ואתכם לקח ה’ – הוצאת ישראל משלטון שרי האומות ביציאת מצרים במשנת רמב”ן

די טעאלאגישע משמעות פון יציאת מצרים: דער רמב”ם און רמב”ן’ס מחלוקת וועגן שבת

הקדמה: וואס איז געשען ביי יציאת מצרים?

און מיר וועלן ממשיך זיין בסיעתא דשמיא [בסייעתא דשמיא: מיט הימלישע הילף] דעם הסבר פון וואס איז די מעשה וואס איז געשען ביי יציאת מצרים? וואס איז געשען אין די בחינה [בחינה: היבט, פערספעקטיוו], טעאלאגיש גערעדט, וואס איז די מעשה פון יציאת מצרים?

חזרה: צוויי לעוועלס פון פארשטיין יציאת מצרים

לחזור א מינוט וואס מיר האבן געלערנט נעכטן, וואס מיר האבן געלערנט אין די פריערדיגע יארן אין שיעורים, האבן מיר געלערנט אז באופן כללי קען מען הערן א מעשה, קען מען עס זיין א סיפור יציאת מצרים, וואס די עיקר דגוש [דגוש: עמפאזיס] איז אויף די ידיעה אז מ’איז פשוט ארויס פון מצרים. די דור, די ערשטע דור וואס איז ארויס פון מצרים, אדער זייערע קינדער, און אזוי ווייטער, האבן לכאורה נישט געדארפט אויסעקזאמען די שאלה וואס איז די מעסעדזש, וואס מיינט יציאת מצרים?

פשוט, אבער מ’קען זאגן אז ס’איז געווען דעמאלט אויך מענטשן וואס האבן עס געוואלט וויסן טיפער. אבער ווען איך זאג היסטאריש, כאילו ס’איז געווען דעמאלט, מיינט עס נישט דוקא דעמאלט, ס’איז היסטאריש, ס’איז א וועג פון פארשטיין, די פשוט’ע וועג.

די פשוט’ע לעוועל: תועלת גשמיות

די פשוט’ע איז, מ’איז ארויס פון מצרים, דארף מען דאנקען דעם אייבערשטן, און דאס איז די פשוט’ע לעוועל. מ’האט באקומען א תועלת [תועלת: נוצן], מ’קען עס רופן תועלת גשמיות [תועלת גשמיות: פיזישע נוצן], תועלת גופניות [תועלת גופניות: קערפערלעכע נוצן], מ’איז ארויס, ארויס איז א גוטע זאך. דאס איז געווען די ערשטע זאך, און מיר האבן געזאגט אז דאס איז די רמב”ם’ס [רמב”ם: רבי משה בן מימון, מיימאנידעס] לעוועל פון ברוך הנותן [ברוך הנותן: געבענטשט איז דער געבער], אז זיי זענען ארויס פון מצרים. דער רמב”ם זאגט דאס נאך אפאר מאל.

דער רמב”ם’ס שיטה וועגן שבת און יציאת מצרים

שבת איז זכר ליציאת מצרים

מיר האבן דערמאנט נאך א זאך, דער רמב”ם זאגט דארט אז שבת שטייט “זכר ליציאת מצרים” [זכר ליציאת מצרים: א זכרון צו די ארויסגיין פון מצרים]. האבן מיר דערמאנט א מינוט אז דער רמב”ם איז מסביר אז שבת איז זכר ליציאת מצרים, און דער רמב”ם איז מסביר אויך אין די צוויי לעוועלס.

איך האב געזאגט אז מ’דארף זיין זייער גוט מדייק [מדייק: פרעציז], ווייל דער רמב”ן [רמב”ן: רבי משה בן נחמן, נחמנידעס] דינגט זיך זייער שטארק אין עשרת הדיברות [עשרת הדיברות: די צען געבאט], דער רמב”ן ברענגט דעם רמב”ם’ס פשט און ער דינגט זיך. איך האב געזען דער ריטב”א [ריטב”א: רבי יום טוב בן אברהם אלאשבילי] אין ספר הזכרון פארענטפערט דעם רמב”ם אויף א געוויסע וועג.

די צוויי ריזענס פון שבת לויט דעם רמב”ם

דער רמב”ם האט געזאגט אז ס’איז דא צוויי זאכן אין זכר שבת ליציאת מצרים. ס’איז דא די ענין פון חידוש העולם [חידוש העולם: די באשאפונג פון דער וועלט], וואס דאס זאגט דער רמב”ם איז די ערשטע ריזען, און די צווייטע ריזען פארוואס ס’איז דא שבת בעצם.

אבער דער רמב”ם זאגט, פארוואס היטסטו שבת? אזוי זאגט דער רמב”ם, אזוי איז דער רמב”ם מסביר דארט, ווייל מ’איז ארויס פון מצרים, און אין מצרים האט מען נישט געקענט ארבעטן, און אז מ’היט שבת הייסט עס מ’רוט, איז דאס א סימן אז מ’איז ארויס פון מצרים.

דער רמב”ן’ס קשיא אויף דעם רמב”ם

און דער רמב”ן פרעגט דארט אויף אים, דער רמב”ן אין פרשת יתרו, סארי, נישט אין פרשת יתרו, אין פרשת ואתחנן, פרעגט דער רמב”ן, דארט שטייט דאך אז “אל קין צבחה לתי יוי”, און פרשת יתרו שטייט טאקע נאר דער טעם פון “אל קין” וועגן ששת ימי בראשית [ששת ימי בראשית: די זעקס טעג פון באשאפונג]. אין פרשת יתרו שטייט אויך אז “ובלבד שתזכור כי היית עבד במצרים” [ובלבד שתזכור כי היית עבד במצרים: און דו זאלסט געדענקען אז דו ביסט געווען א שקלאף אין מצרים]. מ’דארף דאך פארשטיין וואס דאס מיינט.

ער זאגט ער פארשטייט נישט דעם רמב”ם סתם. ווען איינער רוט, זעט מען עפעס אז מ’איז ארויס פון מצרים? מ’זעט דאך גארנישט. מ’זעט בסך הכל אז מ’רוט יעצט. וויאזוי זעט מען פון דעם אז א מענטש רוט יעצט אז מ’איז ארויס פון מצרים?

ער זאגט, “כי יתכן שינוח אדם במלאכתו בעבור מנוחת גופו, ואין לנו בזה זכרון כלל ליציאת מצרים, ואין לראותנו בטלים ממלאכה ידיעה בזה” [כי יתכן שינוח אדם במלאכתו בעבור מנוחת גופו, ואין לנו בזה זכרון כלל ליציאת מצרים, ואין לראותנו בטלים ממלאכה ידיעה בזה: ווייל עס איז מעגליך אז א מענטש זאל רוען פון זיין ארבעט פאר די רו פון זיין קערפער, און מיר האבן אין דעם קיין זכרון נישט צו יציאת מצרים, און אונז צו זען בטל פון ארבעט איז קיין וויסן נישט אין דעם].

אן אינטערעסאנטע וועג פון פרעגן די קשיא. כאילו דער רמב”ן פרעגט אז א איד רוט יעצט אינדערהיים, און ער עסט און ער רוט שבת און ער ארבעט נישט, פון דעם זעט מען עפעס? איינער ווייסט אז מ’איז ארויס פון מצרים? ס’איז אן אינטערעסאנטע קשיא, וואס הייסט דער רמב”ן נעמט אן אז מ’דארף עפעס ווייזן פון דעם.

וויאזוי ארבעט זכרון? א פונדאמענטאלע פראגע

מיר האבן געזאגט לעצטע מאל, דער רמב”ן פארשטייט, און מיר קענען ממשיך זיין היינט צו זאגן א נייע פשט אין דעם רמב”ן, נאך א תוספת [תוספת: צוגאב] אין דעם וואס מ’דארף אפשר פארשטיין. מיר האבן אנגענומען אז די וועג וויאזוי דער זכרון ארבעט איז קלאר אזויווי א “סיין”. ווייל מ’רוט שבת, פון דעם זעט מען אז דער אייבערשטער האט באשאפן די וועלט. דאס פארשטייט דער רמב”ן.

אבער צו זאגן אז מ’רוט שבת ווייל דער פאקט אז איך רו, לכאורה איז עס נישט אפילו ווערד, ס’איז ווייניגער ווי א “סיין”. ס’איז א פאקט אז איך רו, איך זאג אז איך בין נישט קיין עבד. איך בין געווען אן עבד, איך האב נישט געקענט רוען. אן עבד איז דער איינער וואס ארבעט. איז ממילא, אז שבת רו איך, איז דאס א זכר אז איך בין ארויס פון מצרים.

דער ריטב”א’ס תירוץ: א חילוק צווישן דעמאלט און היינט

און דער רמב”ן זאגט, ס’זעט אויס אז אזוי האט דער ריטב”א פארשטאנען. דער ריטב”א קומט דא אויפ’ן פלאץ, דער ריטב”א אין זיין ספר “ספר הזכרון”, צו פארענטפערן דעם רמב”ן’ס קשיא אויפ’ן רמב”ם. און דער ריטב”א זאגט אז דער רמב”ן’ס קשיא איז גערעכט. ער האט פארשטאנען די קשיא כאילו בזמן הזה [בזמן הזה: אין דער איצטיגער צייט], ס’איז א חילוק.

און אזוי קומט אויס פון די וועג וויאזוי דער ריטב”א פארשטייט, אז דער רמב”ן וואלט מודה געווען אז ווען דו זאגסט א וואך נאך יציאת מצרים, יענע ערשטע שבת, די ערשטע שבת נאך פסח נאך יציאת מצרים, אוודאי, פון דעם וואס מ’רוט זעט מען אז מ’איז ארויס פון מצרים. אבער היינט, אזויפיל יארן שפעטער, זעט מען דאך גארנישט.

א געגנטיילע קשיא: דער זעלבער פראבלעם ביי חידוש העולם

יעצט, וויאזוי זעט מען פון דעם וואס מ’רוט שבת אז דער אייבערשטער האט געמאכט די וועלט? איך ווייס אויך נישט. מ’דארף דאך זאגן קידוש, מ’דארף פרעגן, “מה נשתנה שבת” [מה נשתנה שבת: וואס איז אנדערש שבת], און מ’פארענטפערט די קשיא. פארוואס קען מען נישט זאגן די זעלבע תירוץ אויף דעם?

איך פארשטיי טאקע נישט אויף דעם רמב”ן’ס קשיא בעצם, פארוואס דאס איז מער שווער און דאס איז ווייניגער שווער. איך ווייס נישט פונקטליך. ביידע לכאורה קען מען זאגן. מ’קען זאגן אז מ’דארף עס זאגן, אז מ’רוט שבת ווייל מ’איז ארויס פון מצרים.

דער ריטב”א’ס ענטפער: דער רמב”ם’ס שיטה אין טעמי המצוות

אבער על כל פנים, דער ריטב”א פארענטפערט, און ער זאגט אז אדרבה, דאס איז די דרך פון די ריטב”א אסאך פון זיינע תירוצים אויף די רמב”ן. און ס’איז אמת, ס’איז אלעמאל א כלל, ווען מ’זעט איינס צוויי מענטשן דינגען זיך, בפרט אזעלכע סארט מחלוקת וואס זענען תלויים בשורשים [תלויים בשורשים: אפהענגיג אין פונדאמענטאלע יסודות], וויאזוי מ’פארשטייט די וועלט, וויאזוי מ’פארשטייט די תורה, די קשיא פון די רמב”ן איז א קשיא לפי שיטתו [לפי שיטתו: לויט זיין שיטה]. אלעמאל לפי שיטת הרמב”ם אליין איז נישט שווער די רמב”ן’ס קשיא.

א כלליות’דיגע כלל אין לערנען מחלוקות

און די סיבה איז זייער פאני, מענטשן מיינען אסאך מאל, איך וועל דיר זאגן א כלליות’דיגע כלל וואס איך בין אנגעקומען צו דעם, מענטשן מיינען אסאך מאל, “איך האב געפרעגט א גוטע קשיא אויף די רמב”ם.” דו האסט זיך געפרעגט? ניין.

די קשיא, ווען דו לעבסט אין די רמב”ם’ס וועלט, מיט אלע מושגים, אלע כללים, די וועג וויאזוי מ’ליינט די תורה, און די פשט פון וואס ס’מיינט תורה און אזוי ווייטער, וואס האט געפירט די רמב”ם, דעמאלטס איז עס טאקע נישט די רמב”ם, דעמאלטס איז עס א קשיא גוט. אבער ווען דו וואלסט געווען די רמב”ם, וואלט די קשיא נישט געווען בכלל.

דער רמב”ם’ס שיטה אין מורה נבוכים וועגן טעמי המצוות

דאס איז די זעלבע זאך, די ריטב”א זאגט, אין די רמב”ם’ס וועלט האט ער זיך שוין געווענליך געלערנט מורה נבוכים [מורה נבוכים: פירער פאר די פארווירטע, דער רמב”ם’ס פילאזאפישע ווערק], און ער ווייסט אז די רמב”ם אין מורה נבוכים זאגט אז אסאך מצוות, איך האב געזאגט אין די הקדמה פון די שיעור, די מצוות פון קרבנות [קרבנות: אפערונגען] איז די מערסטע בולט, אבער ס’איז דא נאך מצוות וואס ס’איז דא קלאר, די מצוה פון יבום [יבום: לעווירעט חתונה], און נאך מצוות וואס ער זאגט קלאר אין די הקדמה, אז די מצוות, די טעם פון די מצוות איז נישט אזוי אקטועל היינט.

איך קען ווייטער פרעגן אויף די רמב”ם א קשיא, “אויב אזוי, פארוואס טוט מען עס היינט?” א גוטע קשיא. אבער דאס איז די רמב”ם’ס וועג פון פארשטיין טעמי המצוות [טעמי המצוות: די סיבות פון די מצוות]. די ראב”ד [ראב”ד: רבי אברהם בן דוד] קוקט אויף דעם און זאגט אז ס’איז ארכיאלאגיש, יא, אז ס’זאגט נאר וואס ס’איז אמאל געווען. שוין, ס’איז א גוטע קשיא.

אבער די רמב”ם האט נישט קיין פראבלעם, און פארקערט, ס’איז מסביר ברווח פארוואס ס’מאכט סענס אז די מצוות זאלן זיין אזוי, אז אסאך מצוות וואס מיר האבן יעצט, זיי וואלטן בזמן משה רבינו [בזמן משה רבינו: אין דער צייט פון משה רבינו], אין די צייט וואס מ’האט געגעבן די תורה, האט עס געמאכט סענס בפשטות. איי, פארוואס זאל מען דאס ממשיך זיין צו טון? מ’זאגט א תירוץ, פארוואס איז א דוחק’דיגע תירוץ פארוואס מ’זאל עס ממשיך זיין צו טון. אבער די פשט פון דעם איז אזוי.

