סיכום השיעור 📋
דער חודש השביעי: ראש השנה, דער סדר פון מועדים, און דער מהפכה פון רבי עקיבא
—
א. הקדמה: צוויי נקודות וועגן חודש השביעי
דער שיעור באשעפטיגט זיך מיט צוויי הויפט-נקודות בנוגע חודש השביעי. ערשטנס: דער א׳ לחודש השביעי, וואס כלל ישראל רופט „ראש השנה” — צי איז דאס באמת ראש השנה, און פון וואנען שטאמט דער באגריף? צווייטנס: א כללי׳דיגער בליק אויף אלע טעג פון חודש השביעי — א׳ לחודש (ראש השנה), עשור לחודש (יום כיפור), און ט״ו לחודש (חג הסוכות) — אלס איין אורגאנישע מערכה.
—
ב. ארבעה ראשי שנים — די ערשטע משנה אין מסכת ראש השנה
די משנה (ראש השנה א:א) זאגט: „ארבעה ראשי שנים הם” — א׳ בניסן פאר מלכים און רגלים, א׳ באלול פאר מעשר בהמה (ר׳ אלעזר ור׳ שמעון זאגן א׳ בתשרי), א׳ בתשרי פאר שנים, שמיטין, יובלות, נטיעה, און ירקות, און א׳ (אדער ט״ו) בשבט פאר אילנות.
קשיא: וואס הייסט „ארבעה ראשי שנים”? א יאר האט פיר קעפ? דאס איז אליין א דבר נפלא. יעדער ראש השנה איז לענין מסוים — אבער פארוואס דארף מען דאס פארמולירן אלס פיר ראשי שנים?
חידוש פון ביאור הגר״א: דער גר״א אין שולחן ערוך זאגט אז דער מקור פאר דעם מנהג צו מרבה זיין בט״ו בשבט (ווי די חסידים מאכן א גרויסע זאך) איז פון „ארבעה ראשי שנים הם” — יעדע ראש השנה איז אליין א חג.
דער חידוש פון „באחד בתשרי ראש השנה לשנים” איז נישט מפורש אין קיין פסוק — עס איז א חידוש פון תורה שבעל פה, א עומק וואס די משנה ברענגט ארויס. דאס דרייט איבער די גאנצע בילד פון ווי מ׳פארשטייט דעם סדר השנה.
—
ג. דער סדר פון מסכת ראש השנה אין סדר מועד — א דבר פלא
דער אריגינעלער סדר
אין סדר מועד גייט דער אריגינעלער סדר: שבת, עירובין, פסחים, שקלים, יומא, סוכה, ביצה, ראש השנה. דאס הייסט: ראש השנה קומט נאך ביצה (מסכת יום טוב), נאך סוכה, נאך יומא — פארקערט פון דעם כראנאלאגישן סדר! אין בבלי האט מען איבערגעדרייט דעם סדר צו ראש השנה, יומא, סוכה — אבער דער אריגינעלער סדר המשנה איז דוקא פארקערט.
עיקר ראיה — מסכת תענית
די ערשטע משנה אין תענית פרעגט „מאימתי מזכירין גבורות גשמים?” — און די גמרא פרעגט „תנא היכא קאי?” (אויף וואס באציט זיך דאס?). די גמרא ענטפערט אז עס באציט זיך אויף די משנה אין ראש השנה „בחג נידונין על המים”. דאס באווייזט אז ראש השנה שטייט גלייך פאר תענית אין דעם אריגינעלן סדר — זיי גייען צוזאמען. ביישפיל: אין ראש השנה פרק ג׳ משנה ג׳ רעדט מען וועגן שופר של ראש השנה לעומת שופר של תעניות — דאס ווייזט אז די מסכתות זענען פארבונדן.
צוויי סדרים אין סדר מועד
סדר מועד האט בעצם צוויי סדרים:
1. דער ערשטער סדר (רגלים כבזמן המקדש): פסחים, שקלים, יומא, סוכה, ביצה — דאס ענדיגט זיך ביי ביצה. אין דעם סדר האט ראש השנה נישט געהאט קיין אייגענע מסכתא — „בחדש השביעי זכרון תרועה” איז א נטפל צו סוכות, נישט קיין יום טוב פאר זיך אליין.
2. דער צווייטער סדר (בזמן הגלות): מסכת ראש השנה, תענית (דער בבלי זאגט ס׳איז איין מסכתא), מגילה, מועד קטן — דאס איז דער מהלך וואס דרייט איבער די רגלים נאכ׳ן חורבן.
—
ד. די שלש רגלים אין חומש שמות — חג המצות vs. חג הקציר און חג האסיף
פרשת משפטים (שמות כ״ג)
„שלש רגלים תחוג לי בשנה.” חג המצות ווערט באשריבן באריכות — זיבן טעג מצות, מועד חודש האביב, וכו׳. אבער חג הקציר און חג האסיף ווערן דערמאנט אין איין פסוק אן קיין פרטים: ווען פונקט? וויפיל טעג? וואס טוט מען? „חג הקציר בכורי מעשיך אשר תזרע בשדה, וחג האסיף בצאת השנה באספך את מעשיך מן השדה.” קיין דעטאלן.
חג המצות איז דער עיקר אין חומש שמות
אין חומש שמות איז חג המצות קלאר חשוב׳ער ווי די אנדערע צוויי רגלים. חג המצות איז דער ערשטער יום טוב, ער האט א קרבן פסח שיש בו כרת — דאס איז דער עיקר יום טוב.
„לא יראו פני ריקם”
אין פרשת משפטים שטייט „את חג המצות תשמור… ולא יראו פני ריקם” — און ערשט דערנאך קומען חג הקציר און חג האסיף. פון דעם סדר הפסוקים אליין וואלט געווען א צד צו זאגן אז דער דין פון „לא יראו פני ריקם” געהערט נאר צום ערשטן רגל (חג המצות), כאטש עליה לרגל איז אלע דריי מאל.
מסקנא: אין חומש שמות אליין ווייסט מען נאכנישט פונקט וויאזוי מ׳מאכט חג האסיף און חג הקציר — די פרטים קומען ערשט שפעטער.
—
ה. פרשת אמור — דער עיקר פרשה פון מועדים
דער סדר פון חג הקציר
פרשת אמור (ויקרא כ״ג) איז דער עיקר פרשה וואו אלע מצוות פון מועדים שטייען באריכות גדולה. מ׳הייבט אן מיט פסח, און דערנאך קומט „כי תבואו אל הארץ… וקצרתם את קצירה והבאתם את עומר ראשית קצירכם אל הכהן.” דאס איז דער אנהייב פון חג הקציר — ט״ז ניסן, „ממחרת השבת.” עס איז נאך נישט א חג ממש, אבער מ׳הייבט אן פראווען דעם קציר דורך ברענגען דעם עומר. דערנאך קומט ספירת העומר — „שבע שבתות תמימות” — און „וקראתם בעצם היום הזה מקרא קדש.” דער עומר איז ביכורים, שתי הלחם איז ביכורים — דאס איז דער אמת׳ער „חג הקציר ביכורי מעשיך.” ווי דער רמב״ן זאגט, שבועות איז א מין עצרת פון פסח — ספעציפיש אן עצרת לענין קציר.
חג האסיף — דער חודש השביעי אלס איין גרויסע יחידה
נאכדעם קומט: „בחודש השביעי באחד לחודש יהיה לכם שבתון זכרון תרועה,” דערנאך „אך בעשור לחודש השביעי הזה יום הכפורים,” דערנאך „בחמשה עשר יום לחודש השביעי הזה חג הסוכות.”
דער חידוש: לפי פשט הפסוקים, דאס זענען נישט דריי באזונדערע ימים טובים וואס מ׳האט „צוגעלייגט” צום סיסטעם. דער גאנצער חודש השביעי איז חג האסיף — איין גרויסער מועד. דער עיקר חג האסיף איז ט״ו לחודש (די אכט טעג), אבער א׳ תשרי (זכרון תרועה) און י׳ תשרי (יום כיפור) זענען שוין א חלק פון דעם מועד, פונקט ווי ביי חג הקציר איז דער עיקר דער יום החמישים אבער דער עומר איז שוין א חלק דערפון.
פרשת ראה — דער זעלבער סדר
אין פרשת ראה שטייט נישט מפורש ראש השנה און יום כיפור, אבער דער סדר פון רגלים איז: חג המצות → „שבעה שבועות תספר לך” → חג הסוכות מיט „באספך מגרנך ומיקבך” — ווידער דער אסיף.
—
ו. ראש השנה איז נישט „ראש השנה” אין פשט
דער חודש השביעי איז סוף יאר, נישט אנהייב
א שטארקע טענה: ראש השנה קען דא נישט מיינען אנהייב יאר, ווייל מיר האלטן דא ביים סוף יאר. מ׳האט אנגעהויבן מיט חודש הראשון (ניסן), דערנאך חמישים טעג, און יעצט חודש השביעי. דער פסוק זאגט „בצאת השנה” — ביים ארויסגיין פון דער יאר. „תקופת השנה” מיינט, ווי רש״י זאגט, א מעגל — עס דרייט זיך ארום. אבער חודש השביעי איז סוף יאר, נישט אנהייב יאר.
די יאר האט נאר זיבן חדשים — ווי א טאג
א מופלא׳דיגער חידוש: אין תורה שבכתב איז די „יאר” נאר זיבן חדשים — פון חודש הראשון (ניסן) ביז חודש השביעי (תשרי). די איבעריגע פינף חדשים (דער ווינטער) האבן קיין עליה לרגל נישט, קיין שום עבודה נישט — גארנישט.
דער משל: דאס איז ווי א טאג. מ׳קען רעכענען דעם טאג פון צאת הכוכבים ביז צאת הכוכבים, אבער מ׳קען אויך זאגן דער טאג איז פון עלות השחר ביז צאת הכוכבים — און ביינאכט שלאפט מען (ווי די משנה אין מגילה זאגט, ביינאכט קען מען נישט מקיים זיין געוויסע מצוות). אזוי אויך: די „טאג-צייט” פון דער יאר איז פון חודש האביב ביז חודש האסיף (זיבן חדשים), און דער ווינטער איז די „נאכט” פון דער יאר. חנוכה און פורים — די צוויי חגים וואס חז״ל האבן מתקן געווען דוקא אין ווינטער — דאס איז ווען מ׳שלעפט אריין די „נאכט” אין מועד.
—
ז. דער פסוק „ראש השנה” אין תנ״ך — יחזקאל
דער איינציגער פסוק אין תנ״ך וואו עס שטייט מפורש „ראש השנה” איז יחזקאל מ׳, א: „בעשרים וחמש שנה לגלותנו בראש השנה בעשור לחודש.” חז״ל זאגן אז „ראש השנה” דא מיינט יום כיפור (ווייל „בעשור לחודש”). חז״ל זענען דן אז ראש השנה איז אן אייגענער יום טוב, נישט יום כיפור.
אבער לפי פשוטו של דברים וואלט „ראש השנה” דא געמיינט חודש ניסן. פארוואס?
1. אין דער זעלבער לאנגער נבואה (יחזקאל מ״ה, י״ח) שטייט: „בראשון באחד לחודש תקח פר בן בקר תמים וחטאת את המקדש” — א חיטוי המקדש אין ניסן. דערנאך (פסוק כ״א): „ובראשון בארבעה עשר יום לחודש יהיה לכם הפסח.”
2. אין דער תורה איז דער חיטוי המקדש אין יום כיפור, אבער אין יחזקאל שטייט עס אין ניסן — דער ערשטער חיטוי המקדש איז געווען אין ניסן, און יחזקאל גייט צוריק צום ערשטן חיטוי.
3. אין תנ״ך איז נישטא קיין מפורש׳ער רמז אז חודש השביעי זאל זיין אן ענין פון אנהייב יאר — עס איז נאר סוף יאר.
דאס בלייבט א פלא וואס דארף ישוב — ווי חז״ל האבן אויסגעטייטשט „ראש השנה” אלס תשרי/יום כיפור, ווען דער פשט פון דער נבואה ווייזט אויף ניסן.
—
ח. דער חודש השביעי אלס מקבילה צום חודש הראשון
די שטרוקטור: אחד, עשור, חמשה עשר
וואו טרעפט מען נאך אזא סטרוקטור אז מען נעמט איין חודש און מאכט דעם ערשטן, צענטן, און פופצנטן טאג פאר חשוב׳ע טעג? דאס איז חודש הראשון — דער חודש פון יציאת מצרים:
– א׳ ניסן: „הַחֹדֶשׁ הַזֶּה לָכֶם רֹאשׁ חֳדָשִׁים” — דער גרויסער קשר פונעם אייבערשטן מיט כלל ישראל ווערט נוצר
– י׳ ניסן: „בֶּעָשֹׂר לַחֹדֶשׁ הַזֶּה וְיִקְחוּ לָהֶם אִישׁ שֶׂה לְבֵית אָבֹת”
– י״ד–ט״ו ניסן: דער יום הקרבן, ארויסגיין פון מצרים
דער חודש השביעי איז מקביל צום חודש הראשון:
| חודש הראשון (ניסן) | חודש השביעי (תשרי) |
|—|—|
| א׳ — „החדש הזה לכם” | א׳ — זכרון תרועה |
| י׳ — „ויקחו להם איש שה” | י׳ — יום כיפור |
| י״ד/ט״ו — פסח | ט״ו — חג הסוכות |
א חשוב׳ער חילוק
אין דער יאר פון יציאת מצרים איז אחד לחודש הראשון געווען א חשוב׳ער טאג, אבער לדורות איז אין ניסן נאר י״ד–ט״ו חשוב (חנוכת המקדש איז יא געווען באחד, אבער דאס איז נישט לדורות). דאקעגן, אין חודש השביעי קריגט דער אחד לחודש לדורות א חשיבות — ער ווערט זכרון תרועה. דער חודש השביעי קריגט אלעס וואס דער חודש הראשון האט.
—
ט. דער מקור פון ראש השנה: ספר נחמיה
„כי חדוות ה׳ היא מעוזכם” — דער פולער קאנטעקסט
דער מקור פון ווי מען האט בפועל געפראוועט ראש השנה אין בית שני, בזמן עזרא ונחמיה, באשטעטיגט דעם מהלך. עס ווערט באקלאגט אז פילע קולמוסין זענען צובראכן געווארן איבער דער פראגע פארוואס עזרא האט געזאגט מען זאל נישט וויינען ראש השנה — אבער מען לערנט נישט דעם גאנצן מעשה.
דער סדר אין נחמיה
1. א׳ תשרי: כלל ישראל — וואס זענען געווען בעלי עבירה (נשים נכריות, א״וו) — הערן די תורה און הייבן אן וויינען. עזרא זאגט: „ניין, היינט טאר מען נישט וויינען — כי חדוות ה׳ היא מעוזכם.” די לויים שטילן דעם עולם: „הַחֲשׁוּ כִּי הַיּוֹם קָדוֹשׁ וְאַל תֵּעָצֵבוּ.” דער עולם גייט עסן, טרינקען, שיקן מנות, און מאכן שמחה גדולה.
דאס איז נישט נאר אז מען טאר נישט וויינען ווייל ס׳איז יום הדין — זיי וויינען ווייל זיי זענען בעלי עבירה, און אפילו דאס ווערט נישט צוגעלאזט.
2. ב׳ תשרי: אנשטאט אנצוהייבן עשרת ימי תשובה מיט וויינען (וואס וואלט לכאורה געווען לאגיש פאר בעלי עבירה), זוכן זיי לולבים און אתרוגים! „וביום השני נאספו ראשי האבות… להשכיל אל דברי התורה. וימצאו כתוב בתורה אשר ישבו בני ישראל בסכות בחג בחדש השביעי.” זיי גייען ארויס ברענגען עלי זית, עלי עץ שמן, מאכן סוכות.
(צדדיגע באמערקונג: דאס איז א ראיה אין דער ויכוח צווישן „בריסקער” וואס זוכן לולבים פון אלול, און „ישיבישע” וואס זאגן ביז יום כיפור איז מען אין ימי הדין.)
3. סוכות: „וַתְּהִי שִׂמְחָה גְדוֹלָה מְאֹד” — א נאך גרעסערע שמחה. א׳ תשרי איז „שמחה גדולה”, סוכות איז „שמחה גדולה מאד.”
4. כ״ד תשרי — ערשט נאך סוכות, נאך שמיני עצרת, נאך אסרו חג (דער ירושלמי און דער ביאור הגר״א אין שולחן ערוך ברענגען דאס אלס מקור פאר אסרו חג) — ערשט דעמאלט קומט דער מעמד של תשובה: „וביום עשרים וארבעה לחדש הזה נאספו בני ישראל בצום ובשקים ואדמה עליהם” — א גרויסער סדר של תשובה מיט וידוי.
דער חידוש
מפורש אין פסוק אז די שמחה גדולה פון א׳ תשרי האט זיך אריינגעצויגן דורך די גאנצע עשרת ימי תשובה, יום כיפור, ביז סוכות — אלס איין רצף פון שמחה. דער מעמד פון תשובה און וויינען קומט ערשט נאך דעם גאנצן חודש, אויף כ״ד תשרי. דאס באשטעטיגט אז די צוויי-און-צוואנציג טעג זענען איין מערכה.
דער צייטפונקט פון תשובה
א שטארקע נקודה: ווען מ׳וואלט געפרעגט ווען איז די בעסטע צייט פאר א גרויסע מעמד של תשובה פאר מענטשן וואס זענען שווערע עוברי עבירה, וואלט יעדער געזאגט עשרת ימי תשובה. אבער נחמיה זאגט מפורש אנדערש: די גאנצע יאר — פון כ״ד תשרי ביז ערב ראש השנה — פאסט פאר אזא סארט תשובה. אבער די תקופה פון א׳ תשרי, עשרת ימי תשובה, יום כיפור, און סוכות — דאס איז א מערכה וואס מ׳קען נישט אונטערברעכן מיט אזא מעמד.
„חדות ה׳ היא מעוזכם” — דער יסוד פון שמחה
דער פסוק „אל תעצבו כי היום קדוש… חדות ה׳ היא מעוזכם” מיינט נישט בלויז א הלכה פון מקרא קודש אויף א׳ תשרי. עס מיינט אז א׳ תשרי הייבט אן ימי חדוה ושמחה — א גאנצע מהלך וואס ברענגט ארויס ראש השנה מיט יום כיפור. דער וידוי פון יום כיפור איז א וידוי של מתוך אהבה, נישט מתוך ריחוק. ווער עס איז ממש נתרחק געווארן, זאל זיך א גאנץ יאר מסדר זיין. אבער דאס וואס מ׳רעדט דא איז ימי שמחה, ימי דביקות, וואו אין דעם געפיל פון שמחה קומט ארויס אן אמת׳ע תשובה און כפרה.
—
י. דער פסוק „עיני ה׳ אלקיך בה מראשית השנה ועד אחרית שנה”
דער מקור החשוב אז תשרי איז ראש השנה איז דער פסוק „עיני ה׳ אלקיך בה מראשית השנה ועד אחרית שנה” — ווי די גמרא ראש השנה דף ח׳ לערנט. דער עיקר געדאנק פון „עיני ה׳ אלקיך בה” דרייט זיך ארום רעגן — און דאס גיט א „טשעינדזש” אין דער בילד, פארוואס דווקא תשרי ווערט ראש השנה (כאטש לויט׳ן פשט אין תורה איז ניסן דער אנהייב יאר).
—
יא. דער גר״א׳ס שיטה אויף ראש השנה
דער גר״א האט כמה הלכות ראש השנה וואס זענען אנדערש פון כלל ישראל׳ס מנהג, און אלעס ברענגט ער פון נחמיה:
– מ׳טאר נישט וויינען ראש השנה — ווייל עס שטייט „אל תעצבו”
– מ׳זאגט נישט תחנונים — מ׳זאגט בלויז „שתוב ידע מלכנו” ווייל מ׳טאר נישט מרבה זיין בתחנונים יום טוב
– דער נוסח פון תפילה — אין אמרי נועם (ברכות) שטייט א נוסח פון דעם גאון אז ראש השנה זאגט מען דעם זעלבן „ותשיאנו” ווי אויף שלש רגלים. דער גאון גייט בתוקף אז ראש השנה איז גארנישט אנדערש פון א פשוט׳ן יום טוב — מ׳זאגט זכרנו, ועל כן תהא פרדך ביי נאכט, אבער ס׳בלייבט א יום טוב.
