הלכות תפלה וברכת כהנים פרק יא – תמלול

רמב״ם הלכות תפילה פרק י״א – חיוב בנין בית הכנסת, ארכיטעקטור, און הלכות בית הכנסת

הקדמה – פון תפילה צו בנין בית הכנסת

Speaker 1:

ברוכים הבאים רבותי, מיר גייען מיר לערנען הלכות, ספר משנה תורה, און די ספר אהבה שבו, אין הלכות תפילה וברכת כהנים, הלכות תפילה פרק י״א.

היינטיגע שיעור גייען מיר לערנען אז ס׳איז א מצוה צו בויען א בית הכנסת צו דאווענען דערין, און מ׳דארף כופה זיין, דאס הייסט, מ׳צווינגט זיי צו צאלן געלט דערפאר.

הכרת הטוב פאר נדבנים

ממילא דערמאנען מיר אונז אז מ׳האט נישט געדארפט בכלל צווינגען פון אונזערע נדבנים, זיי האבן געגעבן געלט פאר אונזער שיעור, זיי האבן געגעבן אפילו בנדבת הלב, כל אשר נדבנו לבו. די היינטיגע שיעור האט געגעבן הרב ר׳ יואל הלוי ווערצבערגער, וואס ער שטיצט אסאך פון אונזער תורה, אסאך פון די שיעורים, און אסאך אנדערע שיעורים, און אלע מיני תורה אויף די וועלט.

און יעדער איינער זאל זיך לערנען, זיך באשטייט אויף זיין אוצר, ווער ס׳וויל קען אריינשיקן א לינק, ס׳איז דא מיין איך אונטן פון די וועבסייט, אדער פון די יוטוב, אדער וואו ס׳וועט זיין א לינק וואו מ׳קען שיקן געלט. אויב דער עולם ווייסט נישט וואו ס׳איז די לינק אדער וואו זיי קענען שיקן געלט, קענען זיי פרעגן א שאלה ביי די רבנים, די רבנים וועלן ענטפערן בחפץ לב אזעלכע שאלות.

יא, מ׳דארף בויען א בית המדרש וואו אידן זענען, אזוי זאגט דער רמב״ם. בויען א בית המדרש קאסט אפאר מיליאן דאלאר, אזא ווירטואל בית המדרש, אזא שיעור, קען מען פאר קליין געלט, אפאר טויזנט דאלאר, ממש קליין געלט, און מיר זענען דא צו ווייטער געבן די שיעורים.

קאנעקטן די פרקים – פון תפילה צו בנין

סאו, זאגט דער רמב״ם אזוי. ס׳איז זייער אינטערעסאנט, לאמיר זיך זאגן א הקדמה׳לע, אביסל פון קאנעקטן.

Speaker 2:

איך האב נישט קיין הקדמה, איך וויל נאר זאגן די פרקים.

Speaker 1:

אה, דו האסט. ווי אזוי האבן מיר עס געלערנט אז ס׳איז דא א זאך ווי תפילה. נאכדעם האבן מיר געזען אז ס׳איז דא א זאך ווי תפילה בציבור. סאו מ׳האט געזען אז ס׳איז דא א זאך ווי תפילה אין בית הכנסת. יעצט האבן מיר זיך דערמאנט אז מ׳דארף בויען א בנין.

איך וויל זאגן אזוי, ס׳איז דא צוויי הלכות צו וועם די פרק איז זיך מתייחס. איינס, דער רמב״ם האט געזאגט אז מ׳דארף מייחד זיין א מקום פאר דאווענען. איינע פון די זאכן איז טהרת המקום לתפילה, איינע פון די תנאים, אנגרייטן א פלאץ. און נאכדעם איז דא א צווייטע זאך איז אז מ׳דאוונט בציבור.

סאו אנגרייטן א פלאץ מיינט אז א מענטש למשל וואס האט געדאוונט אין זיין אוהל, אין זיין געצעלט, האט ער געדארפט אנגרייטן א פלאץ וואס דארטן איז ריין, דארטן קען ער דאווענען, דארטן איז אפשר טיף, נישט מקום גבוה. און היות אז ס׳איז א ציבור, דארף מען טרעפן א פלאץ וואו די גאנצע ציבור קען פיטן, ס׳איז אסאך א גרעסערע פארנעם.

איך ווייס נישט צו ס׳מיינט אויך פארן אנהייבן אן ענין אדער נישט. על כל פנים, ס׳איז דא אן ענין, חוץ פון דעם וואס מ׳דארף האבן א פלאץ צו דאווענען, איז דא אן ענין אז ס׳זאל זיין א בית הכנסת. ס׳קען זיין אז ס׳איז אזוי ווי “ועשו לי מקדש”, דער רמב״ם זאגט נישט ממש דאס, ער מאכט עס יא פאר די תפילה, אבער ס׳זאל זיין א בנין, און דאס איז אויך די ענין.

הלכה א – חיוב בנין בית הכנסת און כפיה

Speaker 1:

אויך איז דא א פרעמדקייט וואס ער האט פריער געזאגט, ער האט געזאגט מ׳זאל דאווענען אין א בית הכנסת. זאגט ער יעצט, ס׳איז נישט אז אויב ס׳איז דא א בית הכנסת, איך ווייס, ס׳איז געווען אמאל א רייכער איד האט געבויט א בית הכנסת. ניין, צען אידן האבן אויך א חיוב צו גיין באשאפן די תנאים צו קענען דאווענען מיט א ציבור.

זאגט דער הייליגער רמב״ם, “כל מקום שיש בו עשרה מישראל, צריך להכין לו בית שייכנסו בו לתפילה בכל עת תפילה”. אין יעדע פלאץ וואו ס׳איז דא צען אידן, דארפן זיי זיך אנגרייטן א בית, א ספעציעלע פלאץ וואו זיי זאלן זיך צוזאמקומען דאווענען, און די זאך ווערט אנגערופן בית הכנסת.

וואו ס׳איז דא צען אידן, אויב איינער גייט אין א נייע געגנט, ס׳איז דא צען אידן, זאלן זיי ארומשיקן פאר יעדן איינעם א תהילים רמב״ם, זאגן אז מ׳איז מחויב צו בויען א בית הכנסת.

Speaker 2:

וואו?

Speaker 1:

יא, נישט נאר מ׳איז מחויב, ס׳איז א ממש׳דיגע חידוש. ס׳איז א גרויסע חידוש, די אבות האבן נישט געמאכט קיין בית הכנסת, זיי האבן געדאוונט אליין, יא? פריער האבן מיר געלערנט אין דור אנוש האבן זיי געמאכט א היכל וואס דארט זאלן זיי זיך צוזאמקומען דאווענען. אבער דא, סתם אידן קומען זיך צוזאם, ס׳קומט נישט פון די רעגירונג, ס׳קומט פון די צען אידן, זיי האבן זיך צוזאמגענומען א פלאץ וואו מ׳דארף דאווענען.

דין כפיה – מ׳קען צווינגען צו צאלן

אקעי. “כופין בני העיר זה את זה לבנות להם בית הכנסת”, און מ׳קען כופה זיין איינער אויף די אנדערע. ס׳איז דא א תביעה, אויב ס׳איז דא איינער וואס ווערט דער עסקן, קען ער פאדערן אנדערע מענטשן צו גיין מאכן געלט, און ער קען זיי כופה זיין. ס׳איז נישט דער עסקן, “זה את זה”, די גאנצע עולם קומט זיך צוזאם, מ׳זאל זען וויפיל געלט יעדער איינער האט, און מ׳כאפט פון יעדן איינעם גענוג געלט אז מ׳זאל קענען בויען א שול.

ער זאגט נישט פונקטליך וויאזוי س’ארבעט די כפיה. כפיה מיינט נישט כאפן געלט, כפיה מיינט מ׳מאכט פרעשור אויף דיר.

Speaker 2:

ס׳פאלט דיר איין כפיה מיינט כאפן געלט?

Speaker 1:

כופין, כופין מיינט אויב איינער וויל נישט צאלן, יא, מ׳רופט אים אין דין תורה, מ׳נעמט אים, מ׳גייט צו זיין באנק, מ׳נעמט אביסל געלט, וויפיל ס׳איז פאר די ענין.

חיוב צו קויפן ספר תורה, נביאים וכתובים

מיר ליגן נישט אין די זעלבע זאך. נאך א זאך וואס עשרה מישראל דארפן האבן, זיי דארפן האבן א ספר תורה.

Speaker 2:

אה, גוט.

Speaker 1:

ספר תורה, נביאים וכתובים.

Speaker 2:

אה, פארוואס דארף מען ספר תורה, נביאים וכתובים?

Speaker 1:

נביאים דארף מען פאר די הפטורות. כתובים פאר וואס דארף מען?

Speaker 2:

איז נישט קלאר.

Speaker 1:

פאר די הפטורות, אבער ס׳איז נישט דא קיין הפטורות פון כתובים, נאר פון נביאים.

Speaker 2:

און אונזערע אונז פירן זיך נישט, און אין מיין שול איז נישט דא קיין נביאים.

Speaker 1:

אפשר ווייל מ׳קען זאגן מ׳איז יוצא מיט א געדרוקטע תורה. איך האב געזען, ער ברענגט דא אונטן דער רמב״ם מאורח, ר׳ אברהם בלומענבערג ברענגט אז ס׳שטייט אין שולחן ערוך אז מ׳צווינגט אויך צו קויפן א ש״ס בזמן הזה.

Speaker 2:

וואס איז די טעם אן א ש״ס?

Speaker 1:

ווי מיינסטו? משנה ברורה זאגט אזוי. ס׳איז נישט נאר וועגן מ׳דארף האבן ספר תורה, נאר ווייל דאס איז…

און ס׳זעט אויך אז די ספר תורה איז נישט נאר פאר צו ליינען קריאת התורה, ס׳איז אויך אז מ׳זאל קענען לערנען. ווייל כתובים ליינט מען דאך נישט לכאורה אין א בית הכנסת. אבער די בית הכנסת איז א פלאץ וואו מ׳זאגט דרשות, ס׳איז נישט קיין פלאץ וואו מ׳לערנט זיך א חומש לערנען. אבער ס׳איז יא א פלאץ וואו מ׳לערנט פאר.

די בית המדרש איז וואו די יושבים לערנען א גאנצן טאג זיצן, און די בית הכנסת איז א פלאץ וואו מענטשן קומען לערנען צופרי און ביינאכט, אויסער די דאווענען. קען זיין אז זיי קומען לערנען. איך ווייס נישט, אבער איך מיין אז זיכער האט מען געלערנט יא אביסל אין די בית הכנסת. מ׳זאגט דרשות דארט, דברי כיבושין, דברי אגדה.

סיכום – עצם החיוב

אקעי, איז דאס איז די עצם הלכה אז מ׳דארף בויען א בית הכנסת, ס׳איז א חיוב גמור, יעדער איינער, עד כדי כך אז מ׳קען כופה זיין די געלט צו צאלן דערפאר. כופה זיין מיינט פשוט, איינער זאגט, “איך דארף נישט קיין שול, איך קען באשטיין צו דאווענען אינדערהיים,” זאגט מען, “איך קער נישט, דו דארפסט געבן געלט.” יא?

הלכה ב – ארכיטעקטור פון בית הכנסת

בנין בגובהה של עיר

Speaker 1:

יעצט גייט מען לערנען וואו מ׳דארף בויען די בית הכנסת, אין וועלכע פלאץ, די הלכות, די ארכיטעקטור פון די בית הכנסת.

כיצד בונין את בית הכנסת? ווען מ׳בויעט א בית הכנסת, “אין בונין אותה אלא בגובהה של עיר,” אין די הויכע פלאץ פון די שטאט, “שנאמר ‘בראש הומיות תקרא׳.”

די חכמה, די דעת זקנים פון די חכמה איז אינטערעסאנט, “החכמה רינתה בראש הומיות,” הומיות מיינט אן ארגאז, די רבי האט געזאגט אז הומיות איז…

Speaker 2:

“הומה מדברת”?

Speaker 1:

ניין, הומה… ער ברענגט אז די מצודות טייטשט “בראש הומיות” אין די פלאץ וואו ס׳איז המיה, וואו מענטשן רעדן, וואו מענטשן מתפלל זיין דארט. די פוינט איז, מ׳דארף… אה, די בית המדרש דארף זיין העכער, כאילו ער שטייט העכער, און מ׳הערט אים, מ׳הערט ווען ס׳שרייט די בעל תפילה, בלאזט שופר, די גאנצע שטאט זאל הערן, אפשר אזא סארט זאך.

צוויי הלכות אין הויך

אקעי, סאו מ׳דארף בויען, ס׳איז דא צוויי הלכות דא, ס׳איז דא צוויי הלכות. קודם כל, די פלאץ וואו מ׳בויט דארף זיין אין די העכסטע פלאץ פון די שטאט. חוץ פון דעם, “מגביהין אותו”, מ׳הייבט אויף די בילדינג פון די בית המדרש, “עד שיהא גבוה מכל חצרות העיר, שיהא נראה ומתבסס לכל”. ס׳זאל ארויסשטעקן, ס׳זאל זיין א העכערע בילדינג ווי די געווענליכע בנינים פון ארום.