דער ריטב”א’ס תירוץ: שבת און יציאת מצרים איז אזוי ווי קרבנות

ממילא זאגט די ריטב”א, בזמן יציאת מצרים האט עס געמאכט סענס אז שבת מיינט מנוחה [מנוחה: רו] פון מצרים, מ’רוט. איי, היינט זעט מען עס נישט? ס’איז נישט קיין קשיא, ס’איז אזא קשיא אזויווי קרבנות. דעמאלטס איז געווען די מנהג צו מאכן קרבנות, איי היינט איז נישט די מנהג? פארוואס יבום, מאכט מען היינט? איז נישט געווען די מנהג צו מאכן יבום? די רמב”ם זאגט אז די תורה איז ממשיך די מנהג וואס איז געווען. אה, שוין, אזוי ארבעט שוין די גאנצע תורה.

דאס איז א קלוש’דיגע קשיא, ס’איז א גוטע קשיא אויף די רמב”ם. אבער ווען די רמב”ם’ס וועג פון טראכטן, און זיין הנחה [הנחה: אנאמע] איז אז ס’שטימט אזוי, ממילא איז עס נישט קיין קשיא אמת’דיג. דאס איז אלץ די מחלוקת פון די רמב”ן און די רמב”ם, און די ריטב”א’ס תירוץ דארט אין פרשת ואתחנן אויף די פשט הפסוק [הפסוק: דער פסוק] “וזכרת כי עבד היית על כן ציווך לעשות את יום השבת” [וזכרת כי עבד היית על כן ציווך לעשות את יום השבת: און דו זאלסט געדענקען אז דו ביסט געווען א שקלאף, דערפאר האט ער דיר באפוילן צו מאכן דעם שבת טאג].

צוריק צום רמב”ם: די צוויי לעוועלס פון שבת

אבער צוריק צו ווי אונז זענען, און פון דעם קען מען מסביר זיין וואס מיר האבן געזאגט נעכטן אז דער ערשטער לעוועל, דאס איז דער לכאורה אזוי ווער ס’פארשטייט יענע רמב”ם, יענע פרק רמב”ם וועגן שבת, וואס ער רעדט פון די צוויי לעוועלס. ווען ער זאגט די צוויי לעוועלס אין טעם פון מצוה, מיינט ער דאך די צוויי זאכן.

דער ענין פון חידוש העולם

דער ענין פון שבת חידוש העולם איז דער רמב”ם אויך מודה, דער רמב”ם האט אפשר אביסל אן אנדערע קנייטש וויאזוי ער פארשטייט עס, אבער ער איז אויך מודה, ס’איז דאך א פסוק, מפרשי פסוק [מפרשי פסוק: פירוש אויפ’ן פסוק], דאס איז טאקע די ענין פון דעת [דעת: וויסן], אז שבת איז מנחיל [מנחיל: גיט איבער], על ידי שביתת שבת [על ידי שביתת שבת: דורך דעם רוען פון שבת] באקומט מען די ריכטיגע דעת, די דעת פון חידוש העולם, די וויסן די ריכטיגע אמונה [אמונה: גלויבן], אלעס וואס דאס ווייזט, לויט ווי דער רמב”ם פארשטייט וואס דאס ווייזט, דער רמב”ם פארשטייט אז עס ווייזט עפעס אנדערש, איז דאס נאך א שמועס.

דער ענין הגופני פון שבת

אבער דער ערשטער ענין פון שבת, דער ענין הגופני [ענין הגופני: די קערפערלעכע ענין], וואס מ’קען עס רופן דער ערשטער, און מ’קען עס רופן דער צווייטער, דאס איז טאקע א פראקטישע ענין, מיר זענען ארויס פון מצרים, און מיר קענען רוען אין ענגלאנד, אזוי ווי דער ריטב”א איז מסביר. דאס איז אין א געוויסע זין געווען מער אקטועל אמאל, ס’איז ווייניגער אקטועל היינט. די נצחי [נצחי: אייביגע] איז די דעת איז אלעמאל אקטועל. דעת איז דאך אן דעת נצחי.

אבער די פשט, די גופניות’דיגע פשט פון שבת, וואס איז זכר ליציאת מצרים, די ענין איז אז מיר זענען ארויס פון מצרים, קענען מיר רוען, דאס איז טאקע א פראקטישע זאך, און דאס איז א לעוועל פון קליינע קינדער, ס’איז אן עולם הזה’דיגע [עולם הזה: דער דאזיגער וועלט] לעוועל, און דאס איז טאקע מער געווען דעמאלטס, און דאס איז דער ערשטער לעוועל פון יציאת מצרים אויך.

דער רמב”ם’ס חילוק: צוויי באזונדערע בחינות פון שבת

אויב אין שבת איז דא די צוויי לעוועלס, דער רמב”ם זאגט, דאס איז דא א חילוק, מ’דארף געדענקען. אויב מ’רעכנט דא די חשבון הסוגיא [חשבון הסוגיא: די רעכענונג פון דער סוגיא], דער רמב”ם האלט נישט אז ווען שבת איז זכר ליציאת מצרים, איז עס מיט דעם אויך זכר לחידוש העולם [זכר לחידוש העולם: א זכרון צו די באשאפונג פון דער וועלט]. דאס איז א וויכטיגער חילוק. איך האף אז דער עולם האלט דא מיט, ווייל איך גיי אביסל גג על גב [גג על גב: דאך אויף דאך, קאמפליצירט] אין די מהלך [מהלך: גאנג]. איך וועל צוריקקומען צו די פשטות אין א מינוט.

דער רמב”ם’ס שיטה: צוויי אנדערע טעמים

אבער ווען דער רמב”ם, דער רמב”ם טיילט זיך זייער קלאר אין יענע פרק וואס דער רמב”ם ברענגט דא אין ואתחנן, דער רמב”ם ברענגט אין ואתחנן, און ער זאגט אז דאס וואס שבת איז זכר ליציאת מצרים, דאס מיינט די פראקטישע זאך אז מ’קען רוען. דאס וואס שבת איז זכר למעשה בראשית [זכר למעשה בראשית: א זכרון צו די מעשה פון באשאפונג], דאס איז אן אנדערע טעם, דאס גייט טאקע אויף די דעת פון שבת וואס ס’ווייזט אונז דער ענין פון חידוש העולם.

און דאס זענען טאקע צוויי אנדערע טעמים, און דער רמב”ם זאגט קלאר, די צוויי טעמים זענען אויף צוויי אנדערע בחינות פון שבת, צוויי אנדערע מדריגות [מדריגות: לעוועלס] פון שבת. מ’קען עס רופן וויאזוי מ’וויל אין די שפראך פון די מקובלים [מקובלים: קבלה געלערנטע], ס’איז שבת עליון [שבת עליון: אויבערשטע שבת], שבת תחתון [שבת תחתון: אונטערשטע שבת]. שבת תחתון, פון די סגולות [סגולות: ספעציעלע מעלות], פון די עקשן. דאס איז שבת וואס מ’רוהט, שבת הגדול [שבת הגדול: די גרויסע שבת], שבת פון די דעת, דאס איז די שבת פון עולם הבא [עולם הבא: די קומענדיגע וועלט], אדער די שבת פון די בריאת העולם [בריאת העולם: די באשאפונג פון דער וועלט].

אבער ס’איז נישט יציאת מצרים. יציאת מצרים איז נאר די לעוועל פון עולם הזה.

דער רמב”ן’ס שיטה: יציאת מצרים איז חידוש העולם

קומט דער רמב”ן, ער פארשטייט דאס נישט, זאגט ער ניין. וואס טוט דער רמב”ן? ס’איז א חילוק אין א געוויסע זין צווישן שמואל דאטשניק און בניו [און בניו: און זיינע זין]. וואס זאגט דער רמב”ן? יציאת מצרים מיינט אויך חידוש העולם. יציאת מצרים מיינט אויך חידוש העולם.

ממילא, די שבת פון יציאת מצרים איז נישט די גופניות’דיגע שבת. שבת פון יציאת מצרים איז אויך די דעת שבת, איז אויך די רוחניות’דיגע שבת פון די שכל [שכל: אינטעלעקט]. ווייל באמת יציאת מצרים ווייזט אויך אויף חידוש העולם, און ממילא איז ביידע שבת איין שבת. ס’איז נישט דא צוויי שבתים, איינס פון יציאת מצרים און איינס פון חידוש העולם. ס’איז דא איין שבת, היא יציאת מצרים היא חידוש העולם [היא יציאת מצרים היא חידוש העולם: עס איז יציאת מצרים, עס איז חידוש העולם]. דאס איז די פשט פון די רמב”ן, ס’ווערט געברענגט אין די תורה אור [תורה אור: א קבלה’דיגע ספר], בכל שבת קודש [בכל שבת קודש: אין יעדע הייליגע שבת], און אזוי ווייטער.

פארוואס קען דער רמב”ן דאס זאגן?

יעצט, פארוואס, אויב מ’וויל שוין אראפשטעלן די נקודה [נקודה: פונקט], פארוואס טאקע קען דער רמב”ן זאגן אז שבת און חידוש העולם און יציאת מצרים איז די זעלבע זאך? ווייל דער רמב”ן איז מסביר, ווייל לויט’ן רמב”ן, חידוש העולם ווייזט בעיקר אז דער אייבערשטער האט א רצון [רצון: ווילן]. אין אנדערע ווערטער, אז דער אייבערשטער קען מאכן נסים [נסים: וואונדערן] און ער קען מאכן השגחה פרטית [השגחה פרטית: אינדיווידועלע פראווידענץ], אויף וועלכע וועג מ’דארף מען לערנען עקסטער, מ’האט עס געלערנט פארגאנגענע וואך אין די סוגיא פון השגחה. און דאס ווייזט נסים.

אין אנדערע ווערטער, לויט’ן רמב”ן, און ס’שטייט אין רמב”ם אויך, אבער דער רמב”ם ווען ער זאגט חידוש העולם פון שבת מיינט ער נישט בעיקר דאס לכאורה, ווייל דארט מיינט ער פשוט אז דער אייבערשטער האט געמאכט די וועלט, אז די וועלט קומט פון אייבערשטן.

אבער ווען דער רמב”ן זאגט חידוש העולם, מיינט ער נישט סתם חידוש העולם, מיינט ער חידוש העולם ברצון [חידוש העולם ברצון: באשאפונג פון דער וועלט דורך ווילן], וואס דאס איז נאך א לעוועל. ס’שטייט נישט אין רמב”ם. דער רמב”ן איז דער וואס איז דאס מדגיש [מדגיש: עמפאזייזט]. דער רמב”ם, הגם אז לכאורה גלייבט ער אין דעם, ער וואקלט זיך אין דעם אסאך אין די מורה נבוכים, אבער ער גלייבט אין דעם, איז ער מאכט נישט דאס פאר די עיקר [עיקר: הויפט זאך].

פארוואס דער רמב”ם מוז טיילן

ממילא, דער רמב”ם, לויט זיין אנווייזונג אין חידוש העולם, איז דאס שטימט מיט שבת, אבער ס’שטימט נישט מיט יציאת מצרים. ווייל יציאת מצרים ווייזט נישט אז ס’איז דא א גאט, אז ס’איז דא א סיבת הסיבות [סיבת הסיבות: די סיבה פון אלע סיבות]. ס’ווייזט אפשר אז דער אייבערשטער איז משגיח בעולם [משגיח בעולם: קוקט איבער די וועלט], און אזוי ווייטער. אבער פשטות ווייזט עס נישט אז ס’איז דא א גאט בעולם.

דאס קען מען נאר לערנען פון תורה, דאס קען מען נאר לערנען פון די שכל, פון משה רבינו, וואס מיר האבן געלערנט לעצטע וואך און נעכטן פון די אמונה, שהאותות על ידי משה [שהאותות על ידי משה: אז די צייכנס דורך משה], וואס משה ווייזט אונז וואס די אמת’ע נסים דארף ווייזן. אבער פון די נסים אליינס קען מען דאס נישט לערנען.

ממילא, דער רמב”ם מוז טיילן, ער קען נישט זאגן אז יציאת מצרים מיט חידוש העולם איז די זעלבע זאך אזוי ווי דער רמב”ן.

אבער צוריק צו וואו מיר זענען, על כל פנים האבן מיר דא די דעת פון דריי

יציאת מצרים לויט דעם רמב”ם און רמב”ן: די מחלוקת וועגן נסים, ידיעה, און חידוש העולם

דער רמב”ן’ס חידוש העולם ברצון – א העכערער לעוועל ווי דער רמב”ם

אבער ווען דער רמב”ן זאגט חידוש העולם, מיינט ער נישט סתם חידוש העולם, ער מיינט חידוש העולם ברצון, וואס איז נאך א לעוועל וואס שטייט נישט אין דער רמב”ם. דער רמב”ן איז דער וואס איז מדגיש דעם רצון, הגם אז לכאורה גלייבט ער אין דעם, על כל פנים ער וואקלט זיך אין דעם אסאך, ממה נפשך, אבער ער גלייבט אין דעם, ער מאכט עס די עיקר.

ממילא דער רמב”ן, לפי זיין הבנה אין חידוש העולם, דאס שטימט מיט שבת, אבער ס’שטימט נישט מיט יציאת מצרים. ווייל יציאת מצרים ווייזט נישט אז ס’איז דא א גאט וואס איז די סיבת העולם, ס’ווייזט אפשר אז דער אייבערשטער איז א משגיח בעולם, און אזוי ווייטער. אבער פשטות ווייזט עס נישט אז ס’איז דא א גאט בעולם. דאס קען מען נאר לערנען פון תורה, אדער דאס קען מען נאר לערנען פון די נסים פון משה רבינו, וואס אונז האבן מיר געלערנט לעצטע וואך, עכטען פון די “ויתן ה’ אותות ומופתים” [וויתן ה’ אותות ומופתים: “און גאָט האָט געגעבן אותות און מופתים”], וואס משה ווייזט וואס די אמת’ע נסים דארפן ווייזן. אבער פון די נסים אליינס קען מען דאס נישט לערנען.

ממילא דער רמב”ם מוז טיילן, ער קען נישט זאגן אז יציאת מצרים און חידוש העולם איז די זעלבע זאך אזוי ווי דער רמב”ן.

צוויי שיכטן פון יציאת מצרים – די פראקטישע און די פילאזאפישע

אבער צוריק צו ווי אונז זענען, על כל פנים האבן אונז די צוויי זאכן. אונז האבן די זאך פון פשוט’ע יציאת מצרים, מ’איז ארויס פון מצרים, מ’איז העפי, מ’דארף דאנקען, ס’איז א יום טוב פון מידות טובות צו דאנקען, ס’איז א יום טוב פון לערנען זיך מיט די תורה וואס צו טון, דאנקען, און אזוי ווייטער, וואס דאס איז טאקע די פראקטישע זאך. ס’מאכט מער סענס טאקע ביי אונז היינט ווען ס’איז געווען. יא, ס’מאכט אפשר א געוויסע סענס, ס’מאכט נישט אזויפיל סענס דעריבער, אויב ס’איז רחוק דארף מען מאכן א פשט אז אונז האבן אויך הנאה דערפון, ביז מ’איז מסביר אז מ’האט הנאה פון דעם, אבער אויב דאס איז אויך נישט דא איז אויך נישט שייך.

