סיכום השיעור 📋
סיכום פון פרק ח׳ — הלכות קידוש החודש (רמב״ם)
—
הלכה א׳ — חודשה של לבנה: תשעה ועשרים יום ומחצה וחלקים
לשון הרמב״ם: חודשה של לבנה תשעה ועשרים יום ומחצה וחלקים, כמו שביארנו.
פשט: דער רמב״ם חזר׳ט איבער דעם יסוד פון פרק ו׳, אז א לבנה-חודש איז 29½ טעג פלוס חלקים (כ״ט יום י״ב שעות תשצ״ג חלקים). פרק ח׳ הייבט אן מיט דעם חשבון ווי אזוי מ׳פירט אויס די חדשים בפועל — דאס הייסט, דער חשבון פון מלאים און חסרים. (פרק ו׳-ז׳ איז געווען דער “חשבון הנקרא מעולה לדבר מצוה”; פרק ח׳ גייט ווייטער מיט דעם אמת׳דיגן חשבון פון קביעת חודשי הלבנה.)
—
הלכה ב׳ — אי אפשר לחשב שעות לחדשים
לשון הרמב״ם: ואי אפשר לומר שראש חודש יהיה מקצת היום מחודש העבר ומקצתו מהבא… “עד חדש ימים” — על פי השמועה למדו שיומים אתה מחשב לחדש ואי אתה מחשב שעות. לפיכך עושין חדשי הלבנה מהם חדש חסר תשעה ועשרים יום בלבד, ומהם חדש מלא שלשים יום, כדי שלא לחשב בשעות אלא בימים שלמים.
פשט: מ׳קען נישט מאכן אז ראש חודש זאל אנהייבן אינמיטן טאג. דער מקור איז דער פסוק “עד חדש ימים” (במדבר יא:כ), פון וועלכן חז״ל לערנען אז א חודש באשטייט פון ימים — גאנצע טעג — נישט פון שעות. דעריבער מאכט מען אמאל חודש חסר (29 טעג) און אמאל חודש מלא (30 טעג).
חידושים און הסברות:
1. דער רמב״ם׳ס מקור — רבנן דקיסרי (מגילה ה׳ ע״א): דער רמב״ם ברענגט דעם דרש פון “עד חדש ימים” ווי א הלכה למעשה פאר קביעות החדשים. די גמרא אין מגילה ה: זאגט: “רבנן דקיסרי בשם ר׳ אבהו, מנין שאין מחשבין שעות לחדשים? שנאמר עד חדש ימים.” דער רמב״ם לערנט דאס ווי א דין אין קביעות החדשים גופא — אז בעצם קען דער מולד אויסקומען אינמיטן טאג (לויט חשבון המולד וואס איז הלכה למשה מסיני), אבער מ׳טאר נישט מאכן ראש חודש אינמיטן טאג.
2. דער יד פשוטה (הרב ראבינאוויטש) מסביר אז דער רמב״ם׳ס פשט שטימט נאר לויט זיין שיטה אז חשבון המולד איז הלכה למשה מסיני. ביי חשבון המולד קען דער מולד טאקע אויסקומען אינמיטן טאג (למשל פיר נאכמיטאג), און דעריבער דארף מען א דרשה אז מ׳רעכנט נאר ימים שלמים. אבער ביי קידוש החודש על פי ראיה איז די שאלה ווייניגער רעלעוואנט, ווייל די ראיה פון די לבנה איז ממילא ביינאכט.
3. רש״י׳ס פשט — א חושן משפט׳דיגע / ממונות זאך: רש״י לערנט די גמרא אנדערש — נישט ווי א דין אין קביעות החדשים, נאר ווי א הלכה אין ממונות/נדרים: ווען איינער זאגט “איך בארג דיר געלט פאר א חודש” אדער מאכט א תנאי פאר א חודש, גייט מען לויט טעג נישט לויט שעות. דער רמב״ם גייט נישט מיט רש״י׳ס פשט. רש״י׳ס פשט מאכט אויך סענס, אבער דער רמב״ם׳ס פשט פאסט בעסער מיט דעם קאנטעקסט פון “רבנן דקיסרי” וואס זענען געווען עוסק אין קביעות החדשים.
4. נאך א דרשה אין יענער גמרא — “אין שנה ימים לשנים”: אין יענער גמרא שטייט אויך א דרשה וועגן שנים — אז מ׳זאל נישט מאכן די יאר לויט טעג (ד.ה. אנשטאט א עיבור חודש יעדע דריטע יאר, זאל מען נישט צולייגן א פאר טעג יעדע יאר). עס ווערט נישט אויסגעקלערט ווי דער רמב״ם לערנט יענע דרשה, אבער ער רעדט דערפון שפעטער.
5. [Digression: למעשה ביי קידוש על פי ראיה — ווען איז ראש חודש געווארן?] ווען בית דין האט מקדש געווען דעם חודש על פי ראיה, איז ראש חודש ערשט געווארן פון דעם מאמענט וואס בית דין האט מקדש געווען (נישט פון אנהייב טאג). “דער טאג רעכנט זיך פון רבי׳ן זאל” — ד.ה. ראש חודש הייבט זיך אן ווען בית דין פסק׳נט. עס ווערט געפרעגט צי מ׳האט געדארפט זאגן יעלה ויבא מספק פון אנהייב טאג, און עס ווערט באמערקט אז “די מפרשים מוטשענען זיך” מיט דעם למעשה. זיכער איז אז דעם קרבן מוסף האט מען געברענגט נאכדעם וואס בית דין האט מקדש געווען.
—
הלכה ג׳ — חלקים יתר על החצי יום
לשון הרמב״ם: אמנם החלקים שיש בכל חודש וחודש יתר על החצי יום, יתקבצו מהם שעות וימים, עד שיהיו מקצת השנים חדשים חסרים יתר על המלאים, ומקצת השנים חדשים מלאים יתר על החסרים.
פשט: ווען א חודש וואלט געווען פונקט 29½ טעג, וואלט מען געקענט מאכן פשוט 6 חסרים און 6 מלאים יעדע יאר. אבער ווייל עס זענען דא נאך חלקים איבער דעם חצי יום (דער חודש איז כ״ט יום י״ב שעות תשצ״ג חלקים), קלייבן זיך אן שעות און טעג, און דעריבער קומט אמאל אויס מער חסרים ווי מלאים, און אמאל פארקערט. דער חשבון ווי אזוי דאס ארבעט — ווען מלא און ווען חסר — איז דער עיקר פון פרק ח׳.
