סיכום השיעור 📋
סיכום — סוף הלכות חמץ ומצה: נוסח ההגדה שנהגו בו ישראל בזמן הגלות
—
א. פארוואס ברענגט דער רמב״ם דעם נוסח ההגדה?
דער רמב״ם ברענגט אין סוף הלכות חמץ ומצה דעם נוסח ההגדה שנהגו בו ישראל בזמן הגלות.
פשט: דער רמב״ם׳ס משנה תורה איז געמיינט צו זיין דער איינציגער ספר (אויסער תנ״ך) וואס אן איד דארף האבן. דעריבער ברענגט ער אריין פראקטישע נוסחאות — נוסח התפילה (ספר אהבה), נוסחאות פאר ימים נוראים, ימים טובים, און דא דעם נוסח ההגדה. נאכדעם וואס ער האט שוין אין די הלכות (פרק ז׳-ח׳) באשריבן דעם סדר און דערמאנט די תפילות, אבער נישט געברענגט דעם פולן נוסח, ברענגט ער דא דעם גאנצן נוסח.
חידושים:
1) צו דער נוסח איז א פסק אדער בלויז א פראקטישע אפשרייבונג: עס ווערט אויפגעברענגט א גרויסע חקירה (וואס איז שוין אנגערירט געווארן ביי נוסח התפילה אין ספר אהבה): צו דער רמב״ם׳ס נוסח איז א הלכה׳דיגער פסק — אז דאס איז דער ריכטיגער נוסח פאר כלל ישראל — אדער בלויז א פראקטישע אפשרייבונג פון וואס מ׳האט זיך געפירט אין מצרים אין זיין צייט. עס ווערט מסתבר געהאלטן אז דער רמב״ם האט עס אנגעקוקט אלס א פסק — ער האט געשריבן וואס ער האט פארשטאנען אלס דער „נוסח הכולל” פאר אלע אידן, נישט בלויז א לאקאלער מנהג.
2) ראיה אז דער רמב״ם האט סעלעקטירט — דייני, ר׳ יוסי הגלילי: דער רמב״ם האט געוואוסט פון שטיקלעך ווי „דיינו” און דעם דרשה פון ר׳ יוסי הגלילי (די שטיקלעך וואס קומען אין סוף ארמי אובד אבי). ער האט עס אפילו מרמז געווען אין די הלכות (פרק ח׳) מיט דעם לשון אז מ׳איז „מאריך.” אבער ער האט עס נישט אריינגעשריבן אין דעם נוסח. דער טעם: ער האט געהאלטן אז דאס איז נישט קיין „נוסח כללי” — נישט מנהג כל ישראל, נאר א הוספה/פיוט. מ׳קען עס זאגן, ס׳איז א שיינע זאך, אבער ס׳איז נישט חלק פון דער פארמאלער הגדה. „דיינו” ווערט אנגעקוקט אלס א מין פיוט/זינגען, אפשר עפעס וואס מ׳האט געזונגען ביי שולחן עורך, אבער נישט א פארמאלער חלק פון דער הגדה. דאס אליין איז א ראיה אז דער רמב״ם האט אקטיוו סעלעקטירט — ער האט נישט סתם אפגעשריבן וואס ער האט געפונען, נאר ער האט מכריע געווען וואס געהערט אריין.
3) נפקא מינה למעשה — תלמידי הרמב״ם: אויב דער נוסח איז א פסק, דאן איינער וואס וויל זיך פירן לויט דעם רמב״ם דארף זאגן דעם רמב״ם׳ס נוסח (אויך ביי תפילה). אויב ס׳איז בלויז א מנהג-אפשרייבונג, זאל יעדער פאלגן זיין אייגענעם מנהג. דער בריסקער רב האט זיך באצייכנט אלס „א רמב״ם איד” — די בריסקער משפחה (ר׳ חיים, ר׳ וועלוול) האבן אסאך הלכות געפירט לויט דעם רמב״ם, אפילו אין מחלוקת׳דיגע הלכות. אבער ווען איינער האט געפרעגט דעם בריסקער רב צו זאגן א נוסח לויט דעם רמב״ם, האט ער געענטפערט: „דאס איז נוסח ספרד, אונז דאווענען נוסח אשכנז.” עס ווערט באמערקט אז דאס איז אפשר נישט ריכטיג — ס׳קען זיין דער רמב״ם וואלט יא געוואלט אז מ׳זאל פאלגן זיין נוסח, ווייל ס׳איז א הכרעה.
4) א מעגליכער תירוץ — „נהגו בו ישראל” מיינט נישט פסק: מ׳קען טענה׳ן אז דער רמב״ם זאגט נישט „דאס איז דער ריכטיגער נוסח ווייל איך האב אזוי איינגעזען,” נאר „אזוי נהגו בו ישראל.” ממילא זאל א איד אין תשפ״ז קוקן וואס איז נהגו בו ישראל היינט — וואס זיין טאטע, זיין שווער, זיין קהילה פירט זיך. אבער דאס ווערט אפגעשטעלט: אויב דער רמב״ם וואלט אזוי געקוקט, וואלט ער גארנישט געשריבן דעם נוסח — ער וואלט געזאגט „פרעג די בענטשער, קוק אין סידור.” דער רמב״ם האט א קאנצעפט פון א פארמאלע נוסח וואס חכמים האבן פעסטגעשטעלט. אפשר האט ער שטארק געהאלטן פון דעם ענין פון לא תתגודדו — אז אלע אידן זאלן האבן איין נוסח.
5) חילוק צווישן הלכה און נוסח: אין די הלכות (פרק ח׳) שטייט אז מ׳קען דרשה׳נען די פסוקים פון ארמי אובד אבי — דאס איז א דין פון דורש כל הפרשה (משנה). אבער דער ספעציפישער נוסח ווי מ׳דרשה׳נט איז א מנהג, נישט א דין. אן איינצעלנער וואס דרשה׳נט אליין אנדערש איז יוצא מצד הלכה, אבער נישט מצד מנהג. דער נוסח ווערט „צוביסלעך מער פארמאליזירט” — ס׳איז דא א פארמאלע נוסח וואס חכמים האבן געמאכט פאר בזמן הגלות.
—
ב. דער כותרת: „נוסח ההגדה שנהגו בו ישראל בזמן הגלות”
דער רמב״ם שרייבט: „נוסח ההגדה שנהגו בו ישראל בזמן הגלות.”
פשט: דער רמב״ם באגרענעצט דעם נוסח צו „בזמן הגלות” — דאס איז דער נוסח פאר אונזער צייט, נישט פאר בזמן המקדש.
חידושים:
1) „בזמן הגלות” — דוקא: דער רמב״ם שרייבט דוקא „בזמן הגלות” ווייל ס׳איז דא זאכן אין דעם נוסח וואס זענען נאר נוגע בזמן הגלות (ווי „לשנה הבאה בארעא דישראל”). כאטש דער רמב״ם שרייבט הלכות קרבנות (למשיחה), האט ער נישט געשריבן א נוסח הגדה פאר בזמן המקדש — ווייל דעמאלטס וועט זיין א סנהדרין וואס וועט מאכן א נוסח. ביי הלכות האט דער רמב״ם א מקור (גמרא, כללי פסק), אבער ביי נוסח האט ער נישט די סמכות צו פסק׳ענען פאר א צייט וואס איז נאך נישט דא.
2) [דיגרעסיע: „לשנה הבאה בירושלים”]: ביי מזרחי׳סטן און חב״ד׳ניקעס איז דא א שאלה צו מ׳זאל זאגן „לשנה הבאה בארעא דישראל” ווען מ׳זיצט שוין אין ארץ ישראל. חב״ד׳ניקעס זאגן נישט „הבנויה” (ווייל ס׳איז נאך נישט בנויה). ווער וואס וואוינט אין ירושלים און זאגט „לשנה הבאה בירושלים” — ס׳ווערט ציטירט א שארפע מיינונג אז ער איז „דובר שקרים.” מ׳דארף מיינען כפשוטו (ירושלים של מעלה, ירושלים הבנויה, וכדומה).
—
ג. „בבהילו” / „הא לחמא עניא”
דער רמב״ם׳ס נוסח: „בבהילו יצאנו ממצרים, הא לחמא עניא די אכלו אבהתנא בארעא דמצרים” (אדער: „דנפקי מארעא דמצרים”).
פשט: „בבהילו” = בחפזון. דער נוסח הייבט אן אויף כוס שני. „הא לחמא עניא” — דאס איז דער לחם עוני וואס אונזערע עלטערן האבן געגעסן.
חידושים:
1) מחלוקת נוסחאות — „בארעא דמצרים” vs. „דנפקי מארעא דמצרים”: אין רב שילת׳ס אויסגאבע שטייט „בארעא דמצרים” (אזוי ווי אונזער הגדה). אין נוסח תימן שטייט „דנפקי מארעא דמצרים” (= ווען זיי זענען ארויסגעגאנגען פון מצרים). תימנ׳ער האבן אסאך מאל אריינגעשריבן זייער אייגענעם נוסח אין די רמב״ם כתבי-יד. דער כלל אז „נוסח תימן איז דער מדויק׳דיגסטער רמב״ם” איז שיין אויף הלכות (וואו ס׳איז געווען גוטע מעתיקים), אבער אויף נוסח התפילה/הגדה איז עס נישט אזוי קאנווינסינג — ווייל מעתיקים האבן נאטירלעך אריינגעשריבן דעם נוסח וואס זיי זענען געווען צוגעוואוינט צו זאגן.
2) די שווערע קשיא אויף „בארעא דמצרים”: ווי קען מען זאגן „לחם עוני וואס מ׳האט געגעסן אין מצרים”? אין מצרים האט מען דאך נישט געגעסן מצה — מצה איז געקומען ערשט ביים ארויסגיין! עס ווערט דערמאנט אז ס׳איז געווען צוויי מיני מצה: (א) מצה וואס מ׳האט געגעסן ביי קרבן פסח אין מצרים (נאך פאר דעם ארויסגיין), (ב) מצה פון „שלא הספיק בצקם” (ביים ארויסגיין). דאס איז א „דוחק תירוץ.” דער אבן עזרא (געברענגט אין מפרשים אויף הגדה) רעדט וועגן דעם. די הגהה „דנפקי” איז בעצם א סאלושן פאר דער פראבלעם. אבער לויט דעם כלל אז „די שווערערע נוסח איז די אמת׳דיגע נוסח” (lectio difficilior), איז „בארעא דמצרים” מסתמא דער אריגינעלער נוסח.
—
ד. „כל דכפין ייתי ויאכל” — הזמנת אורחים
דער רמב״ם׳ס נוסח: „כל דכפין ייתי ויאכל, כל דצריך לפסח ייתי ויפסח… השתא הכא, לשנה הבאה בארעא דישראל, השתא עבדי, לשנה הבאה בני חורין.”
פשט: מען לאדט איין הונגעריגע און באדערפטיגע, און מען דריקט אויס די האפענונג אויף גאולה.
חידושים:
דאס ווערט פארבונדן מיט דעם רמב״ם׳ס שיטה אין הלכות שמחת יום טוב, אז שמחת יום טוב דארף קומען מיט אורחים (געסט), און אן דעם איז עס בלויז א „שמחת קריסה” (בויך-פרייד). דאס הייסט, „כל דכפין” איז נישט בלויז א מנהג יפה, נאר א חלק פון דער מצוה פון שמחת יום טוב גופא.
—
ה. סדר פון די פיר קשיות (מה נשתנה)
דער רמב״ם׳ס סדר פון די פיר קשיות: (1) אין מטבילין, (2) חמץ ומצה, (3) שאר ירקות, (4) בין יושבין. אונזער מנהג הייבט אן פון חמץ ומצה, און אין מטבילין איז דריטע.
חידוש: דער רמב״ם׳ס סדר מאכט מער סענס, ווייל טיבול (אין מטבילין) איז כראנאלאגיש די ערשטע זאך וואס דאס קינד באמערקט ביים סדר.
