סיכום השיעור 📋
סיכום פון רמב״ם הלכות שבת פרק ז׳
כללי איבערבליק
פרק ז׳ פון הלכות שבת רעכנט אויס די ל״ט אבות מלאכות, מיט כללים וועגן אבות ותולדות, דעם חילוק צווישן זיי, און די נפקא מינה להלכה.
—
הלכה א׳ — די ל״ט אבות מלאכות
רמב״ם׳ס ווערטער
קעפל: “מלאכות החייבין עליהן.” מנין כל אבות מלאכות ארבעים חסר אחת: החרישה, הזריעה, הקצירה, העימור, הדישה, הזריה, הבירור, הטחינה, ההרקדה, הלישה, האפיה… (און ער רעכנט אויס אלע 39 מלאכות).
פשט
דער רמב״ם רעכנט אויס די 39 אבות מלאכות, פאראלעל צו דער משנה אין שבת פרק כלל גדול, אבער מיט אייגענע שינויים אין סדר און לשון.
חידושים און הסברות
1. פארוואס “מלאכות החייבין עליהן” אין קעפל: דער רמב״ם שטעלט אין קעפל דעם ענין פון חיוב/עונש, ווייל דער גאנצער חילוק פון ל״ט מלאכות איז בעיקר נוגע לענין עונשים — צו וויסן וואס פאר א מלאכה מען טוט, איז רעלעוואנט פאר חטאת בשוגג, סקילה/כרת במזיד, התראה, אב מיט תולדה שלו, א.א.וו. אפשר איז דער לשון “החייבין עליהן” לאפוקי אנדערע ענינים פון חילול שבת וואס זענען נישט חייב סקילה (ווי שבותים).
2. המשך פון פרק א׳: דער פרק איז א פשוט׳ע המשך פון פרק א׳ וואו דער רמב״ם האט געזאגט “העושה מלאכה בשבת חייב סקילה וכרת במזיד וחטאת בשוגג”. נאכדעם וואס מען האט געלערנט כללים (ערב שבת, מתכוין, פיקוח נפש), לערנט מען יעצט נאך א כלל: וואס זענען די מלאכות גופא, און אז זיי טיילן זיך אין אבות ותולדות.
3. רמב״ם׳ס לשון vs. משנה׳ס לשון: דער רמב״ם זאגט “החרישה, הזריעה” (שם הפעולה), בעת די משנה זאגט “החורש, הזורע” (שם הפועל). דער רמב״ם׳ס לשון איז מדויק׳ער, ווייל מיר רעדן פון אבות מלאכות — די מלאכה אליין, נישט פון דעם אדם וואס טוט. אבער עס ווערט באמערקט אז דער רמב״ם רעדט אויך פון פעולות (נישט נאר שם דבר), ווייל מיר רעדן פון אדם המחוייב — די אופנים וואס ער האט געטון.
4. “ארבעים חסר אחת” — פארוואס נישט “תשע ושלושים”: 39 איז א “קאמפליצירטע נומער” — 40 מינוס 1 איז גרינגער צו געדענקען, נענטער צו א ראונדן נומער. עס ווערט פארגליכן מיט מלקות (ארבעים חסר אחת), וואו אין תורה שטייט טאקע “ארבעים” און חז״ל האבן מחסר געווען איינס, און דער לשון איז שוין געווארן א שטייגער.
5. דער רמב״ם׳ס סדר vs. די משנה׳ס סדר: דער רמב״ם גייט אן אנדערע סדר ווי די משנה. די משנה האט דריי קלארע סעריעס (סדר הפת, סדר הבגד, סדר הספר/קלף), אבער נאכדעם ווערט עס מער כלליות׳דיג. דער רמב״ם שטעלט צוזאם מכה בפטיש מיט בונה וסותר, וואס מ׳קען קאטעגאריזירן אלס “בנין.” אין די משנה אבער גייט עס: בונה וסותר, מחבר ומעביר, מכה בפטיש.
6. פארשידענע וועגן צו גרופירן: הרב ראבינאוויטש האט געוואלט ציילן אנדערש: אריגה/בציעה, קשירה/התרה, תפירה/קריעה, בנין/סתירה — אלס פארקערטע פאר׳ן.
די קאטעגאריעס פון מלאכות:
סדר הפת (11 מלאכות): חרישה → זריעה → קצירה → עימור → דישה → זורה, בורר, מרקד (דריי סטעפס פון ארויסנעמען קערלעך פון פסולת — “דריי סארטן בורר”) → טוחן → מרקד (זיפן) → לישה → אפיה.
סדר הבגד (13 מלאכות): גוזז → מלבן → מנפץ → צובע → טויה → מיסך/נסכה → אריגה → פוצע → קושר → מתיר → תופר → קורע.
סדר הספר/קלף: צד → שחיטה → הפשטה → עיבוד → מחיקה (גלאט מאכן) → חיתוך → כתיבה → מחיקה (מעקן כדי צו שרייבן) → שרטוט.
בנין: בונה, סותר, מכה בפטיש.
7. [Digression: פארוואס בנין איז נישט אויסגעציילט מיט אלע דיטעילן] עס ווערט געפרעגט פארוואס בנין איז נישט אויסגעציילט מיט אלע דיטעילן (ווי סעמענט קנעטן, שטיינער אויסהאקן) אזוי ווי ביי פת אדער בגד. דער תירוץ: אין משכן איז בנין געווען זייער סימפל — ס׳איז נישט געווען קיין קאמפליצירטע בנין-ארבעט, נאר מער מיט יריעות. די מלאכות שטאמען דאך פון מלאכת המשכן.
8. הבערה — וואו געהערט עס? הבערה שטייט אין א באזונדערן פסוק (“לא תבערו אש בכל מושבותיכם”) און איז דעריבער אפגעזונדערט. אבער הבערה וואלט אויך געקענט אריינפאסן ביי סדר הפת (פאר אפיה דארף מען אש). עס בלייבט אן אפענע שאלה.
9. סדר הבערה/כיבוי — משנה vs. רמב״ם: אין דער משנה שטייט “המכבה והמבעיר” (כיבוי פאר הבערה), אבער דער רמב״ם שרייבט הבערה פאר כיבוי — וואס איז דער לאגישער סדר, ווייל מ׳קען נישט אויסלעשן פאר מ׳צינדט אן. דער מאירי זאגט עפעס פארוואס די משנה שטעלט כיבוי קודם. אויך ביי בונה וסותר איז דער סדר אין משנה אומגעקערט.
—
הלכה ב׳ — “כל שהן מעניינם נקראים אבות מלאכות”
רמב״ם׳ס ווערטער
“כל אלו המלאכות וכל שהן מעניינם הן נקראים אבות מלאכות.”
פשט
נישט נאר די ל״ט מלאכות אליין, נאר אויך זאכן וואס זענען פון דעם זעלבן ענין (קאנצעפט/מהות) ווי זיי, הייסן אויך אבות מלאכות — לאפוקי תולדות.
חידושים און הסברות
1. א דריטע קאטעגאריע — “מעניינם”: ס׳איז נישט נאר אבות און תולדות. ס׳איז דא א דריטע קאטעגאריע — זאכן וואס זענען ממש די זעלבע מלאכה נאר מיט אן אנדער נאמען, אנדערע פעולה, אדער אנדער אופן, אבער בעצם איז עס דער זעלבער ענין — דאס איז אויך אן אב מלאכה. ערשט ווען ס׳איז א שוואכערע ענליכקייט, ווערט עס א תולדה. דער חילוק: “ענין” מיינט דער קאנצעפט/מהות, נישט דער ספעציפישער נאמען. ווי א “טאטע׳ס חבר” איז אויף דעם זעלבן לעוועל ווי דער טאטע, אבער א “קינד” שטאמט פון אים.
—
הלכה ב׳ (המשך) — דוגמא: חורש, חופר, עושה חריץ
רמב״ם׳ס ווערטער
“אחד החורש או החופר או העושה חריץ, שכל אחת ואחת מהם חפירה היא בקרקע ואין ענין אחד היא.”
פשט
אלע דריי — חורש (אקערן), חופר (גראבן), עושה חריץ (מאכן א גראבן) — זענען איין ענין: מאכן א לאך/גרוב אין דער ערד. אלע דריי זענען אבות מלאכות (נישט תולדות).
חידושים און הסברות
1. מאירי: חורש מיינט געווענליך א מענטש מיט א בהמה (מיט א פלוג); חופר איז ווען א מענטש גראבט מיט א שאוול; חריץ איז ווען ער האקט מיט א האמער.
2. ר׳ יונה: דער חילוק איז: ביי חורש רוקט מען אוועק דעם זאמד, ביי חופר לאזט מען דעם זאמד אין פראנט.
3. עיקר נקודה: אפילו ס׳האט אנדערע נעמען און אנדערע טולס/אופנים, איז עס איין ענין — ווייל סיי די תוצאה (א לאך אין דער ערד) און סיי די פעולה (קראצן/גראבן אין דער ערד) זענען דאס זעלבע. דעריבער זענען אלע דריי אבות, נישט תולדות.
—
הלכה ב׳ (המשך) — דוגמא: זורע, נוטע, מבריך, מרכיב, זומר
רמב״ם׳ס ווערטער
“אחד הזורע זרעים או הנוטע אילנות או המבריך והמרכיב והזומר — כל אלו אב אחד הן מאבות מלאכות… כל אלו עניינו להצמיח דבר.”
פשט
פינף וועגן צו מאכן ביימער/פלאנצן וואקסן — זורע (איינזייען קערעלעך), נוטע (אפשניידן א צווייג און אריינלייגן אין א נייע פלאץ), מבריך (א לעבעדיגע צווייג אריינבויגן אין ערד אן אפצושניידן), מרכיב (א צווייג פון איין בוים ארויפלייגן אויף אן אנדערע בוים), זומר (אפשניידן צווייגן כדי דער בוים זאל בעסער וואקסן) — אלע זענען איין אב מלאכה.
חידושים און הסברות
1. חילוק צווישן נוטע און מבריך: נוטע איז ווען מ׳שניידט אינגאנצן אפ א שטיקל און לייגט עס אריין אין א נייע פלאץ. מבריך איז ווען מ׳נעמט א לעבעדיגע בוים, שטעקט אריין א שטיקל אין ערד, און שפעטער ווען ס׳הייבט אן צו וואקסן דארט שניידט מען עס אפ — ס׳בלייבט פארבונדן מיט דעם אלטן בוים ביז ס׳וואקסט.
2. זריעה ווערט געווענליך אסאציאירט מיט זרעים/קערעלעך (תבואה). אבער ביימער פלאנצט מען געווענליך נישט מיט קערעלעך — מ׳נעמט א צווייג אדער א שטיקל פון אן עקזיסטירנדן בוים. דעריבער הייסט עס “נוטע” נישט “זורע”. פונדעסטוועגן איז עס דער זעלבער ענין — מאכן עפעס וואקסן.
3. זומר — פארוואס איז עס אן אב און נישט א תולדה? א שטארקע קשיא: זומר (שניידן צווייגן) איז דאך א גאנץ אנדערע פעולה ווי זייען — ער שניידט, ער זייעט נישט! פונדעסטוועגן זאגט דער רמב״ם אז ס׳איז נישט קיין תולדה נאר ממש דער אב אליין, ווייל דער ענין איז איינס: להצמיח דבר — מאכן וואקסן. אלע פינף וועגן זענען פארשידענע מעטאדן פון דעם זעלבן ענין.
4. [Digression: זומר vs. קוצר] ווען א מענטש שניידט א שטיקל פון א בוים אין ראש השנה, ווייסט ער נאך נישט קלאר צי ער טוט יעצט קוצר (ארויסנעמען פון מקום גידולו) אדער זומר (מאכן וואקסן). אפשר איז דער חילוק אין סעזאן — קוצר איז ווען ס׳איז שוין פארטיג, זומר מאכט מען אנהייב סעזאן כדי ס׳זאל וואקסן.
—
הלכה ב׳ (המשך) — דוגמא: קוצר, בוצר, גודר, מוסק, אורה
רמב״ם׳ס ווערטער
“הקוצר — קוצר תבואה אדער קטנית. אבער ביי ענבים הייסט עס בוצר, ביי תמרים — גודר, ביי זיתים — מוסק, ביי תאנים — אורה. כל אלו אב מלאכה אחת, שכל אחד ואחד עניינו לעקור דבר מגידולו.”
פשט
אלע פארמען פון ארויסנעמען א פרי/תבואה פון זיין מקום גידול זענען איין אב מלאכה — קוצר — אפילו זיי האבן פארשידענע נעמען.
חידושים און הסברות
1. פארוואס האבן זיי פארשידענע נעמען? ס׳איז נישט נאר אנדערע פירות — ס׳איז אויך אנדערע פעולות. תבואה שניידט מען מיט א זענס (sickle), ענבים שניידט מען מיט אנדערע טולס, זיתים שאקלט מען דעם בוים. ס׳איז אנדערע אומנות, אנדערע כלים, אנדערע וועגן. פונדעסטוועגן זענען זיי אלע דער אב אליין, ווייל דער ענין איז איינס: לעקור דבר ממקום גידולו.
2. דער יסוד פון “ענין המלאכה”: ווען מ׳האט געלערנט אבות מלאכות, מיינט “קוצר” נישט ליטעראלי נאר שניידן תבואה — ס׳מיינט די הגדרה: לעקור דבר ממקום גידולו. פארוואס זאגט מען דאך “קוצר”? ווייל ס׳איז שכיח, ס׳איז די מערסטע אפטע פארם. אבער די ל״ט מלאכות זענען נישט מופשט׳דיג (abstract) — זיי זענען קאנקרעטע פעולות. דער “לעקור דבר ממקום גידולו” איז שוין א מופשט׳דיגע דמיון צווישן אלע פארמען.