—
הלכה ד׳ — יום שלשים, צוויי טעג ראש חודש, און סדר החדשים
טייל א׳: יום שלשים און צוויי טעג ראש חודש
לשון הרמב״ם: יום שלשים לעולם מוסיפין אותו ראש חודש בחשבון זה. אם היה החודש שעבר חסר, יהיה יום שלשים ראש חודש הבא. ואם היה החודש שעבר מלא, יהיה יום שלשים עולה מקצתו ראש חודש, ויהיה תשלום החודש המלא שעבר, ויהיה יום אחד ושלשים ראש חודש הבא.
פשט: יום שלשים ווערט אייביג גערעכנט ווי ראש חודש אין דעם חשבון. אויב דער פריערדיגער חודש איז געווען חסר (29 טעג), איז יום שלשים שוין ראש חודש (איין טאג ראש חודש). אויב דער פריערדיגער חודש איז געווען מלא (30 טעג), איז יום שלשים נאך א טייל פון דעם אלטן חודש, און ראש חודש איז ערשט יום ל״א — דעריבער זענען דא צוויי טעג ראש חודש.
חידושים און הסברות:
1. “עולה מקצתו ראש חודש” — וואס מיינט “מקצתו”? דער רמב״ם׳ס לשון “מקצתו” ווערט אזוי מוסבר: ווייל דער חודש איז 29½ טעג (בערך), ווען דער פריערדיגער חודש איז מלא (30 טעג), האט זיך דער אלטער חודש בעצם געענדיגט אינמיטן יום שלשים — די ערשטע האלב פון יום שלשים באלאנגט נאך צום אלטן חודש, און די צווייטע האלב וואלט שוין געדארפט זיין ראש חודש. אבער ווייל מ׳קען נישט צעטיילן א טאג (לויט דעם דין פון “ימים אתה מחשב”), רעכנט מען דעם גאנצן יום שלשים נאך פאר דעם אלטן חודש (תשלום החודש המלא שעבר), און יום ל״א ווערט ראש חודש. דאס איז דער יסוד פון צוויי טעג ראש חודש.
2. דער רמב״ם׳ס ייחודיג׳ער טעם פאר צוויי טעג ראש חודש: דער רמב״ם גיט א ייחודיג׳ן טעם פארוואס דער ערשטער טאג ראש חודש (יום ל׳) הייסט “ראש חודש” — ווייל “מקצתו ראש חודש”, דער חשבון פון דעם נייעם חודש הייבט זיך אן אינמיטן יענעם טאג. דאס הייסט, די צווייטע העלפט פון דעם טאג איז שוין דער נייער חודש, אבער ווייל מען קען נישט מאכן א “מקצת היום” — מאכט מען דעם גאנצן טאג ראש חודש, כאטש ער איז הלכתית יום ל׳ פון דעם אלטן חודש. דאס איז א חידוש פון דעם רמב״ם — נישט ספקא דיומא (ווי דער “נארמאלער” תירוץ פארוואס מען האט צוויי טעג ראש חודש, כעין בזמן שהיו מקדשין על פי הראיה ווען מען האט נישט געוואוסט אויב עדים וועלן קומען), נאר א סברא באזירט אויף “מקצת היום”.
3. קשיא אויף דעם רמב״ם׳ס טעם: דער טעם פון “מקצתו ראש חודש” שטימט נאר ווען דער פריערדיגער חודש איז מלא געווען — דעמאלט האט מען טאקע 30 טעג גענומען פאר א חודש וואס איז באמת נאר 29½, און דעריבער איז א טייל פון יום ל׳ שוין דער נייער חודש. אבער ווען דער פריערדיגער חודש איז חסר געווען (29 טעג), איז דאך 29 טעג שפעטער נאך נישט דער מולד בכלל — דעמאלט פארוואס זאל דער ערשטער טאג ראש חודש הייסן ראש חודש? דער טעם ווענדט זיך אלזא אין וואס דער פריערדיגער חודש איז געווען, און דאס איז צריך עיון.
4. א נאך א קשיא אויף דעם מהלך: אויב מ׳מאכט דעם חודש מלא (30 טעג), האט מען שוין גענומען א האלבע טאג פון ראש חודש און געזאגט אז ס׳איז נישט ראש חודש — ד.ה. מ׳האט פארשפעטיגט ראש חודש מיט א האלבע טאג. דאס איז דער פרייז פון דעם כלל אז מ׳רעכנט נאר ימים שלמים.
טייל ב׳: סדר החדשים מלאים וחסרים
לשון הרמב״ם: סדר החדשים מלאים וחסרים לפי חשבון זה: תשרי מלא, טבת חסר, טבת ואילך אחד מלא ואחד חסר על הסדר — טבת חסר, שבט מלא, אדר חסר, ניסן מלא… ובשנה מעוברת — אדר ראשון מלא ואדר שני חסר.
פשט: דער רמב״ם לייגט אויס דעם סדר פון חדשים: תשרי מלא, דערנאך שפרינגט ער צו טבת חסר, און פון טבת ווייטער גייט עס איינס מלא איינס חסר. חשון און כסלו ווערן איבערגעשפרינגט ווייל זיי זענען נישט קבוע.
חידושים און הסברות:
1. חשון און כסלו — די וועקסלדיגע חדשים: אלע חדשים זענען קבוע (מלא אדער חסר), חוץ חשון און כסלו. דאס איז פארוואס דער רמב״ם שפרינגט פון תשרי גלייך צו טבת.
2. דריי מצבים פון חשון/כסלו:
– שנה שלימה — ביידע מלא
– שנה חסרה — ביידע חסר
– כסדרן — חשון חסר, כסלו מלא (דאס איז דער “נארמאלער” סדר: תשרי מלא, חשון חסר, כסלו מלא, טבת חסר…)
3. חשון מלא וכסלו חסר קומט נישט פאר — דאס איז קיינמאל נישט א מציאות אין דעם קאלענדער.
