סיכום השיעור 📋
סיכום פון דעם שיעור – הלכות קידוש החודש פרק י״א
הקדמה און יסוד פון פרק י״א
פרק י״א איז דער אנהייב פון די אסטראנאמישע חשבונות אין הלכות קידוש החודש. דער לערנען הייבט זיך אן מיט דעם יסוד אז „אין התורה נקנית אלא במי שממית עצמו עליה” — דער צער פון מודה זיין אז מען ווייסט נאך נישט, איז אליין א חלק פון קנין התורה.
—
חזרה אויף דעם יסוד פון פרק ו׳ און פרק ז׳ — צוויי סוגי קידוש החודש
דער רמב״ם זאגט „לפי שאמרנו בהלכות אלו” — ער צייכנט צו אויף פרק ו׳ וואו ער האט געזאגט „שבזמן הזה מחשבין בדיקדוק ויודעים אם יראה הירח או לא יראה”.
פשט:
דער רמב״ם שטעלט אוועק צוויי תקופות מיט צוויי הלכות:
1. בזמן שיש בית דין בארץ ישראל (סנהדרין) — מקדש על פי ראיה. עדים קומען, מ׳לערנט מסכת ראש השנה, מ׳מאכט צידה פאר די עדים, מ׳איז מקדש לויט וואס זיי האבן געזען.
2. בזמן שאין בית דין — מקדש על פי חשבון, א מסורה נאך פון משה רבינו. דאס איז דער חשבון פון מולד הממוצע וואס דער רמב״ם האט אויסגעלערנט אין פריערדיגע פרקים.
חידושים און הסברות:
א) דער חשבון העיבור איז נאר א בערך׳דיגע חשבון — ראש חודש קען זיין צוויי מאל „אפ”
אונזער ראש חודש איז „צוויי מאל אפ” פון דער ריכטיגער ראיה:
1. מולד הממוצע vs. מולד האמיתי: די מולד וואס מ׳רופט אויס אין שול איז דער מולד הממוצע (כ״ט יום י״ב שעות תשצ״ג חלקים פאר יעדע חודש), אבער אין אמת׳ן זענען די חדשים נישט אלעמאל גלייך לאנג — אין ווינטער אדער זומער זענען זיי אביסל לענגער אדער קירצער. דער ממוצע שטימט גאנץ גוט אויף א לאנגע תקופה (אפשר אפ מיט בלויז אפאר סעקונדעס), אבער פאר אן איינצלנע חודש קען עס זיין אפגערוקט.
2. מולד vs. ראיה: דער מולד (זמן הקיבוץ — ווען זון און לבנה שטייען אין דעם זעלבן פלאץ) איז נישט דער זעלבער ווי ווען מ׳קען זען די לבנה. ביים מולד אליין קען מען גארנישט זען — עס נעמט מינדסטנס זעקס שעה אדער מער ביז די לבנה רוקט זיך אוועק גענוג פון דער זון אז מ׳קען עס אנהייבן זען. דערצו קומען נאך פראקטישע פאקטארן ווי וואלקנס.
3. חדשים מלאים וחסרים: א חודש איז 29½ טעג, אבער ראש חודש קען נישט זיין א האלבע טאג. ממילא מאכט מען איין חודש מלא (30) און איין חודש חסר (29), וואס פירט צו נאך אן אפרוקונג פון דער אמת׳דיגער מולד אדער ראיה.
דער רמב״ם אליין זאגט אז ראש חודש קען זיין אפילו צוויי טעג אפגערוקט פון דער מולד האמיתי.
ב) חכמת העיבור vs. חכמת אסטראנאמיע — א יסוד׳דיגער חילוק
א וויכטיגער חילוק:
– חכמת העיבור = דער בערך׳דיגע חשבון פון מולד הממוצע, וואס מ׳נוצט צו מאכן דעם לוח (ראש חודש, חדשים מלאים/חסרים).
– חכמת אסטראנאמיע (= חשבון תקופות המזלות) = א פונקטליכע חכמה וואס זאגט אונז ווען די לבנה אליין איז באמת, ביז דער סעקונדע. דאס איז טעארעטיש הונדערט פראצענט פונקטליך.
[דיגרעסיע: דער פליטא׳ס ווארט אז דער אייבערשטער האט געמאכט די לבנה כדי מענטשן זאלן קענען מעסטן, און דער פסוק „שאו מרום עיניכם” — דער רמב״ם׳ס יסוד אז התחלת ידיעת אלקים איז צו קוקן אויף די הימלען.]
—
הלכה א — דער בית דין של ראיה האט געדארפט וויסן אסטראנאמיע
דער רמב״ם זאגט אז „בית דין מחשבין בדקדוק ויודעים אם יראה ירח אם לא יראה” — דער בית דין וואס איז מקדש על פי ראיה האט געדארפט וויסן די אמת׳דיגע אסטראנאמישע חשבון.
פשט:
דער בית דין האט געדארפט קענען אויסרעכענען בדקדוק צו די לבנה וועט נראה ווערן אדער נישט, כדי צו קענען באורטיילן צי די עדים זענען גלויבווירדיג.
חידושים און הסברות:
א) דער גרויסער חידוש: פארקערט פון וואס מ׳וואלט געטראכט
מ׳וואלט געמיינט: בזמן הראיה דארף מען נישט קיין חשבון — מ׳קוקט ארויס און מ׳זעט. בזמן הזה דארף מען דוקא א חשבון. דער רמב״ם זאגט פארקערט: היינט גייט מען מיט א בערך׳דיגע חשבון (מולד הממוצע). אבער דער בית דין של ראיה האט געדארפט וויסן די אמת׳דיגע פונקטליכע אסטראנאמישע חשבון — כדי צו קענען באורטיילן צי די עדים זענען גלויבווירדיג.
ב) פארוואס דארף דער בית דין וויסן אסטראנאמיע? — דריקת העדים
עדות ווערט נאר מקובל אויף א דבר אפשרי, נישט אויף א דבר בלתי אפשרי. אויב דער בית דין ווייסט דורך אסטראנאמיע אז ס׳איז אוממעגליך צו זען די לבנה היינט, דאן אפילו עדים קומען — זענען זיי עדי שקר. דער חשבון זאגט ווען ס׳קען זיין, און ווען ס׳קען נישט זיין.
ג) עדות הלבנה vs. אנדערע עדות:
ביי אנדערע מיני עדות פרעגט מען נישט צו דאס וואס דער עד זאגט איז “מעגליך” לויט נאטור-געזעצן. אבער ביי עדות החודש, ווייל עס קען זיך דאכטן אז מ׳זעט די לבנה ווען מ׳זעט זי נישט באמת, דארף דער בית דין וויסן אסטראנאמיע כדי צו באשטעטיגן צו דאס וואס דער עד זאגט איז בכלל מעגליך.
ד) נישט נאר עדי שקר, נאר טעותים:
דער חשש איז נישט נאר אז עדים וועלן מזיד מעיד שקר זיין, נאר אויך אז זיי וועלן זיך טועה זיין — ס׳איז זייער גרינג אז א מענטש קוקט אויפ׳ן הימל און דאכט זיך אז ער זעט די לבנה. ספעציעל ווען ס׳איז פארוואלקנט אדער א שווערע טאג.
ה) דער כלל אז עדות מוז זיין אין תחום פון מעגליכקייט:
אויב עדים קומען זאגן עפעס וואס איז א נמנע (אונמעגליך), גלייבט מען זיי נישט — אפילו כשר׳ע עדים. אויב לויט חשבון קען די לבנה נישט נראה ווערן היינט, און עדים קומען זאגן אז זיי האבן זי געזען — גלייבט מען זיי נישט, ווייל “נסים” פאסירן נישט ביי די לבנה לויט דער רמב״ם.
[דיגרעסיע: דער חכם צבי (נישט חוות יאיר) וועגן נסים און עדות — ער האט געזאגט אז ווען עדים קומען זאגן אז א נס איז געשען (ווי א הון אן א הארץ), גלייבט מען זיי, ווייל ס׳איז קעגן די טבע אבער נישט אונמעגליך. אבער לויט דער רמב״ם, ביי די לבנה זענען נישטא קיין נסים — די נאטור-געזעצן זענען פעסט.]
ו) די קשיא אויפ׳ן רמב״ם: אויב דער בית דין ווייסט שוין פונקטליך, פארוואס דארף מען בכלל ראיה?
דאס איז א באקאנטע קשיא. דער תירוץ איז „נישט גענוג” (נישט פולשטענדיג באפרידיגנד אלס טעם), אבער די הלכה איז זיכער — מ׳דארף ראיה אפילו ווען מ׳ווייסט שוין דעם חשבון. דער בית דין זיצט, לערנט אסטראנאמיע, ווייסט אז היינט קען קומען די לבנה — און דאך דארף מען ווארטן אויף עדים. אפילו ווען ס׳איז פארוואלקנט און מ׳קען עס פראקטיש נישט זען, מאכט מען נישט ראש חודש בלויז אויף סמך פון חשבון (בזמן שמקדשין על פי ראיה). אינמיטן טאג ווערט מען געוואויר אז ס׳איז ראש חודש — דאס מאכט פראקטישע צומישעניש פאר מענטשן, אבער בעצם איז דער חשבון פון ראש חודש אלעמאל פון די נאכט פאר דעם.
ז) א נאך א קשיא: ס׳איז “א ביסל מאדנע” אז נאר צוליב דעם מצב פון חקירת עדים זאל מען דארפן לערנען גאנצע אסטראנאמיע. דער רמב״ם מוז מיינען אז ס׳איז מער ווי נאר א פראקטישע סיבה — עס איז א חכמה וואס האט א ווערט אין זיך.
[באמערקונג: עס ווערט דערמאנט א רמב״ן וואס האט געזאגט עפעס א ווארט אז „אלעמאל די דרייסיגסטע טאג איז געווען שוין דער מולד” — אבער דער פונקטליכער לשון איז נישט זיכער.]
—
הלכה ב — „לפי שמעתי… שבית דין מחשבין בדקדוק… יתעורר לידע אותם הדרכים”
דער רמב״ם׳ס ווערטער: „לפי שמעתי בהלכות אלו שבית דין מחשבין בדקדוק ויודעים אם יראה ירח אם לא יראה… ידענו שכל מי שרוחו נכונה ולבו תאב לדברי חכמות… יתעורר לידע אותם הדרכים שמחשבין בהם עד שידע אדם יראה ארובה.”
פשט:
ווייל מיר האבן געהערט אז דער בית דין רעכנט אויס בדקדוק, וועט יעדער מענטש מיט א ריכטיגע נשמה באקומען א תשוקה צו וויסן דעם חשבון אליין — ביז ער וועט קענען אויסרעכענען אליין צו היינט גייט קומען די לבנה.