דער רמב”ם’ס חידוש: יציאת מצרים = משה רבינו, נישט די נסים

נאכדעם איז דא, וואס איז דער געדאנק? יעצט, אונז האבן געברענגט פון דער רמב”ם. יעצט, דא דארף מען מדייק זיין. איך האב יעצט געזאגט אז דער רמב”ם האלט נישט אינגאנצן אז פון יציאת מצרים לערנט מען דאס. און דאס גייען מיר היינט פרובירן צו טיילן, פרובירן צו לערנען קלאר וואס דער רמב”ם האט פארשטאנען איז יציאת מצרים, די מעשה פון יציאת מצרים, און וואס איז דא די אנדערע וועג פון דער רמב”ם. הגם אין אסאך מאל איז משמע אז ער זאגט די זעלבע זאך, און אונז האבן לכאורה לעצטע מאל געלערנט אז ער איז זייער ענליך צו דעם, וועלן מיר זען היינט א נייע חידוש, א נייע קלארקייט וואס דער רמב”ם לערנט אין דעם, און דער זוהר לערנט עס אויך אפאר מאל אין די וועג.

משה רבינו איז דער עיקר פון יציאת מצרים

און וואס איז דער נייער וועג? וואס איז דער חידוש? האבן זיי געזאגט אז דער רמב”ם האט געזאגט אז יציאת מצרים מיינט בעצם משה רבינו. אין אנדערע ווערטער, ס’איז געווען אברהם אבינו, מ’דארף נאר געדענקען אברהם אבינו. מ’דארף צוריקגיין צו אברהם אבינו.

אברהם אבינו’ס הכרה פון דער סיבה ראשונה

אברהם אבינו האט צוריק צוריק, במשיך לו, יא, “כיון שנגמל איתן זה והיה בן ארבעים שנה הכיר את בוראו” [כיון שנגמל איתן זה והיה בן ארבעים שנה הכיר את בוראו: “ווען דער שטארקער איתן איז אָפּגעוואוינט געוואָרן און איז געווען פערציג יאָר אַלט, האָט ער דערקענט זיין באַשעפער”], איז ער איינגעווען בשכלו אז ס’מוז זיין אז ס’איז דא א גאט, א סיבה ראשונה וואס איז פאר די אלע עלילים וואס זיי האבן געגלייבט אין די אלע סיבות און צורות, די אלע כוכבים ומזלות [כוכבים ומזלות: שטערן און מזלות] און אזוי ווייטער וואס מ’האט געגלייבט אין תרח [תרח: אברהם’ס פאָטער] און זיינע זיידעס האבן געגלייבט אין. און דאס האט ער אויסגעלערנט פאר זיינע קינדער, ויעקב ליצחק און צו יעקב, ביז אין מצרים האט מען זיך צוריק אויסגעמישט מיט די מצריים.

די גרויסע ירידה אין מצרים – א נסתרת אין תורה

וואס עס זעט אויס זייער אינטערעסאנט, ווייל מ’זעט נישט די ירידה. דאס איז א גרויסע ירידה. מ’זעט עס אין מדרשי חז”ל [מדרשי חז”ל: די מדרשים פון חכמינו זכרונם לברכה], אבער מ’זעט נישט אין די תורה. דאס איז א וויכטיגע זאך וואס מ’דארף מדייק זיין. מ’זעט נישט אין די תורה אזוי אז ס’איז געווען אזא ירידה. מ’זעט אז אין מצרים איז געווען צרות בגשמיות, אבער מ’זעט נישט אז ס’איז געווען צרות ברוחניות. מ’זעט נישט אז מ’האט כמעט פארגעסן, כמעט נשתכח עיקר הגדול ששתל אברהם אבינו [נשתכח עיקר הגדול ששתל אברהם אבינו: פאַרגעסן געוואָרן דער גרויסער עיקר וואָס אברהם אבינו האָט איינגעפלאַנצט]. כמעט וואס דער בוים וואס אברהם אבינו האט איינגעפלאנצט האט זיך אויסגעריסן אין מצרים. מ’זעט נישט דאס. מ’זעט נישט אז דאס איז געווען די מעשה אין מצרים נאך שבעים נפש ירדו אבותיך מצרימה [שבעים נפש ירדו אבותיך מצרימה: זיבעציג מענטשן זענען אַראָפּ דיינע עלטערן קיין מצרים].

די ראשונים’ס קושיא אויפן רמב”ם

אזויווי די ראשונים [ראשונים: די פרי-מאָדערנע תּורה קאָמענטאַטאָרן] זענען שוין מדייק אין אנדערע קאנטעקסט אויף די רמב”ם וואס האט געזאגט “כמה שנים עמדו ישראל במצרים” [כמה שנים עמדו ישראל במצרים: ווי פיל יאָרן האָבן די אידן געשטאַנען אין מצרים], האבן די אידן אנגעהויבן צו גלייבן אין א גאט. קומט דער רמב”ן און אנדערע און זאגן וואס הייסט? זיי האבן דאך געגלייבט אין גאט א גאנצע צייט. וויאזוי קען מען זאגן אז די אידן אין מצרים האבן קוים געגלייבט אין גאט און מ’האט געדארפט לערנען צו “למען תדע” [למען תדע: כדי אַז דו זאָלסט וויסן], צו וויסן “מה שמו” [מה שמו: וואָס איז זיין נאָמען] און אזוי ווייטער, ווי דער רמב”ם’ס פשט אין די אלע סוגיות וואס משה רבינו האט אויסגעלערנט פאר אידן אין מצרים.

דער רמב”ם’ס מקורות און שיטה

אבער דער רמב”ם איז זייער קלאר אזוי. ער האט מקורות, חז”ל’ן, ער האט מקורות, און וויאזוי ער פארשטייט די וועלט, אזוי האבן מיר געווען אזוי.

אז אין מצרים, בעצם זענען מיר כמעט צוריקגעגאנגען צו פאר אברהם אבינו, און זענען כמעט, און נישט כמעט, רוב העולם, חוץ פון שבט לוי [שבט לוי: דער שטאַם פון לוי] וואו ס’איז געווען נאך א מסורה פון אברהם אבינו וואס משה רבינו האט געברענגט. אבער חוץ פון דעם, רוב העולם האט אין גאנצן פארגעסן, האט געדינט עבודה זרה [עבודה זרה: אַבגעטערייַ], און דערצו האבן זיי נישט פארשטאנען בכלל די מושג פון סיבה ראשונה [סיבה ראשונה: ערשטע אורזאַך], די מושג פון מחויב המציאות [מחויב המציאות: נויטווענדיגע עקזיסטענץ], וואס דאס מיינט א-ה-י-ה אשר א-ה-י-ה [א-ה-י-ה אשר א-ה-י-ה: איך בין וואָס איך בין] ווי דער רמב”ם איז מסביר. זיי האבן נישט געוואוסט פון די אלע זאכן. זיי זענען געווארן די עיקר ידיעות אלוקות [ידיעות אלוקות: קענטעניש פון גאָט].

די התגלות פון ידיעות אלוקות אין מצרים

עיקר ידיעות אז ס’איז דא א גאט איז נתגלה געווארן אין מצרים, און לויט דעם קען מען פארשטיין וואס ס’איז צוריק דערמאנט, וואס דאס איז די מעשה פון יציאת מצרים. אויב מ’פארציילט די מעשה פון “מתחילה עובדי עבודה זרה היו אבותינו” [מתחילה עובדי עבודה זרה היו אבותינו: אין אָנהייב זענען אונזערע עלטערן געווען דינער פון אַבגעטערייַ] איז די עיקר, הגם, דער עצם – דאס וויל איך קלאר מאכן דא – דער עצם יציאת מצרים מצד עצמו לערנט עס נישט גארנישט, ווייל נסים לערנען דאס נישט.

דער רמב”ם’ס יסוד: נסים לערנען גארנישט

דאס איז זייער קלאר, דער רמב”ם זאגט אין יסודי התורה פרק ח’ [יסודי התורה פרק ח’: גרונדלאַגן פון תּורה, קאַפּיטל 8] אז פון נסים לערנט מען נישט צו גלייבן אין די תורה, נישט צו גלייבן אין גארנישט. מ’לערנט נישט גארנישט פון נסים. נסים איז נישט קיין זאך וואס מ’קען פון דעם לערנען.

דער איינציגסטער וועג: שכל און משה’ס לימוד

און דער איינציגסטער וועג ווי מ’קען לערנען אז ס’איז דא א גאט, איז אזויווי משה רבינו האט געזאגט “מהבלי מה שמו” [מהבלי מה שמו: פון דער פראַגע “וואָס איז זיין נאָמען”], זאגט דער רמב”ם, מוזטו אויסלערנען “אהיה אשר אהיה” און מסביר זיין די הוכחה [הוכחה: באַווייַז], די וועג פון אנקומען צו פארשטיין אז ס’מוז זיין א מחויב המציאות. דאס איז די איינציגסטע וועג. דאס דארף מען לערנען פון משה רבינו. ס’איז נישטא קיין וועג, מ’קען מאכן אותות ומופתים [אותות ומופתים: צייכנס און וואונדערן], מ’קען אלעמאל טראכטן אפשר איז עס בלט בכישוף [בכישוף: דורך כישוף]. ס’איז נישטא קיין וועג צו פרואוון אז ס’איז דא א גאט פון נסים.

נסים קענען כהגדרה נישט זיין קיין ראיה

לפי שיטת הרמב”ם [לפי שיטת הרמב”ם: לויט דעם רמב”ם’ס שיטה], און ס’איז דא אריכות אין דעם, אבער ס’איז קלאר אז ס’איז נישטא. ס’איז נישט נאר אז ס’איז נישט קיין גוטע ראיה, כסברא [כסברא: אַלס לאָגישע אַרגומענט], כהגדרה [כהגדרה: לויט דער דעפֿיניציע] קען עס נישט זיין קיין גוטע ראיה.

מעמד הר סיני און “נודע הדבר לכל פינות שמים”

און ממילא, דער איינציגסטער וועג ווי מ’קען דאס לערנען איז פון, אזויווי ער זאגט, פון “נודע הדבר לכל פינות שמים” [נודע הדבר לכל פינות שמים: די זאַך איז געוואָרן באַוואוסט צו אַלע ענדן פון הימל], מ’האט פארשטאנען מציאות אלקות [מציאות אלקות: די עקזיסטענץ פון גאָט] פון משה רבינו, פון מעמד הר סיני [מעמד הר סיני: די שטייענונג ביי באַרג סיני], אפשר לפי דרגתם [לפי דרגתם: לויט זייער מדרגה], דארף מען אריינגיין פונקטליך וואס יעדער האט פארשטאנען, אבער כל מקום איז דאס די איינציגסטע אמת’ע וועג.

וואס האט זיך טאקע געטוישט ביי יציאת מצרים?

אויב אזוי, אויב דאס איז די מעשה פון יציאת מצרים, דאס וויל איך יעצט זאגן, אז דאס איז נאכאלץ די אמת’ע עיקר מעשה אויב מ’איז קערן וועגן דעת [דעת: קענטעניש], אויב מ’איז קערן וועגן די מדרגה פון שלימות השגת הנשמה [שלימות השגת הנשמה: די פולקאָמענקייט פון דער נשמה’ס פאַרשטאַנד], דאס איז די מעשה פון יציאת מצרים, מיינט עס נישט אז ס’איז געשען עפעס, פאר דעם איז נישט געווען א גאט, יא? חס ושלום [חס ושלום: גאָט באַהיט]. און פאר דעם איז עפעס, עפעס איז קלאר, ס’איז געשען אין די וועלט אפילו א בעסערע ראיה, מ’קען זאגן, אויב מ’האט עס פארשטאנען אזויווי אונז האבן פארשטאנען דעם רמב”ן לעצטע מאל, פון א נס איז א ראיה אז ס’איז דא א גאט וואס האט רצון און השגחה [השגחה: פּראָווידענץ] און אזוי ווייטער. אויב אזוי, פאר דעם איז געווען א נס, איז געווען אמת, אבער ס’איז נישט געווען קיין ראיה. קיין ראיה אויף דער וועלט איז נישט געווען אז ס’איז דא אזא סארט גאט.

אין דער וועלט האט זיך גארנישט געטוישט

לויט’ן רמב”ם, נסים ברענגען נישט קיין ראיה פאר גארנישט. ממילא, וואס איז נתגלה געווארן? וואס איז געשען? האט זיך עפעס געטוישט אין די וועלט ביי יציאת מצרים? ס’האט זיך גארנישט געטוישט אין די וועלט ביי יציאת מצרים. נאר וואס? ביי יציאת מצרים האט פאסירט דאס איז די גאנצע סיבה. דער אייבערשטער איז דא אין די מרומז אין די וועג וויאזוי ער פארציילט די מעשה, אבער די עיקר מעשה איז אז דער אייבערשטער האט געשיקט משה, “ושולח לנו משה” [ושולח לנו משה: און ער האָט געשיקט אונז משה], ער האט געשיקט משה צוריק צו מעורר זיין ביי די אידן די אמונה וואס זיי האבן געהאט פון זמן אברהם אבינו, די ידיעה וואס זיי האבן געהאט פון זמן אברהם אבינו און ווידער עס צוריק אויפגעוועקט. דאס איז וואס ס’איז געשען ביי יציאת מצרים, אז ס’איז געקומען משה רבינו. דאס איז די עיקר מעשה.

די טעות פון בני אדם

דאס וואס ס’איז געשען עפעס, ס’איז געשען עפעס אין דעת בני אדם [דעת בני אדם: די קענטעניש פון מענטשן], וואס איז געווען א גאנצע טעות. אין די דריי מצרים האבן רוב זאכן געשען בדעת בני אדם, ס’איז נישט געשען אין די וועלט, און די וועלט איז גארנישט געטוישט. פשוט מענטשן האבן געהאט א טעות. פארוואס מאכן זיי א טעות? אזויווי דער נמרוד [נמרוד: נימראָד] האט געמאכט א טעות, אזויווי דער פרעה [פרעה: פאַראָ] האט געמאכט א טעות. זיי, “מי ה’ אשר אשמע בקולו?” [מי ה’ אשר אשמע בקולו: ווער איז גאָט אַז איך זאָל הערן אויף זיין קול?] מענטשן האבן טעותים פון פארשידענע סיבות. אפשר איז דא נאך סיבות פארוואס מען קען מאכן טעותים וואס דער רמב”ם ברענגט נישט אפילו, אבער ס’איז דא פריזן סיבות פארוואס מען זאל טראכטן אז מען זאל דינען עבודה זרה.

די ראטעווונג פון משה רבינו

און קומט משה און ער ראטעוועט, עס קומט דער אייבערשטער און ער נעמט ארויס פון מצרים, ער נעמט ארויס פון די עבודה זרה מצרים, און יעצט טוט מען מעניש זיין די טעות. עד כאן שיטת הרמב”ם [עד כאן שיטת הרמב”ם: ביז דאָ די שיטה פון דעם רמב”ם].

דער רמב”ן’ס שיטה: יציאת מצרים ווייזט אויף חידוש העולם ברצון

יעצט, מיר האבן געלערנט לעצטע מאל אז דער רמב”ן האט, און אזויווי דער רמב”ן זאגט בפירוש אין פרשת יתרו [פרשת יתרו: די פּאַרשה פון יתרו], אין פרשת “אנכי ה’ אלקיך” [אנכי ה’ אלקיך: איך בין גאָט דיין גאָט], אין זיין דרשה “תורת ה’ תמימה” [תורת ה’ תמימה: די תּורה פון גאָט איז גאַנץ], אפאר מאל וואס ער רעדט ארום וועגן די ענין, יא, ער מוטשעט זיך פארוואס איז דער ענין פון יציאת מצרים די יסוד פון די תורה? יא, דאס איז זיין קושיא [קושיא: שווערע פראַגע], זיין קשיא, זיין טענה.