—
הלכה ה׳ (אדער המשך הלכה ד׳) — וויאזוי באשטימט מען אויב א יאר איז שלימה, חסרה, אדער כסדרן
לשון הרמב״ם: מען רעכנט די צאל טעג צווישן ראש השנה פון דעם יאר ביז ראש השנה פון קומענדיגן יאר. פאר א שנה פשוטה: 2 טעג = חסרים, 3 טעג = כסדרן, 4 טעג = שלמים. פאר א שנה מעוברת: 4 טעג = חסרים, 5 טעג = כסדרן, 6 טעג = שלמים.
פשט: מען קוקט וועלכער טאג אין דער וואך איז ראש השנה פון דעם יאר, און וועלכער טאג אין דער וואך איז ראש השנה פון קומענדיגן יאר, און מען רעכנט וויפיל טעג אינצווישן (נישט אריינגערעכנט ביידע ראש השנה׳ס אליין). לויט דעם צאל טעג באשטימט מען צי די יאר איז חסרה, כסדרן, אדער שלמה.
חידושים און הסברות:
1. דער לאגיק פון דעם חשבון: דער חשבון ווייזט אונז וויפיל טעג ס׳איז אין דער יאר סך הכל. אויב מען האט מער טעג ווי דער מינימום, דארף מען “אנפילן” מיט עקסטרע טעג — דאס הייסט, חשון און/אדער כסלו ווערן מלא. ביי 2 טעג (שנה פשוטה) איז דער מינימום — ביידע חסר. ביי 3 טעג — כסדרן (איינער מלא, איינער חסר). ביי 4 טעג — ביידע מלא.
2. שנה מעוברת: ווייל א שנה מעוברת האט נאך איין חודש (30 טעג), לייגט מען צו נאך 2 טעג צום חשבון (ווייל 30 מאדולא 7 = 2). דערפאר: 4 טעג = חסרים, 5 = כסדרן, 6 = שלמים.
3. דער רמב״ם׳ס דוגמא: ר״ה איז דאנערשטאג (יום חמישי), נעקסטע ר״ה איז שבת — דאס איז 3 טעג אינצווישן — כסדרן. אויב נעקסטע ר״ה איז דינסטאג (שלישי) — 4 טעג — שלמים. אויב ר״ה איז שבת און נעקסטע איז דינסטאג — 2 טעג — חסרים.
—
סימנים צו באשטעטיקן דעם חשבון
לשון הרמב״ם: יש להם סימנים — עס זענען דא סימנים (כללים) וואס מען קען נוצן צו טשעקן דעם חשבון פון קביעת השנה.
פשט: נאכדעם וואס מען האט אויסגערעכנט דעם חשבון פון ראש השנה צו ראש השנה, קען מען נוצן דריי סימנים אלס “טשעק” צו באשטעטיקן אז דער חשבון איז ריכטיג. די סימנים זענען נישט אן אייגענשטענדיגע חשבון, נאר א באשטעטיקונג-מעכאניזם.
חידושים און הסברות:
1. סימן 1 — דינסטאג (יום ג׳): אויב ראש השנה פאלט אויס דינסטאג, דאן זענען די חדשים כסדרן — סיי אין א פשוטה סיי אין א מעוברת. מען דארף נישט רעכענען צו ס׳איז שלמה אדער חסרה — ס׳מוז זיין כסדרן. אבער צו עס איז פשוטה אדער מעוברת דארף מען נאך וויסן פון דעם פריערדיגן חשבון.
2. סימן 2 — זונטאג אדער מאנטאג (יום א׳ אדער יום ב׳): אויב ראש השנה פאלט אויס זונטאג אדער מאנטאג, איז עס קיינמאל נישט כסדרן — עס מוז זיין אדער שלמה אדער חסרה, אבער וועלכע פון די צוויי דארף מען נאך אויסרעכענען.
3. סימן 3 — דאנערשטאג (יום ה׳): אויב ראש השנה פאלט אויס דאנערשטאג, ווענדט זיך: אין א פשוטה קען עס נישט זיין חסרים (שני חסרים איז אויסגעשלאסן). אין א מעוברת קען עס נישט זיין כסדרן.
4. פראקטישער נוצן: נאכדעם וואס מען רעכנט אויס דעם חשבון פון וויפיל טעג פון ראש השנה צו ראש השנה, זאל מען טשעקן אלע דריי סימנים — און דאס גיט א פאריפיקאציע צו דער חשבון שטימט. די ספעציפישע אויסרעכענונג פון פארוואס יעדער סימן שטימט קען מען געפינען אין די מפרשים.
5. מסקנא: מיט דעם האט מען כמעט אלע כלים וואס מען דארף צו מאכן א לוח — דער חשבון פון מולד, די דחיות, די קביעת פון חסרה/כסדרן/שלמה, און די סימנים צו באשטעטיקן.
תמלול מלא 📝
פרק ח׳ — קביעת חודשי הלבנה: חדשים מלאים וחסרים
הלכה א׳ — חודשה של לבנה: תשעה ועשרים יום ומחצה וחלקים
Speaker 1: און אין פרק ח׳ וועט ער אונז גיין ארויסגעבן וואס ער רעדט זיך וועגן. שטימט? אקעי. ער זאגט אזוי:
חודשה של לבנה, א חודש פון די לבנה, קומט אויס תשעה ועשרים יום ומחצה וחלקים, כמו שביארנו.
אזוי האט ער פריער מברר געווען.
Speaker 2: וואו ביסטו? פרק ח׳? פרק ו׳?
Speaker 1: יא. וואס איז פרק ו׳? מיר זענען אין פרק ח׳, יא יא. מיר זענען אין פרק ח׳. סאו ער הייבט זיך אן…
Speaker 2: וואט? שנת החמה?
Speaker 1: אה, סארי, סארי, סארי, איך בין אין די ראנג פלאץ. איך דארף צוריקגיין צו חודשה של לבנה. אזוי גוט.
יעצט גייען מיר אויסלערנען וואס איז די אמת׳דיגע חשבון לכאורה, רייט? דאס איז די איידיע? פרק ו׳ און ז׳ האבן מיר געלערנט די חשבון הנקרא… ס׳איז דא איבער.
Speaker 2: מאך עס בעקווארדס.
Speaker 1: דאס איז נישט דיין מייק היינט. אויב דו ווילסט, קענסטו אראפנעמען די אנדערע שטיקל. איך האב געלייגט די מייק ווייל ס׳איז מיר איינגערעדט אז ס׳איז בעסער. איך ווייס נישט. לאמיר אויסגעפינען.
