סיכום השיעור 📋
די זעקסטע הקדמה אין מורה נבוכים: “המקרה לא יעמוד שני זמנים” — צונויפגעלייגטער סיכום
דער מעמד פון דער זעקסטער הקדמה אין דער סיסטעם פון כלאם
די זעקסטע הקדמה — “המקרה לא יעמוד שני זמנים” — איז אפשר די וויכטיקסטע תאלאגישע אנאמע פאר דעם כלאם. אלע פריערדיקע הקדמות (דאס עקזיסטירן פון אטאם/עצם, דאס עקזיסטירן פון מקרים, זייער אופן פון ווירקונג, און דער פאקט אז יעדע תכונה איז א מקרה) ווערן געדארפט אלס א יסוד צו דערגרייכן דערצו. זי איז דער ציל וואס אלע פריערדיקע הקדמות האבן געצילט, און פון איר ווערן אפגעלייטעט ווייטערדיקע צווייגן אין די קומענדיקע הקדמות. נאך וויכטיקער — זי פירט אויף דעם דירעקטסטן אופן צו דער תאלאגישער מסקנה וואס דער כלאם דארף.
דער רמב״ם׳ס קריטיק: אויסקלייבן א פיזיק לויט דער תאלאגיע
איינע פון די הויפט טענות פון רמב״ם קעגן דער שיטה פון כלאם איז אז זיי קלייבן אויס א גאנצע און קאהערענטע פיזיקאלישע שיטה, אבער די אויסקלייבונג ווערט געמאכט לויט דעם וואס מען דארף ארויסקומען תאלאגיש. עס איז דא נישט קיין גראבע “צונויונג”, נאר א געצילטע אויסקלייבונג פון א פיזיקאלישער ראמען וואס זאל פאסן צו די געוואונטשענע מסקנות. נאך מער, אפילו די תאלאגיע אליין ענדערט זיך און ווערט געשאפן לויט די פיזיקאלישע אנאמעס — עס איז דא א צווייזייטיקע שייכות.
דער רמב״ם אליין באמערקט אין דער הקדמה: “אשר הביאם לזה הדעת” — דאס הייסט, וואס האט זיי געבראכט צו דער אנאמע? און די ענטפער: די אמונה אז השם טוט אלעס.
—
די יסודישע תאלאגישע פראבלעם: וואס מיינט “השם פועל”?
די אנגענומענע אנאמע
יעדער בעל דת — איד, מוסלעם אדער אנדערער — גלייבט אז השם איז דער פועל, און נישט נאר אז ער האט אמאל געפועלט. דער רמב״ם אליין שטימט צו דערמיט (זעה פרק ס״ט אין מו״נ, וואו עס ווערט דערקלערט ווי אזוי דער אויבערשטער איז די סיבה, דער פועל און די תכלית). אבער די אנטשיידנדע פראגע איז: וואס איז דער פינקטלעכער באדייט פון “השם פועל”?
די שווערקייט פון דער פראגע
דאס איז א יסודישע מבוכה פון דער רעליגיע — שווערער ווי פראבלעמען ווי ידיעה און בחירה, השגחה, אדער עוואלוציע און בריאה. ווען מען זאגט “המוציא לחם מן הארץ”, הערט דאך יעדער איינער אז מענטשן זייען, שניידן און באקן. אזוי וואס מיינט עס אז השם ברענגט ארויס ברויט?
די צוויי סארטן קאנקורירנדע סיבות
1. נאטירלעכע סיבות — פארוואס וואקסן ביימער? ווייל עס איז געפאלן רעגן. ווער איז דער פועל? דער רעגן, נישט השם.
2. מהותישע טבעים (צורות) — פארוואס איז א שטיין שווער? ווייל דער חומר פון שטיין איז שווער פון זיין טבע. ווער איז דער פועל? די צורה/דער טבע פון שטיין, נישט השם.
אין ביידע פאלן, אינעם רגע ווען מען גיט א נאטירלעכע ענטפער, ווערט השם “ארויסגעשטופט” פון דער בילד.
—
דער כלאם׳ס לייזונג: בריאת די מקרים פון נייעם אין יעדן רגע
ערשטער שריט — איבערזעצן “השם פועל” צו “השם בורא את המקרים”
ווייל אלע זאכן אין דער וועלט זענען געמאכט פון אטאמען (וואס זענען כמעט א לאגישער באגריף אליין), און אלע זייערע תכונות — גרייס, שווערקייט, קאליר — זענען מקרים פון די אטאמען, איז צו זאגן “השם פועל” מיינט השם בורא אלע מקרים אין דער וועלט.
צווייטער שריט — פארוואס איין-מאליקע בריאה איז נישט גענוג?
אויב השם האט געשאפן די מקרים נאר אין אנהייב פון דער בריאה (אין די זעקס טעג בראשית), בלייבט א פראבלעם: פארוואס הייט איז דער שטיין שווער? די ענטפער “ווייל נעכטן איז ער געווען שווער” גיט איבער די פעולה צו נעכטן און נישט צו השם. אפילו אויב מען גייט צוריק ביז דעם ערשטן רגע און קומט אן צו השם, ווערט דאס דעאיזם — א השם וואס האט געפועלט אמאל און נישט מער — און דאס פאסט נישט צו דער רעליגיעזער שפראך (“המוציא לחם מן הארץ” אין איצטיקער צייט, נישט אין פארגאנגענהייט).
דריטער שריט — די זעקסטע הקדמה אלס לייזונג
המקרה לא יעמוד שני זמנים: יעדער מקרה גילט נאר אויף איין איינהייט פון צייט. עס איז נישטא קיין סיבה אז דער ווייסער טיש זאל בלייבן ווייס מארגן ווייל ער איז ווייס הייט — ווייל די ווייסקייט איז א מקרה, און א מקרה שטייט נישט מער ווי איין רגע. דעריבער:
– עס איז נישטא קיין אמתע המשכיות פון תכונות
– השם שאפט פון נייעם אלע מקרים אין יעדן רגע און רגע (שטענדיקע בריאה)
– דאס איז דער איינציקער פיזיקאלישער וועג, לויט זייער שיטה, צו פאסן די פשוטע רעליגיעזע שפראך וואס זאגט אז השם פועל איצט
—
די הכחשה פון נאטירלעכער סיבתיות — דער אנגענומענער עיקר
דער הויפט אמונה וואס איז אנגענומען ביי די מתכלמין איז אז עס איז נישטא קיין אמתע סיבתיות אין דער וועלט — אלעס ווערט געטאן דירעקט דורך דעם אויבערשטן אין יעדן רגע און רגע. וואס דאכט זיך אונז ווי סיבתיות איז נאר “מנהג” (א געטלעכער געוואוינהייט), נישט קיין נויטווענדיקער טבע.
די עלפטע הקדמה — די חושים זענען נישט קיין ראיה
כדי צו באגרינדן די שלילה פון סיבתיות, ווערט געדארפט די הקדמה אז די חושים זענען נישט ריכטיק. ווארום אין די חושים זעען מיר קלארע סיבתיות — שטיינער פאלן, זאכן ברענען. די ענטפער: וואס מיר זעען איז רעגעלמעסיקייט (regularity) אליין, נישט קיין נויטווענדיקע פארבינדונג. דאס דערמאנט דיוויד הום׳ס שטעלונג, אבער פון א פארקערטן זייט — הום האט געטענהט אז מיר זעען נישט קיין סיבתיות נאר נאר א געדאנקלעכער געוואוינהייט; די מתכלמין טענהען אז עס איז נישטא קיין אנטאלאגישע סיבתיות, נאר א געטלעכער מנהג.
דריי סארטן “סיבתיות” וואס ווערן געלייקנט
ערשטער סארט — המשכיות (persistence):
דער פאקט אז א ווייסע זאך בלייבט ווייס מארגן קומט נישט פון איר טבע. דער אויבערשטער האלט זיך פשוט צו שאפן פון נייעם ווייסקייט אין זאכן וואס זענען געווען ווייס נעכטן. די המשכיות אליין איז א סארט סיבתיות וואס מענטשן נייגן נישט צו דערקענען אלס אזעלכע — מיר זענען געוואוינט צו טראכטן וועגן סיבתיות נאר ווען זאכן ענדערן זיך (פארוואס ווערט געבויט א הויז?), אבער אפילו דער פאקט אז דאס הויז שטייט הייט ווייל עס האט געשטאנען נעכטן איז סיבתיות.
צווייטער סארט — איבערגעבן מקרים צווישן קערפערס (causation between bodies):
די הויפט דוגמא: ווייסע וואל וואס ווערט אריינגעטונקען אין א יורה פון אינדיגא (איסטיס) און קומט ארויס שוואַרץ/בלוי. לכאורה איז דער קאליר “אריבערגעגאנגען” פון דער פליסיקייט צו דער וואל. די מתכלמין לייקענען דאס אינגאנצן — “המקרה לא יעבור נושאו”. א מקרה (ווי קאליר) ווערט שטענדיק געשאפן דירעקט דורך דעם אויבערשטן אויף א באשטימטן אטאם, און גייט נישט איבער פון איין קערפער צום אנדערן. עס איז נישטא קיין “איבערגעבן” פון תכונות, ווייל עס איז נישטא קיין אמתע צייט-המשכיות וואס זאל דערמעגלעכן אזא איבערגאנג.
דריטער סארט — דירעקטע סיבתיות צווישן קערפערס (די עקסטרעמע דוגמא):
ווען מען לייגט אריין האלץ אין פייער, ברענט דאס פייער נישט דאס האלץ. עס איז דא א געטלעכער מנהג אז ווען מען לייגט א שטיק האלץ אין א זאך וואס הייסט “פייער”, ווערט דאס האלץ אש — אבער עס איז נישטא קיין סיבתיקע פארבינדונג צווישן די זאכן. אזעלכע דוגמאות קומען פאר אין אלע מוסלמישע שריפטן פון כלאם.
דער משל פון סולטאן
אזוי ווי א סולטאן וואס גייט קיינמאל נישט צו פוס אויף דער גאס — נישט ווייל ער קען נישט, נאר ווייל דאס איז זיין מנהג — אזוי האלט זיך דער אויבערשטער בדרך כלל צו טאן די זעלבע זאכן אין דער זעלבער סדר, אבער עס איז נישטא קיין נויטווענדיקייט.
ניסים — נישט קיין צעברעכן פון טבע נאר א ענדערונג פון מנהג
פון דער דערקלערונג, זענען ניסים נישט קיין “צעברעכן” פון נאטור-געזעצן, ווייל עס איז נישטא קיין נאטור-געזעצן. א נס איז פשוט אז דער אויבערשטער טוט הייט עפעס אנדערש פון זיין געוויינטלעכן מנהג.
אן אינערלעכע מחלוקת צווישן די מתכלמין
עס זענען געווען עטלעכע וואס האבן געזאגט אז מען קען זאגן אז דער אויבערשטער טוט זאכן “על ידי סיבה” — צו פאראייניקן צווישן דער געטלעכער פעולה און דער געזעענער סיבתיות. אבער די מערהייט האבן דאס אפגעווארפן און געשטאנען דערויף אז עס איז נישטא קיין סיבתיקע פארבינדונג כלל צווישן די זאכן.
—
מענטשלעכע פעולות — שטירה צו דער בחירה
די פראבלעם: “ההכרח והצדק”
איבער דער סיבתיות אין דער לעבלאזער נאטור, איז דא א נאך שווערקייט אין מענטשלעכע פעולות — די פראגע פון “רשות בני אדם שנתונה למעשיהם” (לשון הרמב״ם אין הלכות תשובה). אויב נאר דער אויבערשטער פועלט, קען א מענטש נישט זיין דער פועל פון זיינע מעשים. אויב א מענטש נעמט א פעדער און שרייבט אין שבת — לויט כלאם, האט ער נישט טאקע געשריבן, ווייל נאר דער אויבערשטער טוט זאכן.
דוגמא פון באוועגן דעם קולמוס — די פיר מקרים
ווען מען זאגט “א מענטש באוועגט א קולמוס”, איז דאס א פארקירצטע וועג צו באשרייבן וואס טאקע געשעט לויט כלאם: דער בורא שאפט אין דעם זעלבן רגע פיר באזונדערע מקרים, וואס עס איז נישטא צווישן זיי קיין לאגיש-סיבתיקע פארבינדונג נאר נאר א מציאותישע פארבינדונג (זיי געשעען אין דער זעלבער צייט און באציען זיך צו די זעלבע זאכן):
1. רצון צו באוועגן דעם קולמוס — א מקרה וואס ווערט געשאפן אין איינעם פון די אטאמען פון מענטש
2. יכולת אויף דער באוועגונג — נאך א מקרה וואס ווערט געשאפן אין מענטש
3. באוועגונג פון דער האנט — א קערפערלעכער מקרה פון דער מענטשלעכער באוועגונג
4. באוועגונג פון דעם קולמוס — א באזונדערער מקרה אין קולמוס אליין
קיינער פון די מקרים איז נישט א סיבה פאר דעם אנדערן. דער בורא שאפט זיי אלעמאל דירעקט און אן קיין מיטלער.
די פראבלעמאטיק פון דעם באגריף “יכולת”
דער באגריף פון “יכולת” איז פראבלעמאטיש אינעם סיסטעם אליין: יכולת אין אריסטאטעלישן זין איז כוח (פאטענציאל), דאס הייסט א טבע וואס דערמעגלעכט א פעולה — און דאס איז פונקט וואס דער כלאם לייקנט. עס איז נישט קלאר פארוואס זיי דארפן דעם מקרה פון “יכולת” אויב ממילא האט זי נישט קיין סיבתיקע ראלע. עס קען זיין אז דער צורך קומט פון א רעליגיעז-מוסרישער דרישה: מען קען נישט משפט זיין א מענטש אויף א מעשה וואס ער האט נישט געהאט קיין יכולת צו טאן.
די מחלוקת צווישן די שטראמען
די מיינונג פון רוב כלאם און רוב אשעריה: צו דער יכולת וואס ווערט געשאפן איז נישטא קיין מעשה אין דער פועל. דער מענטש טוט נישט “עושה ביכולת” — די יכולת איז סתם נאך א מקרה וואס ווערט געשאפן בפאראלעל, אן קיין השפעה אויף גארנישט.
די מיינונג פון מועתזילה: דער מענטש טוט יא עושה ביכולת וואס ווערט געשאפן אין אים. דאס איז איינע פון די הויפט סיבות פאר זייער אפשיידונג (“מועתזילה” = פארשיידענע) — זיי האבן געזען אלס אבסורד צו זאגן אז צו א מענטש איז נישטא קיין פעולה אין יכולת. אפילו אויב דער רצון ווערט געשאפן דורך דעם בורא, האלט די יכולת א סיבתיקע פארבינדונג מיט דער פעולה. דער רמב״ם ברענגט (פרקים נ״א–נ״ב) זייער מאדנעם לייזונג — צו א מענטש איז דא “קניין” אין מעשה אבער נישט “פעולה” — אלס א דוגמא צו עפעס וואס מען קען זאגן אין ווערטער אבער עס פעלט אלע באדייט.
די מיינונג פון א מיעוט אשעריה: א פשרה-ניסיון — צו דער יכולת וואס ווערט געשאפן איז דא “א ביסל מעשה” און “א ביסל תלות” אין דער פועל. א שטעלונג וואס רוב אשעריה האבן פארמשפט אלס קעגן דער אמונה, און דער רמב״ם זעט אין איר אן אומפשר.
דאס אנגענומענע אויף אלעמען
טראץ די אינערלעכע מחלוקות, שטימען אלע שטראמען פון כלאם איבערצו:
– דער רצון פון מענטש איז געשאפן (מקרה)
– אלע מקרים שטייען נישט מער ווי איין רגע
– דער בורא שאפט יעדן רגע פון נייעם אלע מקרים — באוועגונג, רצון, יכולת
מנוחה אלס א געשאפענער מקרה
אפילו מנוחה (פעלן פון באוועגונג) איז א מקרה וואס דארף געשאפן ווערן אקטיוו. ווען דער קולמוס רוט, איז דאס נישט ווייל דער בורא האט אויפגעהערט צו שאפן באוועגונג — נאר ווייל ער שאפט מנוחה יעדן רגע פון נייעם. דער בורא איז שטענדיק אקטיוו: אדער שאפט באוועגונג אדער שאפט מנוחה. דער פונקט וועט אויסגעפירט ווערן אין דער זיבעטער הקדמה, וואס וועט באהאנדלען העדרים אלס א סארט מקרים.