חידושים און הסברות:
א) „יראה” — וואס מיינט דאס ווארט?
א שאלה: צו מיינט „יראה” אז די לבנה עקזיסטירט (איז שוין געבוירן געווארן), אדער אז מ׳קען זי זען (קיין וואלקנס)? דער מסקנא: „יראה” איז שוין „נעקסט לעוועל” — ווען ס׳איז שייך אז מ׳קען זי זען, איז זי שוין „געבוירן געווארן.”
ב) דער רמב״ם׳ס מאטיוואציע פאר לערנען אסטראנאמיע — נישט נאר לצורך מעשה
דער רמב״ם זאגט נישט אז מ׳דארף לערנען אסטראנאמיע כדי צו מאכן קידוש החודש. ער זאגט אז די חכמה אליין איז וויכטיג — „דברי חכמות” און „סודות.” א מענטש מיט א „רוחו נכונה” וועט נאטירליך באקומען א תשוקה צו וויסן דעם חשבון. דאס איז פארבונדן מיט דעם וואס דער רמב״ם זאגט אין הלכות יסודי התורה וועגן ידיעת גדלות הבורא דורך אסטראנאמיע.
ג) „רוחו נכונה” — א שארפע לשון
„רוחו נכונה” מיינט נישט סתם א חכם, נאר א מענטש מיט ריכטיגע מידות, אן „אדם נכון,” א נארמאלער מענטש. „לבו תאב” איז שוין שוואכער — דאס איז די תשוקה. אבער „רוחו נכונה” איז א מידה טובה, א פרעקאנדישאן: אויב דו ביסט א ריכטיגער מענטש, וועסטו נאטירליך וועלן וויסן.
ד) „סודות” — וואס מיינט דער רמב״ם?
וואס איז דער „סוד” אין אסטראנאמישע חשבונות? קיין קלארע תשובה ווערט נישט געגעבן, אבער דער נקודה איז: ווען ס׳איז דא א חכמה און א סוד, באקומט א נארמאלער מענטש א נאטירליכע תשוקה עס צו וויסן. אויב די חכמים וואלטן נישט מגלה געווען די חשבונות, וואלט דאס געווען א סוד — און דער חכם וואלט ארויסגעקומען יעדע חודש פון זיין מערה און געזאגט „כה אמר ה׳, די לבנה קומט פונקט אזא צייט” — און מענטשן וואלטן אים געדינט. דאס ווייזט ווי גרויס די חכמה איז.
ה) יתרון הדעת על החושים — דער שכל איז העכער פון זען
דער עיקר חידוש: דער אויסדרוק „עד שיראו” מיינט נישט בלויז אז מ׳זאל קענען באשטעטיגן דעם חשבון דורך זען, נאר פארקערט — דער שכל קען זען זאכן קלארער ווי די אויגן. די אויגן קענען זיין פארוואלקנט, אבער א ריכטיגער חשבון איז אלעמאל פונקטליך. דאס איז יתרון הדעת על החושים — דער שכל איז סופעריאר צום חוש הראיה.
ו) דער משל פון א בעל רוח הקודש
שטעל זיך פאר א נביא קומט ארויס און זאגט ער ווייסט דברים נסתרים ונפלאים — ער קען זאגן יעדע חודש פונקטליך וועלכע טאג, וועלכע מינוט, און פון וועלכע זייט פון דער וועלט מ׳זאל קוקן צו זען די לבנה. מענטשן וואלטן געווען משוגע נאך אזא מענטש — זיי וואלטן געזאגט „דער אייבערשטער אליינס רעדט מיט דיר!” אבער דאס איז פונקט וואס חכמת התקופות גיט — די זעלבע פעיקייט צו פאראויסזאגן, נאר דורך חשבון אנשטאט דורך נבואה. דער חכם איז כמעט ווי א נביא.
ז) פארוואס מענטשן אונטערשאצן חכמה לגבי נבואה
מענטשן מיינען אז ווען דער אייבערשטער זאגט עפעס איז דאס אימפרעסיוו, אבער ווען א מענטש מאכט א חשבון איז דאס „סתם א חשבון.” אבער אין אמת׳ן איז דער חכם וואס קען פאראויסזאגן אויף די מינוט ווען עפעס וועט געשען — דאס איז ממש פון די מעלות האדם. דאס ווערט פארגליכן צו חצות הלילה — משה רבינו האט געזאגט „כחצות” (בערך חצות) ווייל די איצטגנינים (אסטראלאגן) פון פרעה האבן נישט געקענט פונקטליך באשטימען חצות, און אויב זיי וואלטן געקענט, וואלטן זיי געקענט זאגן פונקטליך.
ח) דער שמייכל פון דעם חכם
ווען קומט דער גרעסטער הנאה? ווען די לבנה קומט ארויס פונקט ווען דער חכם האט אויסגערעכנט — „זעסט, איך בין געווען גערעכט!” — דאס איז דער שמייכל. אבער דער עיקר מעלה איז נישט די באשטעטיגונג, נאר דאס וויסן אליין פארדעם — אז דער חכם ווייסט א סוד וואס קיינער קען נישט זען מיט אויגן.
[דיגרעסיע: אריסטאטעלעס׳ מעטאפיזיק און דער רמב״ם — דער רמב״ם׳ס הנחה איז באזירט אויף אריסטאטעלעס׳ באריהמטע עפענונג: „כל בני אדם שואפים לדעת” (“All men naturally desire knowledge”). די ראיה דערפון איז אז מענטשן האבן ליב זייערע חושים (ספעציעל ראיה/זען) נישט נאר פאר פראקטישע צוועקן, נאר פאר דעם עצם הנאה פון וויסן. פארוואס איז חוש הראיה באזונדערס חשוב? ווייל ראיה איז „מבחין” (דיסטינגווישט) די מערסטע הבחנות — מ׳זעט קאלירן, פארמען, זייער אסאך דעטאלן. הערן, שמעקן, אנדערע חושים זענען פיל ווייניגער מבחין. (~90% פון אינפארמאציע קומט דורך ראיה.) ראיה איז אויך די מערסטע קלאר — אפילו ווען מ׳הערט אן ארקעסטרע, ערשט ווען מ׳זעט עס באקומט מען די פולע קלארקייט. דער חילוק צווישן ראיה און שכל: די מעלה פון אויגן איז אז מ׳דארף זיך נישט אנשטרענגען — ס׳איז גרינג פאר יעדן. אבער ביי טיפערע חכמות וואס דארפן מוח-ארבעט, קומט אריין פוילקייט אדער שוואכקייט. אבער איינער וואס האט נישט די פראבלעמס („רוחו נכונה”), פונקט אזוי ווי מ׳וויל זען, וויל ער פארשטיין. מענטשן ווילן וויסן — אבער צו זיי ווילן צאלן דערפאר (ארבעטן דורך דעם), דאס איז נאך א שאלה.]
[דיגרעסיע: גדלות הבורא דורך אסטראנאמיע — דער רמב״ם׳ס שיטה אין הלכות יסודי התורה אז דורך לערנען אסטראנאמיע קומט מען צו ידיעת גדלות הבורא און שפלות האדם („בריה שפלה ואפלה נגד צור תמים דעות”). א קורצע דיסקוסיע וועגן די לבנה׳ס גרויס — זי איז א דריטל פון דער ערד, אבער אין פערגלייך צום גאנצן מערכת איז זי קליין, וואס געבט פערספעקטיוו אויף די גדלות פון דער באשעפונג.]
—
המשך הלכה ב — „ודרכי החשבון… חכמי הגוים הקדמונים”
דער רמב״ם׳ס ווערטער: „ודרכי החשבון שחקרו חכמי הגוים הקדמונים על חשבון התקופות והגימטריאות… יש בהן מחלוקת גדולות… והאנשים חכמים גדולים נשתבשו בהם… ותעלם להם דברים ונודע להם ספיקות… ויש מי שדקדק הרבה ולא פגע בדרך הנכונה בחשבון ראיית הירח אלא צלל במים אדירים והעלה חרס בידו.”
פשט:
דער רמב״ם דערציילט אז צווישן די אלטע חכמי הגוים זענען געווען גרויסע מחלוקת׳ן וועגן די חשבונות, גרויסע חכמים האבן זיך געשטראפלט, און מאנכע האבן זיך זייער אנגעשטרענגט אבער נישט דערגרייכט דעם ריכטיגן חשבון.
חידושים און הסברות:
א) „חכמי הגוים” — פארוואס נאר גוים?
דער רמב״ם זאגט דא „חכמי הגוים” אן דערמאנען אידן, בעת פריער (ביי אורך שנות החיים) האט ער געזאגט „חכמי ישראל וחכמי אומות העולם.” אפשר וויל דער רמב״ם מרמז זיין אז אידן האבן געקענט דעם ריכטיגן חשבון, און נאר ביי גוים איז געווען די גרויסע מחלוקת.
ב) „גימטריא” — וואס מיינט עס דא?
„גימטריאות” מיינט דא דזשיאמעטרי (חכמת המדידה), וואס מ׳דארף צו אסטראנאמישע חשבונות. אדער אפשר איז „גימטריא” א כללי׳דיגער נאמען פאר מאטעמאטיק בכלל, ווי מ׳האט עס אמאל גערופן. דער רמב״ם אליין לייגט אויס אז גימטריא = חכמת המדידה. עס ווערט אויך דערמאנט די גמרא׳ס לשון „תקופות וגימטריאות” (אדער „פרפראות לחכמה” אין אן אנדער פלאץ).
ג) „נשתבשו בהם” — וואס מיינט דאס?
נישט בלויז אז מ׳האט זיך געשטראפלט צווישן מחלוקת׳ן, נאר בכלל — ווען ס׳איז דא מחלוקת, מיינט עס אז ערגעץ וואו פעלט א קלארע ידיעה, און איינער (אדער ביידע) איז ראנג.
ד) „צלל במים אדירים והעלה חרס בידו” — דער משל פון טויכן אין טיפע וואסערן
דער רמב״ם נוצט דעם לשון פון ר׳ עקיבא אין בבא קמא (בנוגע צו הלכות שומרים): „צללתי במים אדירים והעליתי חרס בידי.”
– מים = חכמה: דער רמב״ם ברענגט אין מורה נבוכים אז חכמים רופן תורה „מים” — וואסער איז אן אימעדזש פאר חכמה.
– ים = טיפע סודות: דער ים האט אונטער זיך גאנצע וועלטן — אויבן אויף זעט עס אויס ווי שווארצע וואסער, אבער ווען מ׳טויכט אריין, זעט מען קאלירפולע וועלטן. דאס מיינט אז מ׳דארף אריין דייווען אין די חכמה צו געפינען די סודות.
