א בן חורין איז דער וואס באקט די אייגענע מצות און דאס מיינט אני ולא מלאך

חירות און אחריות: דער יסוד פון אידישקייט

דער פֿונדאַמענטאַלער יסוד: פֿון עבדות צו חירות

רבי יוסף:

רבי יוסף, רבי יוסף, איך וויל דיר זאָגן אַ נייע זאַך, די עיקר יסוד. איך קען זאָגן איין ווארט, און קענסט אויסלעשן די ווידעאָ, ס’איז גענוג פֿאַר אַ גאַנצע יאָר, אָקיי?

די עיקר יסוד פֿון אידישקייט איז… עבדי היינו, עבדי היינו לפרעה במצרים [„מיר זענען געווען קנעכט, מיר זענען געווען קנעכט צו פרעה אין מצרים”], בלשון אבותינו הקדושים [אין דער שפּראַך פֿון אונדזערע הייליגע אָבות], אידן זענען געגאַנגען מעבדות לחירות [פֿון שקלאַפֿערייַ צו פֿרייהייט].

חירות [פֿרייהייט] מיינט responsibility, חירות מיינט נישט ליגן און זיין שיין צו דיר.

און וואָס איז מיין ראיה [באַווייז]? אַלע דרשנים [פּרעדיקער] זאָגן, יאָ, הארי מי קארפי פֿאַר אידישקייט, you’re nice to them, און מ’לעקט זיי, און מ’געט זיי צו עסן האָניג, שטותים מיט לאָקשן [נאַרישקייטן].

No one needs to be given honey, little kids. That means to keep people משועבד [אונטערטעניק], every cult leader knows this, how do you get people? It’s called, they have a word for this, love bombing, אָקיי?

How we love you and we’re listening to your problems and you feel so heard and seen and accepted. And this is how you make people cult members. משועבדים, עבדים [אונטערטעניקע, קנעכט].

דאָס איז ווי אַזוי מ’קויפֿט זיך לקוחות עבדים [קונה-קנעכט] ביי דיר, דאָס איז ווי אַזוי מ’קויפֿט עבדים, דורך זיין שיין צו זיי.

דער הייליגער אגדישער פֿאָטער’ס לימוד: קריצן מיט די ציין

דער הייליגער אגדישער פֿאָטער זאָגט אַזוי, דו האָסט אַ זון אַ רשע [אַ שלעכטער]? וואָס טוסטו מיט אים? זאָלסטו זיין nice צו אים און accept אים און we love you anyways? No!

וואָס האָט ער געזאָגט? מ’דאַרף מאַכן קריצן מיט די ציין [צו קריצן מיט די ציין]. Know why? Because that’s the only way to be מקרב [צו ברענגען נעענטער] a human being.

דו ביסט צעקריצט מיט דיך, איך בין צעקריצט מיט דיך אויך. I respect you. בי א לוחם בלוי, לא יבוא לו [ווען אַ קעמפֿער איז אָפּגעמאַטערט, ער קומט נישט]. מיינט איך קען נישט צוריקווארפֿן? איך קען אויך. Let’s fight it out. דאָס… אַה, חירות [פֿרייהייט].

If I always accept you, so nothing I say means anything. Remember, the whole point of being a human being is cause and effect. That’s חכמה [חכמה: wisdom] and that’s מעשה [מעשה: action], right?

חכמה is to understand and מעשה is to do, right? The things that you do make a difference, yeah, they cause things. סיבה ומסובב [אורזאַך און ווירקונג], סיבה ומסובב, און ווי אַזוי איך ווייס נישט.

די נשמה און בחירה: דער אונטערשייד צווישן לעבעדיק און טויט

You know, that’s what it means to be alive, to have a נשמה [נשמה: soul] means something that can be a cause, right? ס’איז אַ תקנה [תקנה: correction/institution] פֿון דיך, צו זיין בחירה [בחירה: free choice], ס’איז אַ תקנה פֿון עפּעס ווייס איך וואָס. דאָס מיינט זיין לעבעדיק, right? דאָס הייסט אַ נפש [נפש: soul].

אַ טויטער מענטש איז איינער וואָס טוט נישט, אַ לעבעדיגער איז איינער וואָס טוט יאָ.

So anyone that tells you God loves you no matter what you do is taking you away from God. He’s making you גאָט’ס בהמה [בהמה: animal]. דער אייבערשטער האָט דיר געמאַכט אַ בהמה, ברוך השם [ברוך השם: thank God]. דו קענסט גיין אין די מדרשים [מדרשים: Midrashic texts] צו זען. אָבער דער אייבערשטער האָט אויך געמאַכט מענטשן. ס’איז דאָ אדם [אדם: human], ס’איז דאָ בהמה, ס’איז דאָ די ענינים [ענינים: matters/topics]. אָבער די עצם [עצם: essence], דער אייבערשטער האָט געמאַכט מענטשן צו זיין מענטשן, נישט צו זיין בהמות.

And that means that it’s very, very… דו מיינסט אַז דו העלפֿסט איינעם ביי telling them אַז דער אייבערשטער האָט דיר ליב no matter what? No, you’re hurting them. You’re putting them down. You’re not putting them up, you’re putting them down. You’re making him passive, as passive as possible. ס’איז נישט קיין חילוק [חילוק: difference] וואָס דו טוסט, אונדז וועלן דיר אַלעמאָל accept-ן. וואָס האַקסטו אין קאָפּ אַריין?

די פּראָבלעם פֿון פּאַסיוויטעט

מענטשן דאַרפֿן דאָס. איך האָב שוין גערעדט וועגן דעם אַמאָל, whatever, for all kinds of messed up, וויילע ס’איז אַלעס messed up, און whatever, איך האָב נישט קיין כּח [כּח: strength] צו דעם. אָבער למעשה [למעשה: in practice], in reality, this is the way to do it, אַז וואָס דו טוסט מאַכט אַ חילוק. און דו וועסט זיך שלאָגן, איך וועל דיר צוריקשלאָגן.

די שאלה פֿון אַרויסווארפֿן

Just to be clear, די זאַך וואָס מענטשן זענען worried אַז ס’גייט דיר אַרויסווארפֿן, יאָ? אַרויסווארפֿן איז another way of saying ס’מאַכט נישט קיין חילוק, right? עבר אדם עבירה ושנה בה נעשית לו כהיתר [עבר אדם עבירה ושנה בה נעשית לו כהיתר: when a person commits a sin and repeats it, it becomes permitted to him]. יאָ, דו פֿאַרשטייסט אַז נעשית לו כהיתר, דו ביסט שוין ווייטער אַן עבד. עבד in the sense אַז whatever you do, it doesn’t matter, right? דו ביסט שוין אַן אפיקורס [אפיקורס: heretic], ס’איז נישט קיין חילוק וואָס דו טוסט, ניין. That’s not better.

בלייבן אין די כלל [כלל: community] מיינט אַז דו ביסט נישט קיין אפיקורס. יאָ, we’re not letting you out. We’re not letting you out. Letting you out איז דער וואָס זאָגט “איך בין מקריב [מקריב: bringing close] יעדער” איז אויך letting you out. ס’איז דאָ מענטשן וואָס מאַכן אַ חילוק, דו ביסט נישט דער מענטש וואָס מאַכט אַ חילוק. אונדז האָבן ליב יעדער, אַלע זענען אונדזערע קנעכט. ניין, ניין, ס’איז נישט קיין קנעכט. דו ביסט אויך אַ מענטש, און וואָס דו טוסט מאַכט אַ חילוק.

אויב דו וואָלסט דאָרט געווען, אַפֿשר וואָלט מען נישט אַרויסגעגאַנגען, וואָלט מען געדאַרפֿט מענטשן זאָלן ווייניגער אַרויסגיין. ס’גייט נישט אַז מען נעמט דיך אַרויס. אַ ביסל, אָבער דו דאַרפֿסט זיך אויך צושטעלן.

תלמיד [Student]:

ס’איז אַ fine line.

רבי יוסף:

ס’איז נישט קיין fine line, ס’איז ברור וברור [ברור וברור: clear and clear]. און די עיקר פּראָבלעם פֿון מענטשן וואָס איך ווייס, all depression און all things וואָס מענטשן דאַרפֿן חיזוק [חיזוק: encouragement/strengthening], און די reason פֿאַרוואָס זיי גייען צו בעלי בתים [בעלי בתים: laymen/householders], איז ווייל זיי פֿייטן נישט פֿאַר עליות משיח [עליות: Torah honors; משיח: Messiah]. דו וועסט זען אַז מענטשן וואָס פֿייטן פֿאַר עליות, די גייען בכלל נישט צו בעלי בתים פֿאַר חיזוק.

תלמיד:

True?

רבי יוסף:

דו האָסט געמיינט אַז זיי וועלן זיין low lives? ניין, ס’איז ווייל זיי זענען בני חורין [בני חורין: free people]. בני חורין דאַרפֿן נישט קיין חיזוק. אוודאי בני חורין דאַרפֿן פּעטש, ס’איז אַ פּראָבלעם, דו קענסט נישט האָבן קיין פּאַרטי. טריי עס. איך זאָג נישט אַז מ’דאַרף נישט האָבן חיזוק אַפֿשר פֿאַר די מינוט פֿון זיך אויפֿהייבן, אָקיי, וואָטעווער.