פרק ו׳ און ז׳ איז געווען די חשבון הנקרא מעולה לדבר מצוה. יעצט גייען זיי זיך ארויסגעפינען עפעס אנדערש, איך ווייס נישט. לאמיר זען. קביעת חודשי הלבנה. לאמיר זען. ער זאגט, חודשה של לבנה, די חודש פון די לבנה, האט מען געשמועסט פריער, איז תשעה ועשרים יום ומחצה וחלקים. דאס איז פרק ח׳, רייט? קומט צום ערשטן סעיף, פרק ח׳. אקעי.
הלכה ב׳ — אי אפשר לחשב שעות לחדשים
Speaker 1: סאו זאגט ער, ס׳איז תשעה ועשרים יום ומחצה וחלקים. לכאורה וואלט געדארפט אסאך מאל אויסקומען אז ראש חודש זאל ווערן אינמיטן די נעקסטע טאג, ווייל ס׳איז תשעה ועשרים ומחצה. אבער ואי אפשר לומר שראש חודש יהיה מקצת היום מחודש העבר ומקצתו מהבא, אז איין טאג זאל זיין צוטיילט אין האלב. כ׳מיין, וואס וואלט געווען? אויב מיר וואלטן געווען אוטיסטן, פיר נאכמיטאג, נייע חודש. ס׳ווערט נישט חודש. וואס וואלט געווען אזוי שלעכט?
Speaker 2: א פסוק.
Speaker 1: ניין, איך פארשטיי פארוואס דו גייסט נישט קיין פסוק פאר דעם. ס׳איז נישט פראקטיש, אבער מ׳קען ערנסטווארגן אפשר אקצעפטן, פונקט ווי שבת ווערט א געוויסע זמן.
Speaker 2: ניין, היינט שבת ווערט א געוויסע זמן ווייל אונז זענען מאדנע מענטשן וואס לעבן נישט מיט די זון. נארמאלע מענטשן, שבת ווערט פארקערט, שבת ווערט א גאנצע טאג. טאקע דאס וואס ס׳ווערט נישט, איז א צריך עיון. איך מיין, ס׳איז א צריך עיון אפשר אויף אונז, אבער…
Speaker 1: קיצור, ס׳איז דא אויף דעם א פסוק. איך וואלט געזאגט אזא סברא. ס׳שטייט אין פסוק “עד חדש ימים”. על פי השמועה למדו, האט מען אריינגעלערנט אין דעם פסוק אז ס׳איז דא א גזירה… “עד חדש ימים” איז א לשון אין א גמרא. אינטערעסאנט, על פי השמועה למדו. “שיומים אתה מחשב לחדש ואי אתה מחשב שעות”. אז פון דעם פסוק לערנט מען ארויס אז ימים איז כביכול חודש. דאס הייסט, א חודש באשטייט פון טעג. א חודש באשטייט נישט פון שעות. ניין, א חודש האט מיט שעות גארנישט. א חודש באשטייט פון טעג. די שעות איז אין די קליינע חשבונות. שעות, גיי דארטן צו די קליינע קינדער, דארטן רעדט מען וועגן שעות. אונז זענען מיר די גרעסערע נאמבערס. אקעי.
“לפיכך עושין חדשי הלבנה, מהם חדש חסר”, דארף מען טון, אנשטאט יעדע מאל א האלב וואלט געווען גוט. אבער אנשטאט מאכן יעדע מאל א האלב, דארף מען אמאל צולייגן א טאג און אמאל אראפנעמען א טאג. “מהם חדש חסר, תשעה ועשרים יום בלבד”. א חודש חסר מאכט מען 29 טעג, הגם ס׳פעלט נאך 12 שעה מיט א שטארקע חלקים. “ומהם חדש מלא, שלשים יום”, הגם ס׳איז דא פשוט אן איבעריגע שעה. “כדי שלא לחשב בשעות אלא בימים שלמים”, כדי ס׳זאל אייביג אויסקומען אז מ׳איז מחשב בימים. אינטערעסאנט.
דיסקוסיע: דער רמב״ם׳ס טייטש אויף די גמרא — פארגלייך מיט רש״י
Speaker 1: דאס איז דער רמב״ם׳ס טייטש אויף די גמרא, “מנין שאין מחשבין שעות לחדשים”. איך געדענק אז רש״י… דער פסוק האט דאך גערעדט אין א צייט ווען ס׳איז נאך געווען על פי ראיה, און על פי ראיה איז עס יא געגאנגען אסאך מאל בשעות, אז ראש חודש איז געווארן אינמיטן טאג.
Speaker 2: ניין, ניין, ניין. איך האב נאר געווואוסט אז ראש חודש איז געווען אינמיטן טאג. ראש חודש איז געווען א גאנצן טאג.
Speaker 1: וואס דער רמב״ם האט זיכער געלערנט, האסטו געווען צו מפרע. ס׳האט שוין משלמנו געזאגט הלל צופרי, האט ער געטון א גוטע זאך. מיר האבן שוין גערעדט אז די הלכות איז קאמפליצירט. די פוינט איז, אבער אויב איז שוין נישט צופרי געווען ראש חודש…
Speaker 2: דער טאג רעכנט זיך פון רבי׳ן זאל.
Speaker 1: איך קען זיין אז א לאנדע וואלט אויפקומען אז מ׳זאל שוין זאגן יעלה ויבא מספק פון אנפאנג טאג.
Speaker 2: עגעין, דאס איז די קוועסטשן. די מפרשים מוטשענען זיך וויאזוי מ׳האט זיך געפירט למעשה, ס׳איז עפעס נישט קלאר. דאס איז זיכער אז די קרבן האט מען געברענגט נאכדעם, קרבן קען מען ברענגען ביז תמיד של בין הערביים. אבער ביסט גערעכט.