—
הלכה ג׳-ד׳ — דער חילוק צווישן אב און תולדה
רמב״ם׳ס ווערטער
“התולדה היא מלאכה הדומה לאב מאלו האבות.”
פשט
א תולדה איז א מלאכה וואס איז ענליך צום אב, אבער נישט די זעלבע זאך — מ׳נעמט עס נישט “מעניינא” (פון דעם זעלבן ענין), נאר עס שטאמט פון אים.
חידושים און הסברות
1. דער מגיד משנה׳ס חילוק (אין הקדמה) — צוויי סארטן “זעלבע מלאכה”:
– אנדערע “איכות הנפעל” (אנדערע חפצא/אביעקט): למשל קוצר און בוצר — עקזאקט די זעלבע פעולה, נאר מ׳טוט עס צו אן אנדערע זאך (תבואה vs. ענבים). דאס איז נאך דער אב אליין.
– אנדערע “איכות הפעולה” (אנדערע אופן): למשל זורע און נוטע — אביסל אן אנדערע פעולה, אבער נאר אן אנדערע וועג פון טון די זעלבע זאך. דאס איז אויך נאך דער אב.
– א תולדה איז ווען ס׳איז ענליך אבער נישט די זעלבע פעולה — ס׳איז א ברייטערע קאטעגאריע וואס פאנגט אריין ביידע, אבער ס׳איז נישט דער מצומצם׳דיגער ענין.
—
הלכה ד׳-ה׳ — דוגמאות פון תולדות
דוגמא 1: תולדת טוחן — מחתך ירק
רמב״ם׳ס ווערטער
“כיצד? המחתך את הירק מעט מעט לבשלו — הרי זה חייב, שזו מלאכה תולדת טחינה. שהטוחן לוקח גוף אחד ומחתכו הרבה.”
פשט
איינער וואס שניידט ירק אויף קליינע שטיקלעך כדי עס צו קאכן (למשל פאר א זופ) איז חייב משום תולדת טוחן, ווייל טוחן מיינט נעמען איין גוף און צעטיילן עס אויף פילע שטיקלעך.
חידושים און הסברות
1. פארוואס איז מחתך ירק א תולדה און נישט דער אב? ביי טוחן ווערט דער גוף הראשון אינגאנצן פארענדערט — פון ווייץ ווערט מעל, א גאנץ נייע זאך. ביי מחתך ירק בלייבט עס ירק, נאר אין קלענערע שטיקלעך. ס׳איז נאר א תולדה ווייל ס׳האט אן ענליכקייט אין א ברייטערע קאטעגאריע: נעמען איין גוף און צעטיילן עס. אבער ס׳איז נישט אין דעם מצומצם׳דיגן ענין פון אינגאנצן פארוואנדלען א זאך.
2. ווען וואלט עס געווען דער אב אליין? ווען איינער וואלט געמאכט פון א ירק א פאודער (ווי קארן פאודער), וואלט דאס געווען דער אב פון טוחן אליין — ווייל ער צעמאלט עפעס, ער מאכט פון א פרוכט א שטויב. אבער דא מאכט ער נאר פון א גרעסערע שטיק פרוכט קלענערע שטיקלעך — דערפאר איז עס נאר א תולדה.
3. דער מגיד משנה׳ס לשון: “אף על פי שטחינה משנה הגוף הראשון לגמרי” — דאס איז דער מכריע׳דיגער חילוק. ביי טוחן ווערט דער ערשטער גוף לגמרי פארענדערט, ביי מחתך ירק נישט.
4. פארוואס האט דער רמב״ם גענומען דוגמא פון טוחן און נישט פון זורע/קוצר? דער רמב״ם קריכט אוועק פון זורע/קוצר (וואו ער האט ביז יעצט גערעדט) און נעמט א דוגמא פון טוחן — ווייל דארט זעט מען בעסער דעם חילוק צווישן אב און תולדה. ביי זורע/קוצר זענען אלע פארמען דער אב אליין; מ׳דארף א דוגמא וואו ס׳איז קלאר א תולדה.
דוגמא 2: תולדת טוחן — שף לשון של מתכת
רמב״ם׳ס ווערטער
“הלוקח לשון של מתכות ושף אותו כדי ליקח מעפרו, כדרך שעושין צורפי זהב — הרי זה תולדת טוחן.”
פשט
איינער וואס רייבט א שטיקל מעטאל כדי צו באקומען מעטאל-שטויב (ווי גאלד-שמידן טוען — זיי מישן אריין שטיקלעך פון אנדערע מתכות אין גאלד כדי עס זאל זיין מער הארט) — דאס איז אויך א תולדה פון טוחן.
חידושים און הסברות
1. פארוואס איז עס א תולדה און נישט טוחן ממש? ביי ווייץ, ווען מ׳מאלט עס, ווערט דערפון מעל — וואס איז א נייע זאך, נישט בלויז קליינע שטיקלעך ווייץ. מעל זעט נישט אויס ווי פיצי ווייצלעך, ס׳איז דער אינערלעכער חומר פון דער ווייץ. א ווייץ איז אייגנטלעך “מעל אין פאטענציאל” — דער ווייץ איז דער אומגעענדיגטער מעל. אבער א לשון מתכת איז נישט אזוי — ביי גאלד, ווען מ׳שאבט עס, בלייבן די קליינע שטיקלעך נאך אלץ מתכת, ס׳איז נישט געווארן א נייע זאך. מ׳קען עס נוצן אויף פארשידענע וועגן, ס׳איז ווייניגער שינוי אין דעם גוף הדברים, נאר א שינוי אין דער צורה/הגדרה. דערפאר איז עס א תולדה און נישט אן אב.
דוגמא 3: תולדת בורר — מאכן גבינה (קעז)
רמב״ם׳ס ווערטער
“וכן הלוקח חלב ונותן בו קיבה כדי לחבצו — הרי זה חייב משום תולדת בורר, שהפריד הגוש מן הנוזל (הקוס מן מי הגבינה).”
פשט
ווען איינער לייגט אריין א שטיקל קיבה (מאגן פון א בהמה) אין מילך, מאכט די שארפקייט פון דער קיבה אז די מילך ווערט זויער און ס׳ווערט קעז. ער טיילט אפ דעם געדיכטן חלק (גוש) פון דעם פליסיגן חלק (קוס/מי הגבינה). דאס איז א תולדת בורר.
חידושים און הסברות
1. ערשטע מאל וואס מ׳זעט אז מ׳קוקט אויף די פועל יוצא: די פעולה אליין — אריינלייגן אן אינגרידיענט אין א טאפ — זעט גארנישט אויס ווי בורר. בורר איז נעמען שטיקלעך און צעטיילן זיי. אבער דא קוקט מען אויף דעם רעזולטאט: אדאנק זיין פעולה איז געווארן אפגעטיילט דער חלב פון דעם ליקוויד. דאס איז א נייער יסוד — אז ביי תולדות קוקט מען אויף די פועל יוצא, נישט נאר אויף דעם מעשה.
2. פארוואס נאר תולדת בורר און נישט בורר ממש? ווייל בורר ממש מיינט מ׳נעמט שטיקלעך וואס ליגן צוזאמען און מ׳טיילט זיי אפ פיזיש. דא האט ער געמאכט א כעמישע פעולה וואס האט געפירט צו אן אפטיילונג — דערפאר איז עס א תולדה.
דוגמא 4: תולדת בונה — אויספארעמען גבינה
רמב״ם׳ס ווערטער
“ואם גבנו וסחטו — חייב משום בונה. שכל המקבץ חלק על חלק ודבק הכל עד שיעשה גוף אחד, או עד שדומה לבנין.”
פשט
נאכדעם וואס מ׳האט אפגעטיילט דעם געדיכטן חלק פון דעם ליקוויד, ווען מ׳נעמט דעם חלב און פארעמט עס אויס אין א שטיק קעז — איז מען חייב משום בונה. ווייל בונה מיינט צוזאמענעמען חלקים ביז ס׳ווערט איין גוף אחד.
חידושים און הסברות
1. “גוף” ביים רמב״ם: דער רמב״ם נוצט דאס ווארט “גוף” נישט אין זין פון א מענטשלעכער קערפער, נאר אין א ברייטערן זין — א “באדי”, א פעסטע זאך, אזוי ווי א טיש איז אויך א “גוף”.
2. סימעטריע מיט טוחן: דער רמב״ם האט פריער געזאגט אז טוחן מיינט צעטיילן א גוף אחד אין חלקים. דא איז בונה דער פארקערטער — צוזאמענעמען חלקים ביז ס׳ווערט איין גוף. דאס איז דומה לבנין.
3. פארוואס נישט לש? ס׳ווערט געפרעגט צי גבינה מאכן איז נישט מער דומה צו לש (קנעטן). דער שמועס לאזט דאס אפן — מ׳קען טראכטן אויף אסאך זאכן ווען מ׳אבסטראהירט אזוי שטארק.
4. דער רמב״ם׳ס כלל — “מגוף המלאכה תדע”: דער רמב״ם זאגט אז נישט יעדע מאל וועט ער מסביר זיין פארוואס א זאך איז א תולדה פון א באשטימטער אב. ער זאגט: “ומגוף המלאכה הנעשית בשבת תדע מאיזה אב ותולדת איזה אב” — פון דעם וועזן פון דער מלאכה וועסטו אליין פארשטיין. “גוף המלאכה” מיינט נישט די פועל יוצא, נאר די מער אבסטראקטע הגדרה פון וואס די מלאכה איז. דער רמב״ם זאגט: איך קען נישט יעדע מאל מסביר זיין די למדנות (ווי ער האט דא געטון ביי בורר/טוחן/בונה), אבער דו זאלסט אליין אריינטראכטן.
5. וואס מיינט ער מיט “למדנות”? ער מיינט די הגדרות וואס ער האט געגעבן — אז טוחן איז מפריד חלקי גוף אחד, אז בונה איז מקבץ חלקים צו איין גוף. דאס זענען למדנות׳דיגע הגדרות וואס דער רמב״ם האט אויסגעטראכט צו מסביר זיין פארוואס געוויסע זאכן זענען תולדות פון געוויסע אבות.
6. ס׳איז אלעמאל גרינגער צו זען די קאנעקשאן ווי צו זען די חילוק — דאס הייסט, ס׳איז שווערער צו פארשטיין פארוואס א זאך איז דווקא א תולדה פון דעם אב און נישט פון יענעם.
—
הלכה ז׳ — נפקא מינה צווישן אב און תולדה
רמב״ם׳ס ווערטער
“בין העושה אב מלאכה או תולדה מן התולדות — במזיד חייב כרת אם אין עדים, ואם באו עדים והתרו בו נסקל, ובשוגג חייב חטאת קבועה.”
“אם כן מה הפרש יש בין אבות לתולדות? אין ביניהם הפרש אלא לענין הקרבן בלבד.”
פשט
לענין עונש איז נישטא קיין שום חילוק צווישן אן אב און א תולדה — ביידע זענען איסורים מדאורייתא מיט דער זעלבער חומרה: כרת, סקילה, אדער חטאת. דער איינציגער חילוק איז לענין קרבן.
חידושים און הסברות
1. דער חילוק לענין קרבן: “שהעושה מלאכות בשוגג — אם עשה אבות הרבה בהעלם אחד, חייב חטאת אחת על כל אב ואב.” יעדער אב איז א באזונדערע חטאת. אבער “אם עשה אב ותולדותיו בהעלם אחד, אינו חייב אלא חטאת אחת” — אן אב מיט זיינע תולדות ווערן אנגעקוקט ווי איין זאך.
2. די תורה האט צעטיילט שבת-ארבעט אין 39 אבות מלאכות, נישט אין הונדערטער תולדות. דערפאר איז דער מאקסימום חטאות פון איין שבת (בהעלם אחד) — 39.
3. במזיד איז נישטא קיין נפקא מינה, ווייל כרת קען מען נאר באקומען איינמאל, און סקילה אויך.
4. דער רמב״ם גייט נישט אריין דא אין מער פרטים פון הלכות שגגות, ער זאגט נאר דעם כלל אין הלכות שבת.
—
הלכה ח׳ — חטאות בשוגג: אבות הרבה בהעלם אחד
רמב״ם׳ס ווערטער
“כיצד? הרי שחרש וזרע וקצר בשבת בהעלם אחד — חייב שלש חטאות. ואפילו עשה ארבעים חסר אחת בשגגה ושכח שכל אלו המלאכות אסור לעשותן בשבת — חייב על כל מלאכה ומלאכה חטאת אחת. אבל אם עשה כמה תולדות, כגון טחן וכתש הירק ושף לוחות של מתכות בהעלם אחד — אינו חייב אלא חטאת אחת, שהרי לא עשה אלא אב אחד ותולדותיו.”
פשט
דער מאקסימום חטאות פון איין שבת בהעלם אחד איז 39 — איינע פאר יעדע אב מלאכה. אויב מ׳האט אבער געטון מערערע תולדות פון דעם זעלבן אב אין איין העלם, איז מען נאר חייב איין חטאת, ווייל זיי פאלן אלע אונטער דעם זעלבן אב.
