סיכום השיעור 📋
סיכום פון שיעור – פרדס רמונים, שער א׳ (חלק ה׳ מאמר), פרק ח׳
—
הקדמה: בריאת העולם, יציאת מצרים, און דער עיקר פון אידישקייט
עשרת הדברות אין ואתחנן – וואו איז בריאת העולם?
אין עשרת הדברות אין פרשת ואתחנן שטייט נישט דער טעם פון „כי ששת ימים עשה ה׳ את השמים ואת הארץ” – נאר „וזכרת כי עבד היית”. דאס איז באוואוסט, אבער דאס איז אסאך א גרעסערע פראבלעם ווי מ׳טראכט. דער רמב״ן אין פרשת בראשית זאגט אז מעשה בראשית איז סודות התורה – מ׳פארשטייט נישט אמת׳דיג גארנישט פון די פרטים. און אויף דער קשיא „מ׳דארף דאך וויסן וועגן בריאת העולם?” ענטפערט דער רמב״ן: ס׳שטייט שוין אין עשרת הדברות „כי ששת ימים עשה ה׳” – דאס איז גענוג, מער ווייסט קיינער נישט. דאס איז דער רמב״ן׳ס הסבר אויף דער קשיא פון דעם מדרש וואס רש״י ברענגט (פארוואס הייבט די תורה אן מיט בראשית – „כח מעשיו הגיד לעמו”).
אבער אויב אזוי, אין די לוחות שניות (פרשת ואתחנן) שטייט דאס נישט! א איד וואס לייענט נאר די ווערזשן פון ואתחנן וועט נישט וויסן אז דער אייבערשטער האט באשאפן די וועלט, און זיכער נישט אז ער האט עס באשאפן אין זעקס טעג.
בריאת העולם אין ספר דברים
נאך ברייטער: אין גאנץ ספר דברים שטייט כמעט נישט וועגן בריאת העולם. יציאת מצרים ווערט דערמאנט הונדערטער מאל, אבער בריאת העולם – איינמאל אינגאנצן. וואו? אין דברי תחנונים, אין דער הקדמה צו עשרת הדברות: „כי שאל נא לימים ראשונים אשר היו לפניך ולמן היום אשר ברא אלקים אדם על הארץ ולמקצה השמים ועד קצה השמים” (דברים ד:לב). דאס איז דער איינציגער מאל וואס ס׳ווערט דערמאנט אז דער אייבערשטער האט באשאפן א מענטש.
אבער וואס שטייט אין דעם פסוק? דער פסוק זאגט: פרעג דיך נאך די גאנצע היסטאריע, פון בריאת העולם ביז גאנצע גיאגראפיע – אבער די איינציגע אינטערעסאנטע זאך איז אז דער אייבערשטער האט גערעדט מיט מענטשן (מתן תורה). דער פסוק ענדיגט: „אתה הראת לדעת כי ה׳ הוא האלקים” – דאס איז וואס אינטערעסירט.
פון דעם פסוק לערנט די גמרא (חגיגה) אז „שנים בראשית אתה שואל, לפניו אי אתה שואל” – מ׳מעג פרעגן נאר ביז א געוויסן פונקט. דער זוהר לערנט „ולמקצה השמים ועד קצה השמים” – פון בינה ביז מלכות; למעלה מבינה טאר מען נישט וויסן. דאס איז איינע פון די בעיסיגע פסוקים פון דעם זוהר, און א מקור פאר דער משנה פון „אין דורשין”.
[הערת אגב: אינטערעסאנט אז די גמרא לערנט פון „שאל נא” א מקור פאר דער משנה פון „אין דורשין” – מ׳מעג פרעגן, אבער נאר ביז א געוויסן גרעניץ. ס׳איז נישט א מקור אז מ׳טאר נישט, ס׳איז א מקור אז ס׳איז דא עפעס אינטערעסאנט אין דער גאנצער מעשה – אבער דער עיקר איז מתן תורה.]
נאך א רמז אויף בריאת העולם אין ואתחנן
אויך אין ואתחנן שטייט נאך א פלאץ וואס איז כמעט קלאר מרמז אויף ששת ימי בראשית: „פן תשחיתון ועשיתם לכם פסל תמונת כל סמל, תבנית זכר או נקבה, תבנית כל בהמה, תבנית כל צפור כנף, תבנית כל רומש, תבנית כל דגה, ופן תשא עיניך השמימה” – דאס איז בערך ווי די ששת ימי בראשית אויף א געוויסן סדר: הימל, ערד, וואסער, לופט. אבער וואס שטייט דארט? אלע די זאכן זענען נישט דער אייבערשטער. וואס איז יא? „ואתכם לקח ה׳ ויוציא אתכם” – יציאת מצרים און מתן תורה.
דער כוזרי׳ס שיטה
דאס איז בעצם די שיטה פון דעם כוזרי: „אנכי ה׳ אלקיך אשר הוצאתיך” – נישט „אשר בראתי שמים וארץ”. דער עיקר פון אידישקייט איז נישט נאטור-וויסנשאפט אדער היסטאריע, נאר יציאת מצרים – דער אייבערשטער׳ס דירעקטע באציאונג מיט כלל ישראל.
[הערת אגב: דער שם משמואל ברענגט אז ר׳ בונם פון פשיסחא האט געפרעגט דעם קאצקער רבי פון וואנעט ער נעמט התעוררות פאר עבודת ה׳. דער קאצקער האט געענטפערט: „שאו מרום עיניכם” – מ׳קוקט אויף דער בריאה. האט ר׳ בונם געזאגט: דאס איז גוט פאר א גוי׳אישע רעאקציע. א איד דארף נעמען פון יציאת מצרים. דער שם משמואל זאגט אז דאס איז ווארט פאר ווארט דער כוזרי. אבער ר׳ בונם׳ס זון האט געזאגט אז ער קען פאראנטווארטן זיין זיידן: יציאת מצרים האט געאפנט דאס הארץ אז מ׳זאל קענען פארשטיין מעשה בראשית – ס׳איז א שילוב פון ביידע.]
דער נקודה איז: מעשה בראשית אליין – היסטאריע, נאטור – איז נישט דאס וואס אינטערעסירט. וואס אינטערעסירט איז דער אייבערשטער׳ס באציאונג צו מענטשן, מתן תורה, יציאת מצרים. דאס איז כמעט בפירוש אין פרשת ואתחנן.
—
פרק ח׳ – דער הכרח פון ספירות מצד החקירה
דער אנהויב: פון מסורה צו חקירה
נאכדעם וואס מ׳האט שוין געלערנט אז ס׳איז דא צען ספירות (פון ספר יצירה), גייט מען יעצט באווייזן אז דאס איז אויך מוכרח פון דער חקירה – פון פילאזאפישע לאגיק.
דער רמ״ק שרייבט: „אחר שנתאמתנו מצד בנין מספר הספירות” – מ׳ווייסט שוין וויפיל ספירות ס׳איז דא (צען), „ראוי שנחקור אם הן מוכרחות מצד החקירה” – צי מ׳קען דאס באווייזן אויך דורך סברא.
ער זאגט: ס׳איז דא עטלעכע סיבות פארוואס ספירות זענען מוכרח. למעשה זענען זיי נישט שטרענגע לאגישע הכרחים, נאר הכרחים „על דרך האמונה” – אויב מ׳וויל אז געוויסע יסודות פון אמונה זאלן שטימען, מוז מען אזוי זאגן.
—
דער ערשטער הכרח: השגחה פרטית און אחדות הפשוט
די סתירה צווישן עיקרי אמונה
אידן גלייבן אין עטלעכע עיקרי אמונה וואס שיינען זיך צו סותר זיין:
ערשטנס: האחד הפשוט — דער אייבערשטער איז סיבת כל הסיבות ועילת כל העילות, מסולק פון שינוי און פון מדות. ער קען זיך נישט טוישן, ממילא קען ער נישט האבן קיין מדות ווי חכם, צדיק, שומע – אזוי ווי די חוקרים (בראש דער רמב״ם) האבן באוויזן. ער איז אויסגעשלאסן פון אלע גשמיות׳דיגע תארים.
צווייטנס: השגחה פרטית — אויך אן עיקר הדת. נישט נאר השגחה כללית (אויף די מינים), נאר השגחה פרטית.
דריטנס: אין תנ״ך שטייט: „כבוד ה׳ כאש אוכלת בראש ההר”, „ואראה את ה׳”, „ואראה את ה׳ יושב על כסא רם ונשא”, „כבוד ה׳ מלא את המשכן”, „אזני ה׳”, „עיני ה׳”, „יד ה׳”, „אש יצאה מלפני ה׳”, „מראה פנים” – אלע די זאכן ווייזן אויף געפילן, גשמיות, תארים. ווי שטימט דאס מיט דער אחדות הפשוט?
דער רמ״ק׳ס תירוץ: ספירות
דער רמ״ק זאגט: „וזה באחד הפשוט, בערך בחינתו לעצמותו ופשיטותו, אי אפשר להימנען עליו כן” – אויף דעם אייבערשטן אליין, אויף זיין עצמות, קען מען טאקע נישט זאגן קיין תארים. ער איז א „סימפּל וואן”. אבער – „אם לא בערך בחינתו על מדותיו” – מ׳קען עס יא זאגן אין באצוג צו זיינע מדות (ספירות), ווי עס וועט אויסגעפירט ווערן אין שער עצמות וכלים און שער הכנויים. דורך די מדות איז דא דין און רחמים – נישט אין זיין עצמות אליין.
כדי שלא נכחיש עיקרי אמונתנו – מ׳מוז גלייבן אין האחד הפשוט (מסולק פון תארים), און מ׳מוז גלייבן אין השגחה (וואס איז אויך פון עיקרי הדת). כדי שלא יהיו עיקרי אמונתנו סותרים אלו לאלו – מוז מען גלייבן אין ספירות. דאס איז דער רמ״ק׳ס בעיסיקע יסוד: די ספירות זענען דער הכרחיות׳דיגער מיטלוועג וואס פארענטפערט די סתירה.
ער זאגט ווייטער: „ואם יראה אדם מחלוקת קצת, יודה ויאמר על דרך החקירה אין התורה צריכה” – אויפ׳ן וועג פון חקירה אליין קען מען נישט פארענטפערן, מ׳דארף תורה / קבלה.
פארוואס דווקא השגחה אלס ערשטע קשיא?
פארוואס הייבט דער רמ״ק אן דווקא מיט השגחה, און נישט מיט די פסוקים וואס רעדן פון „עיני ה׳” וכדומה? דער ענטפער: די פסוקים אליין זענען א פראבלעם פון פארשטיין וואס די תורה מיינט, אבער השגחה איז א פראקטישע פראבלעם – אויב גאט איז קאמפּליט דעטעטשט פון דער וועלט, וואס האט א איד בכלל צו טון? וואס מיינט עס צו דינען אים? השגחה מיינט: עס איז דא א משגיח, עס איז דא someone. דאס איז נישט נאר א תיאלאגישע שאלה, דאס איז אן עקזיסטענציעלע שאלה.
—
דער רמב״ם׳ס שיטה: גאט איז דער נענטסטער
דער חילוק צווישן עצמות ה׳ און פעולת ה׳
דער רמב״ם האט א חילוק צווישן עצמות ה׳ און פעולת ה׳ – דאס אליין, אן ספירות. וואס דער אייבערשטער איז (עצמותו) – קען מען נישט באשרייבן, ער איז אחד פשוט. אבער וואס ער טוט (פעולותיו) – קען מען יא וויסן. אלעס וואס עקזיסטירט אויף דער וועלט איז פעולת השם, דירעקט.
דער שליסל-פּונקט: ווען דער רמב״ם זאגט אז דער אייבערשטער האט נישט קיין תארים, נישט קיין גשמיות – מיינט ער נישט אז ער טוט נישט. ער מיינט אז ער טוט נישט דורך אינטערמעדיעריס. דער אייבערשטער איז נישט „חכם בחכמה” אדער „יכול ביכולת” – ער דארף נישט קיין כלים, קיין מדות, קיין ממוצעות. א מענטש דארף זיינע הענט, זיינע כלים, זיינע מידות – אפילו „איך האב דיך ליב” איז דורך מידת האהבה, נישט דורך דעם מענטש אליין. א מענטש וואס וויל אויפהייבן א שווערע זאך דארף א טראק. אבער דער אייבערשטער טוט אלעס מיט וואס ער איז, דירעקט. דאס איז דער גאנצער טייטש פון „פשוט” – פון זיין גאט.
דער רמב״ם׳ס גאט איז דער נענטסטער
דאס ברענגט צו א שטארקע מסקנא: דער רמב״ם׳ס גאט איז נענטער צו דער באשעפענעש ווי עס איז בכלל מעגליך צו זיין. צוויי מענטשן קענען נישט זיין אזוי נאנט צו זיך ווי דער אייבערשטער איז נאנט צום לעצטן באשעפענעש – ווייל אלעס איז דירעקט זיין פעולה, אן קיין ממוצעות. דער רמב״ם׳ס לעצטע שורה אין מורה נבוכים איז: „קרוב ה׳ לכל קוראיו”.