Speaker 1: סאו לאמיר זען, לאמיר זען זייער גוט. סאו דאס איז א גמרא, שטייט אין מגילה ה׳ עמוד א׳, “רבנן דקיסרי בשם ר׳ אבהו, מנין שאין מחשבין שעות לחדשים? שנאמר ‘עד חדש ימים'”. דאס איז די מקור פון די רמב״ם. איז ער טאקע מסביר אז דאס ארבעט נאר מיט די… דאס ארבעט נאר מיט די… זייער גוט. זאגט ער, דו זעהסט, הרב יד פשוטה, הרב ראבינאוויטש, איז מסביר אז די חשבון גייט נאר מיט די רמב״ם׳ס שיטה, אז די חשבון המולד איז הלכה למשה מסיני. און אין די חשבון המולד קען אויסקומען פירע נאכמיטאג די מולד. ס׳קען דאך נישט אויסקומען די ראיה, ס׳קען דאך נאר זיין ביינאכט. עניוועיס, מ׳זעהט דאך נישט די לבנה אינמיטן טאג, ס׳איז נישט קיין שאלה.
Speaker 2: יעצט, רש״י בכלל לערנט אנדערש. רש״י לערנט אז די מדרש איז נישט קיין מדרש פון וויאזוי מ׳מאכט א חודש. ס׳איז א הלכה׳דיגע זאך. מ׳זאגט א חודש, ווי לאנג איז א חודש? קען מען נישט זאגן, דאס הייסט, א למדנות, אז ס׳איז מער א חושן משפט׳דיגע זאך, אדער א גט, עפעס א תנאי. איינער זאגט, “איך וועל דיר בארגן געלט פאר א חודש”, מיינט עס לפי שעות אדער מיינט עס לפי טעג? זאגט די גמרא, מ׳גייט לפי טעג.
Speaker 1: פארוואס איז ער נישט מסכים מיט רש״י? איך מיין נישט פארוואס נישט, איך מיין אז רש״י׳ס סענס מאכט אסאך סענס.
Speaker 2: דער רמב״ם זאגט, יא, די גמרא דא קוק, “אין שנה ימים לשנים, שנאמר”. איך ווייס נישט וואס קומט דאס דא אריין בכלל.
Speaker 1: מ׳דארף וויסן, די רבנן דקיסרי זענען געווען די וואס האבן עוסק געווען אין קביעות החדשים. מ׳דארף וויסן וואו די רבנן דקיסרי זענען געקומען. זאגט רש״י׳ס פשט, שטימט אויב אז די רבנן דקיסרי זענען געווען א בית דין פון אידן. זיי ברענגען דאך נאר א מקור פאר א זאך וואס איז פשוט.
Speaker 2: זאגט דער רמב״ם, דאס איז א הלכה לענין די תלמידי חכמים וואס זענען עוסק מיט קביעות החדשים.
Speaker 1: ניין, נישט עכט. לענין די וועג וויאזוי די הלכה זאל ארבעטן בחדשים. ס׳איז דאך בעצם אנדערע ווערטער, ס׳איז נאר א מקור פון א זאך וואס איז בעצם פשוט. ס׳איז דאך קלאר אז אויך ווען די גמרא זאגט, מ׳רעכנט נישט. יא, ס׳איז דאך א גאנצע טאג. ס׳גייט דאך נישט אזוי. ס׳איז דאך נאר דריי מאל ניצוץ. איך ווייס נישט, איך ווייס נישט, איך בין שוין משכנע, אז רש״י׳ס פשט איז א שלעכטע פשט.
Speaker 2: וואס איז די אנדערע פשט? ס׳איז אין ביוני ימול נשנים. וואס מיינט דאס?
Speaker 1: אויכעט, אז מ׳זאל נישט מאכן די יאר.
Speaker 2: יא, אזוי ווי דו האסט געזאגט, אז אנשטאפט צו מאכן יעדע דריטע יאר איבער די יאר, זאל מען מאכן יעדע יאר א פאר טעג.
Speaker 1: איך וועל נישט גיין די פלאן, איך וועל נישט גיין פלאן, איך האב נישט געהאט אן אנדערע פלאן, איך האב נישט געהאט קיין גליק. רש״י זאגט עס ווייטער, דאס וואס איינער האט געמאכט א נדר, ער גייט נישט טויב זיין א גאנץ יאר. גייט עס לויט די חדשים, נישט לויט די שנים, נישט לויט ימים.
Speaker 2: און וויאזוי לערנט דרמא אין יענע גמרא? שטייט אין יום לשנים?
Speaker 1: איך ווייס נישט, ער זאגט נישט אזוי שפעטער גייט ער דאס וועגן. בקיצור, מ׳קען פארשטיין אז ס׳איז נישט קיין דברים ברורים, ס׳איז פשוט אז א חודש איז א טאג. אקעי, לעטס קאנטיניו.
Speaker 2: יא?
Speaker 1: ניין. יא, א רגע נאר. וויבאלד אז אונז קענען נישט מאכן קיין האלבע טעג א ראש חודש, מאכט מען ניין און צוואנציג און דרייסיג. שטימט?
הלכה ג׳ — חלקים יתר על החצי יום
Speaker 1: סעיף ג׳ זאגסטו, יא? “אלו הן חדשים שלא ברור תשעה ועשרים יום וחדשים שלא ברור שלשים יום”. לאמיר זען וואס שטייט צו קומען, ווייס איך נאך. אקעי, ווען ס׳וואלט געווען פונקטליך, רייט? ס׳וואלט געווען ניין און צוואנציג טעג, אה, אן א חצי, אן א חצי. אויב ס׳וואלט געווען ניין און צוואנציג טעג און מחצה, אה, ניין און צוואנציג און א האלב, וואלט מען געמאכט פשוט יעדע חודש, זעקס חדשים חסרים, זעקס חדשים מלאים. “אמנם החלקים שיש בכל חודש וחודש, יתר על החצי יום, יתקבצו מהם שעות וימים, עד שיהיו מקצת השנים חדשים חסרים יתר על המלאים, ומקצת השנים חדשים מלאים יתר על החסרים.”
Speaker 2: מ׳דארף אויספיגערן צו ס׳קומט אויס יעדע יאר א גאנצע טאג איבעריג?
Speaker 1: ניין, ס׳קומט נישט אויס יעדע יאר, ווייניגער ווי יעדע יאר. ממילא, אמאל דארף מען טון אזוי, אמאל אזוי. ער זאגט נישט פארוואס. אויף דעם האט מען נישט געמאכט די חשבון, ווי אויף דאס קומט אויס?
Speaker 2: יא יא, ס׳איז אויך די חשבון. לאמיר זען אכנות. יא יא, ווייל דען, נאך א פארט פון די חשבון. און מיר גייען לערנען די חשבון.