חידושים און הסברות
1. דער רמב״ם גיט א ביישפיל פון א מענטש וואס האט פארגעסן אז אלע מלאכות זענען אסור בשבת — ער האט געמיינט אז ס׳איז א מצוה צו טון די אלע זאכן שבת (א „תמימות׳דיגער עם הארץ”). אין אזא פאל איז ער חייב 39 באזונדערע חטאות, ווייל יעדע אב מלאכה איז אן עקסטערע קאטעגאריע.
2. דער רמב״ם ברענגט דעם ביישפיל פון טחן, כתישת הירק, און שף לוחות של מתכות — וואס ער האט פריער אין פרק ז׳ פעסטגעשטעלט אז זיי זענען תולדות פון טוחן — אז אויב מ׳האט זיי אלע געטון בהעלם אחד, איז מען נאר חייב איין חטאת.
—
הלכה ט׳ — מעין מלאכה אחת בהעלם אחד
רמב״ם׳ס ווערטער
“אף העושה מלאכות הרבה מעין מלאכה אחת בהעלם אחד — אינו חייב אלא חטאת אחת. כיצד? הרי שזרע ונטע והבריך והרכיב וזמר — חייב עליו חטאת אחת, שכולן אב אחד הן.”
פשט
נישט נאר אב מיט זיינע תולדות, נאר אויך מערערע מלאכות וואס זענען „מעין” איינע פון דער אנדערער — ד.ה. פארשידענע אופנים פון דער זעלבער אב מלאכה — ווערן צוזאמגערעכנט אלס איין חטאת בהעלם אחד. דער ביישפיל: זריעה, נטיעה, הברכה, הרכבה, און זמירה זענען אלע אופנים פון זורע, און מ׳איז נאר חייב איין חטאת.
חידושים און הסברות
1. דער רמב״ם׳ס ייחודיגע קאטעגאריע פון „מעין מלאכה”: דער רמב״ם טייטשט די משנה „אבות מלאכות ארבעים חסר אחת… מעין מלאכה אחת חייב על אחת” אז „מעין” איז א באזונדערע קאטעגאריע — נישט אן אב און נישט א תולדה, נאר א מלאכה וואס איז ממש דאס זעלבע ווי דער אב, נאר אויף אן אנדער אופן אדער אין אן אנדערע זאך. א תולדה דארף זיין „אביסל אנדערש” פון דער מלאכה, אבער א „מעין” איז דאס זעלבע מלאכה אין א פארשידענעם פארם.
2. אנדערע מפרשים vs. רמב״ם: ס׳איז דא מפרשים וואס האבן געטייטשט אז „מעין מלאכה אחת” אין דער משנה מיינט פשוט א תולדה. דער רמב״ם אבער מאכט דערפון א נייע, באזונדערע קאטעגאריע.
3. קיין נפקא מינה להלכה: למעשה איז נישטא קיין שום נפקא מינה להלכה צווישן דעם רמב״ם׳ס שיטה און די שיטה וואס זאגט אז „מעין” מיינט תולדה — ווייל דער רמב״ם איז אויך מודה אז דער דין פון א תולדה איז דאס זעלבע (מ׳איז נישט חייב באזונדער אויף א תולדה ווען מ׳האט שוין געטון דעם אב בהעלם אחד). ס׳איז נאר א למדנות׳דיגער חילוק, און מ׳דארף טראכטן וואו ס׳קען אויסקומען א נפקא מינה — אבער ס׳בלייבט נישט אינגאנצן קלאר.
4. דער לאגישער סברא: ס׳מאכט סענס למד׳יש אז דער רמב״ם וויל נישט אלעמאל זאגן „תולדה” — ווייל א תולדה איז עפעס וואס איז דומה צום אב אבער אנדערש, בעת א „מעין” איז ממש דאס זעלבע מלאכה, נאר אויסגעפירט אויף אן אנדער אופן (ווי נטיעה איז דאס זעלבע ווי זריעה, נאר מיט א בוים אנשטאט זרעים).
—
עד כאן הלכות שבת פרק ז׳.
תמלול מלא 📝
הלכות שבת פרק ז׳ – די ל״ט מלאכות
הקדמה לפרק ז׳
Speaker 1: אקעי. א גוטן. מיר גייען יעצט לערנען הלכות שבת אין רמב״ם, פרק ז׳.
אין דעם פרק גייט דער רמב״ם אויסרעכענען די ל״ט מלאכות, און אפאר הלכות וועגן די חילוקים צווישן די ל״ט מלאכות, אדער די ענין פון אבות ותולדות. אבער נאך פאר׳ן אריינגיין אין די דעטאלן, דא איז די ליסט מיט אביסל כללים פון די ל״ט מלאכות.
Speaker 2: שטימט?
Speaker 1: יא. זייער גוט.
הודעה וועגן תורמים
Speaker 1: יא, לאמיר זאגן וועגן די תורמים. יישר כח פאר ר׳ יואל, ר׳ יואל אלי׳ ווערצבערגער, פאר׳ן אויסהאלטן אונזער שיעור. און ר׳ יואל הירשלער זאגט אז דער עולם זאל זיך אפלערנען פון ר׳ יואל. זייער גוט.
הלכה א׳ – “מלאכות החייבין עליהן”
Speaker 1: זאגט דער רמב״ם, “מלאכות החייבין עליהן”. ער גייט דא אויסרעכענען די ל״ט מלאכות, אבער ער הייבט אן אין די קעפל אז די מלאכות איז דא אויף זיי די עונשים.
פארוואס שטייט “מלאכות החייבין עליהן” אין קעפל?
ס׳איז טאקע מער צום ענין אויסצורעכענען די עונשים אויף חילול שבת אנפאנג, אבער איך מיין אז ער רעכנט עס דא אויס ווייל די חילוק פון די ל״ט מלאכות איז בעיקר נוגע לענין עונשים. ס׳איז טאקע דאס וואס א מענטש דארף וויסן וועלכע מין מלאכה ער טוט ווען ער טוט, איז פאר די ענין פון עונשים טאקע. ווייל אזוי ווי דער רמב״ם גייט שפעטער אויסרעכענען אויב מ׳טוט אן אב מיט די תולדה שלו, אדער לענין התראה, און ער כאפט דא אן די מלאכות זענען די וואס זענען סקילה וכרת.
אדער אפשר מיינט ער לאפוקי וואס ער רעכנט נישט דא אויס חילול שבת? לאפוקי חילול, און ס׳זענען דא נאך וואס איז אויך געווען אן ענין פון חילול שבת אבער נישט לענין סקילה. דאס איז לכאורה די ווארט.
המשך פון פרק א׳
ס׳איז א פשוט׳ע המשך אזוי ווי פרק א׳ וואס האט ער דארט געזאגט, אנגעהויבן, “העושה מלאכה בשבת חייב סקילה וכרת במזיד, וחטאת בשוגג”. און יעצט לייגט ער צו א פרט אין דעם, אז אין דעם איז דא אבות ותולדות, דארפסטו וויסן וואס איז אבות ותולדות. ווייל ס׳איז דא אויך מלאכות שבותים וואס מ׳גייט לערנען שפעטער, וואס איז נישט חייב. אפילו מדאורייתא איז דא וואס איז נישט חייב די זאכן. אויך איז דא.
Speaker 2: מלאכות, נישט מלאכות. ס׳איז נישט מלאכות, ס׳איז עקסטרע מצוות.
Speaker 1: יא, כאילו דאס איז אלץ א לאנגע המשך פון די ערשטע הלכה. ער זאגט אז ס׳איז דא מלאכות שבת. האט מען געלערנט אלע מיני כללים וועגן מלאכות שבת, אז וואס מ׳טאר נישט טון פון ערב שבת וכו׳, דארף שוין זיין מתכוין, פיקוח נפש וכו׳. יעצט לערנט מען נאך א כלל בעצם וועגן מלאכות.
דער רמב״ם׳ס לשון פון די מלאכות
Speaker 1: און וואס זענען זיי? סאו וואס זענען די מלאכות? ידענו למיתה, סקילה, וכרת במזיד, סקילה מיט עדים והתראה, כרת אן עדים והתראה במזיד, דארף מען ברענגען א חטאת בשוגג. די מלאכות זענען מהם אבות ומהם תולדות. ס׳איז דא מלאכות וואס זענען אבות, און ס׳איז דא וואס זענען תולדות פון די אבות.
און וויפיל זענען זיי? מנין כל אבות מלאכות ארבעים חסר אחת. די מנין פון די אבות מלאכות איז ניין און דרייסיג. איינס ווייניגער ווי פערציג. פערציג מיינוס איינס.
דיסקוסיע: פארוואס “ארבעים חסר אחת” און נישט “תשע ושלושים”?
Speaker 1: ס׳איז א גרינגערע פשטות פאר מענטשן. דאס איז ארבעים, און אין א באצר יחידה?
Speaker 2: ניין, נישט מיל.
Speaker 1: ניין, ס׳איז נישט צו זאלן אז דער לשון, ארבעים חסר אחת, ביי די מלאכות שטייט אזוי אפט. אבער איך מיין אז דאס איז פשוט קרינג צו געדענקען. די נאגסט פאר א מענטש 39 איז עפעס א קאמפליקעיטערד נאמבער. 40, ווייניגער איינס. ס׳איז א קלארערע… ס׳איז נענטער צו א ראונדן פאר אז די ארבעטע מענטשן זיין אייכער.
Speaker 2: קענסטו זיך דארף זיין אייכער?
Speaker 1: אבער יא. ווייל ער גייט נאר געדענקען די ארבעים. מען גייט נישט געדענקען, אייך ס׳איז א טערן, מיר האבן א קליינע טראס, איך האב גערוקט איינס. אבער מיין איך די משנה אויף טראכטס די סתא האבן א פלאץ. אונז האבן צוגעוואוינט זיי, ס׳איז זאגן לעמד את מלכות, אבער אין לשון המשנות מאכט עס מער סענץ צו זאגן אזוי. אבער איך מיין אז ביי מלכות איז עס מער דראסטיש, ווייל מלכות אין די תורה שטייט א רבאים א קענער אין דער חם זאגן, דארטן פארשטימט אז ס׳איז א רבאים חתר רחס.
אבער איך מיין יא. אבער זאגסט אז דארט איז טאקע געווען א רבאים חתר רחס. אבער מ׳האט מחסר געווען היינט. ס׳איז שוין געווארן האבן ס׳איז אזא שוגערע דער לישנה צו וואס. אקעי, קען די נאכדער זיין.
די ליסט פון די ל״ט מלאכות
Speaker 1: “ואלו הן”, זאגט דער רמב״ם, דאס זענען די ל״ט מלאכות. די ל״ט מלאכות וואס שטייט אין דער משנה אין פרק כלל גדול, און דער רמב״ם זאגט עס אביסל אן אנדערע לשון ווי אין דער משנה.
דער רמב״ם׳ס לשון vs. די משנה׳ס לשון
אין דער משנה רעדט מען פון דעם מענטש וואס ס׳טוט, דער רמב״ם טוט די מעשים. און דער רמב״ם איז… על פי דיוק שטימט דער רמב״ם בעסער, ווייל מ׳זאגט אבות מלאכות, מ׳רעדט נישט פון אדם עושה מלאכה, א מענטש וואס איז חורש, נאר די אבות מלאכות זענען החרישה. סאו על דעם זאגט עס דער רמב״ם אזוי.
אבער דער רמב״ם רעדט אויך פון די פעולות, ער זאגט נישט די שם דבר פון די פעולה, ער רעדט שוין פון די פועל. “החורש”, זאגט ער, “החרישה”.
איך האב געזאגט פארשטייט, ווייל דאס זענען די אבות מלאכות, מיר רעדן שוין פון אדם המחוייב, סאו מיר רעדן פון די אופנים וואס ער האט געטון. אין די משנה דארף ער אריינזאגן “החורש”, וואס דאס איז איינער פון די מלאכות.
כללי איבערבליק פון די מלאכות
Speaker 1: שוין. די ל״ט מלאכות האבן צו טון אויך מיט די מעידזשער זאכן וואס מענטשן זענען ביזי. מענטשן זענען ביזי אנגרייטן עסן, מענטשן זענען ביזי אנגרייטן זייערע בגדים, מענטשן זענען ביזי קעיר נעמען פון אלעס וואס האט צו טון מיט בעלי חיים, יא, בויען, און אזוי ווייטער. שרייבן ספרים, דארף מען האבן סאלדזשערס, מען דארף האבן אש, און די לעצטע איז הוצאה, וואס איז אן אפגעזונדערטע.
סדר הפת – עלף מלאכות
Speaker 1: שוין. איז קודם די עלף סדר הפת:
החרישה – אנגרייטן די ערד אז מ׳זאל קענען איינזייען
הזריעה – דאס זייען
הקצירה – נאכדעם וואס די פירות האבן שוין געוואקסן
עימור – צוזאמנעמען אויפ׳ן פעלד די געוואקסענע תבואה
דישה – אויסקלאפן די זאנגען אז ס׳זאל ארויסקומען די קערלעך. ווייל זריעה איז מער, ס׳האט צו טון מער אז די קערלעך זאלן ארויסקומען וואס מ׳האט פונקטליך געלייגט. מיר גייען לערנען אדער האבן שפעטער, יעדע איינע פון די זאכן גייט פונקטליך זיין, ס׳איז דאך די שפעטערע קוצר. ביידע האבן עפעס צו טון מיט די אנגרייטן די קערלעך.
נאכדעם איז דא זורה ובורר – ארויסקלאפן די קערלעך פון די שמוץ. די דריי אלע זענען דריי סארטן בורר. די נעקסטע זאכן זענען זאכן פון… אה, דישה, זורה, בורר, יא, דאס איז אנגרייטן די קערלעך אז מ׳זאל קענען ארויסנעמען די קערלעך פון די זאנגען. ס׳איז דריי וועגן ארויסצונעמען די… אדער דריי סטעפס, דריי פערדערס, דריי סטעפס, יא, די קערלעך פון די פסולת שבהם.