די גאנצע מסקנה
אין יעדן רגע פון די באזונדערע רגעים פון צייט (אטאמען פון צייט), שאפט דער בורא א מקרה אין יעדן פרט פון די נמצאות — אריינגערעכנט מלאכים און גלגלים. די אינערלעכע מחלוקות אין כלאם אנטפלעקן די יסודישע מבוכות פון דער שיטה: די אנאמע אז קיין מקרה שטייט נישט צוויי צייטן און אז עס איז נישטא קיין נאטירלעכע סיבתיות שטויסט זיך מיט דער רעליגיעזער און לאגישער דרישה אז דער מענטש איז פאראנטווארטלעך פאר זיינע מעשים.
—
די שיטה פון רמב״ם און אריסטא — די בחירה אלס טבע
אין גאנצן קעגנזאץ צו כלאם, און אין קעגנזאץ אויך צו דער מאדערנער פילאסאפיע:
1. די בחירה איז נישט קיין אויסנאם פון דער סדר הטבע — לויט אריסטא און רמב״ם, איז דער מענטש׳ס פאראנטווארטלעכקייט אויף זיינע מעשים נישט קיין “ניסיקער” זאך אדער אויסנאם. אזוי ווי צו א טיש איז דא א טבע צו האלטן א קאמפיוטער, אזוי צו א מענטש איז דא א טבע צו קלייבן. די בחירה איז א סארט טבע, נישט קיין שלילה פון טבע.
2. בחירה מיט א סיבה — בחירה איז נישט קיין פעולה “אן א סיבה” (ווי די מאדערנע פילאסאפיע נייגט צו אנעמען אז עס ווערט געדארפט פאר מוסרישער פאראנטווארטלעכקייט). עס זענען דא סיבות צו דער בחירה, אבער זי געהערט נאך שטענדיק צום מענטש פון כוח זיין טבע.
3. דער רמב״ם׳ס ענטפער אין הלכות תשובה: ווען עס ווערט געפרעגט ווי אזוי צו א מענטש איז דא רשות אויף זיינע מעשים אויב השם פועלט אלעס — איז די ענטפער דער טבע אליין. השם איז דער “פועל הרחוק” אדער “האחרון” פון אלע זאכן, אבער אויף א דירעקטן אופן (“דער פועל האמצעי”) — דער טבע פון יעדער זאך איז דער פועל.
דער רמב״ם קעגן חובות הלבבות
– חובות הלבבות זאגט בפירוש: השם טוט אלעס, און מענטשן זענען פאראנטווארטלעך פאר זייערע מעשים, און דאס איז א סתירה וואס מען נעמט אן אזוי ווי עס איז.
– דער רמב״ם ווארפט אפ די גישה אינגאנצן. ער גלייבט נישט אז השם טוט סתירות, און נעמט נישט אן זאגן זאכן אן קיין באדייט. ווען ער שרייבט “מיר פארשטייען נישט די ידיעה פון השם” — איז דער אמתער כוונה (וואס ער פארטושט
בכוונה) אז וואס מיר זאגן וועגן דער ידיעה פון השם “איז נישט ווי דער פשט”, און דערווייל די בחירה פון מענטש איז דער פשוטער און קלארער זייט. דאס איז דער גאנצער הפך פון דער גישה פון כלאם וואס זאגט “אומרים ולא מפרשים” (בלא כיף).
—
די תיאלאגישע טענה פון רמב״ם קעגן כלאם
די שטעלונג פון כלאם: די אמונה אז השם פועלט צווינגט א באשטימטע פיזיק
דער כלאם טענהט אז דער איינציקער וועג צו זאגן אז השם פועלט אלע זאכן איז צו לייקענען אלע סיבתיות און המשכיות אין דער וועלט. פון זייער שטאנדפונקט, ווער עס גלייבט אין טבע און סיבתיות — לייקנט למעשה אז השם פועלט. זיי זענען נישט מסוגל צו כאפן א דריטע מעגלעכקייט: אדער השם טוט, אדער דער טבע טוט, אדער דער מענטש טוט — און עס איז נישטא קיין צווישן.
קריטישע באדייטונג: די רעליגיעזע אמונה אז השם פועלט, ווי דער כלאם פארשטייט דאס, צווינגט א באשטימטע וויסנשאפטלעכע וועלט-בילד — א וועלט וואס עס איז נישטא אין איר נאר אטאמען און מקרים, אן קיין סיבתיות און אן קיין המשכיות. זייער רעליגיע, דעמאלט, זאגט יא עפעס וועגן דער פיזיק.
דער אונטערשייד פון דער רמב״ם׳ס גישה
לויט רמב״ם, קען מען אפשיידן צווישן דער אמונה אז השם טוט אלעס און דער פראגע *ווי אזוי* ער טוט. “המוציא לחם מן הארץ” און “שהכל נהיה בדברו” צווינגען נישט קיין שלילה פון סיבתיות. די פראגע צי די וועלט איז געשאפן געווארן אין זעקס טעג אדער אין זעקס מיליאן יאר איז א פראגע פון פרטי הביצוע, נישט פון עצם האמונה.
“כהתל באנוש תהתלו בו” — די שארפע תיאלאגישע טענה
דער רמב״ם ברענגט ארויף א שארפע תיאלאגישע טענה: ווער עס גלייבט ווי די שיטה פון כלאם — מהתל בהשם. דער טיעון:
1. א בן אדם וואס פועלט אן קיין סיבה, אן קיין המשכיות, אן קיין סדר — ווערט גערעכנט משוגע.
2. דער כלאם שרייבט צו השם פונקט אזא אופן פון פעולה — אן קיין סיבתיות, אן קיין תכלית, אן קיין סדר.
3. זיי מיינען אז דאס איז א שבח, אבער למעשה מאכן זיי פון השם א לעכערלעכע פיגור.
4. “גוף ההיתול באמת” — זיי מיינען אז ווער עס גלייבט אין טבע איז אן אפיקורס, אבער דער רמב״ם קערט איבער די טענה: זיי אליין חרפן און מגדפן, ווייל זיי צווינגען דעם השם צו פועלן אויפן אומסדריקסטן אופן.
די שייכות צום דריטן חלק (טעמי המצוות): דער זעלבער עיקר קומט פאר וועגן דער שיטה אז די מצוות זענען “ברצון בלבד” און עס איז נישטא פאר זיי קיין תכלית. ווער עס זאגט אזוי מאכט פון השם “נאך מער משוגע ווי א בן אדם”, ווארום אפילו א בן אדם פועלט שטענדיק מיט א סיבה.
די באדייטונג פון “כל בר דעת”
ווען דער רמב״ם זאגט “אצלי ואצל כל בן דעת” — איז דאס נישט קיין גאווה. “בר דעת” ווערט דעפינירט אלס איינער וואס נעמט אן אז די וועלט איז פארשטענדלעך, אז מען קען פארשטיין איר, אז עס איז דא אין איר א סיבתיקער סדר. דאס איז די יסוד-אנאמע פון אלע דערקענונג — אפילו אויף דער שטאפל פון די חושים: א קינד לערנט אז עס איז דא א סיבתיקער סדר, אז א זאך וואס ער האט געזען הייט וועט זיין דארט מארגן, אז גאנצע זאכן עקזיסטירן (און נישט נאר אטאמען). ווער עס מאכט מחלוקת אויף סיבתיות — מאכט מחלוקת אויף דער עצם מעגלעכקייט צו פארשטיין, און דעריבער איז ער נישט קיין “בר דעת” בהגדרה.
—
דער לייזונג: דאס ווארט “פועל” ביי השם — שכלישע פעולה קעגן גשמיותדיקע פעולה
די פראבלעם מיט דער פארשטעלונג פון סיבתיות אלס “א זיך-אנטפערנדע קייט”
די שייכות צו פרק ס״ט: דער כלאם מאכט גשמיותדיק דעם באגריף “פועל” — זיי פארשטייען געטלעכע פעולה אין אנאלאגיע צו מענטשלעכער פעולה. אין מענטשלעכער פעולה, טאקע, אויב איך טו עפעס און עס האלט זיך ווייטער פון זיך אליין, בין איך שוין נישט דער פועל (וואס ווערט גערופן אין הלכה “כוח כוחו”). אויב מען כאפט דעם השם אלס ערשטן פועל אין זין פון א ווייטער סיבה אליין — א סיבה פון א סיבה פון א סיבה — ווערט געשאפן א געפיל אז השם “אנטפערט זיך” פון דער פעולה אין יעדן דור און דור.
דוגמא: די ברכה “משמח חתן וכלה” — ווי אזוי פרייט השם חתן וכלה הייט? לויט איין פירוש (רש״י און אזעלכע), האט השם דערפרייט אדם וחוה אין זייער ערשטער חתונה ווען עס זענען נישט געווען קיין מענטשלעכע טענצער, און פון דעמאלט איז יעדע חתונה א “נאכמאכונג פון א נאכמאכונג”. אבער לויט דער פארשטעלונג, אנטפערט זיך יעדער דור מער פון דער ארגינעלער פעולה, און דאס איז אבסורד.
דער משל פון באן — א קוואליטעטיווער אונטערשייד, נישט קוואנטיטעטיוו
אין א באן, איז דער ערשטער וואגאן (דער לאקאמאטיוו) דער בעל המנוע. די איבעריקע וואגאנען גיבן איבער באוועגונג אבער זיי האבן גארנישט קיין אייגענע באוועגונג-כוח. דער אונטערשייד צווישן דעם ערשטן וואגאן און אלע איבעריקע איז נישט קיין אונטערשייד פון “מער כוח” אדער “ווייניקער כוח” — עס איז א מהותישער אונטערשייד: צום ערשטן איז דא אן אייגענע באוועגונג-כוח, צו די איבעריקע איז נישטא כלל. ווער עס שטייט אין לעצטן וואגאן און זאגט “מיין פירער איז דער מיטלדיקער וואגאן” — האט פשוט נישט פארשטאנען ווי א באן ארבעט.
אזוי אויך ביי השם אלס ערשטן פועל: זיין ערשטקייט איז נישט נאר “נאך א שטאפל העכער אין דער קייט” — עס איז א גאנץ אנדער סארט פון פעולה. השם גיט דאס עצם מציאות, אלע באזונדערע צורות, און דאס איז די צורה וואס ווערט גערופן אין פרק ס״ט “צורה ופועל ותכלית”. א פעולה פון דעם סארט ווערט נישט שוואכער ווען זי גייט דורך מיטלדיקע סיבות.
אונטערשיידן צווישן צוויי סארטן פעולה
גשמיותדיקע/געצוואונגענע פעולה — ווי א קאליר וואס ווערט שוואכער אין יעדער איבערקאפיע, אדער א פאטאגראפיע פון א פאטאגראפיע. דא טאקע ווערט דער כוח שוואכער. דאס איז די פעולה וואס די מתכלמין שרייבן צו צו השם — ער “צווינגט” יעדן מקרה צו עקזיסטירן דירעקט.
שכלישע פעולה — פעולה דורך איבערצייגן, השראה, געבן שכלישע עקזיסטענץ. השם “צווינגט” נישט די וועלט צו עקזיסטירן נאר כביכול “איבערצייגט” איר צו זיין. די וועלט ארבעט אויף ליבע און רצון, נישט אויף צוואנג. דער לעצטער פועל אין דער קייט פועלט פון כוח דעם ערשטן נישט ווייל דער ערשטער באוועגט אים פיזיש, נאר ווייל דער ערשטער גיט אים שכלישע עקזיסטענץ — און ער פועלט ווי ער פארשטייט.
דעריבער קען מען זאגן “המוציא לחם מן הארץ” אפילו אין א סיבתיקער וועלט, ווייל די סיבתיות פארמינערט נישט פון דער פעולה פון השם ווען מען פארשטייט עס אלס שכלישן שפע און נישט אלס א פיזישן שטופ. דער רמב״ם רופט דאס “שפע” (אין צווייטן חלק פון מו״נ).
דער משל פון פירער — מיקרא-מענעדזשמענט קעגן שכלישע הנהגה
א פירער וואס ווילט אז זיין חותם זאל זיין אויף יעדן פרט און צווינגט אלעס מיט צוואנג — דאס איז נישט קיין שבח, דאס איז היתול. אפילו אויף א בן אדם, אויב מען זאגט אז דער אדמו״ר איז פאראנטווארטלעך פאר יעדע תורה-לימוד פון יעדן קליין קינד ווייל ער “שרייט אויף זיי” — דאס איז א גנאי. דער אמתער שבח איז ווען דער פירער גיט השראה, שפע און הסבר, און אזוי איז ער פאראנטווארטלעך אויפן לעצטן פרט — כאטש ער האט זיך נישט אריינגעמישט דערין דירעקט.
—
די מסקנה: דער רמב״ם גיט נישט אפ — נאר טענהט אז דער כלאם באלייטיקט דעם השם
דער אנטשיידנדער פונקט: עס איז נישטא דא קיין אפגעבן פון זייט רמב״ם, ווי אילו ער מודה בעל כורחו אז אריסטא האט רעכט און דעריבער “דרייט אריין” דעם באגריף פון געטלעכער פעולה. דאס פארקערטע איז ריכטיק — די שיטה פון כלאם איז “היתול באנוש”, א באלייטיקונג פון השם. צושרייבן צו השם א גשמיותדיקע פעולה פון צווינגן יעדן מקרה און מקרה — דאס איז נישט קיין שבח נאר א גנאי. אפילו אילו עס וואלט נישט געווען קיין פיזיקאלישע פראבלעם אין דער שיטה פון כלאם, וואלט נאך שטענדיק פון אמונה אין גרויסקייט פון השם געווען ריכטיק צו בעסער האלטן פון אן אריסטאטעלישער וועלט — א וועלט וואו השם פועלט דורך טבע, שכל און השראה — איבער א כלאמיסטישע וועלט וואו השם איז א מיקרא-מענעדזשער וואס צווינגט.
הויפט שייכויות
– מו״נ א, ס״ט — השם אלס צורה, פועל און תכלית פון דער וועלט
– מו״נ א, נ״א–נ״ב — קריטיק אויף “קניין” פון מועתזילה
– הלכות תשובה — די בחירה אלס טבע, “רשות בני אדם שנתונה למעשיהם”
– דריטער חלק פון מו״נ (טעמי המצוות) — דער זעלבער עיקר קעגן פעולה אן תכלית
– די פריערדיקע הקדמות (1–5) — אלעמאל יסוד צו דער זעקסטער הקדמה
– די זיבעטע הקדמה — פארברייטערונג אויף העדרים אלס געשאפענע מקרים
– די עלפטע הקדמה — שלילת עדות החושים אלס א תנאי צו שלילת הסיבתיות
תמלול מלא 📝
זעקסטע הקדמה: “דער מקרה וועט נישט שטיין צוויי צייטן” — איר צענטראלע שטעלונג אין די סיסטעם פון כלאם
די שטעלונג פון דער זעקסטער הקדמה אין די סיסטעם פון הקדמות
מיר שטייען דא אזוי אין דער זעקסטער הקדמה, יא? דער טיטל פון דער הקדמה איז שהמקרה לא יעמוד שני זמנים. און מיר האבן דערקלערט אז די הקדמה, די הנחה, איז אפשר די וויכטיקסטע טעאלאגישע הנחה פאר די כלאם, און ער פרובירט צו געבן, ווי זאגט מען, א פיזיקאלישע יסוד פאר וואס זיי ווילן אלס א טעאלאגישע אמונה, יא? דאס איז די הויפט נקודה.
און דאך אז אלע אנדערע הקדמות ביז איצט, דאס הייסט, אז עס איז דא עצם, יא? דאס הייסט, אטאם, און אז עס איז דא מקרים, און ווי די מקרים ארבעטן, אז יעדער זאך איז א מקרה און אזוי ווייטער, זיי אלע זענען דאך נויטיק כדי צו דערגרייכן דאס, יא? אזוי אין א געוויסן זין איז עס די מטרה פון אלע הקדמות, לפחות פון אלע הקדמות ביז איצט, און עס זענען נאך עטלעכע הקדמות וואס מען דארף פאר דעם, אבער זיי זענען אלע נאך פרטים און ענפים וואס קומען צו דערפון. אבער דאס איז א הקדמה וואס ברענגט אונז אויך אויף דעם גלייכסטן אופן צו דער טעאלאגישער מסקנה וואס זיי דארפן, יא?