—
ו. „עבדים היינו” — משמעות פון „משועבדים”
דער רמב״ם׳ס נוסח: „עבדים היינו לפרעה במצרים ויוציאנו ה׳ אלקינו משם… ואילו לא הוציא הקב״ה את אבותינו ממצרים הרי אנו ובנינו ובני בנינו משועבדים היינו לפרעה במצרים.”
חידוש: פארוואס זאגט מען „משועבדים” — נאך הונדערטער יארן וואלטן מיר דאך סיי ווי נישט געווען ממש עבדים? דער תירוץ: אפילו ווען אימפעריעס פאלן און מענטשן דרייען זיך ארויס פון שקלאפעריי, בלייבט נאך א סארט שעבוד — מען דארף נאך צאלן שטייערן, מען איז נאך אונטערטעניג. אן דער יד חזקה וזרוע נטויה וואלט מען אפשר נישט געווען ממש עבדים, אבער „משועבדים” — א סארט שעבוד — וואלט נאך געבליבן.
—
ז. „המאריך בסיפור יציאת מצרים” — נוסח הרמב״ם
דער רמב״ם׳ס נוסח: „מצוה עלינו לספר ביציאת מצרים, וכל המאריך בסיפור יציאת מצרים הרי זה משובח.”
חידוש: דער רמב״ם׳ס לשון איז „המאריך בסיפור”, וואס אונזער נוסח זאגט „המרבה לספר”. דער רמב״ם שטעלט אונטער אז די מצוה פון סיפור איז נישט נאר פאר ווער ס׳ווייסט נישט — אפילו גדולי ישראל וואס ווייסן אלעס זענען מחויב, ווי מען זעט פון דער מעשה מיט רבי אליעזר און זיינע חברים.
—
ח. „רבי אלעזר בן עזריה — אמר להם”
דער רמב״ם׳ס נוסח: „אמר להם רבי אלעזר בן עזריה, הרי אני כבן שבעים שנה…”
חידוש: דער רמב״ם׳ס לשון „אמר להם” משמע אז ער פארציילט עס ווי א המשך פון דער מעשה — כאילו בשעת מעשה (ביי דער זעלבער פארזאמלונג אין בני ברק) האט ר׳ אלעזר בן עזריה געזאגט זיין מחלוקת מיט חכמים וועגן הזכרת יציאת מצרים בלילות אדער בימות המשיח.
—
ט. „ברוך המקום שנתן תורה לישראל — כנגד ארבעה בנים”
דער רמב״ם׳ס נוסח: „ברוך המקום שנתן תורה לישראל, כנגד ארבעה בנים דברה תורה.”
חידוש: „ברוך המקום שנתן תורה לישראל” איז א סארט ברכת התורה, ווי מען געפינט אין אנדערע ערטער ביי חז״ל (למשל, דער לעצטער פרק פון אבות — „ברוך שבחר בהם ובמשנתם”). ווען מען הייבט אן לערנען א נייעם ענין, מאכט מען א ברכת התורה. דער ענין פון ד׳ בנים איז: די תורה שרייבט פיר מאל אז א קינד פרעגט און מען ענטפערט, יעדע מאל מיט אן אנדער לשון — דאס לערנט אונז אז מען דארף רעדן צו יעדן קינד לפי דרגתו.
—
י. „יכול מראש חודש” — דער מקור פון דער מצוה
דער רמב״ם׳ס נוסח: „והגדת לבנך… יכול מראש חודש, תלמוד לומר בעבור זה.”
חידושים:
1) אין אונזער הגדה הייבט מען אן „יכול מראש חודש” אן דעם פסוק „והגדת לבנך” פארויס, וואס מאכט עס שווער צו פארשטיין. דער רמב״ם ברענגט עס מיט דעם פסוק, וואס מאכט קלאר אז „יכול מראש חודש” איז א דרשה אויף דעם פסוק „והגדת לבנך”. דער פסוק „והגדת לבנך” איז אויך דער פסוק וואס מען זאגט פאר דעם „שאינו יודע לשאול” — „את פתח לו”.
2) פארוואס וואלט מען געמיינט ראש חודש? ווייל פארדעם שטייט „ועבדת את העבודה הזאת בחודש הזה” — אסאך הלכות פון פסח הייבן זיך אן פון ראש חודש ניסן. „תלמוד לומר בעבור זה” — די מצוה פון סיפור יציאת מצרים איז דווקא ביי דער סעודה, ווען מצה ומרור ליגן פאר דיר.
3) חידוש וועגן זאגן דעם מקור ביי דער מצוה: עס איז דא אן ענין אז בשעת מען טוט א מצוה, זאגט מען דעם מקור פון דער מצוה. בשעת מען טוט סיפור יציאת מצרים, זאגט מען דעם פסוק „והגדת לבנך” — דעם מקור פון דער מצוה גופא.
—
יא. „מתחילה עובדי עבודה זרה” — תרח און לבן
דער רמב״ם׳ס נוסח: מען ברענגט דעם פסוק פון יהושע (כ״ד) וועגן „מתחילה עובדי עבודה זרה היו אבותינו” — מתחיל בגנות ומסיים בשבח.
חידושים:
1) דער רמב״ם האט פריער אין די הלכות דערמאנט דעם עיקרון פון מתחיל בגנות ומסיים בשבח, אבער נישט געברענגט דעם פסוק. דא אין דער הגדה ברענגט מען דעם פסוק פון יהושע.
2) עס זענען דא צוויי גנות׳ן / צוויי פסוקים וואס רעדן פון מתחיל בגנות: (1) תרח — עבודה זרה, (2) לבן הארמי — „ארמי אובד אבי”. צוויי זיידעס (כביכול) מיט וועמען מען „שעמט זיך”, און מען דערמאנט עס דא אין דער הגדה. [הערה: לבן איז נישט ממש א זיידע — ער איז געווען רחל׳ס פאטער, אבער נישט אין דער זעלבער קאטעגאריע ווי תרח.]
—
יב. „ברוך שומר הבטחתו” — „היא” vs. „והוא”
דער רמב״ם׳ס נוסח: „ברוך שומר הבטחתו לישראל… היא שעמדה לאבותינו ולנו.”
חידושים:
1) דער רמב״ם שרייבט „היא” מיט א י׳ — וואס מיינט „די הבטחה” (נקבה). אונזער נוסח זאגט „והוא” מיט א ו׳ — וואס מיינט „דער אייבערשטער.” דאס איז א באדייטענדער חילוק: ביים רמב״ם איז עס די הבטחה פון ברית בין הבתרים וואס שטייט אונז ביי; ביי אונז איז עס דער אייבערשטער אליין וואס שטייט אונז ביי.
2) דער רמב״ם שרייבט „היא” אן דער ערשטער ו׳ (אן „והיא”), אבער עס ווערט נישט געפונען א באדייטענדער חילוק צווישן „היא” און „והיא.”
—
יג. „ארמי אובד אבי” — חילוקים אין נוסח הרמב״ם
דער רמב״ם׳ס נוסח: מען דרש׳נט די פסוקים פון „ארמי אובד אבי” מיט א הקדמה פון „צא ולמד.”
חידושים:
1) קיין איבערחזרן פון פסוקים: אין אונזער הגדה זאגט מען איבער יעדע פסוק צווישן די שטיקלעך דרשה. דער רמב״ם זאגט די שטיקלעך דרשה גלייך, אן איבערחזרן דעם פסוק יעדע מאל. דאס איז מער בקיצור.
2) „לא על ידי מלאך ולא על ידי שרף”: אונזער הגדה האט א גאנצע שטיקל וואס דרש׳נט דעם פסוק „ועברתי בארץ מצרים אני ולא מלאך” — מען ברענגט א ראיה פאר יעדע חלק פון פסוק אז עס איז געווען לא על ידי מלאך. דער רמב״ם האט דאס נישט.
3) „בכבודו ובעצמו” — דער רמב״ם לאזט אויס „ובעצמו”: דאס איז אינטערעסאנט. „בכבודו” קען מיינען דער „כבוד הנברא” (נישט דער אייבערשטער׳ס עצם), און אפשר דער רמב״ם האט עס אזוי געלערנט לפי זיין שיטה אין השגחה/מלאכים. עס ווערט פארבונדן מיט דער חקירה וועגן משה רבינו׳ס ראלע ביי יציאת מצרים — צי דער אייבערשטער האט עס געטון אליין אדער דורך א שליח.
4) „ובמורא גדול זו גילוי שכינה” — דאס זעלבע ביים רמב״ם ווי ביי אונז.
5) רבי יוסי הגלילי׳ס דרשה (מכות על הים): דער רמב״ם האט נישט דעם שטיקל וואס רבי יוסי הגלילי, רבי אליעזר, און רבי עקיבא לייגן צו נאך מכות (אז אויפ׳ן ים זענען געווען 50/200/250 מכות). אונזער הגדה לייגט עס אריין. דאס שטימט מיט דעם פרינציפ פון אויבן — אז דער רמב״ם האט עס אנגעקוקט אלס א הוספה/פיוט, נישט חלק פון דער פארמאלער הגדה.
—
יד. רבן גמליאל — פסח, מצה, ומרורים
דער רמב״ם׳ס נוסח: רבן גמליאל׳ס נוסח — פסח, מצה, ומרורים.
חידושים:
1) דער פסוק „אשר פסח”: פריער (אין די הלכות) האט מען זיך געמוטשעט פארוואס דער רמב״ם ברענגט נישט דעם פסוק „אשר פסח” ביי דער הלכה. דא אין דער נוסח הגדה ברענגט ער עס יא — וואס איז ממש א ראיה אז מען דארף עס זאגן.
2) „עד שנגלה עליהם מלך מלכי המלכים הקב״ה וגאלם מיד”: דער רמב״ם׳ס נוסח ביי מצה האט „מלך מלכי המלכים” וואס פריער אין די הלכות איז נישט געשטאנען. דער שלוס-ווארט „מיד” (= בחפזון, גלייך) איז דער עיקר ענין פון מצה — די חפזון, אז דער טייג האט נישט געהאט צייט אויפצוגיין.
3) צוויי וועגן צו לערנען „לא הספיק עד שנגלה”: (א) דער טייג האט נישט געהאט צייט ווייל דער אייבערשטער האט זיך באוויזן און זיי האבן געמוזט גיין גלייך; (ב) אפילו די גאולה אליין — דער „נגלה” — איז געווען גענוג שנעל אז עס האט נישט געלאזט דעם טייג אויפגיין.
4) „מרורים אלו” vs. „מרור זה”: דער רמב״ם זאגט „מרורים אלו” — לשון רבים, וואס אונזער נוסח זאגט „מרור זה” — לשון יחיד. דריי הסברות: (א) עס זענען דא אסאך מיני מרורים וואס מען מעג עסן (חסא, תמכא, וכו׳), דערפאר לשון רבים; (ב) דער רמב״ם׳ס לשון הברכה איז אויך „על אכילת מרורים” (אדער „מצה ומרורים”), וואס שטימט מיט דעם לשון הפסוק „על מצות ומרורים יאכלוהו”; (ג) אינהאלטלעך: די מרורים וואס מצרים האט אונז געגעבן איז געווען א „באנטש” מיני יסורים — עבודה קשה, חומר, לבנים — דערפאר לשון רבים. אבער מצה איז געווען איין זאך — לחם עוני — דערפאר לשון יחיד.
—
טו. „בכל דור ודור חייב אדם להראות את עצמו”
דער רמב״ם׳ס נוסח: „בכל דור ודור חייב אדם להראות את עצמו כאילו הוא יצא ממצרים.”
חידושים:
דאס ווערט פארבונדן מיט וואס מען האט שוין געלערנט אין די הלכות: מען איז „מראה את עצמו” דורך עסן לחם עוני, דורך דרך חירות, דורך די ד׳ כוסות — אלעס זכר ליציאת מצרים. דער רמב״ם׳ס נוסח זאגט „והוצאנו משם”; אונזער הגדה לייגט צו נאך א פסוק „בעבור זה עשה ה׳ לי.”