עס ווערט אנגעמערקט אז כלל ישראל מאכט נישט אזוי, און ס׳איז דא א פלא אויפ׳ן גאון — אבער דער פלאן איז צום סוף מיישב צו זיין.
—
יב. די ברייתא פון רבי עקיבא — א מהפכה אין פארשטאנד פון שלש רגלים
משנה ב — בארבעה פרקים העולם נידון (ר״ה ט״ז)
– בפסח — על התבואה
– בעצרת — על פירות האילן
– בראש השנה — כל באי עולם עוברין לפניו כבני מרון
– בחג — נידונין על המים
די משנה זיצט אויף דער מערכה פון תורה שבכתב — די שלש רגלים. דער סדר איז: פסח, עצרת, חג — דער סדר פון תורה. ראש השנה איז דא אלס א פערטע, אבער ס׳איז אויך אינעם שלש רגלים מערכה. דערפאר גייט מסכת תענית צוזאמען מיט מסכת ראש השנה — ווייל „ובחג נידונין על המים” ברענגט צו הזכרת גבורות גשמים.
א וויכטיגע מסקנה: מ׳קען נישט אפטיילן אז ראש השנה איז אינגאנצן יום הדין און סוכות איז אינגאנצן ימי שמחה. די זעלבע משנה וואס זאגט ראש השנה איז יום הדין, זאגט אויך אז סוכות איז יום הדין (נידונין על המים). עס איז איין מערכה — מ׳קען נישט אפטיילן די צוויי וואכן פון ימים טובים איינע פון די אנדערע.
דער אויסגאנגספונקט: שלש רגלים אין גלות
עס ליגט דא א גרויסע מהפכה אין דעם גאנצן קשר מיט דעם אייבערשטן און אין עבודת השם בכלל, ספעציעל אין די שלש רגלים. מצות שלש רגלים איז אינגאנצן געבונדן מיט׳ן בית המקדש — ס׳איז נישטא קיין יבול, קיין עומר, קיין קציר, קיין אסיף, קיין עליה לרגל, קיין שמחה אין ירושלים. ווי פאסט עס צו פראווען שלש רגלים אין אזא מצב?
עס איז פארשטעלט אז די תנאים האבן זיך צוזאמגעקליבן אין סנהדרין, און עס זענען געווען מיינונגען אז אפשר פאסט אז די שלש רגלים אין גלות זאלן ווערן ווי תשעה באב — ווייל דער קשר מיט׳ן אייבערשטן דורך די רגלים איז צובראכן געווארן, מפני חטאינו גלינו מארצנו.
רבי עקיבא׳ס חידוש: פון הודאה צו בקשה
רבי עקיבא — דער זעלבער וואס האט געלאכט ווען אלע האבן געוויינט ביים זען דעם שועל ארויסגיין פון בית קדשי הקדשים — האט מגלה געווען א חידוש ווי מען קען עכט פראווען שלש רגלים אין גלות.
די ברייתא (ראש השנה טז.):
– מפני מה אמרה תורה הביאו עומר בפסח? דער פשוט׳ער פארשטאנד וואלט געווען: צו דאנקען אויף די תבואה וואס איז שוין געוואקסן. רבי עקיבא זאגט אנדערש: כדי שתתברך לכם תבואה שבשדות — עס איז א בקשה, נישט א הודאה!
– מפני מה אמרה תורה הביאו שתי הלחם בעצרת? מפני שהעצרת זמן פירות האילן — כדי שיתברכו לכם פירות האילן.
– מפני מה אמרה תורה נסכו מים בחג? כדי שיתברכו לכם גשמי שנה.
– ואמרו לפני בראש השנה מלכיות זכרונות ושופרות — מלכיות כדי שתמליכוני עליכם, זכרונות כדי שיעלה זכרונכם לפני לטובה.
רבי עקיבא דרייט איבער דעם גאנצן בילד: מ׳קומט נישט דאנקען אויף וואס מ׳האט שוין, מ׳קומט בעטן אויף וואס מ׳דארף האבן.
—
יג. ניסוך המים — א ראיה צו רבי עקיבא׳ס מהלך
ניסוך המים שטייט נישט בפירוש אין תורה — ס׳איז א גרויסע סוגיא אין בבלי און ירושלמי. רבי עקיבא זאגט אז ניסוך המים איז דאורייתא.
דער יסוד: דער אייבערשטער דארף גארנישט, אלעס איז כעין מלכותא דארעא. שתי הלחם, עומר — דאס פאסט אלס מתנה. אפילו ניסוך יין פאסט — מ׳ברענגט א פלאש וויין פאר א חבר. אבער וואסער קען מען נישט ברענגען אלס מתנה — וואסער איז נישט קיין מאכל, ס׳איז א דבר קיום. אויב די ימים טובים זענען נאר צו דאנקען, איז טאקע נישטא צו ברענגען וואסער. אבער ברגע אז רבי עקיבא האט מגלה געווען אז דער יום טוב איז צו געבן א הכרה ווער איז דער בעל הבית און אים בעטן — דאן פארשטייט זיך שוין אז מ׳קען ברענגען וואסער. מיר קומען זאגן: די וואסער איז פון דיר, דער קיום איז פון דיר. דאס איז נאך מער ווי עומר און שתי הלחם.
—
יד. בקשה איז א נענטערע עבודה ווי הודאה
דאנקען איז א שוואכערע קשר ווי בעטן. מ׳קען דאנקען איינעם וואס מ׳קומט נישט צו צו אים, איינעם וואס לעבט שוין נישט, איינעם וואס איז ווייט. אבער בעטן מיינט אז דו האסט א קשר, דו קאנעקסט מיט אים, ער גייט דיר ענטפערן. ברגע אז מ׳זאגט „איך ברענג דעם עומר בפסח כדי שתתברכו” — דאס איז א נענטערע קרבה.
דער משל: ווען מ׳דאנקט אן צו בעטן
א משל: איינער האט זיך געטרונקען אין ים, א פרעמדער עובר אורח האט אים געראטעוועט. דער געראטעוועטער מאכט א גרויסע מסיבה, שטעלט זיך אוועק רעדן, דאנקט דעם ראטעווער, און בעט אים: „פון היינט און ווייטער, יעדע מאל זאלסטו אונז ראטעווען.” דאס קלינגט משונה — יענער איז גראדע אריבערגעגאנגען, ער האט קיין שייכות נישט.
דער נמשל: ווען מ׳דאנקט דעם אייבערשטן אן צו בעטן, זאגט מען אז דער אייבערשטער האט במקרה געראטעוועט — דאס איז נישט גאט. ווען מ׳קומט בעטן און דאנקען צוזאמען, זאגט מען אז מ׳איז תלוי אינעם — ס׳איז נישט דרך מקרה. ביידע זאכן — הודאה און בקשה — דארף מען זאגן צוזאמען, ווייל דאן דריקט מען אויס אז דער קשר איז א שטענדיגער.
—
טו. דער סדר השנה ווערט איבערגעדרייט
אויב מ׳קומט נאר דאנקען, הייבט זיך אן די יאר אין חודש האביב — ס׳קומט פרילינג, תבואה ווערט פארטיג, מ׳גייט דאנקען. אבער אויב מ׳קומט בעטן — בעטן איז דוקא אז די תבואה זאל וואקסן גוט, דאס איז די רעגן — קומט אויס אז חודש השביעי, וואס אין פשוטו של מקרא איז א סוף יאר, ווערט אין רבי עקיבא׳ס חידוש אן אנהויב יאר. דאס איז בעצם דער חידוש פון מסכת ראש השנה.
—
טז. דער מקור: „זכרון תרועה” און חצוצרות
פון וואנעט ווייסט רבי עקיבא דעם חידוש?
דער סוד ליגט אין „באחד לחודש השביעי זכרון תרועה”.
די עבודה פון בעטן דעם אייבערשטן טרעפט מען כמעט נישט אין חמשה חומשי תורה, חוץ פון צוויי פלעצער:
1. וידוי מעשר — „השקיפה ממעון קדשך” — די לעצטע מצוה פון די תורה. ביכורים איז משבח זיין, וידוי מעשר איז בקשה.
2. חצוצרות (בהעלותך) — א בקשה פאר׳ן אייבערשטן, נישט מיט דיבור נאר מיט א קול.
חצוצרות: בעת צרה **און** בעת שמחה
אין פרשת חצוצרות שטייט: „וכי תבאו מלחמה בארצכם על הצר הצורר אתכם והרעותם… ונזכרתם לפני ה׳” — דאס איז בקשה בעת צרה. אבער אין דער זעלבער פרשה שטייט אויך: „וביום שמחתכם ובמועדיכם… ותקעתם בחצוצרות” — בעת שמחה.
ווי קלאפט ביידע אין איין פרשה? דער רמב״ן זאגט אז תפילה נאר בעת צרה איז דאורייתא. אבער דא שטייט דער חידוש פון רבי עקיבא: בעת שמחה איז נישט נאר הודאה — מ׳דארף אויך בעטן.
תרועה — בקשה, נישט שמחה
ווי דער רמב״ן זאגט, „ילל ויבב” איז בקשה. ס׳איז דא א צד אז „ילל ויבב” איז בכלל נתקן געווארן אויף ראש השנה און דערנאך גענומען געווארן אויף אנדערע ימים. אין ברכת זכרונות איז דא „ילל ויבב”.
א פאראלעל: אין הלל זאגט מען „אנא ה׳ הושיעה נא” — בקשה אינעם שבח. ביי סוכות מיט די נענועים און הושענות — „וחג ענין על המים” — איז דער פלאץ פון בקשה. די נענועים זענען עכט לענין בקשה און לענין החג.
—
יז. דער שופר פון ראש השנה — תענית, נישט שמחה
ווען מען לערנט מסכת ראש השנה, איז די תקיעה של ראש השנה נישט תקיעה של שמחה, נאר די תקיעה פון תענית: „שופר של ראש השנה שיהיה לו קול פשוט, תענית של שופרות כפופים.”
ראש השנה אלס „שטאט וואס בלאזט אבער פאסט נישט”
אין מסכת תענית: ווען א צרה קומט אויף א שטאט, וואס טוען די ארומיגע שטעט וואו די צרה איז נאך נישט אנגעקומען? א מחלוקת תנאים — צי מען פאסט, צי מען בלאזט, צי ביידע. דער ירושלמי זאגט אז דער מ״ד וואס זאגט די ארומיגע שטעט בלאזן אבער פאסטן נישט — דאס גייט ווי רבי עקיבא. ראש השנה איז ווי א שטאט וואס בלאזט אבער פאסט נישט — ס׳איז נאך פאר דער צרה, מען זעט אז ס׳קען קומען א שווער יאר, מען בעט, אבער מען איז נאך נישט אין דער צרה גופא.
—
יח. מסכת מועד קטן — הלכות אבילות אין מועד
פארוואס שטייען הלכות אבילות אין מסכת מועד קטן? „לא יאבד אדם על מתו ולא יספידנו, ואין חופרין כוכין וקברות במועד” — דאס זענען הלכות המועד, אבער ווען מען לערנט גוט די מסכתא זעט מען אז מען רעדט דא אין זמן הגלות: דער מועד האט שוין אראפגענומען זיין כוח, די התעוררות פון ירושלים, די שמחה איז געשוואכט.
—
יט. משחרב בית המקדש — עצרת כשבת, ראש השנה כרגלים
א נפקא מינה הלכה למעשה (אין ענין אבילות):
– רבי אליעזר: משחרב בית המקדש, עצרת (שבועות) כשבת — שבועות איז געווארן אזא שוואכער יום טוב אז ער אקט נישט אפ אבילות. בזמן המקדש, ווען אלע גייען ארויף קיין ירושלים מיט גרויסע שמחה, אקט דאס אפ אבילות. אבער שבועות נאכ׳ן חורבן — סך הכל איין טאג, כמעט דומה צו שבת — פארוואס זאל עס אפאקן?
– רבן גמליאל: ראש השנה ויום הכיפורים כרגלים — א מורא׳דיגער חידוש! בזמן המקדש איז ראש השנה/יום כיפור נישט געווען כרגלים — דער עיקר רגל איז געווען סוכות (חג האסיף). א נארמאלער איד איז ראש השנה/יום כיפור געווען אונטערוועגנס קיין ירושלים, ס׳איז נישט געווען אזא גרויסער עסק פאר אים. אבער בזמן החורבן איז ראש השנה געווארן א שטארקערער יום טוב — ער אקט אפ כרגלים, און ער איז שטארקער פון שלש רגלים (ווייל שבועות אקט נישט אפ לויט רבי אליעזר, מיט וועם רבן גמליאל איז מסכים).
– חכמים: לא כדברי זה ולא כדברי זה — עצרת בלייבט כרגלים, ראש השנה/יום כיפור בלייבט כשבת.
—
כ. דער מדרש — „תכתב זאת לדור אחרון”
דער מדרש זאגט אויף דעם פסוק „תכתב זאת לדור אחרון, והנברא יהלל קה, פנה אל תפלת הערער ולא בזה את תפלתם”: דער „דור אחרון” וואס גייט ארויס אויפ׳ן גלות — „אין להם לא בית המקדש, ולא מלך, ולא כהן, ולא נביא” — אבער ס׳איז געבליבן די תפלה פון ראש השנה ויום כיפור. דער מדרש מערקט אויף אז דוקא די תפלה פון ראש השנה ויום כיפור האט באקומען א באזונדערע מציאות אין גלות — א שטיצע צו רבן גמליאל׳ס חידוש.
דאס איז דער חידוש וואס ווערט נתוסף דורכ׳ן חורבן — ווי רבי עקיבא׳ס יסוד אז תפילה ווערט אן אפילו שטארקערע עבודה. עס קומען אויס צוויי סדרים: איין סדר וואס ענדיגט זיך אין ביצה (דער אלטער מהלך), און איין סדר וואס ענדיגט זיך אין ראש השנה און יום כיפור — א נייער סדר. דער ראש השנה וואס מיר האבן היינט איז בעצם דער כלל׳דיגער ראש השנה.
—
כא. נדב ואביהוא — דער שינוי פון חודש הראשון צו חודש השביעי
דער מעשה און זיינע קאנסעקווענצן
דער סיפור פון נדב ואביהוא איז פאסירט באחד לחודש הראשון — א שרעקליכער אומגליק. דאס האט געברענגט א נייעם סדר. נאך פרשת שמיני, תזריע, מצורע, קומט פרשת אחרי מות: „אחרי מות שני בני אהרן בקרבתם לפני ה׳ וימותו.” דער אייבערשטער זאגט אז וואס נדב ואביהוא האבן געטון — אריינגיין באחד לחודש הראשון — איז מסוכן. אבער „בזאת יבא אהרן אל הקדש” — דער שינוי איז נישט בלויז דער סדר הקרבנות, נאר אויך דער תאריך: „בחודש השביעי בעשור לחודש” — דאס טוישט איבער דעם חודש הראשון. אויב מ׳מאכט עס אין חודש השביעי, עשור לחודש, קען מען יא אריינגיין אין קודש הקדשים.
(דער גאון זאגט אז אהרן האט געקענט אריינגיין — ער לערנט אז אהרן איז געווען מחויב ביי חודש מרחשון.)
דער חודש הראשון vs. חודש השביעי — צוויי אופנים פון קירבה
דער טויש פון ניסן צו תשרי רעפלעקטירט א פונדאמענטאלן חילוק אין דעם אופן ווי מ׳קומט צו הקב״ה:
– חודש הראשון (ניסן) — מ׳קומט אן קיין עבודה. עס איז א בחינה פון יציאת מצרים, „מדלג על ההרים” — א ספּאנטאנע, אומפארמיטלטע קירבה. אבער דערביי איז דא א סכנה פון קרבה לפני ה׳ (ווי ביי נדב ואביהוא).
– חודש השביעי (תשרי) — מ׳קומט נאך דעם מעגל העבודה: מ׳האט דורכגעגאנגען די דריי רגלים, דעם גאנצן סדר העבודה. דעמאלטס קומט יום כיפור וואס איז מטהר דעם מקדש דוקא בחודש השביעי. און דעמאלטס קען זיין דער סיכוך — סוכות — וואס מאכט דעם מענטש „לפני ה׳” אויף א זיכערן, גערייניגטן אופן.
—
כב. פרשת אמור — דער עיקר חג טוישט זיך פון פסח צו סוכות
אין פרשת אמור (פרק כ״ג) טוישט זיך דאס דראמאטיש:
– חג הפסח האט דארט די ווייניגסטע ווערטער — ווייניגער ווי אלע אנדערע ערטער אין תורה וואו פסח שטייט, און ווייניגער ווי אלע אנדערע חגים אין אמור. עס פעלט „בעצם היום הזה”, „בכל מושבותיכם”, און כמה דברים. דער עיקר וואס פעלט: יציאת מצרים. אומעטום אנדערש (משפטים, „שמור את חודש האביב”) ווערט יציאת מצרים איבערגעחזר׳ט — אבער אין אמור פסוקים ד׳-ח׳ שטייט בלויז אז מ׳דארף מאכן מצות, אן קיין טעם.
– חג הסוכות דאקעגן באקומט אין אמור דעם פסוק: „למען ידעו דרתיכם כי בסכות הושבתי את בני ישראל בהוציאי אותם מארץ מצרים” — יציאת מצרים שטייט נאר ביי סוכות, נישט ביי פסח, אין דער זעלבער פרשה!
דער יסוד: פרשת אמור איז ממשיך פרשת אחרי מות. די תורה זאגט אז דער עיקר חג — וואס איז קשור צו יציאת מצרים — טוישט אריבער פון חג המצות צו חג הסוכות.
דער „אחד-עשור-ט״ו” סדר אין חודש השביעי
דער סדר פון א׳ לחודש, י׳ לחודש, ט״ו לחודש — וואס איז אמאל געווען אין חודש הראשון — איז אריבער אויף חודש השביעי: א׳ תשרי (ראש השנה), י׳ תשרי (יום כיפור), ט״ו תשרי (סוכות). דער גאנצער חודש איז דער יום טוב, מיט ט״ו אלס מרכז, א׳ אלס אנהויב, און י׳ אלס שליש חודש.
דער פסוק ביי סוכות — „וחגתם אתו חג לה׳ שבעת ימים בשנה חקת עולם לדרתיכם בחדש השביעי תחגו אתו” — נוצט די זעלבע ווערטער ווי דער פסוק אין פרשת בא (״החודש הזה לכם״). דאס איז נישט בלויז א ציון פון וועלכע ח
ודש — עס שטייט שוין פריער אויף וועלכע חודש. דער צוגאב „בחדש השביעי תחגו אותו” האט אן אנדערע צלצול: עס זאגט אז דער חג לה׳ וואס אמאל איז געווען אין חודש הראשון, ווערט יעצט געמאכט בחודש השביעי.
—
כג. די הלכה למעשה פון „חודש השביעי” — ווען מאכט מען א חג ה׳?
פון דער הלכה פון חנוכת המשכן, וואס איז געווען בא׳ ניסן (חודש הראשון), לערנט זיך ארויס א גרויסער חידוש: פון יעצט און ווייטער, ווען מ׳וויל מאכן א חג ה׳ — א נייע חנוכה אדער הקדשה — מאכט מען עס בחודש השביעי (תשרי), נישט בחודש הראשון (ניסן).
ראיות פון תנ״ך — שלמה המלך און עזרא
– שלמה המלך ווען ער האט געבויט דעם בית המקדש, האט ער די חנוכה געמאכט בחודש השביעי. ער האט נישט געפאלגט דעם מוסטער פון משכן (חודש הראשון), ווייל די סיטואציע האט זיך געביטן.