יא, זייער וויכטיג. דער עולם פירט זיך נישט גענוג, מ׳איז נישט מקפיד גענוג אויף די הלכה, חוץ פון דער בעלזער רב פון ירושלים, וואס האט טאקע געבויט זיין בית המדרש “בגובהה של עיר”, און ער האט עס געמאכט העכער פון אלע אנדערע בתי מדרשים. מ׳געדענקט אז בעלזא איז שטארק מקפיד אויף הלכות בית הכנסת.

סימבאליק – העכער בנין, טיפער בעל תפילה

ס׳איז אינטערעסאנט, ווייל מ׳בויט אין די העכסטע פלאץ, און אין די העכסטע פלאץ מאכט מען נאך א בימה וואס זאל זיין נאך העכער, און דער בעל תפילה דארף שטיין אין א “ממעמקים”. ס׳איז זייער סימבאליש דעם “ממעמקים”. ס׳מיינט נישט אז מ׳דארף גיין טיף אין דער ערד.

פתח למזרח – שייכות צום משכן

“ואין פותחין פתח בית הכנסת אלא למזרח”. די טירן פון די בית הכנסת, פון וואו מ׳זאל ארויסגיין, זאל זיין אין מזרח זייט.

יא, אונז פירן זיך נישט אזוי. אונזערע זענען אקעגן איבער פון וואו מ׳קומט אריין. אונזערע איז “towards” מזרח. סאו, אונזערע איז “towards” מזרח, איז דאס גוט?

Speaker 2:

ניין, “למזרח” מיינט אויף מזרח זייט.

Speaker 1:

אונזערע… אפשר די פתח זאל זיין אין מזרח?

Speaker 2:

ניין, ניין.

Speaker 1:

די טייטש איז אז מ׳מאכט עס במזרח, מ׳מאכט די פתח זייט אין מזרח. אזוי ברענגט ער א פסוק אויף די משכן. די משכן האט דאך געהאט די פתח אויף די מזרח זייט. אויף די מזרח זייט איז געווען די טיר אין די משכן, מערב איז געווען פארמאכט, די קודש הקדשים. ממילא, מ׳מאכט די שול אויף אן אופן אזוי ווי די מקדש, אזוי זאגט דער רמב״ם. אבער אונז פירן זיך נישט אזוי געווענליך, איך ווייס נישט.

דיסקוסיע: שולחן ערוך און תוספות – ווען מ׳דאוונט צו מזרח

ס׳איז דא, ס׳איז דא דאס אויך, געווענליך אין די אלטע שולן מיין איך איז אויך דא א טיר אין די זייט, פון וואו די בעל תפילה מיט די רב מיט די אלע גייען ארויס. ס׳איז געווענליך דארט א גרויסע היכל, וואס שפעטער רופט מען היכל, די פלאץ וואו ס׳איז די ספר תורה מיט די חשוב׳ע קהל, און געווענליך איז דארט אויך א טיר אויפ׳ן וועג ארויס. אפשר איז דאס נישט די מעין טיר.

יא, אבער ער ברענגט אז דער שולחן ערוך, דער תוספות און אנדערע זאגן אז די הלכה רעדט זיך באופן וואס מ׳פלעגט דאווענען צו מערב. אזוי ווי די בתי מדרשים אויף מזרח זייט אין ארץ ישראל און אין איראק, איך ווייס נישט וואו, דעמאלט דאווענט מען דאך צו מערב, סאו די טיר איז די אנדערע זייט. אונז דאווענען דאך צו מזרח, סאו אונז האבן מורא צו דאווענען צו די טיר.

Speaker 2:

אה, אה, אה.

Speaker 1:

אזוי ברענגט ער. אבער ער רעדט ווען מ׳דאווענט קעגן ירושלים, אפגעזען וועלכע דירעקשאן די בילדינג איז, די בית המדרש איז דאך ממילא צו ירושלים.

ער זאגט אז מ׳זאל נאר פאסן אז מ׳זאל מאכן די טיר די אנדערע זייט פון די ארון הקודש. די ארון זאל נישט זיין אזויווי דער רמב״ם זאגט אז ס׳איז אלעמאל אין מזרח.

למעשה דער רמב״ם זאגט יא, מ׳מאכט אלעמאל אין מזרח די טיר. ער קען טראכטן, וואס איז געווען אין מזרח פאר די אידן למשל תקופת הגאונים וואס האבן געוואוינט אין איראק? וואס איז געווען זייער מזרח? מזרח איז טאקע די מזרח זייט פון די וועלט. לכאורה וואו האבן זיי געדאוונט? וואו האבן זיי געדאוונט ווען מ׳מאכט אזא הלכה? ס׳שטייט אז מ׳זאל עפענען צו מזרח. זיי דארפן דאך טענה׳ן אז זיי האבן טאקע געדאוונט צו מערב.

ווי ס׳שטייט אין מסכת מגילה, אין בבל איז טאקע מערב צו ארץ ישראל, ס׳איז מער מזרח פון ארץ ישראל, דאווענען זיי צו מערב. מערבא אמרי” זאגט מען דאך אין מזרח, אין בבל זאגט מען “מערבא אמרי” אויף ארץ ישראל. יא, אמת, ס׳איז מער מזרח, ס׳איז איראק, ס׳איז מער איסט. דער רמב״ם האט נישט געוואוינט מער איסט, דער רמב״ם האט געוואוינט אין מצרים, ס׳איז מער מערב פון ארץ ישראל.

קשיא: פארוואס ברענגט דער רמב״ם די פסוקים?

וואס זענען די אלע פסוקים? ס׳איז נישט אז מ׳לערנט עס ארויס פון די פסוקים. ס׳איז דאך אן הלכה למשה מסיני, ס׳איז דאך הלכות דאורייתא׳ס. ס׳איז דאך אן הלכה למשה מסיני. מ׳זאגט אז אזוי האט מען געהאט די טיר אין משכן. די ווארט איז אז מ׳וויל מאכן די בית המקדש בדומה למשכן. אזויווי די משכן האט געהאט די טיר אויף מזרח, מאכט מען עס אויף מזרח.

וואס שטייט ווייטער נאכדעם פאר מזרח קדמה? וואס שטייט עפעס וועגן די טיר? משה ואהרן”. איך ווייס נישט פארוואס ער ברענגט די פסוק, איך כאפ נישט. ס׳איז דאך די פשטות וואס ער ברענגט די פסוק.

Speaker 2:

יא, אבער פארוואס? וואס זעט מען מיט דעם פסוק?

Speaker 1:

איך האב נישט קיין אהנונג, עפעס איך כאפ איך נישט פארוואס ער ברענגט די פסוק. משה ואהרן ובניו”? איך האב נישט קיין אהנונג, עפעס איז מיר פאני. קדמה, ס׳איז אמת אז די מזרח איז די חשוב׳ע פלאץ פונעם. ס׳איז אמת אז די משכן איז געווען די טיר אויף מזרח, אבער איך דארף נישט די פסוק, ס׳שטייט אין אן אנדערע פסוק. איך כאפ נישט פארוואס ער ברענגט די פסוק, עפעס איז מיר פאני.

סיכום – מציאות און הלכה

דער עולם פירט זיך נישט צו די הלכות, איך ווייס נישט פארוואס.

Speaker 2:

ניין, די מזרח שטייט נישט אין שולחן ערוך אז מ׳פירט זיך נישט, אבער די טיר זאל זיין העכער, ס׳זאל זיין די העכסטע.

Speaker 1:

אלעמאל איז דאך די עיקר. אידן וואס האבן געהאט שיינע שטעט, ווען אידן האבן געוואוינט גענוג לאנג אין גלות און ס׳איז געווען געלט, האבן זיי געבויעט הערליכע בתי מדרשים. אונז קענען די שטיבלעך פון אלע חסידישע רבי׳ס, אונז קענען ביידע. אבער אידישע בתי מדרשים, קומט טאקע גרויסע בנינים. יא, דאס גייט ארויף אין גרויסע בנינים.

הלכות בית הכנסת – המשך: דער היכל, די תיבה, די בימה, סדר הישיבה, און כבוד בית הכנסת

דער פסוק וועגן “קדמת מזרח” – א שווערע קשיא

Speaker 1: איך כאפ נישט. גייטס צו די קדשיות ברענגען דעם פסוק? יא, אבער פארוואס… וואס זעט מען מיט דעם פסוק? איך האב נישט קיין אנונג. עפעס איך כאפ מיך נישט אויף פארוואס ער ברענגט דעם פסוק. משה אהרן ונביא? איך האב נישט קיין אנונג וואס די פשט איז.

קודם כל, מ׳זעט אז קדמת מזרח איז א חשוב׳ע פלאץ. ס׳איז אמת אז אין משכן איז געווען די טיר אויף מזרח, דאס דארף איך נישט דעם פסוק, ס׳שטייט אין אן אנדערע פסוק. איך כאפ נישט פארוואס ער ברענגט דעם פסוק. עפעס איז מיר פאני.

דער עולם פירט זיך נישט צו די הלכות. איך ווייס נישט פארוואס. זיכער… ניין, די מזרח שטייט נישט אז דער עולם פירט זיך נישט. אבער דאס זאל זיין העכער, זאל זיין די העכסטע. אלעמאל איז דאס געווען די עיקר.

די אידן וואס האבן געהאט שיינע שטעט, ווען אידן האבן געוואוינט גענוג לאנג אין גלות און ס׳איז געווען געלט, האבן זיי געבויעט הערליכע בתי מדרשים. אונז קענען די שטיבלעך פון אלע קאסובע וויידאס, אונז קענען ביידע. אבער אידישע בתי מדרשים קומט טאקע גרויסע בנינים. יא, דאס גייען אין אלטע שטעט, ס׳איז דא צו טרעפן. אידן האבן געטרייט ווען זיי האבן געקענט צו דעם. אבער וואס וויל ער פון די קדמת? דאס ווייס איך באמת נישט. אקעי.

דער היכל – א מבנה וואס סימבאליזירט דעם בית המקדש

Speaker 1: זייער גוט. איך כאפ נישט פארוואס ער ברענגט דעם פסוק. און נאכדעם, נאך א וויכטיגע זאך וואס מ׳דארף אונטערשטרייכן איז א היכל. מ׳מאכט אונטער אז א היכל איז ווי מ׳רופט דעם ארון קודש, רייט? “מניחין בו ספר תורה”. ס׳איז משמע אז די היכל איז נישט די תיבה. דו זעסט דא א תיבה וואס די ארון קודש איז דרינען, און די היכל איז עפעס אזא בנין, אזא סענטער פיעס פאר די פראנט פון די בית המדרש. אין דעם היכל לייגט מען אריין די ספר תורה.

אין דעם היכל באהאלט מען, ווי בריח, אה, דא זאגט ער נישט למערב אדער למזרח. “בריח מן הספרים כלפי דלתות העיר”, ס׳הייסט, וואטעווער דירעקשאן איז ירושלים, “כדי שיפנה ממילא להיכל כשיעמוד בתפלה”. די היכל איז אזוי ווי די סענטער פון בית המדרש. די היכל אליין דארף אזוי ווי דערמאנען פון בית המקדש, וועגן דעם רופט מען עס היכל, ס׳איז אזוי ווי נאך א לעוועל פון “ממקומו הוא יפן”. היכל איז א פלאץ וואו מ׳לייגט די ארון קודש און די ספר תורה, זאגט ער.

Speaker 2: סאו ס׳איז דא א ציור פון א היכל, אזוי ווי א חופה איבער די…

Speaker 1: ניין, דאס איז נישט די פשט פון די ווארט היכל. היכל איז א סארט מבנה, א סארט געביידע. א שיינע, מסתמא א שיינע, ווייס איך? יא. און מ׳מאכט א… א היכל, נו.

דיסקוסיע: פארוואס דארף מען שטיין פנים אל מול ההיכל?

Speaker 2: פארוואס דארף זיין פנים אל מול ההיכל, כשעומדים בתפילה?

Speaker 1: ס׳איז שיין.

Speaker 2: ניין, ס׳קען זיין דאס איז דער טעם.

Speaker 1: ניין, איך טראכט יא וועגן עפעס, דאס האט דאס מיט די אנדערע הלכה פון מ׳זאל שטיין מול מקום המקדש. דער היכל דארף אויך עפעס סימבאליזן די מקום המקדש, סאמהאו. סאו וואס ווייסטו וועלכע וועג צו גיין? דו גיסט א נאמען היכל, און דו לייגסט עס אין מזרח, און עס דארף שטיין אקעגן.

ער ברענגט אז ס׳איז טאקע געווען איינגעפירט צו לייגן אזא קליינע שטיב ביי זיי, און מ׳האט ארויסגעגאנגען, ביז אפילו די טרעפ ארויפצוגיין צו די היכל. ס׳איז בעסיקלי אן ארון קודש סיטואציע. אקעי. און… אקעי.

די בימה – באמצע אדער נישט באמצע?

Speaker 1: נאכדעם, נאך א זאך. די מיטן בימה, ווייסטו? ס׳איז אינטערעסאנט פארוואס דער רמב״ם האט גע׳פסק׳נט דאס אלס א הלכה. ס׳איז אינטערעסאנט. וואס איז דאס פאר א הלכה? אלס הלכה איז דאס… ס׳איז אזא סארט הלכה. ער זאגט נישט אז ס׳איז א מצוה דרבנן. ער זאגט אז ס׳איז א הלכה.