– דער משל פון צוויי לערנערס: איינער שטודירט א קלענערע חכמה אבער ברענגט עס גוט ארויס. דער צווייטער טויכט אין טיפע וואסערן — א שטארקע, טיפע חכמה — אבער ברענגט ארויף בלויז א חרס (שארבן). ער האט זיך אנגעשטרענגט מורא׳דיג, אבער האט נישט דערגרייכט דעם אמת׳ן חשבון פון ראיית הירח.
ה) „ולפי אורך הימים ורוב בדיקה וחקירה” — דער לאנגער וועג צום אמת
דער רמב״ם דערציילט אז נאך אסאך צייט און אסאך דורות פון חקירה, האבן מקצת החכמים סוף כל סוף דערגרייכט דעם ריכטיגן חשבון. ס׳איז געווען אסאך מענטשן מיט דער ריכטיגער רוח צו וועלן וויסן, און ס׳איז געווען א גאנצע מערכה דערויף — אבער ס׳האט גענומען אסאך דורות ביז מ׳האט צוביסלעך דערגרייכט.
תמלול מלא 📝
הלכות קידוש החודש פרק י״א — חכמת אסטראנאמיע און דער חילוק צווישן מולד הממוצע און מולד האמיתי
הקדמה — שפלות און ענוה אין לימוד החשבונות
אונז גייען מיר לערנען הלכות קידוש החודש פרק י״א, וואו ס׳הייבט זיך אן די חשבונות. און וויבאלד אונז פארשטייען נישט די חשבונות, גייען מיר עס נוצן אלס אן אפארטוניטי צו האבן אביסל שפלות, אביסל ענוה. וואס איז טאקע פאר די דריי וואכן, די ניין טעג דארף מען זיין צובראכן. וואס איז די גאנצע שמחה כתרת הספיקות? ס׳איז דאך משמע אז אין עצב כהתרת הספיקות, און מ׳פארשטייט נישט, און עפעס פילט מען זיך מורא׳דיג צובראכן. לאמיר לערנען וואס דא שטייט, זען וואס דער רמב״ם זאגט.
אקעי, “לפי שאמרנו בהלכות אלו”… דאס איז א פראבלעם פון מענטשן וואס לערנען נישט, זיי האבן נישט קיין שפלות און לערנען, זיי ווילן אלעס וויסן. “אדם כי ימות באהל, אין התורה נקנית אלא במי שממית עצמו עליה”. די פעין פון איינקויפן נאלידזש, פון מודה זיין אז איך ווייס עס נאכנישט. אקעי.
פרק י״א — דער רמב״ם׳ס הקדמה צו די אסטראנאמישע חשבונות
קיצור, למעשה, פרק י״א, זאגט דער הייליגער רמב״ם, “לפי שאמרנו בהלכות אלו”, ווי זאגט ער, ער צייכנט צו אז אין סימן ו׳ האט ער געזאגט, “שבזמן הזה מחשבין בדיקדוק ויודעים אם יראה הירח או לא יראה”. רייט, זייער וויכטיג.
דאס איז דאך, וויאזוי קומט אן די רמב״ם׳ס אנדערסטענדינג דא? דאס ווייס איך אזוי צו רעדן וועגן דעם.
חזרה — צוויי הלכות לפי הזמנים: קידוש על פי ראיה און קידוש על פי חשבון
דאס הייסט, לכאורה, אונז האבן געזען אין פרק ז׳, און די מענטשן קענען מיינען אז ווען מ׳האט מקדש געווען על פי ראיה האט מען נישט געדארפט קענען קיין אסטראנאמיע. אונז האבן געזען אין פרק ז׳ בערך אזוי, ס׳איז געווען אמאל, ס׳איז דא צוויי הלכות במשך די צייטן, אזוי ווי דו לייגסט עס דער רמב״ם אראפ.
בזמן שיש בית דין בארץ ישראל, סנהדרין, דארף מען מקדש זיין על פי ראיה. מ׳ווארט אז ס׳זאל קומען עדים, מ׳לערנט מסכת ראש השנה, מ׳מאכט צידה פאר די עדים, ס׳טוט זיך, מ׳איז מקדש על פי עדים וואס האבן געזען די נייע לבנה.
בזמן שאין בית דין, זאגט דער רמב״ם, איז אויך געווען א מסורה נאך פון משה רבינו, אז מ׳איז מקדש על פי חשבון. דאס איז דער חשבון פון די מולד הממוצע וואס דער רמב״ם האט אונז אויסגעלערנט אין פרק וואטעווער ער האט.
דער חשבון פון מולד הממוצע — א בערך׳דיגע חשבון
די אומפונקטליכקייט פון דעם חשבון
ס׳איז נישט קיין פונקטליכע חשבון. יענער חשבון איז א בערך׳דיגע חשבון, ס׳איז גרינג צו רעכענען, ס׳פעלט אפאר שעה, ערגעץ איז דא א חילוק. ס׳איז מער ווייניגער. ס׳איז נישט נאר אפאר שעה, ס׳קען זיין אז מ׳איז א טאג מיט א גאנצע פאר. נישט יעדע איינס, ס׳איז צווישן אלע.
ניין, דער רמב״ם זאגט אז ס׳קען זיין אפילו ראש חודש זאל זיין צוויי טעג אפגערוקט פון די ריכטיגע צייט, פון די מולד האמיתי. על כל פנים, ס׳איז א בארעכטיגטע חשבון. דאס הייסט, ס׳קען זיין סיי אפגערוקט פון די מולד האמצעי און סיי פון די מולד האמיתי. ראש חודש.
דיסקוסיע — וויפיל קען ראש חודש זיין אפגערוקט?
אקעי, עני קעיס, יא, געדענקסט? אזוי קומט אויס. אקעי, נישט קיין חילוק.
יא, זעסטו, ווען מ׳רעכנט… ס׳קען זיין אז איין ראש חודש זאל עס געשען, אדער יעדער איינס איז גערוקט אביסל. יא, ס׳קען אויך געשען אז אלעס זאל זיין צוויי טעג.
די סיבות פארוואס דער חשבון איז נאר בממוצע
ס׳איז דא פארשידענע ריזענס פארוואס, איינער, א חלק פון די ריזענס פארוואס די חשבון איז נאר בממוצע איז ווייל די חדשים זענען לענגער אין די ווינטער אדער אין די זומער, איך געדענק נישט וועלכער. ס׳איז נישט אלעמאל, נישט א גאנץ יאר איז די חודש די זעלבע לאנג. ביי שעות.
מולד הממוצע vs. מולד האמיתי — די מציאות אין די שול
און מ׳איז דאך מחריע די מולד, די מולד וואס מ׳רופט אויס אין דער שול איז די מולד האמצעי, נישט די מולד האמיתי. און דו זעסט דאך קלאר אז ס׳קומט נישט אויס אסאך מאל, ס׳קען זיין צוויי טעג פאר ראש חודש, צוויי טעג פאר ראש חודש, צוויי טעג פאר ראש חודש, נישט אלעמאל די זעלבע צייט.
על כל פנים, די הלכה איז אז מ׳גייט מיט דעם חשבון, און לויט דעם חשבון מאכט מען ראש חודש אויכעט צוויי טעג און איין טאג, לויט די חשבון וואס מיר האבן געלערנט, די חשבון העיבור. ס׳איז דא א קאלקולעישאן וויפיל, ווייל ס׳איז דא 29 א האלב טעג, סאו ס׳שטימט, מ׳דארף מאכן דאקע. עניוועי, דאס איז אלעס א חשבון.
דיסקוסיע — וואס הייסט “אפ”? פון וואס איז עס אפגערוקט?
אבער איך וויל פארשטיין, ווען דו זאגסט עס איז אפ, מיינסטו צו זאגן ס׳איז אפ פון ווען אונז קענען מיר זען אז ס׳קומט ארויף אויף די הימל, אדער ס׳איז אפ פון די חשבון?
לויט די חשבון איז עס אפ. ביידע, סיי די חשבון איז אפ. ס׳איז צוויי מאל אפ. אונזער ראש חודש איז צוויי מאל אפ.
לאמיר פארשטיין פארוואס. אויב איך בין נישט גערעכט, וועסטו מיר זאגן. איך קוק אויס אז ס׳איז צוויי מאל אפ.
אונזער ראש חודש איז “צוויי מאל אפ” — דריי סיבות
ערשטנס — מולד הממוצע איז נישט מולד האמיתי
קודם כל, די מולד וואס מ׳רופט אויס, אונז האבן א מולד וואס מ׳רופט אויס ווען ס׳איז ראש חודש. די מולד וואס מ׳רופט אויס איז די מולד האמצעי. דאס הייסט, לאמיר זאגן די ממוצע פון צוועלף חדשים, י״ב כ״ט תשצ״ג וואס אונז רעכנען די מולד איקוואל יעדע חודש, איז נישט אמת׳דיג איקוואל יעדע חודש. די חדשים זענען אביסל מער אדער אביסל ווייניגער, I don’t know which, אפשר וועט מען עס אויסגעפינען באלד.
סאו ממילא רעכענען זיי אז די מולד איז נאר אן עווערעדזש מולד. למעשה, ס׳איז גאנץ פונקטליך דער חשבון, אויב איך געדענק, מיט די ריעליטי שטימט עס גאנץ גוט. אפשר איז עס אפ מיט אפאר סעקונדעס ממש, די י״ב כ״ט תשצ״ג פון די חודש. אקעי, דאס איז איין זאך.
צווייטנס — מולד איז נישט ראיה
צווייטנס, די מולד האט נישט מיט ראש חודש גארנישט. די מולד, זען די ירח, זיי גייען דאס גיין לערנען יעצט. זען די לבנה קען מען נאר א טאג אדער צוויי נאך דעם מולד.
ווענדט זיך די מולד צו ס׳איז בייטאג אדער ביינאכט, ווייל דער מולד איז דאך די זמן הקיבוץ, ס׳איז דאך די צייט ווען די זון און די לבנה זענען אין די זעלבע צייט פלאץ. סאו דעמאלטס קען מען גארנישט זען, ס׳נעמט אט ליעסט זעקס שעה, אדער מער.
דיסקוסיע — די חילוק צווישן ראיה און מולד
די ראיה איז אויך געטראגן. די ראיה גייט מיט די ראיה און מיט די מולד צוויי אנדערע זאכן. ראיה איז נאך די מולד. ראיה האט צוטון מיט וואלקענעס, מיט זאכן וואס ס׳האט נישט מיט די עצם פון די מולד. אפילו פאר די וואלקענעס, באלד איז דא די וואלקענעס.