רוב מענטשן זענען נישט אַזוי. אוודאי? ניין. נאָר אַ פּאָר מענטשן וואָס זענען נעבעך דיסעפֿעקטעד, ווייל זיי זענען אַזוי, נאָטינג וואָס זיי טוען האָט קיינמאָל נישט געמאַכט קיין דיפֿערענץ. איך רעד אין אידישקייט, איך רעד נישט אין ביזנעס און זאַכן. רוב מענטשן, אויב זיי זענען לאַקי, וואָס זיי טוען מאַכט אַ דיפֿערענץ. אָבער אין אידישקייט, אַפֿילו דעמאָלטס, right?

די פּראָבלעם פֿון רייכע קאָמיוניטיס

אויב דו וואַקסט אויף אין אַ רייכע קאָמיוניטי, אָדער אין אַ קאָמיוניטי וווּ ס’איז דאָ צופֿיל סופּאָרט, האָסטו אויך די זעלבע פּראָבלעם. דו וועסט דאַרפֿן אַרבעטן. עניוועי, איז דאָ אַ חילוק צו איך קום מיט געלט פֿון די ביזנעס אָדער איך קום עס פֿון צדקה פושקעס [צדקה פושקעס: charity boxes]? די זעלבע דאָלאַר. דאָס איז נאָך אַ וועג פֿון מאַכן מענטשן אויס מענטשן, right?

תלמיד:

זאָל מען טאַקע נישט מאַכן אַ סעיפֿטי נעט?

רבי יוסף:

איך ווייס נישט. איך זאָג דאָך נאָר אַז ס’איז אַ פּראָבלעם. ווייל דעמאָלטס, גאָרנישט וואָס דו טוסט מאַכט אַ דיפֿערענץ.

זכר און נקבה: די מעטאַפֿאָר פֿון agency

אַ מעיל מענטש [זכר], אָקיי? איך וויל באַלד רעדן וועגן נשים [נשים: women], איך ווייס נישט. אַ מעיל מענטש, וואָס איז די איידעל מענטש, right? איך וויל נישט זאָגן… יאָ, ניין, ניין. איך מיין דאָך דער איז בבחינת עידזשענט [בבחינת: in the aspect of]. די פֿעמינין איז… די פֿימעיל איז קלאָוזער צו די עידזשענט. איך וויל זיין אַזוי. ווען איך רעד זכר [זכר: masculine], מיין איך די בחינת זכר [בחינת זכר: the aspect of masculine], right?

איז איינער וואָס אויב ער גייט נישט אַרבעטן, גייט ער נישט האָבן צו עסן. אַ נקבה [נקבה: feminine], תשוקתך אל אישך [תשוקתך אל אישך: your desire is for your husband], מיינט אַז אַפֿילו ער גייט נישט אַרבעטן, גייט ער האָבן צו עסן. וועלכע איז בעסער? וועלכע מאַכט אַ מענטש מער העפּי?

די ערשטע. ער האָט אַפֿשר ווייניגער רואיגקייט, אָבער ער איז מער העפּי.

תלמיד:

דאָס מיינט אַז איך דאַרף זיין אַ ווערקאַהאָליק און אַרבעטן און דאַרפֿן עסן און אויפֿשטיין אין דער פֿרי און זיין ווי אַ דינער?

רבי יוסף:

ניין, ס’מיינט נישט! וואָס דען מיינט עס? ס’מיינט נישט. וואָס דען מיינט עס? מיינט נישט! וואָס דען מיינט עס?

ווייל די טרוט איז אויך, אַזוי ווי איך האָב דיר געזאָגט, איך האָב עס געזאָגט פֿאַרדעם. יעדער איינער, אַ מענטש לעבט אין זייער אַ סאַך לייווס, right? אַ מענטש טוט נישט נאָר איין זאַך און לעבט נישט נאָר איין לעבן. ער איז אויך אַ טאַטע פֿאַר זיינע קינדער, און אויך אַ זון פֿאַר זיין טאַטע, און אויך אַ מענטש אין די שול, און אויך אַ טאַטע וואָס זאָגט אַ לימוד [לימוד: Torah study], וכו’ וכו’ וכו’ [וכו’: etc.]. ער איז זייער אַ סאַך זאַכן.

אָבער אין יעדע עריע פֿון דיין לעבן, פֿון יעדע פּלאַץ וואָס דו לעבסט, right, יעדע הוט וואָס דו טראָגסט, צו די עקסטענט וואָס דו ביסט נישט אַקטיוו אין דעם, You’re not a human in it. You’re חומר [חומר: matter], נישט צורה [צורה: form].

די ראיה פֿון עליות

And this is why, this is the source of why people that come to me… איך זאָג דיר, איך באַדי קאָמיוניסטן… מענטשן וואָס קומען צו מיר, אוודאי, מענטשן וואָס קומען צו מיר און דיס-עפֿעקטן די אידישקייט, all of them are the people that don’t care if they get an עליה [עליה: Torah honor].

עס איז נאָך שוין געקומען צו מיר איין יונגערמאַן וואָס cared צי ער באַקומט אַן עליה, און עס איז דאָ אַ מדבר [מדבר: wilderness/issue] און נישט מען געט אים ווייל ער געט געלט אָדער עפּעס וואָס ער זאָל זאָגן, “יצחק, איך ווייס נישט, איך פֿיל נישט קיין טעם, איך גיי נישט אַהער.” דאָרט איז נישט שייך אַזאַ זאַך.

איך רעד דיר פֿון מענטשן, אַ סך מענטשן, and they knew a lot of people, and they watch a lot of people. It’s always like that. The moment, אויב… ווי האָט ער מיר געזאָגט? איינער האָט מיר פֿאַרציילט, איך וויל שוין… אַ רגע, אַ רגע, נאָר צו זיין קלאָר, איך פֿאַרשטיי נישט 90%, but let’s assume for argument’s sake, as those people could find to be affected in other parts of Yiddishkeit.

תלמיד:

Why can’t it be that they really don’t care about their עליה, and maybe it’s the עליה, and it’s their חלק [חלק: portion] נישט?

רבי יוסף:

עס איז נאָר אַ משל [משל: parable/example]. עפּעס אַ פּאַרט דאַרף עס זיין.

But just to be clear, anything that you do when you’re dead is a problem. סאָ, גיי נישט אין שול. אויב דו גייסט אין שול, דו קיסן, נישט איך סתם צו זאָגן. סאָ, אויב דו גייסט אין שול און גייסט אין שול, עס איז איינע פֿון די functions וואָס… עס איז געזאָגט, מען מאַכט דאָך אַ גרויסע חילוק ווען אַ מענטש שטייט דאָרט. איך מיין, עס איז נישט קיין זאַך… מען גייט אין שול, מען סאָושעלייזט, מען גייט צו אַ קידוש [קידוש: blessing over wine/reception].

But דעיס… דעיס איז נישט די אידישקייט פּאַרט פֿון די שול, right? דעיס איז די social part. עס איז אַ שיינע זאַך. אָבער, that’s not the Yiddishkeit part of the shul. The Yiddishkeit part is the טעקס [טעקס: rituals], the rituals, מען שפּילט מיט אַנדערע מיט אַ מנין [מנין: prayer quorum], מען זאָגט קדיש [קדיש: mourner’s prayer], מען זינגט עפּעס אַ ניגון [ניגון: melody] פֿאַר “לכה דודי” [לכה דודי: “Come my beloved” – Sabbath hymn] און אַנדערע ניגונים פֿאַר “מזמור שיר” [מזמור שיר: “A psalm, a song”] וכולי וכולי [וכולי: etc.].

And if you’re not active in that, then you’re not alive in that.

תלמיד:

Did I say that everyone has to be א איד?

רבי יוסף:

איך האָב נישט געזאָגט. דער רמב”ם [רמב”ם: Maimonides] זאָגט אַז “חסידי אומות העולם” [חסידי אומות העולם: the righteous of the nations] זאָגט מען אויף אַ וווילער מענטש, ער האָט געמיינט “מקרב זיין מענטשן”. No problem! איך זאָג נישט אַז מען דאַרף זיין אַ איד. איך זאָג נישט גאָרנישט. איך ווייס נישט… אַפֿשר איך גיי דאָ ממש צו ווייט. איך וויל נישט צומישן, אָבער… עפּעס אין מיין קאָפּ זאָגט מיר אַז ס’איז אמת.

תלמיד:

לאָמיר זאָגן אויף אַן אדם פרטי [אדם פרטי: individual person] מאַכט עס סענס, אָבער מיר רעדן וועגן אַ כלל.