און נאכדעם ווען מ׳האט די קערלעך, זיי צו מאכן אין מעל איז מ׳צעמאלט זיי – טוחן
מרקד – מ׳רייניגט זיי דורך זיי זיפן
לישה – מ׳קנעט איין א טייג
אפיה – מ׳באקט די ברויט
דאס זענען די עלף מלאכות פון פת.
סדר הבגד – מלאכות פון אנגרייטן בגדים
Speaker 1: מאכן בגדים איז אזוי:
הגוזז – אפשניידן די צמר פון די בהמה
נאכדעם איז מלבן – רייניגן
מנפץ – אויסגראדן
צובע – פארבן
הטויה – נאכדעם מאכן די פאדים
הסיכה – אריינשטעקן די פאדים אין די עקוויפמענט אז מ׳זאל קענען פון דעם גרינג מאכן סחורה, צוזאממאכן א טעקסטיל
הנסכה והמסכת – אויך אן ענליכע מלאכה, אויך אין די זאך פון אנגרייטן די מאשין אז פון קליינע פאדים זאל ווערן א גאנצע סחורה
האריגה – נאכדעם וועבן די סחורה
דיסקוסיע: וואס איז “פוצע”?
Speaker 1: הפוצע והקושר, וואס טייטש פוצע? איך געדענק נישט די לשון המשנה פוצע, רגע, איך וועל נאכאמאל דורכגיין. אה, והבוצע, יא. עפעס אין די ענין פון נייען.
הפוצע איז ווען מ׳נעמט ארויס א שטיקל וואס האט זיך צוזאמגעקניפט פון אריגה. נישט ממש א פיקס, נישט קריעה, אבער ווען מ׳לייגט אריין איין שטריק, אמאל קומט אריין צוויי שטריקעס בטעות, דארף מען עס פלאכטן, פיקסן די פלעכטעריי, דאס הייסט נעמען די פלעכטן אז מ׳זאל עס קענען איבערמאכן. ס׳איז נישט קלאר די ווארט, אבער עפעס א פיקסעריי.
והקושר – מאכן א קניפ
והמתיר – אויפמאכן א קניפ
והתופר – נייען
והקורע – צורייסן די גענייעכץ אז מ׳זאל קענען ווייטער נייען
מלאכות פון בנין
Speaker 1: שוין, און נאכדעם האבן מיר די מלאכות פון בויען א הויז:
הבונה
והסותר – צו ווארפן א הויז
והמכה בפטיש – וואס מיינט מער ווייניגער ענדיגן די הויז
דיסקוסיע: דער סדר פון די מלאכות – דער רמב״ם vs. די משנה
Speaker 1: ס׳איז אינטערעסאנט, ווייל מיר פארשטייען נישט פארוואס חז״ל האבן פונקטליך מסדר געווען, וויאזוי זיי האבן עס מסדר געווען. אבער למשל, מ׳איז זיכער אז בונה קען מען אויך מאכן אין פופצן זאכן. מ׳קען זאגן גיסן א סעמענט, לייגן א ציגל, לייגן א סעמענט. ס׳איז נישט קלאר אזוי פארוואס… יא, דו זעסט, בונה איז נישט קלענער ווי מאכן א ברויט.
לאמיר זיין קלאר, די קאטעגאריע פון בונה האב איך אליינס אינווענטעד, די משנה גייט נישט אויף די סדר. איך האב דאס אריינגעשריבן כדי צו מסביר זיין די רמב״ם׳ס סדר. די משנה דא אין די חלק, מיר וועלן לערנען, די רמב״ם זאגט אלעס אזויווי די משנה חוץ פון איין זאך וואס לויט די גמרא איז מתקנתא, אבער חוץ פון דעם, די רמב״ם גייט אויך אן אנדערע סדר ווי די משנה.
Speaker 2: האסטו די משנה דא?
Speaker 1: הבונה והסותר. די משנה האט נישט קיין קאטעגאריע פון בנין. איך האב דאס געמאכט ווייל איך האב געזען אז דער רמב״ם לייגט צוזאם מכה בפטיש מיט בנין וסתירה, האב איך פארגעשטעלט אז דאס איז די נקודה. אבער אין די משנה גייט עס, איך האב געמיינט אז איך האב עס דא, לאמיר נאר יאזעווען, זאל מען דאס זען. סדר פת, סדר בגד, סדר ספר. יא, דא.
אין די משנה גייט, אה, קושר ומתיר, תופר שתי תפירות, והקורע על מנת לתפור, דאס האבן זיי געהאט. נאכדעם גייט די חלק פון צד צבי ביז אה, שרטוט. וואס איז נישט דא שרטוט, ווייל שרטוט איז א איבערגעטייטשטע אריינגעלייגט אין די אנדערע, שרטוט, שרטוט.
אין די משנה גייט בונה וסותר, מחבר ומעביר, ומכה בפטיש. ס׳זעט אויס אז די משנה וויל צוזאמלייגן די פארקערטע, בונה וסותר, מחבר ומעביר. אבער ביי די רמב״ם, מ׳קען אויך זאגן אין די רמב״ם אזוי, ער לערנט די רמב״ם אזוי, קשירה תפירה קריעה, בנין סתירה. איז צוויי, דריי אזעלכע, אבער אויך אריגה ובציעה. אריגה ובציעה, קשירה תפירה קריעה, בנין סתירה. רייט, סאו דאס איז די אנדערע וועג. הרב ראבינאוויטש האט אזוי געוואלט ציילן די רמב״ם. מיר איז מער געפאלן עס אזוי צו טון.
אבער בועט צום אש, קען מען אויך זאגן איז קאנעקטעד. ס׳איז אויך מחבר ומעביר, רייט. מ׳קען עס צולייגן צו בנין. ערגעץ וואו, איך ווייס נישט, מ׳דארף מאכן סדר, מאכן, יא, די סדר איז נישט שטימעדיג.
אין די משנה אויך איז, סאו נישט קלאר. די ענד, סוף ענדע וועג איז דא דריי, לאמיר זאגן קלאר. אין די משנה איז דא דריי סעריעס, וואס הייסט סדר הפת, סדר הבגד, און סדר הספר מיין איך. אנגרייטן קלף, יא. וואס איז דריי סעריעס וואס איז זייער קלאר, וואס דו זאגסט אפשר ביסטו גערעכט. ס׳ציילט יעדע דיטעל, יעדע פעולה. יא.
און נאכדעם איז דא, בנין איז אביסל מער כלליות׳דיג צוזאמגעשטעלט. מ׳קען רעדן וועגן בנין, מ׳קען רעדן וועגן הוצאה מרשות לרשות איז א קאטעגאריע פון עצמו, און נאכדעם כיבוי, נישט קלאר.
דיסקוסיע: וואו געהערט הבערה?
Speaker 2: איך מיין, הבערה און כיבוי, די זאך פארשטייט אין די פסוק עקסטער, יא, “לא תבערו אש בכל מושבותיכם”.
Speaker 1: יא, טאקע.
Speaker 2: יא, הבערה וואלט אויך געקענט אריינפיטן פאר אפיה, למשל.
Speaker 1: יא. אויב דו קענסט עס אריינלייגן, יא. איך וואלט עס טאקע נישט.
Speaker 2: אינטערעסאנט.
Speaker 1: אפשר איז עס נישט די זעלבע? אפשר מיינט ער ליגט אן אנדערע ענין צו מאכן… איך ווייס נישט וואס.
ביי פיר דארף מען זיך אבער מאכן. ווען איינער גייט מיט די סעודה ווייל ער מאכט ברויט, גייט ער אויך טון א וואטעווער קידוש, יא.
Speaker 2: אינטערעסאנט טאקע. אפשר דעמאלטס…
דיסקוסיע וועגן סדר המלאכות אין משנה
Speaker 1: יא, די סדר האט עס נישט, טאקע. און די משנה האט דאס… סאו נישט קלאר. די ענד… ס׳איז דא דריי, לאמיר זאגן קלאר, אין די משנה איז דא דריי סדרים, וואס הייסט סדר הפת, סדר הבגד, און סדר הספר מיין איך, אדער קלף, יא. וואס איז דריי סדרים וואס איז זייער קלאר, אזוי זאגסטו אפשר ביסטו גערעכט.
ס׳ציילט יעדע דיטעיל, יעדע פעולה. יא. און נאכדעם איז דא… בנין איז אביסל מער כלליות׳דיג צוזאמגעשטעלט. מ׳קען רעדן וועגן בנין, מ׳קען רעדן וועגן הוצאה מרשות לרשות על קרקע פון עצמו, נאכדעם כיבוי… נישט קלאר. איך מיין, הבערה און כיבוי איז א זאך וואס שטייט אין פסוק עקסטער, יא, “לא תבערו אש בכל מושבותיכם”, א גאנצע חקירה אויב מ׳לערנט עס ארויס פון דארט טאקע. יא, הבערה וואלט מען אויך געקענט אריינפיטן פאר אפיה, למשל, יא, אויב וואלט מען עס געקענט אריינלייגן, יא. אבער ס׳איז טאקע נישט. אינטערעסאנט.
Speaker 2: אפשר איז עס נישט די זעלבע? הבערה מיינט לגבי אן אנדערע ענין, צו מאכן… ביי אפיה דארף מען דאך האבן מאכן. ווען איינער גייט מיט די סדר ווייל ער מאכט ברויט, גייט ער אויך טון הבערה און כיבוי, יא. אינטערעסאנט טאקע. אפשר דעמאלטס… מ׳גייט זען שפעטער וואס פונקטליך וויאזוי מ׳איז עובד אויף הבערה אליינס. אבער אקעי.
פארוואס איז בנין נישט מפורט אזוי ווי פת און בגד?
Speaker 1: ווייטער, די נעקסטע מלאכות איז… ס׳קען זיין, איך קען אריינשיינען אז איך קוק עס אן, ווייל היינט איז א בנין זייער א גרויסע קאמפליקעיטעד זאך. ס׳קען זיין זייער איידיע איז געווען זייער סימפל, צוזאמשטעלן שטיינער, און ס׳איז טאקע נישט געווען. איך קוק עס אבער אן אז בנין קען מען מאכן אזוי ווי פת, ס׳איז מער א קאמפלעקס זאך.
Speaker 2: ניין, לאמיר זיין קלאר. נישט עקזעקטלי, ווייל מ׳זאגט צו דיר אז די פת הייבט מען זיך אן פון… דו פארשטייסט אויך, פון באקן ברויט און איינזייען איז דאך דא א יאר. פון חרישה ביז אפיה איז א יאר. אבער בויען אויך. ס׳איז דא א פאר וואס מ׳קען טאקע פארשטיין, ס׳איז דא דש, זורה, בורר, זענען בערך די זעלבע זאך, דארט איז טאקע אביסל א שאלה. אבער צווישן חרישה ביז אפיה איז אנדערע זאכן. ס׳איז נאר אזוי ווי א פראסעס. איך זאג, אין עשיית בגדים ווייסט ער פון די מאשין, ער ווייסט פונקטליך פון די בשתי בתי נירין און וויאזוי מ׳מאכט דעם מסכת. אבער בנין, עפעס, ער ווייסט נישט אז מ׳דארף קנעטן א סעמענט און מ׳דארף נאכדעם מאכן שטריק און אויסהאקן די שטיינער. אקעי, מען ווייסט נישט, ס׳איז נישט קלאר פארוואס. איך מיין אז ס׳איז מער אזאך פון משכן ווי מען זאגט. איך ווייס שוין וויפיל מ׳קען פרעגן דא מיט סברא, פארוואס למשל געוויסע מלאכות האט מען געמאכט די מעין מלאכה אב. איך ווייס שוין, ס׳איז דא אין דעם זייער א גרויסע קלוגקייט, איך ווייס נישט, אזוי האט מען אוועקגעשטעלט קאטעגאריעס. ס׳איז זיכער דא א מינינג, ס׳דארף זיין א מינינג, אבער מ׳זעט, ס׳איז דא זאכן וואס איז א תולדה וואס איז מער אפט אז מענטשן זאלן טון למשל, און פאר סאם ריזען איז עס געווארן א תולדה פון וואטעווער.
Speaker 1: אפשר וועגן די משכן, די גמרא זאגט דאך אלעמאל וועגן די מלאכת המשכן. אפשר אין משכן האט מען נישט געמאכט קיין סעמענט, ס׳איז געווען זייער א סימפל בנין. וואס איז יא געווען? ס׳איז געווען די סארט בנין פון א אריגה, פון צורייסן די יריעות, אלע סארט בנינים מיט די יריעות. אבער ס׳איז נישט געווען קיין חכמה במבנה אין משכן.
Speaker 2: טאקע דארטן זאגט מען למשל, קאכן איז דאס א ממנה, און מ׳רעדט דאך טאקע עבודות פון די משכן. קען זיין. נישט קלאר, ס׳איז א גוטע שאלה, וואסער, און מ׳דארף טראכטן די וועגן. אבער אונז לערנען אביסל בקיאות׳דיג, סאו איך ווייס שוין, מ׳קען. אקעי, נאך פון וואסער.