מענטשן מיספארשטייען דעם רמב״ם, אלס אויב זיין שיטה מאכט גאט ווייט. דאס איז נישט אמת – טעכניש, אפילו אן מיסטיק, איז דער רמב״ם׳ס גאט דער נענטסטער וואס קען נאר זיין.
[הערת אגב: שפּינאזא זאגט אויך אז „אלעס איז גאט”, אבער דער חילוק איז: ביי שפּינאזא איז נישטא קיין „someone” – קיין משגיח, קיין פּערזענליכע באציאונג. מ׳קען נישט דינען אזא גאט. ביי אידישקייט מיינט השגחה: עס איז דא א משגיח.]
[הערת אגב: אסאך קבלה איז אייגנטליך א ביאור פון וואס דער רמב״ם האט טאקע געמיינט. מענטשן האבן א פארדרייטע פארשטאנד פון דעם רמב״ם דורך געוויסע תלמידים וואס האבן געמיינט אז דער רמב״ם׳ס גאט איז ווייט – אבער דער אמת איז פארקערט.]
—
דער רמב״ם׳ס שיטה וועגן השגחה פרטית – א טיפערע אנאליזע
וואס השגחה פרטית מיינט נישט
ס׳מיינט נישט אז ס׳איז דא זאכן וואס דער אייבערשטער טוט נישט – דאס וואלט געווען אטעאיזם. און ס׳מיינט אויך נישט אז ס׳איז דא זאכן וואס דער אייבערשטער ווייסט נישט. דער רמב״ם מאכט זייער קלאר דעם חילוק צווישן השגחה און ידיעה. דער אייבערשטער דארף נישט האבן א באזונדערע ידיעה כדי צו וויסן. ער ווייסט מיט דעם וואס ער איז גאט – פון גאט קומט אלעס, דערפאר ווייסט ער אלעס. ס׳וואלט געווען זייער מאדנע צו זאגן אז ער טוט זאכן „בלינד.” „הוא עשה ועושה ויעשה לכל המעשים” – לכל הדעות, ס׳איז נישטא קיין שיטה וואס זאגט אנדערש. אלעס מאכט דער אייבערשטער.
די אמת׳ע שאלה: **וויאזוי** דער אייבערשטער מאכט אלעס
די שאלה פון השגחה פרטית איז אייגנטלעך א שאלה וועגן דער וועלט, נישט וועגן דער אייבערשטער. עס איז די שאלה פון טבע – צו ס׳איז דא נאטור, צו ס׳איז דא סיבות שניות (סעקאנדערי קאזעס / סיבות משניות). אין דעם רמב״ם׳ס לשון: צו דער אייבערשטער טוט זאכן בחכמה אדער ברצון.
צוויי שיטות
שיטה 1: דער אייבערשטער מאכט אלעס דירעקט, אן קיין סיבות משניות בכלל. וואס עס זעט אויס אז טאטעס האבן קינדער – דאס איז שקר. ס׳זעט נאר אויס אזוי, אבער אין אמת׳ן מאכט דער אייבערשטער אלעס גלייכצייטיק – די טאטעס, די קינדער, אלעס אויף איינמאל. ס׳איז א „שיינע שפיל.” לויט דער שיטה איז אלעס נסים – ס׳איז נישטא קיין טבע, נישטא קיין סיבות, נישטא קיין סדר השתלשלות, גארנישט. דאס מיינט אויך אז מ׳קען נישט פארשטיין די וועלט – ס׳איז אלעס אזוי ווי ס׳איז, אן קיין ערקלערונג.
שיטה 2 (דער רמב״ם׳ס שיטה): דער אייבערשטער מאכט אלעס, אבער מיט א סדר. ער מאכט אז טאטעס זאלן מאכן קינדער, אז איין מלאך זאל מאכן דעם נעקסטן מלאך. דאס איז וואס מ׳רופט סדר השתלשלות, אדער אין א פשוט׳ן ווארט – נעיטשור. סדר השתלשלות איז אייגנטלעך א „פענסי ווארט” פאר נאטור: זאכן מאכן זאכן. נעיטשור איז דער נידעריקסטער לעוועל פון סדר השתלשלות.
דער רמב״ם׳ס שיטה אין מער טיפקייט
דער רמב״ם זאגט קיינמאל נישט אז דער אייבערשטער האט געמאכט א סיסטעם און זייט דעמאלטס פארט עס אליינס. גארנישט קען פארן אליינס פאר קיין איין רגע. דער אייבערשטער איז נישט נאר א סיבה פועלת (עפישענט קאז – א סיבה פאר ענדערונג/טשעינדזש), ער איז אויך א סיבה רוחנית – דער גרונט פאר דער עקזיסטענץ פון דער וועלט, נישט נאר פאר איר אנהייב. דער אייבערשטער איז נעסעסערי נישט בלויז כדי א זאך זאל זיך אנהייבן, נאר כדי א זאך זאל בכלל עקזיסטירן. ער איז דער ריזן פאר דער גאנצער זאך, א גאנצע צייט.
דער סדר איז א סדר וואס טוישט זיך נישט – דער אייבערשטער טוישט עס נישט. אינערהאלב דעם סיסטעם קען מען פארשטיין פארוואס איין זאך ברענגט צו דער צווייטער. אבער פארוואס דער גאנצער סיסטעם עקזיסטירט – דער רמב״ם איז מודה אז ער ווייסט נישט. דער איינציגסטער ענטפער איז: ווייל דער אייבערשטער האט עס געמאכט. דאס איז דער גאנצער פוינט פון דער אייבערשטער – צו ענטפערן די אולטימעטיווע קשיא פארוואס עקזיסטירט עפעס בכלל.
[הערת אגב: דער רמב״ם ברענגט מענטשן וואס זאגן אז ס׳איז נישטא קיין השגחה פרטית ווייל דער אייבערשטער איז „צו גרויס.” דער רמב״ם זאגט אז דאס מאכט נישט קיין סענס – דאס איז פונקט דער פוינט פון דער אייבערשטער, אז ער איז אזוי הויך אז ער פירט אלעס.]
—
דער רמ״ק׳ס טענה פאר ספירות – און א קריטישע באטראכטונג
דער רמ״ק דארף אז ס׳זאל זיין ספירות. די שאלה איז: וואס פעלט אויס אן ספירות? דער רמ״ק מיינט אז אן ספירות קען מען נישט פארשטיין השגחה פרטית. אבער דאס איז נישט קיין גוטע הכרח אין שטרענגן זין:
– ס׳איז דא אידן וואס גלייבן נישט אין ספירות און גלייבן יא אין השגחה פרטית.
– א טייל פון זיי האבן פשוט נישט קיין טענה אויף דעם – זיי דארפן נישט אלעס פארשטיין.
– אבער אפילו פאר די וואס ווילן פארשטיין – ס׳איז דא וועגן צו פארשטיין השגחה פרטית אן ספירות.
– ס׳איז אויך מעגלעך צו זאגן אז מ׳דארף נישט גלייבן אין השגחה פרטית אויף דעם וועג ווי דער רמ״ק מיינט.
– ס׳איז זיכער דא מענטשן וואס גלייבן אין השגחה פרטית פונקט ווי דער רמ״ק, און זיי האלטן נישט פון ספירות.
– ס׳איז דא א שיטה וואס זאגט אז ספירות זענען נישט מער ווי פעולות – און דעמאלטס איז עס הונדערט פראצענט דער רמב״ם׳ס שיטה, אן קיין חילוק.
[הערת אגב: דער רמ״ק וועט שפעטער זאגן אז ווער ס׳גלייבט נישט אין ספירות איז א כופר – אבער דאס איז נישט קיין שטארקע ראיה, ווייל ס׳איז קלאר אז מ׳קען גלייבן אין השגחה פרטית אן ספירות.]
—
די ספירות אלס אבסטראקציעס – און פארוואס מען דארף זיי דאך
אויב אלץ איז גאט – צו וועם רעדט מען?
אויב דער אייבערשטער איז דער מקור פון אלעס וואס עקזיסטירט – דאן צו וועם רעדט מען? רעדט מען צו זיך אליין? צו דעם טיש? וואס מיינט „רעדן”? ווער רעדט? דאס זענען די זייער בעיסיקע פרינציפן וואס מ׳דארף קלאר מאכן.
ווען אלץ איז גאט, וואס בעט מען אין דאוונען? מען שאפט אבסטראקציעס – גרונט-סטרוקטורן וויאזוי דער אייבערשטער פירט די וועלט. דאס איז ענליך צו סייענס, ד.נ.א., נאטור – מען שאפט אידעען וואס עקזיסטירן נישט ממש אין דער ריאליטעט, אבער דורך זיי קען מען פארשטיין וויאזוי די וועלט ארבעט. למשל: „געזונט” – דאס איז א באגריף, מען טוט געוויסע פעולות און מען באקומט געזונט. די ספירות אבער גייען נאך העכער – מען גייט דירעקט צום מקור. מען גייט דירעקט צו חסד, מען בעט דעם חסד פון דער וועלט, און מען באקומט אלץ וואס איז כלול אין חסד.
דער רמב״ם און מדות ביים אייבערשטן
דער רמב״ם איז אויך מודה אז מען זאגט דער אייבערשטער איז „גוט.” אבער וואס מיינט דאס פילאסאפיש-טעכניש? דאס מיינט אז דער אייבערשטער איז אחראי פאר אלע פעולות וואס קומען ארויס פון זיין גוטסקייט. און פאר דעם רופט מען אים אויך „שטרענג” – מדת הגבורה.
[הערת אגב: דער רמ״ק האט אליין געשריבן כמעט צוויי גאנצע ספרים דירעקט אויף דעם סארט שאלות.]
דער אייבערשטער טוט אלץ דירעקט – אבער דאס איז נישט לעבבאר
אמת, מצד דעם אייבערשטן איז נישטא קיין חילוקים – ער מאכט אלץ דירעקטלי, די זעלבע אחדות. אבער דאס איז נישט נוגע למעשה, ס׳איז נישט פארשטענדליך, נישט אינטעליגיבל. מען קען נישט לעבן אין אזא וועלט.
אפילו ביי א מענטש: אויב מען זאגט ער האט נישט קיין מדות, ס׳איז אלץ אבסטראקציעס – מען זעט אז ער פירט זיך שיין, סאו מען רופט דאס „חסד.” א נאמינאליסט זאגט: איך רוף עס בלויז אן. א ריאליסט זאגט: ס׳איז דא עפעס א ריאלע זאך – א חסד, א ליבע – וואס מען קען רעדן דירעקט דערפון. און ווען ער איז נישט שיין – דאס איז מדת הכעס. דאס ארגאניזירט די וועלט פאר אונז, און דאס איז זייער וויכטיק.
די מקובלים זענען גערעכט – מען מוז קענען רעדן
אויב דער רמב״ם׳ס שיטה ברענגט דערצו אז מען קען נישט רעדן וועגן הנהגות, נישט ארגאניזירן דעם אייבערשטנ׳ס פעולות אויף דער וועלט – דאס איז נישט צום לעבן. מען קען זאגן ס׳איז א משל, אבער דער נמשל איז נישט קיין משל – מען רעדט אמת׳דיג וועגן אמת׳דיגע זאכן. אפשר מצד דעם אייבערשטן איז נישטא קיין חילוק צווישן חסד און גבורה, אבער פאר אונז מוז מען קענען רעדן אזוי – ס׳איז דא פעולות דורך חסד און פעולות דורך גבורה.
דער רמב״ם איז נישט מחולק אויף דעם. דער רמב״ם זאגט אויך אז אלץ איז פעולות. ער האט אליין א גאנצן פרק וואו ער איז מסביר אז די וועלט איז א משל צו א מענטש – דאס איז דער קאפ פון דער וועלט, וכו׳ – וואס מיר וואלטן גערופן סטרעיט-אפ קבלה. פארוואס טוט ער דאס? ווייל דורך דעם משל קען מען אויך פארשטיין דעם אמת. דער משל איז אמת ווייל ער רעדט וועגן אמת׳דיגע זאכן, כאטש „הימל איז דער קאפ” מיינט נישט אז מען זוכט די לעכער פון די אויגן אין הימל.
[הערת אגב: „און די טרוקענע ליטוואקעס וואס זאגן מ׳טאר נישט – סתם א טרוקענע דימענשאן, ס׳איז גארנישט.”]