– שלמה האט געוואלט הקהל — און הקהל קומט פון דעם זעלבן מקום, בחודש השביעי. ווען נישט דער אומגליק פון נדב ואביהוא, וואלט הקהל געווען בחודש הראשון. אבער עס האט זיך איבערגעדרייט.
– עזרא — צוויי מאל אין ספר עזרא (ביי זרובבל, און ביי עזרא אליין) איז אויך געמאכט געווארן בחודש השביעי.
– אלע האבן פארשטאנען אז דער דאטום האט זיך איבערגעטוישט פון חודש הראשון צו חודש השביעי.
—
כד. מסקנה: דער לעצטער רגל ווערט דער עיקר
דער גאנצער סדר ווייזט אז נאך דעם מעשה פון נדב ואביהוא האט זיך אנטפּלעקט אז פון די דריי רגלים איז דער לעצטער (סוכות/חודש השביעי) דער עיקר, נישט דער ערשטער (פסח/חודש הראשון). מתחילת הדרך איז דער ערשטער געווען דער עיקר, אבער נאך דעם אומגליק נתגלה אז דער לעצטער איז דער עיקר — ווייל ער קומט נאך א פולן ציקל פון עבודה, טהרה, און הכנה.
אין אונזער צייט, ווען מ׳איז צוריקגעקומען אין ארץ ישראל, וועט מען דארפן טרעפן אן עבודה וואו מ׳קען אמת׳דיג פאראייניגן דעם אלטן מהלך (דער סדר פון תורה שבכתב, וואו ניסן איז דער אנהייב) מיט׳ן נייעם מהלך (דער סדר פון תורה שבעל פה, וואו תשרי איז ראש השנה) — א שווערע אבער נויטיגע עבודה.
תמלול מלא 📝
ראש השנה און די שלש רגלים: דער סדר פון מסכתות און די מערכת פון חודש השביעי
הקדמה: צוויי נקודות וועגן חודש השביעי
און די חזרה איז דא דברים חדשים, אפשר דארף מען חזר׳ן.
איך וויל רעדן אויף שתי נקודות וואס איז קשור לחודש השביעי. נתחיל בנקודה אחת ונראה אם נספיק גם את הנקודה השניה. איז קודם כל, ודאי איז דאס בעיקר על היום הקרוב והמתקרב, שהיום קוראים לזה ראש השנה. מיר דארפן דן זיין בכלל, האם זה באמת ראש השנה? מאיפה אנחנו… אה, רגע, אפילו איך האב מיר גערעדט. אנטשולדיגט. נו, וועלן מיר רעדן אידיש, איך האב עס פארגעסן.
איז אזוי, מיר וועלן רעדן אויף חודש השביעי, און די ערשטע זאך וועגן דעם א׳ לחודש, אחד לחודש השביעי, וואס כלל ישראל רופט עס ראש השנה, בעצם די משנה אין מסכת ראש השנה, און מיר וועלן זען אז מיר דארפן וויסן וויאזוי ווערט עס ראש השנה. ס׳איז דא אפאר שאלות וואס מיר דארפן צוזאמען זען וואס מיר קענען דא מבאר זיין.
און שפעטער וויל איך אריינגיין אביסל, ס׳איז געווען צוזאמען, וויל איך אריינגיין באופן כללי אויף אלע מועדים וואס איז דא, אלע מועדים איז נישט די ריכטיגע ווארט, אבער אלע טעג וואס מיר גייען פראווען אין חודש השביעי, וואס דאס איז בעצם אחד לחודש השביעי, עשור לחודש השביעי – יום כיפור, און חמשה עשר – חג הסוכות.
ארבעה ראשי שנים — די ערשטע משנה אין מסכת ראש השנה
איז אזוי, למעשה, איך האב אנגעהויבן פארקערט. אין די משנה האבן מיר אין מסכת ראש השנה, דארטן שטייט אין מסכת ראש השנה, ארבעה ראשי שנים הם. דאס איז די ערשטע משנה פון ראש השנה. באחד בניסן ראש השנה למלכים ולרגלים. באחד באלול ראש השנה למעשר בהמה. רבי אלעזר ורבי שמעון אומרים, באחד בתשרי. באחד בתשרי ראש השנה לשנים ולשמיטין וליובלות, לנטיעה ולירקות. באחד בשבט, ראש השנה לאילן וכו׳ וכו׳.
דאס איז אליין אן אינטערעסאנטע זאך, ס׳זאל זיין ארבעה ראשי שנים. א מענטש האט פיר קעפ? א יאר האט פיר קעפ? דאס איז אליין א דבר נפלא. דעמאלטס זאל מען זאגן בסדר, יעדע זאך לענין מסוים. פארוואס דארף מען האבן ארבעה ראשי שנים? ס׳בלייבט אינטערעסאנט, וואס איז דאס ארבעה ראשי שנים? אה, שכוח. וואס איז דאס ארבעה ראשי שנים?
און מ׳זעט, דער ביאור הגר״א אין שולחן ערוך זאגט אויף ט״ו בשבט, מ׳ווייסט, ס׳שטייט אין הלכה אז מ׳איז מרבה, עפעס מאכט מען א… אזוי ווי די חסידים מאכן עס בכלל א גרויסע זאך. איז דער ביאור הגר״א זאגט אז דער מקור פון דעם איז ארבעה ראשי שנים הם. אויב ס׳איז ארבעה ראשי שנים, איז יעדע ראש השנה איז א חג, ס׳איז עפעס דא די משנה אינטערעסאנט. וואס קומט דא די משנה צו זאגן?
דער סדר פון מסכת ראש השנה — א דבר פלא והפלא
די קשיא: פארוואס קומט ראש השנה נאך ביצה?
און בעצם דארף מען וויסן נאך אן אינטערעסאנטע זאך, ס׳איז דא א פלא אויף די גאנצע סדר פון מסכת ראש השנה. מסכת ראש השנה, דער סדר זיינער אין די מסכתות איז ממש א דבר פלא והפלא. פארוואס? ווייל דער סדר המסכתות גייט אין סדר מועד, שלום. דער סדר מועד גייט שבת, דער סדר איז דאך פשוט, שפעטער גייט עירובין, וואס איז קשור צו שבת, פסחים, שקלים. וואס לכאורה שקלים דארף זיין פאר פסחים, אבער פסחים, שקלים. און נאכדעם גייט יומא, סוכה, ביצה, ראש השנה. דאס איז דער דבר פלא.
איז אין בבלי, אונזערע וואס מיר האבן געפרינט אין בבלי, האט מען איבערגעדרייט דעם סדר. דער סדר איז געווארן צוריק ראש השנה, יומא, סוכה. אבער למעשה, מ׳זעט מפורש, און די שטיינבערגער ברענגען אלע ראיות, אז דער סדר המשנה איז דוקא פארקערט, אזוי ווי ס׳איז דא אין אלע משניות, אז מסכת ראש השנה גייט נאך ביצה.
די ראיה פון מסכת תענית
פון וואנען ווייס איך אז ס׳איז דא אזא סדר? איז דער עיקר ראיה מיינע איז דוקא פון די גמרא אין מסכת תענית. ווייל מסכת תענית, וואס דאס גייט נאך ראש השנה, מסכת תענית גייט נאך ראש השנה, זאגט די משנה, די ערשטע משנה אין תענית, מאימתי מזכירין גבורות גשמים? אזוי הייבט זיך אן די מסכתא. פרעגט די גמרא, מאימתי? תנא היכא קאי דקתני מאימתי? אזוי ווי די זעלבע זאך אין ברכות פרק א׳, תנא היכא קאי. זאגט די גמרא, אפשר גייט עס אויף ברכות, אז ס׳שטייט דארטן אז מ׳זאגט גבורות גשמים? זאגט די גמרא, ניין, דאס איז צו ווייט. זאגט די גמרא, ניין, ס׳גייט ארויף אויף די משנה וואס שטייט בחג נידונין על המים. אבער בחג דלא המון איז מען אמת מזכירין גשמים. באמת איז דאס די סוגיא די ערשטע משנה, רבי אליעזר אומר יום טוב הראשון של חג, רבי יהושע אומר יום טוב האחרון של חג, איז ממש דאס איז די נקודה.
איז לכאורה מוכח אין גמרא, איינער זאגט אזא סדר ראש השנה וואס ס׳דארף זיין נארמאל, ראש השנה, יומא, סוכה, האבן מיר ראש השנה, יומא, סוכה, ביצה, תענית. וואס פארוואס איז דאס געווארן אזוי נאנט? און אפשר במשך וועלן מיר זען אויך, אין אן אנדערע געלעגנהייט, איך האב נאך ראיות אז דער סדר אין משנה איז דוקא אזוי. דאס איז א דבר נפלא מאוד.
די צוויי קשיות אויפן סדר
אפילו דו וואלסט, איך בין מער פשוט אז אלע משניות האבן א סדר, אפילו אז איך וועל מתקשה זיין אזוי שטארק אז ס׳איז נישטא קיין סדר פאר משניות, אבער אזא סארט סדר דארפסט דאך עפעס האבן א סיבה כאילו צו מאכן פארקערט, מאכן פסח, און נאכדעם מאכן יומא, יום כיפור, און נאכדעם סוכה. און נאר נאך דעם ביצה. צו וואס איז דאס ביצה? נאך פשוט, יום טוב איז אזוי גערופן אסאך. מסכת ביצה, בעצם מסכת יום טוב. איז אמנם שוין מסכת יום טוב, נאך אלע רגלים, בפרט יומא, סוכה, די אלע מועדים פון חודש השביעי. ביצה איז מסכת יום טוב. איז נאך מסכת יום טוב, וועט מען האבן מיט מסכת ראש השנה. ס׳איז אינטערעסאנט.
און ראש השנה גייט בעצם מיט תענית. דאס איז בעצם וואס די גמרא זאגט אונז. עס קומט אויס אז די קשיא איז דא בשתים. די ערשטע זאך האט ראש השנה געדארפט זיין פאר יומא, שפעטער האט עס געדארפט זיין פאר ראש השנה איז נאך ביצה. און בעצם, דער ווארט איז אז רבי האט געשריבן ראש השנה פאר תענית. דאס איז א פלא ממש, וואס איז דאס דער ענין וואס איז מחבר ראש השנה מיט תענית?
די קשר צווישן ראש השנה און תענית
און ער וועט קוקן נאך משניות אין ראש השנה, און אין תענית וועט מען זען אז די מסכתות גייען צוזאמען, למשל נאך א משנה אין ראש השנה. וואס די משנה זאגט אין פרק שלישי, זאגט די משנה אין משנה ג׳, כשופר של ראש השנה של יואל פשוט, ופיו מצופה זהב, שתי חצוצרות מן הצדדים, שופר מאריך וחצוצרות מקצרות, שמצות היום בשופר, בתעניות [גייט אן אנדערע סדר]. פארשטייט זיך אז ווען מ׳זאגט א זאך אז ס׳איז אנדערש, בעצם זאגט מען אז זיי האבן א קשר, זיי זענען דומה, און עפעס איז דא אנדערש. די זאך איז נישט קיין דינים מעכבים. און ס׳איז זייער אינטערעסאנט, מ׳לערנט די גמרא, אז די גמרא האט אפילו א צד צו זאגן די זעלבע זאך, ממש אינטערעסאנטע סיבות סודיות, און ס׳איז דא נאך ראיות אז ס׳גייט צוזאמען.
די מערכת פון חודש השביעי
און דאס איז בעצם וואס מיר דארפן עומד זיין, וואס איז דא דוד? כדי צו אביסל מעמיד זיין דעם ענין, דארף מען גיין צוריק צו די פסוקים, בסדר, זען ווי ס׳הייבט זיך אן בכלל די גאנצע ענין. און דא וועט מען זען אין די פסוקים נאך א דבר פלא יותר מאוד. די פסוקים גייט אזוי: די שלש רגלים האבן מיר חג המצות, חג השבועות, חג הסוכות, און מיר האבן א מערכת ראש השנה יום כיפור. אסאך מאל טומלט אויס פונקט, ווי ארבעט עס, ס׳גייט אריין אינמיטן נאך א מערכת.
מ׳וויל ווייסן פון די פסוקים, אז לכאורה, און וואס מ׳זעט עס נארמאל, דער סדר איז אז ראש השנה יום כיפור מיט סוכות איז איין זאך. ס׳איז נישט פשט אז מ׳קומט אין איין חודש, אין אזא עבודה פון צוויי וואכן, ווען מ׳קען אריבערטאנצן יעדע מאל די נפש זאל זיין אין עפעס אן אנדערע מהלך פון שטיין לפני השם. דאך פאר א יום טוב איז דאך מינימום צוויי וואכן לפי רבי שמעון גמליאל, אבער לפי חכמים שלושים יום קודם החג, שלושים יום קודם החג, שלושים יום קודם החג. פורים האט מען מיט׳ן חודש, חודש המש, חודש האביב, ס׳האט מיט׳ן חודש. זאל זיין א דבר דחוק מאוד צו זאגן אז אין דעם זעלבן חודש מאכט מען, יעדע זאך האט אן אנדערע ענין.
די שלש רגלים אין חומש שמות — חג המצות, חג הקציר, און חג האסיף
פרשת משפטים: די ערשטע דערמאנונג פון שלש רגלים
אבער מער פון דעם איז, אז ווי לאנג די פסוקים זע איך אזוי, אז אין פרשת משפטים און אין פרשת כי תשא, וואס דארט שטייט די שלש רגלים, זעט מען אז חג המצות, וואס כאטש חג המצות שטייט שוין אין פרשת בא באריכות כמה פעמים, זאגט די תורה אין פרשת משפטים, חזר׳ט עס איבער שלש רגלים תחוג לי בשנה, פרק כ״ג, שחג המצות תשמור שבעת ימים תאכל מצות, כאשר צויתיך למועד חדש האביב כי בו יצאת ממצרים, חזר׳ט מען איבער עכט וויפיל טעג, עכט וואס מ׳דארף טון, און זאגט שבעת ימים תאכל מצות.
און שפעטער, דער קומענדיגער פסוק איז וְחַג הַקָּצִיר בִּכּוּרֵי מַעֲשֶׂיךָ אֲשֶׁר תִּזְרַע בַּשָּׂדֶה וְחַג הָאָסִף בְּצֵאת הַשָּׁנָה בְּאָסְפְּךָ אֶת מַעֲשֶׂיךָ מִן הַשָּׂדֶה. זאגט מען אין איין פסוק ביידע צוויי רגלים, וואס די צוויי רגלים ווייס איך נישט בכלל פאר משפטים, נישטא קיין רמז אין די תורה. און די תורה זאגט מען נאכנישט, די ערשטע זאך, ווען איז דאס? חַג הַקָּצִיר בִּכּוּרֵי מַעֲשֶׂיךָ – ווען איז דאס? יא, פארשטייט זיך, בזמן הקציר. אבער איז דאס א טאג? איז דאס א וואך? איז דאס צוויי טעג? אפשר איז דאס גראדע זיבן וואכן? יא, מ׳וועט זען. און עכט שטייט נישט וואס מאכט מען. וויאזוי איז דאס א חג הקציר? מיט וואס?
און חג האסיף איז די זעלבע זאך. חַג הָאָסִף בְּצֵאת הַשָּׁנָה בְּאָסְפְּךָ אֶת מַעֲשֶׂיךָ מִן הַשָּׂדֶה. ווען איז חג האסיף? וואס טוט מען אין חג האסיף? שטייט נישט. און אזוי חזר׳ט זיך עס איבער אין כי תשא. מ׳האט נישט אריינגענוצט, יא? ס׳איז דא קליינע שינויים, אבער ס׳איז די זעלבע זאך. משפטים, כי תשא איז די זעלבע זאך.
די חשיבות פון חג המצות אין חומש שמות
און איך מיין אז בעצם שטייט דא אין די פרשה אז חג המצות איז חשוב׳ער ווי חג הקציר און חג האסיף. על כל פנים, אין חומש שמות איז אוודאי חג המצות חשוב׳ער ווי חג הקציר און חג האסיף. חג המצות איז דער ערשטער יום טוב, ער איז דער יום טוב וואס ס׳איז דא א קרבן פסח שיש בו כרת. דאס איז דער עיקר יום טוב.
דער דין פון “לא יראו פני ריקם”
ס׳איז אויך מיישב די ענין פון עליה לרגל. ווייל ס׳שטייט דא א זייער אינטערעסאנטע זאך, ס׳שטייט דא אֶת חַג הַמַּצּוֹת תִּשְׁמֹר… וְלֹא יֵרָאוּ פָנַי רֵיקָם. און שפעטער שטייט וְחַג הַקָּצִיר… וְחַג הָאָסִף. כלומר, ס׳וואלט געווען א צד אז פון פרשת משפטים אליין וואלט דער דין פון ראיית ריקם געווען נאר חג… עליה לרגל דארף מען ארויפגיין אלע דריי רגלים, אבער דער דין פון לֹא יֵרָאוּ פָנַי רֵיקָם איז נאר ביים ערשטן רגל. דאס איז נארמאל ווי ס׳שטייט דא אין די פסוקים. אזוי וואלט געדארפט זיין. דאס איז אין חומש שמות.
ווייל למעשה, איך לערן חומש שמות, אזויווי איך האב פריער געזאגט, ווייס איך נאכנישט פונקט וויאזוי מאכט מען חג האסיף און וויאזוי מאכט מען חג הקציר.
חג הקציר וחג האסיף: דער סדר פון מועדים אין תורה שבכתב
פרשת אמור — דער עיקר פרשה פון מועדים
די פרשה פון מועדים האבן מיר נאך, מיר האבן אין פנחס, מיר האבן אין ראה, אבער די פרשה וואס זאגט אלע אלע מצוות באריכות גדולה איז פרשת אמור, דאס איז דער עיקר פרשה.
דער סדר אין פרשת אמור: פון פסח צו חג הקציר
און אין פרשת אמור גייט דער סדר אזוי: מ׳הייבט אן מיט פסח, און שפעטער גייט מען אריבער אין פרק כ״ג אין ויקרא, “וידבר ה׳ אל משה לאמר דבר אל בני ישראל… כי תבאו אל הארץ אשר אני נתן לכם וקצרתם את קצירה והבאתם את עמר ראשית קצירכם אל הכהן”. איז איך הער גלייך, “וקצרתם את קצירה” – אה, יעצט גייט מען לערנען חג הקציר.
וואס קומט אויס ווען איז חג הקציר? חג הקציר איז שוין ט״ז ניסן. “ממחרת השבת” רופט זיך אן חג הקציר. ס׳איז די זעלבע ריח. אה, ס׳איז נאכנישט קיין חג ממש. בסדר, אבער מ׳הייבט אן פראווען דעם קציר, מ׳ברענגט אן עומר אלס קציר.
פון עומר ביז שבועות — דער עצרת פון חג הקציר
און שפעטער, “וספרתם לכם ממחרת השבת… שבע שבתות תמימות תהיינה”, און “וקראתם בעצם היום הזה מקרא קדש”. שטייט שוין אין פרשת אמור אז דאס רופט זיך מער חג קעגן טאג ווערט דאס נישט אנגערופן חג.
איז בעצם אז איך לערן “חג הקציר בִּכּוּרֵי מַעֲשֶׂיךָ”, און דאס איז דאך עכט אמת, דער עומר איז ביכורים, שתי הלחם איז ביכורים, און דאס איז זייער בורא טעם ווי דער רמב״ן זאגט דאך, אז שבועות איז בעצם א געוויסער עצרת פון פסח. ס׳איז אן עצרת פון פסח לענין קציר. איך ווייס נישט צו ס׳איז אן עצרת לענין יציאת מצרים, דאס וועלן מיר רעדן אויף שבועות. על כל פנים, דאס איז חג הקציר.