די פיר עיקרים וואס מ’לערנט פון יציאת מצרים

און דער רמב”ן האט געלערנט אז יציאת מצרים ווייזט אויף חידוש העולם. ווען ער זאגט חידוש העולם מיינט ער צו זאגן בעיקר, אזויווי ער זאגט, אזויווי דער רמב”ן, לשון הרמב”ן איז, אז דער אייבערשטער האט רצון און ידיעה [ידיעה: קענטעניש] און השגחה און נבואה [נבואה: פּראָפֿעציע]. דאס זענען מער ווייניגער, אפשר איז דא נאך א זאך וואס ער זאגט, איך געדענק נישט. על כל פנים, פאר הודאי, אזויווי ער זאגט ביי די לשון הרמב”ן סוף פרשת בא [סוף פרשת בא: סוף פון די פּאַרשה פון בא], וואס ער זאגט, “כל פינות התורה” [כל פינות התורה: אַלע ווינקלען פון דער תּורה]. וואס זענען כל פינות התורה? חידוש העולם, ידיעת הבורא [ידיעת הבורא: קענטעניש פון דעם באַשעפער], השגחתו [השגחתו: זיין פּראָווידענץ], נבואה. דאס זענען די פיר זאכן, און דאס איז די עיקר זאך.

נאך אַספּעקטן פון יציאת מצרים

חוץ פון דעם וואס דער אייבערשטער העלפט, “עוזר רצונו” [עוזר רצונו: העלפֿט זיין ווילן], ער נעמט ארויס “עושה עבדים לחירות” [עושה עבדים לחירות: מאַכט שקלאַפֿן צו פרייע], “זכר טובות” [זכר טובות: געדענקען גוטס], “זכות אבות” [זכות אבות: די צדקה פון די עלטערן], “חפץ בבני ישראל” [חפץ בבני ישראל: ער האָט חשק אין די קינדער פון ישׂראל]. על כל פנים, די עיקר אבער אין די נקודת התורה [נקודת התורה: דער פּונקט פון דער תּורה], וואס לערנט מען פון יציאת מצרים?

די ענליכקייט צום רמב”ם – ס’איז נישט נתחדש געווארן גארנישט

און דער רמב”ן דא אין די סענס, אין די רמב”ן אין פרשת יתרו, און אין פרשת בא, און אין אנדערע פלעצער וואס ער זאגט דעם ווארט, שטייט נאך אלץ אין דעם זעלבן סענס ווי דער רמב”ם, יא? ס’איז נישט אמת’דיג נתחדש געווארן גארנישט אין יציאת מצרים. דער אייבערשטער האט אלעמאל ליב געהאט צדיקים [צדיקים: צדיקים], און דער אייבערשטער האט אלעמאל געהאט רצון, און דער אייבערשטער האט אלעמאל געהאט השגחה אויף די וועלט, לפחות אויף די צדיקים, אויף אברהם אבינו, און אזוי ווייטער.

נסים מפורסמים ווייזן קלאר

אבער ביי יציאת מצרים, די נסים פון יציאת מצרים, דאס וואס מיר דערמאנען די נסים פון יציאת מצרים, אבער די נסים פון יציאת מצרים, זיי ווייזן אונז קלאר. דער רגע וואס איינער גלייבט, נסים מפורסמים [נסים מפורסמים: עפֿנטלעכע נסים], וואס ער רופט עס נסים מפורסמים, יא, נישט נסים נסתרים [נסים נסתרים: פאַרבאָרגענע נסים], ווייסט ער אז דער אייבערשטער האט רצון, ווייסט ער אז דער אייבערשטער’ס השגחה איז… ווייסט ער. יא, נישט אז די נסים האבן עס געמאכט. נישט אז דער אייבערשטער האט ביז דעמאלטס אין עפעס א זין נישט געמאכט נסים. דאס דארף מען טראכטן יעצט. אבער אונז האט אנגעהויבן צו מאכן נסים.

נסים נסתרים זעט מען נישט

ס’איז אלעמאל געווען חידוש העולם. אין אנדערע ווערטער, די וועלט איז אלעמאל געווען נברא ברצונו [נברא ברצונו: באַשאַפֿן דורך זיין ווילן], און אלעמאל געווען נברא בהשגחתו [נברא בהשגחתו: באַשאַפֿן דורך זיין השגחה], און אלעמאל האט זיך געפירט בהשגחתו. און מענטשן האבן נישט געוואוסט. פארוואס? ווייל נסים נסתרים זעען דאס נישט מענטשן. יא, מען זעט דאס אז דער אייבערשטער, אזוי ווי דער רמב”ן זאגט, דער עצם איז דאך דער זעלבער נס. בעצם, דאס וואס דער אייבערשטער מאכט נסים פאר אברהם אבינו, און אזוי ווייטער, ביי אל שדי [אל שדי: דער נאָמען “אל שדי”], דאס איז דאך אויך בעצם א נס. ס’איז נישטא קיין שום טבע’דיגע סיבה פארוואס דאס זאל קענען זיין, אזוי טענה’ט דער רמב”ן על כל פנים. אבער מענטשן האבן נישט געזען.

די נסים ווייזן אונז דאס

איז די נסים ווייזן אונז דאס, און דערפאר מאכן מיר אזא עסק פון די נסים און מאכן מיר אזא עסק פון יציאת מצרים, כדי צו ווייזן קלאר אז דער אייבערשטער פירט די וועלט בדרך רצון [בדרך רצון: אויף דעם וועג פון ווילן], בדרך השגחה, בדרך שכר ועונש [שכר ועונש: באַלוינונג און שטראָף], און אזוי ווייטער.

פאַרגלייך צווישן דעם רמב”ם און רמב”ן

איז קומט אויס אז מצד אחד איז עס ענליך צו דער רמב”ם’ס הבנה, הגם דער רמב”ם האט אפשר נישט געזאגט. ס’איז ענליך, לאמיר אזוי זאגן, ס’איז ענליך צו דער רמב”ם’ס הבנה אין דעם סענס אז ס’איז נישט געשען גארנישט. דער סיפור יציאת מצרים איז נישט די ווארט, ס’האט זיך נישט געטוישט עפעס אמת’דיג אין הנהגת השם [הנהגת השם: די פירונג פון גאָט], הנהגת עולם [הנהגת עולם: די פירונג פון דער וועלט], ביי יציאת מצרים. ס’וואלט געווען אן אנדערע נס, ס’וואלט געווען נישט, ס’וואלט געווען א נס וואס געשעט פאר א גוי ערגעץ אין חושך, וואלט מען אויך געקענט טראכטן אזוי אין א געוויסן סענס, אין דעם סענס. ס’איז אח, ס’איז א וועג צו ווייזן אז דער אייבערשטער האט השגחה.

דער חילוק: פון וואו לערנט מען דאס?

מצד שני איז ער נישט די זעלבע ווי דער רמב”ם, ווייל דער רמב”ם האט דאס נישט געלערנט פון די נסים פון יציאת מצרים. דער רמב”ם האט עס געלערנט פון די ידיעות וואס משה רבינו, פון די תורה וואס משה רבינו האט אונז געלערנט, אבער נישט פון די נסים פון יציאת מצרים, ווייל דאס איז דער פון עד כאן.

דער רמב”ן’ס צוויי מדריגות – פשט און קבלה

יעצט, מ’דארף אבער ווייטער גיין, און מ’דארף זען אז ס’איז דא נאך א וויכטיגע סטעפ וואס ס’איז דא דא אין רמב”ן, און דאס איז א כלל גדול [כלל גדול: גרויסע כּלל] אין גאנץ תורת הרמב”ן [תורת הרמב”ן: די תּורה פון דעם רמב”ן]. ער האט אלעמאל די צוויי מדריגות פון וואס ביז א זאך נעמען די מקובלים [מקובלים: קבּליסטן], וואס איז די תלמידי המקובלים [תלמידי המקובלים: די תּלמידים פון די מקובלים] פון די רמב”ן און די זוהר [זוהר: דער זוהר] וואס גייט אין זייער אסאך וועגן די מקובלים חלקים פון די זוהר וואס גייט דאן צווישן

דער רמב”ן’ס שיטה פון די זיבעציג שרים: א רעוואלוציאנערע פשט אין “אשר חלק ה’ אלקיך אותם”

סיכום פון וואס איז געלערנט געווארן ביז אהער

און דאס איז דער סך הכל פון עד כאן.

דער נייער שלב: דער רמב”ן’ס צוויי מדריגות פון לימוד

יעצט, מ’דארף אבער ווייטער גיין, און מ’דארף זען אז ס’איז דא נאך א וויכטיגע סטעפ וואס איז דא דא אין רמב”ן [Ramban/Nachmanides: medieval Spanish Torah commentator and Kabbalist], און דאס איז א כלל גדול אין די גאנצע תורת הרמב”ן. ער האט אלעמאל די צוויי מדריגות פון מסביר זיין זאכן. נעמען די מקובלים [Kabbalists], וואס די תלמידי מקובלים פון די רמב”ן און די זוהר [Zohar: foundational Kabbalistic text] וואס גייט אין זייער אסאך וועגן, די הקדמות החלקים פון די זוהר וואס גייט אין די שטיקלעך וואס גייען זייער אסאך וועגן, און זייער ענליכע זאכן וואס דער רמב”ן זאגט אין די יסודות, מ’איז מדגיש אלעמאל איין חלק, און אין די פשט שטייט אן אנדערע חלק, און מ’דארף אלעמאל וויסן צו מיושב זיין די צוויי זאכן. דער רמב”ן איז א זייער גרויסער ישוב השקולות [reconciler of opposing views], ברענגט צוזאם אנדערע וועגן פון טראכטן, אנדערע נקודות וואס מ’דארף קענען מיושב זיין.

דער פסוק אין פרשת ואתחנן: דער חילוק צווישן אידן און גוים

די הקדמה: משה רבינו’ס ערקלערונג פון דעם חילוק

על כל פנים, ס’איז דא נאך א זאך, ס’איז דא נאך א גאנצע זאך. און מ’וועט אנהייבן פון די פסוק, מ’וועט אנהייבן פון די פסוק און מ’וועט צוריקקומען צו דא. ס’איז דא א פסוק, א פסוק אין פרשת דברים [Deuteronomy], סארי, אין פרשת… אין וועלכע פרשה איז די פסוק? יא, א פסוק אין פרשת דברים שטייט אזוי… פרשת ואתחנן, יא, סארי. פרשת ואתחנן שטייט אזא פעימעס פסוק, אזא יסודות’דיגע פסוק פאר די ענין פון עבודה זרה [idolatry], וואס איז די חילוק פון עבודה זרה און עבודת השם [service of God]. שטייט א פסוק, “ראה… יא, ו… ואשר צוה ה’”, שטייט אזוי: “ונשמרתם מאד לנפשתיכם כי לא ראיתם כל תמונה פן תשחתון ועשיתם לכם פסל תמונת כל סמל” וכו’ וכו’ “תבנית” וכו’. “פן” – יעצט, משה רבינו פארציילט די מעשה.

נאר מיר קענען אנהייבן באמת, מ’דארף אנהייבן אזוי, מ’דארף אנהייבן פון “ועתה ישראל ראה למדתי אתכם חקים ומשפטים”, דאס איז דברים פרק ד’ פסוק ה’, “כאשר צוני ה’ אלקי לעשות כן בקרב הארץ”. און משה רבינו פרובירט צו מסביר זיין, דאס איז די סוף פון דברים באופן כללי, די איינציגסטע, די קלארסטע פלאץ וואס איז מסביר די חילוק פון די אידן מיט די גוים, אין אנדערע ווערטער, פון די עובדי ה’ און די עובדי עבודה זרה.

“ושמרתם ועשיתם כי הוא חכמתכם ובינתכם לעיני העמים”. ושמרתם את כל החוקים האלה ואמרו רק עם חכם ונבון. זיי וועלן זאגן, וואס זאלן זיי דאס זאגן? זיי וועלן וויסן אז ענק זענען אנדערש פון די גוים. וועלן די גוים קומען זען די גוים וואס זיי דינען עבודה זרה און אזוי ווייטער. ענק האבן צוויי גרויסע זאכן, ענק האבן א “חוקים ומשפטים צדיקים ככל התורה הזאת”, און אויך האט איר “אלקים אשר קרוב אליו”, איר האט אן אנדערע סארט גאט ווי די גוים.

דער באווייז פון הר סיני: גאט האט נישט קיין תמונה

און ער איז מסביר, וויאזוי ווייס איך דאס, ווי קענען ענק דאס זען? ענק האבן דאס געזען “ביום אשר עמדתם לפני אלקיכם בחורב”, דעמאלטס האבן ענק געזען ווי “דבר ה’ אליכם מתוך האש”, און ענק האבן נישט געזען קיין שום תמונה. פון דעם לערנט מען אז דער אייבערשטער האט נישט קיין תמונה, נישט אזוי ווי די גוים וואס זאגן אז דער אייבערשטער האט א תמונה. און דער אייבערשטער האט ענק געזאגט “הזהרו”, ענק זאלן זיך זייער היטן נישט צו מאכן קיין טעותים, נישט צו פארגעסן, “השמרו לכם פן תשכחו”, “פן תראו כל תמונה”, “פן תעשון לכם פסל”.

דער פראבלעמאטישער פסוק: “אשר חלק ה’ אלקיך אותם”

ס’איז איין זאך, און דאן טוסטו “ונשאת עיניך השמימה וראית את השמש ואת הירח ואת הכוכבים כל צבא השמים ונדחת והשתחוית להם ועבדתם אשר חלק ה’ אלקיך אותם לכל העמים תחת כל השמים. ואתכם לקח ה’ ויוציא אתכם מכור הברזל ממצרים להיות לו לעם נחלה כהיום הזה”. עד כאן איז די לשון, די פסוק, די פרשה פון משה רבינו.

יעצט, דא שטייט שוין אין פשט, דער פשט הכי פשוט, דארף טאקע פארשטיין וואס ס’מיינט, אז ס’איז דא א חילוק פון “כל העמים אשר חלק ה’ אלקיך אותם”. וואס האט ער זיי געטיילט? לכאורה די שמש וירח כל צבא השמים מיט ענק. און דער חילוק האט עפעס צו טון מיט “ואתכם לקח ה’”, און ס’האט עפעס צו טון מיט “ויוציא אתכם מכור הברזל”.

דער פשוט’סטער פשט און זיינע שוועריגקייטן

מ’קען עס ליינען פארשידענע וועגן. מ’קען אפשר זאגן סתם, ענק האט דער אייבערשטער ארויסגענומען פון מצרים, זענט איר אים שולדיג הכרת הטוב [gratitude], ער האט ענק געוויזן וואספארא גאט ער איז, ממילא זייט נישט ווי די גוים וואס דינען די צבא השמים. דאס איז אפשר דער פשוט’סטער און דער מערסטער כאילו בעל-הבית’ישער וועג וואס מ’וואלט געקענט ליינען דעם פסוק.