איך פרעג דיך, ווייל דו געדענקסט, אויף דעם שיעור וואס מיר לערנען יעצט איז געווען א ריזיגע פאליטיק. ווייל אין די רמב״ם און די אנדערע גורסים שטייט “ומעמידין בימה באמצע בית הכנסת”. דאס איז דא שטייט בכלל נישט באמצע. ער ברענגט אז ס׳איז דא אין די כתב יד וואס מיר האבן פון די ספר המאור, וואס דער רמב״ם האט אליינס גע׳חתמ׳ט אז ס׳איז אן אויטענטישע כתב יד, איז געשטאנען באמצע, און מ׳האט עס אויסגעמעקט, און מ׳האט אריינגעשריבן “און באמצע”, אז ס׳איז נישט קיין חיוב אז ס׳זאל זיין באמצע. אבער ס׳איז פשוט אז זיי זאלן זיין באמצע. פראקטיש האבן זיי שוין געזען אז ס׳איז א פראקטישע זאך. יא. ניין, פראקטיש, אז מ׳זאל קענען הערן.

כדי שיעלה עליו הקורא בתורה. מ׳שטעלט די בימה אינמיטן, אדער מ׳שטעלט עס אוועק א הויכע פלאץ, כדי שיעלה עליו הקורא בתורה, אדער דער וואס שטייט דארט דער בעל קורא, אדער דער חכם וואס זאגט דברי כיבושין אין א תענית, אדער צייטן ווען מ׳דארף זאגן דברי כיבושין אין בית המדרש, כדי שישמעו כולם. פארדעם איז די בימה אין צענטער, כדי יעדער איינער זאל קענען הערן. ניין, פארדעם איז עס הויך. אדער אויב ס׳שטייט באמצע, איז פארדעם איז עס באמצע. אדער נישט, איז פארדעם איז עס הויך, אז אלע זאלן קענען הערן.

דיסקוסיע: פארוואס הערט מען בעסער ווען מ׳שטייט הויך?

Speaker 2: פארוואס, ווען מ׳איז הויך הערט מען בעסער?

Speaker 1: וודאי הערט מען בעסער ווען מ׳שטייט הויך. די קול גייט ארויף. ס׳גייט ארויף, און ס׳פלאקט נישט די מענטשן די קול. וודאי הערט מען בעסער ווען מ׳שטייט הויך.

די תיבה – א פארטעבל שטיק

Speaker 1: און ער זאגט, “וכשמעמידין את התיבה שספר תורה עליה”, די תיבה איז נישט די ארון, נאר די באלעמער וואס מ׳לייגט די ספר תורה, “לייגט מען עס באמצע, דא שטייט “באמצע”. “באמצע” מיינט אבער נישט אינמיטן די שול, ס׳מיינט אינמיטן צווישן… אינמיטן די היכל, אינמיטן די היכל. איך כאפ נישט פונקטליך. “לכאורה התיבה כלפי פני ההיכל”. ס׳איז נישט אין די היכל, ער זאגט דאך שוין, איך כאפ נישט, איז עס אין די היכל אדער נישט?

לכאורה די תיבה איז געווען א זאך וואס מ׳רוקט, און מ׳לייגט עס אינמיטן פון די היכל ווען מ׳דאווענט, און מ׳ברענגט עס צו אין פראנט פון די בימה ווען מ׳דאווענט נישט, און אפשר לייגט מען אראפ די ספר תורה אויף דעם. ס׳איז א שטענדער פאר די ספר תורה, וואס די ספר תורה איז געלעגן אין דעם.

Speaker 2: איך הער. נו שוין. אזוי סאונדט עס. יא, מ׳זעט, ער זאגט אז ער ברענגט אין הלכות לולב ווייל מ׳האט געלייגט די תיבה אינמיטן צו מקף זיין. סאו די תיבה איז געווען אזא פארטעבל שטיקל.

Speaker 1: פשט איז, די תיבה איז א באקס וואס אין דעם שלעפט מען די תורה, נישט אז די תורה קומט ארויס פון די תיבה. די תיבה איז געווען די ארון, רייט? ס׳איז געווען אן ארון. ס׳האט געהאט אפילו די שני בדי הארון. ס׳איז געזעצן אויף איין פלאץ, אבער די געדאנק דערפון איז… אקעי.

און “אחורי התיבה כלפי ההיכל, והסלעים פתוחים אל הדלתים, כדי שיוכלו להוציא את התורה”. דאס הייסט, מ׳האט געקענט ארויסנעמען די תורה דערפון. דו זעסט, פניו כלפי העם, סאו מ׳זאל קענען זען די תורה ווען מ׳דארף עס עפענען. יא? ס׳שטימט? סאו דאס איז די פוירניטשער פון די בית המדרש. מ׳האט נאך דא אביסל נאך אביסל פוירניטשער וואס מ׳האט פארגעסן.

סדר הישיבה – וויאזוי זיצט מען אין בית המדרש

Speaker 1: יעצט, וויאזוי זיצט מען? דא איז דא די סדר הישיבה. וואס איז די סדר? די רמב״ם אין תפילין זאגט אז ווען מ׳הייבט אן זיצן, די זיצן איז לויט די חכמים אין הלכה. וויאזוי זיצט מען אין בית המדרש?

“הזקנים יושבים ופניהם כלפי העם, ואחוריהם כלפי ההיכל”. דאס הייסט, די זקנים מיינט די רב, די מזרח. “וכל העם יושבים שורה לפני שורה”. די מזרח זיצט… קעגן איבער די עולם. יא, קעגן איבער די עולם. און די גאנצע עולם זיצט שורות שורות. “ופני כל שורה לאחורי השורה שלפניה”. יא, יעדע שורה זעט די נאדל פון די צווייטע, אזויווי מ׳זעט אין די נארמאלע שולן היינט. “עד שנמצאו פני כולם כלפי הקודש, וכלפי הזקנים, וכלפי התיבה”.

דיסקוסיע: וואס מיינט “כלפי”?

Speaker 2: וואס הייסט דאס “כלפי”?

Speaker 1: ער מיינט קעגן איבער לכאורה. ער מיינט אז די עולם קוקט צו די קודש, און די זקנים, און די תיבה.

Speaker 2: וואס הייסט די קודש? קודש מיינט די ספר תורה?

Speaker 1: איך ווייס נישט, די ארון? די פוינט איז, די עולם זעט די זקנים, רייט? בשעת׳ן דאווענען. סאו דאס זענען די דריי קדושות וואס מ׳קען זען: מ׳קען זען די פני התיבה, די זקנים, אדער די קודש. יא. ארון הקודש איז. איך ווייס נישט צו דער מנוחה זאגט עפעס דארטן. ער זאגט נישט. אקעי. לאמיר לערנען. אה, איך ווייס נישט.

ניין, ער זאגט נישט. ער זאגט יא אז ס׳איז אן ענין, אז ס׳איז בדוקא אז מ׳זאל קענען זען די זקנים בשעת תפילה, כדי “שיושביהן אמהם ויעמדו באימה ויראה”. ס׳איז אן ענין אז זיי מוזן זיצן און מ׳זאל קענען זען זייערע פנימ׳ער. אקעי.

וואו שטייט דער שליח ציבור?

Speaker 1: ובאיזה צד השליח ציבור עומד בתפילה? יא, ווען דער שליח ציבור שטייט, אה, דער עולם זיצט, אבער ווען ער שטעלט זיך אויף, און וואו שטייט ער? עומד בארץ לפני התיבה. ער זיצט אויף די ערד, ער זיצט נישט אויף די בימה, ער שטייט אויף די ערד אין פראנט פון די תיבה, ופניו לפני הקודש, כדי ער זאל פעיסן די זעלבע וועג. ער פעיסט נישט אזוי ווי די מאדערנע, די אפיקורסים, איך ווייס ווער, די רעפארמער, וואס ביי זיי שטייט דער חזן און קוקט צו די עולם. ניין, דער חזן קוקט צו די קודש אזוי ווי די גאנצע עולם. די זקנים זענען די איינציגסטע וואס קוקן צום עולם. יא.

סאו עד כאן איז די סדר ה… ארכיטעקטור. ווער ס׳וויל מאכן א בית המדרש, זאל קוקן דא אין רמב״ם צו זען וויאזוי ער זאל עס מאכן. אונז מאכן מיר בערך אזוי, ס׳איז נישט אז אונז מאכן מיר אנדערש.

הלכות כבוד בית הכנסת

Speaker 1: יעצט גיי מיר לערנען הלכות כבוד בית הכנסת, וויאזוי מ׳דארף זיך פירן אין בית המדרש. בית הכנסת, וואס איז די מדרשה וואס דער רמב״ם האט שוין פריער דערמאנט, די פלאץ וואו מ׳לערנט, וואס דארטן איז אויך מצווה צו גיין דאווענען. נוהגין בהן כבוד, מכבדין אותן ומרביצין אותן. מ׳דארף עס אויסקערן און רייניגן. “מרביצין” מיינט לכאורה מ׳לייגט אראפ וואסער אדער עפעס אז ס׳זאל נישט זיין קיין שטויב, מ׳וואשט עס אויס. אקעי.

מנהגי ספרד ומערב – לעכט, מחצלאות, און כסאות

Speaker 1: און ער זאגט אזוי, ונהגו כל ישראל בספרד ובמערב, אין ספרד מיינט שפאניע. מכבדין אותן ומרביצין אותן האט צו טון מיט די הלכה וואס מ׳האט פריער געזען אז מ׳גייט דארטן מיט שיך. מ׳גייט דארטן מיט שיך, דארף מען אויסוואשן פון צייט צו צייט. יא, מ׳זאגט אז מ׳גייט מיט שיך. אבער איינער וויל גיין יחף, לאזט מען אים נישט. אה, רש״י.

אין קורצן, אין ספרד און אין מערב מיינט אין מאראקא, וואס איז מערב פון ארץ ישראל. אויך אין שנער און בבל און אין ארץ הצבי, דאס איז ארץ ישראל. בקיצור, וואס אונז רופן ספרד׳ישע לענדער, וואס בעצם זענען דא לכל הפחות פיר סארטן פון זיי. איז דער מנהג דארט איז להדליק אבוקות בבתי כנסיות, מ׳צינדט אן אזעלכע לעכטעלעך. און אויך “הצעת מחצלאות”, דאס הייסט אז זיי לייגן אראפ אזעלכע, וואס איז א מחצלת?

Speaker 2: אזא קארפעט, אזא…

Speaker 1: אזא קארפעט, זיי קענען זיצן אויף דעם אויף דער ערד.

Speaker 2: א שטול איז וואס א בענקל, ניין?

Speaker 1: בקיצור, מ׳זיצט אויף דער ערד. “ואורח אדום”, דאס איז א פאני פלאץ, וואס הייסט אורח אדום? “יושבים שם על הכסאות”, זיי זיצן אויף בענקלעך אין די בתי מדרשים. סאו די אבוקות גייט ארויף אויף אלע, יעדער האט די מנהג אנצוצינדן לעכט, און ער מאכט דא א חילוק צווישן די מחצלאות און די כסאות.

דיסקוסיע: איז דאס ממש א הלכה?

Speaker 2: איי גוט. ס׳איז ממש א הלכה, היינט איז דא אזא הלכה? היינט אויך, איך האב נישט געזען קיין שום בית המדרש וואו מ׳זיצט אויף מחצלאות.

Speaker 1: ביי ספרד׳ישע פלעצער?

Speaker 2: ניין, מ׳זיצט אויך אויף בענקלעך.

Speaker 1: מ׳זיצט אויף בענקלעך. די איינציגסטע עיקר זאך איז אז די ספרד׳ישע בתי מדרשים האבן באקוועמע בענקלעך געווענליך, און אשכנז׳ישע בתי מדרשים איז דער מנהג צו לייגן הארטע בענקלעך. אבער דאס ווייס איך נישט וואס דאס האט צו טון מיט די רמב״ם, דאס איז סתם א…

Speaker 2: בקיצור, דאס גייט נאך אמאל א שלעכטע עקספיריענס. ווייטער.

Speaker 1: בתי כנסיות ובתי מדרשות.

Speaker 2: ניין, זיי זענען זייער שיין, זיי האבן אזעלכע קאוטשעס.

Speaker 1: יא, זיי האבן אזעלכע רויטע קאוטשעס, יא.

מחצלאות און כסאות – ביידע זענען כבוד

Speaker 1: שוין, יעצט איז אזוי, וויאזוי פירט מען זיך דארט? “בתי כנסיות ובתי מדרשות”. מ׳זעט אויס אז דאס איז פארט פון די כבוד. ס׳איז פארט פון די כבוד אז ס׳זאל זיין בענקלעך אדער מחצלאות, וואטעווער, ס׳זאל זיין שיין אויסגעשטעלט אז מ׳זאל קענען זיצן נארמאל דאווענען.

Speaker 2: יא, דו זעסט, ס׳האט צו טון מיט כבוד. ס׳איז כבוד אז ס׳איז דא לעכט, און…

Speaker 1: “ואין נוהגין בהן קלות ראש”, וואס הייסט קלות ראש? קיין גוי׳ס חוק והיתול, וואס דאס הייסט אז מ׳מאכט נישט קיין דזשאוקס, מ׳מאכט נישט קיין לצנות.