—
דער חילוק צווישן א מענטש חסיד און דער אייבערשטער חסיד
ביי א מענטש
ווען מען רופט א מענטש חסיד, מיינט מען נישט בלויז אז ער טוט חסידות׳דיגע זאכן. ער האט א מדת החסידות אין זיין נפש – א סטרוקטור פון זיין נשמה – און פון דעם קומען ארויס די פעולות. ער איז טאקע א חסיד – ס׳איז דא אן עסענס פון דער פערזאן, זיין עצם הנפש. די עצם הנפש האט נישט בלויז פעולות, ער האט אויך מדות – עפעס צווישן פעולות און דעם עצם. אפשר איז דער עצם א סימפלע זאך (דער רמב״ם זאגט אזוי), אבער ער האט עכט מדות אינצווישן. ווען א מענטש איז דיין חבר, איז ער דיין חבר מיט זיין מדת החסד – ער האט עכט א מדת החסד צווישן אים און דיר.
ביים אייבערשטן
ער איז עושה חסד – ער טוט אלע זאכן וואס איז חסד רעלאטיוו צו אונז. אבער דער אייבערשטער האט נישט קיין מדות. דער מיטלסטער שטאפל פעלט אינגאנצן. דער אייבערשטער איז וואס ער איז, ער איז נישט צוזאמגעשטעלט פון חלקים. א מענטש – כאטש ער האט אן עצם – איז באשטאנען פון חלק הנפש, מדות, אא״וו. דער אייבערשטער האט נישט דאס. ווען מען רופט דעם אייבערשטן חסיד, מיינט מען נאר עושה חסד, דירעקט פון וואס ער איז אליין – סקיפּינג דעם מיטלסטן שטאפל. אין א געוויסן זין קומט דער אייבערשטער אויס נענטער, נישט ווייטער – ווייל ער גייט דירעקט פון עצם צו פעולה.
—
וואס פעלט – און וואס די מקובלים זוכן
דער פראבלעם מיט דעם רמב״ם׳ס שיטה
צו זאגן אז דער אייבערשטער איז עושה חסד, און דערפאר איז ער נאענט צו זיינע פעולות – דאס איז גוט, אבער דאס גיט נישט קיין וועג זיך צו פארשטיין מיט אים, זיך צו פארבינדן מיט אים, זיך ליב צו האבן מיט אים.
פארוואס? ווייל דער וועג וויאזוי מענטשן פארשטייען אנדערע מענטשן איז דורך זייערע מדות. מען קען זאגן „איך וואלט געוואלט זיין מיט דיר עצם בעצם” – אבער למעשה, אויב איך וויל דיך פארשטיין, רעד איך פון דיינע מדות. דערפאר: מענטשן וואס האבן נישט סטאבילע מדות – ס׳איז אוממעגליך צו זיין זייער פריינד. ער איז ביפּאלאר, א טאג אזוי א טאג אזוי – ס׳פעלט א געוויסע סטאביליטעט, געוויסע מדות, ווייל אזוי פארבינדט זיך א מענטש. דאס איז פּערסאנאליטי – בעיסיקלי דער סך הכל פון אלע מדות.
[הערת אגב: „אפשר איז מעגליך צו זיין פריינד ביים עצם – אפשר קאמיוניקעיטט דער עצם אויך. יא, אוודאי. אבער ס׳איז ווי רעדן אויפ׳ן טעלעפאן – ס׳איז טאקע קאמיוניקאציע, אבער אביסל ווייטער ווי רעדן דירעקט.” פאר מענטשן וואס ווילן ריכטיגע יוניפיקאציע – ווי מיסטיקער, ווי מענטשן וואס זענען ריכטיג אין ליבע – זיי ווילן אלעמאל עפעס מער: „איך וויל זיין דו, איך וויל זיין די זעלבע זאך.”]
די מצוה פון „ואהבת את ה׳ אלקיך” – ווי קען מען ליב האבן אן מדות?
מ׳דארף זיין א „חבר” פון דעם אייבערשטן – ס׳איז דא פארשידענע סארטן חברות: ווי א טאטע, ווי א מלך, ווי א בעסער, ווי א שורש. אבער אויב דער אייבערשטער האט נישט קיין מדות, ווי קען ער זיין א חבר?
דער רמב״ם זאגט אז ווען דער אייבערשטער שיקט א שטורעם אדער טוט א חסד, קומט עס אלעס פון דעם זעלבן פלאץ – דירעקט פון אים. ס׳איז נישט דא ביי אים א חילוק צווישן חסד און דין. פון איין זייט איז דאס נאך בעסער – אלעס איז דירעקטער. אבער דער פראבלעם איז: איך קען נישט רעדן מיט אזא גאט, איך קען מיך נישט באציען צו אים („רילעיטן”).
מ׳קען אפילו נישט זאגן אז ער איז „משגיח” – ווייל השגחה מיינט „קעיר” (care), דאס הייסט אז עמעצער האט אן אינטערעס, עמעצער קערט זיך אן. יא, דער אייבערשטער קען קעירן וועגן אלעס אויף איינמאל, ער האט נישט קיין הגבלות. אבער די שאלה איז צי ס׳איז דא עפעס א זאך וואס קערט זיך אן. ס׳איז ווי א מענטש וואס ראנט א פראגראם – ער האט עס געמאכט, אבער ער קערט זיך נישט אן פאר יעדן דעטאל.
[הערת אגב: דער רמב״ם׳ס משל אין דעם פרק פון „אדם עולם קטן” – די וועלט איז ווי די האר פון א מענטש. א מענטש דארף האר, אבער וועלכע האר, וויפיל האר – ס׳מאכט נישט אויס. ס׳איז נישט עפעס וואס דער מענטש קערט זיך אן דערפאר. אזוי אויך ביים אייבערשטן – ער מאכט אלעס, אבער אן א ספעציפישע „קעיר” פאר יעדן דעטאל.]
דער עיקר חילוק: מצד דעם אייבערשטער vs. מצד אונז
מצד דעם אייבערשטער (בערך לעצמותו) איז נישט דא קיין פראבלעם – ער טוט יא אלעס. א גרויסער טעות וואס מענטשן האבן: זיי מיינען אז קבלה זאגט אז דער אייבערשטער אליין טוט נישט גארנישט, נאר די מדות טוען. דאס איז דער אפאזיט! דער אייבערשטער מצד עצמותו טוט אלעס. דער פראבלעם איז נאר אז ער טוט עס נישט אויף א וועג וואס מיר קענען פארשטיין. ער טוט אלעס אזוי ווי דער מענטש׳ס נפש מאכט אז זיינע האר זאלן וואקסן – דו קענסט זיך באציען צו דעם מענטש, אבער נישט צו דעם לעוועל וואס זיינע האר וואקסן. איך קען נישט רעדן מיט א מענטש׳ס בארד, איך רעד מיט זיינע מדות.
דער הכרח פון מדות – פאר אונזער זייט
אונז ווילן גלייבן אז דער אייבערשטער איז משגיח – דאס איז דער וויכטיגסטער נקודה. דאס איז דער קאנעקשאן פון דעם אייבערשטער צו דער וועלט. דער רמב״ם זאגט אמת אז דער אייבערשטער מאכט אלעס דירעקט, אבער מענטשן זענען נישט צופרידן דערמיט – מענטשן ווילן דוקא דעם „מיטל זאך”, דעם ביניים.
גאנצע קבלה איז צו רעדן וועגן דעם ביניים צווישן דעם אייבערשטער און דער וועלט. ווי קען זיין א ביניים? דאס איז דער אנהייב פון דער שאלה. אזוי ווי ווען איך רעד מיט דיר, דארף איך האבן א „מצוע” (מיטל) – עפעס משותף. אויב דו ווילסט אז דער אייבערשטער זאל רעדן מיט דיר, דארפסטו קענען רעדן פון א זאך וואס איז א מצוע.
—
דער חילוק צווישן רמב״ם און קבלה
דער רמב״ם וויל כביכול קענען רעדן פון דעם אייבערשטער סעפאראט פון דיר. דער רמב״ם לאזט נאר רעדן פון דעם אייבערשטער אלס אין סוף וואס טוט אלעס דירעקטלי. אבער דאן – וואס איז דעם אייבערשטער׳ס „פערזענליכקייט”? דער רמב״ם זאגט כביכול אז דעם אייבערשטער׳ס „גוף” איז די גאנצע וועלט. אבער דאן קענסטו גארנישט טון מיט דאס.
קבלה וויל זאגן: דער אייבערשטער האט נישט נאר אזוי ווי דעם „גוף” (= די וועלט), נאר אויכעט עפעס אינצווישן – אזוי ווי די נפש, אזוי ווי מדות. ווי עקזיסטירן די מדות? נישט אין דעם אייבערשטער (ווייל זיי מאכן אים נישט פאר א בעל מדות), אבער זיי עקזיסטירן.
[הערת אגב: אפילו ביי א מענטש – ווען מ׳רעדט פון מדות, רעדט מען נישט פון דעם „אחד פשוט” פון דעם מענטש, נאר פון דער נפש אין דעם כלי. אפילו דער וואס גלייבט אז א מענטש איז אן עצם פשוט, רעדט ער נישט געווענליך מיט אים אויף דעם לעוועל – חוץ אפשר געוויסע חסידישע רביים וואס פרובירן.]
—
דריי פשטים אין „תורה דברה כלשון בני אדם”
פשט 1 – דער נאאיווער, קינדערישער פשט
דער אייבערשטער איז א מענטשל וואס זיצט ערגעץ אינדרויסן פון דער וועלט, ער ווערט happy, ער רעגט זיך, אמאל שיקט ער א בליץ. דאס איז שטותים.
פשט 2 – דער רמב״ם׳ס פשט
דער אייבערשטער איז נישט קיין מענטש, ער רעגט זיך נישט, ער האט נישט קיין מדות. אבער ס׳איז דא בליצן אויף דער וועלט. ווער מאכט בליצן? דער אייבערשטער. ווען ס׳וואלט געווען א מענטש, וואלט מען עס גערופן קנאות – דערפאר הייסט עס „כעס”. דער רמב״ם איז אויך מודה אז מ׳זאגט אז דער אייבערשטער האט פארשידענע מדות (דרייצן פון זיי כל הפחות). ער זאגט נישט אז מ׳זאל אויפהערן עס צו זאגן – ער זאגט נאר מ׳זאל נישט זאגן אז דער אייבערשטער האט מדות, נאר אז ער טוט מדות. ער איז „נקרא” אזוי – מיר רופן אים אזוי.
אבער דאן קומט מען אריין אין א פראבלעם: מיר ווייסן אז ס׳איז נישט אמת, סאו ס׳פאסט גארנישט אים אזוי צו רופן.
פשט 3 – דער קבלה׳דיגער פשט
קבלה לעגיטימיזירט דאס. זיי זאגן נישט אז דער אייבערשטער זיצט אינדרויסן פון דער וועלט און רעגט זיך (פשט 1). נישט אז „כעס” איז סתם א ווארט וואס מיר נוצן פאר קליינע מענטשן כדי זיי זאלן פארשטיין דעם בליץ (פשט 2). נאר: דער אייבערשטער האט יא געמאכט, מהוה געווען, א כעס – א מציאות׳דיגע כעס. ס׳איז א ריכטיגע ענטיטי.
דער כעס עקזיסטירט נישט אויסערהאלב דער אצילות – אויסערהאלב דער אצילות עקזיסטירט ער נישט. אבער ער איז נישט נאר א קאנצעפט, ער איז עפעס א מציאות. ס׳איז ווי דעם אייבערשטער׳ס „פערזענליכקייט” – וואס איז נישט דער אייבערשטער אליין. נאך ווייניגער ווי מיין פערזענליכקייט איז „מיר”, איז דעם אייבערשטער׳ס פערזענליכקייט „ער”. אבער ס׳איז אן ענטיטי.
—
דער הכרח פון ספירות אין עבודה
דערפאר דארף א מענטש דאווענען צום אייבערשטער דורך זיינע ספירות, נישט דירעקט. די ספירות זענען א הכרח – ווייל די תורה אליין פאדערט אז מ׳זאל זיך באציען צו עפעס. ווען מ׳גייט דירעקט צום אין סוף, ווערט מען פאראליזירט – מ׳קען נישט טון גארנישט.
דער אייבערשטער האט פאר א סיבה באשאפן א וועלט וואס זאל אויסזען ווי א וועלט, און ער וויל אז מיר זאלן זיך אימאדזשינען כאילו מיר טוען עפעס, און פאר דעם דארף מען זיך אימאדזשינען אז דער אייבערשטער ווערט אויפגערעגט פון עבירות און ער ווערט happy פון מצוות. אבער דאס איז נישט רילעיטעד צום אין סוף. דער אין סוף איז סתם אלעס, און מיר האבן קיין אידעע וועגן דעם.
—
וואס ספירות זענען – א פּאזיטיווע דעפיניציע
די ספירות זענען נישט עפּעס וואס עקזיסטירט אויסערהאלב דער וועלט, נישט עפּעס וואס שטייט פאר זיך אליין. עס איז א מידה׳דיגער באגריף – א קאנצעפּט וואס באשרייבט ווי אזוי דער אייבערשטער טוט עפּעס. מען קען דאס רופן „גאט”, כאטש עס איז נישט דער גאט אין זיין עצם. עס איז גאט ווען ער טוט עפּעס – גאט אין זיין פעולה.