Speaker 1: בקיצור, יעצט לערנען די חשבון, לאמיר זאגן, פרק ח׳ איז חשבון החדשים המלאים וחסרים. מיר האבן נישט געלערנט נאכנישט דאס, ווי מיר מאכן דאס. ווען מאכט מען מלא, און ווען מאכט מען חסר?
הלכה ד׳ — יום שלשים און צוויי טעג ראש חודש
Speaker 1: איז אזוי, “יום שלשים לעולם מוסיפין אותו ראש חודש בחשבון זה. אם היה החודש שעבר חסר, יהיה יום שלשים ראש חודש הבא. ואם היה החודש שעבר מלא, יהיה יום שלשים עולה מקצתו ראש חודש.” אה, עולה מקצתו ראש חודש. אינטערעסאנט. ממילא, “ויהיה תשלום החודש המלא שעבר, ויהיה יום אחד ושלשים ראש חודש הבא.” ווייל אויב דער פריערדיגער חודש איז געווען מלא, איז פשט אז ס׳פארט אריין נאך אין יום שלשים איז נאך דער פריערדיגער חודש.
Speaker 2: מקצתו?
Speaker 1: שייכות מקצתו. וואס הייסט מקצתו? מ׳מאכט צוויי טעג ראש חודש.
Speaker 2: דער רבי מאיר פרעגט, וואס מאכט צוויי טעג ראש חודש?
Speaker 1: זאגט ער, ווייל היות דער פאריגער חודש איז געווען א חודש מלא, סאו עס קומט אויס אז בעצם האט זיך דער חודש ראש געענדיגט טיף אריין אין די יום שלשים, יא, די האלבע טאג. ס׳האט זיך דאך געענדיגט א האלבע טאג אריין אין די יום שלשים.
Speaker 2: איך ווייס נישט, ס׳ווענדט זיך ווי מ׳האלט, איך האלט נישט פונקטליך. רייט, דעמאלטס ווען ס׳איז תשעה עשרה ממחצה… נאך א… עקספעין מיר קליערער.
דיסקוסיע: פארוואס צוויי טעג ראש חודש?
Speaker 1: יום שלשים, דער נארמאל, יום שלשים איז כ״ט ממחצה, סאו נאך א האלבע טאג איז ראש חודש. דאס איז דער פשט. אבער… דער חשבון אז א חודש איז 29 פלאס א האלב, איז פשט אז די לעצטע טאג און נאך א האלב דערפון, און נאך נעכטן איז געווען 29, און היינט די ערשטע האלב איז די 29 האלב. סאו בעצם באלאנגסטו נאך פאר די פאריגע חודש. אבער די צווייטע האלב וואלט שוין געדארפט זיין ראש חודש. זייער גוט.
Speaker 2: יעצט, פארוואס האט דאס צו טון צו די פריערדיגע חודש כמלא דכתא?
Speaker 1: פיר אויס. האב איך געמאכט טאקע חודש פון דרייסיג טעג. קומט אויס יעצט אז וואס? אזוי ווי מ׳מאכט אז ראש חודש איז ערשט די איינער און דרייסיגסטע.
Speaker 2: יא. איז פארקערט, האב איך גענומען א האלבע טאג פון ראש חודש און געזאגט אז ס׳איז נישט ראש חודש.
המשך הלכה ד׳ – טעם לשני ימי ראש חודש
שיטת הרמב״ם
Speaker 1: אמאל טוט מען אזוי, אמאל טוט מען אזוי. אבער וואס זאגט ער? “הואיל מקצתו ראש חודש, ויתשלם החודש המלא שעבר”. ממילא איז עס נאך ל׳ פון פריערדיגע חודש. דער טאג איז טאקע ראש חודש לענין הלכה.
וואס הייסט “מקצתו ראש חודש”? איבערטייטש “מקצתו”. א האלב פון דעם טאג איז דער נייער חודש. א האלב פון דעם טאג איז דער נייער חודש, ווייל דער טאג איז תשעה ועשרים ומחצה. סאו די ערשטע האלב דערפון איז נאך חודש פריערדיגע חודש, דער דרייסיגסטער טאג פון פריערדיגע חודש, און די צווייטע האלב איז דער ערשטער טאג פון די נייע חודש, יא?
ער זאגט אז אסאך מאל איז דא ראש חודש וואס מ׳רעכנט נאך יום ל׳ פון די פריערדיגע חודש, און די נעקסטע טאג רעכנט מען די צווייטע טאג ראש חודש איז יום א׳ פון די נייע חודש. דאס איז וואס ער זאגט דא.
און ער זאגט דא פארוואס מ׳טוט אזוי, ווייל די ערשטע טאג ראש חודש ס׳דארף טאקע זיין ראש חודש, ווייל ס׳הייבט זיך שוין אן, דער חשבון הייבט זיך שוין אן אינמיטן יענעם טאג, אבער נאר אינמיטן יענעם טאג, ווייל בעצם דער פריערדיגער חודש איז כ״ט ומחצה. סאו רעכנט מען עס ווי יום ל׳ פון דעם פריערדיגן חודש. מ׳געבט עס א נאמען ראש חודש, ווייל אינמיטן טאג קומט דאך אריין דער נייער חודש. סאו מ׳זאגט הלל, וואטעווער, מ׳געבט עס א נאמען ראש חודש, אבער ס׳איז דער יום ל׳ פון דעם פאריגן חודש.
קשיא אויף דעם רמב״ם׳ס טעם
Speaker 1: איך בין נישט משוגע, איך בין נישט דער ערשטער וואס איז מוסיף דא עפעס. אזוי ווי די מענטשן דא זענען אויך מיסינג.
וואס איז די טייטש נינוק צו דאס איז ראש חודש? ס׳מאכט נישט קיין סענס. ס׳איז דאך פונקט פארקערט, אויב די פריערדיגע חודש איז געווען מלא, איז דאך די ניין און צוואנציג טעג שפעטער נאכנישט די ליל די לבנה בכלל.
טראמאל, וויל מען זאגן א טעם פארוואס דער ערשטער טאג ראש חודש רופט זיך ראש חודש, אקעי? דאס האט מען געזאגט אויב ס׳איז געווען די פריערדיגע חודש. אויב אונז מאכן א חודש מאל, און נאכדעם מאכן אונז די נעקסטע טאג ראש חודש, דאס פארשטיי איך. בערך יעדע צווייטע, איך פארשטיי, זייער גוט. ווייל וואס רופסטו די ערשטע טאג ראש חודש? ס׳איז דא א נארמאלע תירוץ, ווייל מ׳האט נישט געווען אמאל א ספק.