דיגרעסיע: די ראָלע פֿון דער גנב און בית זונות אין אַ שטאָט

רבי יוסף:

איך קען זאָגן אַפֿילו אַ זאַך וואָס איז ווערד. לאָמיר זאָגן אַמאָל, ווייסטו, אין די אַלטע שטעט האָט מען געוווּסט אַז די שטאָט האָט געהאַט אַ רבי, אַ רב, אַ תלמיד חכם [תלמיד חכם: Torah scholar], מען האָט געהאַט די שטאָט’ס שיכור [שיכור: drunkard], די שטאָט’ס גנב [גנב: thief], די שטאָט’ס… שפּעטער איז געוואָרן אַזאַ זאַך אַז מען דאַרף דעם גנב מאַכן אויס גנב, די הולך רכיל [הולך רכיל: gossiper] דאַרף מען פֿאַרמאַכן, און וואָטעווער.

און עפּעס, לויט ווי מיר רעדן יעצט האָט אויסגעקומען אַז ניין, ווי לאַנג מיר זענען מסכים [מסכים: agreeing] צו האָבן דעם גנב אין שטאָט, אַז ער איז דער גנב, ער איז דער שנארער [שנארער: beggar]… אַ גנב איז אַ דזשאָב. אַ גנב איז אַ דזשאָב. איך ווייס נישט וואָס דו זאָגסט, אָבער יעדער שטאָט דאַרף האָבן… ס’שטייט אַ גמרא [גמרא: Talmud], און דאָרט איז דאָ אַ ליסט פֿון מענטשן וואָס מוזן זיין אין יעדע שטאָט, אַ סנהדרין [סנהדרין: Sanhedrin/court], און אַ גנב איז איינער פֿון זיי. איך ווייס נישט צי ס’שטייט ממש דאָרט, אָבער מער ווייניגער, אַ שטאָט דאַרף אַ גנב, אָקיי? נישט צו הילכיג [הילכיג: frequently], מ’דאַרף מאַכן זיכער אַז מ’זעצט אים איין סאַמטיימס, נישט צו הילכיג גנב’ענען. אַ שטאָט דאַרף אַ גנב.

תלמיד:

און אַזוי ווי דו זאָגסט, אַ בית זונה [בית זונה: brothel] איז לכאורה [לכאורה: apparently] דאָס זעלבע.

רבי יוסף:

פֿאַרוואָס דאַרף אַ שטאָט, און נישט אַז ס’דאַרף אַ שטאָט, איך האָב געזאָגט אַזאַ זאַך, ס’איז אַ זאַך וואָס מיר קעירן נישט וועגן דעם. אַזוי ווי אַ בית זונה, אויב ס’וועט זיין, זאָל עס זיין ערגעץ אַנדערש. דער רב איז נישט פֿאַראַנטווערטליך אַז ער מאַכט נישט זיכער אַז די פֿרויען זאָלן גיין אין מקוה [מקוה: ritual bath]. די עיזתא דאַפּיקורסות [די עיזתא דאַפּיקורסות: the essence of heresy].

תלמיד:

פֿאַרוואָס דאַרף דער רב זיך מאַכן זיכער? איז דאָס דער רב’ס דזשאָב?

רבי יוסף:

ניין. וואָס הייסט ניין? וואָס הייסט ניין? ס’איז דאָ אַ מחלוקת ראשונים [מחלוקת ראשונים: dispute among early authorities] איבער דעם. דער רב איז שוין אַן אַנדערע וועלט. דער רב איז שוין אַן אַנדערע וועלט ווי אונדז. ס’איז דאָ איינער קעגן וואָס איז דאָס יחוד [יחוד: seclusion] וואָס יעדער ברענגט.

אָבער נאָכאַמאָל, ס’איז דאָ מענטשן וואָס דאַרפֿן גיין צו זונות [זונות: prostitutes]. איך מעג זאָגן אויף אידיש, ס’איז דאָ אַזאַ זאַך, אָקיי? ס’איז דאָ בחורים [בחורים: young men], ס’איז דאָ יונגעלייט [יונגעלייט: young married men] וואָס האָבן נישט קיין שלום בית [שלום בית: marital harmony]. יאָ, פֿאַרוואָס נישט? ס’איז דאָך אַ הלכה פסוקה [הלכה פסוקה: decided law].

תלמיד:

אָבער זיי דינגען זיך מיט אַן הלכה, רבנו תם [רבנו תם: Rabbeinu Tam] און רבנו יונה [רבנו יונה: Rabbeinu Yonah] דינגען זיך, אָבער איך זאָג דיר דאָך אַז די הלכה איז דאָ.

רבי יוסף:

ס’איז דאָ אַזאַ זאַך, אָקיי? ס’איז נישט געווען, ס’איז אַלעמאָל געווען, ס’וועט אַלעמאָל זיין, אָקיי? אויב דו ווייסט פֿון איין שטאָט וווּ קיינער איז נישט געגאַנגען צו אַ זונה, זאָג מיר, ווייל איך ווייס נישט דערפֿון. אָקיי? נישט אַז ס’איז געווען, נישט וואָס ס’איז יעצט, און נישט וואָס ס’וועט זיין, יאָ?

יעצט, ס’איז דאָ אַ סאַך איסורים [איסורים: prohibitions], ס’איז אַ סאַך. ס’איז אַ שאלה [שאלה: question], און אין רמב”ם איז דאָ אַ מחלוקת רמב”ם מיט’ן ראב”ד [ראב”ד: Raavad] צי ס’איז בכלל דאָ אַ היתר [היתר: permission]. שוין, אַ גרויסע מחלוקת, אַ גרויסע און צונגען, right? אָבער די ריאַליטי איז, ס’איז דאָ אַ סאַך עבירות [עבירות: transgressions], און די לעוועלס פֿון איסורים, בלייבט נישט, ס’איז איינס פֿון זיי איז נישט אַזוי ווי די צווייטע, און פרי עריות [פרי עריות: sexual immorality] איז נישט אַזוי ווי די רבנן [רבנן: rabbis], אַפֿשר איז דאָ אַ יחיד [יחיד: individual opinion] וואָס איז דאָ אַ רמב”ם וואָס איז בכלל מתיר [מתיר: permitting], און מאַכט אַ פילגש [פילגש: concubine]. איך ווייס נישט צי ס’איז דאָ אַ רמב”ם.

תלמיד:

און אוודאי איז דער רב’ס דזשאָב צו מאַכן זיכער אַז יעדער איינער… אוודאי. אוודאי. איך פֿאַרשטיי נישט, דאָס איז דאָך די תורה [תורה: Torah].

רבי יוסף:

די איינציגסטע זאַך איז אַפֿשר די רבנים. זיי מאַכן זיכער אַז עס איז דאָ אַ באַד, אַז מען גייט אין מקוה. אוודאי. די הלכה שטייט נישט ווער עס זאָל דאָס טון, די תורה זאָגט. די תורה שטייט “אשה כי תזוב דם ימים רבים” [אשה כי תזוב דם ימים רבים: “When a woman has a discharge of blood for many days”]. עס שטייט נישט אַפֿשר די רבנים זאָגן. די רבנים זאָגן וואָס די הלכה איז מפני [מפני: because of]… זייער גוט. אָבער אוודאי איז דאָס די דזשאָב פֿון די רבנים.

מחלוקת, Ownership, און די אמת’ע וועג פון בני חורין

הלכה’דיגע רעאַליטעט: לעוועלס פון איסורים

אבער איך זאג דיר די הלכה לפי דעתי. ס’איז דא אזא זאך, אקעי? ס’איז נישט אלעמאל געווען, ס’גייט אלעמאל זיין, אקעי? אויב דו ווייסט פון א אידישע שטאט וואו ס’איז קיינמאל נישט געווען קיין זונה, זאג מיר, ווייל איך ווייס נישט דערפון. אקעי? נישט וואס ס’איז געווען, נישט וואס ס’איז יעצט, און נישט וואס ס’גייט זיין. יא?

יעצט, ס’איז דא אסאך איסורים פון אסאך, דא איז א שאלה פון די רמב”ם [Rambam: Maimonides], ס’איז א מחלוקת [dispute] רמב”ם און ראב”ד [Raavad: Rabbi Avraham ben David] צו ס’איז דא בכלל א היתר [permission]. ס’איז א גרויסע סוגיא [Talmudic topic], רייט? But the reality איז, ס’איז דא אסאך עבירות [transgressions], און די לעוועלס פון איסורים [prohibitions]. מ’רעדט נישט דא, איינער פון זיי איז א צווייטע, און פנויה יחד עם פנויה [unmarried woman with unmarried man] איז אפשר נאר רבנים [only rabbinically prohibited], און אפשר לויט’ן ראב”ד איז בכלל מותר [permitted], ער מאכט אפילו נישט קיין חילוק צווישן רמב”ם און ראב”ד. אקעי? יא?