קודם איז עס בשעת העבודה, די דעפינישאן פון די זמן המולד איז ווען מ׳זעט נישט די לבנה. ווען די לבנה איז סטאק, איז עס אינגאנצן קעגן איבער די זון וואס מ׳קען עס בכלל נישט זען. ס׳דארף זיך אביסל ריקן מ׳זאל עס קענען אנהייבן צו זען. יעצט ווענדט זיך אויב ס׳איז ביינאכט. סתם אזוי דויערט אביסל ביז מ׳זעט עס, ניין? ווי לאנג די לעכטיגקייט לויפט.
פון די זון נעמט אפאר מינוט, אבער פון די לבנה נעמט נישט קיין סאך צייט. די לבנה איז זייער נאנט. ווייל ס׳איז פשוט דארט, ס׳איז צען קעגן איבער, קען מען עס דעמאלטס זען. סאו דאס איז איין זאך.
אקעי, אבער דער מולד קען עס אויסרעכענען ווען מ׳גייט זען די לבנה. דער מולד דארף בעצם זיין פאר ראש חודש אלעמאל. סאו דאס איז איין ריזאן פארוואס דער מולד איז… סאו צוויי זאכן.
דריטנס — חדשים מלאים וחסרים
דיסקוסיע — קען דער מולד זיין אינמיטן ראש חודש?
אסאך מאל וואס דער מולד איז אין די טאג פון ראש חודש. ס׳קען זיין פאר׳ן טאג? כאילו… איין מינוט, ווייט, ווייט.
לאמיר זאגן אזוי, דער חשבון הנקרא מולד איז נישט דער זעלבער חשבון ווי דער ראיה, נאמבער וואן. נאמבער טו, ס׳איז א מולד הממוצע. ס׳איז נישט דער ריכטיגער מולד. די חדשים זענען נישט אלעמאל פונקט אזוי. אקעי.
צווייטנס, אונזער ראש חודש קען דאך נישט זיין בזמן הראיה אדער בזמן המולד. פארוואס נישט? ווייל א חודש איז ניינ׳און׳צוואנציג א האלב טעג, און די לבנה איז ניינ׳און׳צוואנציג א האלב טעג, און ראש חודש קען נישט זיין א האלבע טאג. ממילא מאכט מען איין חודש מלא און איין חודש חסר, בערך, לויט פארשידענע חשבונות, אז ס׳זאל אויסקומען מער ווייניגער נישט צו ווייט.
אבער לויט דעם קומט אויס אז אמאל איז עס אפגערוקט מיט נאך א טאג פון די מולד אדער פון די ראיה, אקעי? ס׳איז אינטערעסאנט, כדי ס׳זאל נישט ווערן אפגערוקט צופיל אויף די גרויסע פארנעם, און מ׳וועט ווייטער אויף די ספעציפיק טאג פונקטליכקייט, כאילו. ס׳איז נישט דא קיין ספעציפיק טאג פונקטליכקייט, כאילו אלעמאל…
איך געדענק דער רמב״ן האט געהאט עפעס א פאני ווארט וועגן דעם, ער האט געזאגט עפעס איינמאל אז אלעמאל די דרייסיגסטע טעג איז געווען שוין דער מולד עליית, אבער עפעס אזוי, לאמיר מדייק זיין אז ס׳שטימט, מ׳האט געזען מ׳האט זיך מיטשעט צו ס׳איז ריכטיג.
חכמת העיבור vs. חכמת אסטראנאמיע — א יסוד׳דיגער חילוק
על כל פנים, יא, אקעי. נאו, אקעי, וואס דאס איז א חשבון, אקעי? א חשבון וואס זאגט אונז ווען ראש חודש איז. איז וואלט מען געמיינט אז חשבון איז די אפאזיט פון ראיה. בזמן הראיה גייט מען, מ׳קוקט ארויס, ראיה, און מ׳ווייזט נישט אריין מיט חשבון.
קומט דער רמב״ן, מ׳זאגט, ניין. איך זאג דיר א נייע זאך: דער גאנצער חשבון איז דאך א פעיק חשבון, ס׳איז דאך נאר א חשבון ממוצע. און דער חשבון זאגט אונז נישט ווען מ׳גייט זען די לבנה בכלל, ס׳זאגט אונז בכלל ווען דער מולד איז. א גאנצע אנדערע זאך.
יעצט, אבער זאלסט וויסן אז ס׳איז דא אן אמת׳דיגע חשבון. אן אמת׳דיגע חשבון איז א נקרא אסטראנאמיע. חכמת אסטראנאמיע איז נישט די זעלבע ווי חכמת העיבור. חכמת העיבור איז דאך א בערך׳דיגע חשבון. חכמת אסטראנאמיע איז ווען די לבנה… איז דאך ווי א פראקטישע חכמה.
דיסקוסיע — וואס איז חכמת העיבור?
וויאזוי? וואס מאכט די לוח?
חכמת מאכן א לוח. מאכן א לוח, מאכן די חשבון.
יא, יא, אבער ס׳איז נקרא וועגן צו מאכן די לוח.
חכמת אסטראנאמיע — די פונקטליכע חשבון פון די לבנה אליינס
ס׳איז דא אבער חוץ פון דעם א חכמה וואס זאגט אונז ווען איז געווען די לבנה אליינס, נישט די לוח. די לבנה אליינס האט אויכעט עפעס א חכמה, און דאס איז חשבון הנקרא, ווי ס׳איז אריינגעקומען, סאדעוועי, אווערעווער, די חשבון תקופת המזלות. דאס זאגט אונז ווען די לבנה אליינס, דאס איז א פונקטליכע חשבון. ביז די סעקונדע פארשטייט זיך, מ׳קען מאכן מיסטעיקס, און אפשר ווייסן זיי נישט פונקטליך, אבער טעארעטיש, די חכמה איז עסטראנאמיע פונקטליך הונדערט פראצענט. ס׳איז אויך א math, רייט? ס׳איז אויך אין אויסרעכענען…
דיגרעסיע — דער אייבערשטער האט געמאכט די לבנה כדי מענטשן זאלן קענען מעסטן
יעצט, אוודאי, דער הייליגער פליטא האט געזאגט אז דער אייבערשטער האט געוואלט אז אונז זאלן קענען מעשטן, האט ער געמאכט די לבנה. אזוי שטייט אויך אין פסוק, גוי לאותו תלמדו מלא יאמר לשנה. נישט מעשט, אבער יא, די פלענעטס, דאס לערנט אונז אויס מעשטן.
יעצט, פאר דעם איז עס זייער וויכטיג וואס מ׳האט געלערנט, אז די התחלת החכמה איז צו קוקן אויף די לבנה, און הייבט אן צו זען אז ס׳איז דא א חשבון אויף די וועלט, ס׳איז דא א קאפלאזיאן. דער רמב״ם זאגט אז התחלת ידיעת אלקים איז צו קוקן אויף די… א חלק, א פסוק. נו, ישעיה הנביא האט געזאגט אז מ׳דארף תורה פון שבת נחמו. עניוועיס, איך וויל דא זאגן וועגן דעם.
דער גרויסער חידוש — דער בית דין של ראיה האט געדארפט וויסן די אמת׳דיגע אסטראנאמישע חשבון
ווען איז נוגע די אסטראנאמישע חשבון?
ממילא, יעצט, ווען מאכט מען דעם חשבון? דער חשבון איז א… די אסטראנאמיע, ווען איז עס נוגע. קומט דער רמב״ם און זאגט, הער אויס, ווייסט ווען ס׳איז נוגע? קושים וקדשים על פי ראיה. אבער דעמאלטס וועלן די בעזרת השם אפמאכן ווען זיי גייען מקבל זיין עדות.
זייער גוט. עקזעקטליך.
די בית דין דארף וויסן צו די עדות זענען עדות שקר
איי, מ׳גייט אין די עדות גייען, ס׳איז פיין, איך וויל אויך, אבער די בעזרת השם קען מען זען. צו די עדות זענען עדות שרקד. און לכחישות הדר. דארפן זיי וויסן די אמת׳דיגע חשבון, ער קען נישט גיין מיט א מועד מצוה, די מצוה האט נישט מיט די איידעם גארנישט, די איידעם זעען די ריעלעפענען, זיי זעען נישט די חשבון פון די עליה.
מ׳קען נישט אזוי ווי זאגן אז די חשבון איז ווען די לבנה קען זיין, און די איידעם קומען זאגן ווען זיי האבן עס למעשה געזען. די חשבון איז ווען ס׳קען זיין, ווען ס׳קען נישט זיין גייט מיר נישט אן אז די איידעם קומען. נישט נאר ס׳גייט מיר נישט אן, אפילו זיי קומען זענען זיי איידי שקר. ווייל זיי זענען מקריש אז אן איידעם איז ער נאר אויף א דבר אפשרי, נישט אויף א דבר בלתי אפשרי.
דער רמב״ם׳ס גרויסע אינטערעסאנטע זאך — פארקערט פון וואס מ׳וואלט געטראכט
זאגט דער רמב״ם א גרויסע אינטערעסאנטע זאך, אז בעצם די בית דין של ראיה האט געדארפט וויסן די אמת׳דיגע חשבון. אונז דארפן עס נישט וויסן, אונז גייען פון ראיה. פונקט פארקערט ווי אונז וואלטן געטראכט, אז היינט דארף מען ווייניגער איז דאס ווייל מ׳טוט חשבון בממוצע, מה שאין כן די בית דין האט נישט געדארפט האבן קיין חשבון בממוצע, ווייל איינמאל מ׳גייט מיט עדים, קודם כל, ס׳איז יא דא אזא זאך ווי א האלבער טאג ראש חודש.
דיסקוסיע — האלבער טאג ראש חודש
ניין, ס׳איז נישט דא אזא זאך ווי א האלבער טאג ראש חודש, איך האלט עס נישט דא.
נישט א האלבער טאג ראש חודש, אבער אז מ׳ווערט געוואויר אינמיטן ראש חודש אז היינט איז ראש חודש.
יא, יא, יא, but that’s not the… there’s still gonna be חדשים מלאים וחסרים.
דאס איז נישט די פוינט. ס׳גייט אויסקומען אפשר אביסל אנדערש, איך ווייס נישט וויאזוי ס׳האט געארבעט, דאס איז דער אמת. מ׳דארף פרעגן וויאזוי ס׳ארבעט, איך דארף טראכטן וועגן דעם. אבער דער רמב״ם זאגט יא אז אינמיטן טאג איז מען געוואויר געווארן אז ס׳איז ראש חודש, און ער זאגט וואס מ׳טוט מיט דעם.