סדר הספר — פון בהמה ביז ספר תורה
Speaker 1: די נעקסטע זאך איז אזוי ווי חורש ביז אפיה, פון ווען ס׳איז דא א בהמה אין די וואלד ביז האבן פון דעם א ספר תורה, א פארמעט. איז אזוי, והצד, פאנגען א בהמה, און שוחטו, אפשיטו, אפשיילן די הויט, אויסארבעטן די הויט, ומחקקו, אנגרייטן די הויט ס׳זאל קענען ווערן פארמעט. דאס איז אביסל מער א דיטעיל פון האבדה, אדער נישט א דיטעיל, נאר ס׳איז אן אנדערע אב, אבער אויסארבעטן די הויט, אדער ארויסנעמען אלע האר פון די הויט. מחיקה מיינט מיין איך גלאט מאכן. גלאט מאכן, דאס איז דאך, אדער קען מען מיינען ארויסנעמען אלע האר. אבער עיבוד איז דאך אויך עפעס אזא סארט זאך ווי גלאט מאכן. עיבוד איז מער מיט מ׳לייגט עס אריין אין די קעמיקעלס, און ס׳ווערט… קען זיין עיבוד איז אויך קען זיין טרעטן אויף די הויט, אויב איך געדענק גוט. יא, נישט די זעלבע ווי מחיקה. יא, מחיקה איז שוין נאך די עיבוד, ס׳איז שוין מער דיטעיל מער דעם.
וחתכו, צו שניידן די הויט, דער רמב״ם האט אונז געזאגט פונקטליך אז די ספר תורה וועט זיין געשטעלט פון יריעות, דארף מען עס צושניידן. והכתיבה והמחיקה, שניידן, שרייבן, און אסאך מאל דארף מען מעקן כדי צו שרייבן. והשרטוט, מאכן ליינס כדי מ׳זאל קענען שרייבן גראדע ליינס. דער רמב״ם האט געזאגט אז מען דארף טון ביי א ספר תורה.
הבערה וכיבוי — סדר אין משנה vs. רמב״ם
Speaker 1: שוין. צוויי מלאכות פון אש איז אנצינדן און אויסלעשן, הבערה און כיבוי. און די לעצטע מלאכה איז… אה, סארי, אין די משנה שטייט “המכבה והמבעיר”, און דער רמב״ם שרייבט אין די ריכטיגע סדר, הבערה פאר כיבוי. אבער ס׳איז נישטא וואס אויסצולעשן פאר ס׳איז אנגעצינדן. אבער ס׳איז דא פשטות א לאדזשיק אז בעצם מיט די ענין מלאכה טוט מען קודם הבערה.
בונה וסותר איז אויך אזוי אין די משנה? יא. הבערה און כיבוי שטייט “המכבה והמבעיר”. ס׳איז אינטערעסאנט. ס׳איז דא אין דעם עפעס א סוד. ער ברענגט, דער מאירי זאגט עפעס, ווייל געווענליך, איך האב נישט פארשטאנען, ווייל למעשה דארף מען קודם אנצינדן די פייער. עפעס האט ער געזאגט פארוואס ס׳שטייט אין די משנה קודם כיבוי און נאכדעם הבערה.
הוצאה מרשות לרשות
Speaker 1: און די לעצטע איז הוצאה מרשות לרשות, טראגן פון איין רשות צו די אנדערע. דאס איז די אב מלאכה פון הוצאה.
הלכה ב — “כל אלו המלאכות וכל שהן מעניינם”
רמב״ם׳ס חידוש: ענין vs. תולדה
Speaker 1: שוין. זאגט דער רמב״ם אזוי, דער רמב״ם איז מסביר, “כל אלו המלאכות”, די אלע זאכן וואס אונז האבן דא געשמועסט, די ל״ט, “וכל שהן מעניינם”, אויכעט זאכן וואס זענען די זעלבע זאך ווי דעם, “הן נקראים אבות מלאכות”. יא, דער רמב״ם האט א חידוש, “לאפוקי תולדות”, אז ס׳איז נישט נאר דא אבות און תולדות. וואס מיינט אבות און תולדות? גייען מיר לערנען, אן אב איז די עיקר מלאכה, און א תולדה איז א זאך וואס איז ענליך דערצו אבער נישט ממש. קומט אויס אז ס׳איז דא וואס איז די זעלבע מלאכה, נאר מיט אן אנדער נאמען, אדער מיט אן אנדערע פעולה, אדער מיט אן אנדער אופן, אבער בעצם איז עס די זעלבע מלאכה, ס׳איז אן אב מלאכה.
איך מיין אז דער רמב״ם זאגט אז די נעמען פון די אבות זענען נישט א קארגע דעפינישאן נאר צו זיין, למשל, מחיקת האות נאר מיינען די עקזעקט פעולה פון מחיקת האות, נאר ס׳איז א ביסל א ברייטערע קאטעגאריע. און נאכדעם איז דא עפעס וואס איז נישט די זעלבע זאך, נאר ס׳איז א שוואכערע ענליכקייט, דאס ווערט שוין א תולדה. פונקט די חילוק צווישן די ענליכקייטן וועלן מיר פרובירן צו פארשטיין ווען דער רמב״ם וועט ברענגען די דוגמאות.
דאס הייסט “מעניינם”. “ענין” מיינט די מינינג, די קאנצעפט, ווי דו זאגסט, נישט די ווארט “חורש” למשל, נאר ס׳איז די איידיע פון חורש. און א תולדה מוז זיין נישט די איידיע פון חורש. ס׳איז דא דער טאטע׳ס חבר, ער איז אויף די זעלבע לעוועל פון די טאטע, און ס׳איז דא דער קינד, ברידער׳ס, און ס׳איז דא קינדער וואס שטאמען פון דעם. קיצור די ענינים, ברענגט די רמב״ם דריי דוגמאות, וואס הייסט יא, אה, פונקט ווען מיר טראכטן, וועלן מיר זען ביי די תולדה פון חורש, וועלן מיר זען די חילוק צווישן די מינים און די תולדותיהם.
דוגמא 1: חורש — “אחד החורש או החופר או העושה חריץ”
Speaker 1: קיצור די מינים, אחד החורש, אויב איינער אקערט די געווענליכע וועג פון אקערן, או החופר, אדער איינער גראבט, או העושה חריץ, אדער איינער מאכט א קריץ. איך ווייס נישט פונקטליך וואס דאס מיינט בכלל, ווייל איך זע נישט די דריי דוגמאות, באט מסתמא איז דא א געוויסע וועג וויאזוי מ׳טוט געווענליך חורש. איך ווייס, אן אקס פארט און מאכט אזא מין ליין. וואס איז די חילוק צווישן חורש און עושה חריץ? איך וואלט געזאגט אז ס׳איז ממש די זעלבע זאך, נישט מינים.
זאגט די רמב״ם, אפילו עפעס וואס מ׳רופט נישט מיט די ווארט חורש, אבער חורש מיינט… ניין, איך מיין וויאזוי ער זאגט דא איז, חורש מיינט מאכן… אקערן מיינט וואס? מאכן ווייך די ערד, אדער אזא סארט זאך, עפעס קראצן אין די ערד. זאגט ער, ס׳איז דא אויף דריי מיני וועגן וויאזוי מ׳קען אנרופן קראצן אין די ערד. לאמיר זאגן, אין א נאסערע ערד הייסט עס אזוי, אדער אין א טרוקענע, אדער ווען מ׳דארף מאכן אביסל א טיפערע. חופר זעט יא אויס ווי טיפער ווי חורש. חורש מאכט מען נישט קיין טיפע לאך. חורש גראבט מען אביסל אויף, יא, מ׳מאכט אז די הארטע ערד זאל ווערן אזוי פאפי. חופר מיינט אריינגראבן. וואס איז די טעכנישע חילוק פון די דריי זאכן בכלל?
Speaker 2: ס׳איז אמת אז אין בעיסיק איז עס די זעלבע זאך, אלע מאכן א לאך אין די ערד. פארדעם טאקע זענען זיי אלע די זעלבע מלאכה, יא. אונז דארפן פארשטיין פארוואס איז עס די זעלבע זאך. די חילוק איז נאר, א חורש נוצט אזא טול. דאס איז די טול וואס הייסט א חורש. חופר איז ווען מ׳טוט די זעלבע פעולה, מ׳טוט די זעלבע אויפטו, אבער מיט אן אנדערע מין מאשין אדער וואס, אן אנדערע כלי. קען זיין אז ס׳איז אביסל פענסי אנדערש די אויפטו. א חורש מאכן, ווי דו זאגסט, טיפער אדער ווייניגער טיף, אדער… אבער עושה חריץ איז די גרעסטע, מ׳קען עס טון אפילו מיט די באנק, אויב מ׳טוט עס מיט די הענט.
מאירי און ר׳ יונה וועגן די חילוק צווישן חורש, חופר, ועושה חריץ
Speaker 1: ער זאגט אזוי, די מאירי, ער זאגט אז חורש געווענליך מיינט א מענטש מיט א בהמה, און חופר אדער חריץ זענען אנדערע אופנים, ווען א מענטש טוט עס אליין מיט זיין האנט אדער מיט אן אנדערע… חופר איז אז ער גראבט מיט א שאוול, אזא סארט זאך, און חריץ איז אז ער האקט מיט א האמער. א צווייטע, ר׳ יונה זאגט אנדערש. ס׳האט צו טון, אה, ביי חורש רוקט מען אוועק די זאמד, און ביי חופר לאזט מען די זאמד אין פראנט. אקעי. ס׳איז אויך אמת, אבער ס׳איז איין ענין. ס׳איז גערעכט אז ס׳איז די זעלבע תוצאה און די זעלבע פעולה אפילו, סיי די זעלבע תוצאה און סיי די זעלבע פעולה, ער שניידט א לאך, אזא קליינע לאך אין די ערד, אבער ס׳איז אנדערע וועגן. וועגן דעם הייסט עס, אפילו זיי פרעגן, ס׳איז חורש, הייסט נישט חורש, אבער ס׳איז א חורש, ממילא איז עס א חורש אפילו ס׳הייסט נישט חורש. “שכל אחת ואחת מהם חפירה היא בקרקע” — ס׳איז א סארט וועג פון מאכן א גרובעריי, א לאך אין די קרקע, “ואין ענין אחד היא”.
דוגמא 2: זורע — “אחד הזורע זרעים או הנוטע או המבריך”
Speaker 1: וכן, גייט ער זאגן אויך, ער גייט ברענגען די גמרא פון זריעה. “אחד הזורע זרעים”, געווענליך זריעה מיינט… די זאכן האבן א unique נאמען, ס׳איז אינטערעסאנט, אבער ס׳איז דא אפאר זאכן וואס האבן unique נעמען פאר יעדע פעולה. ביי זריעה זאגן זיי, נישט נאר פעולות, ס׳איז דא ביי חפצים, קוצר איז דא אזא זאך. זריעה טייטשט אז מ׳שניידט seeds, יא, ביי קוצר גייען מיר זאגן. געווענליך ווען מ׳זאגט זורע, האט עס צוטון מיט די ווארט זרעים, ער פלאנצט איין זרעים, קערעלעך. ער מאכט קערעלעך זאלן וואקסן, געבן זיי א נאמען זריעה. ס׳מיינט נישט דווקא אז מ׳מאכט קערעלעך וואקסן, מ׳מאכט עפעס וואס וואקסט.
זאגט ער, ביימער, ווען מ׳פלאנצט איין ביימער, רופט עס נישט זריעה, מ׳רופט עס נוטע. אדער מ׳מאכט נישט מיט קערעלעך. ס׳איז דא צוויי וועגן פון איינפלאנצן א בוים: דו קענסט נעמען א קערל אריינגעבן אין די ערד, דו קענסט נעמען א שטיקל בוים וואס איז געווען, א שטעקן אריין, אדער עפעס אזוי. אפשר איז דא אויך מיט קערעלעך?
Speaker 2: ניין, איך מיין אז ס׳איז פשוט אן אנדערע… ווען מ׳פלאנצט איין א בוים… לאמיר זאגן מיט קערעלעך, א פרוכט, א פרוכט בוים איז דא קערעלעך. מ׳מאכט עס נישט מיט קערעלעך געווענליך, וועגן דעם הייסט עס טאקע אנדערש. מ׳מאכט עס געווענליך מיט א בוים וואס איז שוין דא, מ׳נעמט אפשר א צווייג און מ׳לייגט עס אריין אין די ערד, עפעס אזוי. ערגעץ וואו איז דא קערעלעך. ס׳איז אויך דא א וועג פון נעמען שוין אן existing בוים, ס׳איז אויף שנעלער. היינט זיכער, מ׳פלאנצט כמעט קיינמאל נישט ביימער מיט קערעלעך, ס׳איז זייער נישט efficient. ווייל געווענליך ביימער האבן געווענליך א וועג וויאזוי זיי ווארפן אליינס אראפ זייערע קערעלעך און ס׳וואקסט. איך רעד נישט פון דעם, איך רעד איינער פלאנצט א בוים.
Speaker 1: ס׳איז דא זרעים מיינט, אזויווי תבואה, ס׳איז דא זאכן וואס איז דער ניגון איז צו מאכן מיט קערעלעך. געווענליך ביימער מאכט מען נישט מיט קערעלעך, אזוי מיין איך, פאר די מערסטע טייל. קען זיין, ווייל איך מיין דער עיקר ווארט דא, אפילו מען רופט עס נישט דאס ווארט זריעה, אבער דאס ווארט איז ווען מען פלאנצט אפילו זיין אזעלכע זאכן. אין די סארט פעלער איז נישט נאר א רופט פאר וואס האט אן אנדערע נאמען.