—
טז. „לפיכך אנחנו חייבים” — דער איבערגאנג פון סיפור צו שבח
דער רמב״ם׳ס נוסח: „לפיכך אנחנו חייבים להודות, לשבח, לפאר, לרומם, להדר… שהוציאנו מעבדות לחירות, משעבוד לגאולה, מיגון לשמחה, מאבל ליום טוב, ומאפילה לאור גדול… ונאמר לפניו הללויה.”
פשט: דער „לפיכך” איז דער איבערגאנג פון סיפור (דריטע פערזאן — היסטאריע) צו תפילה/שבח (צווייטע פערזאן — מ׳רעדט שוין צו דעם אייבערשטן). מ׳זאגט אלע מליצות און מ׳הייבט אן הלל.
חידושים:
1) „לפיכך” גייט אויף דער גאנצער הגדה: נישט נאר אויף דעם לעצטן שטיקל, נאר אויף אלעס וואס מען האט דערמאנט ביז יעצט — די גאנצע סיפור יציאת מצרים.
2) „שעשה נסים לאבותינו ולנו”: די חלקת יואב (געברענגט אין באליקוטה) פרעגט: פארוואס שטייט „לאבותינו ולנו”? דאס פארבינדט זיך מיט דעם „להראות את עצמו” — עס איז נישט נאר א זכרון פון וואס איז געשען מיט די אבות, נאר אויך מיט אונז.
3) „ונאמר לפניו הללויה” — צי מ׳זאגט צוויי מאל „הללויה”: עס ווערט דיסקוטירט צי מ׳זאגט צוויי מאל דאס ווארט „הללויה” (איינמאל אלס הקדמה, און דאן נאכאמאל ווען מ׳הייבט אן „הללו עבדי ה'”). עס ווערט מסיק געווען אז עס איז נישט קיין סתירה — עס קען זיין אז דאס איז פשוט דער סדר: דער „ונאמר לפניו הללויה” איז די הקדמה, און דאן הייבט מען אן דעם מזמור.
4) „שירה חדשה” קומט שפעטער: „שירה חדשה” קומט אין דער ברכה (אשר גאלנו), נישט דא ביים הלל.
—
יז. ברכת „אשר גאלנו” — חתימת ההגדה
דער רמב״ם׳ס נוסח: „ברוך אתה ה׳ אלוקינו מלך העולם אשר גאלנו וגאל את אבותינו ממצרים והגיענו ללילה הזה לאכול בו מצה ומרורים. כן ה׳ אלוקינו ואלוקי אבותינו יגיענו למועדים ולרגלים אחרים הבאים לקראתנו לשלום, שמחים בבנין עירך וששים בעבודתך… ונודה לך שיר חדש על גאולתינו ועל פדות נפשנו. ברוך אתה ה׳ גאל ישראל.”
פשט: די ברכה פון „גאל ישראל” פארענדיגט דעם ערשטן טייל פון הלל און דער הגדה פאר׳ן סעודה.
חידושים:
1) „ללילה הזה” vs. „הלילה הזה”: דער רמב״ם׳ס נוסח איז „ללילה הזה” (מיט א למ״ד), נישט „הלילה הזה” (מיט א ה״א) ווי אונזער מנהג. „ללילה” איז בעסער, ווייל עס שטימט מיט דער לשון פון „שהגיענו לזמן הזה” — דער למ״ד פון צוגרייכן צו א צייטפונקט.
2) דער תוכן פון „שמחים בבנין עירך”: מ׳זאגט נישט דירעקט אז מ׳איז טרויעריג וועגן גלות — מ׳איז בשמחה וועגן דעם סדר — אבער מ׳בעט אז דער נעקסטער יום טוב זאל שוין זיין „שמחים בבנין עירך וששים בעבודתך.” דער חילוק איז פראקטיש: יעצט קען מען נישט ברענגען קרבנות (קיין מזבח), מ׳עסט נישט דעם צלי, מ׳האט נישט „שמחה אלא בבשר” — אבער דעמאלטס וועט מען האבן דעם מזבח און די פולע שמחה.
3) „שיר חדש על גאולתינו” — א נייע הגדה בזמן הגאולה: פון דעם לשון „ונודה לך שיר חדש על גאולתינו ועל פדות נפשנו” זעט מען אז בזמן הגאולה וועט זיין אן אנדערע נוסח הגדה. דער רמב״ם הייבט אן מיט „נוהגת בזמן הגלות” און ענדיגט מיט „ונודה לך שיר חדש” — דאס ווייזט אז דער גאנצער נוסח איז ספעציפיש פאר גלות, און ביי דער גאולה וועט מען זאגן א נייעם שיר.
—
יח. ליל שני של גליות
דער רמב״ם׳ס ווערטער: דער זעלבער נוסח איז ליל שני של גליות, און מ׳איז חייב בארבע כוסות ובשאר דברים שנעשו בליל הראשון.
פשט: אין גלות, וואו מ׳האלט צוויי טעג יום טוב, איז דער צווייטער סדר-נאכט אידענטיש צום ערשטן.
חידושים:
1) פארוואס דארף דער רמב״ם דאס שרייבן? ס׳איז דאך פשוט אז יום טוב שני של גליות איז ווי יום טוב ראשון — ביי שופר שרייבט דער רמב״ם אויך אז מ׳בלאזט דעם צווייטן טאג, אבער דאס איז פשוט. וואס לייגט ער צו?
2) תירוץ — א מענטש קען טראכטן אז סיפור איז נישט שייך צוויי מאל: ביי סיפור יציאת מצרים קען א מענטש טראכטן אז ס׳איז „רעפעטיטיוו” — מ׳האט דאך שוין נעכטן דערציילט דעם גאנצן סיפור, דאס קינד האט שוין נעכטן געפרעגט מה נשתנה, וואס פרעגט ער נאכאמאל? דערפאר דארף דער רמב״ם קלאר מאכן אז מ׳זאגט אלעס נאכאמאל.
3) „הלילה הזה” — ביידע נעכט: ווייל אין דער הגדה זאגט מען „והגיענו הלילה הזה” (אדער „ללילה הזה”), קען א מענטש מיינען אז ס׳איז נאר איין „לילה הזה.” דערפאר זאגט דער רמב״ם אז ביידע נעכט הייסן „הלילה הזה.”
4) סידור vs. הלכה: דאס איז מער א „סידור”-שטייגער — א מענטש וואס קוקט אין סידור דארף וויסן וואס צו טון די צווייטע נאכט. אפשר האט דער רמב״ם דאס מעתיק געווען פון סידור רב עמרם גאון אדער ענליכע מקורות.
5) [דיגרעסיע: ווי לאנג דארף דער סדר נעמען?] דער רמב״ם׳ס נוסח הגדה אליין נעמט בערך 22 מינוט צו זאגן. עס ווערט ציטירט א מיינונג אז ס׳איז נישט קלאר אז די הגדה דארף נעמען לענגער פון שלום עליכם פרייטיג צונאכטס — ס׳איז אלעס א הקדמה צום סעודה. אבער דער רמב״ם האט דאך געזאגט אז מ׳זאל „ממריח” זיין, מסביר זיין פאר די קינדער, „עבד זו ושפחה זו” — דאס קען נעמען צוויי שעה. דער עיקר איז אז עס זאל זיין מיט שמחה, און אויב מ׳שלאפט איין אינמיטן איז דאס א פראבלעם (דער רמב״ם לאזט נישט איינשלאפן ביים סדר).
6) א מנהג פאר צוויי נעכט: עס ווערט דערציילט א מנהג — די ערשטע נאכט פארציילט מען וואס שטייט אין תורה שבכתב, און די צווייטע נאכט וואס שטייט אין תורה שבעל פה (רבנן). דאס ווערט פארבונדן מיט׳ן „שאינו יודע לשאול” (ערשטע נאכט — מער פשט) און „חכם מה הוא אומר” (צווייטע נאכט — מער תורה שבעל פה).
—
יט. ליל שני — שבת און נוסח הברכה
חידוש: ווען ס׳איז שבת, איז דא א שינוי אין נוסח („מן הפסחים ומן הזבחים” vs. „מן הזבחים ומן הפסחים”) — אבער דאס איז נישט ספעציפיש פאר׳ן צווייטן נאכט, נאר פאר שבת (ווייל ס׳איז נישט דא קיין חגיגה).
—
כ. ספירת העומר — פלאצירונג אין דעם רמב״ם
דער רמב״ם׳ס שיטה: ספירת העומר שטייט אין ספר עבודה, הלכות תמידין ומוספין, נישט אין ספר זמנים.
חידושים:
1) פארוואס נישט אין ספר זמנים? ספירת העומר איז א מצוה התלויה בזמן, צווישן פסח און שבועות — לכאורה געהערט עס אין ספר זמנים. א איד וואס לערנט גאנץ ספר זמנים פעלט אים נאך אלץ א גאר וויכטיגע מצוה!
2) דער רמב״ם׳ס סברא: דער נאמען אליין — „ספירת העומר” — ווייזט אז עס איז קאנעקטעד מיט דעם קרבן עומר. דער רמב״ם האט עס דערפאר אריינגעשטעלט ביי תמידין ומוספין, וואו דער עומר און שתי הלחם שטייען.
3) דער רמב״ם האלט ספירה איז דאורייתא בזמן הזה: דער רמב״ם איז אנדערש פון רוב ראשונים — ער האלט אז ספירת העומר איז דאורייתא אפילו בזמן הזה, ווען ס׳איז נישט דא קיין קרבן עומר. עם כל זה שטעלט ער עס ביי קרבנות. אין דער גמרא איז דא א שיטה אז ספירה בזמן הזה איז „זכר למקדש,” אבער דער רמב״ם האט אנדערש געלערנט.
4) דער רמב״ם האט געשריבן פאר מענטשן וואס לערנען דעם גאנצן רמב״ם: דער תירוץ איז אז דער רמב״ם האט נישט געמאכט זיין ספר פאר מענטשן וואס לערנען נאר איין ספר — ער האט געמאכט פאר די וואס קענען דעם גאנצן רמב״ם. דערפאר שטערט עס נישט אז ספירה שטייט אין ספר עבודה.
5) פארוואס האט דער רמב״ם נישט כאטש דערמאנט ספירה אין הלכות חמץ ומצה? ביי „ליל שני של גליות” וואו דער רמב״ם שרייבט וואס מ׳טוט, וואלט ער געקענט צולייגן איין שורה אז מ׳הייבט אן ספירת העומר. דער ענטפער: דער רמב״ם האט זייער „געשפארט” — ער האט נישט געוואלט צולייגן אפילו איין שורה וואס געהערט נישט דירעקט צום ענין.
תמלול מלא 📝
סוף הלכות חמץ ומצה: נוסח ההגדה שנהגו בו ישראל בזמן הגלות
הקדמה: פארוואס ברענגט דער רמב״ם דעם נוסח ההגדה?
דער רמב״ם׳ס מטרה אין משנה תורה
Speaker 1:
א גוטן, אונז לערנען מיר די הייליגע רמב״ם, סוף הלכות חמץ ומצה. דער רמב״ם, אויסער וואס ער דעקט כל התורה כולה, איז אויך זיין ספר א ספר וואס דאס איז די איינציגסטע ספר וואס א איד דארף האבן אויסער די תנ״ך. וועגן דעם האט ער אריינגעלייגט נוסח התפלות, אזוי ווי מיר האבן געהאט אין ספר אהבה, איז דא נוסח התפלה פון גאנץ יאר, פון ימים נוראים, פון אלע ימים טובים.
און דא ביי די ענד פון הלכות חמץ ומצה ברענגט ער אראפ די נוסח ההגדה אז א איד זאל וויסן וואס איז די נוסח ההגדה. דאס טייטשט, נאכדעם וואס ער האט אים שוין געזאגט וויאזוי די סדר זעט אויס, און דארטן האט ער שוין גערעדט וועגן די תפלות, אבער ער האט נישט געברענגט די גאנצע נוסח, ברענגט ער דא די גאנצע נוסח. זייער גוט.