דער גרויסער טעאלאגישער פראבלעם

די שוועריגקייט אין דעם פסוק

אבער, שוין ווען מ’קוקט אריין אין רמב”ן דא אויפ’ן פלאץ, גלייך דער רמב”ן דא אין פרשת ואתחנן, און אזוי איז דא די שיטות פון חז”ל [Chazal: the Talmudic Sages] וואס זענען מסביר אזא סארט מהלך, וואס ער זאגט אז ניין, דא שטייט אסאך א טיפערע זאך.

דא שטייט אין דער פסוק וואס איז שווער דא צו פארשטיין, וואס איז שוין גלייך רש”י [Rashi: primary medieval Torah commentator] און אלע מפרשים מוטשען זיך, וואס איז דאס “אשר חלק ה’ אלקיך אותם”?

כאילו וואס דער אייבערשטער האט געטיילט פאר די גוים זאלן דינען עבודה זרה, איז זייער א מאדנע זאך.

פשטות לערנען מיר דאך אז עבודה זרה איז אן איסור ביי כסף וזהב, וואס איז ביי מאמעש אלס קיין נארישקייט מיט גארנישט.

די פארשידענע תירוצים פון די מפרשים

מיט אמאל איז אפשר א נפקא מינה [practical difference], אפשר איז דא אנדערע סארט עבודה זרה, דא פסל תמונת כל, ווייס איך נישט, אפשר איז נישט דא קיין סיבה צו מאכן, אבער “תשא עיניך השמימה”, מ’רעדט דא טאקע פון שמש וירח.

וואס זיי זאגן דאך די מפרשים, “אשר חלק ה’ אלקיך להאיר”, יא, דער אייבערשטער האט דאך געמאכט די שמש וירח, נאר ער האט זיי געמאכט לכל העמים צו געבן צו מאכן לעכטיגקייט, נישט געמאכט פאר זיינע געטער.

און דאס איז אויך מאדנע, ווייל עס שטייט דאך א חילוק לכל העמים, “ואתכם לקח ה’”.

די משמעות פון דעם פסוק

עס זעט אויס פשטות פון די פסוק, אז עס איז דא עפעס א זאך וואס דער אייבערשטער האט צעטיילט פאר אלע אומות, ער האט זיי געגעבן די שמש וירח וכוכבים, און ענק האט דער אייבערשטער גענומען.

איז דא מפרשים, שוין פון די מאמרי חז”ל, האבן זיי זיך שטארק געמוטשעט און זאגן, די חילוק איז אין די ווערטער, אז עס איז דא א מקום לטעות [place for error], מ’קען זען אז די שמש איז אזוי גרויס, קען מען זיך טועה זיין און מיינען אז די זון איז עפעס א גאט.

דער פונדאמענטאלער פראבלעם

ס’איז דא א פראבלעם מיט דעם פסוק, אז עס איז משמע אין דעם פסוק אז דער אייבערשטער האט געגעבן די שמש און די צבא השמים פאר די גוים זיי צו דינען, און עס איז עפעס בסדר, כאילו פאר א גוי מעג דינען עבודה זרה.

“ואתכם לקח ה’”, ענק קענען נישט דינען עבודה זרה.

אזוי איז משמע.

און אלע רוב ספרים וואס רעדן וועגן עבודה זרה, אפילו אין די פסוקים, איז דער פשט זייער אנדערש ווי דעם, איז זייער פארקערט, אז עס זעט אויס אז קיינער טאר נישט טון עבודה זרה.

יא, עס איז דאך א שכלי’דיגע זאך, א מצוה פון שבע מצוות בני נח [seven Noahide commandments], אז קיינער טאר נישט דינען עבודה זרה.

דא מיט אמאל זעט אויס אז א גוי טאר יא דינען עבודה זרה.

ס’איז זייער א שווערע זאך אויב דאס איז דער פשט, ס’איז ממש שווער.

אפילו נאך דעם רמב”ן’ס פשט דארף מען זאגן אז עס איז שווער, ווייל וואס וועט דער רמב”ן טון מיט דעם אז א גוי בפשטות טאר אויך נישט דינען עבודה זרה?

קען מען זאגן אז ס’איז דא א חילוק, א לומד’ישע חילוק פון שיתוף [associating other powers with God] און אנדערע זאכן וואס עס שטייט אין פוסקים [halachic authorities], אבער מיר דארפן דאס, ס’איז א גרויסע דילעמא, ס’איז א גרויסע פראבלעם אין דעם פסוק פאר די טעאלאגיע פון אנטי עבודה זרה טעאלאגיע.

דער רמב”ן’ס רעוואלוציאנערע פשט

די קוואלן פאר דער רמב”ן’ס שיטה

איז דא דער רמב”ן, און ס’איז דאך יש לו דבר יסוד, ס’האט אוודאי א געוויסע יסוד אין פשט הפסוקים, ס’האט א געוויסע יסוד אין היסטאריע, ס’האט א געוויסע יסוד אין מאמרי חז”ל, אבער מ’מוז זאגן אז דאס איז א גרויסן חידוש [novel interpretation], א גרויסן חידוש.

און ס’איז דא פאר’ן רמב”ן, וואס מ’זאגט ס’שטייט אין זוהר שטייט, אפילו נישט נאר אין די זוהר שטייט, ס’איז דא נאך פריערדיגע ספרים, כתבי דת ספרים און ענליכע ספרים וואס שטייט ענליכע זאכן, איך קען נישט אינגאנצן אומלאזן א חידוש פון דער רמב”ן, אבער דער רמב”ן איז מיין איך דער ערשטער, אדער אין דער כוזרי [Kuzari: medieval Jewish philosophical work by Rabbi Yehuda Halevi] אפשר שטייט ס’איז א געוויסע וועג, און אנדערע ספרים וואס מ’קען זען אז ס’שטייט, אבער דער רמב”ן איז זיכער דער וואס לייגט עס אראפ אין דעם קלאר’סטן אופן, כמעט אין דעם שארפ’סטן אופן וואס ס’קען נאר זיין.

וואו דער רמב”ן שרייבט דעם פשט

און דער רמב”ן זאגט אזא פשט, און דאס איז דער חדוש צו ווערט. בעיקר דער ערשטער פלאץ וואס ער שרייבט איז אין די פרשת אחרי מות, וואס דארט רעדט ער וועגן ארץ ישראל [the Land of Israel], און ער גייט אויפ’ן פסוק, ס’איז ווייטער נאך אן אינטערעסאנטע פסוק, דער פסוק פרשת האזינו, דארט איז דער פלאץ צו דארשנ’ען דאס. וויבאלד מיר רעדן א מינוט וואס איז טאקע געשען ביי די האזינו, ווען ס’איז געשען. אבער דער רמב”ן זאגט אז ס’איז דא זיבעציג שרים [seventy celestial princes], יעדער איינער ווייסט וואס איז דער מדרש רמב”ן, אבער מ’דארף עס זיך חזר’ן און עס זאל קלאר מאכן וואס גייט דא פאר א מינוט.

די שיטה פון די זיבעציג שרים: דער יסוד

דער רמב”ם’ס הסכמה: די וועלט ווערט נישט געפירט דירעקט

ס’איז דא די וועלט, איינער וואס האט געלערנט דארף נאך אביסל כאפן אין די קאנטעקסט פון דער רמב”ם [Rambam/Maimonides] וואס האט געזאגט מען זאל פארשטיין וואס איז די באמבע דא. אונז האבן דאך געלערנט אז ס’איז דא טאקע, ס’איז אמת, און אפילו דער רמב”ם, מ’זאגט דער רמב”ם וויל נישט מ’זאל וויסן פון דעם, וויל נישט מ’זאל פאוקעסן אויף דעם, אבער ס’איז אמת, די וועלט פירט נישט דער אייבערשטער דירעקט. וואס ער וואלט געפירט דירעקט וואלט געווען אן אנדערע וועלט, דאס איז אפשר פאדער צמצום [contraction/concealment] אין דער שפראך פונעם קבלה [Kabbalah] און איך ווייס וואס.

די צוויי סדרים אין דער וועלט

אין די וועלט איז דא א סדר, איז דא א גשמיות’דיגע סדר וואס יעדער איינער קען זען, יא, פון די וואלקענעס קען קומען רעגן און אזוי ווייטער. ס’איז אויך דא א העכערע סדר, גבוה מעל גבוה שומר [there is a higher power watching over the high one], ס’איז דא א העכערע סדר, און די העכערע סדר קענסט עס רופן אזוי אסטראלאגיע, די אסטראלאגן זאגן דאס, אבער פילע אן דעם און אנדערע וועגן.

וואס זענען שרים

יעדע זאך אויף די וועלט קומט, וואס מיט די חז”ל און שלום פון פסוק אין דניאל [Book of Daniel], דאס איז דער גרויסער מקור פאר דער ענין, ס’איז דא זאך וואס הייסט שרים [celestial princes/powers], יפקוד ה’ על צבא המרום במרום, ועל מלכי האדמה על האדמה [God will punish the host of heaven in heaven, and the kings of the earth on earth], אז ס’איז דא א זאך וואס מ’רופט שרים. שר מיינט כביכול א מלך, א גאט, כמעט א גאט, א מלך, א גאט, וואס דאס זענען כוחות, דאס זענען סדרים.

דאס הייסט, דער אייבערשטער פירט נישט די וועלט דירעקט, נאר דורך א גאנצע צבא השמים [host of heaven]. אזוי ווי צבא השמים כפשוטו, נישט צבא השמים די שטערן, די גשמיות’דיגע שטערן, נאר צבא השמים די מלאכים [angels], צבא השמים פארשידענע אנדערע ווערטער, זאכן. דאס הייסט, זאכן וואס דער עובד עבודה זרה וואלט זיי גערופן געטער.

די ראדיקאלע טענה: די “געטער” עקזיסטירן טאקע

דאס איז קלאר. ס’איז קלאר אז אין די רמב”ם’ס שיטה, די שרי מעלה [celestial princes], די מלאכים, די שבעים שרים [seventy princes], דאס איז ליטערעלי וואס די פאליטיאיסטן רופן גאט אזוי, דער גאט איז אהער, און אזוי ווייטער. דאס איז אמת אזוי, פארשטייט זיך, זיי האבן א נטיה [tendency] אז זיי מאכן פון אים א גאט וואס וויל דורשנות [worship/service], אבער ס’איז אמת. אמת איז אמת. אמת איז אז ס’עקזיסטירן די אלע געטער. אלהים אחרים [other gods] זענען נישט סתם דברים שאינם קיימים [things that don’t exist], נאר ס’איז דא א שורש [root] פון זיי. די שרי מעלה זענען דברים קיימים [existing things].

יעדע אומה האט איר אייגענעם שר

ס’איז דא א שר פון אדום, און א שר פון יון, און א שר פון פרס, און אזוי ווייטער. און יעדע אומה, אפשר נאך שרים, סתם שרים פון ארצות, איך ווייס נישט, אבער אפילו אויב ס’איז נאר דא די זיבעציג שרים, די איינציגסטע שרים וואס עקזיסטירן, אבער דאס איז א כלל. ס’איז דא א גאנצע עולם, א גאנצע מהלך, א גאנצע מערכת השמים [celestial system], וואס דורך זיי פירט זיך די וועלט. ס’פירט זיך נישט דירעקט פון גאט, ס’פירט זיך אז דער אייבערשטער האט כביכול דעלעגירט [delegated].

די פראבלעם פון דעלעגאציע

פונקטליך וויאזוי ס’ארבעט די דעלעגאציע, איז געווארן א גרויסע פראבלעם טעאלאגיש, אבער יעדער איינער איז עצם מודה אז די וועלט ארבעט אזוי. מיר האבן שוין גערעדט וועגן דעם אסאך מאל.

איז דא אזא סדר.

דער פסוק “בהנחל עליון גוים”: דער מפתח צו דעם גאנצן ענין

דער פשט פון דעם פסוק

יעצט, און דא געשעט אזא אינטערעסאנטע זאך. דא איז דער טייטש פון דעם פסוק, “בהנחל עליון גוים, בהפרידו בני אדם, יצב גבולות עמים למספר בני ישראל” [When the Most High gave nations their inheritance, when He separated the children of man, He set the boundaries of peoples according to the number of the children of Israel]. אזויפיל וויפיל אידן ס’איז דא זיבעציג בני ישראל וואס זענען געקומען קיין מצרים, אזויפיל אומות זענען דא. איז דא טאקע, יעדע איינס האט אן אנדערע גאט, אן אנדערע שר וואס איז מושל אויף אים, כביכול אן אנדערע גאט.

דער גוי דינט זיין אמת’ן שר

און די גוים וואס זיי דינען, יא? וואס זאגט דער מדרש, “שרו של מצרים טלה” [the celestial prince of Egypt is Aries], דער גוי ער דינט זיין גאט, ער מאכט נישט קיין טעות. ווען דער מצרי האט געדינט דעם טלה, טלה צו וואטעווער איט איז, ער מאכט נישט קיין טעות, ער איז גערעכט, דאס איז טאקע זיין גאט. דער אייבערשטער איז חלק עליון לכולם [the supreme portion over all], דער אייבערשטער פירט צד מצרים פירט זיך דורך די טלה, ער פירט זיך דורך די מזל [constellation/fortune], דורך די שר בשמים [celestial prince], און אלעס איז שפע [divine flow/abundance] און אלעס קומט טאקע דורך דעם, אמת לאמיתו [absolute truth].

יציאת מצרים אלס א מעטאפיזישע ענדערונג: דער רמב”ן’ס שיטה אין שבעים שרים

דער יסוד: עבודת הגוים איז נישט קיין טעות

דאס הייסט, דער גוי דינט זיין גאט, ער מאכט נישט קיין טעות. ווען דער מצרי דינט דעם מזל תלה [מזל תלה: constellation/astrological sign], דער תלה צו וואטעווער עס איז, ער מאכט נישט קיין טעות, ער איז גערעכט. דאס איז טאקע זיין גאט. “אשר חלק ה’ אלוקיך אותם לכל העמים” [דברים ד:יט – “which Hashem your God has apportioned to all the peoples”]. דער אייבערשטער האט געפירט דעם שר של מצרים [שר של מצרים: the angelic prince/minister of Egypt], פירט זיך דורך דעם תלה, דער פירט זיך דורך דעם מזל, דער איז דורך דעם שר בשמים [שר בשמים: heavenly minister], אלעס זענען שפע [שפע: divine flow/emanation], און אלעס קומט טאקע דורך דעם, אמת לאמיתו [אמת לאמיתו: absolute truth].

דער חידוש פון כלל ישראל: “כי חלק ה’ עמו”

און וואס איז די אינטערעסאנטע זאך פון אידן? “כי חלק ה’ עמו יעקב חבל נחלתו” [דברים לב:ט – “For Hashem’s portion is His people, Jacob the lot of His inheritance”]. דער אייבערשטער האט בחר געווען פון די זיבעציג אומות איין פאלק, און אפשר איין לאנד, ארץ ישראל [ארץ ישראל: the Land of Israel]. דאס דארף מען איינזען, צו ס’איז די אדמה, צו ס’איז די אידן. דאס איז אן אינטערעסאנטע זאך. פונקטליך די פרטים פון די מהלך איז אלעמאל נתון לוויכוח [נתון לוויכוח: subject to debate], דאס איז נישט אינגאנצן קלאר. און זיי פירן זיך נישט דורך די שרים [שרים: angelic ministers]. פארשטייט זיך, די זאך אליינס איז א זייער שווערע זאך צו פארשטיין. וואס מיינט דאס? וויאזוי איז דאס בכלל מעגליך אז זיי פירן זיך נישט דורך די שרים? ס’איז דאך דא א סדר [סדר: order], ס’איז דאך דא א טבע [טבע: nature].