דער רמב״ם׳ס קריטיק: די בחירה פון דער פיזיקאלישער שיטה לויט די טעאלאגישע מסקנות
און מיר געדענקען אז איינע פון אונדזערע גרויסע טענות קעגן די גאנצע שיטה איז אז זיי שניידערן די הנחות לויט די מסקנות. עס איז נישט פונקט שניידערן, יא? יא, עס איז מער אז זיי קלייבן אויס א געוויסע פיזיקאלישע שיטה, וואס איז א גאנצע שיטה, קאהערענט אין א געוויסן זין, אבער זיי קלייבן אויס די שיטה לויט דעם וואס זיי דארפן אז עס זאל ארויסקומען טעאלאגיש.
און מען קען זאגן אז אויך די טעאלאגיע ענדערט זיך אין א געוויסן זין ווייל ווי מען פארשטייט זי לויט די פיזיקאלישע הנחות, יא, ווארום אויב מיר זעען אזוי, אויב מען לייענט די הקדמה, יא, דער רמב״ם ברענגט די הקדמה, און דערנאך זאגט ער, אשר הביאם לזה הדעת, יא? וואס האט זיי געבראכט צו דעם די דעה? און דאס איז די אמונה אז השם טוט אלעס, יא?
און איצט קומען מיר אפיציעל שוין צום סוף פון דער הקדמה, וואו ער קערט זיך צוריק צו דעם אז ער זאגט אז דא איז א מחלוקת אדער עס איז דא די תוצאה וואס דערלויבט אונז צו זאגן אז השם איז דער וואס טוט אלעס.
די גרונט טעאלאגישע פראבלעם: וואס הייסט “השם פועל”?
אזוי אויב איך הייב אן פון סוף, וועל איך זאגן אזוי. זיי ווילן, און אזוי פונקט סוף פון דער הקדמה, צו זאגן, ווי זאג איך, אז דאס איז די אמת׳ע אמונה, יא, אין סוף סוף סוף פון דער הקדמה, ואמרו שזאת האמונה האמיתית בשהשם פועל. יא, ווארום יעדער איינער וואס איז פרום, יעדער איינער וואס גלייבט אין גאט, ער גלייבט אז השם איז דער פועל, און נישט נאר דער פועל וואס האט אמאל געטון, יא, דאס איז מוסכם, און דער רמב״ם שטימט אויך צו דערצו.
ער טוט אלע פעולות, יא? און דעריבער איצט, דאס איז טאקע א מוסכמת הנחה, דער רמב״ם אליין שטימט צו דערצו אז השם איז דער פועל. מיר האבן געהאט דערויף פרק ס״ט, אויב איך געדענק ריכטיק, וואס האט געגעבן זיין הסבר ווי מען קען זאגן, יא? די דריי סיבות, ווי די זענען די סיבה און דער פועל און די תכלית.
א ביישפיל פון הלכות ברכות: “המוציא לחם מן הארץ”
אבער זיי, זיי האבן די הנחה, וואס הייסט אז השם פועל, יא? למשל, איך האב היינט גערעדט וועגן הלכות ברכות, יא? נעכטן, היינט, מיר זאגן א ברכה, המוציא לחם מן הארץ, יא? דאס איז א אידישער נוסח, און עס זענען דא מוסלמישע נוסחאות און אנדערע דעות וואס זענען פאראלעל דערצו, יא? מיר נעמען א שטיקל ברויט און זאגן, השם האט ארויסגעברענגט דעם ברויט פון דער ערד.
איצט, עס איז דא א שאלה, וואס הייסט די ווערטער, יא? וואס מיינען מיר ווען מיר זאגן, השם ברענגט ארויס דעם ברויט פון דער ערד? ווארום יעדער איינער קען זען, לכאורה, אז מענטשן ברענגען ארויס ברויט פון דער ערד, יא? יא, און מענטשן האבן וועגן ווי צו שאפן ברויט פון די ווייץ און אזוי ווייטער, און צו זייען דאס, און צו שניידן דאס, דער גאנצער פראצעס. אבער מיר זאגן, און אלע פרומע זאגן שטענדיק אז השם פועל.
די שווערקייט פון דער שאלה: א גרונט פארלעגנהייט פון דער רעליגיע
אזוי עס איז דא, דאס איז א שאלה, איך טראכט אז דאס איז א גרונט פארלעגנהייט. איך, אלעמען רעדט שטענדיק וועגן אלערליי פארלעגנהייטן פון, ווי זאגט מען, פון דער רעליגיע, יא, יא, איך ווייס ידיעה ובחירה, און איך ווייס השגחה, היינט טראכטן מיר אלע אז איך ווייס דעם, נו, ווי הייסט עס, עוואלוציע און בריאה, אלערליי אזעלכע זאכן, וואס זיי זענען אלע זייער קלענערע שאלות.
די שאלה וואס הייסט די ווערטער השם פועל, וואס איז די אמונה פון יעדן מאמין, יא? עס זענען ווי עטלעכע וואס טראכטן אז עס איז ווי אן אנדער אפציע, יא, וואס מען קען רופן דאס דעאיזם, וואס זאגן אז השם טוט נישט, נאר ער האט אנגעהויבן דעם גאנצן סיסטעם, אבער אלעמען פארשטייט אז דאס איז נישט קיין דתי׳שע אמונה, יא? יעדע דתי׳שע אמונה דארף זאגן אז השם איז דער פועל.
און איצט, עס איז דא אן אמת׳ע שאלה, וואס הייסט די ווערטער השם פועל?
די פראבלעם: נאטירלעכע סיבות קאנקורירן מיט דער געטלעכער פעולה
איצט, האבן געטראכט די כלאם, ווי קען מען מאכן sense, ווי קען מען דערקלערן דאס ווארט, השם פועל? בפרט ווארום מיר זעען דאך אז עס זענען דא סיבות אין דער וועלט, עס זענען דא אלערליי סיבות, עס זענען דא צוויי סארטן סיבות וואס ער וועט רעדן דערוועגן אין א באזונדערן אופן איצט.
ערשטער סארט: נאטירלעכע סיבות (חכמת הטבע)
איינס איז נאטירלעכע סיבות, וואס מיר רופן חכמת הטבע, טבע איז פשוט וואס די זאכן זענען, און ווי איך האב שוין אונטערגעשטראכן אין דער פריערדיקער שיעור, עס איז נישט גענוג צו רעדן נאר וועגן באוועגונגען און ענדערונגען אין דעם זין.
ווען איך פרעג א שאלה ווער האט געמאכט אז עפעס זאל פאסירן, קען איך זאגן השם האט דאס געטון, אדער איך קען זאגן, איך ווייס פארוואס די ביימער וואקסן? ווייל עס איז געפאלן רעגן, דאס איז שוין אן אנדער ענטפער צו דער שאלה ווער האט דאס געטון. דער רעגן האט געמאכט אז די ביימער זאלן וואקסן און נישט השם האט געמאכט.
צווייטער סארט: עצמיותדיקע טבעים (צורות)
אבער עס זענען דא טאקע, ווי די כלאם האבן באמערקט ריכטיק, און זיי האבן רעכט, אויך מער גרונטיקע זאכן, ווי די שאלה פארוואס א שטיין איז שווער און בשעת פאפיר איז נישט שווער, יא? און פארוואס דער גרויסער שטיין איז גרויס און דער קלענער שטיין איז קלען? און דערנאך ענטפערסטו, ווייל דער שטיין איז געמאכט פון שטיין חומר און עס איז א שווערער חומר. און דערנאך זאגט ער, אקיי, אזוי ווער האט דאס געטון? דער חומר פון שטיין, דאס איז שוין נישט אלוקים.
דאס איז די זעלבע שאלה, ווער פועל, השם אדער דער טבע פון שטיין, וואס הייסט די צורה פון שטיין אין אריסטאטלישע טערמינען און אזוי ווייטער. אזוי דאס איז א שאלה.
די לייזונג פון כלאם: בריאת המקרים
אזוי כדי צו לייזן די שאלה, האבן זיי געזאגט, מיר האבן א לייזונג. לאמיר איבערזעצן די ווערטער השם פועל צו עפעס אביסל מער פונקטלעך אין א פיזיקאלישן זין. מיר וועלן זאגן, השם שאפט די מקרים. דאס איז וואס מען קען זען, מען רופט דאס בריאת המקרים, וואס זיי האבן געזאגט דאס.
זיי זאגן אז די פעולה פון השם איבערזעצט זיך צו דעם ווארט, בריאת המקרים.
וואס הייסט בריאת המקרים?
בריאת המקרים, דער פירוש, ערשטנס געדענקען מיר אז וואס זיי אלע זאכן אין דער וועלט, אלע זאכן אין דער וועלט זענען געמאכט פון אטאמען, וואס איז גארנישט, עס איז כמעט גארנישט, יא? עס איז כמעט נאר א לאגישער באגריף. און די תכונות פון אלע זאכן, וואס זיי זענען און ווי זיי זענען און זייער גרייס און זייער שווערקייט און אזוי ווייטער, דאס זענען זייערע מקרים, דאס איז אלעס מקרים פון די אטאמען.
אזוי מיר זאגן, השם שאפט אלע מקרים אין דער וועלט. דעריבער דער ענטפער צו דער שאלה פארוואס דער שטיין איז האַרט און שווער און גרויס און אזוי ווייטער, זי דארף שטענדיק זיין, השם האט געמאכט אז ער זאל זיין שווער, השם האט געמאכט אז ער זאל זיין גרויס און אזוי ווייטער און אזוי ווייטער, וואס דאס איז אין דער פונקטלעכער פיזיקאלישער שפראך, השם שאפט די מקרים, יא?
פארוואס דאס איז נישט גענוג: די פראבלעם פון צייט
דאך איז דאס נישט גענוג, ווייל דאס איז בעיקר די נקודה פון דער זעקסטער הקדמה, אז דאס איז נישט גענוג. פארוואס איז דאס נישט גענוג? ווייל פון דער זעלבער סיבה ווי איך האב געזאגט, דעאיזם איז נישט גוט. אדער ווי יעדער איינער, מען קען זאגן דאס אויך אין דתי׳שער שפראך.
אויב מיר זאגן, השם האט געשאפן אלעס אין די זעקס טעג פון בראשית. ער מאכט אין אנהייב פון דער בריאה אז עס זאלן זיין ביימער און עס זאלן זיין שטיינער, און ביימער וועלן האבן א טבע אזוי און אזוי, און שטיינער וועלן האבן א טבע אזוי און אזוי. דאס הייסט, אזוי האט ער געמאכט דאס אז די ביימער זענען אין א געוויסער קאליר און א געוויסער גרייס, און די שטיינער זענען אין אן אנדער שווערקייט און אן אנדער קאליר און אזוי ווייטער. און דערנאך האבן מיר נאך אלץ א פראבלעם.
מיר פרעגן די שאלה, פארוואס היינט, עס איז דא א שאלה וואס געפינט זיך אין צייט, פארוואס היינט איז דער שטיין שווער? זאגסטו, ער איז שווער ווייל נעכטן איז ער געווען שווער. אקיי, אזוי נאכאמאל, האסטו געהאט א שאלה, ווער איז דער פועל? פארוואס? און דער ענטפער איז נישט געווען אלוקים, שוין כפירה. דו גלייבסט נישט אז דער אל פועל, דו גלייבסט אז דער נעכטן פועל.
ריכטיק אז אויב איך גיי צוריק ביז צום ערשטן רגע דערגרייך איך אלוקים, אבער דאס איז נישט גענוג פאר די פשוטע אמונה וואס איז געשריבן אין קוראן, געשריבן אין תורה, געשריבן אין אלע אונדזערע ברכות, יא, המוציא לחם מן הארץ, וואס, ער האט ארויסגעברענגט דעם ברויט דערמיט אז ער האט אין די זעקס טעג פון בראשית געמאכט אז עס זאל זיין ברויט? דאס איז זייער מאדנע, דאס שטימט זייער נישט מיט דער דתי׳שער שפראך פון דער זאגונג.
די גאנצע לייזונג: שטענדיקע בריאה פון די מקרים
און דעריבער האבן געזאגט די כלאם, מיר האבן א לייזונג. ווארום וואס הייסט צו טון זאכן, צו טון זייערע מקרים? און דערנאך האבן מיר א כלל, און עס איז א כלל, עס איז אפילו אפשר אביסל לאגיש אין א געוויסן זין, אדער זיי האבן געטראכט אז דאס איז לאגיש, אז דער מקרה שטייט נישט צוויי צייטן.
דער מקרה איז א זאך וואס עקזיסטירט, יא, מיר געדענקען אז צייט איז אויך א געוויסע איינהייט פון צייט, און יעדער מקרה איז נאר אויף איין איינהייט פון צייט, און דעריבער דארפן די מקרים א שטענדיקע בריאה.
עס איז נישטא קיין נאטירלעכע המשכיות פון תכונות
עס איז נישטא קיין סיבה וואס מחייב אז דער ווייסער בוים אדער מיין ווייסער טיש זאל בלייבן ווייס ווייל ער איז געווען ווייס נעכטן. פארוואס? ווייל ווייסקייט איז א מקרה, און א מקרה איז נישט קיין זאך וואס שטייט מער ווי א סעקונדע אדער מער ווי איין איינהייט פון צייט, און דעריבער ווער האט געמאכט אז דער בוים פון מיין טיש זאל בלייבן ווייס היינט?
מען קען נישט זאגן דאס ווארט בלייבן, יא? ווייל עס איז נישטא קיין המשכיות טאקע. השם, אבער השם פועל אין יעדן רגע אלע מקרים וואס זענען אין דער וועלט, און דאס איז דער איינציקער פיזיקאלישער וועג וואס מען קען אנפאסן די פשוטע דתי׳שע שפראך וואס זאגט אז דער אל פועל.
אזוי דאס, דאס איז די שיטה פון כלאם. ביי כלאם איז דא א מחלוקת—
שלילת הסיבתיות ביי די מתכלמין
די עלעפטע הקדמה: די חושים זענען נישט צודיק
איצט, נאכאמאל, מיר געדענקען, עס זענען דא אלערליי סארטן זאכן וואס זעען נישט אויס אזוי אין דער וועלט, יא? דאך, פאר דעם אלעם דארף מען די הקדמה 11, אויב איך געדענק ריכטיק, וואס דאס איז אז די חושים זענען נישט צודיק. ווייל דאך, אין אונדזערע חושים איז דא יא סיבתיות, מען דארף נישט פיל פילאסאפיע כדי צו זען סיבתיות, כאטש מען קען דיסקוטירן דערוועגן — דייוויד הום זאגט אז מיר זעען נישט קיין סיבתיות, נאר מחשבה.
אקיי, אין יעדן פאל, מיר, עס דאכט זיך אונז אז מיר טוען זאכן, עס דאכט זיך אונז אז עס איז דא סיבתיות אין דער וועלט. אזוי האבן זיי געהאט א תירוץ דערויף, וואס דאס איז די טעות פון דייוויד הום אויך, אבער פון דער אנדער זייט.
טעות: רעגולאריטעט אין דער וועלט אלס א געטלעכער מנהג
זייער טעות איז געווען אז וואס מיר זעען, מען קען זאגן רעגולאריטעט אין דער וועלט, ווייל מיר זעען regularity, מיר זעען אז די זעלבע זאך פאסירט די גאנצע צייט, יא? בדרך כלל אלע שטיינער זענען שטענדיק שווער און אלע שטיקער פאפיר זענען שטענדיק לייכט און אזוי ווייטער.
אזוי לכאורה משמע אז עס איז דא יא אן אנדער ענטפער צו דער שאלה פארוואס דער שטיין איז שווער, וואס איז נישט דער ענטפער אז השם מאכט אז זי זאל זיין שווער. דער ענטפער איז אז אין אן אמת׳ן אופן מאכט השם יעדן רגע, מאכט שווערקייט אין יעדן אטאם פון שטיין, יא? אבער פארוואס ווילן מיר נישט — אזוי טאקע אין א לאגישן זין, יא, אזוי זאגן זיי, אין א לאגישן זין, אין אן אמת׳ן זין, קען השם אין אן אנדער סעקונדע מאכן די לופט אז זי זאל זיין שווער ווי דער שטיין. עס איז נישטא קיין נויטווענדיקע סיבה, עס איז נישטא קיין אמת׳ער ענטפער צו דער שאלה פארוואס דער שטיין פאלט אראפ און די לופט גייט ארויף.