יא, יא, דאס איז אמת. לגבי ראש השנה איז אסאך מער פראבלעמאטיש. ס׳ווערט פראבלעמאטיש, פראקטיש מענטשן ווערן צומישט, אבער בעצם די חשבון פון ראש חודש איז אלעמאל פון די נאכט פאר דעם, דאס איז נישט קיין חילוק. ווען מ׳ווערט נאר געוואויר אינמיטן טאג, וואס געשעט מיט דעם אז מ׳דארף מאכן דרייסיג? זעט אויס אז ס׳פיקט זיך אויס אליין.
די קשיא אויפ׳ן רמב״ם — פארוואס דארף מען בכלל ראיה?
על כל פנים, ס׳איז דא א קשיא וואס דער עולם פרעגט אלעמאל אויף די רמב״ם, לויט די רמב״ם, פארוואס דארף מען בכלל די ראיה? אויב דער בית דין ווייסט פונקטליך ווען מ׳גייט עס, און דער תירוץ איז נישט גענוג. דאס איז די הלכה זיכער. פארוואס? די טעם הלכה איז אפשר פאני, אבער די הלכה איז זיכער לויט די רמב״ם אז מ׳דארף קודם וויל דער בית דין זיצן און לערנען אסטראנאמיע און וויסן אז ס׳קען היינט קומען די לבנה.
ער זאגט נישט אז ס׳קען זיין פארוואלקנט, קען מען עס נישט אלץ מאכן, אפילו ס׳איז געקענט, וכדומה. אדער ס׳איז דא אמאל אנדערע מצבים וואס מאכן פראקטיש, און מ׳זאל עס נישט קענען זען.
יא, סאו דאס איז ממילא, זאגט דער הייליגער רמב״ם, ועל פי שמועה בהלכות אלו,
המשך: פארוואס דארף מען עדות אויף ראש חודש לויט דער רמב״ם?
Speaker 1: איך ווייס נישט וויאזוי ס׳האט געארבעט, דאס איז דער אמת. מ׳דארף פרעגן וויאזוי ס׳ארבעט, איך דארף טראכטן וועגן דעם. אבער דער רמב״ם זאגט יא, ס׳איז זייער קלאר אז אינמיטן טאג איז מען געוואויר געווארן אז ס׳איז ראש חודש, און ער זאגט וואס מ׳טוט מיט דעם.
יא, יא, דאס איז אמת, אבער ס׳מאכט נישט ארויס אסאך מער פראבלעמאטיש. ס׳ווערט פראבלעמאטיש, פראקטיש מענטשן ווערן צומישט. אבער בעצם, דער חשבון פון ראש חודש איז אלעמאל פון די נאכט פאר דעם, דאס איז נישט קיין חילוק. מ׳ווערט נאר געוואויר אינמיטן טאג. וואס געשעט מיט דעם אז מ׳דארף סתם טאמערס מאכן דרייסיג?
על כל פנים, ס׳איז דא א קשיא וואס דער עולם פרעגט אלעמאל אויף די רמב״ם, לויט די רמב״ם, פארוואס דארף מען די ראיה? ער האט בכלל די ראיה. אויב דער בית דין ווייסט פונקטליך ווען מ׳גייט עס, די תירוץ איז נישט גענוג. דאס איז דאך די הלכה זיכער.
פארוואס? די טעם הלכה איז אפשר פוני, אבער די הלכה איז זיכער לויט די רמב״ם, אז מ׳דארף קודם ווי דער בית דין זיצן און לערנען אסטראנאמיע און וויסן אז ס׳קען היינט קומען די לבנה. אויך דעם, ווייל ס׳קען זיין פארוואלקנט, קען מען עס נישט אלץ מאכן, אפילו ס׳איז געקענט, וכדומה. אדער ס׳איז דא אמאל אנדערע מצבים וואס מאכן פראקטיש, מ׳זאל עס נישט קענען זען.
יא, סאו דאס איז ממילא, זאגט דער הייליגער רמב״ם, בעל נפשו, אמרו, הלכות אלו.
דער ענין פון דריקת העדים – פארוואס דארף דער בית דין זיין בקי אין אסטראנאמיע?
ס׳איז דא א באזונדערע זאך, ווייל דו מאכסט יעצט אז די דיינים מוזן זיין א גאנצע טעראמעניש. פארוואס? ווייל דיין מקדיש זיין דעם חודש. ס׳קען זיין אז די ווארט איז ווייל עדים אסאך מאל זעט זיך שווער צו זיין, זעט אין די גמרא אז ס׳קען זיך דאכטן…
נאבער רב, פארוואס איז אזוי וויכטיג? דער רמב״ם, it feels like you found an excuse why the בית דין קען זיין אן טעראמעניש. אבער איך ווייס נישט.
מ׳זאגט נישט אויף אנדערע מיני עדים. איך מיין, אנדערע מיני עדות איז געווענליך. מ׳קומט זאגן יענער יענער האט מיר חילול שבת געווען, איך מיין צו זאגן פאר דעם אז ס׳קען זיין, אז יענער, בית דין זאגט נישט, יענער איז דער מין מענטש וואס ס׳קען זיין שייך צו זאגן אויף אים אזא זאך. איך האב צוויי עדים כשר׳ע ארום זאגן, זאגן זיי. אה, יעדער מענטש איז א סארט מענטש וואס קען נישט זיין, אבער אויב ס׳איז דא זאכן וואס זענען נישט מעגליך, אויב ס׳איז א זאך וואס קען נישט זיין, אפילו אין כשר׳ע קען עס נישט זיין.
איך מיין נישט, לאמיר זאגן, אפשר דארף עס יא וויסן. ס׳קען זיכער זיין אז ס׳איז דא אסאך זאכן. פרי קאנדישאנס פאר די עדים קומען, אז די עדים זענען אין תחום פון זאכן וואס איז שייך. ס׳איז זיכער אז דער רמב״ם וועט אזוי זאגן, אויב מ׳ווייסט אז עפעס איז א נמנע, אן עדים קומען און זאגן, אוקיי, אויף קורס.
דיגרעסיע: דער חכם צבי וועגן נסים און עדות
יו געט די פראבלעם אויף נסים, און דער חוות יאיר וואס געדענקסט, דער חוות יאיר האט געזאגט אז אן עדים קומט זאגן אזא נס, גלייבט מען זיין נס, ווייל ס׳איז קעגן די טבע. אבער וועגן די טשיקען אן הארץ, אבער וואטער, חכם צבי נישט דער חוות יאיר, חכם צבי נישט.
נאר על כל פנים, לויט דער רמב״ם זיכער, ער וועט זאגן אז דו זעסט אין א נס און די לבנה איז נישט געקומען, ס׳איז נישטא קיין נסים אין די לבנה. אז ס׳קומען עדים, און לכאורה איז לויט דעם די זעלבע לאגיק פון עדות.
איך מיין אז ס׳איז זיכער דא מקורות אין רמב״ם וואס זאגט דאס, מ׳דארף טרעפן. לכאורה אויך אז לאו דוקא מ׳האט מורא פון עדי שקר, נאר מער מ׳האט מורא פון טעותים. ס׳איז זייער גרינג א מענטש וועט קוקן אויפ׳ן הימל און דאכטן… ספעציעל ווען מ׳דארף וויכטיגער עדים, איז דאך דעמאלטס טאקע ווען ס׳איז פארוואלקנט אדער א שווערע טאג, וואס איינער האט געכאפט.
א קשיא: פארוואס דארף מען לערנען גאנצע אסטראנאמיע נאר פאר דעם מצב?
אבער ס׳איז א ליטל ווירד צו זען אז נאר וועגן די מצב זאל מען דארפן לערנען גאנץ אסטראנאמיע. דארף מען יעצט ארייננעמען צו וויסן די גדלות הבורא, און די שפלות האדם, אזוי זאגט ער אין הלכות יסודי התורה.
אזוי האט דער רמב״ם האט געזאגט, אין שפלות האדם האט ער נישט געזאגט. אוי יא, בריה שפלה ואפלה, נגד צור תמים דעות, איך ווייס נישט דער גרויסער באשעפער.
אמת, אבער ווען די לבנה קוקט אין די לבנה, ווארפט מען אין די לבנה. די לבנה זענען נישט אזוי קליין?
אפשר יא, לויט דער רמב״ם האבן יא, ווייל די לבנה האט דאך נישט… ניין, אבער די לבנה געבט דאך ווייטער פערספעקטיוו, אז די לבנה איז דאך אזוי פיל קלענער ווי דו וועסט זען, און דאך איז עס אזוי פיל גרעסער פון אונז. ס׳איז דאך ווייטער די… אוקיי, על כל פנים, ס׳איז נישט גרעסער פון אונזער לבנה.
אז א מענטש גייט ארויף אויף די לבנה, וועט ער ווערן וואו, ס׳איז יוזד. א מענטש קען נישט ארומוואקן די גאנצע לבנה, ס׳וועט דויערן וואכן, ס׳איז נאך אלץ גרויס, א דריטל פון די וועלט. דריטל די וועלט איז גרויס. אוקיי. אבער ס׳קען נישט קיין פערספעקטיוו אויף די גדלות פון המערכת.
דער כלל אז עדות מוז זיין אין תחום פון מעגליכקייט
לאמיר נאר פארשטיין עפעס אנדערש. איך מיין אז אין אנדערע הלכות עדות איז אויך אזוי וועט זיין די הלכה. אויב ס׳וועט קומען איינער זאגן, איך האב געזען איינער טאנצט פיר און צוואנציג פיס הויך. די בית דין וועט נישט גלייבן, קען זיין עדות. עדות איז נישט קיין זאך פון אייבערשטער׳ס. איינער וועט ווען ס׳קען זיין. אזוי מאכן אזוי, יא.
מ׳דארף זיכער זאגן עפעס א לשון הרמ״א, מ׳זאגט דאס קלאר, איך ווייס נישט פון די גבי וואס. מ׳וועט זיכער טרעפן. אוקיי, לאמיר גיין ווייטער.
הלכה ב – דער רמב״ם׳ס מאטיוואציע פאר לערנען אסטראנאמיע
די ווערטער פון דער רמב״ם
Speaker 1: לפי שמעתי בהלכות אלו שבית דין מחשבין בדקדוק ויודעים אם יראה ירח אם לא יראה.
לפי שמעתי אשר אני פרשת, לפי שמעתי, שוין, סאו דאס ווייסט מען נישט. לפי שמעתי בהלכות אלו שבית דין, לפי שמעתי בהלכות אלו שבית דין, איז מען מחשבין בדקדוק. ס׳איז טייטש נישט בערך. ויודעים אם יראה ירח אם לא יראה.
