די מציאות אז דאס וועט גורם זיין [cause] אז מענטשן זאלן נישט הארעווען, און דער חשבון [calculation] איז אז מ’דארף יא פארמאכן דאס יעצט, איך האב נישט קיין ספק.

נאר ער האט נישט די שטיקל, די עקסטרע שטיקל דעת וואס זאגט “לאמיר נייצען ווי אזוי ס’איז טיילמאל, לאמיר ארויסגיין טשעקן צו ס’שטימט מיין כלל, צו מיין כלל איז יעצט א גוטע עצה [advice], צו דער רפואה [remedy] איז א גוטע תרופה [cure] פאר די מכה [plague], פאר די שאלה וואס איך האב”. ער האט נישט גענוג צייט, ער האט נישט קיין נערוון צו קוקן אויף די שאלה צו טיף. ער האט זיך שוין מרגיל געווען [become accustomed] אז ס’איז דא א תשובה [answer] און מ’גייט מיט דעם, און דאס איז דאס.

“זיין צדקות הרג’עט אים” – ליטעראלי

און דאס איז א מענטש וואס ליטעראלי זיין צדקות הרג’עט אים [his righteousness kills him]. דאס איז נישט קיין ווערטל, און מ’מעג עס זאגן. איך זע אז ס’איז דא מענטשן וואס זאגן אז מ’מעג עס נישט זאגן, און דאס איז פארט אוו די פראבלעם. זיי זאגן אליינס, מענטשן מיינען איך רעד פון גדולי צדיקים [great righteous people], איך מיין נישט סתם מענטשן, אבער דאס איז פארט אוו די פראבלעם, ווען זיי זאגן מ’טאר נישט זאגן.

וויאזוי קענסטו זאגן אז איינער איז געגאנגען אין בית המדרש לכבוד דעם וואס ער איז געשטארבן? זיי זאגן, “וויאזוי זאגסטו?” איך זאג גארנישט, אקעי? איך בין נישט דער זאגער דא. מיין גאנצע איידיע איז אז איך בין נישט קיין זאגער. זאגן קען איך זאגן שמועסן אין שיעורי תורה [Torah classes]. אבער פאקטן בלייבן פאקטן. דער פאקט איז אז יענער איז געגאנגען אין בית המדרש און געכאפט א וויירוס און געשטארבן. וואס זאל איך דיר זאגן? טו פארמאכן די אויגן? ס’וועט נישט העלפן. ס’וועט נישט פארטיג בלייבן דער פאקט אז ער איז געגאנגען אין בית המדרש און איז געשטארבן לכבוד דעם.

איז דא, איז דאך פשוט, לויט יעדן דעת, איך דארף נישט זיין קיין גרויסער חכם, קיין גרויסער פוסק [halachic decisor], קיין גרויסער בעל דעת צו פארשטיין אז יעצט איז דער מצב אז די מציאות זאגט אז מ’זאל יא פארמאכן.

פרעה ווי דער ארכעטיפ פון “אחראי דדעת”

אבער פאר דעם דארף מען האבן א זאך וואס הייסט חירות. פאר דעם דארף מען האבן א דעת פון חירות. מ’דארף האבן א פרי דעת [free knowledge/understanding]. וואס הייסט א פרי דעת? א פרי דעת הייסט אז זיין דעת איז נישט סטאק אין די דעת אליין. ער ווערט נישט קאט אפ אין זיין אייגענעם מיינד, אין זיין אייגענעם כלל, אין זיין אייגענעם צדקות, וואס דאס רויבט אזויפיל פון אונזערע צדיקים און פון אונזער צדקות. איך קען רעדן פאר זיך אליין, אבער פון אונזער צדקות וואס ס’שטעלט זיך ארויף א געוויסע עקשנות [stubbornness], ס’קען נעמען עפעס א כלל, ס’קען נעמען עפעס א זאך, און דארט איז עס סטאק.

און דאס הייסט א דעת פון פרעה [Pharaoh], יא? פרעה איז דאך ממש… איך בין מורא’דיג משבח [praising] פרעה, איך מיין, איר דארפט דאך וויסן. און איך בין גראדע זייער דיסעפוינטעד פון א חלק פון די מענטשן וואס האבן פריטענדעד אז זיי האבן אזא דעת און זיי האבן עס נישט.