מבריך — הבראכה
Speaker 1: די נעקסטע איז נאך א מער אן “obvious” אנדערע מין זאך, אבער עס איז אויך די זעלבע קאטעגאריע ווי זריעה. אוי, א מבריח עלנות, און וויינער שטעלט סאך די סארט פעלער,
אב מלאכה פון זורע (המשך) — נוטע, מבריך, מרכיב, זומר
Speaker 1: איך רעד נישט פון דעם. ווען דער איינער פלאנצט א בוים, דא זורע מיינט אזויווי תבואה. ס׳איז דא זאכן וואס איז דער נויטיגערס צו מאכן די קערלעך, געווענליך ביימער מאכן נישט קיין קערלעך. אזוי מיין איך פאר די מערסטע טייל. קען זיין, אבער איך מיין די עיקר ווארט דא איז אפילו מ׳רופט עס נישט די ווארט זריעה, אבער די ווארט איז ווען מ׳פלאנצט עס זאל זיין א חילוק אין די סארט פירות, נישט סתם א ריזן ווארט וואס האט אן אנדערע נאמען.
די נעקסטע איז נאך א מער אבוויעס אנדערע מין זאך, אבער ס׳איז אויך אין די זעלבע קאטעגאריע ווי זריעה. או, המבריך אילנות, ער מיינט ער שטעלט צוזאם צוויי ביימער. ס׳טאטשט ער בינדט צוזאם צוויי ביימער. מבריך מיינט ער נעמט א שטיקל צווייג פון דעם בוים און ער לייגט עס אריין אין די ערד. און מרכיב איז… סאו וואס איז די חילוק צווישן נוטע און מבריך? נוטע איז ווען מ׳שניידט אינגאנצן אפ א שטיקל און מ׳לייגט עס אריין אין א פלאץ. מבריך איז ער נעמט א לעבעדיגע בוים, ער שטעקט אריין איין שטיקל אין די ערד, שפעטער ווען ס׳הייבט אן צו וואקסן דארט שניידט ער עס אפ טאקע. ס׳טאטש ס׳זאל זיין אין די ערד און ס׳זאל נאך יונג זיין פון די פריערדיגע בוים.
Speaker 2: יא.
Speaker 1: אקעי. או המרכיב, ער שטעלט צוזאם, ער לייגט אריין א שטיקל פון איין צווייג און ער לייגט עס ארויף אויף אן אנדערע צווייג וואס איז מקווה אין אן אנדערע בוים. או הזומר, אדער איינער וואס שניידט אראפ כדי ס׳זאל קענען וואקסן, יא? כל אלו אב אחד הן, מאבות מלאכות.
דער ענין פון אלע פינף וועגן — להצמיח דבר
זעסט אבער אז דא איז עס נאך אביסל ווייטער, יא? ביי א מבריך אדער עטליעסט א זומר, יא? ביי חורש איז אלע דריי געווען הכשרה בקרקע. א זומר, איז דאך ער טוט אינגאנצן אן אנדערע זאך, ער שניידט. ער זייעט נישט, ער שניידט. אבער דאס איז די וועג פון מאכן אז ס׳זאל וואקסן. אבער ס׳איז נישט קיין תולדה, דאס איז ממש ענין אחד. ווי ענין אחד? כל אלו עניינו להצמיח דבר, וואלט אונז זען עפעס צו מצמיח זיין. מאכן וואקסן. זייער גוט. מאכן וואקסן. אפילו ער טוט עס דאך די פעולה פון שניידן, אבער מיט דעם מאכט ער וואקסן די… פארוואס שניידט מען? ווייל די אנדערע זאלן וואקסן גוט, רייט?
קשיא: פארוואס איז זומר נישט א תולדה?
און פארוואס וואלט דאס נישט געווען למשל א תולדה? מ׳וועט זען שפעטער ביי די אנדערע די גמרא׳ס פון תולדות. א זומר סאונדס ווי ס׳וואלט געווען א גוטע תולדה. ניין, ס׳איז נישט קיין תולדה. א תולדה, באלד וועלן מיר זען. אבער דו פארשטייסט אבער אז די זומר, אונזער ענטפער אבער ביימער מאכן, וויאזוי מאכט מען ביימער וואקסן? ס׳איז דא פינף וועגן צו מאכן ביימער וואקסן. וואס מאכט א בוים? כ׳האב פינף וועגן, מען קען זורע זיין, מען קען נוטע זיין, מען קען מבריך זיין, מען קען מרכיב זיין, מען קען זומר זיין, פינף וועגן, רייט? דאס איז בעיסיקלי וואס ער זאגט.
אינטערעסאנטע שאלה: זומר vs. קוצר
יא, ס׳איז אינטערעסאנט וואס דא שטייט אזוי, ווען א מענטש גייט איינעם מיט א מיט א מעסער אין ראש השנה א שטיקל פון א בוים, ווייסט ער נאך נישט קלאר צי ער טוט יעצט קוצר אדער זומר?
Speaker 2: ממ.
Speaker 1: ס׳איז אינטערעסאנט, ער זאגט נישט אז דאס איז א תולדה, דאס איז ממש דער אב פון די נטיעות, אינטערעסאנט.
Speaker 2: אפשר איז דאס אן אנדערע סעזאן, קוצר איז ווען ס׳איז שוין דא, אבער זומר מאכט מען אנהייב סעזאן ווען ס׳איז נאכנישט געוואקסן און כדומה, ס׳איז נישט… כ׳ווייס שוין, אפשר מאכט זיך אז מ׳קען עס טון אין די זעלבע צייט.
אב מלאכה פון קוצר — בוצר, גודר, מוסק, אורה
Speaker 1: זאגט דער רמב״ם: וכהאי גוונא, אך הקוצר, דער מלאכה פון קוצר, קוצר ניצט מען אויף תבואה, ביים שניידן תבואה, אדער קטנית, דאס הייסט אויך קוצר. אבער ס׳איז דא אנדערע מינים שניידן, אנדערע סארטן חיבורים לקרקע וואס האט אנדערע נעמען. למשל ביי ענבים הייסט עס בוצר, אדער ביי תמרים הייסט עס גודר, אדער ביי זיתים הייסט עס מוסק.
Speaker 2: גודר… גודר, זעט עס אויס, דא שטייט… מוסק, גודר.
Speaker 1: אוי אריית תאנים, אדער איינער שניידט תאנים. כל אלו אב מלאכה אחת, שכל אחד ואחד עניינו לעקור דבר מגידולו.
מיינט, די כוונה איז ארויסצורייסן עפעס פון די פלאץ ווי ס׳וואקסט. ועל דרך זה שאר אבות, אז דער אב מיינט נישט נאר דער קארגער טייטש פון דעם ווארט, ווי למשל זריעה האט צוטאן מיט זרעים, אבער ער זייט אויך…
Speaker 2: דאס איז אויך קוצר.
דיסקוסיע: פארוואס האבן די פארשידענע פירות אנדערע נעמען?
Speaker 1: לכאורה דא אויך האסטו א חילוק אין די פעולה. ס׳הייסט תבואה שניידט מען מיט א, מען ווייסט וואס איז א שניידער מאשין, און ביי ענבים דארף מען שניידן מיט אן אנדערע סארט מאשין, דאס איז אן אנדערע סארט פעולה, ס׳איז א ריזן פאר וואס זיי האבן אנדערע נעמען. איך מיין, פארשטייט זיך… מ׳האט אן אנדערע ווארט פאר שניידן ענבים… ס׳איז אן אנדערע פעולה, מ׳דארף אנדערע טולס, ס׳איז אנדערע אומנות אביסל און אנדערע זאכן. פארשטייט זיך ס׳איז די זעלבע איידיע, פאר דעם איז עס טאקע די זעלבע ענין, אבער איך וויל ארויסברענגען אויך אביסל די חילוק.
Speaker 2: מיר וויסן צו דאס איז די סיבה פארוואס זאלן זיי גלייך האבן אנדערע ווערטער, ס׳איז אינטערעסאנט פארוואס זיי האבן אנדערע ווערטער. איך פארשטיי אז די ווארט איז וועגן די אנדערע פעולות.
Speaker 1: און וואס איז די אנדערע פרוכט? ווייל יעדע פרי האט באקומען זיין נאמען. מ׳זעט אזא זאך נישט אין קודש אז זיי האבן די זעלבע נאמען. אפשר ווייל זיי ביידע וואקסן ענליך, זענען זיי א סארט ענליכע.
Speaker 2: אבער ס׳איז אביסל אנדערש. טראכט אריין, תבואה שניידט מען אזוי. איך קען זיך פארשטעלן, איך ווייס נישט, מ׳שניידט עס אביסל אנדערש. זיתים, למשל, שאקלט מען די בוים ביז איך ווייס נישט וואס. וואס איז די אנדערע וועגן וויאזוי מ׳נעמט עס? ס׳איז נישט אלעס שניידט מען מיט א… וויאזוי הייסט די זאך וואס מ׳שניידט תבואה? די רינדעכיגע זאך?
Speaker 1: יא.
Speaker 2: היינט מאכט מען סתם א קאמביין.
דער יסוד פון “ענין המלאכה”
Speaker 1: אקעי, איז דאס איז די טייטש פון ענין המלאכה, און די רמב״ם זאגט דאס איז נישט קיין תולדה, נאר אן אב, ס׳איז די זעלבע זאך. ס׳איז אנדערע ווערטער. ווען מ׳האט געלערנט אבות מלאכות, מיינט אזוי ווי דו זאגסט, ס׳מיינט נישט ליטעראלי קוצר, ס׳מיינט די הגדרה, די זאך פון לעקור דבר ממקום גידולו.
פארוואס זאגט מען קוצר? ווייל ס׳איז שכיח. מ׳קען זאגן לעקור דבר ממקום גידולו. ניין, ס׳וועט נישט געבן קיין מופשט׳דיגע. די ל״ט מלאכות זענען נישט מופשט׳דיג. די לעקור דבר ממקום גידולו איז שוין מער א מופשט׳דיגע דמיון צווישן די אלע זאכן. אבער די טייטש פון די ווארט איז קוצר, שניידן. אבער געווענליך שניידן מיינט א מיוחד׳דיגע ווארט פאר תבואה. ער זאגט אז ס׳איז נאר א שגור הלשון. און די זעלבע זאך מיט זורע, ער מיינט נישט דווקא זריעה, נאר ער האט אנגעכאפט אפשר די מערסטע אפטע, געווענליך ווען מ׳שניידט איז תבואה אדער אזא זאך.
דער חילוק צווישן אב און תולדה
Speaker 1: שוין. יעצט גייט די רמב״ם זאגן וואס זענען די תולדות, ווייל די אלע אבות האבן תולדות. זאגט די רמב״ם, התולדה היא מלאכה הדומה לאב מאלו האבות. ס׳איז ענליך, אבער ס׳איז נישט די זעלבע זאך. מ׳נעמט עס נישט מעניינא, נאר א תולדה וואס שטאמט פון אים.
תולדה פון טוחן — מחתך ירק
כיצד? המחתך את הירק מעט מעט לבשלו, איינער שניידט א ירק אויף קליינע שטיקלעך כדי עס צו קאכן. ער וויל מאכן א זופ, דארף ער שניידן די ירק זייער קליינע שטיקלעך. הרי זה חייב, שזו מלאכה תולדת טחינה, ווייל די מלאכה איז א תולדה פון טחינה, וואס איז מאלן. וואס איז מאלן? וואס איז צו מאלן? וואס איז די פעולה פון מאלן? שהטוחן לוקח גוף אחד, ער נעמט איין גוף, ער נעמט א קערנדל פון ווייץ, ומחתכו הרבה. איז ווען איינער צעשניידט ירק טוט ער אן ענליכע זאך. הגם ס׳איז אין א וועג אנדערש, ווייל דארטן נעמט ער א קערל ווייץ און ער מאכט עס אין מעל, און דא בלייבט עס א ירק, נאר אין קליינע שטיקלעך, אבער ס׳איז דאך א תולדה.
סאו לאמיר טראכטן, וואס וואלט געווען עניינו של טחינה? כלומר דבר הדומה לזה, ריבוי תולדות הטוחן.
ס׳איז אינטערעסאנט אז דער רמב״ם קריכט אוועק פון זורע קוצר און ער נעמט אן אנדערע דוגמא, ווייל די אינטערעסאנטע זאך איז דאך צו קאמפעירן די תולדה ווערסעס די עניינו. וואס איז דא ביי טחינה? אבער למשל, וואס וואלט געווען עניינו של טחינה, די ממש עניינו? ווען נישט מ׳צעמאלט ווייץ נאר מ׳צעמאלט עפעס אנדערש, איך ווייס נישט וואס. און די תולדה דערפון איז ווען ס׳ווערט נישט אנגערופן צעמאלן, קיינער וואלט נישט געזאגט אז דער מענטש צעמאלט, אבער דו גייסט זיין מפשיט די זאך. וואס געשעט דא? ס׳געשעט דא אז מ׳נעמט א גרויסע זאך און ס׳ווערט אין קליינע שטיקלעך. און מיט דעם איז מחתך ירק אויך אן ענליכע זאך.
דער מגיד משנה׳ס חילוק — איכות הפעולה vs. איכות הנפעל
איך קען דיר נאכזאגן דעם מגיד משנה אין די הקדמה, ער טרייט צו זאגן א ווארט צו מסביר זיין דעם חילוק. ער זאגט אזוי, אז ס׳איז דא מלאכות וואס איז די זעלבע, ער רופט עס “בדימיונם”, די זעלבע עקזעקט מלאכה, נאר ס׳איז אנדערש אדער מיט די זאך וואס מ׳טוט עס צו, אדער מיט די אופן וואס מ׳טוט עס. ער רופט עס “איכות הפעולה”, די וועג וואס מ׳טוט עס, נישט די פעולה אליין. ס׳איז די זעלבע פעולה, נאר ס׳איז אן אנדערע סארט איכות וויאזוי מ׳טוט עס, אדער ב״איכות הנפעל”, די זאך וואס מ׳טוט עס צו.