Speaker 2: איך מיין אפשר, איך וויל נישט איבערברעכן, מחצלאות און כסאות זענען ביידע אז ס׳איז אריסטאקראטיש. טייטש, מ׳קען לייגן אויפ׳ן פלאר טעוון, אבער מ׳האט געלייגט שיינע טעפיכער. כסאות מיינט אויך נישט קיין מיאוס׳ע בענק אדער פרענטשעס, ס׳מיינט אז יעדער באקומט א בענקל, אזויווי דו זאגסט ביי ספרד׳ישע בתי מדרשים. דו זעסט אז ס׳איז איין געבוי, וואס איז אלץ א המשך פון מכבדין אותן, מ׳רייניגט עס, מ׳האלט עס מכובד׳יג.

Speaker 1: אקעי.

Speaker 2: כסאות איז סתם א געוויסע מכובד׳יגע זאך. ווען מ׳זיצט נישט אויף כסאות, איז דא בענק, איך ווייס, מ׳לאנדזשעט.

קלות ראש אין בית הכנסת

Speaker 1: אקעי, בקיצור, “ואין נוהגין בהן קלות ראש”. אין די דרשות פירט מען זיך נישט אויף בכתב ובעל פה.

כסאות מיינט אויך נישט קיין מיאוס׳ע בענק אדער פרענטשעס. עס מיינט אז יעדער באקומט א בענקל. ער זאגט אז דאס איז א המשך פון די מדרשים. ער זאגט, דא האסטו זיין געבויט, וואס איז אלץ א המשך ווען מ׳כבד׳ט דעם מקום, מ׳רייניגט עס, מ׳האלט עס מכובד׳דיג. כסאות איז א געוויסע מכובד׳דיגע זאך. ווען מ׳זיצט נישט אויף כסאות, נאר אויף א בענק, איך ווייס, מ׳לאנט פארן. אקעי, בקיצור.

אין נוהגין בהן קלות ראש

אין נוהגין בהן קלות ראש. מ׳פירט זיך נישט אויף בקלות ראש, לייט-העדעד. ס׳מיינט אז מ׳רעדט נישט קיין ערנסטע זאכן, מ׳מאכט נישט קיין בלעז אין ביהמ״ד. ס׳מיינט אז חוזק, שפילן, זיכער בתולה, טיטל, שפעטן, איז זיכער בתולה. ס׳מיינט אז מ׳שטעלט זיך נישט אוועק דארט בדחן, נישט קיין ליצנות. מ׳פראבירט נישט קיין לייכטזיניגע זאכן. און נישט נאר דעם, מ׳עסט נישט דארט און מ׳טרינקט נישט דארט.

אויב איינער וויל זאגן אז מ׳זאל טון קלות ראש זאכן ווייל ער האלט אז דאס איז זייער שטארק מקרב די יונגע דור, זאלסטו דאס נישט מאכן אין ביהמ״ד, זאלסטו עס מאכן אין די פאליש. אין ביהמ״ד מאכט מען נישט קלות ראש. שטייט אז אין ביהמ״ד מאכט מען נישט קלות ראש. בכלל קלות ראש איז אן אנדערע שמועס. אבער דו ווילסט פרעגן צו מ׳מעג טון קלות ראש בכלל, איז אן אנדערע חקירה. א פארט פון לייף מיט קלות ראש, נישט דא די ווארט.

ואין נאותין בהן

אבער אויך, מ׳עסט נישט און מ׳טרינקט נישט, און ואין נאותין בהן. וואס מיינט נאותין? ווייס איך נישט. מ׳האט נישט הנאה דערפון. דהיינו, וואס? דו שלאפסט נישט דארט ווייל דו ווילסט זיך ווי צו שלאפן? דאס מיינט נישט שלאפן. הנאה האבן דערפון ווייל ס׳איז קיל, ווייל ס׳איז לופטיג, מיינט עפעס. ס׳איז געמאכט געווארן צו נוצן. א מין גברי תאש. נאותין מיינט עפעס? מ׳ווייסט נישט וואס ס׳מיינט. מצות לאו ליהנות ניתנו. וואס מיינט הנאה האבן? עפעס מיינט עס.

ניין, ער זאגט, נאותין מיינט מתקשטין, משתמשין להנאתן. אזוי שטייט אין פירוש המשניות ברכות אויף די משנה פון אין נאותין בהן. שטייט נישט אין ברכות דאס. וואו שטייט עס? אין מגילה?

ס׳איז דאך נישטא אזא לשון. נישט קלאר וואס ס׳מיינט. ברכות חסר. נישט, ס׳שטייט נישט. קיינער ווייסט נישט. ס׳איז א אור מופלא וואס ס׳מיינט. אקעי? אז מ׳ווייסט נישט, ווייסט מען נישט. מ׳מוז טשעקן ברע… ניין, איך וויל נישט טשעקן ווייל איך דארף ענדיגן די פירוש המשניות. ניין, איך וויל נישט. דארף מען זאגן אז די רמב״ם זאגט “משתמשין להנאתן”, מען האט נישט הנאה דערפון. אבער וואס מיינט וואס עס מיינט? הלכה איז הלכה. עס מיינט אז שבת נאכמיטאג איז דא עירקאנדישן אין שול, גיי נישט אריין דארטן.

ואין מתהלכין בו

ניין, דאס איז טאקע איין מהלך אין בן. דאס איז טאקע איין מהלך אין בן. “ואין מתהלכין בו”, שפאצירט מען נישט דארט. דאס מיינט אז מען גייט נישט דארט אריין. און נאך, דא שטייט די פירוש, “ואין נכנסין בו אלא לכבודכם”. אז דו ווילסט דיר קראצן די רוקן, טוסטו עס נישט ביי די שפה פון א ספר תורה. “ואין נכנסין בו אלא לכבודכם”, א חמה, א חמה להשתרר בו. מען גייט נישט אריין דארט זיך אפצוקילן אדער זיך אפצוטרוקענען.

בדיעבד — עסן אין בית המדרש

אבער איך האב מיט תלמידי חכמים, און ער האט עכט נישט… בדיעבד, ער האט געגעבן א שיעור, און ער קען נאך נישט ארויסגיין צום לאנטש רום, עס וועט נעמען צו לאנג, ער וועט נישט קענען לערנען. ער גייט נאך דעם אין בית המדרש, דארף ער נאך עפעס עסן. בדיעבד מעג ער עסן דארט. אזוי ווי דא, ביים בית המדרש, נעבן טיש, אין קליינע שטיבלעך, אבער בדיעבד, ער דארף ווייטער לערנען, וואס זאל ער טון?

עס איז אינטערעסאנט, און דער וואס… יא. דער וואס… לאמיר… דער זעלבער וואס זיצט פונעם קלאפ אויף אים, ער איז דער וואס מעג. אז ער גייט טאקע אין בית המדרש, אזוי ווי ער לערנט דארט, איז דאס א מקום…

ואין מחשבין בו חשבונות

“ואין מחשבין בו חשבונות”. נאך א זאך וואס מען טוט נישט אין בית המדרש, מען רעכנט נישט דארט קיין חשבונות, חשבונות פון די פלאץ. יא, מען רעכנט נישט דארט קיין חשבונות.

“אלא אם כן היו של מצוה”. מען טוט צדקה, פדיון שבויים, וואס דאס זענען זאכן וואס זעען אויס וואס מען טוט אין בית המדרש, מען מאכט אפילס. יא, וואס איך קען יא מאכן די חשבונות דערפון. חשבונות מיינט אז מען זעצט זיך אוועק, און מען האט וואס צו רעכנען, און מען טוט שוין אלעס. אקאונטינג, יא. יא, די שול איז די צענטער פון די חסד, זעט מען יא דא. עס איז א מצוה.

ואין מספידין בו אלא הספד של רבים

“ואין מספידין בו אלא הספד של רבים”. א יחיד איז געשטארבן, מאכט מען נישט דארט די הספד, נאר אויב עס איז אוועק א גדול שבדור. “כגון שמספידין גדולי החכמים עושי אור”.

“הספד של רבים”, דאס איז א גמרא. א הספד מאכט מען נישט אין בית הכנסת, נאר אויב עס איז א הספד של רבים. און די רמב״ם האט געגעבן אן אינטערעסאנטע דוגמא, נישט אז עס איז געשטארבן די גדול, נאר אויב עס איז געשטארבן סתם א מענטש, אבער עס איז דא ביי די הספד א שכן, איז א ברודער פון די גדול, און עס איז געקומען די גאנצע עולם לכבוד די חכם, וואס די גדולי עושי אור אדער חכמי עושי אור וואס איז ביי די הספד. ממילא איז שוין כל העם מתאספין מפני הגדול, אבער די גאנצע עולם קומט, און ווייל די גאנצע עולם קומט, דאס איז כבוד הציבור, דעמאלטס איז עס אזוי.

די גמרא שטייט א דוגמא אז א הספד דקרו ביה רבנן, דקרו ביה, אז איינער איז מספיד זיין שנור אין בית הכנסת. דאס הייסט, אויב איינער וואס איז נישט, די שאלה איז נישט די נושא איז נישט דער נפטר, די נושא איז דער בעל ההספד. אויב דער חכם גדול הדור קומט צו דעם הספד, קומט דער גאנצער עולם, ווייל זיי זעען אז ער איז דאך מספיד, איז ממילא מעג מען.

סאו איך מיין אז די ווארט איז, אזויווי מען נוצט נישט די שול פאר פריוואטע זאכן, צוויי חסידים ווילן זיך האבן א שמועס וועגן זייער ביזנעס, קענען זיי נישט גיין טון אין שול, אבער מען מעג יא טון מצוות פון די רבים. די זעלבע זאך, ס׳איז איינער געשטארבן, און די קינדער ווילן זיך צוזאמקומען מספיד זיין, יא, די קינדער מיט די שכנים, קענען זיי נישט גיין נוצן די שול. אבער אויב ס׳איז אן ענין ציבור און די גאנצע שטאט גייט קומען, ווערט עס א חלק פון די… ווייל מען זעט אז די בית המדרש איז אויך די סענטער. ס׳איז נישט דא קיין סיבה פארוואס מען זאל קומען דוקא דארט ווי מען דאוונט מאכן די הספד, אדער דארט ווי מען דאוונט מאכן די חשבונות של מצוה, אבער עניטינג וואס האט צו טון מיט די ציבור קען מען יא טון אין שול. א יחיד קען עס נישט נוצן פאר זיינע אינטערעסן.

סאו ווען ס׳איז נישט קיין הספד של רבים, איז פשט אז די קינדער ווילן זיך געזעגענען מיט זייער נפטר, און די דירה איז צו קליין, סאמטינג לייק דעט, אבער איי׳ם נאט שור.

דיסקוסיע: וואס מאכט א הספד צו א “הספד של רבים”?

אויב ער איז א בית הכנסת, אויב ער איז א… יא, ער מיינט אז מען האט געמאכט אין פערנא אז ער דארף זיין גענוג אן אדם חשוב אז מען זאל אים אריינברענגען אין בית המדרש. אבער דאס מיינט, ס׳שטייט יא אין די גמרא סתם, מען זעט יא, אי בשמיעה כולהו די, אי בשמיעה כולהו די, אז רב זעירא האט געמאכט א הספד פאר א תלמיד חכם אין בית המדרש, אין בית הכנסת, האט ער געזאגט, אדער פאר מיר אדער פאר די נפטר. די פוינט איז אויף די אוסיף קהל רב. די פוינט איז נישט די, אזויווי דו זאגסט, די פוינט איז אז ס׳איז כבוד הציבור, אז די גאנצע ציבור קומט צו דעם הספד. ס׳האט נישט צו טון אז ס׳איז א גרויסער צדיק וואס איז געשטארבן, נאר דריי חסידים, לכאורה מעג מען נישט מאכן קיין הספד אין בית הכנסת, אבער אויב זיי גייען נאך קומען, איז עס אן אנדערע טייל. וואס זיי קומען איז נישט קיין קשיא אויף זיי.

אקעי, אויב ער איז א בית הכנסת, אויב ער איז א בית המדרש, איז א נייע פסוק.

לא יעשנו קפנדריא — שארטקאט דורך בית הכנסת

אקעי, יעצט א נייע הלכה. נאך א זאך וואס מען טוט נישט, ווייל ס׳איז נישט קיין כבוד. א בית הכנסת האט צוויי טירן, און מען קען עס נוצן צו מאכן א שארטקאט, טאר מען נישט. “לא יעשנו דרך תשכון לו פתח זה ויצא בפתח שכנגדו לקרב הדרך”. און מ׳מישט נישט אריין דריי ווערטער, “לא עשנו קפנדריא”. אבער קיינער ווייסט נישט וואס מיינט קפנדריא. ס׳זעט אויס אויף רש״י׳ס שפראך אז ס׳איז א שפראך, קפנדריא איז א “שארטקאט”. אויף אידיש קען מען זאגן “שארטקאט”, און ס׳מיינט אז יעדער איינער פארשטייט.