דער רמב״ם האלט אויך אז מען קען רעדן וועגן גאט ווען ער טוט עפּעס – אבער ער גיט דעם נישט קיין אייגענע מציאות. דער חידוש פון
קבלה איז: מען זעצט דעם „יא” – דעם פּאזיטיוון אינהאלט – אין דביקות, און דאס איז גאון. דאס הייסט, די מקובלים געבן נעמען פאר די אופנים ווי דער אייבערשטער טוט זאכן, און זיי זאגן אז דאס איז אן עכטע מדרגה – נישט בלויז א משל אדער א נעגאטיווע באשרייבונג. דער אייבערשטער טוט זאכן דורך די מדרגות, און פארוואס טוט ער עס אזוי? כדי מיר זאלן עס קענען פארשטיין – דאס איז דער צמצום.
—
דער רמב״ם׳ס פּראבלעם – ער ענדיקט אויף מיט א נישט-פּערסאנעלן גאט
דער רמב״ם מוז, אין א געוויסן זין, ענדיקן אויף מיט א גאט וואס מען קען נישט גרייפן – וואס פירט פּראקטיש צו א מין אטעאיזם אין דער אקטועלער וועלט, ווייל זיין גאט קען נישט ווערן דערגרייכט. דער רמב״ם אליין וואלט געזאגט: טראכט וועגן גאט דורך וויסן וואס ער איז נישט, און דאס וועט זיין נאך בעסער. אפשר אין געוויסע מקומות זענען זיי (רמב״ם און מקובלים) נישט אמאל חלוק – עס איז נישט אפילו א חילוק.
דער רמ״ק אליין זאגט אז איינער פון די טעמים צו לערנען קבלה איז צו וויסן וואס דער אייבערשטער איז נישט – אפילו נישט ספירות. אבער דער נפקא מינה איז: דער וואס לערנט קבלה ווייסט אז דער אייבערשטער האט יא ספירות, און דאס איז נאכאנאנד נישט ער אליין – דאס איז איין קלארער חילוק.
—
דער פּערסאנעלער גאט – די צענטראלע שאלה
דאס איז די וויכטיגסטע שאלה וואס יעדער איד דארף אויספיגערן: ביז וואו איז דער אייבערשטער א „פּערסאנעלער גאט”, און וואס מיינט עס צו האבן א פּערסאנעלן גאט אויב מען וויל זיין א מענטש? אויב מען האט נישט א פּערסאנעלן גאט, איז מען אויך נישט א פּערסאן – דאס איז דער פּראבלעם.
ווען מען זאגט קריאת שמע, מעג מען געדענקען אז דער אייבערשטער איז איינס. אבער ווען מען זאגט „ברוך אתה ה׳ חונן הדעת” – איז דא א ספּעציפישע הוי״ה וואס איז „חונן הדעת”. עס איז די זעלבע הוי״ה וואס איז אלעס, אבער א ספּעציפישע מדה – וואס דער רמ״ק רופט „בערך בחינתו על מדותיו” – ווען מען טראכט וועגן גאט אז ער איז מיט אונז.
דער פּערסאנעלער גאט און דער איין גאט – זיי מוזן זיין איינס
דער בעל שם טוב האט געוואלט ברענגען משיח דורך „קרבה אל נפשי גאולה” – אז דער אייבערשטער זאל זיין מיין גאט. אויך שבתי צבי האט גערעדט וועגן דעם. אבער זיי זענען נכשל געווארן אין דעם וואס זיי האבן צעטיילט דעם פּערסאנעלן גאט פון דעם איין גאט – שתי רשויות. דער זוהר, דער רמ״ק, און די ריזענס פון קבלה זענען זייער פארנומען דערמיט אז עס מוז זיין דער זעלבער איינער – עס קען נישט זיין א צווייטער גאט, דאס וואלט געווען זייער משונה.
דער משל: עס איז דא יודן, און עס איז אויך מענטשן. א יוד איז א סארט מענטש – א גוטע סארט מענטש. אזוי אויך: יודישקייט איז א גוטע סארט גאט. „אלהי אברהם” איז א גוטער פּירוש אויף דעם גאט – אפשר דער בעסטער פּירוש. דער אייבערשטער אליין האט געמאכט דעם פּירוש, ווייל מיר מאכן גארנישט, אלעס מאכט דער אייבערשטער. אבער אויב מען פארגעסט צו זאגן אז עס איז א פּירוש – אז עס איז אים – דאן ווערט עס פּראבלעמאטיש.
—
דער מענטש און דער אייבערשטער – עולם אדם קטן
דער רמ״ק אליין זאגט אין סוף פון יענעם פּרק (וועגן עולם אדם קטן) אז עס זענען דא חילוקים צווישן גאט און דעם מענטש. אבער – און דאס איז א גרויסער חידוש – אלע חילוקים וואס ער האט געזאגט זענען נאר אמת וועגן דער נידעריגער נפש פון מענטש. דער עכטער שכל פון מענטש – דאס וואס לעבט אויף אייביג – איז די אמת׳דיגע זעלבע זאך ווי דער אייבערשטער. דאס איז וואס דער רמב״ם רופט „שכל הנקנה”, און וואס חסידים רופן „עצם הנשמה” – דער סענס אז די נשמה איז באזיש אידענטיש מיט גאט, אדער עפּעס אין דעם כיוון. קיינער פארשטייט נישט גענוי וואס דאס מיינט, אבער עס איז אמת.
[הערת אגב: אריסטו זאגט אז עס קען נישט זיין אז די בעסטע זאך איז צו זיין א גוטער מענטש אדער צו וויסן מענטשליכע זאכן, ווייל די בעסטע זאך אין דער וועלט איז נישט קיין מענטש – דער אייבערשטער איז בעסער פון מענטשן. Knowledge איז וועגן וויסן גוטע זאכן. סאו ווי קען תיקון המעשה – מאכן מענטשן גוט – זיין די בעסטע זאך? עס איז נאר מתקן א זאך וואס איז נישט די בעסטע. די בעסטע זאך איז צו וויסן גאט, און דאס איז נישט קיין מענטשליכע זאך. אבער א מענטש האט א possibility צו וויסן דאס – דאס הייסט אז א מענטש האט א נפש אלקי, א שכל.]
—
שבתאי צבי׳ניקעס – דער טעות פון צעטיילן פּערסאנאליטי פון נשמה
די שתי רשויות אין מענטשן – דאס זענען די וואס זאגן אז דער „אני”, דער self, עצם הנשמה, איז נישט דיין פּערסאנאליטי. דאס איז דער אמת׳ער טעם פארוואס שבתאי צבי׳ניקעס טוען עבירות. מענטשן מיינען אז זיי טוען עבירות ווייל עס איז א „מצוה צו ממלא זיין ניצוצות” – אבער דער אמת׳ער גרונט איז אז זיי צעטיילן זייער פּערסאנאליטי פון זייער עצם. ווען מען צעטיילט דאס, קען די פּערסאנאליטי טון וואס זי וויל – עס ווערט זייער משונה. איינע פון די וועגן ווי אזוי מען „באווייזט” דעם ספּעריישאן איז דורך טון עבירות – און דאס איז פארוואס זיי טוען אלע מעשים זרים.
—
דער תכלית השלימות
דער תכלית השלימות איז אז מען זאל האבן אלע דריי צוזאמען: א גוטע פּערסאנאליטי, א גוטער מענטש זיין, און א נשמה זיין. רוב מענטשן זענען „סטאק” אין איין זייט – עס איז זייער שווער צו טון ביידע. עס איז ווי רצוא ושוב – מען דארף א ביסל זיין א מענטש, און א ביסל נישט זיין א מענטש.
—
מסקנא פון דעם הכרח: מען מוז גלייבן אין ספירות
פון דעם אלעם דארף מען גלייבן אין ספירות. ווייל „לעיקר אמיתתו נסתם אלו ואלו” – דאס הייסט, מען דארף האבן ספירות כדי דער אייבערשטער זאל זיין א פּערסאנעלער גאט, כדי עבודה זאל זיין מעגליך, כדי דער מענטש זאל קענען זיין א מענטש מיט א שייכות צום אייבערשטן.
דאס איז „על דרך החקירה” – דער פילאזאפישער הכרח פאר ספירות, וואס דער רמ״ק רופט „מפאת התורה על דרך החקירה, ראיה מכרחות כסף” – מען קען עס אפפרעגן, אבער עס איז א שטיקל ראיה מצד תורה אויף א חקירה׳דיגן וועג.
—
צוויי סארטן חקירה
דער רמ״ק שרייבט: „אמנם על דרך החקירה בזולת זה אין לנו עסק בה”. דא ווערט אויסגעטיילט צווישן צוויי סארטן חקירה:
1. חקירה וואס מאכט סענס פון וואס מען גלייבט שוין – דאס רופט דער רמ״ק „ביאור פנת התורה על דרך החקירה”. דאס איז דער וויכטיגער סארט חקירה.
2. ריינע פילאסאפיע – אן ראיות פון תורה, בלויז פון ריינעם טראכטן (pure thought). דאס איז וואס דער ספר העיקרים טוט. דער ספר העיקרים ווערט באשריבן אלס א זייער אינטערעסאנטער מורה נבוכים.
דער רמ״ק זאגט קלאר: „אבל אין דרכינו בחיבור זה על דרך החקירה” – דער פרדס רמונים איז נישט קיין פילאסאפיע-ספר. ווער עס וויל ריינע פילאסאפיע זאל גיין לערנען פראקלוס (Proclus), וואס האט געפרובט צו שרייבן איין ספר וואס איז סטרעיט פילאסאפיע, און ער טוט אויך דעם זעלבן שפיל מיט אריסטו און פלאטא.
[הערת אגב: ס׳ווערט דערמאנט דער רמב״ם׳ס פרינציפ „לא תהא תורתנו השלימה כשיחה בטלה שלהם” – אז אויב אריסטו קען ברענגען ראיות פון האמער, קען איך ברענגען ראיות פון חומש.]
דער רמ״ק האט נישט גע׳קעיר׳ט צו טון חקירה דירעקטלי, אבער אנדערע האבן יא. ס׳ווערט באמערקט אז זייער ווייניק מענטשן זענען עכט גרייט צו טראכטן פאר דריי מינוט אליין – מ׳שטיצט זיך אויף וואס „שטייט אין ספרים הקדושים”.
—
ראיות פון פסוקים פאר די ספירות
די ערשטע דריי ספירות – פון איוב כ״ח
דער פסוק זאגט: „וְהַחָכְמָה מֵאַיִן תִּמָּצֵא וְאֵי זֶה מְקוֹם בִּינָה”. דא זעט מען די ערשטע דריי ספירות:
– אַיִן = כתר (די ערשטע ספירה). דער רמ״ק האלט אז כתר איז די ערשטע ספירה. כתר הייסט „אין” ווייל מען קען עס נישט זען, נישט באגרייפן – ס׳איז „עין” (נישטא, אומזיכטבאר).
– חכמה = די צווייטע ספירה, וואס „קומט פון אין” – „החכמה מאין תמצא”.
– בינה = „ואי זה מקום בינה” – חכמה איז דער „מקום” (ארט) פון בינה.
דער טייטש פון „אי” ווערט צעלייגט: א״י = אלף (א) + יוד (י), וואס רמז׳ט אויף כתר און חכמה. חכמה איז דער מקום פון בינה.
די קשיא ווערט געפרעגט: פון וואנען קומט דער כתר אליין? דאס ווייסט מען נישט, ווייל כתר איז „אין” – עס איז אומבאגרייפלעך. מען קען נישט זען דעם כתר, מען קען נישט וויסן פון וואנען כתר קומט.
די זיבן אונטערע ספירות – פון דברי הימים (דוד המלך)
דער פסוק „לְךָ ה׳ הַגְּדֻלָּה וְהַגְּבוּרָה וְהַתִּפְאֶרֶת וְהַנֵּצַח וְהַהוֹד כִּי כֹל בַּשָּׁמַיִם וּבָאָרֶץ” – דאס איז דער איינציגער פסוק וואו אלע זיבן אונטערע ספירות ווערן דערמאנט אין איין מאל.
– „לך ה׳” = בינה. פארוואס? ווייל „לך” (ל״ך) = גימטריא 50, און בינה האט חמשים שערים. אויך, „לכה” און „כל” זענען די זעלבע אותיות (חותם המתהפך). פון „לכה” ווערט „כל” – עס גייט באקווערטס. דאס רמז׳ט אז „כי כל בשמים ובארץ” – אלץ וואס באקומט פון בינה הייסט אויך „כל”.
– הגדולה = חסד. די אלטע מקובלים (ווי דער רמב״ן) האבן עס גערופן „גדולה”, נישט „חסד”.