חג האסיף — דער חודש השביעי אלס איין גרויסער מועד
די פסוקים אין פרשת אמור: ראש השנה, יום כיפור, און סוכות
שפעטער גייט די תורה ווייטער, און זאגט, “וַיְדַבֵּר ה׳ אֶל מֹשֶׁה לֵּאמֹר. דַּבֵּר אֶל בְּנֵי יִשְׂרָאֵל לֵאמֹר בַּחֹדֶשׁ הַשְּׁבִיעִי בְּאֶחָד לַחֹדֶשׁ יִהְיֶה לָכֶם שַׁבָּתוֹן זִכְרוֹן תְּרוּעָה”. איך וואלט געזאגט אז דער פסוק קומט זאגן חג האסיף. די תורה זאגט, מ׳וויל מאכן חג האסיף. דער ערשטער טאג איז “שַׁבָּתוֹן זִכְרוֹן תְּרוּעָה”. “אַךְ בֶּעָשׂוֹר לַחֹדֶשׁ הַשְּׁבִיעִי הַזֶּה יוֹם הַכִּפֻּרִים”. און “בַּחֲמִשָּׁה עָשָׂר יוֹם לַחֹדֶשׁ הַשְּׁבִיעִי הַזֶּה חַג הַסֻּכּוֹת”. און שפעטער זאגט ער נאכאמאל, “אַךְ בַּחֲמִשָּׁה עָשָׂר יוֹם לַחֹדֶשׁ הַשְּׁבִיעִי… חַג ה׳ שִׁבְעַת יָמִים”.
דער חידוש: חודש השביעי איז איין גרויסער חג האסיף
איז בעצם, ווי מיר לערנען די פסוקים דא, איז נישט אז ס׳איז דא נייע צוויי ימים טובים וואס די תורה האט עפעס כולל געווען אין די מערכה, נאר דער חודש השביעי איז דער חודש וואס מ׳פראוועט דעם אסיף.
פארשטייט זיך אז דער עיקר חג האסיף, אזוי ווי מיר זאגן ביי עומר און שתי הלחם, צום סוף דער עיקר חג הקציר איז זיכער דער יום החמישים. און דא איז עכט דער עיקר חג האסיף איז ט״ו לחודש, די אכט טעג וואס מ׳גייט מאכן דעם יום טוב. אבער ס׳איז שוין דא צוויי טעג פארדעם וואס דאס איז שוין עכט א חלק פון דעם מועד, וואס מ׳דארף עס מסביר זיין, מעמיק זיין וואס דאס איז פונקט יעדן טאג, וואס דאס איז אלץ קשור צו דעם אסיף.
און דאס איז בעצם מבאר דער חג האסיף וואס שטייט אין משפטים, “ונקותי יסודו”. איז אלץ האבן מיר איין גרויסן חג האסיף, ווייל דאס איז בעצם די טעג וואס מיר זעען דא.
ראש השנה איז נישט קיין אנהייב יאר — עס איז סוף יאר
די קשיא: חודש השביעי איז סוף יאר, נישט ראש השנה
און וואס איך זע נאך פון דעם איז אז ראש השנה קען עס זיכער נישט זיין, ווייל מיר האלטן דא סוף יאר, מיר האלטן נישט אנהייב יאר. מיר האבן אנגעהויבן אנהייב מיט חודש הראשון, און שפעטער האבן מיר געהאט חמישים יום, און יעצט האלט מען בחודש השביעי. חודש השביעי קען נישט זיין קיין סוף קנוני ביאה [צו פרי אנהייב יאר].
“בצאת השנה” — דער פסוק זאגט מפורש סוף יאר
תקופת השנה זאגט עס, ס׳קלאפט די יאר. תקופה מיינט אז ס׳איז א מעגל, זאגט רש״י, ס׳גייט נאך א מעגל. אבער ס׳איז דא איינמאל שטייט מפורש “בצאת השנה”. ס׳איז חג האסיף, ס׳איז אסיף. ס׳גייט לפי די יבול, און אסיף איז סוף יאר. האבן מיר “בצאת השנה”, מיר האבן… און דאס איז בעצם א פלא.
סוכות פראוועט דעם צאת השנה
אויב וועלן מיר אזוי איינמאל אפטיילן די ימים טובים, וועלן מיר זאגן אז סוכות פראוועט מען דעם צאת השנה. חג הסוכות וואס מ׳האט געלערנט אין פרשה די פריערדיגע וואך, מצות הקהל, “מִקֵּץ שֶׁבַע שָׁנִים”, מ׳האט שוין געזאגט אז שמיטה איז בחג הסוכות, ס׳ענדיגט זיך שמיטה, ס׳ענדיגט זיך די יאר. איז סוכות מאכט מען דעם, פראוועט מען דעם ענדיגן דעם יאר, אבער א׳ תשרי איז מען שוין אינעם נייעם יאר. אין צוויי וואכן ארום מאכט מען נאך די חג פון דעם סוף יאר. עפעס איז זיך נישט מסדר דא.
לפי פשט הפסוקים איז נישטא קיין רמז פון נייע יאר
לפי וואס ס׳זעט אויס לכאורה די קומה פון די פסוקים אליין, איז טאקע נאך נישטא בכלל קיין רמז אז מיר האלטן דא אינעם נייעם יאר.
די יאר איז נאר זיבן חדשים — ווי א טאג
דער חידוש: די יאר איז פון ניסן ביז תשרי
ס׳איז דא דא א דבר נפלא, אז די יאר איז נישט קיין צוועלף חדשים. די יאר איז נאר פון זיבן חדשים. ס׳הייבט זיך אן בחודש הראשון, און ס׳ענדיגט זיך בחודש השביעי. איז געבליבן פינף חדשים וואס דאס האט מען ארויסגעווארפן. באמת, אז אין תורה שבכתב האבן מיר נישט קיין שום עליה לרגל און קיין שום עבודה אין די גאנצע ווינטערדיגע וועטער, אין די גאנצע זמן החורף איז נישטא גארנישט.
דער משל פון טאג און נאכט
און דאס איז בעצם אזוי ווי דער טאג. דער טאג קען זיך אנהייבן, מ׳קען רעכענען דעם טאג אז ס׳הייבט זיך אן ביי צאת הכוכבים ביז די קומענדיגע צאת הכוכבים, אבער מ׳קען אויך זאגן אז דער טאג הייבט זיך אן אינדערפרי ביי עלות השחר און ס׳ענדיגט זיך ביי צאת הכוכבים. און וואס איז ביינאכט? ביינאכט שלאפט מען. דאס איז די משנה אין מגילה, און נאכדעם אז ביינאכט איז נישטא, קען מען נישט מאכן קיין מצוות צוליב דעם.
די זעלבע זאך ביי די יאר: זומער איז טאג, ווינטער איז נאכט
די זעלבע זאך, די יאר איז אזוי ווי א טאג. די צייט פון דעם טאג פון יאר איז פון חודש האביב ביז חודש האסיף, דאס איז די זיבן חדשים, און די נאכט פון דעם יאר דאס איז די ווינטער.
נאר שפעטער, באלד וועט מען אנקומען צו ראש השנה, וועט מען זען אז טאקע חז״ל, די נייע צוויי חגים דוקא אין ווינטער, חנוכה און פורים, דאס איז שוין טאקע ווען מ׳שלעפט שוין אריין די נאכט אין די מועד, דאס וועלן מיר באלד זען. על כל פנים, דאס איז דער סדר דא לכאורה פון פרשת אמור.
פרשת ראה — דער זעלבער סדר פון רגלים
און פרשת פנחס איז נישטא אזויפיל וואס צו זען, ווייל דארט איז וועגן די מוספים, קען יעדער זאך דארף מען לערנען. מיר האבן נאך אמאל אין די תורה פרשת ראה, און אין פרשת ראה איז איך שטייט נישט מפורש טאקע ראש השנה און יום כיפור, אבער מיר האבן געמאכט די סדר אין רגלים איז, האבן מיר חג המצות, און שמור את חודש האביב, און נאך שמור את חודש האביב גייט שבעה שבועות תספר לך מהחל חרמש בקמה תחל לספור שבעה שבועות, וחג הסוכות תעשה לך. איז די סדר ווייטער, און דאס איז ושמחת בחגך, שטייט די אסיפה, יא? באספך מגרנך ומיקבך. דאס איז די סדר. איז בעצם ווי איז געווארן די ענוה יאר, באהאלטן די סוף יאר.
דער פסוק אין יחזקאל — “בראש השנה בעשור לחודש”
דער איינציגער פסוק אין תנ״ך וואו עס שטייט “ראש השנה”
איז למעשה איז דא איין פסוק אין תנ״ך וואס שטייט אין יחזקאל, שטייט אז עשה לחודש ראש השנה. יחזקאל איז דא א נבואה וואס אזוי לערנען חז״ל. אז דאס שטייט מפורש עשר ראש השנה, חמש תפי יחזקאל, די לאנגע נבואה אויפן בית המקדש, און דארטן שטייט אז די נבואה איז געווען, וואס איז דאס? פרק מ׳, פסוק א׳, “ועשרים וחמש שנה לגאולתנו בראש השנה בעשור לחודש”.
חז״ל זאגן אז דער עשה לחודש ראש השנה איז יום כיפור. חז״ל וועלן נאר דן זיין אז ראש השנה איז אן אייביאר [אייגענער יום טוב], נישט יום כיפור.
די קשיא: פארוואס זאגן חז״ל אז דאס מיינט יום כיפור?
פארשטייט זיך אז מ׳האט נישט אריינגענוצט אין די אלע פרטים, ראש השנה און יום כיפור איז די צענט טעג וואס עס גייט זיך אן אין די יאר. אבער דא ממש מפלסי ממש ווער ס׳קען מיר מיישב זיין. איך וואלט געזאגט לפי פשוטו של דברים, איך וואלט נישט געזען קיינער וואס זאגט דאס, ווייל די פסוקים אליין וואלט איך געזאגט, איך וואלט געזאגט אז דער ראש השנה מיינט חודש ניסן.
פון וואנעט האבן חז״ל גענומען אז דאס איז יום כיפור? פאר מיר איז דאס ממש א פלא. פארוואס?
אין דער זעלבער נבואה שטייט מפורש וועגן ניסן
ווייל ס׳איז דא דא א לאנגע נבואה אויפ׳ן בית המקדש, און אין דעם המשך הנבואה — ס׳איז אלעס די זעלבע נבואה — שטייט מפורש, מ׳קען אריינקוקן אינעווייניג, ווער ס׳האט א תנ״ך קען אריינקוקן, שטייט דארטן אין פרק מ״ה פסוק י״ח, ס׳איז אלעס איין לאנגע נבואה: “כֹּה אָמַר אֲדֹנָי ה׳ בָּרִאשׁוֹן בְּאֶחָד לַחֹדֶשׁ תִּקַּח פַּר בֶּן בָּקָר תָּמִים וְחִטֵּאתָ אֶת הַמִּקְדָּשׁ”. איז דא א גאנצע סדר. “וּבָרִאשׁוֹן בְּאַרְבָּעָה עָשָׂר יוֹם לַחֹדֶשׁ יִהְיֶה לָכֶם הַפֶּסַח חַג שְׁבֻעוֹת יָמִים מַצּוֹת יֵאָכֵל. וְעָשָׂה הַנָּשִׂיא בַּיּוֹם הַהוּא בַּעֲדוֹ וּבְעַד כָּל עַם הָאָרֶץ… שִׁבְעַת יְמֵי הֶחָג יַעֲשֶׂה עוֹלָה לַה׳”. בקיצור, איז דא דא א גאנצע סיפור.
דער תירוץ: די נבואה רעדט וועגן ניסן, נישט תשרי
איז, איינער וואס וויל אנהייבן מעמיק זיין קען ער זיך דינגען מיט מיר און זאגן, “גיב א קוק, די נבואה איז געווען יום כיפור און גערעדט אויף פסח”. איך האב נישט טענות צו אים, איך וויל אים נישט אויפרעגן.
אבער לכאורה, בפשיטות, סיי אז מ׳זעט נישט אין תנ״ך מפורש אז חודש השביעי זאל זיין אן ענין פון יאר, ס׳איז סוף יאר, און סיי אז מיר האבן דא אין די נבואה אליין האבן מיר א נבואה פון “לחטאת את המקדש”.
חיטוי המקדש — אין תורה ביי יום כיפור, אין יחזקאל אין ניסן
ס׳איז זייער אינטערעסאנט, ווייל אין די תורה, אין וועלכע חודש איז מען מחטא דעם מקדש? יום כיפור. אין יחזקאל שטייט אז מ׳איז מחטא דעם מקדש אין ניסן. ס׳איז אן אינטערעסאנטע זאך, באלד אפשר וועט מען איינגיין עפעס אין דעם. אבער אזוי שטייט, שטייט דא א גאנצע חיטוי פון דעם מקדש וואס מ׳מאכט דאס בחודש ניסן.
דער ישוב: יחזקאל גייט צוריק צום ערשטן חיטוי
איז איינער האט מיר געוואלט זאגן, און ער זאגט מיר אז וויבאלד דער פסוק שטייט “בראש השנה”, און דארטן שטייט אין המשך הנבואה שטייט אויך “בחודש הראשון”, דא אליין אין פסוק זעט מען אז דער פסוק האט דא… בסדר, אויב חז״ל זאגן אזוי, חז״ל זאגן אזוי, איך זאג א פלא, מ׳דארף עס מיישב זיין.
חוץ פון דעם… יא, דאס וויל איך באלד רעדן. זייער גוט. דער ערשטער חיטוי המקדש איז געווען אין ניסן. זייער גוט. איז אינטערעסאנט אז יחזקאל גייט צוריק צום ערשטן חיטוי.
די צוויי-און-צוואנציג טעג פון תשרי אלס איין מערכת עבודה
די גרונד-טעזע: א׳ תשרי, י׳ תשרי, ט״ו תשרי — איין אורגאנישע גאנץ
ס׳איז באלד מיר זענען אין דעם. על כל פנים, איז ווי מאכט מען דא סדר? וואס גייט דא? די ערשטע זאך וויל איך זאגן, איך האב שוין געהאט געזאגט פריער, אז דער אמת, קודם די נקודה אז א׳ תשרי, י׳ תשרי, מיט ט״ו איז אלץ איין גרויסע מערכה. דאס האב איך שפעטער נאך אסאך יארן געזען, אז אין אלע ספרים, וועלכע ספר ער וועט נאך נעמען? יא, ווי מ׳זיצט דא ביי רבי יצחק׳ן קען מען דא נעמען אלע עולמות צוזאמען. אבער איך מיין כמעט, איך מיין אז איך האב נישט קיין טעות. יעדער מהלך וואס בויעט אויס אויף חודש תשרי עפעס א געוויסע זאך וואס דאס איז, וועט ער זען אז ס׳גייט א׳ תשרי, י׳ תשרי, ט״ו, איין מערכה.
קיינער וועט נישט מישן, נאר אין די לעצטע דור וואס אלע מלקטים, און מ׳מישט און מ׳ווייסט נישט. אבער ער וועט נעמען עפעס א ויכוח פון יעקב מיט עשו, ער וועט זיך אננעמען א׳ תשרי, ער וועט זיך ממש זיין יום כיפור, און ער וועט זיך ענדיגן מיט לולב. און אויב ס׳איז א קבלה, יעדע מערכה וואס מאכט. דאס הייסט, די זאך איז א דבר פשוט. ס׳איז דא דא צוויי און צוואנציג טעג, דער אמת איז אביסל אז ס׳איז דריי און צוואנציג, איז שוין באלד פרעסענט, אבער ביסודו איז דאס צוויי און צוואנציג טעג פון אלף תשרי ביז כף בית תשרי, וואס מ׳גייט אריין אין א מערכת פון עבודה. ס׳איז דעריבער… וואס? אז ס׳איז אלעס איינס.
יא, איך זאג אז דער רבי… יא, יא, דאס איז… נעמען, איך זאג, למשל, ער האט אנגעהויבן א מהרש״א אפילו. ווי דער מהרש״א האט קומען איר האט ער זיך גערעדט א רעכט וועגן די צוויי און צוואנציג טעג, צוויי און צוואנציג טעג. ס׳איז אלעס איין גרויסע עבודה. נאר דאס אליין דארף עס זען דא אפאר קומות ווי צו אפלאנען דעם חידוש. אבער דאס איז זיכער א דבר מוסכם.
מ׳קען נישט זאגן ראש השנה איז יום הדין אויף דעם און אויף דעם ענין, און סוכות איז א שמחה אויף אן אנדערע זאך, און ס׳איז בכלל סוף יאר איז נאך אן אביב. דאס איז בעצם וואס איך זאג, אז דאס איז א דבר פשוט ביי אלעמען. נאר וואס? עכט לפי וואס איך בוי יעצט ארויס אין די פסוקים, אז כרגע זעען מיר אז ס׳איז בכלל נאכנישט אן אביב. כרגע איז דאס בכלל נישט קיין ראש השנה. ס׳איז קלאר אז מ׳קען זיך נישט משלים זיין אז אין געוויסע ענינים איז דאס יא אן אביב, ווייל אז מ׳וועט לערנען פרשת בהר, אז ס׳איז דא א מצוה פון שמיטה, איז קלאר אז שמיטה גייט רעכנט מען פון… אפשר האט זיך איינער געדינגען אז מ׳קען אנהייבן פון חשון, אבער בעצם הייבט מען אן ווען ס׳קומט יעצט דרך חידוש, און נישט פון ניסן. יא, ווייל מ׳הייבט אן לזרוע ולקצור, מ׳קען נישט טון אים…
איז אוודאי שוין דא עפעס וואס מ׳קען דארט טרעפן, ונאכדעם “עיני ה׳ אלקיך בה מראשית השנה ועד אחרית שנה”, וואס טאקע די גמרא אין דף ח׳ אין ראש השנה לערנט פון דארט דער מקור, דאס איז אפשר דער מקור החשוב, אז דאס איז ראש השנה איז דער פסוק. און באלד וועלן מיר זען וואס דער פסוק גיט טאקע ארויס, אז מיר וועלן פארשטיין פארוואס דארטן טאקע עס דרייט זיך איבער די בילד אז ראש השנה ווערט יעצט. יא, אבער “עיני ה׳ אלקיך בה מראשית השנה ועד אחרית שנה”, וואס דער עיקר געדאנק פון “עיני ה׳ אלקיך בה” איז די רעגן וואס גייט אראפ, איז דעריבער דאס גיט א טשעינדזש אביסל די בילד, אבער על כל פנים, מ׳גייט זיך צוריק צום פשוט׳ן קומה וואס מיר זעען אין די תורה, איז אז אנהייב יאר איז חודש ניסן, און מ׳ענדיגט דעם יאר יעצט מיט דעם חודש השביעי, מ׳פראוועט דעם אסיף.
וואס פונקט קומט אז זכרון תרועה פאר׳ן אסיף? וואס פונקט קומט יום כיפור פאר׳ן אסיף? דארף מען לערנען, דארף מען מסביר זיין. אבער דאס איז בעצם דער סדר.
די מקבילה צווישן חודש הראשון און חודש השביעי
אויף וואו טרעף איך נאך אז ס׳איז דא אזא זאך אז מ׳נעמט איין חודש און מ׳מאכט דעם אחד לחודש, דעם עשרה לחודש, און דעם חמשה עשר פאר חשוב׳ע טעג? דאס איז דער ערשטער חודש הראשון ווען מ׳איז ארויס פון מצרים.
די סטרוקטור פון חודש ניסן
חודש הראשון וואס מ׳איז ארויס פון מצרים איז געווען באחד לחודש איז געווען “החדש הזה לכם ראש חדשים ראשון הוא לכם לחדשי השנה”. ס׳איז נישט סתם געזאגט אין דעם טאג, נאר ווען מ׳זאגט “החדש הזה לכם ראש חדשים”. ווערט נוצר די גרויסע קשר פונעם אייבערשטן מיט כלל ישראל, מיט אלע עומק וואס שטייט דארט, און ער מאכט קרבן פסח. און די תורה זאגט, דער אייבערשטער זאגט אונז אזוי, אז “בֶּעָשֹׂר לַחֹדֶשׁ הַזֶּה וְיִקְחוּ לָהֶם אִישׁ שֶׂה לְבֵית אָבֹת”, און א בעשור מיט חמשה עשר איז דאך דער יום הקרבן, דער יום ארויסגיין פון מצרים.