מעשה מיטן רב אורי און די משכילים

וואס מיין איך צו זאגן? און דא זאג איך אסאך מאל די מעשה פאר די רבנים, יא, די וואס זענען לענגער האבן שוין געהערט מסתמא פון מיר, אז דער רב אורי האט געזאגט פאר די משכילים [maskilim: enlightenment figures] וואס זענען געקומען זיך דינגען מיט אים, “ענק זענט פעיקערס, ענק זענט נישט קיין עכטע אפיקורסים [heretics], ווייל ענק, ס’קומט איין דינער, טוט ענק אן די קאפל און ענק שרייען שמע ישראל [Hear O Israel]. פרעה איז געווען אן עכטער אפיקורס. ער האט געכאפט ניין מכות [plagues], ער האט זיך נישט געלאזט. און ווייסט, משה רבינו [Moses our teacher] האט געפרואווט הימסעלף ניין טיימס. לכל הדעות איז גענוג סטאטיסטיקלי וועליד, יא? הי איז פאר ריעל. ער איז נישט… פארוואס? איך ווייס נישט. ס’איז קאקשן, ווייל איך האב אזא כח, השם איז ליבעראל. דאס איז דאך די מזל. ער איז געווען א ריעל אפיקורס. יו פיפל, יו דזשאסט, יו נאו, קאל מענטשן זיך נישט צו אים צו רעדן.”

פרעה’ס דעת – אחראי דדעת

אבער וואס איז די פשט פון דעם פרעה? ס’האט דאך א פשט, יא? פרעה, ס’איז דא א ריזן אז פרעה איז אחראי דדעת [one who is responsible for/stuck in his own understanding]. אחראי דדעת מיינט, ער האט אזא סארט דעת, אבער ער איז מורא’דיג סטאק. ער קוקט קיינמאל נישט ארויס פון זיך. ער קוקט קיינמאל נישט ארויס. ווען ער וואלט געקוקט, אפשר טאקע איז משה גערעכט, פארשטייסט?

מעשה פון שבת הגדול – די בכורים און די מנהיגים

און פרעה איז… איך וויל נישט זאגן, איך האב געזאגט שבת פאר מיינע קינדער די מעשה פון שבת הגדול וואס שטייט אין טור [the Tur: a major halachic code] און אין מדרש [Midrash: rabbinic homiletical literature], וואו ס’איז געקומען די… די בכורים [firstborns], זיי האבן געזאגט, “קוק אהער, חברה,” זיי זענען געגאנגען צו די פאליטיקאנטן, צו די מנהיגים [leaders], זיי האבן געזאגט, “די חברה, איך ווייס נישט וועגן ענק, אבער משה רבינו, הי העז א טרעק רעקארד. ער זאגט אז בחצות הלילה [at midnight] שטארבן אונז, און מיר ווילן נישט שטארבן, סאו פליז, לעט אוט די אידן.”

יא? און וואס האבן די מנהיגים געזאגט? קוק אהער, מיר האבן שוין א פאליסי שוין יארן לאנג אז מיר מאכן נישט מער, מיר לאזן נישט ארויס מענטשן. מיר האבן שוין א פאליסי, ס’איז א שיטה, א כלל. און… ענק זאגן ענק גייען שטארבן?” וואס זיי האבן נישט געזאגט גארנישט, אבער וואס זיי האבן געטראכט איז, “דו גייסט שטארבן, איך בין דאך נישט קיין בכור, איך האב נישט די פראבלעם. סאו… דעיר’ס עט-ריסק פיפל סאמווער דעט אר עט ריסק אוו דייאינג, באט איי עם נאט עט ריסק, סאו…” פארשטייסט?

און וואס האבן די בכורים געטון? גענומען מעסערס און געשטאכן, יא? עט ליעסט האבן יענע עפעס געטון, פארשטייסט? און דאס איז למכת מצרים ולבכוריהם [to strike Egypt and their firstborns], און דאס ברענגט דער טור. און מיין ווייב זאגט מיר, “פארוואס רעדסטו פאליטיק?” שרייב איך עס אויף דעם טיש, פארשטייסט? איך דארף פארשטיין די נמשל [the lesson/application]. איז דאס איז די… דאס איז די… דאס איז די situation. אבער דאס איז דאך תורה. דאס איז תורה.

“לא ידעתי את ה’” – די טעות פון פרעה

ער האט אזא דעה, ער האט אזא שיטה. “לא ידעתי את ה’ [I do not know God]”, איז דאך א טעות. יא, איך ווייס נישט. איך ווייס, אזוי ווי מיר האבן געלערנט לעצטע מאל, ער ווייסט יא אים. ער האט עפעס א מהלך [approach/method] וויאזוי זאכן ארבעטן. און משה, יא, און אזעלכע ווערטער, וואס איז די פשט? וואס איז די פשט? משה ווייסט? דאך משה ווייסט!