יא, על פי ראיה, ווייל מ׳האט נישט געווען על פי ראיה, האט מען געמאכט אלעמאל אזא ספק. אה, ס׳איז דא ספקא די יומא וואס איז געבליבן. כעין ספקא די יומא. דאס איז די נארמאלע תירוץ.
דער רמב״ן לייגט עפעס א נייע תירוץ, אז שמקצת היום הוא ווייל מקצת היום ראש חודש. I’ve know what that means. בעיסד אין די פריערדיגע איידיע, אז די גאנצע ראויס פארוואס אונז האבן דאס איז ווייל מ׳קען דאך נישט מאכן קיין מקצת היום, אבער דא רעכנט זיך יא מיט מקצת היום.
I don’t understand. איך בין נישט דער איינציגער וואס פארשטייט נישט, ווייל ס׳ווענדט זיך טאקע וואס דער חודש פארדעם איז געווען. סאו בקיצור, צריך עיון. אקעי.
קיצור, לאמיר גיין ווייטער.
הלכה ג׳ – סדר החדשים מלאים וחסרים
די קביעות פון די חדשים
Speaker 1: זיי פרעגן די קשיא, אז ס׳שטימט נישט, ס׳קומט נישט, נעמאל איז די גרויסע סדר. דאס איז א נארמאלע מפרשים אויפ׳ן בעידזש, אויף מיין בעידזש. אקעי, ממילא מאכט מען דעם חשבון. דאס איז פשוט, ס׳וואלט אויסגעפעלט.
נארמאל גייט מען אין חשבון איין טאג ראש חודש, צווייטע חודש צוויי טעג ראש חודש, שטימט? זייער גוט.
הא, “סדר החדשים מלאים וחסרים לפי חשבון זה, תשרי מלא, טבת חסר, טבת ואילך אחד מלא ואחד חסר על הסדר, טבת חסר, שבט מלא, אדר חסר, ניסן מלא”.
לאמיר לערנען דעם חשבון. שטימט? און בשנה מעוברת איז ביידע חדשים מאכט מען חסר. ניין, אדר ראשון מלא און אדר שני חסר. אקעי, דאס איז די חדשים וואס זענען קבוע.
חשון און כסלו – די וועקסלדיגע חדשים
Speaker 1: אבער די צוויי חדשים, חשון און כסלו, ווייל מ׳האט געסקיפט, מ׳האט געזאגט תשרי מלא, טבת חסר. אבער וואס איז מיט חשון און כסלו?
די צוויי חדשים האבן אלע מיני וועגן וויאזוי זיי קענען זיין. רייט? קען זיין שנים מלאים, קען זיין שנים חסרים, און קען זיין חשון חסר וכסלו מלא.
Speaker 2: ס׳קען זיין פארקערט?
Speaker 1: ניין. שטימט? אבער וואס איז נישט דא קיינמאל, חשון מלא וכסלו חסר?
Speaker 2: איך ווייס נישט אזוי.
די נעמען פון די יארן
Speaker 1: יעצט, ס׳איז דא אן אינטערעסאנטע נעמען, די יארן האבן נעמען. אויב ביידע זענען מלא הייסט עס… ס׳איז אלע ימים טובים זענען אין די חודש מלא, ניסן, סיון און תשרי. אקעי.
די ריזען אבער איז פשוט, מ׳האט געמאכט יעדע צווייטע. די איינציגסטע חדשים וואס זענען אנדערש איז חשון און כסלו, וואס קען זיין אלע מיני זאכן.
אויב ביידע זענען מלא הייסט עס א שנה שלימה. אויב ביידע זענען חסר הייסט עס שנה חסרה. אויב ס׳הייסט חשון חסר וכסלו מלא הייסט עס כסדרן, ווייל דאס איז דאך די נארמאלע סדר, תשרי מלא, חשון חסר, כסלו מלא. אז אה, וועגן דעם גייט עס אויף דעם סדר. זייער גוט. גייט מען צוריק צו די נארמאלע איינס איינס סדר.
הלכה ד׳ – וויאזוי באשטימט מען אויב א יאר איז שלימה, חסרה, אדער כסדרן
דער חשבון לויט ראש השנה
Speaker 1: יעצט, וויאזוי ווייסט מען? דו ווילסט וויסן די חשבון? וויאזוי ווייסט מען וועלכע יאר איז די יאר צו מאכן?
Speaker 2: וואס הייסט וועלכע יאר איז די יאר?
Speaker 1: קודם דארפסטו וויסן וועלכע טאג איז ראש השנה. זיי האבן דאך געלערנט פרק ז׳, רייט? זיי האבן אויסגעלייגט אז ראש השנה איז לא אד״ו, ווייל על כל פנים איינע פון די אנדערע פיר טעג אין די וואך קען עס זיין, לויט די חשבון פון וואס מ׳האט געלערנט אין פרק ז׳, מאכן א חשבון פון די לעצטע יאר, די גאנצע מולדות און זאכן, רייט? וועסטו וויסן ווען ראש השנה איז.
“חשוב מנין הימים שביניהם”. חוץ מיום הקפיצה, איז יום שבין וואס און וואס?
Speaker 2: איך ווייס נישט.
Speaker 1: ווען ימים שבין? ס׳איז די צוויי יארן, רייט? כאילו פון דעם ראש השנה ביז די פריערדיגע ראש השנה, שטימט? ביז נעקסטע ראש השנה, סארי.
Speaker 2: ניין, מאך א חשבון פון ראש השנה ביז ראש השנה אזויווי די יאר, פון ראש השנה תשפ״ה ביז ראש השנה תשפ״ו.
Speaker 1: אויב ס׳איז דא צוויי טעג, דאס הייסט פון מאנטאג ביז מיטוואך, יא? דעמאלטס איז עס חסרים. אויב וועסטו טרעפן דריי טעג, איז עס כסדרן. אויב וועסטו טרעפן פיר טעג, איז עס שלמים.
דיסקוסיע: וויאזוי ארבעט דער חשבון?
Speaker 2: וויאזוי גייט מען דאס רעכענען? איך ווייס נישט.