נוסח ההגדה בזמן הגלות דוקא
און דער נוסח, טאקע, היות ס׳איז א פראקטישע זאך, אנדערש ווי געווענליך וואס ער ברענגט נישט נאר הלכות וואס זענען נוגע, נאר אויך הלכות למשיחה, אויך למשל קרבן פסח האט ער געדערמאנט אין די סדר ההגדה, האט ער געדערמאנט וויאזוי מ׳זאגט מה נשתנה בזמן שבית המקדש היה קיים, אבער דא רעדט ער נאר פון אזוי ווי ער הייבט אן נוסח הגדה שנהגו בו ישראל בזמן הגלות.
ברענגט ער דא דער נוסח וואס איז געווען בימיו, ס׳איז בערך כמעט אינגאנצן אזוי ווי אונזער הגדה, אונז האבן פארשטייט זיך צוגעלייגט אפאר זאכן, איך ווייס נאר, עפעס א שטיקל פון די אר״י הקדוש, א שטיקל פון די זוהר, אבער בעיקר בעיקר איז עס די זעלבע נוסח וואס אונז קענען. יא.
חקירה: צו דער נוסח איז א פסק אדער בלויז א פראקטישע אפשרייבונג?
Speaker 2:
יא, סאו, איך מיין אז ס׳איז מער פון, מ׳קען פארשטיין אביסל טיפער. דאס הייסט, די הלכה איז דאך דער רמב״ם׳ס דזשאב צו שרייבן די דיני התורה. דיני התורה איז דא סיי בזמן הזה, סיי בזמן המקדש, וכדומה. נוסח, נישט בעצם א דין, סאו ווי דו זאגסט, ס׳איז א פראקטישע ריזן פארוואס ער ברענגט דאס.
אפשר אויך, אפילו דא ברענגט ער נאר די מנהגים של כל ישראל וואס אים קוקט אויס, ס׳זעט אויס, ס׳איז וועגן דעם א גרויסע חקירות, מיר האבן גערעדט וועגן דעם אביסל ביי נוסח התפלה, צו דער רמב״ם איז א פסק, צו פלעין ער שרייבט אפ א סידור פראקטיש וואס פירט זיך אין מצרים בזמנו.
דער רמב״ם האט געהאלטן אז ס׳איז א פסק
ס׳זעט אבער יא אויס אז דער רמב״ם האט געהאלטן אז ס׳איז א פסק, דאס הייסט ער האט געשריבן וואס ער האט פארשטאנען די נוסח הכולל פאר אלע אידן. פאר דעם, ס׳זאגט למשל האט ер אויסגענומען זאכן, אקעי, ס׳איז דא זאכן וואס אונזער הגדה שטייט, זוהר איז מיט זאכן וואס ס׳איז נישט געווען, אבער אפילו דער רמב״ם, איך מיין אז ס׳איז דא אויך דיוקים ביי דער רמב״ם איז נוסח הסידור פון ספר אהבה אז ס׳ארבעט אזוי.
ראיה: דער רמב״ם האט געוואוסט פון “דיינו” און ר׳ יוסי הגלילי אבער האט עס נישט אריינגעשריבן
ס׳איז געווען שטיקלעך וואס דער רמב״ם האט געקענט. למשל, די וואס האבן געלערנט וועגן דעם רבי יוסי הגלילי מיט די דיינו, די פאר שטיקלעך וואס קומען צוזאמען דארטן אין די ענד פון די ארמי אובד אבי. דער רמב״ם האט עס געוואוסט, ער האט עס אפילו געזאגט ביי זיין סדר. ער האט עס מרמז געווען אויך, ער האט געזאגט אזוי ווי מ׳איז מאריך און… יא, זיי האבן געזאגט אז ס׳איז א רמז אויף דעם. אזוי האט רבינו הרמב״ם געזאגט.
אבער דער רמב״ם האט געוואוסט פון די שטיקל, איך קען זיין אפילו ביי זיין סדר האט ער עס געזאגט, אבער אין זיין נוסח האט ער עס נישט געשריבן. פארוואס? ער האט געהאלטן אז דאס איז נישט קיין נוסח כללי. ס׳איז דא א מנהג ישראל, מנהג ישראל מיינט כל ישראל, נישט מנהג מצרים, איך ווייס וואס, מנהג ספרד, מנהג כל ישראל, און די שטיקל איז א הוספה. ס׳איז דא וואס פירן זיך, מ׳קען עס זאגן, ס׳איז א שיינע זאך, אבער ס׳איז נישט די הלכה אזוי.
“דיינו” איז א פיוט, נישט חלק פון דער פארמאלער הגדה
כן עלינו, אז דיינו איז א זאך וואס מ׳האט אזוי ווי געזינגען, ס׳איז געווען אזוי ווי… וואס איז זייער שיין צו זינגען. יא, ס׳איז א פיוט. אפשר איז אזא זינגען וואס מ׳האט געזינגען אפשר ביי שולחן עורך, אזא זאך אזוי ווי אונז אויך, מ׳זינגט נאך זאכן, אבער דאס איז נישט א געווען א געוואלדיגע זאך.
נפקא מינה למעשה: תלמידי הרמב״ם
ממילא קומט אויס פון א גרויסע נפקא מינה, אז דער וואס וויל זיך פירן פסקו הרמב״ם, טאמער איז דער נוסח הרמב״ם סתם א נוסח, דער רמב״ם גייט זיין נוסח, אונז האבן אן אנדערע נוסח, ס׳איז נישט קיין חילוק. אבער אויב דער רמב״ם האט יא געמיינט מיט דעם צו פסק׳ענען, אז אויב ס׳איז דא איינער וואס ער איז א תלמיד פון רמב״ם, ער וויל פסק׳ענען גיין מנהג הלכות הרמב״ם, קען ער יא, אדער דארף ער יא זאגן די נוסח התפילה אויך עפעס איבער דעם רמב״ם, ווייל דאס אויך אזוי ווי פסקים, וואס דער רמב״ם האט אז דאס איז דער ריכטיגער נוסח.
תירוץ אפשר: “נהגו בו ישראל” מיינט נישט פסק
אפילו אויף דעם וואלט איך אפשר געקענט זיך חולק זיין און זאגן, אז דער רמב״ם זאגט נישט דא אז דאס איז דער נוסח הגדה, ווייל אזוי האב איך איינגעזען איז ריכטיג, נאר ווייל אזוי איז נהגו בו ישראל. אבער צו היינט, א יוד אין תשפ״ז, זאל ער קוקן וואס איז נהגו בו ישראל, וואס זיין טאטע, וואס זיין שווער, וואס די יודן פירן זיך, זאל ער דאס טון.
דאס קענסטו זאגן, אבער דער רמב״ם קוקט עס אן, אויב וואלט אזוי געקוקט, וואלט דער רמב״ם נישט געשריבן דעם נוסח הגדה, ווייל ער זאגט, פרעג די בענטשער, קוק וואס שטייט אין סידור. דער רמב״ם קוקט אן, אזוי באופן קלאר ווי ס׳איז געווען וואס מ׳האט געלערנט, דער רמב״ם קוקט אן אז ס׳איז דא אזא זאך ווי זאגן וואס דער מנהג איז. אמאל אויב דער מנהג איז נישט ריכטיג, געדינקט ער זיך אפילו, ער האט נישט מורא זיך צו דינגען אויף א מנהג. אבער ס׳איז יא דא ביי אים א קאנצעפט אזוי ווי…
אפשר דער רמב״ם האט געהאלטן פון לא תתגודדו
ס׳קען זיין אז דער רמב״ם האט שטארק געהאלטן א מטרה אזוי ווי לא תתגודדו, אז אלע אידן זאלן האבן איין נוסח. ס׳קען זיין אז דער רמב״ם וואלט געטראכט אז ס׳איז וויכטיג אז אלע אידן זאלן זאגן די זעלבע סידור, אז ס׳זאל נישט זיין קיין חלוקים פון יעדע שטאט. ס׳איז דא זאכן, מ׳האט געלערנט אין די סידור, ס׳איז דא זאכן וואס דער רמב״ם שרייבט יש נוהגים ויש נוהגים.
דיסקוסיע: חילוק צווישן הלכה און נוסח
Speaker 1:
ווי די רמב״ם האט געזאגט נעכטן אין פרק ח׳, אז די פסוק פון יהושע, דארטן קען מען דרש׳ענען. יא, יא, אבער יענץ איז די הלכה.
Speaker 2:
אבער איך זאג, דארטן האב איך געטראכט אזוי ווי אז לויט די רמב״ם, אויב איינער דרש׳נט אליין, נישט די דרשה וואס שטייט אין אונזער נוסח הגדול, איז עס אויך גוט. ס׳איז גוט מצד די הלכה, אבער נישט מצד די מנהג. דאס איז די דין וואס שטייט אין די משנה. אין די משנה שטייט דורש כל הפרשה, כל הרמב״ם האט עס אפילו נישט מחדש געווען.
אבער די נוסח איז א מנהג, און די מנהג איז אויכעט. ווערט עס צוביסלעך מער פארמאליזירט. ס׳איז דא א פארמאלע נוסח וואס האבן געמאכט די חכמים אז די אידן פירן זיך בזמן הגלות, און ס׳זעט אויס אז יא, מצד המנהג אט ליסט איז דאס די וועג וואס מ׳טוט. ס׳איז נישט אפשענעל כאילו. א מנהג, דו ווייסט ווי א מנהג איז מחייב? איך ווייס נישט, ביי מנהג כל ישראל איז עס מנהג כל ישראל.
מעשה: דער בריסקער רב און נוסח הרמב״ם
איך וועל זאגן נאר אזוי, איך מיין אז ס׳איז דא אידן וואס טוען אזוי, אפילו דער בריסקער רב מיט אנדערע וואס, אפילו אזעלכע זאכן, אזעלכע זאכן האבן זיי זיך געזאגט אזוי ווי די נוסח הרמב״ם. דאס הייסט, ס׳איז דא א מחלוקת. איך געדענק איינער האט געזאגט פאר די בריסקער רב אז אסאך זאכן אין די מזכר ווייל זיי האבן געלערנט אסאך רמב״ם.
למשל, מענטשן מיינען אז פירן הלכות פון די רמב״ם איז עפעס א זאך פון הרב קאפח, אבער אפילו ר׳ חיים בריסקער און ר׳ וועלוול איז א משפחה וואס האבן אסאך עוסק געווען אין רמב״ם, אסאך הלכות פלעגן זיי פירן אזוי ווי די רמב״ם, סיי אזוי ווי אור החיים, אפילו ממש הלכות המחלוקת. זאגט ער, איך בין א רמב״ם, איך בין א רמב״ם איד, איך לערן מיט איר זיינע הלכות.
ס׳איז געקומען איינער צו די בריסקער רב, איך געדענק איך האב געזען אזא זאך, האט ער אים געזאגט אז ער זאל זאגן די נוסח הרמב״ם אויף עפעס א נושא. האט ער געזאגט, ניין, דאס איז די נוסח ספרד, אונז דאווענען נוסח אשכנז. אבער ס׳קען זיין אז ס׳איז נישט ריכטיג. ס׳קען זיין אז דער רמב״ם וואלט יא געוואלט אז איר וויל זאגן נוסח הרמב״ם. ווייל על כל פנים, דאס איז מחויב, דאס איז ווי א געוויסע הכרעה פון דעם רמב״ם אז דאס איז א ריכטיגע נוסח. עניוועיס. אקעי, זייער גוט. לאמיר געט אינטו איט.
תחילת הנוסח: הא לחמא עניא
דער כותרת: נוסח ההגדה
Speaker 1:
זאגט דער רמב״ם אזוי: נוסח ההגדה, דאס איז די קעפל. שנהגה בו, דאס איז דער רמב״ם׳ס קעפל, יא? נוסח ההגדה. יא. נישט דאס, אבער דאס.
Speaker 2:
וואס איז די ווארט נוסח? ס׳איז דא אין די גמרא די ווארט נוסח?