חילוקים: גלות און גאולה

אבער דאס איז דער רמב”ן’ס מהלך, אז די אידן פירן זיך נישט דורך די שרים. אקעי, פונקט, די אידן בזמן הגאולה [בזמן הגאולה: in the time of redemption], יא, בזמן הגלות [בזמן הגלות: in the time of exile] זענען זיי אויך דורך די שרים בדרך כלל [בדרך כלל: generally], און זיי זענען יא אביסל דורך די שרים, און אזוי ווייטער. אבער אידן אין ארץ ישראל, אידן בזמן הגאולה, אין אנדערע ווערטער, צוריק צו די פריערדיגע רמב”ן, אידן בזמן… וואס מיינט דאס טעאלאגיש גערעדט? דאס איז דאך א חלק פון קבלה [קבלה: Jewish mysticism], און קיינער האט דאך נישט געזען די שר. אבער ס’מיינט דאך עפעס. ס’מיינט אז אין מצרים איז דא א מהלך וויאזוי ס’ארבעט, אזוי ווי דרך הטבע [דרך הטבע: the way of nature], נישט שכר ועונש [שכר ועונש: reward and punishment], נישט אויב מ’זינדיגט גייט שלעכט און אויב מ’איז גוט גייט גוט, נאר וויאזוי דער שר של מצרים וויל.

מה שאין כן [מה שאין כן: in contrast] אידן ווערן געפירט דורך הנהגת השם באופן ישיר [הנהגת השם באופן ישיר: God’s direct providence], אויף א דירעקטן אופן. אין אנדערע ווערטער, ווען די אידן זענען גוט, האבן זיי גוט, און ווען זיי האבן שלעכט, האבן זיי שלעכט. און דעמאלטס גייט עס נישט צוריק צו די שרים. אקעי, ס’איז אביסל קאמפליצירטער. אבער דאס איז דער חידוש, דאס איז די נקודת החידוש [נקודת החידוש: the essential innovation], דאס איז די נקודת החידוש פון ארץ ישראל, דאס איז די נקודת החידוש פון עם ישראל [עם ישראל: the Jewish people] וואס שטייט אין פרשת האזינו [פרשת האזינו: the Torah portion of Ha’azinu], אז זיי זענען נישט פארט פון די שרים, נאר פארט פון… זיי זענען נישט געפירט דורך די שרים, נאר געפירט דורך גאט.

קשיא: צי דארפן גוים דינען עבודה זרה?

און וועגן דעם, און איך זאג אז ס’איז מיר אביסל שווער, ווייל לויט דעם דארפן גוים דינים האבן עבודה זרה [עבודה זרה: idolatry]? ס’איז זייער א שווערע זאך. פארשטייט זיך, מ’קען אלעמאל זאגן א חילוק [חילוק: distinction], ווייל ער מיינט נישט, ער מאכט א מיסטעיק, ער מיינט זיך אזוי ווי דער רמב”ם איז מסביר דארט, ער מיינט אז דער שר איז דער ערשטער גאט. אקעי. אויב ער מיינט נישט, אויב דער גוי זאגט “כולא עלמא דא אלהא” [כולא עלמא דא אלהא: “the entire world has one God”], אויב ער זאגט אז איינס העכער פון אלע געטער איז דא איין גאט וואס ער איז דער אמת’דיגער גאט, אונזער גאט, איז וואספארא טענה קען מען האבן אויף אים?

פארוואס האט די תורה… ס’איז דא זייער אסאך וואס די תורה האט א טענה צו די גוים, און דער רמב”ם זאגט ווייל זיי וואוינען אין ארץ ישראל. אקעי, און די גוים וואס וואוינען נישט אין ארץ ישראל האבן טאקע נישט קיין טענות אויף די ענין פון עבודה זרה? יש לעיין, יש כאן מקום עיון גדול [יש לעיין, יש כאן מקום עיון גדול: this requires investigation, there is room here for great study], ס’איז נישט קיין דבר פשוט [דבר פשוט: simple matter] יעדער איינער קען עס נאכזאגן, ס’איז דא א געשמאק, אבער ס’איז גורם צו אסאך פראבלעמען אין דעם מהלך, און איך קען נישט אויף די מינוט מיישב זיין [מיישב זיין: resolve] די פראבלעמען.

יציאת מצרים: א ריאלע שינוי אין דער בריאה

דער רמב”ן’ס יסוד

ווייל על כל פנים [על כל פנים: in any case], דאס איז דער רמב”ם’ס מהלך, איז דאס א יסוד פון דעם רמב”ן, אז ס’איז דא שבעים שרים [שבעים שרים: seventy angelic ministers], און די אידן זענען נישט איינע פון די שבעים שרים. און דאס איז די פשט וואס ס’שטייט “יצב גבולות עמים למספר בני ישראל כי חלק ה’ עמו” [דברים לב:ח-ט – “He established the borders of peoples according to the number of the children of Israel, for Hashem’s portion is His people”], און דאס איז אויך די פשט וואס ס’שטייט “אשר חלק ה’ אותם לכל העמים תחת כל השמים, ואתכם לקח ה’ לכם” [דברים ד:יט-כ – “which Hashem has apportioned to all peoples under the entire heaven, but you Hashem has taken for Himself”], אליינס, דירעקט, נישט דורך די מערכת השרים [מערכת השרים: the system of angelic ministers], “ויוציא אתכם מכור הברזל ממצרים” [דברים ד:כ – “and He took you out from the iron crucible, from Egypt”].

“כור הברזל” – ארויסנעמען פון די שרים

און דער רמב”ן זאגט דארט, אז דאס איז משמע [משמע: implies] אז ער האט אונז ארויסגענומען, און דא קום איך אן צום פשט אין יציאת מצרים [יציאת מצרים: the Exodus from Egypt], וואס דאס האב איך נישט געזען קלאר קיינער זאל זאגן, און דער באר מים חיים [באר מים חיים: a commentary on the Ramban] זאגט עס כמעט קלאר. ס’איז דא א שיינע ספר אויף שיטת הרמב”ן [שיטת הרמב”ן: the approach of the Ramban], ס’הייסט “יהודה ועמי”, ער ברענגט זייער שיין אראפ די ענין, און ער האט א פרק וועגן דעם, ס’שטייט “עם ישראל לעמים” שער ד’ פרק א’, אבער ער פרעגט אן אנדערע קשיא, ער רעדט נישט פון די ענין אז ס’זאל האבן געשען ביי יציאת מצרים. אבער לכאורה [לכאורה: seemingly], דער פסוק שטייט קלאר לויט ווי דער רמב”ן לערנט דעם פסוק, אז דאס איז די מעשה פון יציאת מצרים.

לוק, דער רמב”ן זאגט “כור הברזל” [כור הברזל: iron crucible] איז מרמז [מרמז: alludes] אויף די שר של מצרים, אז די בור של כללות די שבעים שרים וואס זיי פירן די אומות, ענדיג איז ארויסגענומען פון דארט, ארויסגענומען פון די כור הברזל ממצרים, כדי איר זאלט זיין עם נחלה [עם נחלה: a nation of inheritance], כדי איר זאלט זיין א נחלה. וואס מיינט נחלה? “חלק ה’ עמו”. אונז האבן נישט קיין חלק אין די שבעים שרים, אונז זענען באהאפטן צו השם, און אונז ווערן געפירט דורך גאט דירעקט, נישט דורך די שרים. דאס איז די מהלך.

דער חידוש נפלא: א ריאלע ענדערונג

אויב אונז פארשטייען אזוי, דארף מען קלאר מאכן אז ס’קומט אויס א חידוש נפלא ביותר [חידוש נפלא ביותר: an absolutely wondrous innovation], נישט אז אונז זאלן מחדש זיין [מחדש זיין: innovate], ווייל לויט די רמב”ן זיכער, און אפילו לויט די רמב”ן, די יציאת מצרים בעצמו ווייזט נישט גארנישט, ס’איז אפשר א גוטע ראיה, אבער באמת איז די השגחה [השגחה: divine providence] אלעמאל געווען. ניין, ווייל אפשר איז דא א געוויסע סארט השגחה. דא דארף מען טראכטן צו די ענין פון נישט זיין פון די שבעים שרים איז די זעלבע זאך ווי די ענין פון נסים נגלים [נסים נגלים: revealed miracles] וואס די רמב”ן זאגט. ס’קען זיין אז ס’איז די זעלבע זאך, ס’קען זיין אז נישט, מען דארף מעיין זיין [מעיין זיין: investigate]. ס’איז נאך א… ער האט אלעמאל פארשידענע “פרעימווארקס” וואס די רמב”ן רעדט, און מען דארף פארשטיין צו ס’איז די זעלבע זאך. ס’איז דא די סוגיא [סוגיא: topic] פון נסים נסתרים [נסים נסתרים: hidden miracles], ס’איז דא די סוגיא פון שבעים אומות [שבעים אומות: seventy nations], ס’איז דא נאך סוגיות, דארף מען מעיין זיין צו ס’איז די זעלבע זאך. אבער ס’איז זיכער אז ס’איז דא א גרויסע שייכות [שייכות: connection], זיכער אז די רמב”ן פארשטייט אז ס’איז דא א גרויסע שייכות צווישן די זאכן.

פאר יציאת מצרים: “הללו עובדי עבודה זרה והללו עובדי עבודה זרה”

און דאס איז נישט חדש געווארן [חדש געווארן: became new], דאס איז געשען ביי יציאת מצרים. וואס איז, אין אנדערע ווערטער, וואס איז די אמת? אונז זענען נישט סתם אז זיי מאכן א טעות די גוים, “ויהי דעתך דיבוס ונידחת” [ויהי דעתך דיבוס ונידחת: “and your knowledge will be confused and rejected”]. אויב א איד דינט עבודה זרה, איז ער ווי נדחת [נדחת: rejected]. אבער א גוי דינט עבודה זרה, איז ער נישט קיין ווי נדחת. ס’פאסט. וויאזוי קען זיין אזוי? ס’פאסט אז ער זאל דינען עבודה זרה, ווייל זיין גאט איז טאקע יענער. א איד וואס דינט עבודה זרה איז ער אפגעשטויסן, ווייל ער איז “חלק ה’ עמו”. ווען איז געווען די חלק ה’ עמו? ביי מצרים.

פאר דעם, אויב די אידן האבן אין מצרים געדינט עבודה זרה, “הללו עובדי עבודה זרה והללו עובדי עבודה זרה” [הללו עובדי עבודה זרה והללו עובדי עבודה זרה: “these serve idolatry and these serve idolatry” – from the Passover Haggadah], איז נישט געווען קיין טענות אויף זיי. זיי זענען טאקע געווען געפירט דורך די שר של מצרים אדער די שר של ישראל.

קשיא: מיכאל שר ישראל

דאס איז א פראבלעם, ווייל איך מוטשע זיך אלעמאל אין די רמב”ן, ווייל אין ספר דניאל [ספר דניאל: the Book of Daniel] שטייט בפשטות [בפשטות: plainly] אז ס’איז דא א שר פון ישראל. וויאזוי קען די רמב”ן זאגן אז אידן האבן נישט קיין שר? אבער מען דארף זייער טיף אריינטראכטן אין די ענין, ס’איז דא א זייער טיפע זאך וואס איך קען נישט זאגן קלאר, איך ווייס נישט קלאר וואס גייט פאר מיט דעם. אבער על כל פנים שטייט גאנץ קלאר אז “מיכאל שרכם” [מיכאל שרכם: “Michael your prince” – Daniel 10:21], מיכאל בפשטות איז די שר פון ישראל. אזוי שטייט אין די זמירות [זמירות: Sabbath songs], “מיכאל שר ישראל”. ס’איז דאך א מפורש’ע פסוק [מפורש’ע פסוק: explicit verse]. ס’איז זייער שווער וואס די רמב”ן נעמט פון דעם אז אידן זענען למעלה מכל השרים [למעלה מכל השרים: above all the ministers]. אקעי, דאס איז א שאלה.

“ויתאשם לו קח השם מקרא בארץ לא במצרים”

אבער על כל פנים, דאס איז וויאזוי די פאלק איז געשען, א זאך איז טאקע געשען. ס’קען זיין פאר דעם, די אידן אין מצרים, אז זיי זענען נישט געווען אין די לעוועל. “ויתאשם לו קח השם מקרא בארץ לא במצרים” [ויתאשם לו קח השם מקרא בארץ לא במצרים: unclear reference – possibly garbled]. פארדעם איז טאקע געווען ריכטיג און רעכט פארדינט די עובדי עבודה זרה.

וואס איז טאקע געשען ביי יציאת מצרים?

וואס קומט דאך אויס אז יציאת מצרים איז נישט נאר אז ס’איז נתגלה געווארן [נתגלה געווארן: was revealed] אז די עובדי עבודה זרה מאכן א מיסטעיק, אדער אזוי ווי דער רמב”ם זאגט אז ס’איז נתגלה געווארן אז משה רבינו [משה רבינו: Moses our teacher] האט אויסגעלערנט אז ס’איז דא א גאט, אזוי ווי דער רמב”ן האט אויסגעלערנט, און אזוי ווייטער. נאר וואס, ס’האט זיך טאקע געטוישט, ס’האט זיך געטוישט עפעס אין די וועלט. ביז יעצט האט זיך די וועלט געפירט דורך מזלות [מזלות: constellations], דורך אומות, און אזוי ווייטער. יעצט פירט זיך עס דורך “כי חלק ה’ עמו”. פאר די אידן. פאר די גוים נישט, זיי זענען געבליבן וואו זיי זענען. אבער פאר די אידן איז געווארן א נייע שינוי אין די בריאה [בריאה: creation].

מכאן ואילך [מכאן ואילך: from here onward], יצאו ישראל מתחת שלטון הטבע ושבעת האומות [יצאו ישראל מתחת שלטון הטבע ושבעת האומות: Israel left from under the dominion of nature and the seventy nations], וואס איז אפשר די זעלבע זאך ווי טבע און אפשר נישט, אבער על כל פנים, דא רעדט ער די שפראך פון שבעת השרים, ונכנסו לחלק ה’ עמו [ונכנסו לחלק ה’ עמו: and they entered into “Hashem’s portion is His people”].