וואס מיינט “יראה”?
די אינטערעסאנטע זאך איז, איך ווייס נישט צו די ווארט איז יראה, ווייל יראה מיינט צו ס׳איז דא וואלקנס, צו ס׳קען זיין די לבנה, צו די לבנה איז נישט דא. וואלקנס אויך, די וואלקנס מיינט ס׳איז נישט דא, אויף דעם קומען דאך איינע פון די ווייטער, דארט ווי ס׳איז נישט דא וואלקנס.
ניין, אבער איך זאג יראה איז נישט ווייל ס׳איז דא, יראה איז שוין נעקסט לעוועל. ווען ס׳איז שייך, ווען ס׳איז דא א יראה, איז דער יראה שוין געבוירן געווארן.
די תשוקה צו וויסן – דער רמב״ם׳ס הנחה וועגן מענטשליכע נאטור
ידענו שכל מי שרוחו נכונה ולבו תאב לדברי חכמות ולמד על הסודות, יתעורר לידע אותם הדרכים שמחשבין בהם. עד שידע, אם יראה ארובה.
ער האט געהערט א גרויסע סטרעק. דער בית דין דארף וויסן פאר א פראקטישע סיבה. ס׳קען דאך נישט זיין אז ער דארף יעצט לערנען גאנצע אסטראנאמיע פאר עפעס אזא מאדנע זאך, כדי דער בית דין דאס איז נישט… קודם ליינען וואס ער זאגט.
וואס ער זאגט אזוי? שכל ישרוחו נכונה. דו האסט געהערט אז ס׳איז דא א חשבון ווען מ׳קען ווען מ׳קען ווען מ׳קען, פונקטליך ווען די לבנה איז. דאס איז וואס ער מיינט צו זאגן. ממילא די רגע וואס ער האט געהערט אזוי, אוודאי, דו ביסט דאך א גוטער מענטש, גלייך קומסט א גרויסע השתוקקות צו וויסן דעם חשבון.
דער רמב״ם גייט מיט דעם אז ווען אונז זעען מיר אז ס׳איז שייך, מ׳זעט אז אן אדם גדול קען עס טון, דארף מען באקומען א תאוה, איך וויל עס אויך קענען טון. דו זעסט אז ס׳איז דאך דא אפאר מענטשן וואס קענען עס טון, ס׳איז דאך דא די בית דין וואס קענען עס טון. ס׳איז דא אזא חכמה, יא.
דיסקוסיע: וואס מיינט “ידענו”?
Speaker 2: אי טינק סאו. יודאני איז אן אינטערעסאנטע לשון. יודאני מיינט ער אויף זיך איך ווייס, אדער ער מיינט אז אונז אלעס דארפן מיט דעם מאכן א חשבון אז ס׳איז שייך צו וויסן. ממילא, יודאני ווייסן אונז.
Speaker 1: אה, וואס מיינט איר? ווער איז יודאני?
Speaker 2: ער מיינט מסתמא יעדער מענטש דארף פון דעם אזוי ווי נעמען א לימוד אז אונז ווייסן אז ס׳איז שייך, ממילא אז ס׳איז שייך.
דיסקוסיע: דאס איז באזירט אויף אריסטאטעלעס׳ שיטה
Speaker 1: דאס איז בעיסד אויף ערן סטייט. ערן סטייט האט געזאגט אז יעדער איינער וויל וויסן אלע חכמות. געדענקסט? אזוי? אלעס וואס מ׳קען וויסן?
Speaker 2: יא.
Speaker 1: נו, געדענקסט? דו געדענקסט התחלת המטאפיסיקס?
אבער דאס איז דא, ווייל דער רמב״ם זאגט נישט ווייל אלע חכמות. ער זאגט אז די חכמה איז זייער ספעשל. ער מיינט נישט מ׳דארף עס וויסן כדי צו מאכן קידוש החודש, רייט?
Speaker 2: רייט, רייט, רייט.
Speaker 1: ער זאגט, די חכמה איז א וויכטיגע חכמה. איך ווייס נישט אויב האט געזאגט אז ווייל דאס איז וויכטיג, ער מיינט נישט דאס. ס׳מיינט פארקערט. וואס ער מיינט צו זאגן איז נישט אז מ׳דארף עס וויסן לצורך מעשה כדי צו וויסן ווערן עזרת חודש. מיינט עס, וואס איז דא א חכמה און א סוד וואס יעדער וויל וויסן? אז ס׳איז דא אזא חכמה, גלייך ווילסטו… און א סוד.
Speaker 2: דא א חכמה, אויב דו האסט א סוד, ווילסטו וויסן. וואס איז דא ער אויף די סוד?
Speaker 1: I don’t know what he actually means ביי די ווערד סוד.
Speaker 2: גוט קוועסטשן.
Speaker 1: און דא האסטו די… נו, איך האב נישט קיין ענטפער.
דיסקוסיע: וואס מיינט “רוחו נכונה”?
איך וויל דיר עפעס זאגן, “רוחו נכון” מיינט אז אנדערש ביסטו נישט קיין וואוילער מענטש. “לבו תאב” איז שוין שוואכער, איז שוין איינער וואס איז לבו תאב. “רוחו נכון” איז פשט, אויב דו ביסט אן אדם נכון, אויב דו ביסט א נארמאלער מענטש. ס׳איז א שארפע לשון.
Speaker 2: יא, יא, ס׳איז א מידה טובה. “רוחו נכון” מיינט אז מ׳האט ריכטיגע מידות, רייט? רוח איז עפעס א נושא פון מידות, די תשוקת הדעת, די התעוררות.
Speaker 1: ער זאגט “דעתו מוכנה”, אבער לכאורה איז ער נישט גערעכט. “רוחו נכון ולבו תאב לדברי חכמה”. ניין, ער מיינט עפעס אזוי ווי א גוטער מענטש.
אריסטאטעלעס׳ מטאפיסיקס – “All men naturally desire knowledge”
קוק וואס ס׳שטייט: “All men naturally desire knowledge”. א גרויסע גדולה. ער ברענגט דאס כאטש פון אן אנדערע נוסח. אלע מענטשן נאטורליך האבן א תשוקה, כל בני אדם, איך ווייס נישט די לשון וואס ער האט געזאגט. שואפים לדעת.
Speaker 2: יא, שואפים לדעת, און זיי האבן א ראיה דערפון.
Speaker 1: קוק, “An indication of this is our esteem for the senses”. האסטו געוואוסט אז אלע מענטשן האבן ליב דאס וואס זיי קענען זען? זייערע חושים, זייערע חושים. “For apart from their use, we esteem them for their own sake”. אונז האבן הנאה פון דעם וואס אונז קענען זען, נישט נאר ווייל מ׳קען דורכדעם פארן ערגעץ. דו האסט הנאה פון זען שיינע זאכן, פון זען זאכן.
און ספעציעל פון זען, נישט נאר “for the view to action”. ער האט געזאגט אז ס׳איז נישט די knowledge, ס׳איז די pleasure, אבער ער זאגט אז ס׳איז די knowledge. דו ווילסט וויסן, און דו ווילסט זען ווייל דו ווילסט וויסן וואס מער. ער זאגט אז זען איז… און אפילו ווען אונז האבן ליב צו זען זאכן, אפילו ווען אונז זענען נישט כדי צו טון עפעס וועגן דעם.
פארוואס איז חוש הראיה באזונדערס חשוב?
פארוואס? ווייל זען העלפט אונז די מערסטע… פארוואס איז א מענטש די מערסטע מחשיב די חוש הראיה? ס׳איז דא אנדערע חושים, א מענטש קען נישט שמעקן, נישט געפערליך. חוש הראיה איז מענטשן מורא׳דיג מחשיב.
זאגט ער, פארוואס? ווייל זען, דאס האט אויך צו טון מיט די לבנה, ס׳איז אלץ ראיה, ראיה. הייסט, פון זען קען מען זען די מערסטע חילוקים. די אויגן געבן דיר די מערסטע אינפארמאציע. איך האב אמאל געליינט אז עפעס ניינציג פראצענט פון די אינפארמאציע וואס א מענטש באקומט קומט פון זיין חוש הראיה.
פארוואס? פשוט ווייל זען איז מבחין די מערסטע הבחנות. רייט? דו זעסט קאלירן, דו זעסט שעיפס, דו זעסט זייער אסאך זאכן. הערן, דו קענסט הערן צוויי, דריי חילוקים: ווי הויך ס׳איז, ווי די סאונד, ווי נידריג ס׳איז. דו הערסט נישט זייער אסאך זאכן. די אנדערע חושים זענען זייער ווייניגער מבחין. די ראיה איז די מערסטע מבחין.
דאס איז די מערסטע שכל, די שכל מיינט צו פארשטיין הבחנות, דאס איז אזוי, דאס איז אנדערש. די ראיה איז אויך די מערסטע קלאר. דאס הייסט, אפילו ווען א מענטש הערט א גאנצע ארקעסטרע, נאר ווען ער זעט אז ס׳איז אן ארקעסטרע, וועט ער זען די פול… דאס איז קלארקייט. דאס איז וואס ער רופט הבחנה, די חילוקים, דיסטינקשאנס, רייט?
קיצור, שוין. און פארדעם האבן זיי ליב די מערסטע סדר. בקיצור, א מעשה, אז אונז האבן די חושים פשוט צו סורווייוון, כדי אז מ׳זאל קענען וויסן ווי ס׳איז דא די ברויט צו קענען עסן. זאגט ער אז נישט אזוי. זאגט ער אז מ׳קוקט אסאך מער ווי מ׳דארף. מענטשן האבן ליב די עצם קוקן, די עצם וויסן. ס׳איז אריין אז א מענטש האט א תאוה פאר וויסן. אזוי טענה׳ט ער על כל פנים. דאס איז די הנחה פשוטה פון אן היסטוריא.
דיסקוסיע: די מעלה פון אויגן איז אז מ׳דארף זיך נישט אנשטרענגען
Speaker 2: ס׳איז זייער אינטערעסאנט, נאר די אויגן, די מעלה פון די אויגן איז אז דו דארפסט זיך נישט אנשטרענגען, ממילא איז עס גרינג פאר יעדן. אבער עכט וואלסטו געוואלט… נאכט, איך זאג, אנדערע מיני נאלידזש וואס דו קענסט נישט זען מיט די אויגן, אבער ווען דו דארפסט נוצן די מוח, איז דא קומט אריין פוילקייט אדער שוואכקייט. אבער איינער וואס האט נישט די פראבלעמס, פונקט אזוי ווי מ׳וויל זען, וויל ער פארשטיין.