Speaker 1:
אינטערעסאנט, אונז קענען זייער גוט נוסח זיין. ניין, איך מיין אז ס׳דאכט זיך מער אז די ווארט נוסח איז אן אראבישע ווארט במקור, מען דארף פרעגן די דיקשאנעריס. איך פרעג נישט פון די תורה אדער פון די גמרא אזא ווארט נוסח. ניין. ביי אונז איז עס זייער אן אנגענומענע ווארט. אקעי, איך ווייס נישט. ס׳וואלט זיך מער געדאכט אז ס׳איז נישט א ווארט פארשטייט, ס׳איז מער א ווארט פון די… אויב די… סתם שטייט עס שוין פאר די רמב״ם׳ס צייטן, ווייל ער… איך גלייב נישט צו די רמב״ם האט באשאפן די וואך, אבער…
Speaker 2:
יא, יא, אבער איך זאג אז ס׳קען זיין אז ס׳איז א… ס׳איז אפשר מלשון סוך, מלשון פון רעדן?
Speaker 1:
ניין, נ… ס׳דאכט זיך מיר אז ס׳איז א זאך פון די שפעטערדיגע, יא, אבער איך טרעף נישט דא. אקעי, איך בין נישט נוגע.
“בזמן הגלות” דוקא
נוסח הגדול שנהגה בו ישראל בזמן הגלות. דאס איז בזמן הגלות דוקא, אזוי ווי מ׳וועט זען אינעווייניג אז ס׳איז דא זאכן וואס איז נאר נוגע בזמן הגלות, און סתם לויט דעם רמב״ם. דער רמב״ם האט זיך יא געזארגט צו שרייבן הלכות קרבנות, אבער ער האט זיך נישט געזארגט פאר די נוסח וואס מ׳וועט זאגן זמן דער דער… ווייל דעמאלטס וועט מען קוקן וואס וועט דאן דעמאלטס די מנהג ישראל, יא? דעמאלטס וועט דאך זיין א סנהדרין זאל מען מאכן א נוסח הגדול.
Speaker 2:
יא, אבער אויף הלכה האט ער נישט געזאגט דעמאלטס וועט זיין א סנהדרין. ווייל ער איז דער סנהדרין פאר דעמאלטס.
Speaker 1:
פארוואס האט ער נישט געמאכט טאקע די סנהדרין פאר דעמאלטס? אקעי, ס׳איז נישט וויכטיג. ס׳איז נישט דא. דזשוסט א ביקלעך, די תירוץ איז ווייל ס׳איז נישט דא. אויף הלכה האט דער רמב״ם א מקור. די גמרא פסק׳נט דאך, ער קען נוצן די כללים אויף יעדע הלכה. אבער ווי גייט דער רמב״ם נעמען די סמכות צו מאכן די סכאות פאר משיח? ס׳וועט אויך נישט דא געבן די רעכט. ס׳איז דאך נישט דא קיין הלכה, ס׳איז דאך נישט דא קיין הכרעה.
וואס וועט זיין אנדערש בזמן המקדש
און דער אמת איז אז דער חילוק זענען נאר די פאר זאכן. מ׳וועט קענען ארויסנעמען לשנה הבאה בארדי ישראל, און מ׳וועט קענען ארויסנעמען… וואס איז נוגע למשל די אידן וואס האבן א פראבלעם. אונז היימישע אידן זאגן אלעס, זאגן על ירושלים החרבה מבני בניה והשוממה. ביי די וואס זארגן זיך וועגן דעם, די מזרחות׳ן, טאקע שפילן זיך יא ארום.
אפשר זאל מען נישט זאגן לשנה הבאה בארדי ישראל, ווייל אונז זיצן שוין. אויב איינער… אזוי ווי מ׳זאגט לשנה הבאה בארדי ישראל, איז דא א גרויסע… די חניאקישע אידן זאגן נישט. א בניה, מ׳זאגט נישט א בניה בירושלים, ווייל ס׳איז נאך נישט בניה. ווער וואס וואוינט אין ירושלים און ער זאגט לשנות הבאה בירושלים, איז ער א דובר שקרים ליקוד עיני. איך ווייס נישט פארוואס מ׳רעדט אזא ביסיגע זאך. אקעי, לאמיר לערנען ווייטער.
Speaker 2:
אויב ס׳איז א שקר, אויב ער זאגט לשנות הבאה בירושלים, און ער מיינט צו זאגן עפעס אנדערש. שלמה שלמה, איך ווייס נישט. איך מיין אז מ׳דארף מיינען כפשוטו.
Speaker 1:
אקעי, נישט אין אונזער נושא. לאמיר זאגן, אונז דארפן נישט לערנען יעדע ווארט. פון די הגדה ווייסט יעדער נישט פון די הגדה, אבער מ׳וועט נאר באמערקן די צוויי דריי זאכן וואס דער רמב״ם זאגט אפשר אין די הלכות, אבער אביסל אנדערש.
דער רמב״ם׳ס נוסח איז אפשר אנדערש ווי אין די הלכות
ס׳איז דא אויך אן אינטערעסאנטע זאך, אז מ׳וועט זען אפשר אינעווייניג, אז ס׳איז דא זאכן וואס דער רמב״ם זאגט זיין נוסח אין די הלכות אנדערש ווי ס׳שטייט דא. ס׳קען זיין אז דער מנהג זאל מנהג זיין פונקט וואס דער נוסח וואס שטייט אין די הלכות, אבער דאס איז נישט אזוי מעכב דער נוסח.
דער רמב״ם׳ס נוסח: בבהילו יצאנו ממצרים
ער איז מתחיל על כוס שני, ער האט דאך געזאגט אז מגיד הייבט מען אן נאך א כוס שני, ואומר, מ׳זאגט אזוי, בבהילו, בבהילו איז אזוי ווי אונז זאגן עס בחפזון, יא? בחפזון יצאנו ממצרים, און מ׳זאגט הא לחמא עניא די אכלו אבהתנא, דאס איז די לחם עוני די אכלו אבהתנא, דנפקי מארעא דמצרים, די עלטערן וואס זענען ארויסגעגאנגען פון מצרים, אדער ווען, כדנפקי, אזוי ווי ווען זיי זענען ארויסגעגאנגען מארעא דמצרים.
מחלוקת נוסחאות: “בארעא דמצרים” vs. “דנפקי מארעא דמצרים”
נוסח תימן vs. נוסח רב שילת
סאו ליסען, דאס איז די מחלוקת נוסחאות. איך האב דא למשל אין זיין רמב״ם, רב שילת, שטייט בארעא דמצרים, אזוי ווי ס׳שטייט ביי אונז. ס׳איז דא נוסח תימן, שטייט דנפקי. איך ווייס נישט אויב ס׳איז אריגינעל פאר די רמב״ם. די תימנים האבן אסאך מאל אריינגעשריבן זייער נוסח, אזוי ווי יעדער איינער, וואס זיי זענען געווען צוגעוואוינט צו זאגן האבן זיי אריינגעשריבן אין די רמב״ם.
אבער פארדעם, די מענטשן וואס זאגן אז דער מדויק׳דיגער נוסח אין רמב״ם איז נוסח תימן, דאס איז זיכער שיין אויף צו זאגן אויף די הלכות, וואס איז געווען גוטע מעתיקים, אבער אויף די נוסח התפילה, נישט קאנווינסט אז דוקא די תימנ׳ער, ווייל ס׳קען זיין ער האט געשריבן די נוסח וואס ער איז געווען צוגעוואוינט צו זאגן.
דער גרויסער חילוק: צוויי מיני מצה
אבער איך מיין, דא קומט אויס א גרויסע חילוק צו ווי מ׳זאגט די נפקי ארום, ווייל ס׳איז געווען צוויי מאל מצה. ס׳איז געווען מצה וואס מ׳האט געגעסן ביי פסח מצרים, וואס דאס האט מען שוין געגעסן ווען מ׳האט געגעסן די פסח אין מצרים, נאך פאר מ׳איז ארויסגעגאנגען. נאכדעם איז געווען די שלא הספיק בצקם של אבותינו, און זיי האבן נאר געהאלטן מצה צו עסן. ס׳איז צוויי אנדערע מיני מצה.
Speaker 2:
יא יא, נישט נאר דעם, נאר די אלע מפרשים האבן נישט פארשטאנען וואס מיינט בארעא דמצרים, ווייל אין מצרים האט מען נישט געגעסן.
Speaker 1:
דאס וואס דו זאגסט איז שוין א שטיקל תירוץ, ס׳איז א דוחק תירוץ, ווייל ס׳איז משמע אז ס׳איז לחם עוני ווייל מ׳האט עס געגעסן אין מצרים. פארדעם איז דאך דא די אבן עזרא וואס מ׳ברענגט אין מפרשים אויף הגדה און אנדערע תורות, און די הגהה איז בעצם צו סאלוון יענע פראבלעם.
כלל: די שווערערע נוסח איז די אמת׳דיגע נוסח
אבער געווענליך איז דאך דא א כלל אז די שווערערע נוסח איז די אמת׳דיגע נוסח, סאו קענסטו דיר אין כלל.
נוסח התפילה פון רמב״ם — א קשיא
אבער פארדעם, די מענטשן וואס זאגן אז דער מדויק׳דיגער נוסח הרמב״ם איז נוסח תימן, דאס איז זיכער שיין אויף צו זאגן אויף די הלכות וואס איז געווען גוטע מעתיקים, אבער אויף די נוסח התפילה איז נישט קאנווינסט אז דוקא דער תימנ׳ער, ווייל עס קען זיין ער האט געשריבן נוסח וואס ער איז געווען צוגעוואוינט צו זאגן.
צוויי מיני מצות — מצה דפסח מצרים און מצה דיציאת מצרים
אבער איך מיין, דא קומט אויס א גרויסע חילוק צו מ׳זאגט די נפקא מינה, ווייל ס׳איז געווען צוויי מאל מצה. ס׳איז געווען מצה וואס מ׳האט געגעסן ביי פסח מצרים, וואס דאס האט מען שוין געגעסן ווען מ׳האט געגעסן די פסח אין מצרים. נאכדעם איז געווען די שלא הספיק בצקם של אבותינו, און זיי האבן נאר געהאט מצה צו עסן. ס׳איז צוויי אנדערע מיני מצות, ס׳איז מצה מצוה, און דאס איז נישט מצה מצוה.
Speaker 2: יא יא, נישט נאר דעם, נאר די אלע מפרשים האבן נישט פארשטאנען וואס מיינט בארעא דמצרים, ווייל די מצרים האט מען נישט געגעסן מצות.
Speaker 1: דאס וואס דו זאגסט איז שוין א שטיקל תירוץ, ס׳איז א דוחק תירוץ, ווייל ס׳איז משמע אז ס׳איז לחם עוני ווייל מ׳האט צוגעסן די מצרים. פארדעם איז דאך דא די אבן עזרא וואס מ׳ברענגט אין מפרשים אויף די הגדה און אנדערע תורות, און די הגהה איז בעצם צו פארלאפן יענע פראבלעם.
אבער געווענליך איז דאך דא א כלל אז די שווערע ניסים, נוסח איז די אמת׳דיגע נוסח.
Speaker 2: סאו, קענסטו די ענין כלל?
Speaker 1: ניין.
Speaker 2: ס׳איז דא אזא כלל, ס׳איז נישט געפיקסט. ס׳איז דא א כלל גדול. אויב ס׳איז דא איין נוסח וואס איז שווער און נאך א נוסח וואס איז נישט שווער, איז דאס נישט א כלל.
Speaker 1: איך מיין, ס׳קען נישט מאכן פון דעם מחלוקת. אסאך מאל די גרינגערע נוסח האט איינער צוגעשריבן, וואלט אים שווער געווען טאקע די קשיא. אבער אריגינעל איז מסתמא געשטאנען אזוי.
Speaker 2: סאו ענינגעס. אקעי, ווייטער.
כל דכפין — הזמנת אורחים
⟦#2⟧ און דא לייבט מען אזוי ווי געסט. אזוי ווי דער רמב״ם האט ממלא געווען אין הלכות שמחת יום טוב, אז א שמחת יום טוב קומט מיט געסט, און נישט איז דאס א שמחת קריסה.