[הערת אגב: ס׳איז נישט קלאר ווער האט אנגעהויבן רופן „חסד” – אפשר דער זוהר. די אלטע מקובלים האבן געזאגט „גדולה” און „פחד” (אנשטאט גבורה), און מיר זאגן „חסד” און „גבורה”.]
– הגבורה = גבורה (פחד יצחק ביי די אלטע מקובלים)
– התפארת = תפארת
– הנצח = נצח
– ההוד = הוד
חמשים שערי בינה – ערקלערונג
פארוואס שטייען דא חמשים שערים? ווייל בינה מתפשט עד הוד – די נעקסטע פינף ספירות (חסד, גבורה, תפארת, נצח, הוד) זענען אליין די ארטיקולאציע פון די חמשים שערי בינה. ווען יעדע פון די פינף ספירות ווערט מער מפורט (טיימס צען), קומט אויס פופציג.
ס׳ווערט אויסגעטיילט צווישן:
– חמשים שערי בינה אינערלעך – ווען די מקורות זענען נאך אין בינה אליין (מען קען דאס רופן חג״ת שבבינה).
– חמשים שערי בינה אויסערלעך (עקסטערנאליזד) – ווען זיי קומען ארויס אין די פינף ספירות חסד ביז הוד.
דער רמ״ק ערקלערט דאס לויט דעם זוהר: פינף ספירות וואס קומען ארויס פון בינה, מאל צען, גיט פופציג.
[הערת אגב: זיבן מאל זיבן (49) איז נישט די נארמאלע וועג ווי מען רעכנט ספירות – ס׳איז דא ריזאנס פאר דעם וואס מען וועט שפעטער געפינען.]
ל׳ און כ׳ – צורות פון ספירות
די ספירות ווערן באשריבן מיט צורות פון נקודות (טעמים):
– ל׳ = חסד, גבורה, תפארת – זיי שטייען ווי א סגול אדער סגולתא. אפשר אמאל איז תפארת אויבן (סגולתא) און אמאל אונטן (סגול).
– כ׳ = נצח, הוד – זיי שטייען ווי א צירי אדער א שורוק ווען זיי שטייען גראד.
דער חותם המתהפך ווירקט דא אויך – אמאל זענען נצח-הוד א שורוק און ווערן א צירי, אדער פארקערט. און די זעלבע זאך מיט סגולתא/סגול. דער רמ״ק גיט נישט דא א פולע ערקלערונג, נאר ער זאגט אז ווער עס וויל מער וויסן וועגן שורות זאל קוקן אין שער השורות פרק ז׳.
[הערת אגב: ס׳ווערט באמערקט אז דער רמ״ק אסומ׳ט אז דער לערנער ווייסט שוין קבלה – „ס׳איז נישטא אזא זאך ווי אן הקדמה פון קבלה. אדער דו ווייסט נישט, אדער דו ווייסט יא.” דאס איז א גוטער וועג צו לערנען – „דזשאמפ אריין, און דו וועסט זען.”]
—
דער תרגום אויף „לך ה׳ הגדולה” אין דברי הימים
דער פסוק „כי כל בשמים ובארץ” ווערט געברענגט מיט א תרגום. אבער אויף דברי הימים איז נישטא קיין אמת׳ער תרגום אונקלוס – אונקלוס האט נאר געמאכט אויף תורה, און יונתן בן עוזיאל האט געמאכט אויף נביאים, נישט אויף כתובים (ווי די גמרא זאגט). דער תרגום וואס ווערט דא ציטירט איז מסתמא פון דעם זוהר, וואס ברענגט עס בשם א „תרגום”. עס איז אומקלאר וואו דער מקור איז – אפשר איז עס א גירסא וואס דער זוהר האט געהאט, אדער אפשר האט דער זוהר פאראפראזירט א תרגום מיט א קבלה׳דיגן פשט.
דער תרגום גייט לויט דער באקאנטער מדרש (וואס דער מהר״ל רעדט אסאך וועגן דעם): הגדולה איז יציאת מצרים, הגבורה איז קריעת ים סוף און מתן תורה, הנצח איז מלחמת עמלק, ההוד („זיו יקרך”) איז דער נס פון די זון אין גבעון און די לבנה אין עמק אילון. דער תרגום זאגט אויך אז דער אייבערשטער „סובל כל עלמין בשמיא וארעא” – ער טראגט אלע וועלטן אין הימל און ערד.
—
דער פשט פון „כי כל” – יסוד מייחד תפארת און מלכות
דער זוהר׳ס פשט אויף „כי כל בשמים ובארץ” איז: „המייחד תפארת דאיקרי שמיא, וארעא דאיקרי מלכות, ביחודא” – דאס מיינט דער יסוד, וואס פאראייניגט תפארת (שמים) מיט מלכות (ארץ). דאס ווארט „אחד” (אדער דער מושג פון „כי כל”) ווערט פארשטאנען ווי שמאחד – ער מייחד זיי, ער קאנעקט זיי. דאס איז דער יסוד – ער איז דער פארבינדונג צווישן תפארת און מלכות.
—
פארוואס שטייט מלכות נישט אין סדר?
דער רמ״ק פרעגט: אין פסוק שטייט „לך ה׳ הגדולה והגבורה והתפארת והנצח וההוד” – אבער מלכות שטייט נישט אין דעם סדר. ער זאגט: „לא נתבאר בכתוב היטב.” מ׳פרעגט: עס שטייט דאך יא „לך ה׳ הממלכה” אין דעם ווייטערדיגן פסוק! דער תירוץ איז דער חילוק: פארוואס שטייט מלכות נישט גלייך נאך תפארת, אין דעם ריכטיגן סדר?
דער רמ״ק׳ס ענטפער באזירט זיך אויף א יסוד׳דיגער קבלה-תורה: לפני המיעוט (פאר דער ירידה) איז די מלכות געווען אויף דעם זעלבן מדרגה ווי די תפארת – ביידע דירעקט פון בינה, שוה בשוה. נאכדעם מיעוט איז די מלכות אראפגעפאלן אונטער נצח, הוד, יסוד. דעריבער שטייט מלכות נישט גלייך נאך תפארת אין פסוק – ווייל דאס וואלט אנגעוויזן אויף איר אריגינעלע פלאץ „כמו שהיתה לפני המיעוט”, וואס איז נישט דער יעצטיגער מצב.
אבער דער פסוק זאגט דאך „לך ה׳ הממלכה” – מיט אן עקסטערע „לך ה׳” – צו ווייזן אז די מלכות גייט צוריק ארויף, „חזר וייחד לה את השורש.” דאס הייסט, „לך ה׳” ווייזט אויף איר שורש אין בינה, צוזאמען מיט תפארת. דאס איז דער מושג פון „שני מלכים משתמשים בכתר אחד” (תנחומא) – דער „כתר” פאר ביידע תפארת און מלכות איז בינה. אין אריז״ל׳ס לשון: דער כתר של בינה ווערט כתר פאר זעיר אנפין (תפארת) און נוקבא (מלכות).
—
דער אריז״ל׳ס צוגאנג
דער אריז״ל וואלט דאס פארשטאנען אין זיין שיטה פון פרצופים: תפארת און מלכות זענען צוויי באזונדערע פרצופים (זעיר אנפין און נוקבא). לפני המיעוט זענען זיי געווען שוה בשוה – ביידע אזוי הויך ווי בינה (תפארת דבינה). נאכדעם מיעוט איז מלכות אונטער תפארת, אדער תחת היסוד של תפארת, אדער אחור באחור – פארשידענע מצבים. אלע תורות פון רשב״י האבן צו טון מיט דעם ענין פון ירידת המלכות.
—
ווייטערדיגע מקורות פאר צען ספירות
עס ווערט דערמאנט אז עס זענען נאך פסוקים וואו מ׳זעט אלע צען ספירות: די עשר אזכרות (צען מאל שם ה׳), די עשרה הילולים (ברכי נפשי), און די עשרה מאמרות. דער ספר גייט ווייטער רעדן וועגן דעם אין שער ב׳ – „טעם האצילות” – וואס איז זייער פארבונדן מיט דער פראגע: פארוואס דארפן מיר צען ספירות? דארט ברענגט ער נאך ראיות און רמזים.
[הערת אגב: עס ווערט באמערקט אז דער ספר איז נישט אלעמאל ארגאניזירט אזוי ווי מ׳וואלט געוואלט – מאנכע ענינים וואס געהערן צוזאמען זענען צעשפרייט אין פארשידענע שערים.]
תמלול מלא 📝
עשרת הדברות, בריאת העולם, און דער אנהויב פון פרק ח׳ אין פרדס רמונים
הקדמה: א דבר תורה וועגן עשרת הדברות
איך האב געזען א דבר תורה, איך האב זיך אפילו געוואונדערט. איך האב געלערנט אביסל עשרת הדברות ערב שבת פאר די שיעור, אפשר וועל איך עס זאגן טאקע ביי די שיעור אויך. איך מעג זאגן א זאך צוויי מאל, אמאל קיינער ווייסט נישט דערפון.
סאו, איך האב געטראכט, ס׳זאל זיין אינטערעסאנט אז אין די עשרת הדברות שטייט – אין פרשת ואתחנן שטייט דאך נישט, שטייט די אנדערע טעם פאר שבת, רייט? דאס ווייסט יעדער. ס׳שטייט “וזכרת כי עבד היית”, ס׳שטייט נישט “כי ששת ימים”.
האב איך מיר געכאפט אז דאס איז בעצם אסאך א גרעסערע פראבלעם, ווייל אזוי ווי דער רמב״ן זאגט אין פרשת בראשית אז דאס איז – די אייבערשטער האט באשאפן די וועלט אין זעקס טעג, די אלע פרטים, און אין פרשת בראשית פארשטייט מען נישט אמת׳דיג גארנישט, סודות התורה. און דער רמב״ן זאגט, איי, מ׳דארף דאך וויסן? זאגט ער, נו, ס׳שטייט שוין אין די עשרת הדברות “כי ששת ימים עשה ה'”, ס׳פעלט נישט מער פון דעם, קיינער ווייסט נישט מער פון יענע פסוק, ער ווייסט ענייוועיס קיינער נישט. “כי ששת ימים עשה ה׳ את השמים ואת הארץ”, וואלט געווען מער ווי גענוג. איי, צו קאנווינסן די גוים, זיי פארשטייען ענייוועי נישט. בקיצור, ס׳מוז זיין וועגן “כח מעשיו”, בקיצור, מ׳דארף פארשטיין פארוואס. דאס איז דער רמב״ן׳ס הסבר אויף די קשיא פון די מדרש וואס רש״י ברענגט.
די פראבלעם: אין ואתחנן פעלט בריאת העולם
סאו, אין אנדערע ווערטער, איך האב געכאפט אז בעיסיקלי די עשרת הדברות איז ווערי אימפארטענט, רייט? ס׳געבט ארויס “אנכי ה׳ אלקיך אשר הוצאתיך”, יא? דאס איז ווי א בעיסיק זאך. דאס איז דאס וואס דארף יעדער איד קענען, דאס איז לייגט מען די לוחות. דאס איז אזוי ווי די פיקטשער פון אידישקייט, די פיקטשער וואס מ׳מעג יא מאכן, איך ווייס נישט. אויסגעקריצט אויף א שטיין, די צען זאכן. און ס׳שטייט דארט אז דער אייבערשטער האט געמאכט די וועלט אין זעקס טעג, ס׳איז זייער וויכטיג, ס׳איז אימפארטענט אז ס׳שטייט דארט. שבת איז אזוי ווי אלע אנדערע זאכן, נאר ס׳איז אלעס בעיסיקע זאכן וואס דארט שטייט.
נאכדעם ווען מ׳גייט צו די לוחות שניות, צו פרשת ואתחנן, שטייט עס נישט, דו כאפסט? ס׳איז נישט סתם אז ס׳האט געטוישט די טעם. א איד קען ליינען די גאנצע עשרת הדברות, די ווערזשען פון פרשת ואתחנן, ער וועט נישט וויסן אז דער אייבערשטער האט באשאפן די וועלט. ער וועט זיכער נישט וויסן אז דער אייבערשטער האט באשאפן די וועלט אין זעקס טעג.
בריאת העולם אין ספר דברים
איך האב אים געפרעגט, איך האב אים געמאכט א סערטש. בקיצור, איך האב געמאכט א סערטש, איך האב געטראכט, אוקיי, מילא ואתחנן, וואס איז מיט די גאנצע ספר דברים? שטייט בריאת העולם אין גאנץ ספר דברים? שטייט זייער אסאך מאל וועגן יציאת מצרים, הונדערטער מאל. אין האזינו שטייט אפשר ברמז, “ויצב גבולות עמים”, אפשר רעדט זיך וועגן פרשת נח. ס׳שטייט “הלא הוא אביך קנך”, ס׳שטייט נישט געהעריג בריאת העולם. אין האזינו הייבט זיך אן אין מדבר, “ימצאהו בארץ מדבר”. יא, ס׳הייבט זיך אן אין די מדבר. אוקיי, אבער שפעטער איז יא דא אביסל. ניין, באט ס׳איז זייער פאני, ס׳איז געווען אין מדבר. דאס איז נישט געווען אין מדבר.