Speaker 1: יא?
Speaker 2: זאגט ער, א מענטש ווילן וועסטו, צו זיי ווילן צאלן דערפאר געלט, ארבעטן דורך דעם. דאס איז נאך א שאלה, אבער וועלן וועלן זיי.
Speaker 1: יא, שוין.
דער רמב״ם׳ס אנווענדונג: די תשוקה צו וויסן אסטראנאמיע
סאו, ממילא וועט די זעלבע זאך. דו הערסט אז ס׳איז דא א חשבון, אט די בעסטע זאך, דו קענסט וויסן פונקטליך ווען ס׳גייט קומען די לבנה? עני נארמאלע מענטש באקומט א גרויסע חשק דאס צו וויסן.
עד כדי כך, וועסטו וויסן אזוי גוט די חשבון, נישט עד שידע מיט די מטרה, וועסטו וויסן אזוי גוט ביז דו וועסט קענען אויסרעכענען צו היינט גייט קומען די לבנה. ס׳איז דאך א מורא׳דיגע גדולה דאס, א נארמאלער מענטש דארף נעבעך קוקן מיט זיינע אויגן צו זען די לבנה. ווען דו וועסט נאר האבן א חשבון, וועסטו וויסן זיכער צו ס׳קומט די לבנה.
איך מיין אז עד שידע ראוי איז אז ער וויל וויסן אז ס׳איז אן אסטראנאמיע ביז צו…
המשך: יתרון הדעת על החושים – דער שכל איז העכער פון זען
Speaker 1: דו הערסט אז ס׳איז דא א חשבון? אה, די בעסטע זאך, דו קענסט וויסן פונקטליך ווען ס׳גייט קומען די לבנה. עני נארמאלער מענטש באקומט א גרויסע חשק צו דאס צו וויסן. עד כדי כך, דו וועסט וויסן אזוי גוט די חשבון, נישט “עד שידעו” איז די מטרה, דו וועסט וויסן אזוי גוט ביז דו וועסט קענען אויסרעכענען צו היינט גייט קומען די לבנה. ס׳איז דאך א מורא׳דיגע גדולה דאס.
א נארמאלער מענטש דארף נעבעך קוקן מיט זיינע אויגן צו זען די לבנה. ווען דו וועסט נאר האבן א חשבון, וועסטו וויסן זיכער צו ס׳קומט די לבנה.
איך מיין אז “עד שיראו” איז אזוי ווי ער וויל וויסן אז זיי האבן אן אסטראנאמיע, נישט נאר אז די לבנה דארף ארויסקומען. דאס איז די יתרון הדעת על החושים. דער חוש קען דאך נישט זאגן פונקטליך. דער חוש קען דאך נישט זאגן אז נישט וויסן אויבן אויף, נאר וויסן מיט א קלארקייט.
יא, יא, דאס האב איך געזאגט, אבער איך זאג אז איך ווייס דיר נאר אז זייער… דאס איז עפעס וואס מ׳וויינט מיט די אויגן וואס מ׳האט נישט געקענט זען. מ׳קען וויסן לויט וואס מ׳האט געוואוסט פון נעקסטע חודש, אז ווען צוויי חדשים וועסטו וויסן, היינט קומט די לבנה.
און ס׳איז אויך דא נאך עפעס, ס׳איז א וועג וויאזוי דו פראווסט זיין ידיעה אויב זיין ידיעה איז גוט. ווייל א מענטש וואלט ווען געמאכט אסטראנאמישע חשבונות, און ער קען נישט פראוון מיט׳ן זען די לבנה.
איך מיין נישט די פראוו, איך מיין די מעלה אז דער שכל קען זען זאכן וואס די אויגן קענען נישט זען, אדער ער קען אפילו זען קלארער ווי די אויגן. דו האסט פריער געזאגט אז מ׳קען נישט זען דעם אייבערשטן, ס׳איז א שוואכע פראבלעם. ס׳איז קלארער. וועסטו עס טעסטן, וועסטו זען אז ס׳איז ריכטיג, אבער ס׳איז קלארער ווי די אויגן. אמאל וועלן די אויגן פארוואלקנט, אמאל וועלן די אויגן קיינמאל נישט פארוואלקנט. אויב די מעטש שטימט איז עס אלעמאל אזוי.
דער משל פון א בעל רוח הקודש
Speaker 1: און ס׳איז רוח הקודש, דו ווילסט וויסן א סוד. דו זאגסט דאס ווארט סוד? שטעל דיר פאר, שטעל דיר פאר וואס ס׳קומט א נביא און ער זאגט, רעד מיט די מענטשן פון ווייטערע חכמים זאלן פארשטיין וואס איך רעד.
שטעל דיר פאר וואס ס׳קומט א נביא, א בעל רוח הקודש, און ער זאגט, רבותי, איך בין א בעל רוח הקודש, איך ווייס דברים נסתרים ונפלאים. וואס ווייסטו? קום אהער. דו ווייסט אז יעדע חודש קומט די לבנה, מען מוטשעט זיך, מען פארט אויף די בערג צו וויסן ווען די לבנה איז. איך וועל דיר זאגן יעדע חודש פונקטליך וועלכע טאג, וועלכע מינוט, און וועלכע זייט פון די וועלט, פונקטליך וואו צו קוקן דארט וויאזוי צו זען די לבנה. וואו! דער אייבערשטער אליינס מוז רעדן מיט דיר, איך וויל נישט.
דיסקוסיע: דער עקסייטמענט פון חשבון – פראוו אדער יתרון?
Speaker 2: אבער איך טראכט אפשר צו זאגן אז ס׳איז אביסל אנדערש, די “עד שיראו”.
Speaker 1: ניין, ניין, ווייל ס׳איז נישט א שלעכטע פשט. איך זאג אז די עקסייטמענט איז אז יעדע חודש קענסטו פראוון אז דו האסט טאקע געהאט די גוטע חשבון. ווייל ווען א מענטש קען מאכן חשבונות, ס׳זעט אים אויס זייער שיינע חשבונות, אבער ס׳גייט נישט ווערן פראוו.
הער אויס, הער אויס, דו טראכסט פונקט פארקערט. ווייסט וואס דו טראכסט פונקט פארקערט? דו טראכסט פונקט פארקערט ווי די אמת איז. וואס אונז זאגן דא איז אז זען, אז טראכטן, וויסן איז בעסער ווי זען. נישט אז מ׳דארף אנקומען פון דעם.
Speaker 2: אבער א מחשבה וואס מ׳קען פראוון איז דאך אסאך שטערקער.
Speaker 1: ניין, ס׳איז נישט, ס׳איז נישט. די מחשבה פראוו איך. ווייל ער גייט זען יעדע חודש אין ארץ, איז נישט. צדיק צדיק אתה כל הזמן חשוב, אזוי ווי די היינטיגע אפיקורסים, וואס זיי מיינען אז אויגן זענען בעסער ווי שכל. ניין.
אוודאי, די וועג וואס אונז געפינען אויס די חשבון וואס אונז הייבט זיך אן איז פון קוקן. אבער וואס איך זאג דיר, פארדעם האב איך געזאגט מיין גאנצע משל מיט די בעל רוח הקודש.
פארוואס זענען מענטשן אזוי אימפרעסט מיט א בעל רוח הקודש וואס ער ווייסט אלעס? ווייל ער ווייסט זאכן אז מ׳קען נישט זען. דו דארפסט זען, אוודאי וועסטו נישט זאגן אז דער בעל רוח הקודש׳ס מעלה איז אז מ׳קען אים טשעקן, אוודאי וועסטו נישט טשעקן, ער האט דאך שטותים, ס׳איז דאך נישט די פוינט, ער דארף וויסן אז ער האט שטותים.
אבער די מעלה איז אז דו האסט נישט קיין שום וועג פון דיינע אויגן, דו ווייסט נישט וועלכע זייט מ׳זוכט, ווען גייט עס קומען די לבנה, נאכדעם וואס דו האסט געזען קענסטו וויסן אז דו האסט געזען, אבער פארדעם קענסטו נישט וויסן. ער ווייסט א סוד, ער כביכול, אויב למשל, אין אנדערע ווערט, לאמיר זאגן למשל, אויב זיי וואלטן נישט אויסגעזאגט פאר אונז די סודות די חשבונות, ס׳איז געווען א סוד.
ס׳קומט די חכמים, ער קומט ארויס פון זיין קאמער דארט, זיין מערה יעדע חודש, און ער זאגט, רבותי, כה אמר ה׳, די לבנה גייט קומען פונקט אזא צייט. יעדע חודש איז ער ארויף פונקטליך אויפ׳ן סעקונדע, וועלן מיר אנקוקן, וועלן מיר דינען דעם מענטש, אמת?
און דאס איז דאך וואס חכמה גיבט, דאס איז דאך ווי די חכמת המזלות גיבט, אז דו קענסט וויסן יעדע חודש פונקטליך.
Speaker 2: אבער דו זאגסט, דער מענטש וואס ווייסט, ווען גייט ער ווייס?
Speaker 1: איך זאג אז דער מענטש גייט שמייכלען. ווען גייט ער שמייכלען? ווען די לבנה גייט ארויסקומען, טאקע דעמאלטס ווען ער האט גע׳חשב׳ט. זעסט איך בין געווען גערעכט.
פארוואס ליינסטו עס פארקערט? פארוואס קוקסטו נישט פארקערט? איך הייב אן אויסצוהערן וואס איך זאג, ווייל איך זאג דיר אסאך בעסער וואס דו זאגסט, ווייל איך ווייס וואס איך רעד.
ניין, איך וויל דיר ווייזן פארוואס דאס איז עמעיזינג, און מענטשן מיינען, פאר סאם פאני ריזענס, פיפל הארן טינקען אז אויב ס׳וואלט געזאגט דער אייבערשטער האט איך מיר געזאגט, אה, אויב ס׳איז א נביא, איך האב געמאכט א חשבון, אה, סתם געמאכט א חשבון.
איך זאג דיר בעסער, דו זאגסט שוין קיין נביא וואס קען פאראויסזאגן אויף די מינוט ווען ס׳גייט עפעס געשען. אזוי ווי חצות הדילה. דער משה האט נישט געקענט זאגן, ווייל זייער סטקנינים ווייסן נישט פונקטליך אז זיי האבן נישט געווען קיין גוטע סטראנים, און אויב זיי האבן געווען קיין גוטע סטראנים, האבן זיי געקענט זאגן פונקטליך. ווענדסטו זיך חצות, יא? ס׳איז דאך עמעזינג.