הא למשל, קוצר און בוצר, דאס איז די עקזעקט זעלבע פעולה, נאר ס׳איז אן אנדערע נפעל, מ׳טוט עס צו אן אנדערע זאך. אדער זורע און נוטע, ס׳איז אביסל אן אנדערע פעולה, אבער ס׳איז נאר אן אנדערע איכות הפעולה, אן אנדערע וועג פון טון די עקזעקט זעלבע זאך.
משא״כ למשל מחתך את הירק, ס׳איז ענליך אבער ס׳איז נישט די זעלבע פעולה. דא זאגסטו דו שניידסט, דא מאכסטו מעל, דא מאכסטו נישט קיין מעל, דא מאכסטו קלענערע שטיקלעך. נאר ס׳איז ענליך, ווייל ס׳איז ביידע האבן אן ענליכקייט, אויב מ׳מאכט אזוי א גרעסערע קאטעגאריע, און מ׳זאגט נעמען איין גוף און עס צעטיילן אויף א זאך, איז דא דאס טוחן, אבער ס׳איז נישט א טוחן. ווייל טוחן איז די טייטש, אזוי ווי דו מאכסט פון ווייץ מעל. דא האסטו נישט געמאכט פון ווייץ מעל, נישט נאר. ווען דו וואלסט געמאכט, אזוי ווי דו זאגסט, דו מאכסט פון קארן מעל, איז אויך טוחן, אפילו אפשר אביסל אנדערע טולס מאכסטו פון דעם.
דיסקוסיע: ווען וואלט עס געווען דער אב אליין?
Speaker 2: ס׳איז מובן, יעצט טאקע, ווען נישט ער וואלט געשניטן קליינע שטיקלעך פאר א סאלאט, נאר ער מאכט דערפון א פאודער, וואלט דאס געווען טוחן אליין.
Speaker 1: יא. ווען איינער מאכט, סתם, איך ווייס, קארן פאודער, אדער עני אזא סארט זאך, וואלט איך געזאגט דאס הייסט די אב פון טוחן, ווייל ער צעמאלט עפעס, ער מאכט פון א פרוכט זאל ווערן עפעס א שטויב. אבער דא מאכט ער פון א גרעסערע שטיק פרוכט זאל ווערן קלענערע שטיק פרוכט. ס׳איז נאר א תולדה ווייל ס׳האט אן ענליכקייט.
ער זאגט, “אף על פי שטחינה משנה הגוף הראשון לגמרי”. דאס איז די… אזוי ווי דו זאגסט, די מאגנישע הגדרה. ס׳איז ענליך, דו ווילסט זאגן טעכניש, ס׳איז די זעלבע קעטעגאריע אין א ברייטערע קעטעגאריע. ס׳איז דא א קעטעגאריע, א גרעסערע קעטעגאריע פון שניידן איין גוף אויף אסאך. דאס איז עס. אבער ס׳איז נישט אין די מער מצומצמ׳דיגע זאך פון מאכן פון איין זאך א גאנצע אנדערע זאך, יא, ער האט עס אינגאנצן צעמאלן, ס׳איז געווארן מעל. שטימט?
Speaker 2: יא.
דיסקוסיע: פארוואס האט דער רמב״ם נישט געטראפן קיין עקזעמפל פון קוצר?
Speaker 1: לאמיר גיין צו א גרעסערע קעיס וואס איז מער קאמפליקירט. ס׳איז טאקע אינטערעסאנט אז די רמב״ם האט נישט געטראפן קיין עקזעמפל פון קוצר וואס איז נאר… פונעם מוט אין…
Speaker 2: יא. קוצר איז דאך דא. ווען איינער רייסט ארויס האר, איז עס קוצר פון… ווייל מ׳נעמט ארויס א פסולת ממקום גידולו. ניין? ס׳איז נישט וועגן האר. מ׳דארף עס זען אין די נעקסטע פרק, מ׳וועט זען.
תולדה פון טוחן — שף לשון של מתכת
Speaker 1: אקעי. ולכאורה, זאגט די רמב״ם נאך א דוגמא פון א תולדה פון טחינה. ער זאגט דיר, “הלוקח לשון של מתכות”, איינער נעמט א… לשון איז אינטערעסאנט, אמאל א מין וועג, א מין סייז פון מאכן לשון של ארגמן, לשון של מתכות. ס׳איז אזא קליינע לענגליכע שטיקל, סתם וואס זעט אויס ווי א צונג. ס׳איז א מין, איך וויל זאגן, א פעק, איך ווייס, א שטיק פון א מתכת, “ושף אותו”, ער רייבט עס אן. וואס האט עס מיט די שבירת קדרות פון די זעלבע לשון? איך ווייס נישט. ער צערייבט עס “כדי ליקח מעפרו”, צו האבן א פאודער, צו האבן א שטויב פון מתכת. כדרך שעושין צורפי זהב, אזוי ווי טוען צורפי זהב. איך מיין אז אין די גאלד ווארפט מען אריין נאך אביסעלע שטיקלעך פון אנדערע מתכות וואס זאל עס מאכן מער הארט.
תולדת טוחן – צורף זהב (המשך)
און ער זאגט, דאס איז תולדות טוחן, ווייל די ענין איז נעמען א גוף אחד און מחלק זיין לגופים הרבה.
אפילו הגם דו האסט געזאגט אז איך ווייס, צורף זהב איז עפעס קאנעקטעד מער צו, איך ווייס נישט, בונה, איך ווייס נישט וואס – ניין, אבער וואס איז געשען? דא האט ער גענומען א זאך וואס איז איין שטיק און ער האט עס צעמאלן אין קליינע שטיקלעך, איז דאך דאס טוחן.
אבער פארוואס איז עס נישט קיין טוחן ממש? ס׳סאונדט עקזעקטלי ווי טוחן. סך הכל מיט גאלד אנשטאט מיט ווייץ.
ס׳קען זיין די זעלבע זאך, ווייל דא איז עס געבליבן מתכת. ווען איינער פרעגט איינער וואס זענען די קליינע שטיקלעך, איז עס קליינע שטיקלעך פון מתכת. ס׳איז נישט אזוי ווי פון א ווייץ איז געווארן מעל. מעל איז נישט קליינע שטיקלעך ווייץ? מעל זעט נישט אויס ווי פיצי ווייצלעך. מעל איז א נייע זאך. ס׳איז טייטש די אינסייד פון די ווייץ. דו קוקסט אן א ווייץ און… איך ווייס נישט.
ס׳איז אינטערעסאנט. לכאורה די שינוי וואס איז געשען צווישן א שטיקל מתכת און קליינע שטיקלעך דערפון איז שוה בערך. איך ווייס נישט. ס׳איז אן אינטערעסאנטע זאך, ניין?
ער פרובירט צו מסביר זיין אן אנדערע חילוק. איך כאפ נישט וואס ער זאגט. אפשר טאקע וועגן דעם וואס ס׳איז נאך גרעסערע שטיקלעך, די עפר איז נאך גרעסער רעלאטיוו צו די…
דו קענסט אבער נאכקוקן אביסל אנדערש, אז די ווייץ איז דאך נאך אונטערוועגנס, ס׳איז דאך נאך נישט געענדיגט ביז ס׳איז געווארן מעל. ס׳איז נאך א חלק פון… ס׳איז נאך א חומר. די ווייץ איז די אומגעענדיגטע מעל. וואס איז א ווייץ? א מעל אין פאטענשל.
א לשון של מתכת איז לאו דווקא. מ׳קען עס נוצן אויף פארשידענע מיני וועגן, מ׳קען מאכן דערפון א גראבע שטיקל. ס׳איז ווייניגער שינוי אין די גוף הדברים, ס׳איז נאר א געמיש אין די הגדרה.
אהא, אינטערעסאנט. אקעי.
תולדת בורר – מאכן גבינה
וכן הלוקח חלב ונותן בו קיבה – ער האט אריינגעלייגט די קיבה פון די בהמה, ער האט אריינגעלייגט די שטיקל פון די בהמה׳ס קיבה, די בית הקיבה איז די מאגן, וואס האט אין זיך א שארפקייט און דאס מאכט די מילך זאל ווערן זויער און ס׳זאל ווערן דערפון קעז – כדי לחבצו צו מאכן דערפון קעז, הרי זה חייב משום תולדת בורר, שהפריש הקוס – ער האט אוועקגענומען די געדיכטע חלק פון די מילך פון א חלק פון די נאסע מילך, פון די ליקוויד.
ס׳איז זייער אן אינטערעסאנטע זאך. וואס איז נישט די שוואכערע? מי הגבינה. קוס איז די וואסער און די… אה, די וואסער פון די הארטע חלק. אקעי. ער נעמט ארויס, ער טוט סעפערעיטן די וואסעריגע חלק פון די געדיכטע חלק.
דאס איז זייער אינטערעסאנט, ווייל דאס זעט ממש נישט אויס ווי בורר. ס׳איז אן אנדערע מין זאך, ער האט אריינגעלייגט עפעס אן אינגרידיענט אין א טאפ. אבער די תוצאה איז ענליך.
חידוש: מ׳קוקט אויף די פועל יוצא
אבער דא ברענגט ער עפעס וואס מיר האבן נאך נישט געהאט אזא זאך. ווען איינער זעט איינעם אריינלייגן עפעס, ס׳זעט גארנישט אויס ווי איינער טוט בורר. בורר איז נישט עפעס אריינלייגן עפעס אין א טאפ. אבער די פועל יוצא דערפון – דאס איז די ערשטע מאל וואס מ׳זעט אז מ׳קוקט אויף די פועל יוצא. די פועל יוצא דערפון איז אז אדאנק זיין פעולה איז געווארן אפגעטיילט די חלב פון די…
איך מיין אז אלע מלאכות קוקט מען בעצם אויף די פועל יוצא.
ניין, אבער ס׳איז נאר זייער אנדערש.
פארשטייט זיך, דאס איז א טעקניק.
דיסקוסיע: פארוואס נאר תולדת בורר?
לאמיר פרעגן פארקערט, פארוואס איז דאס נאר א תולדת בורר? פארוואס איז עס נישט בורר אליין?
ווייל בורר טייטשט מ׳נעמט שטיקלעך, די זעלבע שטיקלעך, און מ׳נעמט צעטיילט. דא האסטו געמאכט עפעס א פעולה, עפעס א כעמישע פעולה, ס׳איז צעטיילט, איז דאס א תולדת בורר. וועגן דעם, רייט?
איך טראכט איך.
יא, איך מיין אזוי.
תולדת בונה – אויספארעמען גבינה
ואם גבנו וסחטו – און נאכדעם וואס ער האט גענומען די שטיק חלב וואס ער האט שוין אראפגענומען דערפון די קוס, די וואסער דערפון, די ליקוויד, און ער האט עס אויסגעפארעמט אז ס׳זאל ווערן א שטיק.
נאר אינטערעסאנט, דא איז שוין ממש זייער אינטערעסאנט, וואס איז ער חייב? משום בונה.
וואו! ווען ער ווילט אויסקוקן ווי ער בויעט, ער שפילט זיך מיט קעיס, ער בויעט בונה.
אבער אויב קוקסטו אין די וואס איז די תכלית פון בונה, וואס איז די פועל יוצא פון זיין פעולה איז, צוזאמענעמען חלקים. “ש… לקבץ… כשמקבץ…” עפעס איז פון זייטן, די למ״ד איז איבעריג. “כשמקבץ חלק על חלק…” טשעקל… איך ווייס נישט. “כשמקבץ…” ניין, ס׳איז עפעס ראנג דא.
אקעי, לאמיר קוקן וואס שטייט דא. ווען איינער איז מקבץ חלק על חלק ודבק אחד עד שיעשה גוף אחד או עד שדומה לבנין.
וואס איז א בנין? “כל המקבץ…” סארי, ס׳איז נישט… אה, ס׳איז “כל המקבץ”. ווען איינער נעמט… וואס איז בויען א בנין? בויען א בנין דארף מען האבן אנדערע שטיקלעך ציגל, און מ׳מאכט דערפון אז ס׳ווערט איין הויז, אדער א באנטש יריעות, ס׳ווערט איין אוהל. איז בויען. און אין גבינה איז די זעלבע זאך. דא איז א באנטש… גבינה איז א באנטש קליינע שטיקלעך קעז, אדער געדיכטע שטיקלעך אין די וואסער, און מ׳נעמט עס צוזאם, ווערט עס א בונה.
“שכל המקבץ חלק על חלק ודבק הכל עד שיעשה גוף אחד, או עד שדומה לבנין.”
דער רמב״ם׳ס נוצונג פון “גוף”
דער רמב״ם האט דא די ווארט “גוף”. דו נעמסט א באדי, נישט א גוף פון א מענטש. א גוף ביי דער רמב״ם מיינט ברייטער, אזוי ווי א טיש איז אויך א גוף, א באדי.
און די צעטיילן איז אסור, האט דער רמב״ם געזאגט פריער, טוחן האט מען צעטיילט אויף א געוויסע וועג. און דא זאגט ער, צוזאמענעמען ביז ס׳ווערט איין זאך, דאס איז דומה לבנין.