סאו, איך האב געזען, אזוי זאגט עס גוט. ס׳שטייט איינמאל אינגאנצן, אזוי האט די סערטש געזאגט, איך האב נישט געטשעקט, אבער ס׳זעט מיר אויס. ס׳שטייט איינמאל אין גאנץ ספר דברים שטייט אז דער אייבערשטער האט באשאפן די וועלט. וואו? אין דברי תחנונים, ביי די הקדמה פון עשרת הדברות. רייט? ס׳שטייט, נו, וואו איז עס? און מ׳זאגט עס דאך תשעה באב, רייט? “כי שאל נא לימים ראשונים אשר היו לפניך, ולמן היום אשר ברא אלקים אדם על הארץ, ולמקצה השמים ועד קצה השמים” וכו׳. יא? איינמאל ווערט דערמאנט אז דער אייבערשטער האט געדארפט א מענטש.
דער זוהר און די גמרא אויף דעם פסוק
ס׳איז זייער אינטערעסאנט, ווייל פון דעם האט די גמרא געלערנט אז “שנים בראשית אתה שואל, לפניו אי אתה שואל”, איז איינע פון די זייער בעיסיגע פסוקים פון די זוהר, “ולמקצה השמים ועד קצה השמים”, פון בינה ביז מלכות. למעלה מבינה טאר מען נישט וויסן. בקיצור, יא, די גמרא זאגט אז פון דא זאל זיין א מקור פאר די משנה פון “אין דורשין”. פרשת בראשית שטייט נישט, מ׳ווייסט נישט צי מ׳מעג עס לערנען. דברי תחנונים שטייט.
וואס שטייט אין דעם פסוק?
יעצט, טראכט אריין, וואס שטייט אין דעם פסוק? אין דעם פסוק שטייט אזוי: פרעג דיך נאך, קענסטו זיך נאכפרעגן די גאנצע היסטאריע, פון בריאת העולם ביז גאנץ דזשיאגראפיע, מיט סיי שמיים וועל מיט סיי שמיים. די איינציגע זאך וואס איז אינטערעסאנט איז אז דער אייבערשטער האט גערעדט מיט מענטשן איינמאל. שטייט בפירוש, און די איינמאל וואס ס׳שטייט יא א בריאת העולם, שטייט אז דיר איז אזוי איז נישט אינטערעסאנט. ס׳שטייט נישט ממש דאס, אבער אזוי לערן איך. פשט. ס׳שטייט “אתה הראת לדעת כי ה׳ הוא האלקים” – דאס איז אינטערעסאנט.
נאך א רמז אין ואתחנן
און ער זאגט נאך מער, אז ס׳שטייט אביסל פארדעם, אין ואתחנן איז דא נאך איין פלאץ וואס איז מרומז כמעט קלאר, איך מיין אויך די עשרת הדברות איז אמת׳דיג די זעלבע זאך, די ששת ימי בראשית, ווייל ס׳שטייט “פן תשחיתון ועשיתם לכם פסל תמונת כל סמל, תבנית זכר או נקבה, תבנית כל בהמה, תבנית כל צפור כנף, תבנית כל רומש, תבנית כל דגה, ופן תשא עיניך השמימה” – דאס איז בערך ווי די ששת ימי בראשית אויף א געוויסע סדר. דאס איז כמעט די נוסח פון די חלוקות, די זאך אין די הימל, אין די ערד, אין די וואסער, אין די לופט. אויך די ויקרא גייט אסאך אין די מחוברות אסורות׳קייט מיט די ליסט.
סאו ווייטער, וואס שטייט דארט? די אלע זאכן זענען נישט. מעשה בראשית דאס איז נישט קיין… וואס איז דער אייבערשטער? וואס איז געקענט יא? “ואתכם לקח ה׳ ויוציא אתכם” – יציאת מצרים און מתן תורה.
דער כוזרי׳ס שיטה
סאו מער ווייניגער, דער בעל השיטה אז “בראשית” איז נישט אינטערעסאנט, נאר “הוצאתיך” איז פרשת ואתחנן, כמעט בפירוש. אבער בראשית האט מען נישט געהאלטן אזוי, נאך די שאלה האט מען נישט געהאלטן אזוי. אבער סיי פון תבואים האט געהאלטן אמאל. עס איז טיפער ווי דעם, באט וואטעווער, קען מען גיין תורת וועג דאס.
נא, איך מיין צו זעהט, דאס איז די בעסט וועי אוו אינדערסטענדינג, אזוי ווי די… קענסט דאך די מחלוקת פון די… איך געדענק שוין נישט וועגן די קאצקער רבי, און… אבער רבי בונם האט געפרעגט פאר דער קאצקער רבי, ווי ער האט גענומען התעוררות פאר עבודת השם? ער זאגט, ס׳שטייט דאך “שאו מרום עיניכם, וראו מי ברא אלה”. האט רבי בונם געזאגט, ער, דאס איז גוט פאר א גוי׳אישע רעאקציע. וואס איז מיט דיין אידישקייט? א איד דארף נעמען פון יציאת מצרים. דער שם משמואל ברענגט עס, און ער זאגט אז דאס איז דער גאנצע פשט פון די כוזרי, דאס איז ווארט פאר ווארט וואס די כוזרי זאגט.
אבער רבי בונם האט געזאגט אז זיין זון האט געזאגט אז ער קען פאראנטווארטן זיין זיידן. ער זאגט אז אמת, א לאנט האט ער פארגענומען. אה, די יציאת מצרים האט געאפנט די הארץ אז מ׳זאל קענען פארשטיין מעשה בראשית. ס׳איז עפעס א שילוב, ס׳איז דאס א צייט.
מעשה בראשית איז נישט אירעלעוואנט
סאו, יא, סאו, בקיצור, ווען דו זאגסט אז ס׳איז נישט צו אירעלעוואנט די מעשה בראשית, ס׳איז אירעלעוואנט ווייל טאמער צו פארשטיין אזוי ווי א גוי איז עס נישט רעלעוואנט. איך וויל מאכן פרעגן נעיטשור, איך וויל מיין צו זאגן היסטורי. יא. היסטורי איז… צי איז נישט ריין איז היסטורי? ניין, צי איז נישט היסטורי. ער זאגט, ניין, דו זאגסט, “וביום אשר ברא אלקים אדם על הארץ”, דו האסט דערמאנט דאס. אלעס וואס איז געשען, אבער, איז נישט עכט זייער אינטערעסאנט וועגן פונקטליך וואס איז געשען, וועלכע קינגדאם, וועלכע עמפייערס. אפשר מיינט, פשטות דער פסוק מיינט היסטורי. נעיטשור איז עס נישט וואס איז אמאל געווען. דו קענסט זען רייט נאו, דו וועסט נישט פרעגן, דו קענסט אנדערע…
מ׳גייט איבערשטן די שם טוב. ס׳איז אמאל געווען עפעס אינטערעסאנט עפעס וואס האט דיר געגעבן עפעס א געטליכקייט אויף וויל? יא, ס׳איז געווען קינגדאמס, ס׳איז געווען טורמיטס, ס׳איז געווען אלע ווי אזוי וואס האב איך פון דעם? ס׳איז געווען אלע ווי אזוי ווי אזוי ווי איז געווען אמאל האט זייער שוין גערעדט צו אידן, און דאס איז וואס דעמאלטס האט מען געזען תחת הבריאה, די ענדיגע זאכן סתם. אבער דעמאלטס האט אלעס אנגעהויבן צו מאכן סענס. דאס איז די גאנצע זאך.
דער מקור פון “אין דורשין”
ס׳איז אינטערעסאנט אז די גמרא לערנט “שאל נא” פאר א מצוה. פרעג דיך נאך. א וועלט זאך איז לכאורה מותן עולם, מענטשן זאגן אז דאס איז א מקור, ס׳איז א מקור פארקערט. ס׳איז געפען אויס צו ס׳איז דא עפעס אינטערעסאנט אין די גאנצע מעשה. יא, ס׳איז געווען, יא, “חלק ה׳ עמו”, דאס איז אינטערעסאנט.
—
אנהויב פון פרק ח׳ – חלק ה׳ מאמר, פרדס רמונים
יעצט גייען אונז לערנען פרק ח׳, וואס הייסט דאס ספר? תורת רבונים. דאס פרק, סופוזדלי, איז וועגן וויאזוי יעצט האבן מיר געלערנט אז ס׳איז דא צען ספירות פון ספר יצירה, און אפצופרעגן דער וואס גייט זאגן אז ס׳איז דא אנדערע נאמבערס? יעצט גייען מיר וויסן, די מקור, זייער פאני פארדי, איך מיין פאני אין די וועג וויאזוי ער לייגט עס אראפ, ער גייט מיט די וועג, און מ׳הייבט אן פון די תורה, און נאכדעם גייט מען צו ספר יצירה.
קודם שטייט אין ספר יצירה אז ס׳איז דא צען ספירות, יעדער איז מסכים, ס׳איז שוין. וויאזוי ווייסט מען אז ס׳איז דא א גאט? ווייל דער רמב״ם זאגט, און דער רמב״ם איז נישט מחולק. איך משמע, איך האב נישט קיין ראיה, ווייל ראב״ד זאגט ער האט נישט פארשטאנען די פרקים, סאו ער איז נישט אויף דעם.
דער רמ״ק׳ס הקדמה
ער זאגט אזוי:
> “אחר שנתאמתנו מצד בנין מספר הספירות” – און דו ווייסט שוין וויפיל ספירות זענען דא – “ראוי שנחקור אם הן מוכרחות מצד החקירה” – אבער דו ווייסט אז ס׳איז דא א כרח על פי פילאזאפיע, אז ס׳איז דא ספירות.
אינטרעסטינג. און ער זאגט אזוי, מ׳גייט זאגן אזוי, ס׳איז דא אפאר סיבות פארוואס ס׳איז מוכרח. למעשה, זיי זענען הכרחים נישט עקטשולי הכרחים על דרך האמונה. באט אויב מ׳וויל אז געוויסע אמונה זאל נישט שטימען, מוז מען אזוי זאגן.
ער זאגט אזוי, די ערשטע, וואס איז די צווייטע? איך זע נישט ווי די צווייטע איז. איך וויל נישט סי מער פעגעס. אבער ענייוועיס, ער זאגט אזוי.
דער ערשטער הכרח: השגחה פרטית
בראשונה איז אזוי: ווייל אידן גלייבן אין השגחה, אפילו השגחה פרטית. אוקיי, איך דארף אביסל וואס דאס מיינט. און דער מענטש זאגט אז מ׳זאל קוקן… יא, ס׳איז נאך קלערער צו מיר. אבער ענייוועיס, די אידן וואס גלייבן אין השגחה פרטית, פרטית מיינט אפילו השגחה כללית, השגחה אויף די מינים, רייט? מוז מען זאגן אז דער אייבערשטער האט משגיח געווען מצד הספירות. דאס איז די תורה. פארוואס?
> “כי אחר שהאחד הפשוט, סיבת הכל, ועילת הכל, מסולק מן השינוי ומן המדות” – דער אייבערשטער האט געקענט זיך טוישן, ממילא קען נישט האבן קיין מדות, אזוי ווי חכם צדיק שומע. אדער אנדערע טערמין “אשר סלקו ממנו החוקרים”, מיינט דער רמב״ם. “לכן כדרכי הגשמיות, אשר ה'” – דאס איז דזשאסט א טשיינדזש, באט ענייוועי – “ימראה כבוד ה׳ כאש אוכלת בראש ההר”, ווייטער די געוויסע וויזשען אז ער זעט אויס ווי א פייער, “לכן ואראה את ה'”, אדער “ואראה את ה׳ יושב על כסא רם ונשא”, “וכבוד ה׳ מלא את המשכן” – דיז אר אל א בונטש אוו דיפערענט טינגס דאט אר בונטשינג אל טוגעדער. “ויהי ראית לו הישראל”, “ואתה כבן יוסף”, “כתובין בית בלעים”, “אזני ה׳ ועיני ה׳ ומבואי ה'”, וכו׳ וכו׳. די אלע זאכן ווייזן אויף געפיל און גשמיות און תארים.
א האול בונטש אוו דיפערענט טינגס דאט הי דזשאסט סקווישט טוגעדער, באט דערעס נאו פלעיס ווער הי ווענט אריין אין דעם.
השגחה פרטית, ספירות, און דער רמב״ם׳ס שיטה פון קירבת ה׳
דער רמ״ק׳ס גרונט-פראבלעם: סתירה צווישן עיקרי אמונה
Instructor:
דאס איז די תורה. פארוואס? פנימיות.