דאס איז פשוט, השם מאכט יעדן רגע אז די לופט זאל האבן די תכונה פון לייכטקייט און דער שטיין זאל האבן די תכונה פון שווערקייט. אבער עס איז דא א מנהג, השם האט מנהגים. מנהגים, דער כוונה איז ער טוט בדרך כלל דאס זעלבע זאך לויט דער זעלבער סדר. אפשר פונקט שטענדיק, אפשר בדרך כלל, אחוץ דעם וואס עס זענען דא ניסים, וואס זענען טאקע דאס — ניסים זענען נישט קיין צעברעכונג פון עפעס, נאר פשוט השם טוט היינט עפעס אנדערש. אבער בדרך כלל טוט ער אז דאס גייט אין דער זעלבער, עס איז דא המשכיות, עס איז דא סיבתיות, אלע די זאכן זענען מנהגים, יא?
דער משל פון סולטאן
ווי איך האב אייך געזאגט, דער משל פון דעם סולטאן וואס גייט קיינמאל נישט אין גאס אויף די פיס, דאס איז נישט אז ער קען נישט, דאס איז א מנהג, יא?
דריי סארטן סיבתיות וואס ווערן אפגעלייקנט
און איצט, עס איז, אזוי דאס איז וועגן אלע נאטירלעכע זאכן וואס מיר זעען אין זיי המשכיות, יא? מיר זעען אין זיי, די ווייסע זאך היינט בלייבט בדרך כלל ווייס מארגן, דאס איז פשוט א מנהג, השם פלעגט בדרך כלל צו פארזעצן, נישט צו פארזעצן, צו מאכן פון נייעם ווייסקייט אין זאכן וואס זענען געווען ווייס נעכטן. אבער דאס איז נישט אמת.
יא, איצט איז דא עפעס מער קאמפליצירט, יא, און דא כאפן מיר טאקע. יא, אזוי עס זענען דא דריי זאכן, וואס זענען זייער ענלעכע זאכן, די ערשטע צוויי.
ערשטער סארט: המשכיות אלס סיבתיות
יא, עס איז דא המשכיות בכלל, וואס מיר אידענטיפיצירן בדרך כלל נישט אלס סיבתיות, יא, מען דארף געדענקען דאס. מיר זענען בדרך כלל געוואוינט צו טראכטן וועגן סיבתיות נאר ווען זאכן ענדערן זיך, יא. יא, פארוואס איז נישט געווען דא א הויז נעכטן און פלוצלינג איז דא א הויז? ווייל עמעצער האט געבויט דא א הויז. אבער דאס וואס עס איז דא א הויז היינט, און דער ענטפער איז ווייל עס איז געווען דא א הויז נעכטן, דאס איז אויך סיבתיות, יא, א סארט פון סיבתיות.
דער טבע פון הויז איז אז ער בלייבט עטלעכע צייט, יא, ביז ער פאלט אראפ אין נאטירלעכע סיבות וואס פלוצלינג קומט, עס זענען דא אלערליי וועגן ווי דער הויז פאלט אראפ אין סוף. אבער דאס איז אויך טבע, יא, אזוי דעריבער דאס איז צוויי זאכן, אבער זיי זענען די זעלבע זאך.
אבער, אזוי עס איז דא ווי צוויי זאכן, אבער אין זייער סטיל איז דאס יא צעטיילט. דאס הייסט, זיי פארשטייען יא ריכטיק אז המשכיות איז א סארט פון סיבתיות, אדער מען קען זאגן א סארט פון טבע, יא? דאס ווארט, טבע, איז פשוט א ווארט וואס זאגט וואס די זאכן זענען, יא? ווייסע זאכן זענען ווייס, דעריבער בלייבן זיי ווייס.
צווייטער סארט: איבערגעבן מקרים צווישן גופים
און עס איז דא אויך די זאכן וואס טוען זאכן צו אנדערע זאכן, יא? דאס איז אן אנדער סארט פון סיבתיות, אדער א סארט אביסל מער קאמפליצירט, יא? מער דעטאלירט, יא? אויב איך זאג, דאס וואס ער איז געווען ווייס היינט, דאס איז נישט ווייל ער איז געווען ווייס נעכטן, דאס איז איין זאך. און דערנאך דא, ווען עס שטייט לויט דער הקדמה, זיי פארזעצן טאקע פון דעם צו דער מער קאמפליצירטער זאך.
און דעריבער, אויב די גאנץ פשוטע זאך איז נישט סיבתיות כל שכן פון דעם, אבער דאס הערט זיך אויס פאר מענטשן אמאל מער א חידוש, איך ווייס נישט, אפשר דער ערשטער איז מער א חידוש, אבער דאס קומט אלעס פון דער זעלבער פיזיקאלישער השקפה, ווען עס זענען דא זאכן וואס זיי פאראורזאכן די אנדערע זאכן, יא?
דער ביישפיל פון פארבן: ווייסע וואל און אינדיגא
מיר האבן אלערליי ביישפילן פון זאכן וואס פאראורזאכן די אנדערע זאכן. למשל, און איך, איך וועל נעמען דעם צווייטן משל, ווייל גלייך דערנאך וועלן מיר זען אז דער ערשטער משל איז מער קאמפליצירט, ווייל דאס איז א דריטער סארט פון סיבתיות, אדער עס איז דא א דריטע חלוקה.
אבער די צווייטע זאך איז אז מיר זעען אז זאכן באקומען מקרים פון אנדערע זאכן, יא? דאס איז עפעס זייער קלאר וואס מיר קענען זען. עס זענען דא מקרים, למשל קאליר, יא? קאליר איז א גוטע דוגמא צו א מקרה, ווייל לויט דער פירוש פון מקרה איז זייער גרינג צו פארשטעלן די זאך, די זעלבע זאך געפארבט אין אן אנדער קאליר, יא? אזוי דאס איז נישט וואס דעפינירט די זאך, דאס איז געווען די דעפיניציע פון מקרה. לויט זיי דעפינירט דאס יא די זאך, ווייל עס איז נישטא מער ווי עצם, ווייל עס זענען נישטא קיין צורות, עס זענען נאר מקרים.
אין יעדן פאל, אין יעדן פאל, מען קען זען אז עס זענען דא זאכן וואס זענען מיט א געוויסן קאליר, און דערנאך טוען מיר זיי אריין אין א כלי פון קאליר, יא? נישט פון קאליר פון עפעס, קאליר פון א געוויסן פליסיקייט אדער עפעס וואס האט די פעאיקייט צו איבערגעבן דעם קאליר, און דערנאך גיט ער איבער דעם קאליר צו עפעס אנדערש.
יא, ער ברענגט א דוגמא פון אסטיס, אינדיגא, א געוויסע שווארצע זאך, וואס מען לייגט אריין ווייסע וואל, און עס קומט ארויס שווארץ, עס קומט ארויס בלוי, עס קומט ארויס א געוויסער קאליר וואס דער קאליר — אזוי מיר אלע נארמאלע מענטשן זאגן, אזוי זעט עס אויס פאר די אויגן לכאורה, דער קאליר וואס ער איז געווען פריער אין דער יורה פון קאליר, ער איז איצט אריבערגעגאנגען צו דער וואל וואס מיר האבן געפארבט.
אזוי דאס איז אן אנדער סארט פון מקרה, אן אנדער סארט פון סיבתיות, סיבתיות וואו א געוויסער גוף פאראורזאכט דורך א געוויסע איבערגעבונג פון מקרה, מען קען דאס רופן, צו דעם צווייטן גוף צו באקומען א געוויסע תכונה, יא? עס זענען דא דאך נאך פרטים, עמעצער דארף לייגן די וואל אין די יורה און אזוי ווייטער, אבער מיר רעדן איצט נישט וועגן דער נקודה. איצט רעדן מיר וועגן דעם עצם וואס דאס לייגן פון קאליר, דאס לייגן פון וואל אין די יורה פון דעם פליסיקייט פון קאליר, אדער וואס עס זאל נישט זיין, פאראורזאכט אז דער קאליר פון פליסיקייט גייט איבער אויך צו דער וואל. וואס דאס איז א געוויסער סארט פון סיבתיות, א זייער נארמאלער סארט, יא? יא, איך, א געוויסער גוף טוט עפעס צו אן אנדער גוף.
דער עיקרון: דער מקרה גייט נישט איבער זיין נושא
אבער זיי האבן געזאגט, עס קען נישט זיין. אקיי, נאכאמאל, אדער השם טוט דאס, אדער דאס פאסירט דורך דעם קאליר, ווי קען עס זיין אז קאליר טוט זאכן? דעריבער דארף מען זאגן אז דער רויטער קאליר פארבט נישט די רויטע זאכן בכלל, אדער דער שווארצער קאליר, וואס עס זאל נישט זיין, נאר השם מאכט שטענדיק קאליר אין אלע זאכן, און ער האט מנהגים.
השם האט מנהגים, ער האט א מנהג אז בדרך כלל ווען מען לייגט ווייסע וואל אין א יורה פון אסטיס, שווארץ, באקומט ער שווארצן קאליר, אבער עס איז נישטא קיין שייכות צווישן די זאכן. בפרט האבן זיי געהאט אזא כלל וואס זאגט, המקרה לא יעבור נושאו. דער מקרה גייט נישט איבער, דער מקרה איז א זאך וואס ווערט שטענדיק געשאפן גלייך דורך דעם אל אויף א געוויסן אטאם, ער קיינמאל, אפילו השם טוט דאס נישט ווי, אפילו השם נעמט קיינמאל נישט א מקרה, ווייל דאס איז נישט לאגיש, ווייל מען דארף פאר המשכיות פון צייט, און ווארום עס איז דאך נישטא קיין המשכיות פון צייט.
אזוי עס איז נישטא אזא זאך אז איין מקרה ווערט גענומען פון עפעס איינס און גייט צו עפעס צווייטנס, יא? דאס איז נארמאל, יא? אפילו אויב איך באוועג עפעס, אזוי ווי די באוועגונג וואס איז אין מיין האנט גייט איבער צו דער זאך וואס איך באוועג. זיי זאגן ניין. דער מקרה איז גלייך אין יעדער זאך.
דער ענטפער: געטלעכער מנהג
אויב יא, פארוואס זעט עס אויס פאר די אויגן, פארוואס זעען מיר שטענדיק אז ווען מען פארבט עפעס ווערט עס געפארבט? דאס איז א מנהג. השם פירט זיך נישט אויף אין אן אקראיען אופן פון דער זייט וואס מען זעט, די אמת איז אז ער פירט זיך אויף אין אן אקראיען אופן, אין דעם זין אז ער פירט זיך אויף אין א גלייכן אופן יעדע זאך, ער פועל, ער טוט אין א גלייכן אופן יעדע זאך, אבער ער האט א מנהג אז ער מאכט בדרך כלל נישט שווארץ זאכן אחוץ זיי לייגט זיי אריין אין שווארצן קאליר און אזוי ווייטער.
אבער אפילו דעמאלט, יא, דאס איז עפעס וויכטיק, אפילו דעמאלט זאגן מיר נישט השם האט דאס געטון דורך, יא? יא, עס איז א ליגן צו זאגן, דער שווארצער קאליר האט געמאכט דאס שווארץ מאכן.
אן אינערלעכע מחלוקת: צי מען קען זאגן “דורך”?
עס זענען געווען אזעלכע, ווי ער זאגט, קצתם אמרו בסיבה וגינו, עס זענען געווען אזעלכע וואס האבן געזאגט, דא קען מען איינהאלטן די צוויי זייטן, און זאגן, השם טוט דאס דורך דער סיבה, און דאס איז נישט קיין פראבלעם.
ניין, זיי זאגן ניין. רובם זאגן אז מען זאגט בכלל נישט אז אויב מען לייגט א בוים אין פייער, דאס פייער ברענט נישט דעם בוים, יא? עס איז דא פשוט קאליר, מנהג, נישט טבע, און דער מנהג, געטלעכער מנהג, יא, השם האט א מנהג אז ווען מען לייגט א שטיק בוים אין א זאך וואס הייסט פייער, אז דער בוים ווערט אש, יא, אבער עס איז נישטא קיין שייכות צווישן די זאכן. זיי האבן בפירוש גענומען די ביישפילן, מען קען לייענען אין…
דריטער סארט: סיבתיות אין מענטשלעכע פעולות
קאמפליצירטע סיבתיות און איבערגאנג צווישן מקרים
דאס איז שוין א סארט פון סיבתיות מער קאמפליצירט, דאס הייסט סיבתיות וואו דער איין מקרה גייט לכאורה איבער צום צווייטן, און זיי זאגן אז דאס איז נישט ריכטיק.
דערנאך איז דא א מקרה אדער א סארט פון מקרים אביסל מער קאמפליצירט, וואס זענען פעולות פון מענטשן. איצט, פעולות פון מענטשן האבן די נאך שווערקייט, וואס הייסט, מיר רופן דאס בחירה, אדער איך האב נישט ליב אזוי זייער דאס ווארט בחירה ווייל בחירה איז עפעס אנדערש, אבער דער ענין פון רשות בני אדם, ווי דער לשון פון רמב״ם אין הלכות תשובה, רשות בני אדם שנתונה למעשים. דאס וואס מעשים, און דא איז דא אויך א דתי׳שע סתירה. דא קומט די סתירה פון בחירה, וואס זיי האבן גערופן ההכרח והצדק אין דער מוסלמישער טעאלאגיע טאקע.
די טעאלאגישע פראבלעם פון פרייע בחירה
ווייל, און דערנאך וועלן מיר זען, אדער מיר האבן שוין געזען אין אנדערע פרקים, אז זיי האבן געהאט א פארלעגנהייט דערויף. מען זעט אז אין דער נקודה, פונקט דא די פארלעגנהייט. פארוואס? ווייל מיר, דער רעיון פון בחירה, דער רעיון פון פעולות פון מענטשן, דער רעיון פון רשות בני אדם אדער אחריות בני אדם אויף זייער פעולה, זאגט עפעס סיבתי׳שס. עס איז דא בחירה. מען קען וויסן, עס איז דא אין דער היינטיקער וויסנשאפט, אין סוף פון דעם, אויב עס איז דא אן אנדער שאלה, ווי איז מעגלעך אז עס איז דא ביי מענטשן א רצון, פון וואנען הייבט זיך אן דער רצון, אלערליי אזעלכע שאלות.
אבער אויב מיר, פאר דעם איז דא עפעס מער גרונטיק. דאס וואס מיין פעולה, מיין רצון, אדער מיין באשלוס, אדער וואס עס זאל נישט זיין, האט פאראורזאכט אז עפעס זאל פאסירן. איך נעם א פען און שרייב דערמיט עפעס אין שבת, אזוי נעמט מען מיך און מאכט סקילה ווייל איך בין מחלל שבת, ווייל איך האב געשריבן מיט א פען אין שבת. משמע, די הלכה נעמט אן אז איך בין דער וואס האט געשריבן מיט דעם פען אין שבת.
דו ביסט אן עקספערט איבערזעצער וואס ספעציאליזירט אין תורה שיעורים און פילאסאפישע טעקסטן.
און איצט האבן מיר נאך די קושיא, צי איך — נאכאמאל, קומט דער מיסטער כלאם און זאגט אז איך בין אן אפיקורס. פארוואס? ווארום איך זאג אז א בן אדם האט געטאן עפעס, א בן אדם איז נישט גאט, און נאר גאט טוט זאכן. אזוי קען נישט זיין אז אויב א בן אדם נעמט א פען און שרייבט דערמיט, אז ער איז דער וואס האט גענומען דעם פען און געשריבן דערמיט. קען נישט זיין.