דער רמב”ן’ס פירוש אין “ובארץ יסתר תורתם”

און אזוי לערנט טאקע דער רמב”ן פשט אין די פסוק “ובארץ יסתר תורתם” [ובארץ יסתר תורתם: unclear reference], אז די אומות האבן געזאגט “אשר תמשול בהם שרי מצרים, והאלוקים עקר חקם עליהם, והם נתגלו” [אשר תמשול בהם שרי מצרים, והאלוקים עקר חקם עליהם, והם נתגלו: unclear reference]. אזוי טייטשט דער רמב”ן. “ואקח אתכם לי” [ואקח אתכם לי: “and I took you for Myself”] מיינט די זעלבע זאך ווי “ואבדיל אתכם מן העמים” [ואבדיל אתכם מן העמים: “and I separated you from the peoples” – Leviticus 20:26]. ס’מיינט אלץ אז ענק גייען נישט זיין נתונים תחת שלטון השרים [נתונים תחת שלטון השרים: given under the dominion of the ministers], איך גיי ענק פירן דירעקט.

ראיות פון דעם רמב”ן אז דאס איז געשען ביי יציאת מצרים

ס’איז גאנץ קלאר פון די רמב”ן אין די פלעצער אז דאס איז טאקע געשען בשעת יציאת מצרים [בשעת יציאת מצרים: at the time of the Exodus]. איך האב נאך צוויי ראיות אז דאס איז דער רמב”ן’ס פשט אין יציאת מצרים.

ראיה א’: בלעם – “כי לא נחש ביעקב”

קודם כל, אין איין פלאץ וואס מ’קען עס טרעפן, ס’איז אפשר א שוואכערע ראיה, אבער אז ער ברענגט עס אליין זעט עס אויס א גוטע ראיה, טאקע פון בלעם [בלעם: Balaam]. וואס זאגט בלעם? “אל מוציאם ממצרים כתועפות ראם לו, כי לא נחש ביעקב ולא קסם בישראל, כעת יאמר ליעקב ולישראל מה פעל אל” [במדבר כג:כב-כג – “God who brought them out of Egypt is like the lofty horns of the wild ox for them. For there is no divination in Jacob and no sorcery in Israel; at this time it is said to Jacob and Israel what God has wrought”].

זאגט דער רמב”ן אויף דעם, “כי לא נחש ביעקב” [כי לא נחש ביעקב: “for there is no divination in Jacob”], פארוואס? און ס’זעט אויס אז דאס איז וואס ער וויל מסביר זיין. יא, “אל מוציאם ממצרים”, דער אייבערשטער האט ארויסגענומען די אידן פון מצרים, און פון יעצט זענען די אידן נישט נתונים תחת אומות. פארוואס דא נחש און קסם [נחש און קסם: divination and sorcery]? דער רמב”ן איז מסביר אין פרשת שופטים [פרשת שופטים: the Torah portion of Shoftim] ביי “תמים תהיה” [תמים תהיה: “you shall be wholehearted” – Deuteronomy 18:13], אז נחש און קסם איז אלץ די פירות פון די שרים, פון די מלאכים [מלאכים: angels], פון די זאכן. זיי קענען מאכן כישוף [כישוף: sorcery], זיי קענען מאכן פארשידענע זאכן, זיי ארבעטן. דאס איז דאך די גאנצע זאך, זיי ארבעטן. פארוואס זיי ארבעטן? אבער אויב איז דא “ויתאשם לו קח השם”, ארבעט עס נישט.

נאכדעם וואס “אל מוציאם ממצרים”, זאגט בלעם, ארבעט נישט “נחש ביעקב ולא קסם בישראל”. פארוואס? “כעת יאמר ליעקב ולישראל מה פעל אל” [כעת יאמר ליעקב ולישראל מה פעל אל: “at this time it is said to Jacob and Israel what God has wrought”], זיי רעדן דירעקט מיט גאט. קען מען נישט מאכן קיין ברכות הנקללות [ברכות הנקללות: curses], קען מען נישט מאכן קיין די אלע מעדזשיק, קען מען נישט מאכן די עבודה זרה. דאס איז נאך א זייער שיינע ראיה אז יציאת מצרים, עט ליעסט עס ווייזט די ענין פון אז דער אייבערשטער פירט דיר אליין.

צוריק צו דעם רמב”ן אין פרשת בא

און דאס איז בעצם, אויב מ’גייט צוריק, גייט מען באמת אין א געוויסן זין צוריק צו וואס דער רמב”ן לערנט אפילו פשטות אין יציאת מצרים. יא, עס ווייזט השגחה. דא זאגן מיר א נייע חידוש, דער עולם כאפט נישט דאס אלעמאל וואס מ’לערנט דעם רמב”ן אין פרשת בא [פרשת בא: the Torah portion of Bo], ווייל דער רמב”ן, וואס דאס האבן מיר שוין געלערנט אפאר מאל, אז דאס איז אמת אז ס’איז נישט אינגאנצן די פשטות אזוי, ס’איז נישט אלעמאל אזוי, ס’איז נאר אזוי פאר אידן, ס’איז נאר אזוי פאר צדיקים [צדיקים: righteous people], אמאל זאגט דער רמב”ן נאך, אמאל זאגט ער פאר צדיקים, אדער ווייטער. אבער ס’איז זיכער אז ס’איז א חידוש פון די בריאה וואלט געווען אזוי.

יציאת מצרים vs. חידוש העולם

יציאת מצרים איז נישט נאר א ראיה אז שם השם יוכל לעשות נסים [שם השם יוכל לעשות נסים: the Name of God can perform miracles], מ’גייט זען אז ער קען, אז ער קען, ער קען דאך פאר יעדן, און פונקט האט ער אויסגעוועלט נאר צו מאכן פאר די אידן, אבער ער קען קענען פאר יעדן. אקעי, דאס איז אמת, אבער אויכעט, ס’איז טאקע געשען דעמאלט, טאקע געשען דעמאלט, יציאת מצרים, די חידוש אז די אידן ווערן געפירט על ידי הקדוש ברוך הוא בעצמו [על ידי הקדוש ברוך הוא בעצמו: by the Holy One Blessed Be He Himself], נישט על ידי מלאך [על ידי מלאך: by an angel], נישט על ידי שליח [על ידי שליח: by an emissary]. יא, דאס איז אפשר דער רמז [רמז: hint] פון דעם שטיקל פון די הגדה [הגדה: the Passover Haggadah], און אזוי ווייטער.

און דאס איז טאקע די זעלבע זאך פון וואס מ’לערנט, אבער נישט פשט אזוי ווי מ’האט געלערנט פריער אז ס’איז נאר א ראיה און א זכרון [זכרון: remembrance] פאר די ענין פון חידוש העולם [חידוש העולם: creation of the world]. און אז ס’איז אן אנדערע ווערטער… עס שטימט נישט אזוי גוט, ווייל דער רמב”ן זאגט א גאנצע תורה וועגן שבת [שבת: the Sabbath] איז זכר ליציאת מצרים [זכר ליציאת מצרים: a remembrance of the Exodus] וועגן דעם. ווייל חידוש העולם לערנט אונז נישט דאס, אוודאי טעארעטיש לערנט עס דאס. אבער יציאת מצרים לערנט מער ווי שבת, לערנט מער ווי חידוש העולם. מ’קען נישט זאגן, אפשר איז דאס טאקע די פשט, ווייל דעמאלט דארף מען זאגן בשבת יציאת מצרים, נישט גענוג צו זאגן חידוש העולם, און איז די זעלבע זאך. און וואס, לויט דעם רמב”ן איז ביידע די זעלבע זאך, פארוואס זאגט ער ביידע מאל?

ניין. חידוש העולם זאגט אז טעארעטיש קען דער אייבערשטער מאכן וואס ער וויל. יציאת מצרים זאגט אז ער האט געטון וואס ער ווילט, און ער האט אויסגעוועלט די גרופע פאלק, די אידן, און זיי פירט ער טאקע דירעקט אליינס, אזוי ווי ער וויל, נישט לפי מערכת החוקים והשרים [לפי מערכת החוקים והשרים: according to the system of laws and ministers], אזוי ווי ער טוט פאר אלע גוים, און אזוי ווי ער טוט טאקע פאר אלע גוים, ווייל אזוי וויל ער פאר זיי אויכעט.

רבינו בחיי: באשטעטיגונג פון דעם רמב”ן’ס שיטה

און יעצט נאך איין ענין, דאס איז טאקע נישט אין דעם רמב”ן, אבער דער רבינו בחיי [רבינו בחיי: Rabbeinu Bachya], רבינו בחיי בן אשר אין זיין פירוש על התורה [פירוש על התורה: commentary on the Torah], וואס כידוע [כידוע: as is known] גייט ער זייער שטארק אין די שיטות פון רמב”ן, בפרט [בפרט: especially] ווען ער גייט על דרך הקבלה [על דרך הקבלה: according to the way of Kabbalah], ס’איז א געוואלדיגע פירוש ווער ס’וויל פארשטיין דעם רמב”ן’ס קבלה, דער רמב”ן’ס פנימיות [פנימיות: inner dimension] צו קוקן אין דעם ספר. און רבינו בחיי, רבינו בחיי אין זיין פירוש אין פרשת ישראל, זאגט ער טייטשט ער ממש אזוי, און ער ברענגט טאקע דעם זעלבן פסוק. און ס’איז זיכער אז דער רמב”ן וואלט אויך אזוי געטראכט. דער רמב”ן איז נישט אלעמאל מאריך [מאריך: elaborate] וואס ס’איז טאקע זיין דרוש [דרוש: interpretation], אבער ס’איז גאנץ זיכער אז

דער רמב”ן’ס פנימיות פון יציאת מצרים: די אידן ארויס פון רשות השרים

רבינו בחיי’ס פירוש אויף “אשר הוצאתיך מארץ מצרים” – באשטעטיקונג פון רמב”ן’ס קבלה

ס’איז א געוואלדיגע פירוש ווער ס’וויל פארשטיין דער רמב”ן’ס קבלה, דער רמב”ן’ס פנימיות, צו קוקן אין דעם ספר. און רבינו בחיי, האט רבינו בחיי אין זיין פירוש אין פרשת יתרו, זאגט ער טייטשט אים ממש אזוי, און ער ברענגט טאקע דעם זעלבן פסוק, און ער איז זיכער אז דער רמב”ן וואלט אויך אזוי געטראכט, דער רמב”ן איז נישט אלעמאל מאריך וויאזוי עס איז טאקע זיינע דרושים, אבער ס’איז גאנץ זיכער אז דאס עולה בקנה אחד [עולה בקנה אחד: איז קאנסיסטענט] מיט שיטת הרמב”ן [שיטת הרמב”ן: דעם רמב”ן’ס שיטה].

און ער זאגט אז וואס דאס טייטשט “אשר הוצאתיך מארץ מצרים מבית עבדים” [אשר הוצאתיך מארץ מצרים מבית עבדים: וואס איך האב דיך ארויסגענומען פון לאנד מצרים פון הויז פון שקלאפן], טייטשט ער, זאגט ער אז ס’איז א טייטש אז “בית עבדים” [בית עבדים: הויז פון שקלאפן] מיינט “מבית האסורים המלאכים שהם עבדים של הקדוש ברוך הוא” [מבית האסורים המלאכים שהם עבדים של הקדוש ברוך הוא: פון הויז פון די געפאנגענע מלאכים וואס זיי זענען שקלאפן פון דעם הייליגן, געבענטשטן איז ער]. דער אייבערשטער האט ארויסגענומען די אידן פון די מערכת המזלות [מערכת המזלות: דער סיסטעם פון די מזלות/שטערן], וואס זיי זענען נאר עבדים [עבדים: שקלאפן], זיי האבן נישט קיין כח עצמי [כח עצמי: אייגענע כח]. און ער זאגט “כי ירמוז הוציא את ישראל מן הרשות הנתונה למצרים מן משפט הכוכבים, לולי השם שהשפיל כוחם והוציאם בדרך נס” [כי ירמוז הוציא את ישראל מן הרשות הנתונה למצרים מן משפט הכוכבים, לולי השם שהשפיל כוחם והוציאם בדרך נס: ווייל עס איז מרמז אז ער האט ארויסגענומען ישראל פון דער רשות וואס איז געגעבן געווארן צו מצרים פון דעם משפט פון די שטערן, אויסער השם וואס האט דערנידעריקט זייער כח און האט זיי ארויסגענומען דורך א נס].

די באדייט פון “כור הברזל” – דער שר העליון פון מצרים

און דאס טייטשט “ויוציא אתכם מכור הברזל ממצרים” [ויוציא אתכם מכור הברזל ממצרים: און ער האט אייך ארויסגענומען פון דעם אייזערנעם שמעלצאויוון פון מצרים]. דאס הייסט, ער ווייזט, עס שטייט נישט אינגאנצן וואס איך האב געוואלט אז עס זאל שטיין, אבער לכאורה מיינט ער אויך דאס, אדער מען קען לכאורה לערנען דאס אויך. איך האב געמאכט א גרויסע חשבון מיט דעם רמב”ן פון כור הברזל [כור הברזל: אייזערנער שמעלצאויוון]. עס איז דאך לכאורה סתם, אז לפי די משפט הכוכבים [משפט הכוכבים: דעם משפט פון די שטערן] האבן אידן געזאלט בלייבן אין מצרים, און דער אייבערשטער האט צעבראכן די בריח התיכון [בריח התיכון: די מיטלסטע ריגל].

אבער איך זאג נאכמער, אז דא האט דער אייבערשטער טאקע מחדש געווען [מחדש: באשאפן א חידוש] אז די אידן זענען למעלה פון בריח התיכון, די אידן זענען טאקע חלק אלוקה ממעל [חלק אלוקה ממעל: א חלק פון גאט פון אויבן]. און דאס איז די טייטש כור הברזל. ער זאגט דאס די פשט, ווייל פארוואס שטייט נישט “ויוציא אתכם ממצרים מכור הברזל”? פארוואס איז כור הברזל אויף מצרים? נאר כור הברזל איז מרמז אויף די שר העליון [שר העליון: דער הויכער ענגל/שר]. אדער ווייל ס’איז געווען ראויים לתוך פולחן [ראויים לתוך פולחן: געפאסט אין דער דינסט] זיי זאלן זיין כלי כור הברזל [כלי כור הברזל: א געפעס פון דעם אייזערנעם שמעלצאויוון]. מען קען זאגן פשוט אז די כור הברזל איז מרמז אויף די שרים העליונים [שרים העליונים: די הויכע ענגלען/שרים], און דאס גיבט נאכדעם די מוציא ממצרים [מוציא ממצרים: ארויסנעמען פון מצרים], אזויווי עס שטייט “יפקוד ה’ על צבא המרום במרום ועל מלכי האדמה על האדמה” [יפקוד ה’ על צבא המרום במרום ועל מלכי האדמה על האדמה: השם וועט באזוכן דעם צבא פון די הויך אין די הויך און די מלכים פון דער ערד אויף דער ערד]. קודם איז צעברעכט מען דעם מצרים, דער שר העליון, וואס דאס איז די כור הברזל, דאס הייסט די שבעים אומות [שבעים אומות: זיבעציק אומות], און נאכדעם די ישראל.

איז דאס איז דער רמב”נ’ס פשט, די צווייטע זאך פון רמב”ן. נישט נאר אז ס’איז דא השגחה פרטית [השגחה פרטית: אינדיווידועלע השגחה] און אזוי ווייטער, נאר אז ס’איז טאקע געשען א חידוש [חידוש: א נייע באשאפונג] ביי יציאת מצרים [יציאת מצרים: דעם ארויסגיין פון מצרים], אז ס’איז געווארן די אידן ארויס פון די שילטן האשרים [שילטן האשרים: די קאנטראל פון די שרים].