דער רב’ס תפקיד: צו מאַכן זיכער אַז מ’קומט צו קלענערע עבירות

And now, דער רב’ס דזשאב איז צו מאכן זיכער אז יעדער איינער… אוודאי! איך שטיי נישט, נדה [menstrual impurity] איז א דאורייתא [Torah-level prohibition], די anything else איז אפשר דרבנן [rabbinically prohibited]. ער דארף מאכן זיכער אז אויב ס’איז דא אן עבירה אז ער גייט אין מקוה [ritual bath]. אוודאי! און בשעת וואס ער איז נישט… די הלכה [Jewish law], איך שטיי נישט וואס די תורה [Torah] זאגט. די תורה שטייט “אשת איש מות תמות” [a married woman shall surely die], “לא תקרב” [do not approach]. שטייט אפשר די רבנן [the Rabbis] האבן געזאגט, די רבנן האבן גוזר געווען א ייחוד [seclusion] מיט א פנויה [unmarried woman], זייער גוט. אבער אוודאי די דזשאב פון די רב איז צו מאכן זיכער אז מ’קומט צו קלענערע עבירות און נישט צו גרעסערע עבירות. דאס איז די basic דזשאב. די גאנצע דזשאב פון א רב איז דאס. א רב, איך ווייס נישט ווער, א רב, אדער whoever, איך ווייס נישט ווער דו רופסט אן א רב, איך ווייס נישט ווער די ראש ישיבה [head of yeshiva], איך ווייס נישט ווער. דער whoever וואס איז די authority figure.

קעגן אַרויסוואַרפן: רעדן, נישט אויסשליסן

אבער דער רב זאגט ער פארשטייט אז מ’זאל גיין אין די בתי זונות [houses of prostitution], דאס מאכט זייער א גרויסע… נישט ער פארשטייט, everyone has their job. איך זאג נישט אז ס’איז א מצוה [commandment] צו זיין דאס. יעדער איינער האט זיין דזשאב. א שול וואס האט נישט קיין אשפה [garbage can] על יד בית הכנסת [next to the synagogue] איז נישט קיין שול. און מ’דארף רעדן, פשוט מ’דארף רעדן.

וואס אויב מ’ווארפט ארויס די אשת איש [married woman], וואס, ער גייט אין אן אנדערע שול, סאו ס’איז נישט קיין גיין. So you just tell them אז ס’מאכט נישט קיין דיפערענץ וואו ער גייט דאווענען [pray], רייט? פאר מ’גייט אים ארויסווארפן. ארויסווארפן איז נישט קיין סאלושן. ארויסווארפן איז what you do when you’re weak, רייט? When you can’t actually have a dialogue with people, רייט? And the same thing, אריינלאזן און accept’ן יעדער איז what you do when you’re weak, רייט? When you do, and you’re strong, and when both sides are strong, both sides are a human being, איז, דו ביסט דא, ס’איז נישטא אזא זאך דו גייסט ארויס.

יא, די בכורים [first fruits] זענען פטור [exempt], אקעי? דו ביסט נישט קיין בכור [firstborn], דאס מיינט אז דו ביסט נישט קיין בכור. דו גייסט ארויס, we’ll get it in. You’re gonna drop out? Where are you gonna go with that thing? וואו? You’re not gonna be dropping out.

ס’איז נישטאָ קיין „דראָפּ-אַוט” – די אילוזיע פון אַן אַלטערנאַטיוו

We live in this world where there’s always like somewhere, people have imagined both the פרומע [religious] and the פרייע [secular]. דאס איז אן imagination אז ס’איז אלעמאל דא somewhere צו drop’ן out צו, דו ווייסט? Since די times of… פליי אויך. …when you’re in your year and your father wrote a book, טעטס מ’נאר זען מענטערס. ס’איז נישט קיין חילוק [difference]. פליי אויך? יא. All the OTDs [off the derech: those who leave religious observance]. איך רעד מיט א בחור [young man]. איך האב זיין אויט די… אקעי, ווי גייסטו אין די ארויס? אפשר זאגסטו מיר. דו ווייסט אז ס’איז נישט דא קיין שום… You know, there’s not like a package. ווען דו גייסט ארויס, און אפילו אין שובבים [acronym: שנים ובחורים בישראל מחזירים – organization for those returning to observance] איז נישט דא קיין package. א מיידל מיט א קאר, מיט א… ס’איז נישט דא קיין package. מ’האט נישט… נישט צו לערנען, נישט וואס צו טון. ס’איז נישט דא קיין אלטערנאטיוו packages. ס’איז נישט דא קיין קבלה’דיגע פנים [welcoming face] package פאר יעדע OTD.

קיצור, זיי זענען די זעלבע משוגע ווי דו ביסט יעצט. זיי דארפן זיך מיטשען. פונקט ווי דו מיטשעסט זיך יעצט, זיי גייען נישט סאלוון גארנישט. ס’איז נישט דא קיין… ס’איז נישט דא קיין נייעס פאר דיר. אויב מיר ווילן זיך צושטעלן דארפן… ס’איז נישט… איך האב געשווארן א קאמיוניטי. איך בין א נפה. ווי איז די קאמיוניטי פונקטליך וואס לעבט אריין יעדער? איך ווייס נישט. איך האב גראדע געזוכט דערפאר, ס’איז נישט דא. מ’קען נישט דזשוינען גארנישט. איך מיין אז מ’קען נישט. און איך רעד פון אמת’ן, דו ווילסט וויסן ברוטא פרוטא, and you know already. But די reality איז, that for the most part, there’s some communities that have different setups און stuff. איך רעד נישט. וואס אונז רעדן דא, for the most part, ס’איז נישט דא קיין outside וואס מ’קען… You can’t drop out. אקעי?

משל פון גט: אויך דאָרט איז „אַרויסגיין” נישט קיין סאָלושן

און איך וועל נעמען די זעלבע זאך. אקעי, אין marriage איז די זעלבע זאך. אקעי? How many people came to me and like, “You know, איך קען זיך נישט שניידן מיט מיין ווייב. איך האב מחלוקת [dispute] מיט איר וועגן דאס און וועגן יענץ.” און יעדער צווישן זיי, both people feel like זיי האבן א גוטע excuse, און זיי דארפן זיך נישט גיין א low life. איך וויל זיך שניידן מיט איר. איך האלט אז מ’דארף זינגען צוויי מאל זמירות שבת [Sabbath songs], זי האלט אז מ’דארף נאר איינס זינגען. און מוצאי שבת [Saturday night] בכלל האלט זי אז מ’דארף נישט זינגען די זמירות. סאו, איך וויל זיך גט’ן [divorce]. מ’איז שוין אן אידיש… צוויי שיטות [approaches], right? ס’איז נישט דא קיין צוויי שיטות. ס’איז צוויי מענטשן.

But in any case, און ער רעדט אים איין, און דעמאלטס זאגט ער, “ווייסטו וואס? ביידע זייטן זאלן זיין משוגע. Let’s solve the problem מיט זיך גט’ן.” אקעי, ווי? ס’איז נישט דא קיין עולם הגרושים [world of the divorced] וואס סאלווט פראבלעמען. The only added problem איז אז דו ביסט א מענטש וואס דארף זיך לאזן גט’ן. די ביגער גט’ן איז אז דו גייסט ארויס און דו זאגסט, “איי, you know, it doesn’t matter.” ניין, חס ושלום [God forbid], it matters. פייט, פייט איז גוט. זיין גע’גט מיינט נאר אז דו האסט דא צוויי מענטשן אויף די זעלבע צייט. דו ווייסט, און איך האב דיך גע’גט, און איך האב דיך experience. די גמרא [Talmud] זאגט, “גרושה נשאת לגרוש” [a divorced woman marries a divorced man], די אלע ארבעט איז א מותר [permitted]. It just only adds to the complications. It doesn’t take away any complications. ס’זאגט נישט בשעת whatever, גדיחה תפילה וואס מ’דארף זיך גט’ן. But די סדר פון די ענד, it doesn’t add any… It doesn’t solve any of the problems. די אידישקייט פראבלעם איז זיכער נישט. אבער קיין אנדערע פראבלעמען הייבט עס אויך נישט. ס’איז נישט דא, די סטאטיסטיקס זענען אויך נישט קיין גוטע פראבלעמען, זיי זאגן אז ס’איז נישט געפארן גוט פאר א האלבע יאר. ס’איז דא אזא זאך.

מחלוקת איז אַ סאָלושן, נישט אַ פּראָבלעם

בקיצור, די ערשטע סברה [reasoning] איז אז יא, שלאג זיך.

זיך שלאגן איז, ביי די וועי, זיך שלאגן איז א נארמאלע זאך. People are so against מחלוקת. מחלוקת is how life works. מחלוקת is good. מחלוקת is the way that people settle hard-to-settle things. וואס איז די שלעכטע מחלוקת? וואס איז די מוטער פון מחלוקת? אהבה און מחלוקת.