די זעלבע סטרוקטור אין חודש תשרי
די זעלבע זאך איז בחודש השביעי. וואס איז אינטערעסאנט איז, און דאס גיבט אונז שוין א רמז באלד אויפ׳ן המשך, אז ס׳איז טשעינדזש א חיבור. דאס הייסט אזוי, די יאר וואס מ׳איז ארויס פון מצרים איז געווען אז דער חודש הראשון איז געווען דער חשוב׳ער חודש, וואס דער ערשטער טאג איז דא עפעס, און דער צענטער טאג, און דער פופצנטער, פערצנטער, פופצנטער טאג.
און אלע יארן, אלע יארן לדורות, איז דא נאר י״ד ט״ו. ס׳איז נישט דא עפעס באחד. ס׳איז דא א ענין, ס׳איז דא געדאנקען, אבער אין די פסוקים מפורש איז נישט דא עפעס באחד לחודש צו זאל זיין עפעס. יא, אבער איך בין נישט אזוי גערעכט, ווייל איך האב אפשר נישט געזאגט גוט, ווייל חנוכת המקדש איז יא געווען באחד לחודש הראשון. פשט אז ס׳איז יא דא עפעס, און באלד וועלן מיר זען וועגן דעם. אבער איך רעד צום סוף, לדורות, פראווען דעם פסח איז נאר דא י״ד ט״ו, פארדעם איז גארנישט דא.
דער חילוק: חודש השביעי קריגט די חשיבות פון אחד לחודש
אבער סוכות, אלע דורות, איז אז דער חודש השביעי קריגט דאס וואס איז דא אין חודש הראשון. און ס׳ווערט אז דער אחד לחודש איז זכרון תרועה, און עשור לחודש איז יום כיפור. איז אחד לחודש זכרון תרועה איז מקביל צו “הַחֹדֶשׁ הַזֶּה לָכֶם רֹאשׁ חֳדָשִׁים רִאשׁוֹן הוּא לָכֶם לְחָדְשֵׁי הַשָּׁנָה”. עשור לחודש יום כיפור איז “וְיִקְחוּ לָהֶם אִישׁ שֶׂה לְבֵית אָבֹת”. און חג הסוכות איז מקביל צו פסח.
דער מקור פון ראש השנה: ספר נחמיה
ס׳איז בעצם, דאס איז בעצם די גילוי פון דעם יום וואס מיר האבן אין די תורה, פארוואס איז דא מסכת ראש השנה. און דעמאלטס וואס איז אזוי, איך זאג עס ממש בקצרה, דאס וואלט מען געקענט אסאך מאריך זיין, איז דער מקור פון פראווען ראש השנה אין בית שני בזמן עזרא ונחמיה, זעט מען עכט אז ס׳גייט אויף דעם אופן.
“כי חדוות ה׳ היא מעוזכם” — דער פולער קאנטעקסט
און דא איז ממש א זאך וואס מ׳דארף שרייען אין אלע עדות, נשתברו כל כך הרבה קולמוסין אויף דעם ענין, פארוואס האט ער געזאגט אז מ׳זאל נישט וויינען ראש השנה? “כִּי חֶדְוַת ה׳ הִיא מָעֻזְּכֶם”. גאנצע זאכן זאגט מען, וואס איז די חדוות ה׳, יום המשפט, מ׳וועט ארויסגיין זכאי במשפט, אבער אינטערעסאנט, רוב פון די עולם וואס קענען דעם “חדוות ה׳ הוא מעוזכם”, מ׳לערנט נישט די גאנצע מעשה וואס דארטן שטייט.
א׳ תשרי — שמחה גדולה אפילו פאר בעלי עבירה
בעצם האבן זיי געוויינט, “ויגיע החודש השביעי”, ווען ער איז געקומען זאגן די תורה, זיי האבן געוואוסט זייער מצב, ס׳איז דאך געווען א שרעקליכע מצב, זיי זענען געווען בעלי עבירה, נשים נכריות, וכו׳ וכו׳ וכו׳, האבן זיי געהערט די תורה, האבן זיי אנגעהויבן וויינען. האט ער זיי געזאגט, “ניין, מ׳טאר נישט וויינען.”
ס׳איז נישט מ׳טאר נישט נאר וויינען איינס, ווייל היינט איז ראש השנה זאל מען אפשר וויינען אז ס׳איז א יום הדין. ניין, אלס א יום הדין פון ראש השנה קען מען אפשר אריינפאלן אז מ׳דארף וויינען. זיי וויינען ווייל זיי זענען בעלי עבירה. זאגט ער, “ניין, ניין, היינט טאר מען נישט וויינען.” פארוואס? “כי חדוות ה׳ הוא מעוזכם”. “והלוים מחשים לכל העם לאמר החשו כי היום קדוש ואל תעצבו”. “וילכו כל העם לאכול ולשתות” – א גרויסע פלא, די דיון אין די פוסקים און מנהגים, ווי דער פסוק אין נחמיה איז ממש געשרייט געוואלד – “וילכו כל העם לאכול ולשתות ולשלח מנות ולעשות שמחה גדולה”.
ס׳איז נישט נאר אז מ׳טאר נישט וויינען, און נישט נאר די דיון אין די פוסקים צו ס׳איז דא שמחה אין ראש השנה. יא, אפשר האבן זיי דאס געמאכט “מצוה גדולה להיות בשמחה תמיד”, אדער זיי האבן געמאכט שמחה גדולה, זיי זענען געווען בשמחה גדולה. פארשטייט זיך אז ס׳איז פשוט אלס חדוות ה׳ אלס דעם טאג, אבער קען זיין אז ס׳איז נישט מחויב. אבער למעשה האבן כלל ישראל געמאכט שמחה גדולה בשעת זיי זענען געווען בעלי עבירה, “כי הבינו בדברים אשר הודיעו להם”.
ב׳ תשרי — זוכן לולבים אנשטאט וויינען
וואס וויל איך בעיקר ארויסברענגען? די שמחה איז נישט נאר א׳ תשרי. ווייל לכאורה, אויב א׳ תשרי קענען זיי נישט וויינען ווייל במקרה – נישט במקרה, יא – ווייל ס׳איז יעצט א מקרא קודש, ווייל ס׳איז א יום טוב, אבער לכאורה, א׳ תשרי איז דאך דער ערשטער טאג פון עשרת ימי תשובה. שפעטער גייט בלייבן ניין טעג ימי תשובה, וואס דער סוף פון דעם איז יום כיפור. און אויב זיי זענען בעלי עבירה, וואס וואלט געדארפט זיין דער צווייטער טאג? דער צווייטער טאג דארף זיין א גרויסער מעמד פון וויינען. ס׳איז נישטא קיין פראבלעם, מ׳האט שוין פארענטפערט אלע חדוות ה׳ וואס אלע זאגן, ס׳איז נישטא קיין פראבלעם, מ׳האלט שוין דעם צווייטן טאג. וואס איז מונע צו וויינען?
גיב א קוק וואס שטייט דארטן. “וביום השני נאספו ראשי האבות לכל העם” – ס׳איז דא א גרויסע וויכוח פון בריסק מיט די ישיביש׳ערס, יא? די בריסקער זוכן שוין לולבים מיט אתרוגים פון חודש אלול, אפילו פריער האט שוין מקדים געווען, און די ישיבות זאגן ביז יום כיפור איז א מצב פון ימי הדין. נאר נאך, גיבט א קוק, שטייט אין ספר נחמיה, “וביום השני נאספו ראשי האבות לכל העם הכהנים והלוים אל עזרא הספר להשכיל אל דברי התורה. וימצאו כתוב בתורה אשר צוה ה׳ ביד משה אשר ישבו בני ישראל בסכות בחג בחדש השביעי. ואשר ישמיעו ויעבירו קול בכל עריהם… צאו ההר והביאו עלי זית ועלי עץ שמן” – איך בין מקצר דעם פסוק – “ויעשו להם סכות… ויעשו כל הקהל השבים מן השבי סכות וישבו בסכות כי לא עשו מימי ישוע בן נון כן בני ישראל עד היום ההוא ותהי שמחה גדולה מאד”.
די שמחה גדולה ציט זיך דורך ביז סוכות
בעצם, מפורש אין פסוק אז די שמחה גדולה וואס האט זיך אנגעהויבן א׳ תשרי האט זיך אריינגעצויגן ביז סוכות. די גאנצע עשרת ימי תשובה, מיט יום כיפור – שטייט דאך “מצוה לשמוח בו”, פארוואס האט ער נישט דערמאנט יום כיפור? דאס ווייס איך נישט – מיט יום כיפור, מיט פיר טעג נאך יום כיפור, ביז סוכות, איז געווען א גרויסע שמחה פאר זיי. אוודאי, סוכות איז א גרעסערע שמחה, “שמחה גדולה מאד”. איז “אחד לחודש השביעי” איז שמחה גדולה, און דאס איז שמחה גדולה מאד.
כ״ד תשרי — דער מעמד של תשובה קומט ערשט נאך אלעם
און ווען מאכט מען דעם מעמד של תשובה? וועלכע טאג? “וביום עשרים וארבעה לחדש הזה”. מ׳ווארט ביז ס׳גייט אריבער נאך אכט טעג פון סוכות, נאך אלץ נישט גענוג, מ׳ווארט נאך א טאג זאל אריבערגיין. דער ירושלמי זאגט, דער ביאור הגר״א אין שולחן ערוך, דאס איז א מקור צו אסרו חג. אפילו אסרו חג פון סוכות פאסט נאך עכט נישט. “וביום עשרים וארבעה לחדש הזה נאספו בני ישראל בצום ובשקים ואדמה עליהם”. און ס׳גייט א גאנצע גרויסע סדר של תשובה מיט א מעמד פון וידוי, א מערדעכע מעמד.
בעצם איז מפורש דא, שטייט דא מפורש, שלום עליכם. די צוויטע קדושה איז שוין אין תוספות.
דער חידוש פון תורה שבעל פה אין ראש השנה — פון נחמיה׳ס מעמד ביז רבי עקיבא׳ס מהפכה
דער צייטפונקט פון תשובה — נחמיה׳ס מעמד אויף כ״ד תשרי
דער ירושלמי זאגט, דער ביאור הגר״א אין שולחן ערוך, דאס איז א מקור צו אסרו חג. אפילו אסרו חג פון סוכות פאסט נאך עכט נישט. “ביום עשרים וארבעה לחדש הזה נאספו בני ישראל בצום ובשקים ואדמה עליהם”, און ס׳גייט א גאנצע גרויסע סדר של תשובה, מיט א מעמד פון וידוי, א מערדערליכע מעמד.
בעצם איז מפורש דא, שטייט דא מפורש, שלום עליכם וברכה.
[דיון צווישן די לומדים]
די שאלה: פארוואס נישט אין עשרת ימי תשובה?
על כל פנים, דא שטייט א מערדערליכע זאך. דא שטייט אז אויב איינער, אונז זאלן זיין נישט אזוי, אויב איינער וועט אמאל טרעפן איינער וואס איז ליידער א גרויסער עוברי עבירה, און ער האט זיך מתעורר געווען, טאקע דא איז דא א גרויסע התעוררות אין כלל ישראל צו תשובה טון, איז ער טראכט, ווען מ׳וועט אים זאגן וועלכע טעג איז מתאים צו מאכן א גרויסע מעמד של תשובה, וואלטן מיר געזאגט פשוט, וואלט יעדער איינער געזאגט, עשרת ימי תשובה. יא?
דא אין נחמיה שטייט מפורש נישט אזוי. דא שטייט אז די גאנצע יאר פאסט. פון עשרים וארבעה לחודש ביז איבער א יאר ערב ראש השנה פאסט צו תשובה טון, די סארט תשובה. אבער תשובה וואס מיר גייען יעצט אריינגיין אין די מערכה פון א׳ תשרי, עשרת ימי תשובה, יום כיפור, און די עבודה פון סוכות, גייען מיר שוין אריין אין א מצב וואס מ׳קען נישט מאכן אזא… איך ווייס נישט וואס דו וועסט מסביר זיין עד למעשה, ווייל בעצם זיי האבן דאך א פראבלעם, זיי זענען מיט נשים נכריות, מיט אלעס. דאס אלעס וועט מען מאכן שפעטער.
“חדות ה׳ היא מעוזכם” — דער יסוד פון שמחה
וואס גיבט מען אונז יעצט אן? “אל תעצבו כי היום קדוש… חדות ה׳ היא מעזכם”. די חדות ה׳ איז נישט חדות ה׳ דווקא פון א׳ תשרי, ווייל גראדע איז דא א הלכה פון מקרא קודש. נאר חדות ה׳, ווייל מ׳הייבט אן א׳ תשרי ימי חדוה ושמחה, וואס דאס איז פון די יסודות, ווייל מ׳גייט אריין אין א גאנצע מהלך, און דאס ברענגט ארויס אן ראש השנה מיט יום כיפור.
דארף מען עס מסביר זיין, נו וואס יא איז דא ראש השנה מיט יום כיפור, יא? און דער אמת איז, אז ווער ס׳לערנט גאר די וידוי מיט די תשובה וואס חז״ל שטעלן אוועק יום כיפור, איז דאס א תשובה פון וידוי של מתוך אהבה, נישט מתוך ריחוק. אויב איינער ליידער איז ממש בוגד געווען און ער איז נתרחק געווארן, זאל ער זיך א גאנץ יאר זען צו מסדר זיין. דא רעדן מיר אויף אן אנדערע זאך בכלל. מ׳גייט דא ימי שמחה, ימי דביקות, און אין די ימי שמחה איז דא דא א געפיל פון עכט פון חוזר זיין בתשובה און ברענגען א כפרה, דאס וועט מען זען. שפעטער זעען מיר שוין צוריקקומען.
בקיצור: דער סדר פון תורה שבכתב
על כל פנים, וואס מיר זעען ניצט ער דא ביז דא וואס מיר האבן געזען. בקצרה, איז אז דער יאר הייבט זיך אן אלף ניסן, עס איז חודש ניסן, עס ענדיגט זיך חודש השביעי, און דער סדר איז אזוי ווי מיר זעען דא אין נחמיה.
דער גאון׳ס שיטה אויף ראש השנה — אלעס פון נחמיה
דער גאון, א שאד די יאר האב איך פארגעסן, נארמאל ברענג איך איין אמאל די מחזור, סתם א געשמאקע מחזור צו זען, פון די זילבערמאנים, האבן זיי א מחזור אויף ראש השנה יום כיפור, אזא קליין סידור, און אלעס שטייט אין די מחזור. איז דער גאון אויף ראש השנה זייער אינטערעסאנט, ער האט כמה וכמה הלכות ראש השנה, אלע זאכן וואס דער גאון זאגט אויף ראש השנה איז אנדערש פון וואס כלל ישראל מאכט. און אלעס ברענגט ער נחמיה. א יעדער גאון איז דאך געווען דרכו בקודש, צוריקגיין צו די מקורות.
מ׳טאר נישט וויינען ראש השנה
וואס דער גאון זאגט, מ׳טאר נישט וויינען ראש השנה. שטייט אל תעצבו. מיר ווייסן אלע פון רוח הקודש אז ס׳איז דא א ענין צו וויינען, יא, ביי די תפילות, מ׳טאר נישט וויינען.
מ׳זאגט נישט תחנונים
מ׳זאגט שתוב ידע מלכנו ראש השנה, ווייל מ׳טאר נישט זאגן תחנונים יום טוב, מ׳טאר נישט מרבה זיין. מ׳זאגט שתוב ידע מלכנו. וואס נאך איז דא? כמה וכמה ענינים אלעס איז אין דעם ענין.
דער נוסח פון תפילה — ותשיאנו ווי יום טוב
עד כדי כך אפילו, אז דאס האט ער שוין נישט געמאכט די מחזור אליין, אבער די לעצטע בלאט דארטן, די לעצטע פעידזש אין די מחזור, ברענגט ער אז אין אמרי נועם אין ברכות איז דא א נוסח פון דעם גאון אז ראש השנה זאגט מען די זעלבע ועשיאנו, אזוי ווי מ׳זאגט יום טוב. מיר האבן די זעלבע תפילה אויף שלש רגלים. דער גאון גייט זייער בתוקף אז ראש השנה איז גארנישט אנדערש פון א פשט׳ן אייבישערע שעות. זכרנו זאגט מען. זכרנו יא. וואס זאגט מען? און וכן תהא פרדך זאגט מען נאכט. אבער ס׳איז א… וואס? אלעס זאגט מען נישט. יא, דאס דארף מען דא צונעמען אביסל, אבער אזוי זאגט דער גאון. און איך… דאס איז אין ברכות זאגט דער גאון אז מ׳דארף אזוי זאגן, יא.
דער פלא אויפ׳ן גאון — און מצוה ליישב
אבער דער גאון, דאס איז ממש גוט, ער גיט שאל פאר זיי. לכאורה… האט דער גאון א שטארקע טענה. ווייל דאס וואס מיר האבן יעצט געזען דא אין נחמיה איז אזוי, דאס איז געווען דער טאג. און איך וויל דוקא זאגן, ניין, איך וויל זאגן אז מיר דארפן מאכן וואס כלל ישראל מאכט, און פארענטפערן דא די שאלה פון וואו מ׳האט דאס אוועקגעשטעלט, און וואס האב איך לולי דברי. אבער אפילו נישט, גאנץ כלל ישראל מאכט דאך נישט אזוי. בעצם האב איך דא א פלא אויפ׳ן גאון. איך וועל צום סוף הדברים וואס איך וועל דא ברענגען, און איך וועל דא ברענגען, מצוה ליישב דברי הגאון.
דער חידוש פון משניות — ראש השנה לשנים
וואס וויל איך זאגן? אז אין משניות איז נתחדש געווארן א חידוש גדול. מ׳דארף עס מסביר זיין ווי ס׳ווערט אויסגעבויט דער חידוש. אבער אין משניות איז דא א נייער מהלך פון ראש השנה, וואס ס׳טשעינדזשט איבער די גאנצע זאך, און מ׳וועט עס מסביר זיין ווי ס׳ווערט.
איז בעצם האבן מיר איין קומה, דאס איז די קומה פשט פון תורה שבכתב, וואס דאס איז אוועקגעשטעלט זייער שטארק אין נחמיה, אלעס וואס מיר האבן גערעדט ביז יעצט. האבן מיר דאך אנגעהויבן דעם שיעור האבן מיר באוויזן אז ס׳איז דא משניות ראש השנה. און אין משניות ראש השנה שטייט אז ארבעה ראשי שנים הם. און איינע פון די ראשי שנים וואס איז דא, און אוודאי דאס איז די מסכתא, איז אז באחד בתשרי ראש השנה לשנים.
די פראגע: וואו שטייט דאס אין תורה שבכתב?
ווי איז דאס? וואס איז דאס ראש השנה לשנים? אין וועלכע פסוק האט מען דאס געזען? אוואו האט מען אויסגעבויט אזא זאך? און איך וויל טאקע זאגן אז ס׳איז א חידוש פון די משנה, ס׳איז א גרויסע חידוש פון תורה שבעל פה, וואס פון אויבן זעט מען דאס נישט. ס׳איז דא דער עומק וואס די משנה קומט ארויסברענגען, אז ס׳דרייט זיך דא איבער די בילד, און באחד בתשרי איז ראש השנה לשנים.
משנה ב — בארבעה פרקים העולם נידון
ווי אזוי? אויף דעם דארף מען לערנען נאך א משנה. משנה ב׳, מסכת ראש השנה, משנה ב׳, בעצם איז דאס ראש השנה דף ט״ז. לאמיר זען קודם די משנה.