די מאדנע לייזונג פון די מעתזילה
אזוי דאך איז דאס א קושיא פאר די אחריות וואס אויך די רעליגיע דארף, אבער די שיטה פון כלאם, און דערפאר האבן זיי געהאט אלערליי מאדנע פארמולעס, צו זאגן אז דאס געהערט צו מיר. דער רמב״ם ברענגט אין פרק נ״א אדער נ״ב דעם געדאנק דא, אז ווי א ביישפיל צו עפעס אומלאגיש, וואס מענטשן זאגן אז מען קען דאס זאגן מיט ווערטער אבער עס האט נישט קיין באדייט. ער האט געבראכט די שיטה פון די מעתזילה אדער אנדערע, וואס האבן געזאגט אז דער מענטש האט קניין אבער נישט פעולה. אירגענדווי דער געשעעניש דא פון שרייבן געהערט צו מיר, איך האב קניין דערין, אבער איך בין נישט דער וואס האט געטאן דאס, ווארום דער אל השם, אללה, טוט דאס אלעס. אזוי דאס איז וואס זיי האבן געזאגט.
און דערפאר האבן זיי געזאגט אז טאקע דאס איז נישט ריכטיק, ווי ער האט שוין געבראכט אין דער פריערדיקער ביישפיל, און איצט וואו מיר האלטן היינט גייט ער מפרט זיין מער בפירוש דעם סארט דא.
די ביישפיל פון באוועגונג פון דער האנט און דעם קולמוס
אזוי דער סארט דא פון מענטש, ער גיט א ביישפיל: תנועה, תנועת היד המניעה לקולמוס במחשבתנו, ווארום מיר טראכטן אז מיר באוועגן א האנט, באוועגן א פען דורך אונדזער האנט. ווארום די באוועגונג דא איז א מקרה, אזוי קומט ארויס אז אלעס איז נישט ריכטיק, עס איז דא א מקרה, דער פען באוועגט נישט, מיין האנט באוועגט נישט דעם קולמוס, דעם פען. פשוט עס איז דא א מקרה פון באוועגונג אין מיין האנט, און עס איז אויך באוועגונג אין קולמוס, און עס איז דא א מנהג, א מנהג וואס באופן מקרי בדרך כלל טוט השם, ווען איך — נישט איך, שפעטער וועלן מיר זען אז דאס איז נישט איך — אבער ווען מיין האנט באוועגט זיך ביי א פען, טוט השם אויך אז דער פען זאל זיך באוועגן, און דאן וואס ער זאל שרייבן אויפן פאפיר און אזוי ווייטער, אלע די זאכן דא, אבער עס איז נישטא קיין אמת׳ן פארבינדונג. דאס איז וואס זיי האבן געזאגט.
די פראבלעם אין די פעולות פון דעם מענטש אליין
און דערנאך, און דערפאר, ווי מיר זען איצט, ואמנם פעולות האדם, עס איז דא א פראבלעם. ווארום מיר ווילן יא זאגן אז אוקיי, ריכטיק, פריער האט ער נישט גערעדט וועגן פעולות פון דעם מענטש, דערפאר האט ער נישט געסתר זיך אליין, נישט געטאפלט זיך, ווארום שפעטער, פריער האט ער גערעדט וועגן דעם וואס די באוועגונג פון מיין האנט באוועגט דעם קולמוס. און איצט רעדט ער וועגן דעם וואס איך כביכול באוועג מיין האנט.
אזוי אויך אויף דעם סארט דא, וואס עס איז באמת, פיזיקאליש איז נישטא אזוי פיל אונטערשייד. ווארום אויב עס איז דא טבע צו זאכן, דארף מען דערמאנען דאס.
די בחירה ווי טבע — די שיטה פון אריסטו און דעם רמב״ם
די בחירה, לויט אריסטו, לויט דעם רמב״ם, דאס וואס בני אדם זענען אחראי פאר זייערע מעשים איז נישט עפעס באזונדערס. זייער וויכטיק. אין דער פילאסאפיע פון היינט דאכט זיך אז דאס איז עפעס באזונדערס. אלע זאכן ארבעטן לויט נאטירלעכע סיבות, אבער די פעולות פון בני אדם זענען עפעס נסי׳דיקס, עפעס וואס גייט ארויס פון גאנצן סדר הטבע, דערפאר איז דא די גאנצע שאלה פון דעטערמיניזם וואס איז די סיבתיות ווי פשוט פון דער נאטור, און פלוצלינג זאגן מיר דא אז עס איז דא עפעס אן א סיבה, ווארום מיין רצון כביכול, כדי צו זאגן אז איך בין אחראי אויף מיינע מעשים, אין מיין רצון דארף איך טראכטן אז מיין רצון איז אן קיין סיבה.
דאס איז נישט די השקפה פון אריסטו און פון דעם רמב״ם. זייער השקפה איז, ווי דער רמב״ם זאגט אין הלכות תשובה אויף דער שאלה דא אליין, ער פרעגט די שאלה דא, ווי זאגן מיר אז עס איז דא פאר דעם מענטש רשות אויף זיינע מעשים אויב השם טוט אלעס, און ער גיט די תשובה פון דער נאטור.
די בחירה ווי א סארט פון טבע
דאס הייסט, לויט זייער מיינונג, עס איז נישטא טאקע קיין אונטערשייד צווישן צו זאגן, מיין טיש האלט מיין קאמפיוטער, ווארום דער טבע פון טיש איז אז ער קען האלטן א קאמפיוטער, ווי צו זאגן, דער מענטש קען אויסקלייבן עפעס אין מעשה. עס איז דא אלערליי תנאים און עס איז דא סיבות, צו יעדער זאך איז דא סיבות.
לבסוף, און דאס איז די אמת׳ע תשובה פאר דעם רמב״ם, ווי זאגן מיר אז השם טוט — ווארום מיר זאגן אויך אויף פיזישע זאכן אז השם טוט זיי. ווי המוציא לחם מן הארץ. מיר מאכן ברכות יעדן טאג אויף זאכן וואס בני אדם טוען און זאגן אז השם טוט זיי. נישט אז מיר לייקענען די בחירה, נאר אז מיר האבן אן אנדער פירוש אין די ווערטער דא, השם טוט.
אבער צו זאגן אז דער מענטש האט כוח אויף זיינע מעשים, עס איז דא רשות אויף זיינע מעשים, דאס איז בסך הכל צו זאגן אז עס איז דא אלערליי סארטן פון טבע. מיין טיש האט אזא טבע אז ער קען האלטן א קאמפיוטער, און א מענטש האט אזא טבע אז ער קען אויסקלייבן. דאס זאגט נישט אז ער קען אויסקלייבן אן א סיבה, דרך אגב, און די בחירה איז מיט א סיבה, אבער דאס איז נאר אן עפעס א כוח, פונקט ווי מיר פארשטייען אז עס איז דא מהות, עס איז דא טבעיות אין טיש, אז ער האלט דעם טיש, דאס געהערט צום טיש, כאטש אויך אויף דעם איז דא א שאלה ווער האט געגעבן צום טיש, ריכטיק, לבסוף די תשובה איז גאט.
דער פועל הרחוק און דער פועל האמצעי
און דערפאר רופט דער רמב״ם דעם אל דעם פועל האחרון אדער הראשון פון אלע זאכן, דעם פועל הרחוק, וואס ער איז טאקע דער פועל וואס איז אחראי אין אן אמת׳ן תיאולאגישן אופן. די אמת׳ע צורה, די לעצטע צורה, דער לעצטער פועל און אזוי ווייטער, אבער אין א דירעקטן אופן, מען קען דאס רופן דעם פועל האמצעי, דער טבע פון טיש טוט דאס. פונקט אזוי קען מען זאגן אויפן מענטש אז ער האט א געוויסן טבע.
אבער, אזוי דאס איז פון דעם געזיכטספונקט פון רמב״ם, פון זייער געזיכטספונקט, אויך דאס איז ריכטיק אז עס איז דא די זעלבע פראבלעם צו זאגן אז דער מענטש טוט עפעס, ווי עס איז דא א פראבלעם צו זאגן אז קיין זאך טוט עפעס. אבער זיי האבן פשוט א פראבלעם. פארוואס? ווארום עס איז דא אויך רעליגיעזע סיבות צו זאגן אז א מענטש טוט עפעס, אזוי דערפאר זענען זיי אריינגעקומען אין א מבוכה. אבער לבסוף, בדרך כלל, רובם האבן פשוט געזאגט אז טאקע א מענטש טוט נישט קיין זאך.
די תיאולאגישע פראבלעם פון שכר ועונש
און וואס טוען זיי מיט דער פראבלעם פון צדק, די פראבלעם פון שכר ועונש? פאר מוסלמים איז נישטא קיין פראבלעם מיט אלע סארטן פון די זאכן דא, פאר כלאם איז נישטא קיין פראבלעם, ווארום זיי זאגן, עס איז נישטא קיין פראבלעם, דאס איז א סתירה און מיר פארשטייען נישט און מיר דארפן נישט פארשטיין זאכן.
דער רמב״ם קעגן אננעמען סתירות
דערפאר דארף מען געדענקען אז וואס דער רמב״ם זאגט אין יעדער תשובה, אז מיר פארשטייען נישט די ידיעת השם, דאס איז פונקט פארקערט פון דעם. דער רמב״ם איז זייער קעגן אזעלכע שיטות וואס זאגן, מיר זאלן זאגן אז עס איז דא פאר דעם מענטש שכר ועונש, אבער מיר זאגן אויך אז השם טוט אלעס און מיר פרעגן נישט די שאלות. השם קען טאן סתירות.
דער רמב״ם גלייבט נישט אז השם קען טאן סתירות, און ער גלייבט זיכער נישט אז עס איז דא א פשע צו זאגן זאכן וואס מיר פארשטייען נישט. אלע די פרקים פון תארים, וואס איך דערמאן אלע מאל, קעגן דעם כלאם, די שיטה פון כלאם אין תארים, דאס איז פונקט קעגן דעם. דאס איז פונקט קעגן צו זאגן זאכן וועגן גדולת השם און אזוי ווייטער, און דאן צו זאגן, ווי די מוסלמים פלעגן זאגן, בלא כיף, אן קיין פירוש. אזוי זאגט מען און מפרש נישט.
חובות הלבבות קעגן דעם רמב״ם
חובות הלבבות זאגט בפירוש די תשובה דא צו דער שאלה פון הכרח און צדק. ער זאגט, יא, השם טוט אלעס, און יא, בני אדם זענען אחראי פאר זייערע מעשים, און יא, דאס איז א סתירה, און יא, מיר זאגן ביידע.
דער רמב״ם זאגט בפירוש נישט דאס, און ווען ער זאגט, און דאס איז א תשובה וואס מיר פארשטייען נישט די ידיעה, ער איז בעצם, וואס אין דער פשוט׳סטער אופן, וואס קומט ארויס דארט איז אז מיר זאגן אז בני אדם קלייבן אויס, און וואס מיר זאגן אז גאט ווייסט איז עפעס טיף, דאס איז נישט כפשוטו. דאס איז בעצם די תשובה. אבער ער פארוואשט דאס א ביסל, ווארום ער וויל נישט אז אלעמען זאל פארשטיין.
אבער ווי בין איך געקומען צו דעם אלעם? אין יעדן פאל, דאס איז וואס איז וויכטיק צו פארשטיין, אז די שאלה פון בחירה אין בני אדם איז די זעלבע שאלה פון דער נאטור. און דערפאר זאגט דער רמב״ם דארט, אויב עס איז דא טבע, פונקט ווי דו פארשטייסט אז עס איז דא טבע, פארשטיי אז דער טבע פון בני אדם איז אויסצוקלייבן, עס איז נישטא קיין פראבלעם.
די שיטה פון כלאם אין פעולות פון דעם מענטש
אבער די וואס לייקענען דעם טבע, וואס זיי דארפן זאגן אז השם טוט אלעס, און דערפאר פעולות האדם הם חולקים בהם. עס איז דא א מחלוקת פנימית ביי די כלאם ווי אזוי איבערצוזעצן, ווי אזוי צו פארטייטשן פעולות פון בני אדם.
דעת רובם, וגם המון השריעה, רוב השריעה אדער זייער המון, איז אז טאקע א מענטש האט נישט קיין פעולה, נאר זיי — אזוי האבן זיי א גענויע וועג דאס צו זאגן.
די פיר מקרים וואס השם באשאפט
ווארום בהניע את הקולמוס, ווען איך באוועג דעם קולמוס, קומט צוריק צו זיין ביישפיל, פון דעם קולמוס וואס שרייבט, ברא השם ארבעה מקרים. השם, דאס הייסט, ווען איך, דאכט זיך מיר, ווי ער זאגט, אין מיין מחשבה, דאכט זיך מיר, אדער אויך די הלכה זאגט, און אויב מען שטעלט נישט קיין קשיות אויף דער הלכה, איז נישטא קיין פראבלעם.
אבער ווען איך, מיר זאגן א בן אדם באוועגט א קולמוס, דאס איז פשוט א זייער קורצע וועג צו זאגן אז השם באשאפט אין דער זעלבער צייט פיר מקרים, אין מהם מקרה הסיבה לאחר. ווי מיר האבן געזאגט, אויך בכלל, השם אויך, ווי פיל השם באשאפט נישט קיין זאך וואס איז א סיבה.
המקרה הראשון — רצוני להניע הקולמוס. והמקרה השני — יכלתי על הנעתו. והמקרה השלישי — גוף התנועה האנושית, רצוני לומר תנועת היד. והמקרה הרביעי — תנועת הקולמוס.
אזוי השם באשאפט פיר באזונדערע מקרים, און עס איז נישטא צווישן זיי קיין סיבתיקן פארבינדונג. זיי געשעען פשוט צוזאמען, ווארום דאס איז דער גאטלעכער מנהג.
די פיר מקרים אין דער פעולה פון דעם מענטש
דער מציאותדיקער פארבינדונג קעגן דעם לאגישן פארבינדונג
דאס הייסט, במקרה, אין דער מציאות, נישט לאגיש — עס איז נישטא קיין לאגישער פארבינדונג צווישן זיי, עס איז דא פשוט א מציאותדיקער פארבינדונג צווישן זיי. דאס איז דער פירוש פון “אין קשר רק במציאות”. נאר במציאות די כוונה, יא, דאס איז אין דער זעלבער טאג, און דאס באציט זיך צו די זעלבע חפצים און אזוי ווייטער, אבער דאס איז נישט קיין לאגישער פארבינדונג, עס איז נישטא קיין פארבינדונג, עס איז נישטא קיין לאגישער חיבור צווישן זיי.
די פיר מקרים אין באוועגן דעם קולמוס
יא, אזוי עס איז דא פיר מקרים.
המקרה הראשון — רצוני להניע הקולמוס. יא, מיר, זיי פילן נישט אז עס איז דא פאר דעם מענטש א רצון, יא, עס איז דא אן עפעס א געפיל וואס מיר רופן עס רצון, אדער אפילו עס איז דא דאס וואס עס זעט אויס אז איך וואלט געקענט אויסקלייבן אנדערש, וואס עס וואלט געקענט זיין אנדערש, וואס ווערט גערופן רצון. אזוי אויך דאס, דאס איז א מקרה — השם האט באשאפן א בן אדם וואס ער איז פון א געוויסע חטיבה פון אטאמען, יא, און אין אינעווייניק פון א טייל פון די אטאמען דא אדער אנדערע פון זיי, יא, דאס איז א פראבלעם פון דער נפש, אבער אין אים איז דא א מקרה וואס איז א רצון צו באוועגן א קולמוס, השם באשאפט דאס.
און ער מאכט א צווייטן מקרה וואס איז יכלתי על הנעתו, יא? הרי מיר פארשטייען אז עס איז דא, עס זעט אויס, דאס ווארט יכולת איז א ביסל מאדנע, ווארום יכולת איז מער אדער ווייניקער טבע. און איך ווייס נישט פארוואס זיי דארפן זאגן אז עס איז דא פאר מיר בכלל א יכולת, יא? יכולת איז פונקט די זאך וואס כביכול זיי לייקענען. איך ווייס נישט פארוואס ער זאגט אז עס איז דא אויך א מקרה וואס השם באשאפט אין מיר, וואס דאס איז מיין יכולת אויף באוועגן עס, יא?