דיגרעסיע: קינדער און שלום-בית

שבת מיט קינדער, אה, די קינדער זענען בעסער ווען זיי זענען צוזאמען. איך וויל דיר זאגן, איך צוזאג דיר, די סברה was invented by some ראש ישיבה אין די 1980s, we actually don’t know who, I forgot who now, און ס’איז בודאי קומט נישט אז ס’איז שקר [falsehood]. די קינדער זענען אסאך מער happy ווען די עלטערן שלאגן זיך קעפ, הענט און פיס ווען זיי זענען עקסטערן. ביי די וועי, זיי שלאגן זיך ממילא [anyway], נאר אין אנדערע הייזער. מען טוט גארנישט אויף. מען טוט נאר… This is what’s proven. איך זאג עס דיר פאר א משל [parable]. איך וויל נישט לייגן א דרוק אויף marriage. איך וויל נישט גיין אין מחלוקת אויך. קיינער וויל זיך נישט גט’ן. זיי וועלן זיך ענדערש שלאגן א גאנץ לעבן. אונזערע אלע זיידעס האבן זיך א גאנץ לעבן… ס’איז גארנישט געשען. ס’איז געשען. ס’איז געשען ערגער ווען מען טוט די אנדערע וועג. ס’איז געשען. די אנדערע איז נישט קיין סאלושן. זיי זאגן, “There’s no way out. You want to be יוצא [fulfill] פון א קללה [curse]? וואו גייסטו גיין פונקטליך? ס’איז נישט דא וואו צו גיין.” אקעי?

מחלוקת איז אַן amazing invention

און וואס איז שלעכט זיך שלאגן? איך פארשטיי נישט. זיך שלאגן איז אן amazing invention. You know that? If you think about it? Why am I saying so many שטותים [foolish things] today? ס’איז אן amazing invention. געווענליך, אז צוויי מענטשן זענען מסכים [agree] איינער מיטן צווייטן, אקעי, ס’איז גוט. ווען זיי האבן א קליינע debate, קענען זיי עס דורכשמועסן. ווען זיי האבן א גרויסע debate, וואס טוען זיי? זיי שלאגן זיך. דאס איז די סאלושן צו די big problem. מחלוקת איז די סאלושן. War, right? אפילו אין פאליטיקס. War איז א סאלושן צו א פראבלעם. דאס איז וואס קלאוזעוויץ [Clausewitz] זאגט.

יעצט וועל איך פארשטיין די טענה פון די וואס זאגן אז מ’דארף נישט האבן war. יא, אבער… War איז א סאלושן צו א פראבלעם. ס’איז נישט א פראבלעם. Of course, you shouldn’t do it when you don’t have the right problem, right? סתם פראבלעמען, war איז א נארישקייט. מ’קען זיך דאך רעדן, מ’דארף זיך רעדן. אבער אויב נישט, war means that we care about each other, right?

משל פון מלחמה און victory

מיין פריינד, אלי ראטענבערג [Eli Rotenberg], wrote an article against some American war theorist that said that victory is a גרויסע problem, ווייל victory איז genocide, basically. און אפילו עס איז נישט ממש, איז די בחינה [aspect] איז genocide. קומט אויס, we have to have a theory of war that doesn’t include victory in it. און ער זאגט, ביסטו גאר משוגע? Victory מיינט תכלית [purpose] אזוי, אונז האבן א debate, און אונז דארפן זיך דורכקומען. Either וועט זיך דורכקומען מיט א פשרה [compromise], אדער וועט זיך דורכקומען אז everyone will be מסכים to me, because I killed everyone that wasn’t מסכים. But victory just means that we could agree on one narrative. Both the Americans and the Germans agreed that the Americans won in World War II. און די victory האט געמאכט א געוואלדיגע אחדות [unity]. ס’איז נישט אז everyone agrees who is the loser or who is the winner. As long as ביידע קענען זיך איינרעדן אז זיי האבן געוואונען, כדי זיי זאלן רעדן זיך נישט צונויף. Right? The war didn’t accomplish its main goal, which is to force people to talk to each other. געווענליך, איז בעסער מען זאל רעדן אין די UN. אקעי, מען קען נישט, force’ט מען זיך. וויאזוי force’ט מען זיך? מען שלאגט זיך. וואס איז שלעכט? אוודאי איז עס שלעכט, it’s hard, it’s pain, and stuff. But fight איז א solution צו א problem. ס’איז נישט די problem, ס’איז נישט די source of the problem. ס’איז א solution צו א bigger problem, וואס איז אז מען קען נישט רעדן איינער צום צווייטן.

בני חורין: מענטשן וואָס עס מאַכט זיי אויס (caring)

וואס קום איך פלוצלינג מיט די גאנצע זאך? Anyways, I’m very much… יא, אונז דארפן זיין אויף די זייט פון בני חורין [free people]. און בני חורין מיינט מענטשן וואס זענען caring, מענטשן וואס מאכט זיי אויס. Every time you say “I don’t care,” you’re giving up part of your agency, part of your humanity. Every time, אין anything. Now, do I say you should care about everything? It’s very hard. אבער מוכרח איז צו זיין אן ענין. ס’איז א שאלה. Exactly. דער רבי ר’ אלימלך פון ליזענסק [Rabbi Elimelech of Lizhensk] זאגט אז א יונגערמאן וואס ער קערט נישט אז די הויז איז געקלינט, איז ער פון עולם התוהו [world of chaos]. You gotta care. דו ווילסט נישט האבן קיין שלום בית [domestic peace]? ער זאל יא האבן. You need to make sure, אויב די ווייב האט נישט קיין כח [strength], זאל ער דינגען א קלינער. איך ווייס נישט, זאל ער אליינס טון. There’s ways to solve this problem. The way איז נישט צו זאגן, “אה, ענטשיך, לאז לויפן.” לאזן לויפן, דאס איז טייטש מיתה [death]. דאס איז טייטש עני חשוב כמת [a poor person is considered as dead], די אלע חשוב כמת. ס’איז נישט בחינות, ס’איז בחינת מיתה. Being passive. דו קענסט האבן שונאים [enemies] פאר אלעס. אלעמאל די solution איז מער טון. ס’מיינט נישט אז מען זאל טון שטותים. אה, ס’הייבט זיך אן א פלאן, וואס זאל מען טון? הייבט מען עס אן צו לערנען. But as long as you think דאס איז די solution, גייט גארנישט טון, גייט אויפגעבן ייאוש [despair], then there’s nothing to learn, because you’re ready.

Ownership – דער שליסל צו סאָלווען פּראָבלעמען

ס’איז א חילוק ווער איז דער שלישי [third party]. וואס איז די חילוק? פארוואס לייגט מען נישט אריין נישט צו געבן פאר די ריכטיגע מענטש שלישי? You’re totally wrong. דאכט זיך דיר אז שלישי איז דאס? דו ווייסט נישט אז דער שלישי איז דער בעל הבית [master of the house].

I personally know many people, all of their problems were solved once they kept ownership over something, אז זיי זענען needed, נישט אז מ’קען זיי אוועקווארפן און ס’טוט זיך גארנישט. ס’סאלעווט ממש אלע פראבלעמען, איך האב איבערגעטריבן, שוין, נישט אלע פראבלעמען ווערן נישט געסאלעווט, אבער זייער אסאך פון זיי. Most people who are disaffected with their wives, איז ווייל זיי האבן די imagination, און די ווייבס האבן די imagination, אז בעצם דארף מען דיך נישט. דו קענסט אוועקוואקן מיט די שטוב ווייטער, און ער האט שוין געברענגט אריין, ער איז געפארן איינמאל צום רבי’ן, און די שטוב איז געפארן אויף רעדער. ווייל ער איז געפארן אויף רעדער, ווייל ער טוט נישט גארנישט עכט. די מעשה איז געפארן אויף רעדער for some reason. Did you notice? איך טו נישט אסאך מאל, איך טו נישט גארנישט אין דרך ארץ שלא. איך טו נישט אסאך זאכן, איך טו נישט אסאך זאכן, אבער ס’העלפט זייער אסאך אז איך בין דארט. Somehow, ס’פארט זיך א געוויסע סדר [order].

דיגרעסיע: דער חדר-סיסטעם און דעפּרעסיע

And as long as you think, one of the things that we get taught ווען דו גייסט צו די בבא דחדר [elementary religious school], not צו די בבא דרבא [advanced Talmudic academy], אבער די בבא דחדר, איז אז everything, אלעס פארט פאר דיר, נאך דיר, מ’דארף דיך נישט, גארנישט דארף דיך נישט. And that’s why everyone is depressed. And then they get psychologists to teach you not to be depressed.

Matter’ן – אָבער נישט אומעטום

Anyway, ווייל ער וויל זיין אן עובד ה’ [servant of God]. ער וויל זיין אן עובד ה’. Every person wants to matter, right? A person wants to matter. דער מענטש וואס איז פארנומען גייט אין שול, ער נעמט זיך די טויזנטסטע רעדי צידן אין שול, און ער also wants to matter פאר זיינע אייגענע צוויי מענטשן ארום זיך ביי זיין טיש, ער שטופט די טיש, עפעס. You matter, something you matter. Wanting to matter everywhere, all the time, איז א חסרון [deficiency]. די תורה האט דיר געגעבן א רשות [permission] צו matter, און דו האסט נישט צו matter. ברענגט פיל צו חסרון, און מאכט די חסרון מער און מער און מער און מער.