היתר צו אריינגיין אין בית הכנסת פאר א פראקטישע זאך

וואס איז די דין אז מ׳דארף גיין? דא זעט מען אבער, סאו כדי צו מאכן א “שארטקאט” טאר מען נישט. ס׳העלפט נישט לכאורה די היתר וואס מ׳גייט לערנען, ווייל דו נוצט אויס די בית הכנסת פאר דיין אינטערעס, דו וואלסט געקענט האבן א קורצערע וועג. אבער וואס איז די דין אז מ׳דארף גיין אין בית הכנסת? נישט אז ער דארף מאכן א “שארטקאט”, ער דארף עפעס האבן פון דארט. ער דארף אריינגיין אין בית הכנסת, אה, די תינוקות של בית רבן פלעגן לערנען אין בית הכנסת, ער דארף טרעפן זיין אינגל. אדער ער ווייסט אז זיין חבר לערנט דארט, און ער דארף אים אויפפיקן פון בית המדרש, און ער דארף אים רופן. איז וואס טוט ער? ער האט אן עצה, ער זאל אריינגיין און לערנען אביסל, “יכנס ויקרא מעט”. ער זאל ליינען אביסל. “יקרא” מיינט ער זאל זאגן אביסל חומש, אדער תהלים, עפעס מקרא. אדער “יאמר דבר שמועה”, שמועה מיינט א הלכה וואס ער האט געהערט, אדער וואס ער האט געהערט בשם א פערזאן. “ואחר כך יעשה חפצו, כדי שלא יכנס בשביל חפצו בלבד”, כדי ער זאל נישט אריינגיין אין בית המדרש נאר פאר עפעס א פראקטישע זאך וואס ער גייט דארט טון.

וואס איז אויב ער קען נישט לערנען? איז דא אן עצה, ער קען נישט אפילו קיין פסוק חומש. איז דא אן עצה, ס׳איז דאך דא תינוקות דארט. “יאמר לאחד מן התינוקות קרא לי פסוקך שאתה קורא בו”, ער זאל אים זאגן די פסוק וואס דער תינוק לערנט דארט. אזוי אינטערעסאנט. סאו לויט די רמ״א מעג מען נישט זאגן א פסוק פאר אנדערע סיבות, נאר פאר… אויף צו גיין אדורך, פאר אזעלכע אנדערע סיבות. ס׳איז געשטאנען אויך דארט ביי א קידוש, ווען מ׳איז געשטאנען פרעגן א קינד די פסוקי פסוקך. אהא. דא נוצט מען עס ווייל דאס איז א פראקטישע זאך, ס׳איז א מצוה. כדי ער זאל קענען אריינגיין אין בית המדרש, האט ער געזאגט אז מ׳וועט גיין דאס טון, ס׳איז נאר א סימן, ס׳איז נישט ער טוט נישט קיין מעשה על פי זה.

ישיבה אין בית המדרש איז א מצוה

אדער איז דא אן אנדערע עצה, אינטערעסאנט. אפילו אויב ער קען נישט לערנען, דאס הייסט אויב ער קען נישט, איין עצה איז ער זאל זאגן פאר די תינוק זאל אים זאגן, אדער ער זאל פשוט זיך אוועקזעצן, “ישב מעט בבית המדרש”. ס׳איז דא א מצוה צו זיצן אין בית המדרש, “אשרי יושבי ביתך”. ס׳שטייט נישט “אשרי הלומדי בביתך” אדער “אשרי המתפללי בביתך”, “אשרי יושבי”, צו זיצן אין בית המדרש איז א פארט פון די מצוה. דאס איז די רעספעקט, ער קומט נישט אריין און ער לויפט ארויס, נאר ער זעצט זיך אביסל אראפ. מער רעספעקט איז אז ער דאוונט, אבער עט ליעסט דאס. אבער דער רמב״ם זאגט בפירוש נישט, דער רמב״ם זאגט בפירוש “מקיים מצוה”. ס׳איז פארט פון די מצוה צו זיצן, און ער ברענגט א פסוק פאר דעם. מקיים מצוה. ס׳איז נישטא א רעספעקט וואס איז נישט קיין מצוה.

די הלכה וואס דו רעדסט איז אן אנדערע הלכה, דאס איז נישט רעספעקט וואס גייט אריין אין בית הכנסת פאר גארנישט. אבער דו גייסט דאך דא צו א מצוה, אפילו די מצוה איז דורך א גברא, אבער די ישיבה, ער ברענגט, דער רמב״ם האט געזאגט פארדעם דארף מען זיצן נאכדעם. ישיבה מיינט ער זיצט מיט כובד ראש, ער טראכט אריין אין “וזה קרבן פסח”. ס׳איז אן ענין צו זיצן אין בית הכנסת, ס׳איז א שיינע זאך. זיצן איז א גרויסע ענין.

ארויסגיין פון אנדערע טיר נאך דאווענען

זאגט דער רמב״ם ווייטער, “מי שנכנס לקרות”. אה, אויב ער זעט אז דא איז דא א היתר אויסצוגיין צו מאכן א שארטקאט. א טיר וואס האט א בית המדרש וואס האט צוויי טירן אויף צוויי עקן, און א מענטש איז געקומען אין בית המדרש, ער איז נישט געקומען כדי אנצוקומען, ער איז געקומען דאווענען, מעג ער ארויסגיין פון די אנדערע טיר, אפילו ער האט למעשה די בית המדרש געמאכט פאר א שארטקאט. ניין, ווייל ער איז געקומען צו דאווענען, נישט אז ער… ווייל דו האסט דעם דין איסור שארטקאט, דו האסט דעם איסור אויסנוצן די בית המדרש פאר נישט פאר וואס ס׳איז. ס׳איז א מקום תפילה ותורה.

מותר ליכנס במקלו ובתרמילו — אריינגיין מיט וואכעדיגע זאכן

רייט. אה, ווי מען איז נוהג היינט, אמסארי, מותר לאדם ליכנס לבית הכנסת במקלו, און מעג אריינגיין אין שול מיט זיינע אלע זאכן, מיט זיין מקל, מיט זיין אולר, מיט זיין שטעקן, מיט זיינע וואכעדיגע זאכן, מיט זיין בערזל. רייט. מ׳האט נישט גע׳אסר׳ט אזוי ווייט, ס׳איז נישט ווי בית המקדש האט מען נישט געטארט, אדער… אבער מ׳מעג אזוי אריינגיין אין בית המדרש.

לרוק — שפייען אין בית המדרש

און צוריק, לרוק, אויב דארף מען שפייען, מעג מען אויך שפייען אין בית המדרש. רייט. די גמרא זאגט ווייל אינדערהיים זענען מענטשן מקפיד דערויף אויך נישט, און אז מ׳איז מקפיד איז מען מער מקפיד אין א מקום ווי דאס, איז טאקע היינט נאך אזוי די סדר העולם.

אקעי. אין ירושלמי שטייט אז רבי יוחנן האט געשפיגן, אבער ער האט נאכדעם אפגעווישט נאך זיך. ס׳איז אויך א גוטע עצה טובה. און פארשטייט זיך אוועקגעווארפן די טישוס.

בתי כנסיות שחרבו — קדושתן לעולם עומדת

זאגט די… יעצט גייען מיר לערנען א וויכטיגע הלכה וועגן וואס איז א בית הכנסת וואס מ׳דאוונט מער נישט דארט, ס׳איז געווארן חרב. חרב מיינט אז מ׳דאוונט מער נישט דארט. עס איז ליידיג. עס איז פלאמען חרוב דערפון, איז קדושתן לעולם עומדת. עס ווערט בכלל נישט אויס בית הכנסת, מען דארף זיך אלץ מתחבר זיין, שנאמר “ואשמותי את מקדשיכם”. האט מען געזאגט א דרשה, אז “ואשמותי את מקדשיכם” מיט טייטש, איך וועל חרוב מאכן דעם בית המקדש. האט די גמרא געזאגט, אבער עס שטייט דאך “מקדש”, זעט מען אז קדושתן אפילו בשעת שממונן. אפילו בשעת שממונן איז קדושתן עומדת. אזוי האט די גמרא געדארפט שוין די פסוק.

זאגן זיי עס די צווייטע מאל אז בית משה קדוש. איין טער האט געזאגט ווען ער האט געזאגט “כליפני הקודש”.

קדושת בית הכנסת שחרב, דיני סתירה ובנין, ומעלין בקודש

הלכה: קדושת בית הכנסת שחרב

דאס איז דער טייטש חרב. חרב מיינט אז מ׳דאווענט מער נישט דארט, ס׳איז ליידיג, מ׳מאכט א חורבה דערפון. איז קדושתן עליהן עומדת, ס׳ווערט נישט אויס בית הכנסת, מ׳דארף זיך האלטן מכבד זיין, שנאמר “והשימותי את מקדשיכם”. מ׳האט געזאגט א דרשה, סתם “והשימותי את מקדשיכם” איז דאך חרוב מאכן דעם בית המקדש. האט די גמרא געזאגט, אבער שייך דאך מקדש. זעט מען אז קדושתן אפילו בשעת שממונן, אפילו בשעת שממונן קדושתן עליהן. אזוי האט די גמרא געדארשנט דעם פסוק.

אז דא האט דער רמב״ם אונז געזאגט יעצט די צווייטע מאל אז די בית המקדש איז קדוש. איין מאל האט ער געזאגט ווען ער האט געזאגט “כלפי פנים הקודש”, און דא. ווייל ער האט אונז נישט געזאגט די הלכה אז נאכדעם וואס ס׳איז חרוב איז עס קדוש. ער האט אונז געזאגט מ׳דארף מכבד זיין, שלא ינהג קלות ראש. ער האט אונז נישט געזאגט אז מ׳דארף טון א הלכה׳דיגע זאך, אז מ׳דארף ווייטער געבן… אה, אזוי ווי ער זאגט ווייטער. ס׳איז נישט דא עפעס אנדערש. ער זאגט נישט אז ס׳איז קדוש, אז מ׳דארף קומען פועל׳ן די ישועות. ס׳איז קדוש אז מ׳דארף טון נישט טון בקלות ראש.

דין כיבוד וריפוץ בבית הכנסת שחרב

און ווייטער, וואס טוט מען? שרייבט ער, בתי כנסיות… אזוי ווי מ׳פירט זיך ווען מ׳דאווענט דארט, פירט מען זיך ווען מ׳דאווענט נישט, חוץ מכיבוד וריפוץ. איין זאך איז אנדערש, מ׳מאכט נישט קיין כיבוד וריפוץ, שאין מכבדין ואין מרביצין אותן. פארוואס? פארקערט, ס׳זאל זיין א פארקערטע חשבון, אז מ׳זאל דוקא יא לאזן אז ס׳זאל ווערן קומען. אה, אולי במעשיהם, דאס איז דער המשך לכאורה. יא, אולי במעשיהם תולשים עשבים ומניחין אותן במקומן. מ׳לאזט עס אוועק, מ׳האלט עס נישט צו שיין, כדי ס׳זאל נישט ווערן קיין מוזיאום, וכדי שיראו אותן ויצטערו. מ׳זאל זען די נעבעכדיגע בית המדרש וואס איז צעבראכן, דער עולם זאל זען, ס׳זאל זיי באדערן, און מ׳זאל וועלן בויען די בית המדרש. דאס איז א רחמנות. נישט מ׳זאל מאכן פון אים עפעס אזא מוזיאום, און אונז ווילן עס צוריק איבערבויען. אבער ס׳וועט גיין זען, מ׳גייט זען, מ׳מאכט עס אביסל מער עקלדיג, מ׳האלט עס נישט ווי שיין ס׳זאל קענען זיין, כדי דער עולם זאל זען, וואו, חרוב איז עס נעבעך.

פשט: וועלכע בית הכנסת איז געמיינט

לכאורה איז פשוט, מ׳רעדט דא פון א שטאט ווי ס׳איז געווען צען מתפללים, און יעצט דער עולם איז שוואכער געווארן, מ׳קומט מענטש מיט מענטש, און דאס איז חרוב געווארן. אויב ס׳איז דא דרייסיג בתי מדרשים, און פונקט דער בית המדרש איז אויסגעשפילט, אן אנדערע בית המדרש האט געכאפט דעם עולם… ניין, ניין, ניין, ניין. א בית הכנסת וואס מ׳קומט נישט דארט. א מענטש גייט אדורך און ער זעט א בית הכנסת איז נעבעך ליידיג, ס׳איז צעבראכן, ס׳וואקסט גראז. זאגט ער, וואו, ס׳איז א צער די בית הכנסת. ער גייט שנעל מאכן אן אפיעל און צאלן דערפאר. דאס איז דער טייטש. דאס איז נישט די טייטש, ס׳שטייט נישט גארנישט וועגן ניי. ס׳איז דא יעצט א נייע בית המדרש. די אלטע בית המדרש איז געווארן צו קליין.

ניין, ניין, ניין. ס׳איז דא אזא זאך, ס׳איז דא אזא זאך. אויב ס׳איז דא א גרויסע צורך אין די שטאט אז אלע מענטשן האבן נישט קיין פלאץ אין די אנדערע, ס׳איז א מקום קדוש, די בנין איז פשוט א היכל אויף זיך. ס׳איז די גאנצע זאך. און מ׳גייט גלייך זען, מ׳טאר נישט מאכן סתם אזוי פון א בית הכנסת. ס׳איז דא נאר דא א נייע דין אז מ׳דארף עס לאזן ס׳זאל אויסקוקן ווי א חורבה כדי מ׳זאל וועלן איבערבויען, כדי מ׳זאל האבן רחמנות דערויף. ווייל דער מענטש פילט נישט שלעכט אז ס׳איז א בית הכנסת. אויב מ׳האט אסאך נייע שיינע, איז דא א מצוה איבערצובויען יעדע חורבה? איך ווייס נישט. דיינע חורבות זענען נישט קיין בית הכנסת.