כל דכפין, ווער ס׳איז הונגעריג, כפין איז א לשון פון א רעב, א הונגערמער. ייתי ויאכל זאל קומען עסן. כל דצריך לפסח, איינער וואס דארף נאך האבן צרכי הפסח, ייתי ויפסח. און מ׳ענדיגט דא שתא אחא, מ׳ענדיגט מיט א ברכה. יעצט זענען מיר נאך דא אין גלות, לשנא הבא בארעא דישראל, שתא עבדי, זענען מיר נאך עבדים, לשנא הבא, לשנאי דאתיא, די קומענדיגע יאר, בני חורין.
די פיר קשיות — סדר הרמב״ם
אקעי, שוין, נאכדעם איז דא די פיר קשיות. מ׳האט אויסגעלאזט די סדר פון די רמב״ם איז קודם אינו מטיבירים, נאכדעם חמץ און מצה, נאכדעם שאיר רוקות, נאכדעם בין יושבים. אונזער סדר הייבט אן פון חמץ און מצה, און אינו מטיבירים איז די דריטע מחלוקת אויף די סדר.
אבער זיין סדר מאכט אביסל מער סענס, ווייל טיבול איז דאך די ערשטע זאך.
Speaker 2: אקעי, אפשר פירט מען זיך נישט יענץ. יענץ איז א הידור וואס מענטשן פירן זיך, אפשר נישט יעדער פירט זיך.
Speaker 1: אקעי, ווייטער, “עבדים היינו לפרעה במצרים ויוציאנו ה׳ אלקינו משם”. בקיצור, סאו וואס יא?
משמעות פון “משועבדים” — אפילו נאך הונדערטער יארן
נאר וואס איז אינטערעסאנט, איך האב געטראכט אז ס׳איז זייער שיין, מ׳קען לערנען. אבער איך האב געטראכט אז די פשט איז אז זאכן טוישן זיך דאך עניוועי, יא, פון משך הונדערטער יארן. אבער ווען ס׳וואלט נישט געווען א יד חזקה וזרוע נטויה, אונז וואלטן שוין אפשר נישט געווען עבדים, איך ווייס, ס׳וואלט געווען עפעס טשעינדזשעס, אבער משועבדים וואלטן מיר נאך געווען. אזוי איז געווען עמפייערס, מ׳איז געווען עבדים. אבער אפילו נאכדעם וואס מ׳האט זיך ארויסגעדרייט האט מען נאך געדארפט צאלן שטייערן, ס׳איז נאך געווען עפעס א סארט שעבוד. אקעי.
ואילו לא הוציא — די מצוה פון סיפור
⟦#3⟧ ווייטער, “ואילו לא הוציא הקב״ה את אבותינו ממצרים, הרי אנו ובנינו ובני בנינו משועבדים היינו לפרעה במצרים”. אזוי ווי דער רמב״ם האט געזאגט אז די מצוה פון סיפור איז נישט נאר ווען מ׳ווייסט נישט. “מצוה עלינו לספר ביציאת מצרים, וכל המאריך” — דא שטייט “ביציאת מצרים”, אונזער לשון איז “המרבה לספר” — דא, “המאריך בסיפור יציאת מצרים”, מיינט ער צו זאגן, “הרי זה משובח”.
מעשה ברבי אליעזר — רבי אלעזר בן עזריה
אקעי, נאכדעם שטייט די מעשה ברבי אליעזר, וואס דאס ווייזט ווי סאך זיי האבן מאריך געווען. נאכדעם קומט דער “אמר להם רבי אלעזר בן עזריה, הרי אני כבן שבעים שנה”, ברענגט ער די מחלוקת פון רבי אלעזר.
Speaker 2: יא, דער רמב״ם׳ס לשון איז “אמר להם רבי אלעזר בן עזריה”, כאילו ער פארציילט אז בשעת די מעשה איז דאס געשען.
Speaker 1: איז ער ברענגט מיר די מעשה פון רבי אלעזר בן עזריה איז א מחלוקת מיט די חכמים וועגן הזכרת סיפור יציאת מצרים בלילות אדער בימות המשיח.
כנגד ארבעה בנים — ברוך המקום שנתן תורה לישראל
און דא איז דא די “כנגד ארבעה בנים”, וואס הייבט זיך אן מיט אזא מין ברכת התורה, “ברוך המקום שנתן תורה לישראל”. ס׳איז דא אסאך מאל וואס די חז״ל הייבן אן מיט אזא סארט ברכת התורה. אויך די לעצטע פרק פון אבות, “ברוך שבחר בהם ובמשנתם”, און ער הייבט אן לערנען, ס׳איז אזא סארט ברכת התורה.
זאגט ער, “כנגד ארבעה בנים דברה תורה”, ברענגט ער ארויס וויאזוי פארשידענע מאל ווען די תורה פארציילט דאס אז די קינד גייט פרעגן און מ׳גייט ענטפערן, שטייט עס אייביג מיט אן אנדערע לשון. זאגט ער, אויף וואס די תורה מיינט צו זאגן איז אז מ׳זאל רעדן צו יעדע קינד לפי דרגתו, פיר מיני קינדער און פיר מיני ענטפערס. פאר די רשע זאל מען ענטפערן סר, פאר די חכם זאל מען ענטפערן מיט אלע מיני פלפולים, פאר די תם זאל מען ענטפערן פשוט, און אזוי ווייטער.
יכול מראש חודש — והגדת לבנך
און נאכדעם ברענגט מען די מדרש, דרש׳נט דעם פסוק “והגדת לבנך”. זאגט דער מדרש, “והגדת לבנך”, יכול מראש חודש.
Speaker 2: יא, דאס איז נאך א זאך וואס פעלט אין אונזער הגדה, וועגן דעם דער עולם פארשטייט נישט גוט די הגדה. מ׳הייבט אן “יכול מראש חודש”. פארוואס זאל איך יכול מראש חודש?
Speaker 1: ווייל דאס איז דער פסוק וואס מ׳זאגט פאר די שאינו יודע לשאול.
Speaker 2: יא? “את פתח לו”. שטייט גארנישט.
Speaker 1: אבער דער עיקר איז, דער עיקר איז אז דא זאגט ער דאך די הלכה.
Speaker 2: ניין, ניין. איך וויל נאר רעדן וועגן די זאכן וואס איז אביסל אנדערש פון די רמב״ם.
Speaker 1: אין אונזער הגדה פלעין הייבט מען “יכול מראש חודש” און ס׳קומט נישט אריין. סאו מ׳דארף וויסן אז ס׳הייבט זיך אן א פסוק “והגדת לבנך”.
Speaker 2: דו ביסט גערעכט אז דאס איז א פסוק וואס איך האב יעצט דערמאנט, אפשר פון דעם האט מען עס מיט א הפסק.
Speaker 1: און אויב אזוי וואלטסטו געמיינט ראש חודש, תלמוד לומר “בעבור זה”. וואס וואלטסטו געמיינט ראש חודש? ווייל אסאך הלכות הייבן זיך אן פון ראש חודש. ווייל פארדעם שטייט “ועבדת את העבודה הזאת בחודש הזה”. ס׳איז א פסוק פארדעם. די אמת׳דיגע וואלט מען דארפט ברענגען נאך.
שוין, תלמוד לומר “בעבור זה”, אז די מצוה פון סיפור יציאת מצרים איז ביי די סעודה. די הלכה פון דעם האבן מיר שוין געזען אין די הלכות, דא זאגט מען עס ביי די הגדה. ס׳איז דא אן ענין צו זאגן, בשעת מ׳טוט א מצוה זעט מען אז ס׳איז דא אן ענין צו זאגן די הלכה פון יענע מצוה, ווייל בשעת מ׳טוט סיפור יציאת מצרים זאגט מען די מקור פון די מצוה.
מתחיל בגנות ומסיים בשבח — תרח און לבן
שוין, פארציילט ער מתחלה. און אנדערש׳נט מען דעם פסוק אין יהושע וואס דער רמב״ם האט געזאגט, דער פסוק וואס רעדט וועגן מתחיל בגנות מסיים בשבח.
Speaker 2: יא, דער רמב״ם האט נישט געברענגט דעם פסוק פון פריער, אבער מ׳זאגט מתחלה און מ׳ברענגט דעם פסוק פון יהושע.
Speaker 1: מתחלה, יא, אנדערש׳נט די זעלבע פון ביי אונז. ס׳איז נישט די פסוק “ארמי אובד אבי”, אבער ס׳ברענגט די זעלבע זאך, אויך אז ס׳איז געווען תרח, ס׳איז אויך מתחיל בגנות מסיים בשבח. דאס איז די ערשטע גנות. ס׳איז דא צוויי פסוקים וואס רעדט פון מתחיל בגנות מסיים בשבח: תרח און לבן הארמי. צוויי זיידעס מיט וועמען אונז שעמען זיך, און מ׳דערמאנט עס דא.
Speaker 2: אקעי, לאו דווקא מ׳שעמט זיך מיט לבן, נישט קיין זיידע.
Speaker 1: איך מיין ס׳איז געווען רחל, יא, איך הער, באט נישט אזוי.
Speaker 2: אקעי, נאכדעם, ביידע זענען די מתחיל בגנות.
Speaker 1: יא, אקעי.
ברוך שומר הבטחתו — “היא” vs. “והיא”
און ווייטער, “ברוך שומר הבטחתו לישראל”, דערמאנט מען אז די הבטחה פאר יציאת מצרים איז שוין געווען בזמן אברהם ברענגט מען די פסוקים פון ברית בין הבתרים, און דא איז “והיא שעמדה”. דער רמב״ם זאגט נישט “והיא”, ער זאגט “היא”. “היא” מיינט נישט… אונז זאגן “הוא” מיט א ו׳ מיינט דער אייבערשטער, “הוא שעמדה”. אבער דא איז “היא” די הבטחה. “היא” מיט א י׳ מיינט די הבטחה. די הבטחה וואס דער אייבערשטער האט מבטיח געווען אין ברית בין הבתרים איז עומדת לנו להצילנו.
דער רמב״ם שרייבט נישט די ערשטע ו׳ פאר סאם ריזען, איך ווייס נישט קיין חילוק, ס׳איז נישט די זעלבע זאך.
Speaker 2: אקעי. יא.
ארמי אובד אבי — דרשה און חילוקים
⟦#4⟧ און נאכדעם הייבט מען אן דער “ארמי אובד אבי”. ער מאכט א קליינע הקדמה פאר דעם, “צא ולמד”, לאמיר גיין לערנען, און מ׳דרש׳נט די פסוקים פון “ארמי אובד אבי”, אזוי ווי דער רמב״ם האט געזאגט. די פסוקים איז דא אויך אפאר חילוקים פון דער רמב״ם׳ס נוסח מיט אונזערס, אבער לאמיר זען וואס מ׳קען זען.
“מתים מעט” זאגן מיר דאס זעלבע. “ויהי שם לגוי” זאגן מיר דאס זעלבע. “גדול ועצום” — איך ווייס נישט, איך האב עס פארראכטן, אין אונזער הגדה שטייט דאס זעלבע. “ורב” — זעלבע. “וירעו אותנו”, “ויתנו עלינו”, “ונצעק”, “וישמע ה'”.
אין אונזער הגדה זאגט מען איבער יעדע פסוק
דער רמב״ם, איין זאך, אין אונזער הגדה זאגט מען איבער יעדע פסוק צווישן די שטיקלעך. דער רמב״ם פשוט זאגט די שטיקלעך גלייך. “את עמלנו ואת לחצנו ויוציאנו ה'”. אויך טוט דער רמב״ם אביסל מער בקיצור.
לא על ידי מלאך — “בכבודו ובעצמו”
ס׳שטייט “לא על ידי מלאך ולא על ידי שרף”. אונז האבן נאך א גאנצע שטיקל וואס דרש׳נט דעם גאנצן פסוק, “ועברתי בארץ מצרים אני ולא מלאך”. דאס הייסט, מ׳ברענגט א ראיה אז יעדע מאל וואס ס׳שטייט אין דעם פסוק איז לא על ידי מלאך.