קעגן-טענה: „sour grapes”

דאס איז sour grapes. Everything that you can’t do, you decide that it’s a bad thing to want. דו האסט נישט די כוחות [strength] נישט. ווען דו וואלסט געהאט די כוחות, קענסט. First prove me that you could, דאן וועלן מיר רעדן ווייטער. ווייל עס איז א מעלה [virtue], ווייל עס איז א וועליכקייט, דו קענסט בויען א פאלאץ מיט אלע מיני תענוגים [pleasures]. ווייל סתם טענה’ן צו איינעם און זאגן אז ס’איז גארנישט, דו קענסט נישט, זאגט ער מיר, חס ושלום גארנישט, אדרבה [on the contrary], די בירות מיר נישט.

סאו דארף מען אלעס וועלן וואס איז א מעלה? סאו אייביג און ווייטער אלעס אנדרייען? And everything that you’re involved in already, and everything that you’re not involved in already, איז נישט, the guy איז נישט.

יציאת מצרים: דער רוף צו זיין א בן חורין — אלעס וועלן און נישט זיין טויט

קעגן “זויערע טרויבן” — דער פאלשער תירוץ פון “איך וויל נישט”

מגיד שיעור:

דאס רופט מען “sour grapes” [זויערע טרויבן — פון איזאפ’ס פאבל: דער פוקס וואס קען נישט דערגרייכן די טרויבן, זאגט אז זיי זענען זויער]. אלעס וואס דו קענסט נישט טון, באשליסטו אז עס איז א שלעכטע זאך צו וועלן. דו קענסט נישט, דו קויפסט עס נישט. ווען דו וואלסט געזאגט “דו קענסט” — ערשט באווייז מיר אז דו קענסט, דעמאלט וועלן מיר רעדן ווייטער. דו קענסט נישט, דו זאגסט אז ס’איז נישט קיין מעלה. איך קען נישט בויען א פאלאץ מיט אלע מיני פינוקים, און מיר וועלן אנהייבן נעמען א מענטש ווען ער זאגט אז ס’איז גארנישט. דו קענסט נישט, דו זאגסט אז ס’איז גארנישט. אוקיי, דו ביסט מיר נישט [איך קויף עס נישט].

צי דארף מען אלעס וועלן? — דער חילוק צווישן בן חורין און עבד

תלמיד:

סאו דארף מען אלעס וועלן איז א מעלה?

מגיד שיעור:

יא.

תלמיד:

סאו דארף מען אייביג זיין involved אין אלעס אנדרייען?

מגיד שיעור:

און אלעס וואס דו ביסט involved אין שוין. אויב דו ביסט נישט involved, איז נישט. סאו גיי איך נישט.

סאו דארף איך — זאכן וואס דו ביסט involved, דאס איז א מעלה בתור בן חורין [פריי מענטש], אדער דו ביסט involved בתור עבד [שקלאף]. איך דארף זיין involved אויב איך האב עס ליב, אויב איך זע מינינג [באדייט] דערין. נאר צו זיין involved — דאס איז זיין א מכריע [דער וואס באשליסט]?

תלמיד:

יא, די מינינג איז דורך דעם.

מגיד שיעור:

פארשטייסטו? נישט זיין א מכריע — זיין א מכריע. איך ווייס נישט וואס דאס מיינט. וואטעווער דער ראלע איז — אויב עס איז דא אזא ראלע, אויב עס איז נישטא קיין ראלע פאר דיר, דעמאלט געהערסטו נישט דארט.

דאס מנין-ביישפיל: ווען מ’דארף דיך, טוסטו עפעס

איך דארף האבן… דער ראלע איז דא פאר א מענטש וואס קומט צו שול. ווענדט זיך אין וועלכע שול.

תלמיד:

בויאן [שול-נאמען].

מגיד שיעור:

נישט, איך ווייס נישט. איך בין דארט נישט געווען. איך בין דארט יא געווען. אויב מ’דארף דיך פאר די מנין, אדער מ’דארף דיך פאר די צווייטע מנין, איך ווייס נישט — דעמאלט ביסטו דוינג סאמטינג [טוסט עפעס].

תלמיד:

וואס דארפן דיך צוויי מענטשן נאך מיר? וואס דארף איך בארגן דארט? איך קום דאווענען.

מגיד שיעור:

דזשאסט טו בי קליר [נאר צו זיין קלאר]: א מנין דארף בערך דרייסיג מענטשן. צען מענטשן איז נישט גענוג פאר א מנין. דו ווייסט, יא?

תלמיד:

איין מינוט, איך האב דיר געזאגט א פשוט’ע זאך. א מנין — איך ווייס אז אין בויאן אויב דו גייסט אויף א וואך טאג אין דער צייט איז נישט דא קיין מנין.

מגיד שיעור:

אמת?

תלמיד:

ס’איז דא א שמחה, דריי זאכן וואס זענען נישט דא קיין מענטשן.

מגיד שיעור:

דזשאסט טו בי קליר: מ’דארף דיך אין בויאן פאר א מנין. נישט ממש אז ס’שטייט אויסווייניג [outside], באט א שול צו זיין אן אמת’ע קהילה’דיגע שול, דארף נישט גענוג זיין צען מענטשן און איך לעג דיך דאווענען גיין אין שול. ס’איז נישט גענוג. דו דארפסט האבן אט ליסט [לכל הפחות] 20-30 מענטשן.

אוקיי, באט… סאו, וואס איז די מעלה אז מ’דארף מיר? דען יו’ר דוינג סאמטינג [דעמאלט טוסטו עפעס]. אז מ’דארף דיך, יו’ר דוינג סאמטינג. ווען דו קומסט אז דו טוסט עפעס.

תלמיד:

איך קום דאווענען.

מגיד שיעור:

דאווענען קענסטו אינדערהיים, האסטו שוין געוואוסט?

תלמיד:

איך דאווען אינדערהיים. איך וויל קומען דאווענען דארט. איך וויל סאושעלייזן [זיך געזעלשאפטלעך אויפהאלטן].

מגיד שיעור:

איך רעד נישט פון סאושעלייזן, איך האב יעצט גערעדט פון די דאווענען פארט.

תלמיד:

פארוואס דארף איך דען וועלן זיין א מכריע און נישט מיר טוען?

מגיד שיעור:

נישט וועלן זיין א מכריע. איך דארף נישט וועלן זיין א מכריע. די גאנצע זאך אז דו מאכסט און דו מאכסט נישט איז נאר א סימפטאם [סימן] אויף די פראבלעם וואס איך רעד דא. יעדער איד איז א מכריע.

תלמיד:

שיין גערעדט פאר יעדער דינער [סעודה, פונקציע].

מגיד שיעור:

איך וויל נישט רעדן ביי די דינער.

תלמיד:

איך וויל נישט.

מגיד שיעור:

איך ווייס וואס דו ביסט פויל, און דו ענדזשויסט [הנאה האבן] זיין פויל, קענסטו גארנישט קיין תורה [Torah: די אידישע ביבל/געזעץ].

תלמיד:

פוילקייט?

מגיד שיעור:

א מאדערן ספיקער [רעדנער], איי’ם א קערפול רידער [איך בין א זארגפאלדיגער לייענער].

תלמיד:

דו ביסט נישט קיין מאדערן ספיקער.

מגיד שיעור:

נישט פאר א שיעור, איי דאונט קעיר [עס איז מיר נישט נוגע]. איי דאונט קעיר טו טאק [עס איז מיר נישט נוגע צו רעדן].

איך ווייס, איך ווייס, מאך דיך פאר א חתונה, די וועלט זאל עס זען, מאך זיך א חתונה. יא, אויב דו האסט דיס קיינד אוו א ניד [אזא סארט באדערפעניש], מאך דיך א חתונה. עס איז נישט קיין ניד, עס איז א פלא [וואונדער]. ניד איז ניד, מען דארף עס נישט, עס איז נישט פאר אטענשאן [אויפמערקזאמקייט].

תלמיד:

עס איז נישט פאר אטענשאן.

מגיד שיעור:

אשר! צו דאס איז א מענטש וואס קען נישט, אבער א מענטש וואס דארף זיך חתונה האבן, נישט קיין מאל. איך ווייס ער זוכט נישט קיין אטענשאן, איך ווייס ער זוכט נישט קיין אטענשאן.

דינער-ביישפיל: טויטע עבודה קעגן לעבעדיגע עבודה

עס איז דא א דינער, עס איז דא מענטשן וואס מען דארף זיי דארט, וואס טוען עפעס דארט. די וואס טוען נישט גארנישט זענען טויטע עבודה, טויטע עבודה. די וואס טוען זאכן, זיי זענען די בני חורין [פריי מענטשן], זיי זענען די פירער, זיי טוען זאכן.

יא, אויב עס איז גוט צו זיין לעבעדיג און נישט טויט, אפשר איז גוט צו זיין טויט — נא פראבלעם. אויב עס איז גוט צו זיין לעבעדיג און נישט טויט, דעמאלטס דארף זיך אויסשטעלן אז יעדע וואך זאל מען רעדן ביי די דינער — איינמאל ער, איינמאל דער אנדערער, וואטעווער עס איז. מען מעג א ביסל דארפן שלאפן, מען מעג רעסטן. וואטעווער דער סדר [אויפשטעל] איז, עווריוואן עקסערטס הארט אין זייער ראלע [יעדער איינער שטרענגט זיך אן אין זייער ראלע]. אוו קורס. אוו קורס. בעיסט אויף אידישקייט איז דאס.