ס׳איז נישט פאני אז איך זאג אז כל בני אדם שואפים לזה. זעסטו אז מענטשן וואלטן משוגע געווארן פאר איינער וואס ווייסט אזא זאך, רייט? פארשטייסטו? ס׳איז זייער נארמאל. אונז האבן פארגעסן דאס אז דאס איז א חכמה וואס מ׳קען פאראויסזאגן.
אוודאי ביסטו גערעכט אז אויב ער זאגט סתם חשבונות וואס ער ווייזט זיך נישט אויס אזוי, איז עס גארנישט ווערד. איך זאג דאך, אבער ער גייט דאך זאגן פארדעם, איך קען דאס זאגן יעצט ביז סוף כל הדורות ווען די לבנה גייט קומען. איך בין דאך א נביא כמותי, רייט?
נאר אויך אין דיין חכמה, נישט עפעס אזוי, דו ווייסט קליינע זאכן, דו ביסט באהעפטן מיט די גרויסע וועלט, מיט די ריזיגע הימל. אוודאי, דאס איז אויך דיין, די הימל איז א גרויסע זאך, די הימל איז אזא סארט זאך וואס מ׳קען נאר אזוי אפילו, ס׳האט אין זיך אזא חכמה, נישט אלעס.
אין די עולם הזה, רוב זאכן, ס׳איז שווערער צו וויסן ווי דאס. אבער דאס איז איין זאך וואס מ׳קען וויסן מיט אן אפשיינדערע פונקטליכקייט. ס׳איז דאך א מורא׳דיגע זאך, ס׳איז דאך ממש פון די מעלות האדם, פון די… ער איז דאך ממש א גאט, ער קען נישט זיין. אין קאלאמבוס, וואטעווער, יא?
לאמיר עס אפלאדן. אקעי, איך האף אז ס׳איז גוט, איך האב נישט קיין כח.
פארשטייסטו דאך אזוי, פארדעם איז דאס די קעכנעסטער, פארשטייסטו פארוואס קעכנעסטער? ס׳איז דא א ייד וואס ער דארף נישט קוקן אויף די לבנה צו וויסן ווען ס׳גייט זיין. אוודאי, דו וועסט קוקן אויף די לבנה צו וויסן ווען ס׳גייט זיין. אוודאי, דו וועסט קוקן אויף די טשעקן אז דו האסט גערעכט. ער דארף נישט. ער קוקט אין זיין בוק, ס׳איז א מעדזשיק חשבון, ער ווייסט ווען ס׳גייט זיין די לבנה. שטעל דיך פאר. געוואלדיג. ס׳איז דאך ממש א…
פארוואס פארשטייען דאס נישט מענטשן? פארוואס ווילן נישט מער מענטשן לערנען אסטראנאמיע? וואס איז געשען מיט אונז? און זיי זענען נישט קיין איך נאך איינעם, זיי זענען עפעס גוט צומישט אונז. אקעי, לאמיר גיין ווייטער.
ודרכי החשבון – די מחלוקת׳ן צווישן חכמי הגוים הקדמונים
Speaker 1: בדרכי החשבון, שוין, יעצט. ודרכי החשבון, זאגט ער, יש בין מחלוקת גדולות… ס׳איז נתעוררות פארוואס מ׳זאל לערנען. יא, ודרכי החשבון, די דרכי החשבון וואס ער זאגט, וואס איז די חשבון פון די חשבון פון די חשבון פון די חשבון הגאים הקדמונים שחקרו על חשבון התקופות והגימטריות. אינטערעסאנט.
דיסקוסיע: וואס מיינט “גימטריא” דא?
Speaker 2: גימטריא, שייכות.
Speaker 1: ער ווארפט אריין די ווארט גוים. ס׳איז טייטש אז ס׳איז נישט געווען אידן, ווייל פריער האט ער געזאגט גוים און אידן, האט ער דערמאנט עפעס ערגעץ?
Speaker 2: יא, אין פרק ווען ער האט גערעדט פון די אורך שנות החיים, האט ער געזאגט נחלקו בו חכמי ישראל וחכמי אומות העולם. דא זאגט ער, חכמי הגוים.
Speaker 1: אה, אפשר וויל ער גיין זאגן אז די אידן האבן געקענט… לאמיר אויסרעדן. ס׳איז געווען א גרויסע מחלוקה. שחקרו על חשבון התקופות וגימטריא. שייכות גימטריא ווייס איך נישט.
Speaker 2: גימטריא, אזויווי דו זאגסט, אפשר מיינט ער דזשיאמעטרי, אבער וואס קומט עס דא אריין? מ׳דארף קענען דזשיאמעטרי עפעס אויסצורעכענען אויף די הימל?
Speaker 1: לאמיר זאגן וואס דאס מיינט דער רב. קען זיין. אקעי. אקעי. ער זאגט חכמת המדידה. לייגט ער דזשיאמעטרי, חכמת המדידה.
Speaker 2: דזשיאמעטרי מיינט… איך ווייס וואס דזשיאמעטרי איז, אבער וואס איז דער… סתם וועגן ס׳איז אזא סארט חשבון וועגן דעם. אקעי.
Speaker 1: אפשר גימטריא מיינט ער צו זאגן אלס א נאמען פאר מעטעמאטיקס?
Speaker 2: קען זיין, ס׳קען זיין אמאל פלעגט מען עס רופן באופן כללי אזוי.
Speaker 1: די גמרא זאגט, יא, וואס זאגט די גמרא? תקופות וגימטריאות? ניין? נישט דאס איז די לשון פון די גמרא? די שאלה וואס ער מיינט. תקופות ופרפראות חכמה שטייט אין איין פלאץ. על כל פנים, אקעי.
גרויסע חכמים האבן זיך געשטראפלט
Speaker 1: והאנשים חכמים גדולים נשתבשו בהם. וואס מיינט נשתבשו בהם?
Speaker 2: צווישן די מחלוקת׳ן, ווייל ס׳איז דא מחלוקת האט מען זיך געקענט שטראפלען.
Speaker 1: ניין, ניין, ניין, בכלל, ס׳איז דא מחלוקת. מחלוקת מיינט אז ערגעץ וואו איז געפעלט א קלארע ידיעה. ס׳איז דא איינער וואס איז ראנג. על ידי שביידע זענען ראנג.
ותעלם להם דברים, ונודע להם ספיקות. אינטערעסאנט, ער נוצט דארט דאך אפאר עצות של לשונות.
ויש מי שמדקדק ארבע בדח ולא פגע בדרך הנכונה בחשבון ראיית הירח, אלא צלל במים אדירים. פארוואס נוצט ער אזא אינטערעסאנטע לשון? צלל במים אדירים, און וואס גייסטו נאכדעם האבן? די לויתן אחרת האט ער נעבעך ארויפגעברענגט.
דיסקוסיע: די לשון “צלל במים אדירים”
Speaker 2: דאס איז די לשון? ס׳איז א לשון א גמרא?
Speaker 1: איך ווייס נישט, אבער ס׳איז א מליצה וואס איז א… איך געדענק אז די מליצה אבער… צלל, השפעה ובבא קמא.
Speaker 2: אה, ער ברענגט, נא? ובבא קמא צדיקת כסף, אמר רבי עקיבא צללתי במים אדירים והעליתי חרס בידי. ער זאגט דאס אויף די זאך? לאמיר זען אויף וואס זאגט ער עס.
Speaker 1: ניין, ס׳איז א חילוק, ס׳איז א סוגיא דארט אין בבא קמא. נישט די פוינט. די פוינט איז, וואס רופט ער דארטן “מצולה על מים אדירים”?
Speaker 2: גארנישט, אויף א הלכות שומרים צדיק. איז נישט די פוינט. די ווארט איז עפעס אנדערש.
Speaker 1: די ווארט איז, דאס גייט דאך מיט די אימעדזש אז די רמב״ם ברענגט עס אין מורה אין פלאץ, איך געדענק, אז חכמים רופן תורה מים. מים איז אן אימעדזש פון א חכמה, און ס׳איז דא אויך די אימעדזש אז מ׳שווימט דערין.
איך מיין צו זאגן די ים, נישט מים, נאר ים ספעציפיקלי, ווייל אונטער די ים איז נאך דא גאנצע סודות וואס דו קענסט נאר וויסן ווען דו גייסט טיף אריין, רייט?
Speaker 2: איך ווייס נישט וויאזוי ס׳קאנעקט זיך. ס׳איז דא צוויי, ס׳איז דא מים און ס׳איז דא “זה הים גדול ורחב ידים שם רמש אין מספר”. צוויי זאכן. ס׳איז דא טרינקען וואס מ׳טרינקט, ס׳איז משקה די דעת, אזויווי ס׳איז דא טרינקען, ס׳איז דא נאך א זאך וואס דו זאגסט אזא ים, ס׳איז דא ים החכמה, אזויווי ים החכמה, ים התלמוד, מ׳רופט כאטש ווי טיף איר מיר שווימט, ווערט מען געוואויר די גאנצע וועלטן.
Speaker 1: ווייל די וואסער אויבן אויף זעט אויס ווי ס׳איז עפעס א שווארצע וואסער. דו גייסט אריין, זעסטו גאנצע קאלירפול וועלטן. מ׳דארף אויך צולייבן, מ׳דארף אריין דייווען אין די וואסער. און ער איז א גרויסער דייווער, און ער ברענגט ארויף חלק. אינטערעסאנט אזא זאך.
Speaker 2: ניין, דו קענסט עס טראכטן אזוי ווי צוויי מענטשן גייען שטודירן. איינער שטודירט א סטופיד חכמה, אבער די סטופיד חכמה האט ער מורא׳דיג גוט ארויס. דער צווייטער איז געגאנגען און סאך געטון א שטערקע זאך, צלום מימים הדורים, אבער דו האסט נישט וואס צו ווייזן דערויף.
Speaker 1: יא, דאס איז די אימעדזש. זייער גוט.
ולפי אורך הימים – נאך אסאך צייט האט מען דערגרייכט
Speaker 1: ולפי אורח הימים… שוין, אבער… ולפי אורח הימים… שפעטער האט עס גענומען אסאך צייט. ורבי בדיקתא וחקירת. ס׳זעט דא אויס אז ס׳איז געווען אסאך מענטשן וואס האבן געהאט די רוח נכונה טאקע צו וועלן וויסן, און ס׳איז געווען די גאנצע מערכה דערויף. נודע למקצת החכמים דרכי חשבון זה. ער זאגט א פשוט׳ע זאך, אז דאס איז דאך א זאך וואס מ׳דארף קוקן אויף די זאגן, מ׳דארף אסאך האלטן קאפ, נאך אסאך צייט, צוביסלעך האט מען נישט געוואוינט געווארן. ס׳איז דא געווען גענוג דורות צו…