יסוד: די בילדינג איז הייליג

ער זאגט נאר אז מ׳זאל לאזן שטיין. און וואו שטייט די הלכה אז א בית המדרש וואס איז געווען אמאל א בית המדרש איז היינט נישט קיין הייליגע בית המדרש? אוודאי איז עס א מקום קדוש. מ׳גייט יעצט לערנען צו מ׳מעג עס פארקויפן, צו מ׳טאר נישט. ס׳איז הייליג אויף אייביג, די פשטות. חוץ אויב ס׳האט א תנאי. מ׳גייט יעצט לערנען די נעקסטע הלכה אין די פרק.

מ׳גייט פרובירן צו לערנען ווייטער צו זען אז א בית הכנסת, די בילדינג איז הייליג. נישט אזוי ווי דו זאגסט, מ׳קוקט עס אן, ס׳איז פראקטיש, נישט פראקטיש. די בילדינג איז א הייליגע בילדינג. דאס איז דאך די גאנצע זאך. ס׳איז א בית הכנסת. אלע הלכות זענען געבויט אויף דעם.

הלכה: אין סותרין בית הכנסת לבנות אחרת

יעצט גייען מיר לערנען א פראקטישע הלכה, זייער א פראקטישע הלכה. אין סותרין בית הכנסת לבנות אחרת במקומה, אדער במקום אחר. מ׳צוברעכט נישט קיין בית הכנסת צו זאגן מ׳גייט נוצן די ציגל, איך ווייס נישט וואס, מ׳גייט נוצן מאכן א צווייטע. נאר וואס דען? בונים אחרת. וואס טוט מען? וואס בויט מען א נייע? בונים אחרת, מ׳בויט די נייע, ואחר כך סותרין זו, נאכדעם קענסטו צוברעכן די. אוודאי קען מען צוברעכן די. אה, דו זעסט אז מ׳קען צוברעכן. אבער פארוואס טוט מען נישט דאס טון? שמא יארע אונס להם, ס׳מאכט זיך אמאל אז א מענטש גרייט זיך צו… קודם צוברעכט מען, נאכדעם דערמאנט מען זיך, אה, מ׳האט גראדע נישט קיין געלט צו בויען די נייע. איז מען דערווייל געבליבן אן קיין בית הכנסת.

אבער דו זעסט דאך, נאכדעם וואס מ׳האט געבויט א נייע, סתם אזוי מ׳צוברעכט עס. מ׳דארף נישט לאזן די אנדערע זיין א סתם… אה, ער גייט עס קענען נוצן. ער האט אויף דעם א מהלך. מ׳גייט עס זען. ס׳איז נישט אזוי סימפל. ער גייט עס נוצן. יא.

רמ״א: אויסנאם ווען ס׳איז דענדזשערעס

איז באמת רמ״א ברענגט ער דא, ער זאגט דער רמב״ם, אה, אה, אה, קומט אהער צום הלכה. על זה וואס מ׳זאגט אז מ׳טאר נישט קודם מאכן פאר מ׳מאכט א נייע, דאס איז לחרוב יסודותיו. דהיינו, ס׳איז נישט, מ׳קען נאך דאווענען דערין, אזוי מיין איך ס׳מיינט. מ׳קען נאך דאווענען דערין, ממילא דארף מען נאך דאווענען ביז לאנג מ׳האט נישט קיין נייע. אבל אם חרב יסודותיו או שנוטה ליפול, ס׳האלט שוין, ס׳איז שוין דענדזשערעס, אז מ׳דארף, מ׳קען נישט דאווענען דא בעצם, מ׳דארף, איז דעמאלטס מעג מען יא, נישט נאר מ׳מעג, מ׳מוז. סותרן אותו מיד, מ׳צוברעכט עס גלייך, מ׳סותרן האט עס נישט, וממהרין לבנותו וחייבין לעבוד בו יום ולילה, מ׳ארבעט אן שנעל, מ׳בויט ביי טאג און ביי נאכט, שמא תדחה הקשבה וישאר חרב. סאו מ׳דארף זיך זייער שטארק איילן, און מ׳דארף האבן די אלטע אוכעט, און טוט מען עס שנעל ביז, אה, וויאזוי הייסט עס, ביז ס׳איז, אה, אז מ׳זאל האבן א גאנצע צייט א בית המדרש, ווי שנעלער א בית המדרש.

הלכה: מעלין בקודש – בית הכנסת ובית המדרש

יא. ווייטער, יעצט רעדט מען וועגן די הלכה פון מאכן א בית הכנסת צו א בית המדרש אדער פארקערט. זאגט דער רמב״ם, זאג, זאג. יעצט איז דא א נייע שאלה, צו מ׳מעג טוישן זאכן. ס׳איז דא א בית הכנסת, און מ׳גייט זען אלע מיני חפצי קדושה וואס מ׳מאכט פאר די בית הכנסת, פאר די ציבור, צו מ׳מעג זיי טוישן פאר עפעס אנדערש, אדער א גרעסערע קדושה און א קלענערע קדושה. יא, דאס וועלן מיר שוין זען.

איז זאגט דער רמב״ם אז מותר לעשות בית הכנסת בית מדרש. א בית הכנסת, מ׳דאווענט דארט, מעג מען פון דעם מאכן א ישיבה וואו מ׳לערנט. אבל בית המדרש אין עושין אותו בית הכנסת, מ׳טאר נישט מאכן פון א בית המדרש א בית הכנסת. פארוואס? שקדושת בית המדרש יתירה על קדושת בית הכנסת, ווי מיר האבן געלערנט פריער. ומעלין בקודש ולא מורידין כלל, מ׳מאכט נישט פון א זאך א קלענערע קדושה, מ׳מאכט נאר א גרעסערע קדושה. די זעלבע זאך, די הלכה איז נישט נאר אויף די בית הכנסת אליין, ס׳איז אויף די מקום וואס האט א קדושה. מ׳טאר נישט מאכן פון א ישיבה אין צו סתם א שול וואו מ׳דאווענט.

הלכה: פארקויפן בית הכנסת און קויפן העכערע קדושה

בני העיר שמכרו בית הכנסת, אויב מ׳האט פארקויפט די בית הכנסת, יא? אה, זעט מען אז מ׳קען פארקויפן, באלד וועלן מיר זען וויאזוי מ׳קען פארקויפן, אבער מ׳קען פארקויפן א בית הכנסת. אבער די געלט, אויך איז דאס א הייליגע געלט, ס׳איז דאך, אה, געלט וואס די אידן האבן געגעבן פאר די בית הכנסת. מעג מען קויפן מיט דעם א תיבה. תיבה דאס איז די פלאץ וואו מ׳לייגט א… ארון הקודש. יא, תיבה האבן מיר געלערנט. א פארעבל אור אין קודש. א שטיקל אור אין קודש סיטואציע, ווייסטו.

מוכרי תיבה, מ׳האט פארקויפט א תיבה, מעג מען קויפן מיטפחות או תיק של ספר תורה. דאס איז די דריי לעוועלס. מעג מען קויפן מיט דעם. דער רמ״א זאגט נישט היכל. היכל זאגט ער, דאס איז פארט פון בית הכנסת. אבער מעג מען קויפן מיט דעם די אנווייס מיטפחות, דער מענטל, אדער א תיק, אזא אלטע פאר די ספר תורה.

טאמער מ׳האט פארקויפט א מיטפחת או תיק, מעג מען קויפן חומשים. חומשים זענען הייליגער. א חומש, מעג מען קויפן א תורה. די תורה איז די הייליגסטע זאך. אבער פארקערט מעג מען נישט. א תורה, אז מ׳האט פארקויפט א תורה, מעג מען נישט קויפן מיט דעם נאר אן אנדערע תורה, ווייל ס׳איז “אין לך קדושה למעלה מקדושת ספר תורה”. העכער ווי א ספר תורה איז נישטא קיין קדושה, א בית המקדש זאלסטו זאגן, ווייסטו, אבער מיר רעדן דא פון א שול.

דין מותרים

וכן במותרים, מותרים מיינט אז מ׳האט יא, מ׳האט שוין פארקויפט, מ׳האט שוין געקויפט עפעס אנדערש, ס׳איז געבליבן אביסל געלט, אפילו יענץ האט נאך אלץ די העכערע קדושה, מוז מען קויפן די העכערע קדושה זאך.

דין גביית מעות

די זעלבע זאך איז נישט נאר אויב מ׳האט שוין געקויפט און מ׳וויל פארקויפן, נאר אפילו ווען מ׳האט שוין צוזאמגענומען געלט לכבוד דעם, איז עס א הכנה, רייט? ס׳איז א קדושה.

אם גבו מעות לקנות בית המדרש או בית הכנסת או לקנות תיבה ומטפחות ותיק או ספר תורה, ורצו לשנות, כל שגבו על משנהו לעלות מקדושה קלה לקדושה חמורה. דאס הייסט, מ׳איז גובה געווען פאר א תיבה, מעג מען קויפן א תורה. אבער פארקערט מעג מען נישט, וכולי וכולי.

אבער דא איז אנדערש. אם עשו מה שגבו לעשות, והותירו, איז משנין המותר לכל מה שירצו. דער דין פון מותרות, צו אפילו ס׳איז שוין געווען די קדושה פון א ספר תורה, קענסטו שוין אים מוריד זיין צו א תיבה וכדומה. אבער ער האט נאר גובה געווען די געלט, פשטות וויפיל מ׳גייט דארפן פאר די ספר תורה, דאס גייט ווערן קדוש פאר די…

דא איז מסתמא דא נאך א הלכה וועגן טוישן פון צדקה, צו מ׳דארף עס געבן פאר דאס וואס מענטשן האבן מכוון געווען, אבער דא רעדט מען נישט פון דעם. דא רעדט מען נאכאמאל פון די דין פון בית המדרש, למעלה מקודש, די קדושת המעות.

נו, אזוי ווי דו זאגסט, דער עולם ווייסט דאס, ס׳איז דא א… וועלן מיר זען, ס׳איז דא אן עצה.

הלכה: כלי בית הכנסת ובית המדרש

און יעצט ווייטער, כל כלי בית הכנסת ובית המדרש, כל כלי בית הכנסת האט די זעלבע דין ווי בית הכנסת. די קדושת בית הכנסת איז די בענקלעך, די טישן, די השו״ע׳ס וואס מ׳לייגט דארט, האט אויך, מ׳קען נישט… די פרוכת של אהרן׳ס, ספרים מיינט ספרי תורה, אדער אפשר סתם ספרים וואס פלעגט זיין א פרוכת דערויף? מ׳האט געהאט א פרוכת אויף די ארון קודש, דאס הייסט מטפחות ספרים, דאס איז אזוי ווי די מענטעלעך, דאס איז איינס ווייניגער קדוש ווי דאס חומש. יא, חומש, נעליים…

דין תנאי אויף חפצי קדושה

אה, יעצט אויב מ׳מאכט א תנאי לכתחילה, טייטש ווען מאכט מען? ביי די גבאי למשל, מ׳זאגט, ס׳איז א תנאי אז מ׳גייט קויפן פון די עקסטערע וואטעווער עפעס אנדערש, דאס איז א קולא דא ביי א תנאי. יא, אדער אויף א ספר תורה קען מען נישט מאכן קיין תנאי, דאס מיינט איך, אז א תנאי העלפט נאר אויף די געלט, רייט? דו קענסט נישט מאכן א תנאי אויף די תורה אז ס׳גייט נישט האבן קיין קדושת ספר תורה, יא? דו ביסט מסכים? יא.

אבער ס׳איז דא, אפשר אויף חפצים מעג מען יא, למשל אויף א בענקל, יא? ס׳איז דא א בענקל פון בית המדרש, טארסטו עס נעמען צו א שמחה? לכאורה לויט די רמ״א טאר מען נישט, ווייל ס׳איז א קודש, אויף דעם קען זיין אויף דעם קען מען אויך מאכן א תנאי. די רמ״א זאגט אז מ׳מאכט אויף דעם א תנאי, אבער די מנהג איז אז אפילו מ׳האט נישט געמאכט קיין תנאי, לב בית דין מתנה, אז למשל די טישטעך פון בית המדרש איז דאך א דבר קדוש, ווילסטו עס נעמען איין טאג אינדערהיים, איך ווייס וואס, די רמ״א זאגט אז ס׳איז דא א תנאי אז אויב די גבאי לאזט, איך ווייס ווער איז ממונה. אקעי, אזוי זאגט ער. אבער פארשטייט זיך אויף א תורה קען מען נישט, אבער אויף די חפצים זעט מען אז ס׳איז דא א זאך פון א תנאי, אויף די רמ״א, אפילו חפצים.