> כי האחד הפשוט סיבת כל הסיבות ועילת כל העילות מסולק מן השינוי ומן המידות.
דער אייבערשטער האט זיך געקענט נישט טוישן, ממילא קען נישט האבן קיין מידות, אזוי ווי חכם, צדיק, שומע, אדער אנדערע תארים שסילקו ממנו החוקרים, מין הרמב״ם. וכן גדרוהו מהגשמיות, אזוי ווי יד ה׳, דאס האט זיך דזשאסט א טשעינדזש.
באט עניוועיס, יראה כבוד ה׳ ואש יצאה מלפני ה׳, ווייטער די געוויסע וויזשאן אז ער זעט אויס ווי א פייער. וכן ואראה את ה׳, אדער ואראה את ה׳ יושב על כסא רם ונשא, וראיתי את ה׳, וכבוד ה׳ מלא את המשכן. דאס איז א האל באנטש אוו דיפערענט טינגס וואס ער האט געפאנטשט אלל טאגעדער. וירא אלי ה׳, ואתה כבן יוסי, כתיב מראה פנים, אזני ה׳, עיני ה׳, יד ה׳, וכו׳ וכו׳. די אלע זאכן ווייזן אויף געפיל און גשמיות און תארים. א האל באנטש אוו דיפערענט טינגס וואס ער האט דזשאסט סקווישט טאגעדער.
באט דאס איז די פלאץ וואס ער גייט אריין אין דעם אסאך מער באריכות אין אלימה [שער א, פרק ה], וואס ער האט יא בעסער פארשטאנען וואס ער זאגט דא. און עס איז דא א באנטש פון זאכן.
דער רמ״ק׳ס תירוץ: ספירות אלס דער מיטלוועג
ער הייבט אן פון השגחה. די פראבלעם איז אזוי: איז דא איין אמונה וואס הייסט השגחה פרטית, און נאך איין אמונה וואס הייסט אז האחד הפשוט האט נישט קיין שינוי, האט נישט קיין מידות, האט נישט קיין תארים, האט נישט קיין גשמיות. דאס זענען פירטע זאך, אט ליסט, ער איז דא נאך אפילו? איך געס. ער האט נישט קיין גבול. די פינפטע זאך.
וזה באחד הפשוט, זאגט ער אזוי: ער מאכט א גרויסע עקריבענען, דאס איז מיר קלער, דאס איז די הויל קבלה, און דאס שטיקל.
> וזה באחד הפשוט, בערך בחינתו לעצמותו ופשיטותו, אי אפשר להימנען עליו כן.
ס׳איז אמת, מ׳קען נישט זאגן אויף דער אייבערשטער אליין, ס׳איז סימפל וואן, רייט? באחד פשוט, ס׳איז סימפל וואן. מ׳קען נישט זאגן אויף אים, בכלל, די… אבער וויאזוי קען מען עס יא זאגן?
> אם לא בערך בחינתו על מדותיו כאשר נבאר בשער עצמות הכלים ובשער הכנויים. והנה על ידי המדות יש ענין הדין והרחמים לא בבחינתו כאשר יתבאר בשער הנזכר.
דאס איז א תירוץ וואס, of course, ער טוט עס נישט actually explainen דא. ער זאגט עס נאר אזוי ווי א תורת המקום. פירט ער אויס:
> ולפיכך יצא לנו כדי שלא נכחיש עיקרי אמונתנו באחד הפשוט שהוא מסולק מן התארים
און אונז מוזן גלייבן אין השגחה, וואס איז אויך פון עיקרי הדת, ממילא מוז מען גלייבן אין ספירות.
> כדי שלא יהיו עיקרי אמונתנו סותרים אלו לאלו כאשר פירשנו. וזהו סיבות
סיבות מיינט עס ווייל ס׳איז דא מער ווי א קשיא דא. ווייל גשמיות איז נאר דאס איז א קשיא אז ס׳איז א קשיא. איך מיין אז דאס וואלט געמיינט:
> הכרחיות אמונת הספירות, ואם יראה אדם מחלוקת קצת, יודה ויאמר על דרך החקירה אין התורה צריכה.
דאס איז די רמ״ק׳ס בייסיק זאך. נישט נאר דער ענין, איך גיי נאך אסאך אנדערע אידן.
פארוואס דווקא השגחה אלס ערשטע קשיא?
Student:
ס׳איז אינטערעסאנט אז ער רעדט וועגן השגחה אלס די ערשטע זאך. פארוואס רעדט ער נישט דאך וועגן דעם פסוק? ער קען זאגן, מ׳דארף נישט שטיין אין דעם פסוק. ס׳שטייט דאך אין דעם פסוק “עיני ה'”. וואס איז די פשט?
Instructor:
איך ווייס נישט, איך ווייס נישט וואס איז השגחה. השגחה איז נוגע אז איך קען נישט זיין א יעדער איד, נאר על פי… אויב גאט איז עס, like, קאמפליטלי דעטעטש פון די וועלט, וואס האב איך געקענט אפילו טשאסטן וואס איך וויל, וואס איך מיין צו זיין א איד. און די עין השם איז אויך וויל די תורה ווילן עפעס זאגן, עפעס האט דער אייבערשטער געקומען און גערעדט צו אים און זיי האט געזאגט…
Student:
מ׳דארף וויסן אזוי, איי, איך פארשטיי וואס דו זאגסט.
Instructor:
מ׳דארף טראכטן אבער אזוי, ס׳איז נישט עקשולי דא, דאס זענען צוויי זאכן וואס זענען נישט עקשולי תלוי זה בזה. לאמיר זיין זייער קלאר. דער רמ״ק האט עפעס א פיקטשער פון די וועלט ווי אזוי זיי זענען תלוי זה בזה. אויב דער אייבערשטער איז נאר האחד הפשוט, דעמאלט קען ער נישט משגיח זיין בפרטיות. דאס איז נאט טרו. סטרעיט אוט, איך גיי זאגן, ס׳איז נישט אמת.
דער רמב״ם׳ס שיטה: חילוק צווישן עצמות ופעולות
פארוואס איז עס נישט אמת? ווייל אזוי ווי דער רמב״ם האט אים מסביר געווען, לפי שאתה עולם למשל, זאגט דער רמב״ם אז איין פשוט׳ע זאך קען טון אסאך זאכן. געדענקסט אז דער רמב״ם האט געהאט א זייער בעיסיקע חילוק, דער רמב״ם גייט ברענגען דעם פרק אין שער ד׳, אבער ס׳איז דא א זייער בעיסיקע חילוק פון וואס אונז רופן עצמות ה׳ און פעולת ה׳. דער רמב״ם זאגט דאס אליינס, די חילוק אן ספירות. דאס וואס אונז זאגן אז מ׳קען נישט רעדן וועגן דעם אייבערשטן, רעדט מען פון עפעס וואס הייסט עצמותו, what he is, right, his essence. Describing what he is, it’s not possible to… וואט ער איז א סימפל אין וואן און סאוין.
אבער וואס ער טוט, איז דא אן אנדערע שאלה, אבער וואס ער טוט, זאגט דער רמב״ם כלל, מ׳קען עס יא וויסן. דער אייבערשטער טוט אלעס. אלעס וואס איז דא אויף דער וועלט איז פעולת השם, דירעקטלי. דער אייבערשטער, אן קיין ספירות אינצווישן, אן קיין מדות.
מענטש טוט דורך כלים, דער אייבערשטער טוט דירעקט
ווען א מענטש טוט, טוט ער דורך מדות. א מענטש קען נישט טון גארנישט דירעקט. ווען א מענטש וואלט קענען טון מיט דירעקט, וואלט ער געווען א גאט. אפשר קען ער טון מחשבה אדער אפילו נישט מחשבה, אזוי ווי רצון. עפעס געוויסע זאכן אפשר טוט א מענטש דירעקט. מ׳זאגט, וויאזוי טוסטו עס? מ׳קען אפשר זאגן אז ווי… וויאזוי וויל א מענטש עפעס? מיט וואס? מיט אזעלכע כלים? מיט זיך אליינס, מעיבי און מעיבי נאט, סעדיגען, האי יו אנדערסטענד די פערסאן׳ס וויל אדער סעלף אדער סאנטענק.
אבער זיכער אז דורך זאכן וואס א מענטש טוט אונסייט פון זיך אליינס, טוט ער דורך זיינע איברים וואס איז אויך א כלי, עס איז נישט דורך זיין איינס, עס איז מיין האנט, מיין האנט איז א זאך, איך דארף טון מיט א האנט. סאו ווען איך טו עפעס צו דיר, טו איך עס נישט דירעקטיוו, נישט מיט מיין מיכקייט, ס׳איז מיט מיין האנט. און כל וכמר אז א מענטש האט דורך קען נישט אפילו טון זאכן מיט זיינע אייגענע גוט, ער דארף טון מיט נעקסט לעוועל כלים, טולס, אינסטרומענטס.
וועגן דעם א מענטש האט א מיעוט אין זיינע פעולות, אפילו זיין גוף, זיינע איברים, און זיינע מידות, וואס איז נאך א מער פנימיות׳דיגע זאך נאך אלץ, איך האב דיך ליב מיט מיין מידת האהבה, נישט מיט מיר אליינס.
אקעי, יעצט, דער רמב״ם זאגט אז דער אייבערשטער וואס איז אחד פשוט, האט נישט, טוט נישט, מיינט נישט אז ער טוט נישט. דו סי, דיס קאנקלושן דאזנט פארט נאך. דער אייבערשטער, ווען דער רב זעט אז דער אייבערשטער האט נישט קיין תארים, ער האט נישט קיין גשמיות, מיינט ער נישט אז ער טוט נישט אלעס. מיינט ער טוט נישט מיט אינטערמידיעריס. ער טוט נישט מיט א כח.
דער אייבערשטער איז נישט, אזוי ווי דער רבי זאגט, נישט חכם בחכמה אדער יכול ביכולת. דאס איז אזוי ווי א מענטש וואס ער קען זאגן, אויב דו וועסט רעדן די גשמיות, ווען איך שטופ דיך אויף מיין הענט, דארף איך האבן מיין הענט עס צו טון. דער אייבערשטער קען דיך שטופן, כביכול דרך משל, איך זאג איך קען וועלן, לאמיר זאגן, מיט נאר וועלן, אדער אינטערעסאנט, נוצן די משל פון דיבור, פארדעם זאגן דער אייבערשטער רעדט און ס׳געשעט. רעדן רעדט אויך א מענטש מיט כלים, באט עס איז קלאזער משל. און דער מענטש וויל, מ׳וועט זיין מיט וואס וויל ער. דער אייבערשטער מאכט אלעס מיט וואס ער איז, דירעקטלי.
דער רמב״ם׳ס גאט איז דער נענטסטער
סאו, דער רמב״ם׳ס theory actually has God as the closest as it’s ever possible to be. ס׳איז נישט מעגליך צו זיין נענטער צו דער אייבערשטער, ווי דער רמב״ם האלט אז דער אייבערשטער איז נאנט צו אלע זיינע פעולות. איך וויל מאכן עס זייער קלאר, ווייל מענטשן זאגן די לשון נאר אויף דער רמב״ם און אויף די אידישע פילאסאפיע, איך ווייס נישט ווען גוים, און ווען מ׳קען עס מיסאנדערסטענדן. I’ll tell you in a second. It’s just not true. It’s as close as it can possibly be because everything is directly God’s action. נישט מעגליך צו זיין נענטער.
Student:
די רמ״ק האט געזאגט השגחה. דו זאגסט א נייע זאך. השגחה מיינט דער איז א משגיח. דער איז someone. סאו וועיט. וואס? ווייל דא שפינאזא זאגט אויך דאס אז אלעס איז גאט. אביסלי קען מען נישט דינען אזא גאט. מיר קענען נישט דינען אזא גאט. באלד וועלן מיר רעדן וועגן דינען. עווויטינעם איז גאר, באט דער איז נאו וואן דער, וועל מיין טאקן טון?
Instructor:
איי מיין נאט שוין וואט ער מיינט אז דער איז נאו וואן דער. סאו לאמיר טראכטן וועגן דעם. אבער דו ביסט מסכים? דו ביסט מסכים מיט דאס?
Student:
איך וויל אז איך וויל דאס מסכים? ס׳איז קלאר? ס׳איז אמת?
Instructor:
איך מיין אז ס׳איז אמת. באלד וועלן מיר רעדן. לאמיר גיין סלאולי זייער סלאולי. זייער סלאולי.
דער רמב״ם׳ס גאט: קרוב ה׳ לכל קוראיו
דער רמב״ם׳ס גאט איז, אזוי ווי דער רמב״ם, די לעצטע שורה פון רמב״ם, איך האב אפילו געפרינט די פאום שיין אמאל, דו דארפסט טאקע אויפהענגען דא ערגעץ. דער רמב״ם׳ס ענד פון מורה נבוכים איז דא א פאום, און דו ווייסט וואס ס׳שטייט? “קרוב ה׳ לכל קוראיו”.