Speaker 1: ניין, דאס הייסט… איך מיין, פארוואס גייט דאס ווייזן אז ס׳איז שלמים? אז אלע חדשים זענען שלמים?
Speaker 2: אדער אה, די צוויי חדשים?
Speaker 1: וואס איז די שאלה?
Speaker 2: יא, חשון און כסלו. אלעס רעדט מען דא פון חשון און כסלו.
Speaker 1: ומדברי האמורים, לאמיר ארויסנעמען די פרק מדברי האמורים, אז דאס איז א שנה פשוטה, דעמאלטס ארבעט דער חשבון.
לכאורה דער חשבון פשוט ווייזט אונז וויפיל טעג ס׳איז דא אין די יאר סך הכל, אויב ס׳דארף נאך אנפילן מיט, פארשטייסט? אויב ס׳איז דא פיר טעג, פשט איך האב מער… שטימט?
Speaker 2: יא, פון בחוץ קענסטו זען, אויב ס׳איז דא פיר טעג, האסטו נאך צוויי טעג וואס דו דארפסט צולייגן אין די יאר. ווי טרעפן זיי די צוויי טעג? לייגט עס צו אזוי. אויב ס׳איז דריי טעג, שטימט.
Speaker 1: יא, דאס איז די חשבון. וועדערן דאס ארבעט נאר אויף שנה פשוטה, ווייל דעמאלטס איז נאר פיר טעג. אויב ס׳איז מעוברת, דעמאלטס דארף מען האבן פינף טעג, שטימט? איז אויב ס׳איז דא פיר טעג, איז עס חסרים. אויב ס׳איז פינף טעג, איז כסדרן. אויב ס׳איז זעקס טעג, איז שלמים. זייער פשוט. רייט? ווייל אין שנה מעוברת איז דאך דא נאך צוויי חדשים.
Speaker 2: ניין, נאך איין חודש.
Speaker 1: דאס הייסט, מ׳דארף צולייגן נאך איין טאג צו דעם חשבון.
דוגמאות פון דעם רמב״ם
Speaker 1: כיצד? נאכדעם וואס דער רמב״ם איז מדגים. כיצד? ר״ה של שנה זו פשוטה היה ביום חמישי, ור״ה של שנה הבאה היה ביום שבת, הרי יש ביניהם ג׳ ימים.
יא, פון דאנערשטאג ביז זונטאג איז דריי טעג. ווייסט מען אז די יאר איז אין חשבון חסר, כסלו מלא אזוי ווי די נארמאל.
אויב ר״ה איז נאכדעם איז שלישי, און ס׳קומט אויס וויפיל טעג האבן אונז אינצווישן? פון חמישי ביז שלישי איז וויפיל טעג האבן אונז?
Speaker 2: איז ווי סאך?
Speaker 1: איז פיר טעג. דעמאלטס איז שלמה.
אויב די ר״ה איז שבת און די נעקסטע יאר איז שלישי, קומט אויס נאר דא צוויי טעג אינצווישן.
סימנים צו באשטעטיקן דעם חשבון פון קביעת השנה
די סימנים וואס דער רמב״ם ברענגט
פשוט. ס׳איז דא נאך סימנים. לאמיר זען וואס די סימנים זענען. ס׳מאכט גרינגער צו טשעקן אז מ׳האט נישט געמאכט קיין מיסטעיק.
יש להם סימנים, סימנים שטותים עליין, ווייל ס׳שטייט דא בחשבון סדרי השנה, ואין בנין על עיקר זה החשבון וקביעת ותחיית שברגי דרכיו. זיי האבן אלעס געבויעט אויף די חשבון.
והילכך, כל שנה, ס׳זאל זיין אזוי, יעדע יאר וואס ראש השנה איז דינסטאג איז כסדרן. האסטו געוואוסט? ווייל וואס דארף מען אויספיגערן די חשבון פארוואס גיבט עס אויס? אויב איז די ראש השנה איז דינסטאג, מוז זיין אז סיי פשוטה סיי מעוברת, איז וואס? אז די חדשים זענען כסדרן.
אויב ס׳איז זונטאג אדער מאנטאג, איז עס קיינמאל נישט כסדרן. דאס הייסט, אבער וועלכע ס׳איז, ווייסן אונז דאך נישט. דאס וועסטו נאך דארפן נוצן די פריערדיגע חשבון. דאס הייסט, צו ס׳איז מלא דחסר, שני מלאים ושני חסרים.
אויב ס׳איז א חמישי, איז ווענדט זיך. אויב ס׳איז פשוטה, דעמאלטס קען עס נישט זיין חסרים. אויב ס׳איז מעוברת, קען עס נישט זיין… אה, קען עס נישט זיין כסדרן. סארי.
זייער גוט. אויב ס׳איז ראש השנה איז דאנערשטאג, ווייסטו אז אונז, ראש השנה פשוטה, ווייסטו אז ס׳קען נישט זיין חסרים. און אויב ס׳איז מעוברת, ווייסטו אז ס׳קען נישט זיין קיין כסדרן.
דער תפקיד פון די סימנים
דאס זענען סימנים, אזוי געוויסע כללים וואס מ׳קען נוצן צו טשעקן צו די חשבון שטימט, וואס דו האסט געמאכט שטימט. יא, דאס מיינט עס.
ס׳שטייט דא, ער מיינט צו זאגן נאכדעם וואס דו האסט געמאכט דעם חשבון וויפיל טעג ס׳איז פון ראש השנה צו ראש השנה, זאלסטו טשעקן די דריי סימנים, איינס, צוויי, דריי סימנים, דעמאלטס וועסטו האבן א טשעק אויף דיין חשבון, צדיק. דו וועסט האבן א טשעק, וועסטו וויסן צו דיין חשבון איז געווען ריכטיג אדער נישט. דאס איז א פשוט׳ע טשעק.
און דער טשעק האט זיך דאך אויסגערעכנט אויס פון א חשבון וואס איך וויל אויספיגערן. וואס איז? מסתמא וועסטו קוקן אין די מפרשים און זאגן וואס די חשבון איז. מאכן א טשארט, אדער עפעס.
יעצט ווייסטו שוין כמעט וויאזוי צו מאכן א לוח, אמת? אקעי.
סיום
שיין, דאס איז די סטארי. דער עולם וויל שלאפן אביסל.