קשיא: ווען איז דאס טאקע געשען? (דור הפלגה, בריאת העולם, אדער יציאת מצרים?)

ווייל דא איז דא, מיר דארפן נאר געדענקען איין הערה, ווייל לכאורה, איך האב געזען דער מענטש פרעגט אביסל אן אנדערע הערה, ענליך, ס’שטייט דאך לכאורה ביי דור הפלגה [דור הפלגה: דער דור פון דער צעטיילונג], “בהנחל עליון” [בהנחל עליון: ווען דער העכסטער האט צעטיילט], רעדט מען דאך פון דור הפלגה. איז ווען איז עס געשען? ביי דור הפלגה? איז עס געשען אין מצרים? ער פרעגט אפילו נאך מער, ס’איז משמע אביסל אז ס’איז געשען ביי בריאת העולם [בריאת העולם: די באשאפונג פון דער וועלט], פאר די שונאס… שונאס איז אפשר א שטיקל דיוק? איך ווייס נישט צו ס’איז ממש א דיוק, ווייל אפילו אין “בהנחל עליון” גייט ער דאך אן צו רעדן בעצם פון מצרים, “ויתיצב גבולות עמים למספר בני ישראל” [ויתיצב גבולות עמים למספר בני ישראל: און ער האט געשטעלט די גרעניצן פון די פעלקער לויט דער צאל פון די קינדער פון ישראל]. וואס הייסט? וואו האט מען געטראפן טאקע די גוים עליון [גוים עליון: די אומות געגעבן צו די הויכע], און די חלקים שמים [חלקים שמים: די חלקים פון הימל], טאקע ביי די מדבר [מדבר: מדבר]? דעמאלטס זענען געווארן די חלקים? איז נישט אזוי מוכרח.

תירוצים: הכנה במחשבה און מעשה במעשה

מ’קען אלעמאל זאגן אז ס’איז געווען א הכנה [הכנה: פארגרייטונג], דעמאלטס איז עס געווען במחשבה [במחשבה: אין געדאנק], נאכדעם איז עס געווארן במעשה [במעשה: אין מעשה]. ס’איז זיכער אז אביסל אזוי ארבעט דאך די סדר התורה [סדר התורה: די סדר פון דער תורה], די מעשה אבות סימן לבנים [מעשה אבות סימן לבנים: די מעשים פון די אבות זענען א סימן פאר די קינדער], און אזוי ווייטער. אדער וואלט מען געזאגט אזוי ווי דער רמב”ם, אז מעשה גייט לפחות, אז ענדליך האט אברהם אבינו [אברהם אבינו: אונזער פאטער אברהם] געהאט די לעוועל, אבער נישט, ס’איז נישט געווען קלאר. אדער קען מען זיך ווייטער צוריקקאנעקטן מיט דער ענין פון אל שדי [אל שדי: דער נאמען פון גאט “אל שדי”] און שם הוי”ה [שם הוי”ה: דער נאמען פון גאט הוי”ה], אז וואס? אז אברהם אבינו איז טאקע געווען דאס, אבער ס’איז נישט געווען, ווי דער רמב”ן זאגט, נישט געווען פון א גאנצע אומה. ממילא הייסט עס נאך אלץ א דין פון נסים נסתרים [נסים נסתרים: פארבארגענע נסים]. ס’איז נישט געווען קלאר, דאס זאל זיין א גאנצע אומה. איז טאקע נתחדש געווארן [נתחדש: באשאפן געווארן א חידוש] ביי יציאת מצרים. אבער סוף סוף, ס’זעט אויס אזוי קען מען זאגן, ס’איז זיכער דא עפעס א יציאת מצרים שפילט א ראלע אין די מעשה.

אידן אין מצרים: צדיקים vs. די גאנצע פאלק

אגב, מ’קען זאגן, און דאס דארף מען געדענקען, מ’קען זאגן אז די אידן זענען געווען אידן אין מצרים אויך. ניין, מצרים וואלטן זיי נישט געווען, על פי רוב [על פי רוב: לויט דער רוב] נישט די גאנצע, נישט די גאנצע פאלק, אפשר נאר די צדיקים [צדיקים: געראכטע]. מ’קען זאגן פארשידענע טעכנישע חילוקים [חילוקים: אונטערשיידן] צו מסביר זיין [מסביר זיין: דערקלערן], כאילו אויב מ’פארגרייט נאך דאס וואס מ’האלט, וואס איז געווען ביי בריאת העולם, וואס איז געווען ביי דור הפלגה, וואס איז געווען… איך ווייס נישט פונקטליך אויב מ’דארף עס מיישב זיין [מיישב זיין: אויסגלייכן], אדער ס’איז אלעס סטעפס פון די זעלבע ענין, אז ס’איז אלעס לעוועלס פון די זעלבע ענין. אבער ס’איז זיכער אז אין די רמב”ן’ס וועג איז דאס א גרויסע מעסעדזש, נישט א מעסעדזש, ס’איז טאקע א מעשה שהיה ביציאת מצרים [מעשה שהיה ביציאת מצרים: א מעשה וואס איז געשען ביי יציאת מצרים], שהוציאנו מעבדות לחירות אמת [שהוציאנו מעבדות לחירות אמת: וואס האט אונז ארויסגענומען פון שקלאפעריי צו אמת’דיגע פרייהייט], לחירות שרי אמת [לחירות שרי אמת: צו פרייהייט פון אמת’דיגע שרים], נישט נאר לחירות אמת. און דאס איז טאקע א רוחניות’דיגע זאך, אן עצמיות’דיגע זאך, וואס מ’קען נאך אלץ רעדן.

די רוחניות’דיגע מציאות: א טאג פריער vs. א טאג שפעטער

טאקע געשען דעמאלטס. ס’איז אזא פייער רוחניות’דיגע זאך, און ס’איז טאקע געשען. ס’איז טאקע געשען. פאר א טאג פאר דעם האבן די אידן געדארפט גיין דורך די טומאה של מצרים [טומאה של מצרים: די אומריינקייט פון מצרים], און א טאג נאכדעם זענען זיי געווען, קענען זיי גיין גלייך צו גאט.

דער רמב”ן’ס קאנסיסטענטע שיטה דורכאויס דער תורה

יעצט, דער רמב”ן, האב איך געזאגט, ס’איז… מ’קען שטופן ארויף און אראפ ווי מ’וויל. דו עפנסט א ספר אזוי, כמעט יעדע פלאץ וואו ער רעדט פון יציאת מצרים, אין פרשת צו, אין פרשת אמור, אין פרשת בא, כמעט יעדע מאל רעדט ער וועגן דעם אז אין מצרים, די אידן זענען ארויסגעגאנגען, דאס איז זיין לשון, אז אין דעם איז ער מרמז טויזנט זאכן, ער איז מרמז די ענין פון חמץ [חמץ: געזויערטס], און ס’אלעס רמזים [רמזים: רמזים] אויף די זעלבע זאך. די נקודה וואס דער זוהר [זוהר: דער זוהר] זאגט די גאנצע צייט, אז די אידן אין מצרים זענען געווען תחת רשות הסטרא אחרא [תחת רשות הסטרא אחרא: אונטער דער רשות פון דער אנדערע זייט]. אין אנדערע ווערטער זאגט ער, תחת רשות השבעה מסרים [תחת רשות השבעה מסרים: אונטער דער רשות פון די זיבן שרים]. אין פרשת שמות זאגט ער עס אזוי קלאר אין דעם נוסח, תחת רשות השבעה מסרים. און שפעטער זענען זיי ארויסגעגאנגען, און דאס איז די עיקר יציאת מצרים [עיקר יציאת מצרים: דער הויפט-ענין פון יציאת מצרים], מ’איז ארויסגעגאנגען פון די עבודה זרה [עבודה זרה: עבודה זרה].

“משכו ידיכם מעבודה זרה” – ארויס פון דער מציאות פון עבודה זרה

“משכו ידיכם מעבודה זרה” [משכו ידיכם מעבודה זרה: ציט אייערע הענט פון עבודה זרה] מיינט נישט נאר מ’האט נישט געדארפט דינען עבודה זרה, אזוי ווי דער רמב”ם האט געזאגט, מ’האט נעבעך געהאט טויזנט מיני עבודה זרה. ניין, מ’איז טאקע געווארן אויס עבודה זרה. דאס הייסט, מ’איז טאקע געווארן ארויס פון ארץ ישראל [ארץ ישראל: לאנד ישראל], און דעמאלטס האט דער אייבערשטער מרומם געווען [מרומם: דערהויבן] די אידן העכער פון די מדרגות [מדרגות: לעוועלס] פון די שבע אומות [שבע אומות: זיבן אומות], פון די שבעה שרים [שבעה שרים: זיבן שרים]. און דאס איז די ענין פון מ’עסט נישט קיין חמץ. דער חמץ איז מרמז אויף די עבודה זרה. וכן וכן [וכן וכן: און אזוי ווייטער], איז דא דער זוהר דארשנ’ט [דארשנ’ט: דארשנט], “השמר לך פן תאכל חמץ” [השמר לך פן תאכל חמץ: היט זיך אז דו זאלסט נישט עסן חמץ], איז חג המצות תשמור [חג המצות תשמור: דעם יום טוב פון מצות זאלסטו היטן], אז פון חג המצות ווייסטו אז זיי זענען נישט אן היימישע סחורה [סחורה: סחורה]. וכולי וכולי [וכולי וכולי: און אזוי ווייטער], נאך אסאך דרושים [דרושים: דרשות]. מ’וועט לערנען אזוי, בעזרת השם [בעזרת השם: מיט גאטס הילף], לפי דרכי [לפי דרכי: לויט מיין וועג], וועט מען זען אסאך זאכן, ווייל אזוי גייט זייער קלאר מיט דעם וועג, אז ס’איז טאקע געווען ברשות הסטרא אחרא באמת [ברשות הסטרא אחרא באמת: אין דער רשות פון דער אנדערע זייט אמת] די אידן אין מצרים, און זיי זענען ארויס. ביי יציאת מצרים איז טאקע געשען די אמת’דיגע זאך, אז זיי זענען ארויס פון די שבעה שרים, וואס דאס איז די ענין פון “חלק ה’ עמו” [חלק ה’ עמו: דער חלק פון השם איז זיין פאלק].

צוזאמענפאסונג: דריי “שפראכן” פון דער זעלבער ענין ביים רמב”ן

יעצט, דארף מען געדענקען, אזוי ווי איך זאג, דאס זענען דא דריי אנדערע בילדער, דריי אנדערע ווערטער, וואס לכאורה אלעס דרייט זיך ארום די זעלבע זאך. איך ווייס, און מ’דארף עס מיישב זיין, אבער דער רמב”ן, אבער דאס דארף מען געדענקען, איז זייער קלאר, ס’איז דא דער מושג [מושג: קאנצעפט] פון שבעה מסרים, פון “חלק לכל העמים” [חלק לכל העמים: א חלק פאר אלע די פעלקער], “חלק ה’ עמו”. איז דער מושג… נאכדעם איז דא א צווייטע מושג וואס דער רמב”ן רעדט, דער מושג פון רצון [רצון: ווילן], וואס ער רופט חידוש עולם [חידוש עולם: באשאפונג פון דער וועלט], דער מושג פון השגחה פרטית [השגחה פרטית: אינדיווידועלע השגחה], השגחה על הצדיקים בפרטות [השגחה על הצדיקים בפרטות: השגחה אויף די צדיקים אין פרטות], השגחה על ישראל בפרטות [השגחה על ישראל בפרטות: השגחה אויף ישראל אין פרטות], ווייל דאך לויט די וואס מאכן השגחה פרטית, איז דאך דא שכר ועונש [שכר ועונש: שכר און שטראף], איז דאך דא רצון. איז דאס איז אן אנדערע שפראך, קען מען זאגן שפה נומער צוויי [שפה נומער צוויי: שפראך נומער צוויי], וואס איז דא אין דער רמב”ן’ס וועלט פאר די ענין.

שפראך נומער דריי: “אל שדי” און “שמי הוי”ה”

די דריטע שפראך איז דא די ענין פון “אל שדי” [אל שדי: דער נאמען פון גאט “אל שדי”] און “שמי הוי”ה” [שמי הוי”ה: מיין נאמען הוי”ה], וואס דער רמב”ן איז מקשר [מקשר: פארבינדט] צו די ענין, ער זאגט אז “אל שדי” ווייזט אויף נסים נסתרים [נסים נסתרים: פארבארגענע נסים] וואס דער אייבערשטער האט געטון פאר די אבות [אבות: פעטער], און “שמי הוי”ה” ווייזט אויף די הנהגה הגלויה [הנהגה הגלויה: אפענע פירונג] פון השגחה. דאס איז די זעלבע זאך ממש, אבער עס איז אן אנדערע נוסח פון די זעלבע זאך. “אל שדי” איז דאך נסים נסתרים. סאו מ’דארף פרובירן צו פארענטפערן די אלע זאכן, פונקטליך מאכן יעדע זאך א מקומה [מקומה: פלאץ], וואס איז יעדע נוסח, וואס איז יעדע דרש [דרש: דרשה], וואס ער געבט ארויס. אבער אלע חלקים [חלקים: טיילן] פון די פאזל הייבן זיך אן צוזאמצוקומען אין די ענין, און דאס איז יציאת מצרים, וואו די נייע וועג, “ואסרתי אתכם לי לעם” [ואסרתי אתכם לי לעם: און איך וועל אייך פארבינדן צו מיר פאר א פאלק], דעמאלטס האבן די אידן פארלוירן די שבועה [שבועה: שבועה], מ’האט זיי אריינגעפירט אין א נייע דרך פון סוד האמת [סוד האמת: דער סוד פון דער אמת].

סיום: וואס בלייבט נאך צו טון

דאס איז אלץ וואס איך האב גערעדט אביסל בדרך אגב [בדרך אגב: ביידערהאנד] וואס ער שטייט, צו מסביר זיין וואס דאס מיינט, וויאזוי דאס קען צו מיינען בכלל, איז נאך א גאנצע דזשאב. מ’דארף קענען אריינקלערן צו מאכן סענס פון דעם, וואס מיינט עס אז ס’איז דא סוד האמת, וואס מיינט עס. דאס איז א שמועס מער פון וואס איך קען טון היינט אין די קאנטעקסט, אבער דאס איז זיכער א זאך וואס מ’דארף טון. סתם זאגן סוד האמת וכו’ וכו’ איז נישט גענוג. אויב איינער פארשטייט עס, פארשטייט ער עס, אבער לפחות למאן דסייכל [למאן דסייכל: פאר דעם וואס פארשטייט] דארף דאס נאך א גרויסע פירוש לפירושו [פירוש לפירושו: א פירוש אויף דעם פירוש] צו אביסל משכיל זיין [משכיל זיין: פארשטענדיק זיין] וואס דאס קען בכלל מיינען, וויאזוי מ’קען עס נאכדעם פארשטיין. אבער על כל פנים [על כל פנים: אויף יעדן פאל], האבן מיר אפגעטון נאך איין גרויסע הבהרה [הבהרה: קלארשטעלונג] אין די מהלך [מהלך: גאנג].