אפשר זענען דא מענטשן וואס זענען, אזוי ווי ער האט געזאגט, נאשפיל סלייווס [געבוירענע שקלאפן], זיי וועלן אומשטאנד זיין צו טון גארנישט, אוקיי? דארף מען איינער זאל זיי שמייסן ביז זיי טוען עפעס. דאס איז די סאלושאן [לייזונג].

תורה’דיגער יסוד: “ממלכת כהנים” — יעדער רעדט מיט’ן אייבערשטן אליין

מען רעדט פון די אידעע אז א איד איז ארויסגעגאנגען פון מצרים כדי צו זיין א בן חורין. א בן חורין. אידישקייט איז נישט א סיסטעם וואו דו ביסט ערלאובט צו לייען באק [זיך צוריקלייגן] און לאזן דעם רוף טון זאכן פאר דיר.

תלמיד:

וואי נאט [פארוואס נישט]?

מגיד שיעור:

עס שטייט אין די תורה. עס שטייט נישט אין די גאנצע תורה אז דו זאלסט זיין א רוף. אדרבה, עס שטייט נישט אין קיין איין תורה נישט, סטאפ מייקינג אפ סטאף [הער אויף אויסטראכטן זאכן]. אלעס וואס איך זאג איז די גאנצע חומש [Chumash: די פינף ביכער פון משה], בראשית, ויקרא, אלעס.

תלמיד:

יא.

מגיד שיעור:

די תורה זאגט אז יעדער איינציגסטער דארף עפעס טון, רייט?

תלמיד:

עס שטייט אין די גאנצע תורה?

מגיד שיעור:

אודאי. דער האול תורה איז אבאוט דיס [די גאנצע תורה האנדלט פון דעם]. אויב מען איז א…

דער פסוק “כי מי גוי גדול” — דער חילוק צווישן אומות העולם און ישראל

און דארט וויינט ער אויף דעם קול, “מי כמוך ה’ אלקינו בכל קראנו אליו” [ווער איז ווי דו, השם אונזער גאט, אין אלעס וואס מיר רופן צו אים]. נאר וואס שטייט דארט? “כי מי גוי גדול אשר לו אלקים קרובים אליו כה’ אלקינו בכל קראנו אליו” [ווארום ווער איז א גרויסע נאציע וואס האט א גאט נאנט צו אים ווי השם אונזער גאט אין אלעס וואס מיר רופן צו אים]. וואס איז די טייטש? שטייט אזוי: א גוי, און די אנדערע גוים, און די אנדערע — ווען דער אייבערשטער זאגט “ואתם תהיו לי ממלכת כהנים וגוי קדוש” [און איר וועט זיין פאר מיר א קעניגרייך פון כהנים און א הייליגע נאציע], דאס איז איבערגעטייטשט.

דער אייבערשטער, דער עקבי הלוי מאן [ר’ יעקב עטלינגער, בעל ערוך לנר], ער ווייסט אסאך וועגן דעם. א גוי איז, האט א כהן [Kohen: פריסטער]. ס’איז דא יתרו כהן מדין [Yisro, פריסטער פון מדין], און פוטיפרע כהן און [Potiphera, פריסטער], און אזוי ווייטער. און זיי טעיקן קעיר אוו די אימפארטענט סטאף [נעמען זארג פון די וויכטיגע זאכן]. יעדער איינער זאל נעמען קעיר פון זיין טראגן און זיין פייט [זיין שלעפן און זיין פעט]. אבער די ריכטיגע זאך, די אמת’דיגע תפילה וניסים [תפילה און ניסים], וואס תפילה וניסים איז די אונלי וויי טו טאטש גאד [איינציגער וועג צו נוגע זיין גאט], דאס רופט מען סאמטינג [עפעס]. די זאכן, דער כהן נעמט שוין קעיר. מען שיקט אים אין מדבר איינמאל א יאר, צוויי מאל א יאר, ווענעווער ער איז, און ער נעמט קעיר פון דעם.

קומט די תורה און זאגט: דאס איז גוט פאר עובדים [שקלאפן]. פרעה נעמט קעיר, ער רעדט צווישן צו די גאט פון מצרים פאר אלע מצרים. דאס הייסט ביי עובדים. אונזער תורה גייט אנדערש. אונזער תורה גייט אז יעדער איד זאל רעדן מיט’ן אייבערשטן סטרעיט [גלייך, דירעקט].

תלמיד:

יא, דאס איז גוט.

מגיד שיעור:

אין אנדערע ווערטער, ער זאל נישט זאגן אז דער רב דאוונט שוין, און איינער ליינט שוין, איך דארף נישט ליינען. יעדער דארף ליינען. אוקיי, משום א כהן, קען זיין ער האט אויך אפשר א בחינה [אספעקט], ער האט א ראלע צו שפילן. אבער אויב ער שפילט נישט, ער רעדט נישט, ס’איז נישט קיין שום חילוק. מיר זענען א גוי. מיר זענען רעדן פון די עובדים, פון די מענטשן וואס זענען געבליבן אין מצרים.

פארוואס מ’האט געדארפט ארויסגיין פון מצרים

וואס איז א חילוק? מה לי הכא מה לי התם [וואס איז דער אונטערשייד צווישן דא און דארט]? איך דארף עניוועי זיין א קנעכט, איך קען בלייבן אין מצרים. דאס איז וואס מיר זאגן אז מ’האט געדארפט ארויסגיין פון מצרים, ווייל פארוואס? ווייל ס’איז נישטא קיין פוינט אז מ’נעמט דיך ארויס. ס’איז נישטא קיין פוינט. איך בין אוקיי צו זיין אפשר א גוי און צאלן פאר געוויסע זאכן. איך בין אוקיי אז דער רב איז איינער וואס דאוונט פאר אלעמען. איך בין אוקיי צו זאגן אז איך האב מער מינינג, איך בין נישט גרייט צו זיין, ס’איז נישט אזוי.

וויאזוי שטייט אין אונזער תורה? איך בין אן עובד ה’ לעבן בארג החיים [איך בין א דינער פון השם לעבן בארג סיני]. יא, איך דארף נאך שלאפן, איך דארף נאך עסן, איך דארף נאך טרינקען.

קעגן דעם תירוץ פון “תכונת הנפש” — דאס איז נאר אן excuse

תלמיד:

דו ביסט מער א רב זאך, וועגן דעם האלטסטו אז יעדער איז אזא איינער.

מגיד שיעור:

איך בין נישט קיין רב זאך. איך קוק אויף מידות און נישט אמות, איך בין נישט קיין רב זאך.

תלמיד:

און דו ביסט יא. און טאקע ווען דו עסט אזוי, דו ביסט מער רב זאך, ווייל די זאכן זענען מער דיר.

מגיד שיעור:

דיס איז נאט אן עקסקיוז [דאס איז נישט קיין אנטשולדיגונג]. איינע פון די… לייק, דערעס א האול ליסט אוו עקסקיוזעס דאט עווריוואן האז [עס איז דא א גאנצע רשימה פון אנטשולדיגונגען וואס יעדער איינער האט]. ווען עווריבאדי סעז סאמטינג דאט מייקס יו מייבי האוו א האביט אוו דוינג סאמטינג [ווען יעדער איינער זאגט עפעס וואס מאכט אז דו האסט אפשר א געוואוינהייט צו טון עפעס], יו האוו א ליסט אוו עקסקיוזעס פון דא ביז מארגן. יעדער איינער האט א תכונת הנפש [נאטור פון דער נשמה], וואס איז איינס פון די מיטס דאט עווריוואן ביליווס [איינס פון די מיתוסן וואס יעדער איינער גלייבט]. דו ביסט אזא זאך, אזוי ווי איך האב דיר געזאגט, איך האב דיר מסביר געווען אז מ’דארף עס נישט אננעמען בכלל.

תלמיד:

ניין, גיי פארקערט. ווייל פארוואס? ווייל יענער ווערט געסטראנגט.

מגיד שיעור:

איך וויל דיר זאגן אז איך בין נישט אזוי שטארק. פארקערט, די אנדערע וועג וואלט געווען, איך וויל נישט זאגן אז איך בין נישט אזוי שטארק. די אנדערע וועג וואלט געווען: יא, דו דארפסט נישט זיין אזוי שטארק. לאמיר דיר זאגן אביסל טויב פאר דעם. טינגס דאט יו דאונט קעיר אבאוט, יו’ר דעד אבאוט [זאכן וואס דו האסט נישט ליב, ביסטו טויט דערויף]. יא, שוין.