די פראבלעמאטיק פון דעם באגריף “יכולת”
יכולת איז וואס מיר רופן אין אריסטאטלישן זין כוח, יא? דער פאטענציאל, דאס וואס איך האב אזא טבע אז איך קען באוועגן, אבער כביכול עס איז נישטא דאס. איך ווייס נישט פארוואס ער זאגט, אבער אפשר ווארום מיר זען אז בני אדם האבן כוח, עפעס אזעלכעס, עס איז דא עפעס וואס מיר דארפן צדיק זיין וואס עס זעט אויס, עפעס אזעלכעס, ווארום אנדערש פארשטיי איך נישט פארוואס זיי רעדן בכלל וועגן יכולת.
אזוי אין דער שעה וואס איך באוועג א קולמוס מיט מיין רצון און מיט מיין יכולת, ווארום מיר זאגן דאס, אזוי דאס איז בעצם אין אן אמת׳ן אמונה׳דיקן זין. מען דארף זאגן, השם האט באשאפן פונקט אין דער שעה דא אויך רצון און אויך יכולת, און אויך דעם דריטן מקרה — גוף התנועה האנושית, די באוועגונג אליין, רצונו לומר, תנועת היד, די באוועגונג וואס איז נישט מענטשלעך, ווארום דער בן אדם איז נישט אחראי דערויף, אבער דאס איז די באוועגונג פון דער האנט פון דעם בן אדם. והמקרה הרביעי — תנועת הקולמוס, און איצט קענען מיר ווייטער גיין צו דער דריטער באוועגונג, וואס דאס איז דער טינט וואס דער קולמוס באוועגט דערמיט און אזוי ווייטער.
די מחלוקת צווישן די שטראמען: דער רצון, די יכולת און דער פועל
כשהם חשבו, דאס איז וואס געשעט בעצם, שאדם כשירצה דבר ויעשהו במחשבתו, דאס הייסט עס דאכט זיך אים, ער טראכט אז ער ווילט און טוט עפעס, כבר נברא לו — דאס איז נישט ריכטיק, דאס איז פשוט א געשיכטע וואס איז נישט קאהערענט אדער נישט אמת׳דיק צו דעם וואס עס געשעט טאקע, כבר נברא לו הרצון ונברא לו היכולת לעשות מה שהוא רוצה.
אזוי נאכאמאל רעד איך וועגן דעם אז ער קען טאן וואס ער וועט ווילן, משמע ווארום דאס איז א תנאי, איך ווייס נישט, משמע אז דאס איז א תנאי אין צדק, יא? מיר קענען נישט משפט זיין בני אדם אויף וואס זיי האבן נישט קיין יכולת צו טאן, עפעס אזעלכעס. אבער די יכולת דא איז אויך פשוט א מקרה וואס ווערט באשאפן אין מענטש אין דער זעלבער צייט, ונברא לו הפועל, יא? דאס הייסט, די פעולה, די באוועגונג פון דער האנט, שהיא לא נעשה, שהוא לא נעשה ביכולת הנבראת פה, יא? ואין מעשה לה בפועל, יא? דא זאגט ער, די יכולת טוט נישט קיין זאך. דער מענטש טוט נישט מיט דער יכולת. צו טאן מיט דער יכולת הייסט צו זאגן צו טאן מיט דעם טבע וואס דערמעגלעכט אים אויך אויסצוקלייבן און אויך צו טאן בפועל און אזוי ווייטער. ניין, פשוט השם באשאפט אין דער זעלבער צייט, און וואס מיר רופן יכולת, אפשר מיר רעדן יא וועגן יכולת און רצון, דאס איז פשוט נאך מקרים פון דעם בן אדם וואס ווערן באשאפן אין דער זעלבער צייט ווי דער מקרה פון באוועגונג פון דעם קולמוס אדער באוועגונג פון דער האנט.
די מיינונג פון רוב די אשעריה: די יכולת טוט נישט
אזוי דאס איז די שיטה פון רובם, פון וואס ער רופט זיי דעת רובם, און אויך המון האשעריה, מיר האבן גערעדט אז עס איז דא אלערליי קיטות, אויך רוב די אשעריה טראכטן אזוי.
די מיינונג פון די מעתזילה: דער מענטש טוט מיט דער יכולת
ולמה אמרו המעתזילה? אמרו שהוא יעשה ביכולת הנבראת פה, יא? דאס האבן מיר שוין גערעדט, אז דאס איז איינס פון די זאכן וואס דער רמב״ם לאכט דערויף, אז עס האט נישט קיין פשר. אבער די מעתזילה האבן געזאגט אז כאטש דער אל באשאפט אלעס, אפשר אפילו דעם רצון, זיי מודים אז השם באשאפט, אבער יכולת, זיי האבן איבערגעלאזט פאר זיך די יכולת אירגענדווי. האבן געזאגט אז דער מענטש, ווען השם ווילט אז בני אדם זאלן טאן עפעס, ער מאכט זיי א רצון, און דאן טוען זיי מיט דער יכולת וואס ווערט באשאפן אין אים. דאס הייסט, עס איז יא דא א פארבינדונג צווישן דער יכולת און צווישן דער פעולה, יא, דאס איז די זאך וואס איז דאס מערסטע נויטיק טאקע, יא, דאס וואס מיר רופן טאקע פעולת אדם, אז ער טוט מיט דער יכולת וואס ווערט געמאכט פאר אים, אפילו אויב מיר זאגן אז ער האט נישט קיין רצון, אז ער איז נישט דער וואס איז אחראי, פונדעסטוועגן איז דא יכולת.
אזוי עס איז דא מעתזילה, וואס דאס איז געווען זייער שיטה, איינס פון די יסודות, איינס פון די הויפט סיבות וואס די מעתזילה האבן זיך אפגעשיידט פון וואס עס איז געווען פריער, דאס הייסט, די מעתזילה איז א ווארט פאר פורשים, יא, זיי האבן זיך אפגעשיידט. בעיקר, איינס פון די סיבות לפחות, איז געווען ווייל פונקט די זאך דא, אז זיי האבן געזאגט אז דאס איז אבסורד צו זאגן אז א מענטש טוט נישט מיט דער יכולת. אזוי האבן זיי געטענהט אז יא עס איז דא יכולת, כאטש אויך זיי טראכטן אז השם איז אחראי אויף אלעס און השם איז דער בעל הרצון.
די מיינונג פון א מיעוט פון די אשעריה: די שלום-שטעלונג
ואז גם קצת האשעריה אמרו, דאס איז אלע די מעתזילה, זייער שיטה אז א מענטש טוט מיט דער יכולת, וקצת האשעריה אמרו שיש ליכולת הנבראת בפועל קצת מעשה ויש לו בעיית התלות. אזוי האבן זיי געפרואווט צו מאכן א געוויסע שלום, א ביסל טוט און עס איז דא אן עפעס א תליות, עס איז דא אן עפעס א לאגישער פארבינדונג צווישן מיין יכולת און צווישן מיין מעשה. נישט פארשטענדלעך אויב עס איז דא דערצו בכלל א פשר, דער רמב״ם לפחות טראכט אז עס איז נישטא דערצו קיין פשר. אבל רובם גינו את זה על הדעת, זיי האבן געזאגט אז דאס איז מגונה, דאס איז קעגן דער אמונה.
וואס אלעמען שטימט איבערצו: די מקרים שטייען נישט
אבער אין יעדן פאל, והרצון הזה הנברא, לפי דעת כולם, יא? אזוי אלעמען, אויך די אנדערע, מודים אז דער רצון פון דעם מענטש ווערט באשאפן, והיכולת הנבראת, וכן הפועל נברא לפי דעת קצתם, יא? לויט דער מיינונג פון עטלעכע איז דא אויך יכולת וואס ווערט באשאפן, יא? די פראבלעם דא וואס איז די מחלוקת. א טייל זאגן אז עס איז דא יכולת, א טייל זאגן אז עס איז נישטא קיין יכולת. כולם מכירים, אין מעמד להם. דאס שטימען אלעמען איבער, יא?
אזוי לאמיר זיך אומקערן צו וואס אלעמען שטימט איבער. דער רמב״ם, ווי ער האט דערמאנט אין דער הקדמה, ער ווילט זייער אונטערשטרייכן וואס איז געמיינזאם צו אלע סעקטעס פון כלאם, כאטש עס איז דא ביי זיי אינערלעכע מחלוקות, וואס טאקע, די אמת, די אינערלעכע מחלוקות דא, איינס פון די סיבות וואס ברענגען זיי איז אז זיי אנטפלעקן די יסודישע פראבלעמען אין דער שיטה, יא? די מחלוקות זענען שטענדיק אויף די מבוכות וואס קומען ארויס פון זייערע הנחות, יא?
הרי דא די הנחה דא אז דער מקרה שטייט נישט צוויי צייטן, און אז דאס איז וואס דערמעגלעכט זיי צו זאגן אז השם טוט אלעס און עס איז נישטא קיין זאך וואס קומט פון אן אנדער זאך, עס איז נישטא קיין זאך וואס איז די סיבה פון אן אנדער זאך, דאס באגעגנט זיך, דאס מאכט א מבוכה מיט דער אמונה און מיט דער זאך וואס איז אויך לאגיש און אויך רעליגיעז צו זאגן אז דער מענטש איז אחראי פאר זיינע מעשים, און דערפאר האבן זיי זיך צעטיילט אין קיטות פונקט ווי אזוי צו תרץ זיין דאס. א טייל זענען געגאנגען אין אזא ריכטונג, א טייל אין אזא ריכטונג, א טייל האבן געמאכט געוויסע שלומען, אבער וואס אלעמען שטימט איבער איז אז עס איז נישטא קיין המשכיות, יא? דאס וואס די פעולה דא איז נאר פאר א רגע. אלעס איז מקרים, עס איז נישטא קיין מעמד פאר זיי, יא? זיי שטייען נישט, זיי שטייען נישט מער ווי איין רגע.
שטענדיקע בריאה: באוועגונג און מנוחה
אמנם הבורא יברא בזה הקולמוס ניענוע אחר ניענוע, וכן תמיד כל עוד שהקולמוס מתנועע, יעדע צייט וואס דער פען באוועגט זיך, וואס זי שרייבט אדער עפעס טוט, באשאפט השם יעדע רגע פון נייעם דאס אלעס, און דאך, לויט ווער וואס זאגט אז אויך דער רצון איז, אויך אלע מאל באשאפט ער רצון, אויך אלע מאל באשאפט יכולת, דאס איז מוסכם.
די זעקסטע הנחה דא, אז עס איז נישטא קיין מקרה וואס שטייט מער ווי איין צייט, דאס איז מוסכם אויף אלעמען, נאר אז א טייל זאגן אז אין דער צייט דא איז דא אזא עפעס א פארבינדונג צווישן דער יכולת און צווישן דער פעולה, און אנדערע לייקענען אויך דאס.
מנוחה ווי א באשאפענער מקרה
וגם כשיהיה נוח, יא, דאס איז דער רמב״ם אויך, דאס קומט הרי אויך ארויס, יא, הרי מנוחה איז אויך א מקרה, יא, כאטש עס איז נישט צו טאן, און דערויף וועט זיין בפירוש, די זיבעטע הקדמה וואס וועט מאכן די נקודה דא בפירוש, אז זיי טראכטן אז אויך העדרים נישט צו טאן אדער נישט צו זיין זענען אויך א סארט פון מקרים.
אבער אויך מנוחה, אויך עס דויערט נישט לאנג, דויערט נישט מער ווי איין רגע, לא ינוח עד שיברא בו גם כן מנוחה, יא? אזוי דאס איז נישט אז השם באשאפט באוועגונג אין קולמוס און דאן ער הערט אויף צו באשאפן די באוועגונג און דאן זיצט דער קולמוס, ניין. ער באשאפט אלע מאל, ער טוט אלע זאכן אלע מאל, אזוי אדער באשאפט ער באוועגונג אין קולמוס אדער באשאפט ער מנוחה. אזוי דער קולמוס רוט נישט ביז השם וועט באשאפן אין אים אויך מנוחה, ווי א מקרה, אין די אטאמען פון קולמוס אין א דירעקטן אופן, ולא יסור לברוא בו מנוחה אחר מנוחה כל עוד שהקולמוס נח. אזוי יעדע צייט, יעדע מאל וואס דו זעסט א קולמוס רואיק, די תשובה איז אז השם אלע מאל באשאפט יעדע רגע א נייע מנוחה.
דער גאנצער מסקנא: שטענדיקע בריאה אין אלע נמצאות
אזוי ביז דא וואס זיי האבן געזאגט, און איצט ענדיקט ער. זיי האבן געזאגט, און ער זאגט, הנה זיי יא, אזוי קומט ארויס פון דעם אלעם, בכל עת מן העתות ההם, יא, אין יעדער צייט פון די… אין אלע די וואס… ווי זאגט מען דאס? מן העתות, דאס איז די שטיקלעך צייט דא, יא, די אטאמען פון צייט. רצונו ל… יא, און ער איבערזעצט, יא, דערפאר דארף מען איבערזעצן דא מן הזמנים ההם, רצונו לומר מן הזמנים הנפרדים, יא, די עתות.
יברא הבורא מקרה בכל אישי הנמצאות, אין יעדן פרט פון די פרטים פון די נמצאות, אין יעדן אינדיווידואל, דער בורא באשאפט אלע מאל א מקרה, ממלאך, יא, יא, בין המלאכים וגלגל וזולתם, יא, שטענדיק אין יעדער רגע.
דער רמב״ם ברענגט אלע מאל ארויס, יא, ער ברענגט ארויס די מסקנות וואס קומען ארויס פון דער שיטה דא, וואס זאגט אויך מלאכים און גלגלים, כאטש אפשר עס איז דא בכלל א ספק צי זיי האבן געגלייבט אין די זאכן דא אדער צי דאס איז לאגיש. אין יעדן פאל, דער רמב״ם, יא, און אין דעם פריערדיקן פרק, פרק העין ב׳, האט ער גערעדט וועגן גלגלים און אפשר אויך וועגן מלאכים, און אנגענומען אז דאס איז בעצם זאכן וואס זענען מוסכם.
דער רמב״ם׳ס קריטיק אויף כלאם: די אמונה אז השם טוט מיינט נישט אפצולייקענען סיבתיות
א סיכום פון דער שטעלונג פון כלאם: “ווער וואס גלייבט נישט אז אזוי טוט השם”
און האבן געזאגט, און אזוי דער סיום, און זיי האבן געזאגט שזאת היא האמנה האמיתית ושהשם פועל. דאס איז דער איינציקער וועג וואס מען קען באשרייבן דאס אז השם טוט אלע זאכן, ומי שלא יאמין שכן יעשה השם, יא, הרי, נאכאמאל, אויב צו זאגן אז השם טוט דורך דעם טבע, און זיי זאגן אז דאס איז סתם, זיי טענהען אז דאס איז סתם ווערטער, יא?
דא זענען זיי די וואס האבן געטענהט אז עס איז דא סתם ווערטער, ווארום זיי האבן געזאגט, וואס, דו דארפסט מיר ענטפערן, אדער השם טוט דאס, אדער דער טבע טוט דאס, אדער דער מענטש טוט. מען קען נישט, זיי קענען נישט פארשטיין עפעס דריטנס. דערפאר האבן זיי געזאגט, מי שלא יאמין שכן יעשה השם, און דערפאר, און דערפאר, יא, און דערפון קומט ארויס א געזעץ, א געוויסע הלכה, אדער א געוויסע מסקנא פון ווי די וועלט ארבעט, יא? מען דארף דאס פארשטיין.
די רעליגיעזע אמונה מחייב א געוויסע פיזיק
עס איז דא נישט נאר, למשל, מיר זענען געוואוינט צו זאגן אז מיר, דאס הייסט, דער רמב״ם, יא, די וואס זאגן דאס, דאס קומט ארויס פון דער פילאסאפישער השקפה דא, יא? עס איז, די רעליגיעזע פילאסאפן זענען געוואוינט צו זאגן אז די רעליגיעזע אמונה, אז דער וויכטיקסטער טייל דערפון איז אז השם טוט, קען נישט זאגן אונדז ווי השם טוט, יא?