וואס איז נישט שווער צו פארשטיין, ס׳מאכט סענס. נאר ס׳איז זייער אנדערש. גבינה איז נישט קיין בנין, מ׳קען נישט… אקעי, ווייל ס׳איז די תולדה.
יא?
דיסקוסיע: פארוואס נישט לש?
לש איז דאך נישט די זעלבע, ס׳איז נישט לש? די סוגיא גבינה איז נישט דומה ללש?
אקעי, מ׳קען טראכטן, אויף אסאך זאכן קען מען טראכטן. וואנס מ׳עבסטרעקט אזוי שטארק, פארדעם דארף מען די גמרא׳ס א חקירות, צו דאס איז א תולדה שדומה, א תולדה שאינה דומה, ס׳איז ענליך.
יא?
אבער דא דארף מען נאר די גמרא, דער רמב״ם וויל נאר די גמרא׳ס א דין.
דער רמב״ם׳ס כלל: “מגוף המלאכה תדע”
וואס הייסט א דוגמא? “וכל אחד מהמלאכות האלו אבות, ויש להם תולדות הדומים להם”. דורך דעם וואס די פועל יוצא דערפון האט א דמיון. “ומגוף המלאכה הנעשית בשבת תדע מאיזה אב ותולדת איזה אב”. אנשטאט וואס מ׳דארף אמאל רעכענען צו א זאך איז אן אב ווייל ס׳איז מעין אן אנדערע מלאכה, אזוי ווי למשל צו מאלן א שטיקל פון מתכת, דאס איז א תולדה, אנטשולדיגט. זאכן וואס ס׳ווערט אן אב און ווען ס׳ווערט א תולדה.
וואס וויל ער זאגן “מגוף המלאכה”?
איך מיין אז וואס ער שרייבט דא איז, “גוף המלאכה” מיינט ער וואס ער האט פריער געזאגט, נישט די פועל יוצא. גוף מיינט ער וואס ס׳איז, יא, עקזעקטלי אזוי, די מער אבסטראקטע הגדרה.
ער זאגט, דו וועסט זען אז איך שרייב שפעטער אז עפעס איז א תולדה פון יענץ, טראכט אריין וואס איז דאס, נישט יעדע מאל וועל איך מסביר זיין די למדנות דערפון.
פארוואס טוט ער מסביר זיין? פארוואס מאכט ער כזה התבונן? ווייל ביידע זענען מכוון לחלק וכו׳.
זאגט דער רמב״ם, איך קען דיר נישט יעצט מסביר זיין אויף יעדע דוגמא, דו ווילסט לערנען ווייטער הלכות שבת? קוק אריין, וועסטו זען אז יעדע מאל אויב איך זאג אז עפעס איז מעין א מלאכה, וועסטו פארשטיין פארוואס. טראכט אריין פון די וואס די מלאכה איז, וואס ער טוט, וועסטו פארשטיין פארוואס איז עס א מעין אדער פארוואס איז עס א תולדה פון יענע אב.
איך מיין, ווייל שפעטער איז ער דאך נישט מסביר בעצם. דא האט ער געזאגט א למדנות, דאס איז די תולדות בורר שערורייתא, און נישט יעדע מאל איז ער מסביר שערורייתא. אבער ער זאגט, ווען ער וואלט ווען סתם געזאגט מ׳טאר נישט טון די און די זאך בשבת אן זאגן פון וועלכע, וואלט א מענטש געקענט אליין צוזאמשטעלן פון וועלכע אב אדער תולדה.
אבער געווענליך זאגט ער אויך אלס וועלכע איסור ס׳איז, ניין?
רייט, סאו איך מיין אז ער מיינט נאר צו זאגן אז ער זאגט נישט די קאנעקשן אלעמאל. ער זאגט נישט פארוואס, וואס די שייכות איז, צו ווייל די פעולה איז ענליך צו ווייל די פועל יוצא פון די פעולה איז ענליך.
עקזעקטלי. וואס איז די למדנות? וואס איז די… ער זאגט דיר דאך פיינע הגדרות. דו ווילסט זאגן אז טוחן איז מפריד חלקי גוף אחד, דאס איז דאך א למדנות וואס דער רמב״ם האט געטראכט צו מסביר זיין פארוואס די זאכן זענען תולדות טוחן אדער מעין טוחן. סאו ער זאגט דיר זאכן וואס ער האט דיר נישט געזאגט, קוק, אויף וואס די פעולה איז עס פארשטיין, אזוי מיין איך.
ווייל מיט זיין הגדרה פון בונה דאך לכאורה סותר אויך די תוכן, יא.
אקעי. ס׳איז אלעמאל גרינגער צו זען די קאנעקשאן ווי צו זען די חילוק, אה.
איך דארף פארשטיין בעסער ביי יעדע דוגמא, אבער דאס איז די רמב״ם׳ס כללים.
אקעי.
נפקא מינה צווישן אב און תולדה
יעצט גייט מען וויסן די נפקא מינה פון די גאנצע הלכה אב אדער תולדה. וואס איז די נפקא מינה צווישן א זאך צו ס׳איז אן אב צו ס׳איז א תולדה?
זאגט די רמב״ם אזוי, בין העושה אב מלאכה או תולדה מן התולדות, ס׳איז אזוי, במזיד חייב כרת אם אין עדים, ואם באו עדים והתרו בו נסקל, ובשוגג חייב חטאת קבועה, אייביג די זעלבע חטאת.
סאו לענין עונש איז נישט קיין שום חילוק צו דו טוסט אן אב אדער א תולדה, אלעס זענען איסורים מדאורייתא, די זעלבע עונש פונקט אזוי.
אם כן מה הפרש יש בין אבות לתולדות? וואס איז די חילוק?
זאגט די רמב״ם, אין ביניהם הפרש אלא שיש בהן עוד שטיקל חילוק לענין הקרבן בלבד. לגבי א קרבן קומט אויס א חילוק, פארוואס?
די חילוק לענין קרבן
שהעושה מלאכות בשוגג, אויב איינער טוט מלאכות בשוגג, אם עשה אבות הרבה בהעלם אחד, אויב האט ער געטון אין איין שוגג, אין איין העלם, ווען ס׳איז אים נעלם געווארן די ידיעה למשל אז היינט איז שבת אדער אזא סארט זאך, און ער האט געטון א באנטש אנדערע אבות, ער האט געטון זריעה, חורש, קוצר, איז חייב חטאת אחת על כל אב ואב, יעדע אב איז א זאך, איז א גאנצע זאך פאר זיך, און ער איז חייב אויף יעדע איינס עקסטער.
אזוי האט עס די תורה אויסגעשטעלט אז מ׳קען זאגן אז ער האט געטון נישט גערוט שבת, אבער ניין, מ׳האט עס יא צעטיילט אין עקסטערע מלאכות, אזוי ווי ער האט געטון דריי עקסטערע זאכן. אבער פארדעם האט מען עס נאר צעטיילט אין ניין און דרייסיג, מ׳האט עס נישט צעטיילט אין הונדערטער פעלער פון תולדות.
אז לגבי אן אב מיט די תולדות פון אים הייסט עס יא אזוי ווי איין זאך, ואם עשה אב ותולדותיו בהעלם אחד אינו חייב אלא חטאת אחת, זיי קוקן עס אן ווי ער האט געטון איין זאך.
סאו די נפקא מינה איז נאר בשוגג, אבער במזיד איז נישט קיין חילוק, די עונש איז צוויי מאל שטארבן איינמאל.
כרת קען מען אויך נאר באקומען איינמאל?
אויך נישט.
יא, לויט די רמב״ם׳ס כרת זיכער.
אבער לגבי שוגג, אנדערע ווערטער, די מאקסימום חטאות וואס מ׳קען באקומען פון איין שבת, at least בהעלם אחד, איז ניין און דרייסיג.
דער רמב״ם גייט נישט דא אריין נאך הלכות שגגות, דא איז הלכות שבת, ער זאגט מער פרטים פון די נקודה פון וויאזוי מ׳איז מחייב א שוגג. אבער די אופן כללי איז דא א חילוק אז אויב ס׳איז בהעלם אחד, דעמאלטס מאכט מען נאר איין חטאת אויף each אב, נישט אויף אן אב מיט זיינע תולדות.
הלכה ח׳ (המשך) — חטאות בהעלם אחד: אבות מלאכות
אויך יא, לויט׳ן רמב״ם׳ס כרת זיכער.
אבער לגבי שוגג, אנדערע ווערטער, די מאקסימום חטאות וואס מ׳קען באקומען פון איין שבת, אליבא דהעלם אחד, איז ניין און דרייסיג. דער רמב״ם גייט נישט דא אריין נאך הלכות שגגות, וואס הלכות שגגות זאגט מער פרטים פון פונקטליך ווען איז מען מזיד און ווען איז מען שוגג, אבער אויפן כלליות איז דא א חילוק אז אויב ס׳איז בהעלם אחד, דעמאלטס מאכט מען נאר א חטאת אויף יעדע אב, נישט אויף אב מיט זיינע תולדות. און דער רמב״ם גייט יעצט זאגן עקזעמפלס.
כיצד? הרי שחרש וזרע וקצר בשבת בהעלם אחד, הרי זה חייב שלש חטאות, דריי עקסטערע חטאות. ואפילו עשה ארבעים חסר אחת בשגגה, ער האט געטון אלע ניין און דרייסיג מלאכות בשגגה, ושכח שכל אלו המלאכות אסור לעשותן בשבת, ער האט פארגעסן, ער האט געלערנט משניות אין שבת, ער האט געמיינט אז ס׳איז א מצוה, די אלע זאכן דארף א איד טון שבת, ער מאכט זיך א תמימות׳דיגע עם הארץ, יא? חייב על כל מלאכה ומלאכה חטאת אחת, ווייל זיי זענען עקסטער.
אבל אם עשה כמה תולדות, למשל טחן וכתש הירק ושף לוחות של מתכות, וואס זענען צוויי דינים וואס דער רמב״ם האט געזאגט זענען תולדות פון טוחן, ער האט געטון בהעלם אחד, אין איין שגגה, אינו חייב אלא חטאת אחת, שהרי לא עשה אלא אב אחד ותולדותיו, וכן כל כיוצא בזה.
און וואס טוט זיך ווען ער האט געטון מעין אותה מלאכה? אה, דאס גייט ער זאגן אין די נעקסטע סעיף.
הלכה ט׳ — מעין מלאכה אחת בהעלם אחד
אף העושה מלאכות הרבה מעין מלאכה אחת בהעלם אחד, נישט אב מיט זיינע תולדות, נאר אב מיט זיינע קאליגס, מיט זיינע ברידערס וואס זענען מעין אותו אב, איז אויך אינו חייב אלא חטאת אחת, וואס דאס איז דאך אזויווי איין עיקר מלאכה. כיצד? הרי שזרע ונטע והבריך והרכיב וזמר, די אלע דינים וואס דער רמב״ם האט פריער אויסגערעכנט, אז אויסער זריעה וואס מיינט געווענליך איינפלאנצן זרעים, איז אויך דא א וועג פון איינפלאנצן א בוים אדער א צווייג פון א בוים און אזוי ווייטער, אדער אפילו שניידן אויב דאס שניידן מאכט אז ס׳זאל וואקסן, וחייב עליו חטאת אחת שכולן אב אחד הן, זיי זענען אלע די זעלבע אב פון זורע, חייב על כל כיוצא בזה. דאס הייסט אז די ל״ט זענען צעטיילט אין עקסטערע קעטעגאריעס. מ׳איז נישט חייב קיין אלע אנדערע מלאכות, אפילו אויב זיי זענען זייער דומה צו זורע, אבער זיי זענען אלע אופנים פון טון זורע, און מ׳איז נאר חייב איין חטאת, חייב על כל כיוצא בזה.
הלכה ט׳ — מעין מלאכה אחת בהעלם אחד
ס׳איז אינטערעסאנט, די רמב״ם׳ס פירוש אויף די משנה, “אבות מלאכות ארבעים, מעין מלאכה אחת הן חייב על אחת.” ס׳איז דא מפרשים וואס האבן געטייטשט אז דאס מיינט פשוט א תולדה. דער רמב״ם האט געמאכט א נייע קעטעגאריע פון “מעין”, אבער למעשה איז נישטא קיין שום נפקא מינה להלכה, ווייל דער רמב״ם איז אויך מודה אז דער דין פון א תולדה איז דאס זעלבע. סא פארוואס דארף דער רמב״ם בכלל די גאנצע הגדרה פון “מעין מלאכה”? ווייסן מיר נישט. ס׳איז נישטא קיין שום נפקא מינה, ס׳איז נאר א למדנות. מ׳דארף טראכטן וואו ס׳קומט אויס א נפקא מינה. איך ווייס טאקע נישט. דער רמב״ם רעדט גאנצעריג אז דא האבן געמישט נעמען. ער זאגט אז ס׳איז נישטא קיין נפקא מינה, אבער ער זאגט אז ער האלט אז דער רמב״ם׳ס פשטות איז גערעכט אין די פשטות פון די משנה.
אבער ס׳מאכט סענס למד׳יש, לאגיש, אז דער רמב״ם זאגט נישט אלעמאל אז ס׳איז א תולדה. א תולדה דארף זיין אביסל אנדערש פון די מלאכה. דא איז עס דאס זעלבע, נאר אויף אן אנדער אופן אדער אין אן אנדערע זאך. אבער פארוואס איז אזוי וויכטיג פאר׳ן רמב״ם צו זאגן די גאנצע ענין פון “מעין”? יא, נישט אינגאנצן קלאר.
—
אקעי, עד כאן הלכות שבת פרק ז׳.