סאו, לאמיר מאכן אז דו דארפסט נישט זיין א לייב אבער פייטן פאר אן עליה [אויפרוף צו די תורה]. אן עליה? דאס קען מען זאגן, דו זאלסט זיין א מרא דאתיא [בעל הבית]. לאמיר אויסרעכענען אז דו דארפסט זיין א מרא דאתיא. ווייל די טבע הנפש, סאו שוין ווייטער מיט די טבע הנפש.

תלמיד:

יא.

מגיד שיעור:

איי טאלד יו, דאס איז אן עקסקיוז. איך קויף עס נישט. און דו דארפסט עס נישט קויפן. ס’איז נישט אמת, ווייל ס’איז דזשאסט אן עקסקיוז.

פארוואס עס איז אן excuse — facts קעגן interpretation

תלמיד:

פארוואס, וויאזוי ווייסטו אז ס’איז אן עקסקיוז?

מגיד שיעור:

ווייל אויב מ’וואלט געזאגט אז דאס איז א זאך וואס מענטשן זענען געווארן קאנווינסט [איבערצייגט], און ממילא האבן זיי עס געטון, קען זיין איך קען אויך ווערן קאנווינסט און עס טון.

תלמיד:

אה, ממילא האבן זיי אנדערע עקסקיוזעס.

מגיד שיעור:

קען זיין אז נישט, מ’דארף בכלל נישט ווערן קאנווינסט פון גארנישט, און מ’דארף בכלל נישט גארנישט טון. וואטעווער איי’ם דוינג, דאס איז מיין תכונת הנפש. העלאו, וויאזוי ווייסטו? האסטו געטרייט די אנדערע וועג?

תלמיד:

איך וויל נישט טרייען די אנדערע וועג.

מגיד שיעור:

דער פאקט אז דו ווילסט נישט טרייען די אנדערע וועג, דאטס דער פאקט אז דו האסט נישט קיין תכונת הנפש. איטס א פאקט דאט יו טינק דאט יו שוד דו איט דער אדער וויי [עס איז א פאקט אז דו האלטסט אז מ’זאל עס טון אויף דער אנדערער וועג]. דערעס טו אינטערפרעטיישאנס אוו דער פאקטס [עס איז דא צוויי אינטערפרעטאציעס פון די פאקטן]. יו’ר אלווייז קאנפיוזינג דער פאקטס אנד דער אינטערפרעטיישאן אוו דער פאקטס [דו פארמישט אלעמאל די פאקטן און די אינטערפרעטאציע פון די פאקטן].

דער פאקט איז אז דו טוסט נישט. דער פאקט איז אז דו האלטסט אויך אז מ’זאל נישט, אנד דערפאר טוסטו עס נישט. זאג איך דיר, איך האלט אז מ’זאל יא, און איך טו יא.

באט יו האוו נא פאקטס אגענסט דאט [אבער דו האסט נישט קיין פאקטן קעגן דעם]. יו האוו אן אינטערפרעטיישאן אגענסט דאט. אנד יו סעי, דאס וואס דו טוסט נישט און דו האלטסט נישט אז מ’זאל, איז ווייל דו ווילסט נישט, און ס’איז דא עפעס א מעדזשיק טינג קאלד רוטס [א מאגישע זאך גערופן שורשים], וואס מיר האבן שוין דיסקאסט לאנג צוריק [וואס מיר האבן שוין דיסקוטירט לאנג צוריק], דאט נאובאדי עווער סא איט [וואס קיינער האט עס קיינמאל נישט געזען], און ס’הייבט זיך בכלל נישט אן, ס’מאכט נישט קיין סענס. אנד דאטס דער ריזאן [און דאס איז דער סיבה]. ס’הייבט זיך נישט אן.

מייבי יו דאונט וואנט, ביקאז יו דאונט דו איט, ביקאז יו דאונט וואנט [אפשר ווילסטו נישט, ווייל דו טוסט עס נישט, ווייל דו ווילסט נישט], דו האלטסט נישט דערפון, און דו טראכטסט אריין אין דיר אליין אז ס’איז ריכטיג.

דער שליסל-פונקט: איך דארף אלעס וועלן — נישט זיין טויט אויף גארנישט

סאו איך דארף אלעס וועלן, אלעס וואס איך קען נאר וועלן דארף איך וועלן, און נישט זיין טויט אויף קיין איין זאך.

תלמיד:

אלעס דארף איך וועלן. וואס איך דארף וועלן רעדן יעצט ביי די בוימען דינער.

מגיד שיעור:

וואס?

תלמיד:

ריאלי? שוד בי בושעס פאר מי [טאקע? זאל זיין בושעס פאר מיר].

מגיד שיעור:

דו ביסט א איד, דו קענסט פונקט אזוי גוט רעדן ווי אים, האסט פונקט אזוי וואס צו זאגן ווי אים, און ער שטעלט זיך אויף און דו ביסט טויט אינעווייניג.

תלמיד:

איי’ם הא־פי, איי’ם גאוינג טו דו דיס [איך בין צופרידן, איך וועל דאס טון]. סאו בי בושעס, איי’ם הא־פי.

מגיד שיעור:

דו ביסט נישט בושעס, דו ביסט א מענטש אדער ביסט א בוים? וועלכע?

תלמיד:

סאו וואי דו יו סעי דאט [סאו פארוואס זאגסטו דאס]?

מגיד שיעור:

סאו דאס גאנצע חלק פון א מענטש א בוים, א בוים וועט גערעדט און א מענטש רעדט. יא? סאו בשעה ער רעדט דורך מיר, נע, שוין איינמאל.

תלמיד:

פרעגער [שאלה].

מגיד שיעור:

קען וויי סטאפ [קענען מיר אויפהערן]? ס’איז נישט קיין אבזערוויישאן [באמערקונג]. ער רעדט. ער רעדט. איטס יו טאקינג [עס איז דו רעדסט]. קיינער העלפט נישט דיר. ס’איז א זכיה [זכות, פריווילעג], ס’איז א זכיה, ס’איז א זכיה. שוד בי בושעס אוו קורס. ס’איז א זכיה, דו פירט א טיש, דו טוסט עפעס. אוו קורס. ס’איז א זכיה, א אידישע שעה, מ’דארף רעדן פון יציאת מצרים ביינאכט.

דער סדר-ביישפיל: נישט שלאפן ביינאכט

שוד בי בושעס, ארום האט מען געוואלט שלאפן ביינאכט? שלאף! האלב פון די צייט שלאפט מען, מ’נעמט די סעודה. ניין, מ’דארף מאכן די גאנצע זאך אפן מיט יציאת מצרים 25 אוערס א דיי [25 שעה א טאג]. קען קיינער נישט שלאפן. טריי [פרוב].

איי טינק דאט פיפל שוד דו [איך האלט אז מענטשן זאלן טון]… אקטשואלי, איי דאונט טינק יו שוד דו עניטינג ווער יו’ר דעד [טאקע, איך האלט נישט אז מ’זאל טון עפעס וואו מ’איז טויט]. וואי שוד יו דו עניטינג ווער יו’ר דעד [פארוואס זאל מען טון עפעס וואו מ’איז טויט]? עס מאכט נישט קיין סענס.

תלמיד:

אבער וואס זאל מען טון? ס’איז דאך גאנץ לאנג טויט.

מגיד שיעור:

ניין. ווייסט ווי לאנג דו גייסט זיין טויט פאר דו ביסט געבוירן געווארן און נאכדעם וואס דו גייסט נעלם ווערן [שטארבן]? טויזנטער יארן, איך ווייס נישט, אפשר גיין א פריערדיגער גלגול [פריערדיגע גילגול נשמה], איך ווייס נישט. העלפט, העלפט נישט גאר.

תלמיד:

דא שלאפן?

מגיד שיעור:

נא, שלאפן.

פערזענליכע ביישפיל: צוגיין צום עמוד אין סטאבניץ

אוקיי. איך דאוון צום פרי אין סטאבניץ, און איך דארף אז קיינער זאל נישט צוגיין צום עמוד. דא און דארט גיי איך צו, ווייל ס’איז שפעט, אבער איך האב נישט קיין געדולד. אז איך גיי נישט בין איך טויט, איך האב נישט קיין געדולד צו גיין צום עמוד. איך דארף האבן די געדולד צו זאגן, איך גיי דאך צו… איך גיי צו ווייל איך האב נישט קיין ברירה, וואס מיינט עס? איך בין טויט אינעווייניג.

איך דארף אלעס טון. איך טון זאכן וואס איך האב מינינג דערין. וועסטו מינינג? מינינג איז פון טון. דא איז די אוטער וועט רעפט [דא איז די אנדערע וועג ארום]. דאס איר געבן [דאס איז געגעבן]. איך טון זאכן ארויפן. מינינג, נישט, איך ווייסט אן דערויף [איך ווייס נישט דערפון]. איך ווייסן זייער פייטל [איך ווייס זייער ווייניג]. א טאג וואס איז א ס’ יק״ג צום עומד [א טאג וואס עס איז שווער צו גיין צום עמוד], איך ביז מיין מוי מיין מיין עומד [איך בין מיד פון מיין עמוד]? איך ווי… [די טראנסקריפט ברעכט זיך אפ]