הלכה: בית הכנסת של כפרים ושל כרכים

אקעי, יעצט א זייער וויכטיגע הלכה. במה דברים אמורים? דאס וואס מיר האבן יעצט געלערנט אז מ׳קען פארקויפן א בית הכנסת, דאס הייסט מ׳דארף נאר מקפיד זיין אויף דעם מנהג פון די מצוה פון מעלין בקודש, יא, אבער ווער גייט פארקויפן וועלן מיר זען, אבער סתם אזוי מעג מען פארקויפן. איז דאס איז מער נישט מותר לבית הכנסת, איז דאס איז דוקא בית הכנסת של כפרים, אבער בית הכנסת פון א קליין שטעטל, פון א כפר, וואס איז שלא הוקדש על דעת בני הכפר בלבד, ס׳איז געווען סתם להתפלל בו, איז ממילא שבעה טובי העיר למכרה, דאס הייסט מ׳מאכט א מיטינג פון די אלע מענטשן וואס ס׳באלאנגט פאר זיי, וואס על דעתם האט מען עס געגעבן, איז זיי וועלן עס פארקויפן, פארקויפן. אבל בית הכנסת של כרכים, אבער א בית הכנסת פון א גרויסע שטאט, הואיל ועל דעת כל אנשי העולם נעשה, דארט קומען דאך די גאנצע וועלט, איז ממילא ווען א מענטש איז מקדיש צו יענעם בית הכנסת, נישט נאר די מענטש, ווען די קדושה פון יענעם בית הכנסת באלאנגט נישט צו די מענטשן פון די גרויסע שטאט, ס׳באלאנגט פאר די גאנצע וועלט. שיבואו כל הבאים למדינה, נכס של כל ישראל, עס באלאנגט פאר אלע אידן, ואין מוכרין אותו לעולם, מען קען עס קיינמאל נישט פארקויפן, עס בלייבט אלעמאל.

דער פשט איז אז אפשר א קליין בית המדרש אין א שטעטל קען זיין דיינס, אבער אזא חסידות ווי גור איז דאס א נכס צאן ברזל, עס איז צו גרויס אז עס זאל באלאנגען פאר א געוויסע מענטש, ניין. אדער אפשר מיינט עס נאר ווען מען מאכט עס פאר די שטאט.

הלכות בית הכנסת: דיני כרכים וכפרים, מכירה, מתנה ושכירות

הלכה: בית הכנסת של כרכים — באלאנגט פאר כל ישראל

למעשה, ווען א מענטש איז מקדיש צו יענעם בית הכנסת, אדער נישט נאר דער מענטש, ווען די קדושה איז צו יענעם בית הכנסת, באלאנגט עס נישט צו די מענטשן פון די גרויסע, עס באלאנגט צו די גאנצע וועלט. ער איז, “שיבואו בו כל הבאים למדינה”, ניין, “שכל ישראל”. עס באלאנגט פאר אלע אידן, “ואין מוכרין אותו לעולם”, מען מעג עס קיינמאל נישט פארקויפן. ס׳בלייבט אלעמאל.

דער חילוק צווישן א קליין בית המדרש און א גרויסע חסידות

ס׳איז דער פשט אז א קליין בית המדרש׳ל אין א שטעטל קען זיין דיינס, אבער אזא חסידות ווי גור איז דאך “כל העולם כולו”, ס׳איז צו גרויס אז ס׳זאל באלאנגען פאר א געוויסע מענטש, ניין. ער קען נישט מאכן זיינע תנאים. די קדושה איז… איך ווייס נישט וואס איז דער דין פון קדושה, אדער דער דין פון אזוי ווי ס׳באלאנגט ממונות׳דיג, חוץ משפט׳דיג באלאנגט עס פאר די גאנצע וועלט.

די פראקטישע נפקא מינה: פארקויפן א בית הכנסת אין קראקא

ס׳איז פארשטאנען, דער בית הכנסת איז אין קראקא, האבן זיי דאך אויך אפאר מענטשן וואס זענען עוסק אין דעם. אז זיי זאגן אז איך גיי עס שנעל איבערבויען, איך וויל דאס פארקויפן צו קענען איבערבויען גלייך לעבן דעם, ניין, ער האט אפשר נישט די רעכט, מען טראסט אים אפשר נישט, ווייל דער מקום איז שוין… ער דארף באקומען רשות פון די גאנצע וועלט.

יעדע איינער וואס איז דא א גרויסע שול, איך ווייס, סאטמאר בית המדרש אין וויליאמסבורג, ס׳באלאנגט נישט נאר פאר סאטמאר, די גאנצע שטאט קומט דאווענען, מ׳דארף האבן א מנין מנחה. דער פשט, ווער איז די דאווענערס פון די בית המדרש? די גאנצע שטאט. מוז ער רעדן מיט די גאנצע שטאט אז ער זאל עס קענען פארקויפן.

די טענה פון maintenance און די תשובה דערויף

ס׳איז דאך היינט, ווען א היינטיגע מציאות, ווען מ׳דארף האבן א גאנצע… מ׳דארף צאלן, מ׳דארף אריינלייגן וואסער, עלעקטריק, מ׳דארף האלטן די בית הכסא אפן. נו פיין, דו ביסט דאך נישט מחויב. ס׳איז דא איינער וואס צאלט די בילס, ס׳איז דא איינער וואס האלט אויף די בילס. יעדער איינער צאלט די בילס. ער נעמט צוריק די געלט פון די צווייטע שטאט, יא? ס׳איז על דעת כל העולם כולו, ס׳איז על דעת כל העולם כולו.

מ׳דארף טראכטן, אין קראקא איז דאך אן עיר מלאה מושל, ס׳איז שוין דא א שטאט אין קראקא, און עס איז דא מאכט ער זיך עפעס א רב׳ישע אייניקל אין א קראך, און ער בויט א שול, איז עס שוין אויטאמאטיש על דעת כל העולם, עס האט א דין פון א כפר, אדער א דין פון א שול אין די שטאט? אזוי שטייט דא, אין א הלכהדיגע יוצא, אז די היינטיגע מענטשן זיך סומך אז דער בעל הבית פון די געלט איז מסכים אז דער רב, אדער דער רבי, אדער דער וועווער דער וואס, מעג טון וואס ער וויל. עס ווי קען הערן…

דער רמב״ם׳ס שיטה: עס איז דא פלעצער וואס האבן א בעל הבית

און איך וויל דיר זאגן, דער רמב״ם זאגט ממש ממש דאס וויכטיגסטע איז אזוי, די כפר, אבער עס איז דא פלעצער וואס מען מאכט, מען שוין דער גרויסער שוק אין בעל הבית, אבער אויב עס איז א גרויסע שטאט איז נישט קיין בעל הבית. אבער דאס איז נישט, לאמיר זאגן, דאס קען זיין.

אבער איך וויל דיר זאגן אז דאס וואס דו טראכטסט דא און אנדערע מענטשן טראכטן היינט צו טאגס, יא, ס׳איז דא א גרויסע שול, ס׳איז דא א בארד, ס׳איז דא א רבי, איך ווייס נישט, ס׳איז דא איינער וואס ער איז דער בעל הבית. אבער לויט דעם איז קיינמאל נישט געווען די הלכה פון א בית הכנסת של כרכים, ווייל אזוי ווי דו זאגסט, שטענדיג איז דא איינער וואס האט דאס געבויט, איינער האט גענומען אויף זיך צו טראגן די געלט, ס׳איז נישט געקומען פון די לופט.

די תשובה: ער טוט עס על דעת כל ישראל

אלעמאל דאך טעיסט, דער לכתחילה דער דין פון בית הכנסת של כרכים איז, אז עס איז דא א בית הכנסת וואס איינער האט זיך גענומען, איינער איז דער גבאי דארט. אז אונז קענען עס אן אזוי, ווייל א פלאץ דארף האבן, איינער דארף האבן א לאנגע שיעצה פאפיר און קאווע. And therefore, טוישט עס נישט, דער זאגט עס. אזוי ווי לעבן יעדע קבר אין ארץ ישראל, איז דא עפעס א פלאץ וואס מען דאווענט דארטן, און דאס איז א פלאץ וואס נישט באלאנגט פאר די ציבור.

אבער צו זאגן אז מענטשן האבן געבויט א בנין, און דער בנין… אודאי קען זיין ער דארף האבן א קאווער. פארוואס? וואס קען זיין אודאי? איך ווייס נישט וואס איז דאס אנדערש? דא איינער האט עס געמאכט, פאר וועם מאכט ער עס? נישט פאר זיך אליין, ער מאכט עס דאך פאר די גאנצע וועלט, די כל ישראל.

אבער ער האט נישט איינמאל געבויט א שול, נאר יעדן טאג דארף ער בויען א שול, יעדן טאג דארף ער אויפטרייבן געלט און ער דארף פארריכטן די טוילעט. You’re assuming a very funny assumption, אז אמאל די הלכה פון בית הכנסת של כרכים וואס די גמרא רעדט, האט נישט געהאט קיין maintenance, מען האט נישט געדארפט דארט clean די בית הכסא? אודאי האט מען געדארפט דארט clean די בית הכסא. וואס האט ער דארט געטון? אודאי איז געווען, ס׳איז נישט אזוי. אודאי איז נישט אזא בנין וואס דארף נישט קיין maintenance.

יעדע זאך דארף מען עס אפט, מען דארף עס מאכן די פרידזשידער, מען דארף מכבד זיין, מען ברענגט פרישע ספרים ווען ס׳גייט אויס די אלטע ספרים, whatever, עס איז אלעמאל דא זאכן וואס מען דארף טון. נישט ריכטיג, נאר דער פשט איז דער וואס טוט עס, טוט עס נישט פאר זיך, ער טוט עס על דעת כל ישראל, נישט על דעת די דריי מענטשן וואס דאווענען דארט, ס׳איז נישט דא קיין דריי מענטשן וואס דאווענען. אבער עס איז די ענין צו דאס איז די בית המדרש וואס אלע וועלן קומען נאכדעם. כל העולם.

דיסקוסיע: איז יעדער בית המדרש אין א כרך פאר אלע מענטשן?

Speaker 1: ניין, ס׳איז נישט פון א שטאט. פארקערט, אויב ס׳איז א בית המדרש פון א שטאט, אמאל איז עס א כפר. א בית הכנסת של כרך מיינט איך א פלאץ וואו די גאנצע… אלע אידן… מענטשן קומען און גייען אייביג. זייער גוט. נו? אבער ס׳מיינט נישט אז יעדער בית המדרש אין כרך איז פאר אלע מענטשן. אה, דאס קען זיין. אויב דו האסט א בית המדרש וואס איז נאר פאר דיינע צוואנציק מענטשן, איז עס נאר פאר דיינע צוואנציק מענטשן. אבער ס׳מיינט נישט אז די וואס… די מענטשן וואס זענען אין די קליינע שטעטלעך דארטן לעבן אין טשערנאביל. איך הער… איך הער…

Speaker 2: ניין, ס׳איז נישט קלאר.

די סתירה אין דער היינטיגער פראקטיק

מיר זעט אויס אז לויט ווי דער עולם פארשטייט היינט איז קיינמאל נישט געווען רעאליסטיש די הלכה. ס׳קען זיין פון בני כרכים, אבער ס׳איז נישט ריכטיג. די אלע מענטשן וואס זיי זאגן אז ס׳באלאנגט פאר זיי די מעשה, בעטן זיי געלט פון יעדן. ווייל יעדער איינער פארשטייט אז ס׳איז זיין בית המדרש, ער דאוונט אין די נעקסטע נעבאר. אבער דאך, ווען ער וויל עס פארקויפן פרעגט ער אים נישט. ס׳גייט נישט ביידע וועגן. ס׳איז זייער פאני.

עניוועי, דו פרעגסט מיר נישט, עניוועי, די חשבונות מיט טשארלי, אזוי זאל מען וויסן די הלכה. אבער איך האב געזאגט אזוי, יא, וועגן ס׳איז שוין בעסער, אבער ס׳איז טאקע שוין די צייט. מיר דארפן ענדיגן. מיר האבן נישט געשמועסט געענדיגט די פראגע. קענען מיר עס? מיר דארפן ענדיגן.

הלכה: תנאים ביי פארקויפן א בית הכנסת — וואס מען טאר און וואס מען טאר נישט

יעצט איז אזוי, די בני העיר האבן געענדיגט. יעצט, זיי קענען מיר יא פארקויפן. זיי האבן געוואלט פארקויפן אזא בית המדרש, בית הכנסת, אדער בויען א פייער תיבה לתורה. איז דא דא א נייע הלכה. אפילו ווען מ׳טאר פארקויפן א בית הכנסת, אבער מ׳טאר נישט לאזן דער פלאץ זאל ווערן א מקום מבזה, א מקום מגונה. צריכים להזהר שלא יעשה לא מרחץ ולא בורסקי, ס׳איז א מקום ששם מעבדין עורות, וואס ס׳שטונקט, און מ׳קען נישט מאכן דארט קיין בית התפילה. ולא בית המים, ס׳איז א סארט צו נעמען זיך צייט און לערנען. ולא בית התפילה ולא בית המים, מ׳טאר נישט מאכן דארט קיין מקוה, אויך נישט קיין בית המים, א בית הכסא. פארוואס? ווייל דאס איז נישט קיין דרך ארץ צו זאגן אז ס׳איז א בית הכנסת געווארן.

דער וועג ארויס: תנאי במעמד אנשי העיר

אבער ס׳איז דא יא א וועג ארויס פאר דעם. אם התנו שבעה טובי העיר במעמד אנשי העיר בשעת מכירה, על מנת לעשות בו כל מה שירצו, מותר. דאס איז די שמועס פון פריער, אז אפילו אלעמאל לכאורה דארף מען די מעמד כל אנשי העיר וואס זאלן מוחל זיין, ווייל ס׳באלאנגט פאר זיי. אבער אויב זיי מאכן בפירוש די תנאי אז זיי מעגן טון וואס זיי ווילן, דעמאלטס איז עס ווי ס׳איז אויס בית הכנסת, און דעמאלטס איז אזא מעמד, הרי זה לא בית הכנסת, אקעי, קענסט טון וואס דו ווילסט.