בארבעה פרקים העולם נידון, בפסח על התבואה, בעצרת על פירות האילן, בראש השנה כל באי עולם עוברין לפניו כבני מרון, שנאמר היוצר יחד לבם המבין אל כל מעשיהם, ובחג נידונין על המים.
נישט איין יום הדין — פיר ימי דין
איז די משנה געקומען זאגן, נישט נאר איין יום הדין, וואס דאס גרייט אונז א חידוש דא, דאס איז בראש השנה כל באי עולם עוברין לפניו כבני מרון, די משנה זאגט פיר ימי דין. פארשטייט זיך אז דער יום הדין איז אפשר מער, ווייל ס׳איז כל באי עולם עוברין לפניו, אבער ס׳איז העכט דא דין אויף די אנדערע.
וועלכע פיר פרקים איז דאס? סתם חז״ל האבן געהאט א קבלה, זיי האבן געקומען מגלה זיין אז ס׳איז דא עפעס פיר צייטן וואס מ׳זאל וויסן אז העולם נידון.
די פיר פרקים זענען די שלש רגלים
וואס זענען די פיר צייטן? פשוט די פיר צייטן זענען די שלש רגלים. בארבעה פרקים העולם נידון, בפסח על התבואה, בעצרת על פירות האילן, און בחג נידונין על המים. נאר ס׳האט דא געקראגן אן עקסטערע זאך, אז ס׳איז דא דא אויך די פערדע, וואס באמת אין שלש רגלים ליתר איז דאס אויך דא, ווייל אין שלש רגלים איז אויך דא ראש השנה, נו, פאר יום כיפור, יש לדון בו.
אבער בעצם, די משנה זיצט אויף די מערכה וואס שטייט אין תורה שבכתב. די משנה קומט דא נישט סתם יעצט צו דערציילן און מגלה זיין א גילוי, ס׳זאל אראפגיין א פסקא משמיא, זאלסט וויסן ווען איז דא ימי דין. נישט דאס איז די משנה געקומען זאגן.
פון וואנען נעמט די משנה דאס?
און יעצט וועל איך פרעגן בכלל, פון וואנען נעמט דאס די משנה טאקע אז בארבעה פרקים העולם נידון? וואס שטייט דא? אבער דאס איז א זכר אז בארבעה פרקים העולם נידון איז די מערכה פון שלש רגלים. די משנה זאגט אפילו דעם סדר פון שלש רגלים פון די תורה: בפסח, בעצרת, ובחג.
און מיר האבן פריער שוין געברענגט אז מכח דעם גייט מסכת תענית צוזאמען מיט מסכת ראש השנה. מסכת תענית גייט צוזאמען מיט ראש השנה, ובחג נידונין על המים, ממילא דארף מען מזכיר זיין גבורות גשמים.
מ׳קען נישט אפטיילן ראש השנה פון סוכות
דא וועט עכט ווערן מוכח צו וואס איך וועל זאגן די אפאר יסודות, יעדע יסוד דארף מען ברענגען די אורייתא׳דיגע. דא איז עכט מוכח אז וואס מיר וועלן לערנען אויף די ימים טובים פון חודש השביעי וועט זיין אלע די זעלבע.
דאס הייסט, א מענטש קען נישט לכאורה אפטיילן אז ראש השנה איז אינגאנצן יום הדין, יא, און ער וועט זיך דארפן דוחק זיין אביסל ווי צו אריינברענגען די שמחה דארט. און צד שני, סוכות וועט ער מאכן אינגאנצן ימי שמחה. איך וועל זאגן, רבי, די זעלבע משנה וואס זאגט אז ראש השנה איז יום הדין, זאגט זי אויך אז סוכות איז יום הדין. ס׳גייט צוזאמען, ס׳איז נישטא, מ׳קען נישט אפטיילן אין צוויי וואכן די ימים טובים איינער פון די צווייטע, ס׳איז איין מערכה.
נאר די משנה קומט און גיבט אונז א נייעם כלל יעצט אויף די ארבעה פרקים. וואס מיינט עס? וואס איז דאס?
די ברייתא פון רבי עקיבא — א מהפכה אין שלש רגלים
איז אויף דעם וועלן מיר לערנען א ברייתא, א ברייתא אין ראש השנה. דער תנא רבי עקיבא איז געקומען און געזאגט א שיעור כללי אין ישיבה, און ער האט געזאגט… ער זאגט אין די ברייתא האט ער געזאגט אזוי, דארף צו זיין אויף די משנה.
די ברייתא
זאגט די ברייתא, תניא, אמר רבי יהודה משום רבי עקיבא: מפני מה אמרה תורה הביאו עומר בפסח? מפני שהפסח זמן תבואה הוא. אמר הקדוש ברוך הוא: הביאו לפני עומר בפסח, כדי שתתברך לכם תבואה שבשדות. ומפני מה אמרה תורה הביאו שתי הלחם בעצרת? מפני שעצרת זמן פירות האילן הוא. אמר הקדוש ברוך הוא: הביאו לפני שתי הלחם בעצרת, כדי שיתברכו לכם פירות האילן. ומפני מה אמרה תורה נסכו מים בחג? אמר הקדוש ברוך הוא, נסכו לפני מים בחג כדי שיתברכו לכם גשמי שנה, ואמרו לפני בראש השנה מלכיות זכרונות ושופרות, מלכיות כדי שתמליכוני עליכם, זכרונות כדי שיעלה זכרונכם לפני לטובה, וכולי וכולי.
וואס איז דער חידוש?
וואס קומט די ברייתא זאגן? וואס האט רבי עקיבא מחדש געווען אין די ברייתא? וואס האב איך נישט געוואוסט פאר די ברייתא? רבי עקיבא איז געקומען און פרעגט א שאלה: ומנין שאמרה תורה הביאו עומר בפסח? נו, קוק אריין אין די פרשה. עפן אויף, וועסטו זען, “כי תבאו אל הארץ… וקצרתם את קצירה והבאתם את עמר ראשית קצירכם אל הכהן”. וואס האט ער געפרעגט? וואס האט ער געענטפערט? ס׳איז א חידוש, רבי עקיבא איז דער גרויסער מחדש אין תורה שבעל פה. אזוי חזר׳ט ער איבער יעדן יום טוב, וואס איז ער מחדש?
דער גרויסער חידוש — א מהפכה אין עבודת השם
ער זאגט דארט גאר א גרויסע חידוש, ער מאכט דא א מהפכה אין די גאנצע קשר וואס מיר האבן מיט׳ן אייבערשטן, א קשר בכלל אין עבודת השם, און ער גיבט א מהפכה אוודאי אין די שלש רגלים. און איך מיין אז די מהפכה קומט בהיקשר פון עפעס א זאך וואס איז געשען. די מהפכה איז, מ׳איז געגאנגען לקראת א לאנג לאנגען גלות, חורבן בית המקדש. מצות שלוש [רגלים…]
רבי עקיבא׳ס מהפכה אין פארשטאנד פון שלש רגלים: פון הודאה צו בקשה
דער אויסגאנגספונקט: שלש רגלים אין גלות
אזוי חזר׳ט ער איבער יעדן יום טוב. וואס איז ער מחדש? ער זאגט דאך גאר א גרויסע חידוש, ער מאכט דא א מהפכה אין די גאנצע קשר וואס מיר האבן מיט׳ן אייבערשטן. א קשר בכלל אין עבודת השם, און ער גיבט א מהפכה אוודאי אין די שלש רגלים. און איך מיין אז די מהפכה קומט בהקשר פון עפעס א זאך וואס איז געשען.
די מהפכה איז, מיר זענען געגאנגען לקראת א לאנג לאנגע גלות, חורבן בית המקדש. מצות שלש רגלים איז געבונדן אינגאנצן מיט׳ן בית המקדש, אין וועלכע צייט דו קוקסט נאר. איז אוודאי פארשטייט זיך אז די סוגיא פון א ציווי לדורות, דער רמב״ן, דאס רעד איך נישט צו טון דעם שיעור דא. בסדר, קען זיין אלע מצוות בלייבן די זעלבע זאך, אין גלות און גאולה, ס׳איז נישטא קיין נפקא מינה, אלע מצוות בלייבן די זעלבע. אבער ווי פאסט צו פראווען שלש רגלים? ווען דער אייבערשטער האט אונז אוועקגעשיקט פון די לאנד, ס׳איז נישטא קיין יבול, ס׳איז נישטא קיין עומר מיט קיין קציר מיט קיין אסיף, ס׳איז נישטא קיין עליה לרגל, ס׳איז נישטא קיין שמחה אין ירושלים, ס׳איז נישטא גארנישט. צו וואס?
איז למעשה, איך שטעל דיר פאר אזא סארט זאך, אבער ס׳איז מיר קלאר אזוי געווען, אז די תנאים האבן זיך צוזאמגעקליבן אין סנהדרין, וואס מ׳האט געזעצט אסיפה, און אנדערע האבן געטראכט אז אפשר בכלל פאסט אז די שלש רגלים, בזמן הגלות, זאל מען מאכן אזוי ווי תשעה באב. ווייל די שלש רגלים איז דאך ארויס די קשר וואס דער אייבערשטער האט מיט די אידן, און ניצן אז דער אייבערשטער האט אונז פארשיקט פון די לאנד איז מפני חטאינו, יא, און דעריבער טאקע מ׳זינגט אזוי מפני חטאינו אביסל מיט׳ן ניגון פון נחמו. אה? אזוי איז געווען פאר נחמיה. פאר נחמיה איז אזוי געווען? און די פרשה פון נחמיה זענען מיר אז זיי האבן צוריקגעבראכט די גאנצע שמחה. קען זיין, קען זיין, יא, שמוח, אבער מ׳קען זאגן אזוי. ס׳איז קלאר אז די שמחה איז געווען אויף א גרויסן אופן, זאגסטו, ער שטייט דארט אין פסוק פארגעשטעלט, אבער פארדעם איז עס נישט געווען אזוי. יא, הכל נמי. בעצם איז דא דא א שאלה, וואס טוט מען?
רבי עקיבא׳ס חידוש: די ברייתא אין ראש השנה
און רבי עקיבא, וואס ער, ווען אלע וויינען, ווען דער שועל גייט ארויס פון בית קדשי הקדשים, און ער לאכט, רבי עקיבא האט געקומען מיט א חידוש, ווי קען מען יא פראווען די שלש רגלים עכט בזמן הגלות? און ער זאגט א גרויסע חידוש איינער, מפני מה אמרה תורה הביאו עומר בפסח? פאר רבי עקיבא וואלט איך געענטפערט אז די תורה זאגט ברענגען א עומר בפסח צו געבן א דאנק אויף די תבואה וואס איז געוואקסן. וואס איז פשוט? וואס איז ביכורים? א דאנק. פארוואס ברענגט מען שתי הלחם בעצרת? איך האב געדאנקט, איך גיב א דאנק פאר׳ן אייבערשטן.
רבי עקיבא זאגט א נייע זאך, מ׳גיבט נישט קיין דאנק, מ׳בעט. מפני מה אמרה תורה הביאו עומר בפסח? כדי שתתברך לכם תבואה שבשדות. מפני מה אמרה תורה הביאו שתי הלחם בעצרת? מפני שהעצרת זמן פירות האילן, אמר הקדוש ברוך הוא הביאו לפני שתי הלחם בעצרת כדי שיתברכו לכם פירות האילן. ער טוישט איבער די בילד, ער טראכט אנדערש, פארקערט. ער זאגט, יעצט איז דער זמן תבואה, איז אז דו ברענגסט, וועסטו האבן א זכות און א בקשה אויף די נייע יאר. אפשר די נייע יאר וועט משיח קומען, אפשר וועט שוין זיין עפעס אנדערש. יא, איך וועל עס מסביר זיין באלד מער.
ניסוך המים: א ראיה צו רבי עקיבא׳ס שיטה
על כל פנים, און נאך אן אינטערעסאנטע זאך, ניסוך המים. מפני מה אמרה תורה נסכו מים בחג? ניסוך המים שטייט נישט אין די תורה. ס׳איז נישטא קיין שום פסוק אז מ׳דארף ברענגען מים סוכות. ס׳איז א גרויסע סוגיא, סיי אין בבלי, סיי אין ירושלמי. און ס׳איז דא א דעה וואס זאגט אז ניסוך המים איז דאורייתא, זאגט ער דאס איז רבי עקיבא. רבי עקיבא זאגט ניסוך המים איז דאורייתא.
וואס שטייט דא אין ניסוך המים איז דאורייתא? דער יסוד הדברים האב איך געהערט פון מיין רבי׳ן ר׳ לייב זאגט אזא ריכטיגע זאך, אז פארשטייט זיך אז דער אייבערשטער דארף גארנישט, און אלעס איז א געוויסע געפיל וואס מ׳גיבט ארויס כעין מלכותא דארעא. אז דו גיסט שתי הלחם, ס׳איז פאסט צו געבן פאר א מענטש א מתנה שתי הלחם. ס׳פאסט צו ברענגען אפילו א עומר. איך זע דאס איז זיכער א פשוט׳ערע זאך, אבער מ׳ברענגט. ס׳איז דא א גוטע תבואה, קום, איך ברענג דיר, איך האב עס געהאט פון דיר.
אבער וואסער קען מען נישט ברענגען. ס׳איז נישטא אזא זאך מ׳גיבט א מתנה. ניסוך יין קען מען. “ויין לנסך גרונם של”, יא, מ׳ברענגט אריין א פלאש וויין פאר דיין חבר. דו ברענגסט אים א פלאש וויין, האסטו אים מכבד געווען. וואלסטו אים ברענגען א פלאש וואסער? וואסער איז גארנישט, ס׳איז נישט קיין מאכל, ס׳איז א דבר קיום.
איז אויב דאס איז בעצם וואס איך לייג צו אויף ר׳ לייב׳ס ווערטער. אויב די ימים טובים איז אין דעם ערשטן מהלך, וואס דאס איז נאר צו קומען דאנקען דעם אייבערשטן, איז טאקע נישטא צו ברענגען וואסער. וואלסטו דאנקען אויף די וואסער? וואלסטו אים ברענגען וואסער? אבער ברגע אז ר׳ עקיבא האט מגלה געווען די עומק אין די ימים טובים, און ער זאגט, דער יום טוב איז נישט צו דאנקען, דער יום טוב איז צו געבן א הכרה ווער איז דער בעל הבית און אים בעטן אויף דעם, דאס איז בעצם וואס מיר קומען זאגן. מיר קומען אנה לכהננו, מיר זאגן אים די וואסער איז פון דיר, די קיום איז פון דיר, איז אוודאי פארשטייט זיך קען מען ברענגען וואסער. און ס׳איז שוין נאך מער ווי מ׳ברענגט עומר, שתי הלחם, וואס איז אין די זעלבע ברייתא, אין די זעלבע מהלך המחודש. ער האט אויפגעמערקט אז ס׳איז דא די עבודה וואס איז נישט נאר מ׳דאנקט, נאר עכט מ׳בעט.
בקשה איז א נענטערע עבודה ווי הודאה
ס׳איז דא, ליגט אין דעם אסאך, אפאר זאכן, איך וויל נישט אלעס יעצט רעדן, דא ליגט בעצם עכט א נענטערע עבודה צום אייבערשטן. ווייל דאנקען איז א שוואכערע קשר ווי צו בעטן. איך קען דאנקען איינעם וואס איך קום נישט צו צו אים, איך קען אים דאנקען. איך קען דאנקען עכט איינעם וואס ער לעבט נישט. איך קען דאנקען איינעם וואס ער האט מיר געטון א טובה, ער איז ווייט. יא, איינער דערציילט מיר אויף איינעם וואס האט מיר געראטעוועט, לא פגשתי אותו, איך קען אים דאנקען. איך קען אים דאנקען פון ווייטנס, איך קען אפשר דאנקען ווען ער זאל לעבן.
אבער בעטן מיינט אז דו האסט א קשר, דו קאנעקסט מיט אים, ער גייט דיר ענטפערן, דו בעטסט אים. ברגע אז איך זאג אז איך ברענג דעם עומר בפסח כדי שתתברכו, דאס איז א נענטערע קרבה.
דער סדר השנה ווערט איבערגעדרייט
און וואס מאכט דאס? דאס דרייט איבער עכט דעם בילד פון דעם סדר השנה. וויפיל אז איך ברענג דאס נאר צו דאנקען, ווען הייבט זיך אן די יאר? די יאר הייבט זיך אן אין חודש האביב. ס׳קומט אביב, די תבואה ווערט פארטיג, איך האב תבואה, און איך גיי דאנקען אויף דעם. האב איך תבואה, האב איך שתי הלחם, און איך האב סוכות.
אבער אויב איך קום בעטן, בעטן פארשטייט זיך איז דרוקא אז די תבואה זאל וואקסן גוט, דאס איז די רעגן. קומט אויס בעצם, דער זעלבער חודש השביעי וואס אין פשוטו של מקרא איז עס א סוף יאר, אין דעם חידוש פון ר׳ עקיבא ווערט ער אן אנהויב יאר. און דאס איז בעצם א חידוש פון מסכת ראש השנה. ס׳קומט אויף פון דעם חידוש.
דער מקור פון רבי עקיבא׳ס חידוש
יעצט, פון וואנעט ווייסט ר׳ עקיבא צו זאגן? דער רבי ר׳ ישעי׳לע זאגט אים, יא, ס׳איז דא אסאך מאל ווערטער געזאגט, ער זאגט אייך א גרויסע חידושים, פרעגט מען אים, מנין לך? וואס איז דער מקור צו ר׳ עקיבא אז ס׳זאל זיין דער אויפרייס אז מ׳זאל קענען זען אז די בקשה איז דער יסוד הרגל, און נישט נאר די הודאה? דאס איז דער סוד פון “באחד לחודש השביעי זכרון תרועה”.
די צוויי פלעצער אין תורה וואו מ׳טרעפט בקשה
וואס מיר זענען צו זאגן? די עבודה פון בעטן דעם אייבערשטן, אין גאנץ חמשה חומשי תורה, כמעט וואס מיר טרעפן נישט. ס׳איז נישטא א פרשה אין די תורה אדער א מצוה וואס ס׳שטייט אז מ׳קען בעטן דעם אייבערשטן, חוץ פון צוויי פלעצער.
וואו שטייט בעטן דעם אייבערשטן? האבן מיר וידוי מעשר, “השקיפה ממעון קדשך”, וואס איז די לעצטע מצוה פון די תורה. און טאקע ביכורים און וידוי מעשר גייט צוזאמען, וואס ביידע רעדט פון דעם חידוש פון רעדן לפני ה׳. אבער ביכורים איז משבח זיין, און וידוי מעשר איז בקשה.
פרשת חצוצרות: בקשה בעת צרה און בעת שמחה
און די צווייטע פלאץ איז אין בהעלותך ביי די חצוצרות. חצוצרות איז שוין א בקשה פאר׳ן אייבערשטן. ס׳איז אינטערעסאנט, ס׳איז נישט קיין בקשה מיט א דיבור. ס׳גיבט ארויס א קול, און מ׳דארף וויסן אז די קול מיינט א קול של בקשה. מ׳קען דא אסאך מעמיק זיין, מ׳קען נישט זיצן א גאנצע נאכט און רעדן אויף די אלע ענינים.
על כל פנים, דארטן שטייט, וואס שטייט אין פסוק? “וכי תבאו מלחמה בארצכם על הצר”, וועט איר בלאזן, “ונזכרתם לפני ה׳”. “ונזכרתם לפני ה׳”, מ׳גייט אויף א מלחמה, מ׳האט א צרה, דארף מען זיין להיזכר לפניו. דאס איז בעצם א בקשה.