דער רמב״ם האט ארויסגעלאזט דאס ווארט “ובעצמו”. ווען ס׳שטייט “בכבודו ובעצמו”, דא “בכבודו” קען מיינען די כבוד הנברא, אבער לאמיר נישט אריינגיין.
Speaker 2: אינטערעסאנט. נאר אלא על ידי מלאך, נאר על ידי מלאך. וואס הייסט כבוד?
Speaker 1: אפשר דער רמב״ם האט עס אזוי געלערנט?
Speaker 2: איך ווייס נישט. מסתמא איז דאס א נוסח, אבער דו ביסט גערעכט אז ס׳איז דא א חקירה. ס׳האט צוטון מיט די חקירה פון פריער פון משה רבינו.
ביד חזקה — די צען מכות
“ביד חזקה” — וואס רעכנט ער יא? ס׳איז אלעס די זעלבע. “ובמורא גדול זו גילוי שכינה”, אזוי שטייט ביים רמב״ם. איך מיין אז ס׳איז די זעלבע זאך. “ובאותות ובמופתים”, נאכדעם די צען מכות, און ער ציילט די סימנים.
דער רמב״ם האט נישט די רבי יוסי הגלילי וואס ער לייגט צו נאך מכות. דא לייגן אונז אריין.
רבן גמליאל — פסח מצה ומרורים
⟦#5⟧ נאכדעם די נוסח פון רבן גמליאל. די נוסח האט מען שוין געזען אין רמב״ם צוויי מאל, יעדע מאל שטייט עס אביסל אנדערש.
Speaker 2: אה, דא ברענגט ער יא די גאנצע פסוק. זעסטו, דו געדענקסט אז מ׳האט זיך געמוטשעט פארוואס ער ברענגט נישט די… אשר פסח, ער ברענגט עס דא. דאס הייסט, מ׳דארף עס יא זאגן. ממש א ראיה.
מצה — עד שנגלה עליהם
ס׳איז דאך מצה איז די זעלבע זאך, עד שנגלה עליהם. דא שטייט אויך נאך אביסל, מלך מלכי המלכים. איך געדענק אז עס איז פריער נישט געשטאנען. עס איז געשטאנען עד שנגלה עליהם הקדוש ברוך הוא וגאלם מיד. ביי אונז זאגן מיר אויך וגאלם מיד. די ווארט איז די מיד, די בחפזון.
Speaker 2: רייט, מ׳דארף עס זאגן. די ווארט איז די מיד, אז די מצה איז וועגן די מיד, די חפזון.
Speaker 1: רבי אליעזר זאגט, לא הספיק עד שנגלה.
Speaker 2: ניין, ס׳קען זיין אנדערע ווערטער. מ׳קען אפשר לערנען צוויי וועגן. מ׳קען לערנען אז ס׳איז געווען לא הספיק עד שנגלה, אבער ס׳קען זיין אפילו די גאולה איז געווען נגלה אליין, איז געווען גואל זיין אין אפאר גענוג צייט.
מרורים אלו — לשון רבים
אקעי, נאכדעם די מרורים אלו. אונז זאגט מרור זה שאנו אוכלים. מרורים אלו איז לשון רבים. אויך די לשון הברכה.
Speaker 2: יא, אפאר מיני מרורים וואס מ׳מעג עסן. אדער אפשר ביים ערשטן מרור?
Speaker 1: איך געדענק אז דער רמב״ם׳ס לשון הברכה איז אויך על אכילת מרורים, אדער אכילת מצה ומרורים. ס׳שטייט דאך די לשון הפסוק איז דאך אזוי, על מצות ומרורים.
Speaker 2: נאר ס׳שטייט דא סיי מצות.
Speaker 1: ס׳שטימט, ווייל די מרורים וואס זיי האבן אונז געגעבן איז געווען סיי עבודה קשה, חומר, לבנים, אסאך מיני מרורים.
Speaker 2: אינטערעסאנט. ס׳איז דא מצה ומרורים.
Speaker 1: אינטערעסאנט. יא, ס׳שטימט. די יסורים איז געווען א באנטש מיני יסורים, און די ברויט וואס זיי האבן געהאט איז געווען איין שטיקל ברויט, לחם עוני.
בכל דור ודור — להראות את עצמו
⟦#6⟧ ובכל דור ודור, נישט נאר דעמאלטס ווען… נאר בכל דור ודור חייב אדם להראות את עצמו. זייער גוט, האבן מיר שוין געלערנט. יעדער זאגט, מ׳מראה את עצמו מיט׳ן עסן לחם עוני וכדומה, יא? מ׳עקט אויס מיט זכר ליציאת מצרים. דער רמב״ם האט געזאגט מיט דרך חירות, מיט די ד׳ כוסות, אזוי איז געשטאנען פריער לכאורה אין די הלכות. די להראות איז כאילו יצא, די שמחה דערפון.
שטייט, והוצאנו משם. אונז זאגן נאך א פסוק, אויב איך געדענק, בעבור זה עשה ה׳ לי.
לפיכך אנחנו חייבים — איבערגאנג צו שבח
אקעי, נאכדעם קומט לפיכך. לפיכך גייט אויף די אלע וואס מ׳האט ביז יעצט דערמאנט, נישט נאר אויף די לעצטע שטיקל. לפיכך, נאר וועגן די יציאת מצרים, וועגן די גאנצע הגדה. ענדיגט מען צו, ס׳טייטש ביז יעצט איז עס געווען אזוי ווי א סיפור. יעצט גייט מען, רעדט מען שוין צו די אייבערשטער. לפיכך אנחנו חייבים להודות, לשבח, לפאר, לרומם, להדר.
שעשה נסים לאבותינו ולנו — חלקת יואב
און ער זאגט אז די באליקוטה איז דא א פיינע שטיקל וואס ער ברענגט פון די חלקת יואב, פארוואס שטייט דא די זעלבע מאמר, שעשה נסים לאבותינו ולנו. ביי אונז זאגן מיר לאבותינו ולנו.
Speaker 2: אינטערעסאנט, ס׳איז מער אזויווי… פריער להראות את עצמו
הלכה ח (המשך) — “לפיכך אנחנו חייבים” און הלל
Speaker 1: ס׳טייטש, ביז יעצט איז געווען אזוי ווי א סיפור, יעצט גייט מען, רעדט מען שוין צו די אייבערשטער. “לפיכך אנחנו חייבים להודות, להלל, לשבח, לפאר, לרומם, להדר”, און ס׳איז דא אפשר אנדערע מליצות דא, איך ווייס נישט, אפשר איז עס א חלק איז, און אויך די זעלבע אמת. און “שהוציאנו מאבותינו”, אונז זאגן מיר “את אבותינו ואותנו”. אינטערעסאנט, ס׳איז מער אזוי ווי פריער, “להראות את עצמו”. “כל הניסים והנפלאות האלו”.
און דא שטייט יא, דו זעסט, פריער אין די נוסח איז נישט געשטאנען די אלע מליצות, אפשר האט ער פשוט מקצר געווען דארט. דא זאגט ער “מעבדות לחירות, משעבוד לגאולה, מיגון לשמחה, מאבל ליום טוב, ומאפילה לאור גדול”. און ער זאגט די זעלבע אמת, “מעבדות לחירות”, איך געדענק נישט פונקטליך די זעלבע.
דיון: “ונאמר לפניו הללויה” — צי מ׳זאגט צוויי מאל “הללויה”?
Speaker 1: און “ונאמר לפניו הלל”, זאגט הלל. און נאכדעם האט ער דא די ברכה פון “גאל ישראל”. איז דאס נישט פריער געשטאנען אנהייב אויף “שירה חדשה”?
Speaker 2: ניין, דאס איז… ניין, ס׳שטייט נישט… ניין, נישט וואס איך געדענק.
Speaker 1: אה, שפעטער, “ונודה לך שירה חדשה”.
Speaker 2: ניין, ניין, דאס זאגט מען.
Speaker 1: ס׳איז דא די הגדות וואס ס׳שטייט “שירה חדשה”, אבער איך מיין אז ס׳איז נישט די ריכטיגע וועג. “ונאמר לפניו הללויה”. איך ווייס נישט, די “הללויה”. פארקערט, שפעטער וועט זיין א “שירה חדשה”, נישט די “הללויה”. אבער מ׳זאגט צוויי מאל די ווארט “הללויה”. מ׳זאגט די הקדמה, “ונאמר לפניו הללויה”, מ׳הייבט אן זאגן “הללויה עבדי ה'”. איך ווייס נישט, אפשר איז דאס געשען לכך באמת? אבער אפשר נישט, ווייל דער רמב״ם צייכנט אן וועלכע פסוקים. איך ווייס נישט. וויאזוי זאגסטו אינדערהיים?
Speaker 2: “ונאמר לפניו שירה חדשה, הללויה, הללויה, הללויה”?
Speaker 1: מ׳זאגט צוויי מאל?
Speaker 2: יא, אזוי זעט אויס.
Speaker 1: אפשר דארף מען נישט טאקע. ס׳איז דא א קעפל, “ונאמר לפניו הללויה”, מ׳הייבט אן, יא.
Speaker 2: אקעי, ס׳איז נישט קיין סתירה. ס׳קען זיין.
Speaker 1: יא, ס׳שאדט נישט.
ברכת “אשר גאלנו” — חתימת ההגדה
נוסח הברכה
Speaker 1: און נאכדעם ענדיגט מען די נוסח הברכה פון די ברכה. זאגט מען אזוי, “ברוך אתה ה׳ אלוקינו מלך העולם אשר גאלנו”, אויך נאכאמאל איז דא, אויך קודם איז “וגאל את אבותינו ממצרים”, “והגיענו הלילה הזה” אדער “ללילה הזה”?
Speaker 2: ביי אונז שטייט “הַ”?
Speaker 1: “והגיענו הלילה הזה” זאגן אונז, יא. אבער איך מיין ס׳איז בעסער די לשון “ללילה”, און ס׳איז אזוי ווי “שהגיענו לזמן הזה”, “ללילה הזה לאכול בו מצה ומרורים. כן ה׳ אלוקינו ואלוקי אבותינו יגיענו למועדים ולרגלים אחרים הבאים לקראתנו לשלום”.
“שמחים בבנין עירך וששים בעבודתך” — די הבדל צווישן גלות און גאולה
Speaker 1: ס׳טייטש, די יום טוב איז מען נאך אלץ אין גלות, אבער דער נעקסטער זאל שוין זיין “שמחים בבנין עירך וששים בעבודתך”. ס׳איז אינטערעסאנט, מ׳זאגט נישט דירעקט איך בין טרויעריג אז איך טו עס דא, איך בין בשמחה וועגן די סדר, אבער דאך, איך וואלט געוואלט בעסער, איך וואלט געוואלט שוין זיין ששון ושמחים. ס׳קען זיין אז דא, אזוי ווי יעצט טארן מיר נישט ברענגען זבחים ווייל אונז האבן נישט דעם מזבח, אבער דעמאלטס וועלן מיר שוין האבן דעם מזבח.
Speaker 2: אה, יא. מ׳עסט דאך נישט די צלי, באטעווע.
Speaker 1: אפשר שמחים מיינט אין שמחה אלא בבשר, אונז האבן נישט יעצט ממש די שמחת הבשר.
Speaker 2: אקעי, דאס איז שוין נישט ממש.
“שיר חדש על גאולתינו” — א נייע הגדה בזמן הגאולה
Speaker 1: “ונודה לך שיר חדש על גאולתינו ועל פדות נפשנו”. דא זעען מיר אויך אז בזמן הגאולה וועט זיין אן אנדערע נוסח הגדה, ווייל דא זאגן מיר אונז קלאר אז ס׳וועט זיין שיר חדש על גאולתינו. און פאר די ענין נסתוך דארף מען מ׳דארף מאכן… שטעל דיך פאר אז דו האסט שוין געמאכט די ניגון. מ׳דארף מאכן דעמאלטס די ניגון. ס׳שטימט זייער גוט, ווייל ער הייבט אן שוין, נוהגת בזמן הגלות, און מ׳ענדיגט ונודה לך שיר חדש. “ברוך אתה ה׳ גאל ישראל”. שוין, עד כאן נוסח הגלות.