ההמשך: דוגמאות און די פראבלעם פון סיבתיות
למשל, עס זענען דא אלערליי וויסנשאפטלעכע חקירות, יא? צי עס זענען דא פיר יסודות אדער דרייסיק יסודות, איך ווייס נישט, אלערליי אזעלכע זאכן. נו זענען מיר זייער געוואוינט צו פארשטיין אז וואס עס וועט נישט זיין איז קיין פראבלעם. השם טוט אלעס, דאס איז דתית׳ע אמונה. איצט, עס איז דא א וויסנשאפטלעכע שאלה, ווי טוט ער דאס? צי באשאפט ער די וועלט אין זעקס טעג אדער אין זעקס מיליאן טעג? דאס איז א שאלה פון פרטים פון ווי ער טוט דאס, יא? דאס איז מעגלעך לויט דעם רמב״ם׳ס שיטה.
לויט דעם כלאם: נאר אויף א באשטימטן אופן קען עס זיין ריכטיק אז השם טוט
לויט דער שיטה פון כלאם, וואס דאס איז, איך טראכט, די אנדערע טראכטן אויך אזוי, און דעריבער קומט זיי ארויס די מסקנות, איז דאס נישט ריכטיק. ווארום נאר אויף א באשטימטן אופן קען עס זיין ריכטיק די דאזיקע זאגן, דער דאזיקער אגד, אז השם טוט. ווען עס וואלטן געווען צורות אין דער וועלט, ווען עס וואלט געווען מער ווי אטאמען און מקרים, דאן וואלט נישט געווען ריכטיק, וואלט נישט געווען אמת דער דאזיקער זאץ וואס זאגט אז השם טוט יעדע זאך.
ווען דו וואלטסט געזאגט א ברכה שהכל נהיה בדברו, המוציא לחם מן הארץ, וואלטסט דו געזאגט שקר. ווארום דו זאגסט דאך אז עס איז דא המשכיות, אז עס איז דא סיבתיות. אויב עס איז דא סיבתיות, דאן טוט השם נישט פועל זיין. און דעריבער, די דאזיקע אמונה אז השם איז פועל, אויב מ׳נעמט עס כפשוטו, דאס הייסט… כלומר, איך ווייס נישט אפילו צי דאס איז כפשוטו, אויב מ׳נעמט עס אויף דעם דאזיקן אופן, מחייב זי א באשטימטע וויסנשאפט, יא? זי מחייב צו זאגן אז די וועלט האט נישט קיין זאכן אין איר, יא? אז די וועלט האט נישט מער ווי אטאמען און מקרים. אזוי איז לפחות די לאגיק פון כלאם.
ומי שלא יאמין שכן יעשה השם, יא? דאס איז די נקודה. ווער עס גלייבט נישט אז השם טוט אויף דעם דאזיקן אופן, כלומר, כלומר, אן קיין אמצעות פון קיין טבע און אן קיין, ווי זאגט מען דאס, אן קיין המשכיות און סיבתיות, הנה אזוי איז אז השם איז פועל, און דאס איז לויט זייער דעה, דאס איז זייער אמונה, יא?
די תיאולאגישע טענה פון רמב״ם: “אם כהתל באנוש תהתלו בו”
און אויף זיי ענטפערט דער רמב״ם און זאגט, יא, און וואס איז דער ערשטער טענה פון רמב״ם קעגן דעם? אז מ׳קען נישט ארבעטן אזוי, דו קענסט נישט אנהייבן פון א דתית׳ער אמונה און לויט דעם מאכן די וויסנשאפט, דו דארפסט קוקן ווי די וועלט איז, און אויף דעם זען צי עס איז דא א גאט, יא? דו הייבסט דאך אן בכלל פון עפעס א סארט אמונה, פון וואנען ביסטו געקומען צו דעם.
דו זאגסט השם וואס צו טאן
אבער דער רמב״ם זאגט דא א מער תיאולאגישע טענה, יא? ער זאגט, וכמו אלה האמונות, ווער עס גלייבט אזוי, כלומר אז השם איז פועל אויף אזא אופן, יא? און איצט האט דער רמב״ם א תיאולאגישע טענה, יא? און מיר קענען זאגן דאס אין אונדזער לשון. דו האסט באשלאסן אז השם דארף פועל זיין אויף א באשטימטן אופן, יא? דו זאגסט אים וואס צו טאן.
נו דאס איז איין טענה. אפשר טוט השם מאכן אן אריסטוטלישע וועלט, און דו האסט א קושיא וואס איז די כוונה אז השם איז פועל? דאס איז געווען א קושיא אויף דיר, נישט אויף השם. אבער זיי טראכטן נישט אזוי. און דער רמב״ם זאגט, נישט נאר אז דו זאגסט השם ווי צו טאן, יא? די דאזיקע אמונה פון זיי אז השם טוט, זי ברענגט זיי אויך צו זאגן ווי ער טוט, יא? אדער אין וואס פאר א סארט זאכן ער האט באשאפן, יא? דעריבער האט זייער דת יא אן אמירה אויף דעם טבע, אויף דער פיזיק.
“אצלי ואצל כל בן דעת” — וואס איז א בר דעת?
אבער דער רמב״ם טענה׳ט נאך עפעס, דער רמב״ם טענה׳ט, וכמו אלה האמונות יאמר אצלי ואצל כל בן דעת, יא, לויט דער דעה ביי זיי, איז דאס דער איינציקער וועג צו זאגן אז השם איז פועל. לויט מיין דעה, און נישט נאר לויט מיין דעה, יעדער וואס עס האט שכל, דער רמב״ם גלייבט אז יעדער וואס עס האט דעת, יא? און איך וועל דערקלערן פארוואס, יא? דאס איז נישט סתם גאווה פון רמב״ם אז עמעצער בר דעת שטימט צו מיט מיר. עס איז דא א טיפערע כוונה.
ער זאגט, וואס איז א בר דעת? א בר דעת איז עמעצער וואס טראכט אז מ׳קען פארשטיין די וועלט, יא? דאס ווערט גערופן בר דעת, משכיל, יא? די וועלט איז געארדנט אויף אן אופן אז מ׳קען זי פארשטיין. און איצט, סדר, אדער לפחות איינער פון די גרונטלעכע סדרים איז סיבתיות. סדר הייסט צו זאגן, איך קען ענטפערן אן ענטפער אויף דער שאלה פארוואס די וועלט איז אזוי. און דעריבער קען מען נישט טאקע זיין א בר דעת אן צו גלייבן אז די וועלט ארבעט אויף אן אופן וואס מ׳קען פארשטיין.
נישט נאר אז מ׳קען אויך זאגן מוחש, ווארום חושים, ווי מיר וועלן זען ווייטער אין דער הקדמה וואס שרייבט מפורש וועגן דעם, חושים זענען אויך א סארט פארשטאנד. דאס איז אפילו נישט דווקא שכל, ער וואלט געקענט זאגן אצלי ואצל כל בעל חושים, ווארום חושים בסך הכל אויך, מיר זענען דאך קינדער, מיר וואקסן אויף, מיר לערנען אז עס איז דא עפעס א סיבתיקער סדר אין אונדזערע חושים. אויב דו זעסט עפעס, דאן נעמסטו אן אז מארגן וועט עס זיין דארט. אפילו צו קוקן, דארפסטו זען גאנצע זאכן, מיר האבן קיינמאל נישט געזען אטאמען און אזוי ווייטער.
נו יעדער וואס ער איז א בעל דעת, כלומר בעל שכל, מוז אננעמען, דאס איז וואס די דעת איז. די אנאמע אז די וועלט איז מושכל, אז מ׳קען זי פארשטיין. און דעריבער איז דאס ביי יעדן בר דעת, און נישט נאר ביי יעדן וואס שטימט צו מיט מיר, ווארום ווער עס מחלק איז מיט מיר איז א נאר. ווער עס מחלק איז מיט מיר מחלק איז אויף דער מעגלעכקייט צו פארשטיין.
“שזהו גוף ההיתול באמת”
און דעריבער זאגט יעדער בר דעת אויף דער דאזיקער תיאולאגיע, כאילו אויף דער דאזיקער אמונה, נישט נאר אויף דער פיזיק, די פיזיק, אוקיי, זי איז אומלאגיש. אבער דא איז דא א תיאולאגישע טענה. ער זאגט אז דאס, דערויף ווערט געזאגט, אם כהתל באנוש תהתלו בו, יא, דו מאכסט א געלעכטער פון גאט. פארוואס? ווארום דו זאגסט גאט וואס צו טאן, און דו זאגסט אים אז ער מוז פועל זיין אויף א זייער לעכערלעכן אופן, יא? ער מוז פועל זיין אויף אן אומקלוגן אופן.
די פאראלעל צו טעמי המצוות אין דריטן חלק
ווי ער האט געזאגט אין דריטן חלק, ווען ער רעדט וועגן טעמי המצוות, זאגט ער אז עס איז דא, דאס איז פאראלעל צו דער דאזיקער שאלה דא, יא? ער זאגט אז עס איז דא א שיטה וואס זאגט אז די מצוות זענען ברצון בלבד און עס איז זיי נישטא קיין תכלית, יא? כלומר, עס איז נישטא קיין המשך, יא? קיינמאל איז נישטא קיין מצווה בשביל עפעס, אדער פון עפעס, צוליב עפעס, בשביל דעם איז סתם נאך א סארט סיבה, יא? א תכליתישע סיבה.
און זאגט דער רמב״ם, דו זאגסט אז השם איז מער משוגע ווי א מענטש. יא? ווארום א מענטש טוט אלעמאל פועל זיין מיט א סיבה. עמעצער וואס טוט פועל זיין אן א סיבה איז משוגע. אבער דו טראכטסט אז דאס איז א שבח צו זאגן אויף השם אז ער טוט אלעמאל פועל זיין אן א סיבה, נאר ברצון. דאס הייסט עמעצער קען זאגן מער קאמפליצירטע זאכן, אז השם איז פועל און דאן איז אלעמאל די תכלית פון אים אין דעם זאך אליין, אלערליי אזעלכע זאכן, דאס איז נישט משוגע. אבער ווער עס זאגט אויף אן עיקרדיקן אופן אז עס קען נישט זיין קיין סיבה צום מעשה פון השם, דאן מעטל ער אין אים, כאילו ער קעטל באנוש.
כלומר, אויב דו ווילסט לאכן אויף א מענטש, זאגסטו אויף א מענטש אז ער טוט אן א סיבה, יא, אז עס איז נישטא קיין המשכיות צו זיינע מעשים, אז ער איז משוגע, איין טאג טוט ער אזוי, און מארגן טוט ער אזוי, און עס איז נישטא קיין שייכות צווישן די דאזיקע זאכן, ווארום ער איז טאקע א כלאמיסט, יא, ער לעבט טאקע אזוי, אויף אן אומסיבתיקן אופן, אבער צו זאגן דאס אויף השם אז דאס איז גוף ההיתול באמת, כלומר, זיי טראכטן פארקערט, זיי טראכטן אז דו בסט אן אפיקורס, אז דו זאגסט אז עס איז דא טבע. ער זאגט, ניין, דו ביסט אן אפיקורס, דו ביסט נישט אן אפיקורס, דו ביסט עפעס ערגערס, דו ביסט א מחרף ומגדף. ווארום דו מאכסט פון גאט א געלעכטער, און דו צווינגסט אים נאך צו זיין עפעס דאס מערסטע לעכערלעכע, אדער דאס מערסטע אומגעארדנטע, דאס מערסטע משוגענע, דאס מערסטע אן דעם.
נו דאס איז די טענה פון רמב״ם קעגן, א תיאולאגישע טענה, יא? דאס איז א תיאולאגישע טענה פון אים קעגן זייער תיאולאגיע.
דער תירוץ: צום ווארט “פועל” זענען דא מער באדייטונגען ווי דער כלאם טראכט
און דאס הייסט, דער אמת׳ער ענטפער צו דער שאלה וואס איז די כוונה אז השם איז פועל, איז אז צום ווארט פועל זענען דא מער באדייטונגען ווי זיי טראכטן, יא? אבער דאס איז געווען גערעדט אין פרק ס״ט אויף אן אויסדריקלעכן אופן, ווארום זיי האבן נישט פארשטאנען אז דאס ווארט פועל מאכן זיי מגשים, זיי טראכטן אז דאס ווארט פועל איז אלעמאל ווי אזוי ווי א מענטשלעכע פעולה, אז די מענטשלעכע פעולה איז אלעמאל אויף אזא אופן אז טאקע, אויב איך טו עפעס, יא?
מענטשלעכע פעולה קעגן גאטלעכע פעולה
דאס איז ריכטיק אויף א מענטשלעכע פעולה, אויב איך טו, ריכטיק אין א געוויסן מאס, אויב איך טו עפעס און דאן גייט עס עפעס ווייטער, דאן אין עפעס אן אמת׳ן זין איז דאס ריכטיק אז איך בין נישט דער פועל, דאס ווערט גערופן אין הלכה כוח כוחו, אדער אזעלכע זאכן, דאס איז שוין נישט מיין כוח, דאס איז שוין נישט מיין פעולה.
אבער אויף פעולת השם, אז השם טוט טאקע נישט פועל זיין אויף אן אופן פון מגע, ווען מיר זאגן דאך אז השם איז פועל, מיינען מיר נישט אז השם שטופט די ערשטע הימלען, ער איז פועל אויף אן אופן פון שכל, וואס דער רמב״ם וועט זאגן אין צווייטן חלק, ווערט גערופן שפע. מיר רופן דאס שפע.
דער באשטימענדער אונטערשייד: שכלדיקע פעולה ווערט נישט שוואכער דורך אמצעים
און פעולה אויף אן אופן פון שכל איז נישט א פעולה וואס ווערט שוואכער דורכדעם וואס עס זענען דא אמצעים, יא? דאס איז דער וויכטיקער אונטערשייד. דאס איז קיינמאל נישט געשריבן גענוג מפורש ביים רמב״ם, אין פרק ס״ט איז דער ארט וואו דאס איז געשריבן, און נאך עטלעכע ערטער, אבער דאס קומט ארויס פון זיינע ווערטער, און דאס איז אמת. אין ספרי חסידות דערקלערן דאס אויף אן אויסדריקלעכערן אופן, אבער, ווארום זיי זענען מער פארשטאקט אין דער דאזיקער פראבלעם, אבער די מסקנה איז די זעלבע מסקנה, יא?
יא, דאס וואס השם איז פועל, די אמונה אז השם איז פועל איז נישט אין אנאלאגיע צו דער מענטשלעכער פעולה. מענטשלעכע פעולה ווערט טאקע אפגעשניטן. און ווען השם וואלט געווען פועל ווי דער כלאם שטעלט זיך פאר אז ער איז פועל, אלס א מענטשלעכע פעולה, און טאקע טענה׳ט דער רמב״ם אויף זיי אז זיי פארשטייען בכלל נישט דעם באגריף פון די פיר סיבות פון אריסטו, אז עס זענען דא אלערליי פארשיידענע אופנים צו טאן עפעס, דאס איז נישט נאר איין צורה.
די מסקנה: סיבתיות שטייט נישט קעגן פעולת השם
נו טאקע כדי אז השם זאל זיין, כדי אז מיר זאלן קענען זאגן המוציא לחם מן הארץ, וואלטן מיר טאקע געדארפט מקיים זיין די סיבתיות. און צוליב דעם וואס השם איז פועל אויף אן אויסגעצויגענעם אופן, אויף אן אופן פון שכל,
דער קוואליטעטיווער אונטערשייד צווישן דעם ערשטן פועל און די איבעריקע סיבות — און זיין באדייט פאר דער פארשטאנד פון פעולת השם
די פראבלעם מיט דער פארשטאנד פון סיבתיות ווי א קייט וואס ווערט ווייטער
מ׳קען דאך זאגן אזוי, אין אנדערע ווערטער, מ׳קען זאגן: דער אונטערשייד צווישן דעם ערשטן פועל צום צווייטן איז נישט נאר אן אונטערשייד אין קוואנטיטעט, יא? מיר טראכטן אסאך מאל אז אויב מיר זאגן אז השם איז דער ערשטער פועל, ווי דאס איז אויך דער ווייטסטער פועל, דער ריכטיקער, זאגט מען, אוקיי, ריכטיק, עס איז דא טבע, אבער השם האט געמאכט דעם טבע. דאס הייסט דאס איז א זייער גרויסע קורצונג, יא? צו זאגן פארוואס האט היינט אויפגעגאנגען די זון? ווארום די זון האט א כוח אזוי, איך ווייס נישט, מיר זאגן מיט כוח כבידה וואס דרייט די וועלט. און פארוואס איז דא כוח כבידה? און פארוואס האט עס א מאסע? נאך טויזנט און האלב זאכן וועלן מיר קומען צו דעם, און השם האט געמאכט אז דאס זאל זיין אזוי, יא?