זייער אן אינטערעסאנטע זאך, די מצוה פון חצוצרות איז סיי בעת צרה און סיי בעת שמחה. ווי קלאפט דאס אין איין פרשה אז ס׳זאל זיין ביידע? “וביום שמחתכם ובמועדיכם… ותקעתם בחצוצרות על עולותיכם ועל זבחי שלמיכם”. בעצם וואס ס׳שטייט דא איז, אז די פרשה גיבט ארויס אז די נאנטקייט וואס מיר האבן צום אייבערשטן איז אז מ׳קען אים בעטן. איך האב א רשות צו זיין בקושי “ונזכרתם”. כי “ונזכרתם”, איך דארף זיך געדענקען לטובה פאר אים. וואס, “ונזכרתם” מיינט אז… אחרי המלחמה? ניין, מתוך המלחמה, נאר אחרי, איך זאל זיין אחרי המלחמה. איך זאג “וכי תבאו מלחמה… על הצר הצורר אתכם, ונזכרתם לפני ה׳”, און מ׳זאל געווינען. לכאורה.
און וואס דארף איך “וביום שמחתכם וגו׳”? ס׳האט ביידע די זעלבע זאך. ווייל דער רמב״ן זאגט אונז אז תפילה נאר בעת צרה איז דאורייתא. דאס הייסט, א בעת צרה קענסטו קומען בעטן דעם אייבערשטן זאל מיר העלפן. איז דא שטייט א גרויסע חידוש, דא שטייט דער חידוש פון רבי עקיבא, אז בעת שמחה איז נישט נאר הודאה. און דא דארף מען וויסן, ס׳איז גאר א גרויסע יסוד אין דעם קשר מיט גאט.
דער משל: ווען מ׳דאנקט אן צו בעטן
משל למה הדבר דומה, איינער האט זיך געגאנגען דארט טרינקען אין ים, און איינער האט אים געראטעוועט. איינער, אן עובר אורח, ער קען אים נישט בכלל, ער איז אריבער, ער האט געזען איינער דארט טרינקט זיך. “סם המוות דם רעך” האט אים געראטעוועט. ער גייט, ער מאכט א גרויסע מסיבה, ער רופט אלע משפחה, אלע חברים, פארשטייט זיך, ער רופט יענעם, ער איז שוין געווארן א נאנטער מענטש מיט אים. און דער וואס איז געראטעוועט געווארן שטעלט זיך אוועק רעדן די רעדע המרכזית, די נאום המרכזי, און ער זאגט, “יענקל האט מיר געראטעוועט, און ממש… אין בפי מילים צו דאנקען אויף דעם, און איך בעט אים מכאן ואילך, אז פון היינט און ווייטער, יעדע מאל זאל ער אונז ראטעווען מיר מיט מיינע קינדער.” מ׳האט נישט אפגעוואוסט אין וואס, איך בין גראדע אריבער, אבער דיר געראטעוועט. איך מיין, וואס האט ער…
אה יא, ווען מ׳דאנקט דעם אייבערשטן און מ׳בעט אים נישט, זאגסטו אז דער אייבערשטער איז אז במקרה האט ער דיר געראטעוועט. דאס איז נישט גאט. דאס איז א יסוד וואס חז״ל זאגן אין אפאר פלעצער, איך האב שטיין נישט אויס רעדן וועגן דעם. אלעמאל ווען מ׳גייט עפעס טון אן עבודה פאר׳ן אייבערשטן פון רעדן, לאמיר זאגן, היצטער גראדע וויל איך קומען בעטן עפעס, אדער איך וויל קומען דאנקען, דארף איך ביידע זאכן זאגן, ווייל דעמאלטס זאג איך אים תלוי אינעם. ס׳איז נישט א דרך מקרה, גראדע בעט איך דיר היצטער, ווייל היצטער ביסטו
ראש השנה בזמן הגלות: פון בקשה צו יום הדין
בקשה און שבח – דער יסוד פון תפלה
איך גיי בעטן דעם באנקיר עפעס אז איך דארף הילף, ווייל ער איז דער אדרעס פון מיר געבן די געלט אין באנק. מ׳גייט בעטן דעם סטאלער זאל ער מאכן די שאפע. ניין, קומסט אן גאט? אלעמאל, עכט ווען דו בעטסט, עכט ווען דו דאנקסט, זאגסטו ביידע זאכן, זאגסטו ביסטו תלוי אינעם. אמאל איז מער דער יצחק דנקודה צו משבח זיין, ס׳איז מיר געגאנגען גוט, אבער איך זאג דיר ווייטער, איך בעט דיר אז איך זאל גיין ווייטער גוט. אמאל קומט מען דיר בעטן, דאנק איך דיר אז ס׳איז געווען אין צייטן וואס איז גוט.
דאס איז בעצם דער ישראל אז רבי עקיבא איז דא מעמיד.
דער מקור אין חצוצרות – באחד לחדש השביעי
אבער וואס טרעפט ער עס? אין חצוצות. ער טרעפט עס אין מצות חצוצות. מיר האבן גערעדט אויפ׳ן ערשטן מהלך פון די פסוקים, האבן מיר געזאגט אז אלעס איז חג אסיף. אבער מיר האבן נאך נישט מסביר געווען וואס איז די זיכער און טרוער בקשר צו דעם אסיף. ביי זיך חון תרועה איז די פרשה פון די חצי הוצרות.
באחד לחדש השביעי איז בעצם דא איין טאג, און מ׳דארף עס מער מאריך זיין אן אנדערע געלעגנהייט, וואס איז דוקא דער טאג? אבער ס׳איז דא דער ערשטער טאג פון חדש השביעי קומט מען פראווען די בקשה, קומט להיזכר לרגל חג האסיף. זיך חון תרועה.
האט רבי עקיבא פון דעם, פון דעם אחד לחדש השביעי, שואף געווען די גאנצע נייע מהלך אויף די דריי רגלים.
מסכת ראש השנה – ארבעה פרקים און עולם נידון
דעריבער, אין מסכת ראש השנה, וואס איז די ארוכה מסכתא? די ארוכה מסכתא איז די ראש השנה וואס מיר גייען ניצט טון, כל בעולם כאילו מרון. אבער בעצם די יאר שטייט צוויי משנות איז נישט נאר וועגן ראש השנה, ער רעדט וועגן אלע ארבעה פרקים. די הבנה אויף די ארבעה פרקים און די נייע מהלך אז עולם נידון, נעמט זיך פון דעם מקור.
איינער פרעגט, “אויב דאס איז אין די תורה, איז מחדש געווען א חידוש הנפלא?” ניין. דאס איז “ילל ויבב”. ווי דער רמב״ן זאגט, “ילל ויבב” איז בקשה, “ילל ויבב” איז די חצוצרות. יא? ס׳איז דא א צד צו זאגן אז “ילל ויבב” איז בכלל נתקן געווארן אויף ראש השנה, און ס׳איז גענומען געווארן אויף די אלע אנדערע. ס׳איז דא אזעלכע דיבורים אז אין ברכת זכרונות, דארט איז דא “ילל ויבב”.
בקשה אינעם שבח – הלל און הושענות
יעצט, למשל, הלל האט מען נעכטן די זעלבע זאך. מ׳זאגט הלל, זאגט מען “אנא ה׳ הושיעה נא”. האבן מיר אן אנדערע וואונדער, ווי קומט זיך “אנא ה׳ הושיעה נא”? יא, ווייל דו גייסט אנגאט מעלה זיין. אבער פארשטייט זיך אז “אנא ה׳ הושיעה נא” איז איין פסוק, און הלל איז אסאך פסוקים.
אדער למשל, אז ס׳קומט סוכות, און מ׳פראוועט די שמחה, אבער ווען מ׳מאכט די נענועים בהושענות, ווייל ווייטער איז דארט די זעלבע זאך, “וחג ענין על המים”, איז דא וועט זיין די פלאץ וואס מ׳וועט בעטן. ביי די הושענות דארטן, די נענועים זענען עכט לענין די בקשה, עכט לענין החג.
דער חידוש פון מסכת ראש השנה
און דאס איז בעצם א חידוש פון מסכת ראש השנה. און מרגע שנתחדש געווארן דעם חידוש, קען מען שוין נישט גיין אויף צוריק. ס׳גייט נישט אויף צוריק, מ׳קען נישט אויסמעקן קיין מסכת ראש השנה.
תקיעה של תענית, נישט של שמחה
און דערפאר איז מיר תמוה זהר דא גאון, איך וועל נישט אנהייבן צו זאגן אלע ראיות. און אז מ׳לערנט גאר מסכת ראש השנה, איז די תקיעה של ראש השנה נישט תקיעה של שמחה, ווי דער גאון וויל לערנען עס אין רחמנא. ס׳איז די תקיעה פון תענית. “שופר של ראש השנה שיהיה לו אל פשוט, תענית של סחורים כפופים”. און אין דעם אליין איז דא א שינוי.
אבער בעצם, די מסכת ראש השנה איז טאקע געקומען צו זאגן וואס כלל ישראל מאכט. און לבסוף איז נקבע געווארן אז דער טאג איז זיכער קאלירט מערער אין דעם מהלך פון מסכת ראש השנה, ווען ס׳רעדט זיך פון יום הדין. דער יום הדין קומט, און ס׳דרייט זיך ארום מעשה שטן ביום, און בעצם דאס איז דער מהלך וואס מ׳קוקט יעצט אויף דעם.
ראש השנה ווי א שטאט וואס בלאזט אבער פאסט נישט
זייער אינטערעסאנט אז אין מסכת תענית שטייט אז וואו וועט זיין אז ס׳קומט א צרה אויף א שטאט? און ס׳איז דא שטעט ארום יענע שטאט, ס׳איז נאכנישט געקומען די צרה, ס׳איז שוין נאנט צו דעם. איז א מחלוקת צוויי תנאים צו מ׳פאסט אדער מ׳בלאזט, אדער ביידע.
דער ירושלמי זאגט אז דער מאן דאמר וואס זאגט אז די אלע ארום בלאזן וואס זיי פאסטן נישט, דאס גייט ווי רבי עקיבא. אזוי ווי רבי עקיבא פון ראש השנה. בעצם דארט שטייט דער גאנצער יסוד.
ראש השנה בעצם איז אין גלות. יא, נישט איינעם, חס ושלום. אבער ווען מ׳איז געווען אין גלות, יש צד גדול צו פארשטיין, נישט אויף דעם ענין וואס מ׳גייט יעצט רעדן זיכער נישט, יש צד גדול לומר אז די יאר גייט זיין א יאר דפוק. מ׳גייט שטארק יבוא לפנים, און דאס. אבער וואס? ס׳איז נאך פאר די צרה. איז דאס איז ראש השנה. דאס איז אן עובדא דשטארט וואס בלאזט און זי פאסט נישט. און וואס טוט מען? וואס טוט מען אויב ס׳איז שוין אריינגעקומען דער ווינטער, און עכט מ׳זעט אז ס׳טאקע קומט נישט דיר ערגעץ, דעמאלטס פאסט מען.
צוויי סדרים אין סדר מועד
איז דערפאר איז עכט זייער מובן דער סדר המסכתות. כלומר, פסחים, שקלים, יומא, סוכה, ביצה, וואס איז דער סדר הרגלים מצד המקרא, פון דעם בסיס, איז דא א סדר, און דאס ענדיגט זיך אין מסכת ביצה. און אין דעם ענין האט ראש השנה נישט געהאט קיין מסכתא אליין. “בחדש השביעי זכרון תרועה” איז א נטפל צו סוכות, ער איז נישט קיין יום טוב פאר זיך אליין.
אבער נאך דער גרויסער חידוש וואס דרייט איבער די רגלים, און אן אנדערע מאל וועל איך ווייזן און באווייזן אז ס׳איז דא דא נאך א סדר אין מועד. מועד האט צוויי סדרים: איין סדר וואס ענדיגט זיך ביי ביצה, וואס דאס איז די רגלים, לאמיר זאגן, אזוי ווי די זעלבע זאך ווי בזמן המקדש, און מסכת ראש השנה, תענית – ממש דער בבלי זאגט אז ס׳איז איין מסכתא, און ס׳איז דא נאך, איך וועל נישט אנהייבן זאגן אלע דוגמאות ווי דאס איז איין מסכתא – און מסכת מגילה, און נאך מסכת מגילה גייט מסכת מועד קטן.
מסכת מועד קטן – הלכות אבילות בזמן הגלות
סאו וואס שטייט אין מסכת מועד קטן? ווער געדענקט וואס איז די עיקר דינים פון מסכת מועד קטן? חול המועד, יא? און וועלכע הלכות פון חול המועד שטייט דא? הלכות אבילות.
ס׳דערמאנט מיר די מעשה, מ׳זאגט אז אלעמאל האט מען געטראפן דעם ליטווישן איד אין רמת שלמה אין שול, ווי ער זיצט חול המועד און ער לערנט הלכות תשעה באב. יענער פרעגט אים, “וואס איז די סדר? דו ביסט דא אנגעקומען יעצט?” ער ווייסט נישט, ער איז גראדע יעצט חול המועד, ער איז דא אנגעקומען.
קשיא איז דאך אויף רבינו הקדוש: מסכת מועד קטן דארפסטו מיר זאגן די הלכות פון “לא יאבד אדם על מתו ולא יספידנו, ואין חופרין כוכין וקברות במועד”, און אזוי אריינגיין אין כל מיני הלכות אבילות, יא מועד, נישט אבילות. פארשטייט זיך, ס׳איז הלכות המועד. אבער וואס איז דאס?
איז ווייטער, און דערמיט וויל איך נאר נאך א סוף צו ווייזן, די משנה האט אריינגענומען די פרטים. ווען מ׳לערנט גוט די מסכתא זעט מען אז מ׳רעדט דא אין זמן הגלות, דער מועד האט שוין אראפגענומען זייער שטארק זיין כל עול, די התעוררות ירושלים, די שמחה איז דא, ווי דו האסט געזאגט, ביי נחמה איז צוריקגעקומען.
משחרב בית המקדש – עצרת כשבת, ראש השנה כרגלים
למשל, ס׳איז דא אפילו א נפקא מינה הלכה למעשה, רבי אליעזר אומר, משחרב בית המקדש, עצרת כשבת, יא? ורבן גמליאל אומר, ראש השנה ויום הכפורים כרגלים. ס׳איז דא א גרויסער עסק אין אלע מפרשים, איך זאג דא א חידוש, אבער איך מיין אז ס׳איז ממש שטימט מיט דעם.
רבי אליעזר – עצרת כשבת
רבי אליעזר זאגט, משחרב בית המקדש איז שבועות געווארן אזא שוואכע יום טוב, אז ער אקט נישט אפ די שמחה. ער אקט נישט אפ די אבילות. די אפאקן די אבילות איז נישט קיין הלכה׳דיגע זאך, אוודאי איז די הלכה, די הלכה איז נמשך פון די מציאות. אז ס׳קומט יום טוב, און אלע גייען ארויף קיין ירושלים, און ס׳טוט זיך א גרויסע שמחה, און דו זאלסט שפעטער צוריק דארפן אריינגיין אין אבילות, ביסט שוין ארויס פון די אבילות, אקט עס אפ.
אבער עצרת משחרב בית המקדש, סך הכל איין טאג יום טוב, ס׳איז כמעט דומה צו א עירוב שבת. אזויווי שבת אקט נישט אפ די אבילות, פארוואס זאל שבועות אפאקן די אבילות? די תשובה, ער איז געגאנגען צום עצרת יום טוב, און ער גייט צוריק.
רבן גמליאל – ראש השנה כרגלים
רבן גמליאל זאגט, ראש השנה ויום הכפורים כרגלים. איך וויל באווייזן, איך וויל מאכן מיט דעם די ראיה וואס איך זאג, איך וויל זאגן אז רבן גמליאל רעדט עכט לאחר חורבן. ער גייט ארויף אויף די דברי רבי אליעזר. ס׳איז נישט אז ער איז זיך צוזעצט דא א שאלה, ראש השנה ויום הכיפורים, וועלכע דין האט עס כללי?
בזמן המקדש ראש השנה ויום הכיפורים איז נישט געווען כרגלים. פארוואס? ווייל בזמן המקדש די עיקר הרגל איז געווען סוכות. חג האסיף, מ׳זעט אז… אבער דער פאקט איז געווען, מ׳דארף זיין פאר דעם גאר גאר א דערהויבענער איד זאל שוין אוועקגיין פון שטוב פאר ראש השנה. וויבאלד ער האט געוואלט קומען אן אויף סוכות, עזרא איז געווען אן עקסטערע סיבה. ווייל דארט האט ער געדארפט צוזאמנעמען בכלל… איך וועל דיר דערציילן א סוד. נע, נע.
יעצט, א נארמאלער איד, ווייסטו, א נארמאלער איד, וואו איז ער געווען ראש השנה יום כיפור? ער איז געווען אונטערוועגנס. ער איז געווען אונטערוועגנס. דארט האט ער געווארט אויף ראש השנה יום כיפור. יא? ער איז געווען אונטערוועגנס, ס׳איז נישט געווען אזא גרויסע עסק וואס איז שוין יום כיפור. יא? אין בית המקדש האט זיך אפגעטאן יום כיפור א גרויסער עסק. אוודאי פארשטייט זיך אז א איד האט געהאט מער געפיל, איז ער שוין געלאפן פריער, ער איז שוין געגאנגען צוויי וואכן פאר ראש השנה. אבער יא, ראש השנה און כיפור האט נישט געהאט קיין עסק אבילות.
דער חידוש פון רבן גמליאל
יעצט, רבן גמליאל זאגט א מורא׳דיגע חידוש, אז בזמן החורבן איז ראש השנה געווארן א שטארקערע יום טוב. אז ער אקט אפ כרגלים, און ער איז שטארקער פון שלש רגלים. וויאזוי ער איז שטארקער פון שלש רגלים? ווייל עצרת שבועות וועט נישט זיין כרגלים. ער וויל דאס רבי אלעזר, ער דרוקט זיך מיט רבי אלעזר, ער איז מוסיף רבי אלעזר. משחרב בית המקדש, ער האלט עצרת כשבת. און רבן גמליאל זאגט אים, זאלסטו וויסן אבער, ראש השנה און יום כיפור האט געקראגט מער א מציאות וואס האט געמאכט א יום מיוחד. יא?
חכמים לא כדבר זה לא כדבר זה, ס׳בלייבט די זעלבע חצרת כרגענו, וה׳ יקום בר יום כשבת.
דער מדרש – תכתב זאת לדור אחרון
יעצט, איך וויל דאך ברענגען א רייט צו דעם ר׳ גמליאל א שיינע זאך. דער מדרש זאגט א מורא׳דיגע זאך. דער מדרש זאגט אז תכתב זאת לדור אחרון והנברא יהלל קה פנה אל תפלת הארעא ולא בזה את תפלתם בשעה שאין להם, תכתב זאת לדור אחרון. ס׳איז לדור אחרון וואס גייט שוין ארויס אויפ׳ן גלות ווי מ׳זאגט. אין להם לא בית המקדש, ולא מלך, ולא כהן, ולא נביא, אבער ס׳איז געבליבן די תפלה פון ראש השנה ומתו יום כיפור. מ׳זעט אין מדרש אז מ׳מערקט אויף אז די תפלה פון ראש השנה ומתו יום כיפור,
דער שינוי פון חודש הראשון צו חודש השביעי — פון נדב ואביהוא ביז פרשת אמור
דער מדרש אויף תפילה אין גלות — ראש השנה און יום כיפור אלס נייער סדר
דער מדרש זאגט אז “תכתב זאת לדור אחרון ועם נברא יהלל קה, פנה אל תפלת הערער ולא בזה את תפלתם”. בשעה שאין להם, “תכתב זאת לדור אחרון”, ס׳איז לדור אחרון וואס גייט שוין ארויס אויפ׳ן גלות, ווי מ׳זאגט, אין להם לא בית המקדש ולא מלך ולא כהן ולא נביא, אבער ס׳איז געבליבן די תפילה פון ראש השנה און יום כיפור. מ׳זעט אין מדרש אז מ׳מערקט דא פאר די תפילה פון ראש השנה און יום כיפור, דאס איז א חידוש וואס ווערט נתוסף אין חורבן. דאס איז ווי מ׳האט געברענגט דא פון רבי עקיבא, אז אפילו תפילה ווערט אפילו א שטארקערע עבודה, איז דאס בעצם בעצם, און דאס איז מועד קטן, און חגיגה איז עכט כשר צו דעם. ווי אזוי חגיגה, אן אנדערע מאל רעדן.