ליל שני של גליות
דער רמב״ם׳ס לשון
Speaker 1: דער רמב״ם, דער זעלבער נוסח איז ליל שני של גליות. איך דארף זאגן עפעס.
דיגרעסיע: ווי לאנג נעמט די הגדה?
Speaker 1: און יעצט לערנען שוין צוויי און צוואנציג מינוט. ס׳האט מיר שוין געזאגט די גאנצע הגדה. סאו ווער ס׳קאמפלעינט אז די הגדה נעמט צוויי שעה, איך ווייס נישט.
Speaker 2: ניין, ס׳איז מיר נישט גאר יעדע ווארט.
Speaker 1: מ׳וועט צולייגן יעדע ווארט נאך צוויי מינוט. ס׳איז נישט אזוי לאנג. דער רמב״ם האט דאך געזאגט, מ׳זאל ממריח זיין ממש עירו ושהיו, מ׳זאל מסביר זיין פאר די קינדער, עבד זו ושפחה זו. עד כדי כך אז ס׳זאל נעמען צוויי שעה.
Speaker 2: אקעי, אקעי.
Speaker 1: ווער ס׳איז טראמאטייזט פון די צוויי שעה, זאלסטו נישט מאכן אין צוויי שעה. דאס איז זיכער. ניין, דאס זאג איך, ס׳קומט זיין מיט א שמחה. מיין ברודער האט מיר געזאגט אז ס׳איז נישט קלאר אז די הגדה פסח דארף נעמען לענגער פון שלום עליכם פרייטיג צונאכטס. ס׳איז אלעס אזא הקדמה צו די סעודה. ביי השולחן מלאכים זאגט מען בערך פון בערך פון בערך פון די גאנצע תפלות מיט זאכן. דאס איז אמת, אז אויב איז עס אזוי לאנג אז מען שלאפט איין אינמיטן, איז עס א פראבלעם. דער רמב״ם לאזט דיך נישט איינשלאפן ביים סדר. נישט נאר דאס, נאר אפילו מען וועט שפעטער איינשלאפן, איז עס א פראבלעם.
Speaker 2: יא.
Speaker 1: אבער זיכער איך… יא. איך טו אויך פאר צוויי שעה די הגדה, איך וועל דיר זאגן נאר וואס ס׳שטייט אינדרין. דו דרשנ׳סט די הגדה באופן פרדס און אזוי ווייטער. נו, מ׳דארף עס נאר זאגן.
פארוואס דארף דער רמב״ם שרייבן וועגן ליל שני?
Speaker 1: “סיי דו שוין מברכים מקורין ההגדה בליל יום הראשון. די זעלבע זאך איז ליל השני של הגליות. און די זעלבע זאך איז ליל השני, מ׳איז חייב בארבע כוסות ובשאר דברים שנעשו בליל הראשון.”
אה, דו כאפסט, דאס שרייבט ער דא אונטער די קעפל פון די נסתר שנהגים בזמן הגלות, ווייל ס׳איז דאך נישט קיין עיקר הלכה. ס׳איז דאך ווי אלע ימים טובים. פארוואס דארף ער זאגן? ניין, פארשטייסט וואס איך פרעג? ס׳איז דאך א הלכה דאס. די הלכה איז לכאורה פשוט, יעדע יום טוב, ער זאגט אין הלכות תקיעת שופר גייט ער שרייבן אז מ׳דארף מאכן אויך די צווייטע יום טוב׳ס שופר. ס׳איז דאך פשוט.
תירוץ: א מענטש קען טראכטן אז סיפור איז נישט שייך צוויי מאל
Speaker 1: אבער אפשר האט ער געטראכט אז א סיפור, איינמאל איז עס א סיפור, די צווייטע מאל זאל מען נאר טון די בעיסיקס, מ׳זאל טון די עסן זאכן וואס מ׳דארף עסן. מ׳האט דאך שוין אלעס געזאגט. ער זאגט עס נאכאמאל. און ער זאגט עס נאכאמאל. יא, ווייל א מענטש קען טראכטן, ס׳סאונדט שוין רעפעטיטיוו. איך מיין אז די אלע זאכן נעכטן האט ער געזאגט, די זון האט שוין געפרעגט נעכטן מה נשתנה. וואס פרעגט ער נאכאמאל מה נשתנה?
א מנהג פאר צוויי נעכט
Speaker 1: אזוי איך פיר זיך געווענליך אז די ערשטע נאכט פארצייל איך וואס שטייט אין די תורה, און די צווייטע נאכט פארצייל איך וואס שטייט אין די רבנן.
Speaker 2: זייער גוט, פאר די ערשטע נאכט איז די טעם אין די שאינו יודע לשאול, און פאר די חכם מה הוא אומר. מ׳רעדט מער אזוי תורה שבעל פה.
“הלילה הזה” — ביידע נעכט
Speaker 1: אבער אינטערעסאנט, דו זעסט אז דאס איז פארט פון די סידור, איך ווייס נישט. אבער לכאורה א הלכה, איך ווייס נישט אויב איינער רעדט עפעס אן עכטע דיוק וואס איך פרעג, אבער פארשטייסט וואס איך זאג, אז לכאורה… ס׳איז נישט דא קיין שום חילוק. אזוי ווי יעדער אדאפט, ס׳איז נישט דא קיין שום חילוק די ערשטע טאג און די צווייטע טאג. עפעס לייגט ער דא צו. איך ווייס נישט קלאר וואס ס׳איז.
דיון: “מן הפסחים ומן הזבחים” בשבת
Speaker 1: עניוועיז, דאס איז די ענד פון דעם סדר. אונז האבן יא אפגעזאגט אז די צווייטע נאכט זאגט מען מן הפסחים מן הזבחים?
Speaker 2: ניין, נישט די צווייטע נאכט. אויב ס׳איז שבת, איז דא געזאגט. איך ווייס נישט פארוואס, ווייל מ׳איז נישט דא קיין חגיגה.
ספירת העומר ביי ליל שני
Speaker 1: זאגט ער, איך מיין זאגן ספירת העומר ביי די צווייטע נאכט אדישן.
Speaker 2: דאס איז שוין אין הלכות ספירת העומר.
Speaker 1: ס׳שטייט נישט… אבער ס׳איז זייער מעגליך אז דו מיינסט צו זאגן דעם מה נשתנה. זאלסט נישט מיינען אז די קינד האט דיך שוין נעכטן געפרעגט, ס׳איז שוין נישט שייך. אבער היות אז ס׳איז דאך שתי קדושות, מ׳טוט מיר נאר ווי ס׳איז געווען די ערשטע… אבער ס׳איז פשוט, ס׳זאל געבן א צייט אמת׳דיג אנדערש?
Speaker 2: ניין, ער זאגט דאך דא.
Speaker 1: דאס זאגט ער עס ווי א סידור זאגט עס. ער זאגט עס נישט ווי די… רייט, דאס זאג איך, דאס איז מיט דעם סידור, נישט מיט דעם הלכה. דער סידור דארף עס שטיין, א מענטש קען דאך נישט וויסן, און א מענטש וואס קוקט אין סידור ווייסט נישט אלעס. אדער אפשר איז דאס מעתיק געווען פון דער סידור אויף עמרם אדער עפעס אזא…
סיום הלכות חמץ ומצה
Speaker 1: אקעי, איז דאס די ענדע פון הלכות פסח. אפשר אויך, ווייל אפאמאל האט מען געזאגט דאס ווארט הלילה הזה, והגיענו הלילה הזה. א מענטש טראכט אז ס׳איז נאר דא איין לילה הזה. נחשוך יחיני׳ס, ביידע הייסט הלילה הזה. האב איך שוין געלערנט הלכות יום טוב. נאר אזוי, יא. אקעי, דאס איז די ענד פון הלכות פסח.
הלכות ספירת העומר — פלאצירונג אין דעם רמב״ם
ספירת העומר שטייט אין ספר עבודה, נישט אין ספר זמנים
Speaker 1: און יעצט גייען מיר לערנען, זייער אינטערעסאנט, די הלכות ספירת העומר שטייט נישט אין ספר זמנים, ווי מיר האבן יעצט דערמאנט אז מ׳דארף דאך זיצן אין ספירת העומר צווישן פסח און שבועות, די נעקסטע יום טוב. אבער ספירת העומר, די גאנצע מצוה פון ספירת העומר שטייט אין דעם רמב״ם אין ספר עבודה ביי די הלכות תמידין ומוספין. זייער מאדנע, וואס איז די שייכות מיט די קרבנות, קרבן עומר, די שתי הלחם.
דער רמב״ם׳ס שיטה: ספירה איז דאורייתא בזמן הזה
Speaker 1: הגם אז ס׳איז א מצוה, דער רמב״ם איז קלאר אז ס׳איז א מצוה בזמן הזה אויך. דער רמב״ם איז אנדערש ווי רוב ראשונים, ער האלט אז ספירת העומר איז דאורייתא אויך בזמן הזה, אפילו ווען ס׳איז נישט דא קיין עומר. עם כל זה, זעט אויס ווייל ס׳איז נישט אזוי לאנג.
די גמרא׳ס שיטות
Speaker 1: ס׳איז דא א שיטה אין די גמרא אז די ענין איז ווייל “שמא יבנה בית המקדש” זאלן מיר אונז קענען ציילן ספירה. ס׳איז דא יא, ס׳שטייט אין די גמרא אז ס׳איז זכר למקדש, אבער דער רמב״ם האט אפשר געלערנט אנדערש אין די גמרא. דער רמב״ם האט אנגענומען אז ס׳איז א דאורייתא אויך בזמן הזה, און איך מיין אז די תירוץ איז אז ס׳איז טאקע א קורצע הלכה, און ס׳איז קאנעקטעד מיט דארט, ברענגט ער עס דארט.
פארוואס פעלט ספירה אין ספר זמנים?
Speaker 1: אבער איך מיין צו זאגן אז א איד לערנט גאנץ ספר זמנים, פעלט אים נאך אלץ א גאר א וויכטיגע מצוה התלויה בזמן, וואס דאס איז מצות ספירת העומר, און ער דארף טאקע לערנען די גאנצע… דער רמב״ם האט נישט געמאכט פאר מענטשן וואס לערנען נאר איין ספר, דער רמב״ם האט געמאכט פאר די וואס קענען די גאנצע רמב״ם. דאס איז די ראיה. אפילו ער געדענקט אפילו אז אין הלכות תמידין ומוספין שטייט אז מ׳דארף ציילן ספירה.
דיון: פארוואס דארף ספירה שטיין ביי קרבנות?
Speaker 2: איך קען פארשטיין, ווייל אין די ווארט אליין שטייט אז ס׳איז א מצוה, “ספירת העומר”, סאו די ווארט אין הלכות איז עומר.
Speaker 1: ניין, ער איז גערעכט, דאס איז די סברא, אבער עם כל זה, געדענקסטו אז דער רמב״ם האט דא געטיילט, רייט? אביסל האט ער יעצט דא גערעדט וועגן קרבן פסח ביי די סדר, אבער אלע הלכות קדשים, עבודות ומכפרים, שרייבט ער נישט דא. און מה שאין כן דא פארקערט, דא איז א זאך וואס איז קאנעקטעד מיט קדשים, אבער ס׳איז בעצם א מצוה פאר יעדער איד.
פארוואס דערמאנט דער רמב״ם נישט ספירה ביי ליל שני?
Speaker 1: למשל, דו וואלסט געקענט פארשטיין אז דא ווען עס שטייט “קח ממרור מרקן חקורין בליל שני של גליות”, זאל שטיין, “און דעמאלטס הייבט מען אויך אן ספירת העומר”.
Speaker 2: יא, וואס האט אים געקאסט צו שרייבן איין ליין?
Speaker 1: ס׳קאסט אים. דו זעסט אז דער רמב״ם האט זייער געשפארט. שוין, עד כאן דאס.