און דאן וועלן מענטשן פרעגן, בצדק, נו קומט ארויס אז השם איז זייער ווייט פון דער פעולה. דאס איז ממש זייער מאדנע צו זאגן דערויף המוציא לחם מן הארץ, יא? יא, און עס זענען דא ברכות וואס מ׳זאגט אזוי, יא, איך ווייס, השם משמח חתן וכלה, וואס איז די כוונה משמח חתן וכלה? יא, מיר האבן ממש א ברכה, משמח חתן וכלה, יא, שבע ברכות זאגט מען אז מיר קומען איצט צו דער חתונה, און אזוי וועט דער כלאם זאגן, עס דאכט זיך אונדז אז מיר דערפרייען דעם חתן און כלה, אדער זיי דערפרייען איינער דעם אנדערן, איך ווייס נישט. דער ענטפער איז, זאגט די ברכה, ניין, השם דערפרייט.
וועט זאגן דער כלאם, ווי קען מען מתרץ זיין דאס? נאר אויב מיר זאגן אז שמחה איז א נפשישער מקרה, יא, יא, עס איז א מקרה אין מענטשן אריין, און השם איז דער וואס טוט די שמחה. ער טוט דאס נישט אפילו צוליב דעם וואס זיי חתונה האבן, יא? דאס איז סתם א מקרה, אין מנהג, ער האט א מנהג צו דערפרייען חתן וכלה ווען זיי זענען חתן וכלה.
דער מאדנער פירוש: נאכמאכן פון נאכמאכן פון נאכמאכן
אדער עס זענען דא אנדערע מפרשים וואס וועלן זאגן, און עס איז דא אין סטיל פון שבע ברכות, זאגט מען אזוי, אבער רמב״ם וועט זאגן אז דאס איז אויך מה שם. זאגט מען, וואס איז די כוונה אז השם משמח חתן וכלה? זאגט רש״י אדער עמעצער, דער השם האט דאך באשאפן דעם ערשטן מענטש, און דער ערשטער מענטש, וועט ער נישט האבן קיין עלטערן וואס זאלן אים מאכן א חתונה, יא? נו דארף מען זאגן אז השם און די מלאכים, אדער ווער עס איז נישט געווען, ער איז דער וואס האט געזונגען ביי דער חתונה פון ערשטן מענטש, יא? ער האט געטאנצט דארט. ווארום עס איז דאך נישט געווען קיין חתונה, אדם וחוה, ווער האט געטאנצט ביי דער חתונה? השם האט געטאנצט.
נו ווען מיר זאגן השם משמח חתן וכלה, מיינען מיר בעצם די ערשטע חתן וכלה, דארט אדם וחוה. ביי דער דאזיקער חתונה זענען נישט געווען קיין מענטשלעכע טענצער, עס איז געווען נאר גאט וואס האט געטאנצט דארט. און צום זכר פון דעם, אדער כאילו, און ער האט אנגעהויבן דעם מנהג, מ׳קען זאגן, און דאן מאכן מיר אים נאך, נו נאכמאכן פון נאכמאכן פון נאכמאכן, סיבה פון סיבה פון סיבה, השם דערפרייט יעדן חתן וכלה היינט, יא?
דאס איז א מאדנע שיטה. פארוואס? ווארום דאן איז יעדער דור ווייניקער, השם דערפרייט א ביסל ווייניקער חתן וכלה, ווארום דאס ווערט ווייטער, יא?
דער טעות אין פארשטאנד פון סיבתיות
אבער ווער עס פארשטייט א ביסל פילאסאפיע זאגט אז דאס איז נארישקייטן. פארוואס? ווארום דאס איז אפהענגיק וואס פאר א סארט סיבתיות דו רעדסט וועגן אים, אדער ווי דו פארשטייסט די סיבתיות, און דער אמת איז אז אפילו אין דער דאזיקער וועלט קען מען זען די ביישפילן פון דעם דאזיקן סארט, יא?
מיר שטעלן זיך פאר למשל די דאזיקע שוואכער ווערנדיקע סיבתיות, ווי למשל פארב, יא? אויב איך פארב עפעס מיט שווארצע פארב, און דאן נעם איך דאס דאזיקע געפארבטע זאך און פארב דערמיט עפעס צווייטס, דאן בדרך כלל ווערט דאס שוין שוואכער, יא? דאס איז שוין א צילום פון א צילום, נו יעדעס מאל איז דא עפעס אן imperfection, יא? יעדעס מאל קומען אריין נאך שוואכקייטן צוליב דעם טבע פון חומר און אזוי ווייטער, נו ווערט דאס שוואכער יעדעס מאל.
וואס דאס איז שיין, ווען מיר רעדן וועגן א מקרית׳ע פעולה, יא, א פעולה וואס טאקע זיי טראכטן אז השם באשאפט די מקרים, וואס נישט א פעולה וואס מאכט די זאך, יא, וואס דאס, אלע מענטשלעכע פעולות זענען פון דעם דאזיקן סארט, וואס מ׳מאכט נישט טאקע קיין זאך.
משל פון באן: דער קוואליטעטיווער אונטערשייד צווישן דעם ערשטן פועל און די איבעריקע
אבער אויב דו רעדסט וועגן א פעולה וואס מאכט טאקע די זאך, און איך האב אפילו א מענטשלעכן משל, יא, אויב עס איז דא א באן וואס… ווי זאגט מען? דער ערשטער, יא, די מאשין פון אים איז אין ערשטן, און דאן זאגסטו, אוקיי, און ווער באוועגט דעם צווייטן? די פארבינדונג פון ערשטן צום צווייטן. און ווער באוועגט דעם דריטן? דער צווייטער.
דאס איז נארישקייטן, יא? דער צווייטער טוט גארנישט. ער גיט איבער דעם שפע, ער גיט איבער די באוועגונג פון לאקאמאטיוו, פון דער מאשין אין קאפ, צום צווייטן. דאס איז ריכטיק, מיר דארפן דעם צווייטן. אן דעם צווייטן, וועט דער דריטער נישט באוועגן זיך. אבער ווער עס שטייט אין לעצטן וואגאן פון באן און זאגט, אה, איך ווייס דעם באוועגער פון דעם דאזיקן וואגאן, עס איז דער מיטלשטער, נו האט ער עפעס נישט פארשטאנען ווי די באן ארבעט. ער איז זייער גראב, יא?
אויב מיר רעדן וועגן עפעס א קול וואס גייט איבער, דאן איז דאס ריכטיק, ווארום טאקע זענען דא זאכן וואס ווערן שוואכער. אבער אין דעם וואס די גאנצע פעולה פון באן עקזיסטירט בכלל, דאן איז דא נאר איין פאראנטווארטלעכער דערויף, וואס דאס איז די באן, דער ערשטער וואגאן, דער וואס האט דעם מאטאר.
אנווענדונג אויף פעולת השם
און אזוי לפחות, אדער אסאך מער פון דעם, איז דאס וואס מיר זאגן אז השם איז פועל. מיר מיינען, ער גיט די מציאות, און דעריבער אויך אלע סארטן מציאות, אלע פרטישע צורות און אזוי ווייטער, צו דער גאנצער וועלט, און די דאזיקע צורה רופן מיר אים די צורה און פועל און תכלית אין פרק ס״ט.
און די פעולה פון דעם דאזיקן סארט ווערט נישט שוואכער ווען עס גייט איבער דורך סיבות. פארוואס? ווארום דער אונטערשייד, מ׳קען זאגן אזוי, דער אונטערשייד צווישן דעם ערשטן צום צווייטן, ווי למשל פון מיין באן, יא? דאס איז ריכטיק אין א זייער שוואכן זין אז דער עלפטער וואגאן באקומט כוח פון צענטן וואגאן, און דעריבער ווי מער דו גייסט ארויף אין קייט ביסטו מער א בעל כוח. דאס איז ריכטיק ביחסית, יא? כלומר דער לעצטער דארף אלע די וואס זענען פאר אים, און דער וואס איז אין מיטן דארף נישט די וואס זענען נאך אים, נאר די וואס זענען פאר אים. אין דעם דאזיקן זין איז טאקע דא א ירידת כוח ווי מער דו גייסט אראפ דורך דעם קייט פון סיבות.
דער קוואליטעטיווער אונטערשייד, נישט דער קוואנטיטעטיווער
אבער דער אונטערשייד צווישן אלע איבעריקע וואגאנען צום ערשטן וואגאן איז קוואליטעטיוו, עס איז אן אנדער סארט, ווארום דאס, עס האט בכלל כוח תנועה, און אלע די האבן בכלל נישט קיין כוח תנועה, אדער עס האבן, מ׳קען זאגן עס האבן כוח אדער עס האבן א צווייטן כוח, עס האבן בכלל נישט קיין עצמאיקן כוח אדער ערשטן כוח, צו פועל זיין און צו באוועגן זיך.
און ווען מיר פארשטייען דאס, פארשטייען מיר, ווען מיר זאגן אז השם איז דער ערשטער פועל אדער דער לעצטער, אויב מיר הייבן אן פון אונטן, אז די ערשטקייט פון אים איז נישט אז יעדעס מאל ווען דו גייסט ארויף אין קייט פון סיבות ווערט ער מער ווייט, ווארום די ערשטקייט איז מער פון אלע איבעריקע, יא? דער ערשטער פון צווייטן איז אין אן אנדער קוואליטעט ווי דער צווייטער און דריטער. דאס איז נישט אן אונטערשייד אין קוואנטיטעט, דאס איז אן אונטערשייד אין קוואליטעט.
אונטערשייד צווישן גראבער פעולה און שכלדיקער פעולה
און דעריבער דארפן מיר בכלל נישט זאגן אז השם איז דער לעצטער פועל, און ער איז פועל, ער האט געמאכט א משוגענע וועלט נאר כדי אז ער זאל קענען זיין דער מיקרא-מאנאדזשער פון איר אלע מאל, יא? איך טראכט אז מענטשן וואס גלייבן אין דעם דאזיקן גאט, זיי נייגן זיך צו זיין מיקרא-מאנאדזשערס. ווארום זיי טראכטן אז די איינציקע צורה וואס איך קען, יא, אויב איך בין דער מאנאדזשער פון דער פירמע, די איינציקע צורה אויף וועלכער איך בין פאראנטווארטלעך אויף יעדע זאך איז אז איך טו דאס ממש אלע מאל, אדער לפחות באפעל אלע מאל אויף יעדן לעצטן פרט.
משל פון שכלדיקן פירער קעגן צווינגענדיקן פירער
אבער אויב ער איז א פירער מיט שכל, יא, דאס איז פונקט דער זעלבער אונטערשייד צווישן, מ׳קען זאגן, למשל, ווער עס פירט, איך האב, אויב דו האסט א קהילה אדער א פירמע, איך ווייס נישט, יעדער וואס ער פירט מענטשן, וואס ער איז א סארט גאט, פון דער דאזיקער זאך, יא, דער לעצטער פועל פון דער דאזיקער זאך, נו טאקע, מענטשן אן שכל, זיי פארשטייען נאר צוואנג, נו טאקע דארף ער באפעלן יעדע זאך. זיי זאגן, אה, דער הויפט מאנאדזשער, ער האט געמאכט דעם לעצטן געזעץ פון ווי אזוי מ׳לייגט אריין די קעסטל אין דעם, נו ער ווערט גערעכנט, נו האט ער פאראנטווארטלעכקייט. אויב נישט, אויב ער האט סתם געגעבן די אלגעמיינע ריכטונג אדער דעם געדאנק אדער עפעס אזא זאך, נו זאגט מען, אה, דו ביסט נישט פאראנטווארטלעך בכלל, דער לעצטער פועל האט דאס געטאן.
אבער דאס איז נישט ריכטיק. און דעריבער פירער וואס ווילן, יא, אז זייער חותם זאל זיין אויף יעדע זאך, נו ווערן זיי זייער דיקטאטארישע, זיי פירן אלעס מיט צוואנג, ווארום זיי פארשטייען נאר גראבע פעולה, וואס דאס איז אלעמאל געצוואונגענע באוועגונג, באוועגונג פון, איך צווינג, ווי איך צווינג דעם בוים וואס איך באוועג זאל זיך באוועגן.
שכלדיקע פעולה: איבערצייגן און נישט צווינגן
אבער אויב דו פארשטייסט א סארט שכלדיקע פעולה, און א סארט שפע, דער באשלוס איז אלעמאל מער איבערצייגן, יא? ביי מענטשן און אויך ביי דער וועלט, יא? השם באשאפט נישט די וועלט. דאס איז א משל, אבער מ׳קען זאגן אז השם איבערצייגט די וועלט צו זיין און צווינגט זי נישט צו זיין. וואס דאס ווערט גערופן די וועלט ארבעט אויף ליבע און רצון און נישט אויף הכרח.
און דאן פארשטייסטו פארקערט, אז אויך דער לעצטער פועל ער טוט דעם רצון, אדער מ׳קען טאן, ער איז פועל פון כוח פון ערשטן פועל, נישט צוליב דעם וואס דער ערשטער כוח באוועגט אים, נאר צוליב דעם וואס ער גיט אים דעם שכלדיקן קיום, ער דערקלערט אים וואס ער טוט, און דאן טוט ער ווי ער פארשטייט, ער דארף נישט, דער ערשטער דארף נישט אפילו וויסן און פארשטיין בדיוק אלע פרטים, אבער ער טוט דאס נאך אלעמאל מער ווי דער לעצטער.
די מסקנה: דער רמב״ם גיט נישט אפ — דער כלאם באשימפט השם
דאס איז אלעס משלים כדי צו פארשטיין פארוואס כלאם טועה בכלל אין דעם וואס זיי זאגן, יא, מיר, מיר האבן נישט קיין אפגעבן דא, און דאס איז וואס ס׳איז וויכטיק פאר רמב״ם צו אונטערשטרייכן. דאס איז נישט אז דער רמב״ם גיט אפ, דאס איז נישט אז ער זאגט, וואס זאל איך טאן אז איך זע אז אריסטו האט רעכט, אז עס איז יא טבע אין דער וועלט, דאס וואס איך זאג אז גאט איז פועל, און ריכטיק אז לויט דעם פשט זענען זיי גערעכט אז דאס, אזוי זאגט מען אויף דעם פועל. ניין, זיי מאכן א געלעכטער פון השם.
היתול באנוש
דאס ווערט גערופן להטל, להטל באנוש. אויף א מענטש וועט נישט זיין, דו זאגסט, אזא שבח. אויב דו זאגסט אויף א מענטש אז ער איז דער רבי פון דער גאנצער קהילה, און ווי איז ער פאראנטווארטלעך פאר יעדעס תורה לימוד פון יעדעס קלענסטע קינד? ווארום ער צווינגט זיי, ווארום ער שרייט אויף זיי, ווארום ער, נו וואלט געווען היתול, דאס וואלט נישט געווען קיין שבח.
אפילו אויף א מענטש וואס פארשטייט גוט ווי צו זיין א רב, זאגסטו, ער גיט פאר אלעמען, גיט זיי השראה, גיט זיי שפע, ער גיט זיי דערקלערונג וואס זיי טוען, און דעריבער איז ער פאראנטווארטלעך אויפן לעצטן פרט. און כל שכן צו גאט, אז מיר דארפן נישט און ווילן נישט, דער רמב״ם קען זאגן אפילו פארקערט, אפילו אויב איך וואלט נישט געהאט קיין פיזיקלישע פראבלעם, פארקערט, אפילו אויב דאס וואלט גענייגט צו זיין אמת פון א פיזיקלישער זייט, אוקיי, וואלט איך געמוזט, וואלט איך געזאגט, אזוי איז די וועלט.
די בעסערקייט פון דער אריסטוטלישער וועלט איבער דער כלאמיסטישער וועלט
אבער כביכול, נאך אלעמאל צוליב מיין אמונה אין גרויסקייט פון השם, וואלט איך געוואלט אן אריסטוטלישע וועלט און נישט קיין כלאמיסטישע וועלט.
אוקיי, ביז דא דער דאזיקער שיעור.