קומט אויס צוויי סדרים: דא איין סדר וואס ענדיגט זיך אין ביצה, און איין סדר וואס ענדיגט זיך אין ראש השנה און יום כיפור, און דאס איז א נייע סדר. און דאס איז דער ראש השנה וואס מיר האבן היינט, וואס דאס איז בעצם דער כלל.
אשר כהיום אז מ׳איז צוריקגעקומען אין ארץ ישראל אויף א גרויסן אופן, וועט מען דארפן טרעפן אן עבודה וואו מ׳קען עכט מאכן דעם אלטן מהלך, און עכט דעם נייעם מהלך. ס׳איז זייער קיין סתירה, ס׳איז דאך עפעס א שווערע עבודה צו מאכן דעם מהלך צווישן די צוויי. איז ווען מ׳וועט קענען עולה רגל זיין? וועט שוין זיין דער… וועט ווערן מיר שוין יום כיפור, אבער עכטס ווינסטיקער, דאס האט מען געמיינט. ס׳ווערט מיינליך, דארפסטו נישט זאגן. די אידן׳ס פוינטס ווען מיר רעדן אויף סוכה פון סוכה פון סוכה. ס׳ווערט שוין אזוי. איך מיין מענטשן צום גוי׳ן.
דער חודש הראשון — באחד לחודש און זיין משמעות
יצחק, אויב דער עולם האט דאך געדולד צו הערן, וויל איך יצחק זאגן נאך א נקודה וואס איז נישט קיין שפעציילט וואס מ׳האט גערעדט, אבער ס׳איז כולא נאך א ענין נוסף, אבער ס׳איז נאך א דבר. מיר האבן גערעדט אז אין פרשת אמור, דארט איז די עיקר פרשת המועדות, און אין די פרשה שטייט אלע פרטים, און יעצט האט מען געגעבן למעלה צו מסדר זיין די מסכתא מיט די פסוקים. אבער דא איז דא נאך זייער א חשוב׳ע נקודה אין די מיהן וואס מיר גייען יעצט צו חודש השביעי.
מיר האבן געזאגט אז דער יאר וואס מ׳איז ארויס פון מצרים איז געווען דער חודש הראשון. האט געהאט אין זיך אן א׳ לחודש מיט א י׳ לחודש מיט תצ״ו [ט״ו]. און דוקא לדורות האבן מיר עס נישט. לדורות איז דא פסח, פסח, נישט דא גארנישט א׳ לחודש מיט תוספת לחודש. אבער דוקא חודש השביעי, ער האט דאס געקריגן. ס׳איז אסאך מער ווי דעם.
דער רמז אין “והיה היום הזה לכם לזכרון”
און בעצם, ר׳ ישעי׳ האט שוין פריער דערמאנט, אז לכאורה וואלט יא געווען אין אנהויב, אין תחילת אונזער היסטאריע, איז געווען אז דער חודש הראשון האט געהאט א משמעות. על כל פנים, אחד לחודש הראשון האב איך זיכער, און ממילא קען איך זיין אז דאס איז א׳ לחודש. וואו האב איך עס? איז אין פרשת החודש, חודש הראשון, ווייל ס׳איז זיין, נאר ס׳טוישט זיך אין א געוויסע צייט.
וואס איז א אחד? ווייל אין החודש הזה לכם ראש חדשים ראשון הוא לכם לחדשי השנה, שטייט דארט אין פסוק, שטייט די לשון, “והיה היום הזה לכם לזכרון וחגתם אתו חג לה׳ לדרתיכם חקת עולם תחגהו”. ס׳פארשטייט זיך, פארשטייט זיך זיכער אז אין פשט רעדט מען וועלכע חג איז מען חוגג? חג המצות, פסח. אבער מ׳קען דא עכט הערן אין דעם פסוק אז ס׳וועט זיין נאך א סיבה, נאך א ענין, וואס איך וועל דארפן מאכן א חג לה׳. וואס א חג לה׳ מיינט זיכער בפשטות וואס מ׳קומט אין בית המקדש אלע צוזאמען, איז שוין אזא מקריב קרבנות, איז א נציב, איך וועל נישט אריין געצויגן פונקט אין די טייטש, אבער איך זאג, וואלטס איר געקענט הערן אז ווען פאסט דאס צו מאכן? חודש הראשון.
חנוכת המשכן באחד לחודש הראשון
על כל פנים, אויב איך וועל טרעפן אז מ׳האט אזוי געמאכט, וועל איך זיכער זאגן אז ס׳איז יעדער אין פסוק. איך מיין נישט צו זאגן, נישט אז דאס איז ממש מוכח, יא? “והיה היום הזה לכם לזכרון, חגותם אתו חג לה׳”. זיי זעען אז ער האט יעצט א סיבה צו גיין חג זיין א חג לה׳, זאג איך אים, אויב דו קענסט מאכן בחדש הראשון, מאכסטו בחדש הראשון.
מ׳האט טאקע אזוי געמאכט. דאס איז געווען דער חג לה׳ פון חנוכת המקדש, פון דעם משכן. דער משכן, סוף חומש שמות, שטייט מפורש, אין די פסוק איז דאס מדגיש, אז “ביום החדש הראשון”. באחד לחודש תוקם את משכן אהל מועד, און מ׳הייבט אן ויקרא, צו, שמיני, איז דא א גרויסער חג לה׳. פארוואס האט מען געמאכט דעם חג לה׳ א׳ ניסן? ווייל דעמאלטס פאסט, די זעלבע סיבה ווען ס׳איז געווען א קרבן פסח, מ׳איז ארויס פון מצרים, יעצט קומט אריין נאך א מדרגה אין דעם, אז מ׳גייט זיין השראת השכינה, מאכט מען דאס באחד לחודש הראשון.
דאס איז שוין א רמז וואס חז״ל זאגן צו, אז ס׳איז געווען גערעדט חנוכה, אבער דאס איז אפילו מער מיוחד געווען. דאס מאכט שטארקער דעם ענין. אמת, אמת, יא, יא.
נדב ואביהוא — דער שינוי פון חודש הראשון צו חודש השביעי
יעצט, ס׳פאסירט א שרעקליכע זאך, דער סיפור פון נדב ואביהוא. און נדב ואביהוא האט פאסירט, איז געווארן א גרויסער אומגליק בעצם באחד לחודש הראשון, און ס׳איז דא א סדר, א נייער סדר. בעצם איז מען מסביר צו רעדן דעם, וואס איז א הכנה פון יום כיפור וואס מ׳גייט יעצט צו רעדן. איז ס׳קומט פרשת שמיני, נאך די מעשה פון נדב ואביהוא, איז דא א גאנצע סדר פרשיות וואס דער אייבערשטער זאגט פאר אהרן וכו׳ וכו׳, שמיני, תזריע, מצורע, און ס׳קומט פרשת אחרי.
קומט פרשת אחרי, דער אייבערשטער זאגט פאר משה, אחרי מות שני בני אהרן בקרבתם לפני ה׳ וימותו, איז דא א נייער סדר. וואס איז דער סדר? דער סדר פון קרבנות.
“בזאת יבא אהרן אל הקדש” — דער נייער תאריך
נאר אפשר תמצא לומר, ס׳איז נישט נאר א נייער סדר של קרבנות, ס׳איז אויך דא א נייער תאריך וואס פאסט צו טון וואס נדב ואביהוא האבן געטון. דער אייבערשטער זאגט אונז, דאס אז נדב ואביהוא האבן אריינגעגאנגען באחד לחודש הראשון, דאס איז זייער מסוכן, דאס וועט זיין בקרבתם לפני ה׳ וימותו. אבער בזאת יבא אהרן אל הקדש, וויל איך לערנען, ווייל איך וועל עס מער מייסד זיין, אז בזאת יבא אהרן אל הקדש, דער שינוי וואס טוישט זיך דא איז נישט נאר דער סדר הקרבן ווי ער מאכט, נאר אויך וועלכע דאטום ער גייט אריין. דער תאריך איז א חלק פון דעם ענין.
און דאס אז והיתה לכם לחקת עולם, אז בחודש השביעי בעשור לחודש, דאס טוישט איבער דעם יענעם חודש הראשון. אויב מ׳מאכט דאס חודש השביעי, און ריכטיג טאקע עשור לחודש, אזוי קען מען יא אריינגיין און מאכן דעם חלק פון דעם מקדש. דער גאון זאגט אז אהרן האט געקענט אריינגיין. וואס? ס׳איז נישט קיין סתירה צו וואס מיר רעדן. אבער אוודאי איז דא עפעס א זאך. עכט לערנט דער גאון אז אהרן איז געווען מחויב ביי חודש מרחשון. יא.
פרשת אמור — דער עיקר חג טוישט זיך פון פסח צו סוכות
יעצט, און דער פסוק אין פרשת אמור, דאס איז א דבר פלא ממש. פרשת אמור וואס איז געקומען דער סדר המועדות. איך האב שוין פריער געזאגט, אנהייב פון דעם שיעור האבן מיר געזאגט אז אין משפטים, “ולא יראו פני ריקם”, איז דא אן אריכות אויף חג המצות, כאטש חג המצות שטייט מפורש אין פרשת בא, און די תורה איז מקצר אין חג הקציר און חג האסיף, כאטש מיר ווייסן נאך גארנישט אויף חג הקציר און חג האסיף. אבער דאס זאגט אונז אז וואו איז דער עיקר חג? דער ערשטער חג. אלע שלש רגלים איז דאך עכט א חטיבה אחת. מיר קומען דריי מאל א יאר צום אייבערשטן. דער ערשטער, ער איז דער עיקר חג. עד כדי אז “לא יראו פני ריקם” גייט ארויף נאר אויפן ערשטן, וואס שטייט נאך אין ערשטן.
דער חידוש אין פרשת אמור — “באסר לחודש השביעי”
אבער יעצט האט זיך נתחדש געווארן א חידוש גדול, אז דער ריכטיגער חג איז “באסר לחודש השביעי”, דעמאלטס קען מען אריינגיין אין מקום “באסר לפני ה׳”, וואס דאס קען נאך נישט פאסירן בחודש הראשון.
און קומט פרשת אמור, דאס איז א מערקווירדיגע אינטערעסאנטע זאך. פרשת אמור איז די פרשה וואס שטייט אלע הלכות המועדות, דאס איז עיקר פרשת המועדות. אין חג הפסח איז דאס דער שוואכסטער. חג הפסח שטייט אין גאר אסאך ערטער אין די תורה. חג הפסח אין פרשת אמור איז דא די ווייניגסטע ווערטער אויף חג הפסח, ווייניגער ווי אלע חג הפסח אין די תורה, און ווייניגער ווי אלע חגים וואס איז דא אין אמור. ס׳פעלט דארטן אסאך ווערטער וואס מ׳נעמט אראפ די ערשטע זאך. ס׳פעלט דארטן “בעצם היום הזה”, ס׳פעלט דארטן “בכל מושבותיכם”, ס׳פעלט דארטן כמה דברים.
וואס פעלט ביי פסח אין אמור — יציאת מצרים
אבער דער עיקר וואס פעלט איז, פארוואס מאכט מען חג הפסח? פארוואס מאכט מען חג המצות? יציאת מצרים. און די תורה חזר׳ט עס איבער יעדע מאל. אין משפטים חזר׳ט מען עס איבער, אין “שמור את חודש האביב” חזר׳ט מען עס איבער, “כי בו יצאת ממצרים”. איר זאלט קוקן אין פרשת אמור, פרק כ״ג פסוק ד׳ ביז פסוק ח׳, נישטא יציאת מצרים. וואס דען? גארנישט. שטייט אז מ׳דארף מאכן מצות. פארוואס? שטייט נישט.
ס׳איז נישט שווער, ווייל דארט איז דאך געווען שוין פון אלעמאל פארוואס מ׳מאכט. בעצם די קשיא דארף זיין אין אלע ערטער פארוואס דארף מען איבערחזר׳ן. אבער בעצם איז דא אן אינטערעסאנטע זאך, ס׳שטייט נישט פארוואס דארף מען זיצן אין סוכה? על יציאת מצרים. אבער וואו שטייט דאס? אין פרשת אמור. ס׳שטייט נישט אין פרשת ראה, ס׳שטייט נישט אין משפטים, נאר אין די פרשה שטייט חג הסוכות ענדיגט זיך “לְמַעַן יֵדְעוּ דֹרֹתֵיכֶם כִּי בַסֻּכּוֹת הוֹשַׁבְתִּי אֶת בְּנֵי יִשְׂרָאֵל בְּהוֹצִיאִי אוֹתָם מֵאֶרֶץ מִצְרָיִם”.
איך האב דאס געכאפט, איך האב געכאפט אז דא שטייט אסאך א שטארקערע זאך. ס׳איז נישט אז ס׳שטייט דא יעצט אז עכט האט סוכות מיט יציאת מצרים.
דער יסוד — דער עיקר חג טוישט זיך פון פסח צו סוכות
דער פרשת אמור האט א מערדיגע יסוד וואס איז ממשיך פרשת אחרי, אז די תורה זאגט דיר אז דער עיקר חג, וואס אוודאי איז דאס קשור צו יציאת מצרים, טוישט אריבער פון חג המצות צו חג הסוכות. ווייל אז דו מאכסט עס חג המצות איז דא די פראבלעם פון נדב ואביהוא. איך וועל דאס מסביר זיין, איך וועל מסביר זיין באלד די הסבר, קודם ברענג איך ארויס די בילד.
אין חג המצות, אוודאי איז דא דער חג המצות, דו האסט נישט אויסגעמעקט. און דעמאלטס איז אראפגעגאנגען דער תוקף פון “אחד מתתור”, וואס איז אריבער אויף חודש השביעי. דאס האבן מיר אויך געזאגט, מיר האבן גערעדט אין דעם שיעור. דער “אחד מתתור” איז אז ס׳איז דא א גרויסער חודש, חג הסוכות שטייט אין די יוצרות גראדע פון שבת החודש זאגט מען דאס. וואס איז דאס “אחד מתתור” ט״ו? אז דער גאנצער חודש איז דער יום טוב, איז דער מיטן חודש דאס איז דער מרכז, און דער ערשטער טאג פון חודש איז זיכער א חשוב׳ער טאג פון דעם חודש, און א שליש חודש. ס׳איז פשוט צוטיילט דער ערשטער טאג, שליש חודש, און אין אמצע החודש. און אזוי איז געווען ווען מ׳איז ארויס פון מצרים, און אזוי איז געווען דער חג ה׳.
“וחגתם אתו חג לה׳ בחדש השביעי תחגו אתו”
יעצט קוק ווי נפלא ס׳שטייט דא. אין חג הסוכות שטייט, דער פסוק זאגט די זעלבע ווערטער פון “החודש הזה לכם”: “וְחַגֹּתֶם אֹתוֹ חַג לַה׳ שִׁבְעַת יָמִים בַּשָּׁנָה חֻקַּת עוֹלָם לְדֹרֹתֵיכֶם בַּחֹדֶשׁ הַשְּׁבִיעִי תָּחֹגּוּ אֹתוֹ”. איך לערן היינט דעם פסוק הער איך אן אנדערע צלצול. ס׳איז נישט גראדע זאגט ער אויף וועלכע חודש דארף מען עס מאכן, ס׳שטייט שוין פריער אויף וועלכע חודש דארף מען עס מאכן.
די איבערטוישונג פון חודש הראשון צו חודש השביעי: די הלכה למעשה פון חג ה׳
די הלכה העכערט: ווען מאכט מען א חג ה׳?
און וואס וועל איך לערנען פון די הלכה העכערט? אז ווען ס׳וועט זיין נאך עפעס א זאך וואס וועט זיין חג ה׳, ווען וועל איך עס מאכן? אזוי ווי ווען ס׳איז געווען חנוכת המשכן איז געווען א׳ ניסן, זאג איך אז ס׳האט מיט׳ן פסוק אין א חודש. דא לערן איך א גרויסע חידוש, אז פון יעצט און ווייטער, אויב איך וויל מאכן א חג ה׳, ווען מאך איך עס? מאך איך עס חודש השביעי.
ראיות פון תנ״ך: שלמה המלך און עזרא
ווען איז דאס געווען? צוויי מאל. שלמה המלך ווען ער בויעט דעם מקדש. זייער אינטערעסאנט, בויסט דעם מקדש, ווען מאכסטו עס? בחודש השביעי. דו דארפסט מאכן אזוי ווי די משכן. ניין, ער גייט נישט מאכן ווי די משכן, ווייל דעמאלטס… ער האט געוואלט הקהל. ס׳שטייט נישט הקהל. אבער ער האט געזאגט הקהל קומט פון די זעלבע פלאץ. הקהל בחודש השביעי, ווען ס׳וואלט נישט געווען נדב ואביהוא, וואלט הקהל געווען בחודש הראשון. ס׳איז דא איבערגעדרייט.
ס׳איז דא דריי רגלים. פארשטייט זיך אז דער ערשטער און דער לעצטער האט אין זיך עפעס אן עקסטרע חשיבות. מתחילת הדרך איז דער ערשטער געווען דער עיקר. ס׳האט גלייך פאסירט די אומגליק פון נדב ואביהוא, און נתגלה געווארן אז דער לעצטער איז דער עיקר. און דעריבער, עכט שלמה המלך מאכט בחודש השביעי.
ווער האט נאך געמאכט בחודש השביעי? אה? יא. עכט אין עזרא איז צוויי מאל, עכט אנהייב ספר עזרא, וואס איז זרובבל, און עכט עזרא מאכט חודש השביעי. בעצם האבן זיי אלע פארשטאנען אז ס׳האט זיך איבערגעטוישט די דאטום פון חודש הראשון צו חודש השביעי. יציאת מצרים איז געווען חודש הראשון צו חודש השביעי.
דער טיפערער אינהאלט פון דעם טויש
וועלן מיר שוין נישט מאריך זיין נאך, נאר זאגן איין ווארט און דעמאלטס וועלן מיר מסיים זיין. מה זה? וואס איז דאס? וואס ליגט אין דעם טויש?
חודש הראשון: קומען אן עבודה — די סכנה פון קרבה
אז איך קום בחודש הראשון מיינט איך קום אן קיין עבודה. ס׳איז א יולי בחינה פון יציאת מצרים, מדלג על ההרים. און דעמאלטס איז דא א סכנה פון קרבה לפני ה׳.
חודש השביעי: קומען נאך דעם מעגל העבודה — סוכות
אז מ׳קומט ריכטיג, קומט מען נאך אין מעגל העבודה, מ׳ענדיגט די דריי רגלים, מ׳ענדיגט די גאנצע סדר העבודה. און דעמאלטס קומט א מורא׳דיגע יום כיפור וואס מ׳איז מטהר די מקדש דוקא בחדש השביעי, און דעמאלטס קען זיין די סיכוך וואס מאכט אים לפני ה׳. אבער דאס איז סוכות.
דאס איז בעצם די סדר.
סיום
יישר כח ר׳ יצחק וואס האט מיר געגעבן די געלעגנהייט אז ער זאל קענען צוזאמען צוגרייטן, און איך האף אז ס׳איז געווען א מעלה חודש פאר אלעמען. כאטש מסתמא א חלק האבן מיר שוין געהערט דעם ענין, אבער ס׳איז נאך מעלה חודש, און מ׳קען נאך מאכן א שהחיינו, ס׳דארף עס אריינקומען אפאר חברים אינמיטן. דאס איז ברוך אתה אדון נולד אינו מלאכי העולם שהחיינא, וקימנא וגימנא לזמן הזה. וואס שטייט אין החודש הזה וואס שטייט אז פריער…