וכן, די זעלבע זאך, מותרים שבעה טובי העיר במעמד אנשי העיר על מכירת אדם שיוכלו למכור, דהיינו, מ׳דארף נישט נעמען אפילו די געלט פאר צו קויפן א תיבה וכדומה.

מחלוקת אדמו״ר הזקן

מחלוקת אדמו״ר הזקן, בונין בית הכנסת אחר או שקונין בו תיבה ותכשיטין, אבל שאר יחלקו מה שירצו, אין זה אלא דרך משל, דהיינו, אוודאי קיין איין שטאט איז נישט מסכים אז מ׳זאל סתם נעמען די געלט און פארקויפן מיט דעם א… אבער צרכי ציבור, יא, וואס מ׳מיינט אויך צו זאגן אז מ׳גייט קויפן מיט דעם א נייע בית המדרש, אבער ס׳מיינט זיך איבערצובויען ביליגער צו וואטעווער, דעמאלטס קען מען די מותרות קען מען טון מה שירצו.

הלכה: רבינו אדם אחד — איין מענטש וואס ווערט אנגענומען אלס בעל הבית

לכאורה, אם כן, דאן א קליינע שאלה, רבינו אדם אחד, זיי האבן אלע אנגענומען איין מענטש, זיי זענען מסכים אז ער איז דער בעל הבית, אבער רבינו אדם אחד איז גארנישט אנדערש. מ׳זעט דא אזוי ווי וואס פאר א אדם אחד, פאר א גבאי. יא, זיי האבן מקבל געווען, “כל מה שעשוי עשוי, ואין אנו יכולים למחות בידו”, דאס הייסט, ער מוז נישט פרעגן די שבעה טובי העיר אדער די אנשי העיר.

א וויכטיגע באגרענצונג: עס ווערט נישט אויס נכסי ציבור

ניין, אבער אוודאי, מ׳דארף זאגן א פשוט׳ע זאך, מ׳האט געזען כמה וכמה ספרים, וואס מ׳האט געזען אז זיי זענען טועה בזה, דאס קומט פון א גמרא וואס שטייט אז א רב אדער איין אדם חשוב האט געזאגט אז מ׳זאל דאס טון, דאס מיינט נישט אז יענער מעג עס פארקויפן לצרכי עצמו, ס׳מיינט סך הכל אז די רעכט וואס דער ציבור האט, אבער לטובת הציבור, און קען לטובת הציבור. אבל אוודאי בילאנגט עס נאך אלץ פאר די גאנצע עולם, און אפילו ס׳איז א נכסי הקדש, ווערט עס נאך אלץ נישט אויס נכסי הקדש, און מ׳מעג נאך אלץ בעטן צו פארקויפן. סך הכל, דער גאנצער עולם איז מסכים אז ער זאל טון לטובת הציבור וואס ער וועט אננעמען.

דער רבי׳ס מסקנא

אבער דער רבי בויעט שוין א מסקנא פון דעם, זאגט ער אויך אז ס׳איז א טובה פאר יעדן איינעם אין די שטאט אז ער זאל האבן די שיינע דירה. אבער אלעס קען זיין, איך זאג נאר אז ס׳ווערט נישט אויס נכסי ציבור וועגן דעם, ס׳ווערט סך הכל אז ער איז דער גבאי, מ׳דארף נישט פרעגן יעדע מאל, מ׳דארף נישט יעדע מאל פרעגן מאכן וואס ער וויל, ניין, מ׳האט אנגענומען אז ער איז דער בעל הבית, ער קען, ער קען… די ציבור טראסט אים צו מאכן די תנאים וואס מ׳מאכט א בורסקי, ער וויל נישט, יעצט ער קען מאכן די תנאים, ער מאכט א בורסקי וכדומה.

הלכה: מתנה, שכירות, והלוואה פון בית הכנסת

זייער גוט. יעצט, זאגט דער רמב״ם, כשם, מיר האבן יעצט געלערנט אז מ׳מעג פארקויפן א בית הכנסת, זאלסטו קענען מיינען אז א מתנה טאר מען נישט, פארוואס פאסט עס נישט? זאגט דער רמב״ם, מותר. פארוואס? כשם שמותרים למכור בית הכנסת, כך נוהגים ליתנה במתנה, פארוואס? שאילו לא הועילו לציבור הנאה במתנה זו, לא נתנוה. ס׳איז נישט קיין מתנה פאר גארנישט. א מתנה איז אויך נאר א מכירה. דאס דארף מען וויסן, ס׳איז א כלל גדול. מתנה איז אלעמאל פאר א ריזן. ס׳איז נישט קיין ריזן גשמי, איז עס באשויחד פאר דעם, איך ווייס נישט וואס ער זאל עפעס טון, וכולי. יא.

דער חילוק צווישן פארקויפן און פארדינגען

אבער לא סוחרים ולא משכנים. אבער ס׳איז גוט צו וויסן, אזוי ווי מיר געבן א בית המדרש במתנה, יא, מיר מעגן. במתנה, ניין, דאס איז אפילו אוועקגעבן. אויב דו ווילסט געבן דעם בית המדרש במתנה, אויב דו האסט א חוב פאר אים. אבער מיר מעגן נישט פארדינגען א בית המדרש צו ווערן א סטאר. פארקויפן מעג מען, ווייל מ׳מעג מאכן א תנאי ס׳ווערט אויס. אבער צו פארדינגען, ס׳איז נאך אלץ א שול, מ׳נוצט די שול פאר א… דאס טאר מען נישט. מ׳דארף וויסן די הלכה אפשר היינט. היינט איז מען זיך זייער שטארק מקיל אויף די אלע הלכות, אבער שוין, מ׳דארף וויסן.

הלכה בנוגע כסות בית הכנסת

יעצט קען מען לערנען, אה, וכן כסות בית הכנסת לבנותם. מ׳האט געלערנט פריער אז מ׳מעג, מ׳מעג, מ׳מעג אויף געוויסע אופנים צו ברעכן די בית המדרש צו בויען א נייע. במתנה למכור ולהחליף ולתת מתנה, דלוויין ועצים ואבנים, פאר ווייטער מעג מען עס פארקויפן אויף די זעלבע וועג. אבל הלוואה איז אן איסור. צו בארגן טאר מען נישט.

קדושה עולה ואינה יורדת בדמים

איינער קדושה עולה ואינה יורדת בדמים, אויב ער האט נישט… די כלל איז, די קדושה גייט נישט אוועק פאר פרי, נאר פאר געלט. סתם אוועקגעבן טאר מען נישט. אדער, סתם אוועקגעבן טאר מען יא, ווייל הנאה במתנה איז פשט עפעס וואס מ׳באקומט צוריק דערפאר. אבער א הלוואה וואס פשט איז, ס׳ווערט נישט, ס׳ווערט נאך אלץ דיינס.

הלכה: דאווענען אין רחובה של עיר

יעצט. יעצט נאך איין הלכה און מיר ענדיגן. ס׳איז דא אמאל וואס מ׳דאוונט אין די גאס, אין רחובה של עיר. מ׳דארף וויסן וואס איז דאס א קדושה. ס׳ווערט געברענגט אז אין רחובה של עיר, אף על פי שאין מתפללין בה תעניות המרובות, האט מען געלערנט אז מ׳ברענגט די תיבה אין רחובה של עיר. פארוואס טוט מען דאס? מפני שכיבדה צרה ואין בית הכנסת מחזיקתן. מ׳האט געוואוסט אז די בית הכנסת איז נישט געווען קיין פלאץ פאר יעדער איינער. נישט יעדער איינער קומט אלעמאל, נאר די בטלנים, די צדיקים. אדער ווען ס׳איז א תענית קומט יעדער איינער. אפילו ס׳איז נישט קיין פלאץ, גייט מען ארויס אינדרויסן, און אינדרויסן איז אסאך פלאץ.

אין בקדושה, בשביל שאין תפילתן מקובלת. ס׳ווערט נישט מקובל די תפילה וועגן דעם. ס׳איז נאך אלץ… דאס איז די רחוב וואס מ׳פארבינדט דארט דירן און זאכן. ס׳איז יא רחובות שטילן. ער האט זייער גרינג, אינמיטן ווינטער קען מען נישט, אבער טאקע געשריבן מיט דאך אייביג. זומער, ס׳איז א גוטע ווערן. ס׳איז א עליגענע ווינטער, אבער ס׳איז א רעגנט נישט. און טריקענע ווערטער, ס׳איז א רעגנט נישט, יא.

דער מקור פאר חסידישע אטערים

ווי חיים, די זעלבע זאך. אה, דא איז א וויכטיגע הלכה. דא איז דער מקור פון אלע חסידישע אטערים. ווי חיים, בתום וחצירות, שעמים איז קיינס מטפילא. סתם א שטוב.

הלכות בית הכנסת: בתים וחצרות שמתפללים בהם, רחוב העיר, וטעמי היציאה לרחוב בתעניות

בתים וחצרות שאין בהם קדושה

ס׳ווערט נישט קיין מקום קבוע לתפילה וועגן דעם, ס׳איז נאך אלץ דאס איז די רחוב וואס מ׳פארברענט דארט די אהרון און די זאכן. איך האב נאך געזען זייער גרינג, אין מיטן ווינטער קען מען נישט, אבער תמיד איז געווען די רחוב ווי זומער, ס׳איז גוטע וועטערס, ס׳איז גוטע וועטערס, ווי זומער, ס׳איז ארויסגייען, אבער ס׳רעגנט נישט, אה, אין טרוקענע וועטערס, יא, ס׳רעגנט נישט, יא.

“וכן בתים וחצרות שאין בהם קדושה, שאין מתכנסים בהם אלא סתם” — דאס איז ווייטער די זעלבע זאך, אה, “וכן” איז א ריכטיגע הלכה, דאס איז די מקור פון אלע חסידישע שטיבלעך. “שאין מתכנסים בהם אלא סתם” — א שטיבל וואס די עולם קומט זיך צו דאווענען, אבער ס׳איז נישט קיין בית הכנסת, מ׳האט עס נישט געבויט פאר א בית הכנסת. “אין בהם קדושה, ואף על פי שהם מתפללין בהם תמיד, אלא עראי הם מתפללין.”

דיסקוסיע: מקום קבוע אין דערהיים און די שיטה פון צאנזער רב

איך ווייס, איינער דאווענט אריבער אין דערהיים, אפילו ער האט קובע געווען אויך א מקום קבוע, ס׳איז אנגעלערנט, דו האסט קובע געווען א מקום קבוע אפילו אין דערהיים, יעצט איז נישט קיין בית הכנסת, אזויווי די צאנזער רב האט געזאגט אז די חסידישע שטיבלעך זענען א שטיבל בלבד און נישט קיין בית הכנסת בכלל.

אבער ס׳איז זייער פאני, ס׳קען נישט זיין אז די גערער רבי, איך ווייס, די בעלזער רב בויעט א ריזיגע בנין, און דו זאגסט אז ס׳איז א שטיבל, ס׳איז נישט סיריעס דאס, סארי. ווען די צאנזער רב רעדט, ער איז מער, ער האט געהאט אין זיין הויז, ער האט געמאכט מנינים, לאמיר זאגן ס׳איז געווען א גרויסע שטיבל, אבער דו קענסט נישט בויען א ריזיגע בנין, בית הכנסת דאס, און ס׳הייסט נישט קיין בית הכנסת, ס׳איז זייער פאני, איך ווייס נישט.

רחוב העיר — פונקציע אן קדושה

אבער די רחוב העיר האט יא פאנקשאנס פון הלכה, סיי דא און סיי אין הלכות אנשי עיר הנדחת, ווי איך געדענק. אבער ביידע מאל איז עס א פראקטישע זאך, ס׳האט נישט קיין דין אז די רחוב של עיר ווערט טמא אדער די רחוב של עיר ווערט הייליג, ס׳האט א פראקטישע יוז.

טעמי היציאה לרחוב בתעניות — רמב״ם לעומת הגמרא

און די גמרא שטייט אן אנדערע ריזן פארוואס מ׳גייט ארויס אין רחוב, ס׳איז אינטערעסאנט, אז די רמב״ם געבט א פראקטישע ריזן אז ס׳איז פשוט א גרויסע עולם, און די גמרא זאגט אז ס׳איז א בזיון, ס׳איז גלות, ס׳איז אנדערע טעמים. אזויווי אפגונה, אז… און ס׳איז בזיון אין פרהסיא, ס׳איז אינטערעסאנט, די רמב״ם געבט א פראקטישע טעם פאר א זאך וואס דא אין די גמרא איז מער א סגולה׳דיגע טעם.

אזויווי די ערגת נפש מיט די רבי ר׳ מאיר מארמאר, כדי ס׳זאל ארויסברענגען צער, יא, אבער דאס זאגט די גמרא מיט די ערגת הנפש, אבער דא שטייט אין די גמרא א טעם סגולי אזויווי, און די רמב״ם מאכט פון דעם א פשוט׳ע טעם, אפשר איז ביידע אמת, ס׳איז נישט קיין סתירה.

—

אקעי, דאס איז די הלכות פון בית הכנסת.