יא, דער רמב״ם איז גאט… איך רעד נישט פון פשטות, אפילו מ׳רעדט נישט פון מיסטיק. איך רעד, לאמיר רעדן טעכניש, אפילו מ׳רעדט וואס דו רעדסט. איך וויל האלטן איין זאך פאר מיר. You’re not wrong. דער רמב״ם׳ס גאט איז נענטער… צוויי מענטשן קענען נישט זיין אזוי נאנט ווי דער אייבערשטער איז נאנט צו די לעצטע באג. ווייל אלעס איז דער אייבערשטער׳ס פעולות, און ווען דער אייבערשטער טוט עפעס, טוט ער נישט דורך אנדערע זאכן.
א מענטש, כדי אויפצוהייבן א גרויסע זאך, דארף ער א טראק. סאו, דער וואס ווערט אויפגעהויבן איז דאך אסאך ממוצעות. דער אייבערשטער קען עס אויפהייבן מיט וואס ער איז. That’s the whole point of being simple, of being God. Right? סאו, און ווער ס׳פארשטייט דאס, ער איז דער נענטסטער צו וואס ס׳קען נאר זיין. דאס איז טייטש “קרוב ה'”.
קבלה אלס ביאור אויפן רמב״ם
נא, איך וויל דא זאגן, ס׳איז דא צוויי… איך מיין אז ס׳איז דא צוויי, אויב מ׳וויל רעדן פון השגחה. השגחה איז א גאנצע אנדערע פראבלעם. מ׳דארף זיין דאס קלאר, א מענטש איז אויך צעמישט וועגן וואס דער רמב״ם האט געהאלטן. סאו, קודם וועל איך זאגן וואס דער רמב״ם האט געהאלטן. Maybe דער רמ״ק… I think that a lot of קבלה is just explaining what the רמב״ם really thought. Like, ’cause people have this… they’re responding to a certain תלמיד of רמב״ם that we still know that had this like weird thought that therefore God is far. No, God is closer. איך וויל נישט יעצט אריינשארן אין דעם, אבער איך וויל קודם אויספירן וואס איך האב געפרעגט.
אקעי? יעצט, דער רמב״ם האט א שמועס וועגן השגחה פרטית, right? It’s not actually clear that the רמב״ם believed in השגחה פרטית, right?
דער רמב״ם׳ס שיטה וועגן השגחה פרטית און די שאלה פון ספירות
דער רמב״ם׳ס שיטה וועגן השגחה פרטית
וואס השגחה פרטית מיינט נישט
סאו קודם כל וועל איך זאגן וואס דער רמב״ם האט געהאלטן. Maybe דער רמ״ק… I think a lot of קבלה is just explaining what the Rambam really thought. Like, ווייל people have this… זיי רעספאנדן צו געוויסע תלמידים פון רמב״ם וואס מיר ווייסן נאך אז זיי האבן געהאט די weird thought אז דערפאר איז God ווייט. No, God איז נענטער. איך וויל דיר מסביר זיין דיין שאלה אין א מינוט, איך וויל נאר קודם אויספירן וואס איך האב געטראכט.
אקעי? יעצט, דער רמב״ם האט א שמועס וועגן השגחה פרטית, right? It’s not actually clear אז דער רמב״ם האט געגלייבט אין השגחה פרטית, right? אבער וואס מיינט השגחה פרטית? מ׳דארף פארשטיין וואס ס׳מיינט ביים רמב״ם די שמועס פון השגחה פרטית אדער פון נסים, וואס ס׳מיינט.
ס׳מיינט נישט אז ס׳איז דא זאכן וואס דער אייבערשטער טוט נישט. That would be crazy, that would be atheism. און דער רמב״ם זאגט, ס׳מיינט אויך נישט אז ס׳איז דא זאכן וואס דער אייבערשטער ווייסט נישט. דער רמב״ם מאכט זייער קלאר די חילוק פון השגחה און ידיעה.
איינער וואס זאגט אז דער אייבערשטער ווייסט נישט עפעס, אויך, ס׳מאכט נישט קיין סענס. דער אייבערשטער דארף נישט האבן עפעס א ידיעה צו וויסן. דער אייבערשטער ווייסט מיט דעם וואס ער איז God, וואס פון God קומט אלעס. However that happens, maybe we don’t know how, אבער however that happens, God איז די cause פון everything, יעדע איינציגע זאך. דערפאר, God knows everything. ס׳וואלט געווען זייער weird צו זאגן אז ער טוט זאכן blindly. דער רמב״ם ברענגט די לשונות וואס מענטשן האבן געזאגט אויף אים, און ער זאגט ס׳מאכט נישט קיין סענס, actually, אויב דו טראכסט וועגן דעם, ס׳מאכט נישט קיין סענס.
און זיי רעדן אלע יעצט פון אמונה, right? די proof אז ס׳איז דא א God, ווי מיר לערנען אין מורה נבוכים. אבער whatever God דארף צו זיין, whatever די proof proves, איז אז ס׳איז something וואס איז די cause פון everything, אקעי? And therefore, it knows everything, ווייל it doesn’t need knowledge צו know. It, He, whatever you want to say. סאו ער ווייסט אלעס, און ס׳איז נישטא קיין שום זאך וואס ער טוט נישט. “הוא עשה ועושה ויעשה לכל המעשים”, לכל הדעות. ס׳איז נישטא קיין שום שיטה וואס זאגט אנדערש. Again, maybe, whatever, פאר אלע מיני complicated reasons קען מען זאגן אזעלכע funny things, אבער נישט דער רמב״ם. דער רמב״ם זאגט קלאר, אלעס מאכט דער אייבערשטער.
די אמת׳ע שאלה: וויאזוי דער אייבערשטער מאכט אלעס
יעצט, ווען דער רמב״ם רעדט וועגן השגחה פרטית, מיינט ער א גאנץ אנדערע שאלה, right? Like you say. וואס די question איז, איז וויאזוי דער אייבערשטער מאכט אלעס. אקעי? Now, what does that mean? What it means איז, אז… there’s two questions דא really. איינס איז א theological question… I mean, yes, ביי די רמב״ם איז עס די זעלבע question, מיינעך. ס׳איז די question פון nature. אקעי? דאס איז די שאלה.
די שאלה איז, צו ס׳איז דא nature. Nature מיינט, אין די לענגווידזש פון די רמב״ם האט אויך די לענגווידזש סיבות שניות, סעקענדערי קאוסעס, סיבות משניות פאר זיך. אין אנדערע ווערטער, צו דער אייבערשטער, דער רמב״ם זאגט אזוי, צו דער אייבערשטער טוט זאכן בחכמה אדער ברצון.
צוויי שיטות אין השגחה פרטית
סאו, די רמב״ם לייגט עס אראפ, יא, האבן זיי גערעדט וועגן דעם ביי די קאלאם. אויב ס׳איז דא די שיטה פון השגחה פרטית, וואס דער רמב״ם מאכט מער וויינער לכאורה, איך ווייס נישט, עקטשולי איך מיין נאך.
שיטה נומער 1: ס׳איז דא איין שיטה וואס זאגט אז דער אייבערשטער מאכט אלעס. וויאזוי מאכט ער אלעס דירעקט? אזוי ווי דער רמב״ם, דער רמב״ם איז אויך מודה אז דער אייבערשטער מאכט אלעס דירעקט, ווייל ער מאכט עס נישט דורך עפעס וואס איז פארט פון אים, ער האט נישט קיין פארטס. אבער יענער זאגט אז דער אייבערשטער מאכט אויך נישט זאכן דורך אנדערע דברים נבראים. דאס וואס זעט אויס אז טאטעס האבן קינדער, דאס איז שקר. ס׳זעט נאר אויס, דערווייל טאטע אייבערשטער האט קינדער און טאטעס איז די זעלבע צייט, און ער האט אויך אלע טאטעס האבן קינדער, האט אלעס אויף די זעלבע צייט, ס׳איז אלעס א שיינע שפיל, אלעס הייבט זיך נישט אן. דאס איז שיטה נומער 1.
לויט די שיטה איז אלעס נסים, ווייל ס׳איז נישטא קיין זאך טבע און נס, ס׳איז נישטא קיין זאך טבע, ס׳איז נישטא קיין זאך סיבות, ס׳איז נישטא קיין סדר השתלשלות, ס׳איז גארנישט דא. אויספאר דאס מיינט מען קען נישט פארשטיין די וועלט, ס׳איז אלעס אזוי ווי ס׳איז.
די אנדערע שיטה, וואס איז דער רמב״ם׳ס שיטה, איז אז דער אייבערשטער מאכט אלעס, אבער דאס מיינט נישט אז דער אייבערשטער מאכט אן א סדר. דער אייבערשטער מאכט איינס אז ס׳זאל זיין טאטעס וואס מאכן קינדער, אדער אז דער מלאך מאכט דעם נעקסטן מלאך. וואטשעווער, וואס מיר קאלן סדר השתלשלות, אדער נעיטשער. סדר השתלשלות איז דאס א ווערי fancy ווארד פאר נעיטשער. זאכן מאכן זאכן. דאס הייסט, נעיטשער איז די לעקסטע לעוועל פון סדר השתלשלות. און די קינד האט עס נאכן קינדער, און די זון מאכט די וועלט דרייען, וואטעווער, אלע דיס קארדער טינגס.
די שאלה פון השגחה פרטית בתוך דעם סדר
און דערפאר ווען די שאלה פון השגחה פרטית איז, צו איין וועג פון עס זאגן איז, צו דאס איז אזוי אדער אזוי. צו דער אייבערשטער כביכול דיסיידט יעדע סעקונד צו מאכן אז א מענטש זאל זיך אויסגליטשן אדער נישט, אדער אז דער אייבערשטער מאכט אז מענטשן זאלן זיך אויסגליטשן אדער נישט דורך די גאנצע… נישט איינמאל דיסיידעד. ניין. סאו דאס דארף זייער שטארק שלעפט זיין דאס. נישט אז ס׳איז נישט דא קיין צייט. דער אייבערשטער מאכט נישט זאכן אין צייט. אלעס איז איין סיסטעם.
אבער ער וועט אפילו זאגן וואס נישט. דער רמב״ם איז אנדערע צייטן. דער רמב״ם דארף מען בליבן אין דיאיזם. דער רמב״ם איז נישט אינטערקאנעקטעד, און דערפאר ווען ער דיזיינט די סיסטעם, ער דיזיינט עס נאך אלץ. וואס דאס טשעינדזשט נישט. ס׳איז דא א סיסטעם וואס טשעינדזשט זיך נישט. ס׳איז דא א זאך, איך ווייס נישט די ווארט סיסטעם. דער רמב״ם האט סתם נישט געהערט צו די ווארט סיסטעם, סאו מ׳דארף זיין נזהר.
אבער ס׳איז דא א קאוזעס, ס׳איז דא א מהלך. ס׳מאכט עפעס אויס. ס׳איז דא א סדר וואס טוישט זיך נישט, דער אייבערשטער טוישט עס נישט. דער אייבערשטער ווייסט פארוואס, אפשר ווייסן אונז נישט פארוואס ס׳מוז אזוי זיין, אבער ס׳איז דא זאכן וואס מיר ווייסן יא, אבער אינטערנעלט איז די סיסטעם, אינדרויסן פון די גאנצע סיסטעם קענסטו נישט וויסן גארנישט, אבער איי עס איז די ווארט סיסטעם. און אינסייד די וועלט הייסט, נאכדעם וואס ס׳איז דא איין זאך, קענסטו פארשטיין פארוואס ס׳מוז זיין די צווייטע זאך, אבער פארוואס ס׳מוז זיין די ערשטע זאך, דער רמב״ם איז מודה אז ער ווייסט נישט.
סאו ווען א געוויסע זין, פארוואס איז דא די גאנצע זאך אזוי? ווייל דער אייבערשטער האט עס געמאכט. דאס איז די איינציגסטע תירוץ. דאס איז די גאנצע פוינט פון דער אייבערשטער צו ענטפערן די קשיא, אולטימעטלי פארוואס איז די אנדערס דא.
דער אייבערשטער איז נעסעסערי פאר יעדע רגע פון עקזיסטענץ
אבער איך וויל דארף עס זאגן זייער קלאר. דער רמב״ם זאגט נישט, קיינמאל נישט, אז דער אייבערשטער האט געמאכט א סיסטעם, און זייט דעמאלטס פארט עס אליינס. גארנישט קען נישט פארן קיין אליינס פאר קיין איין רגע. ווייל דער אייבערשטער איז נעסעסערי נישט אז א זאך זאל זיך אנהייבן. וואס דאס וועט be א דיפערענט קיינד אוו קאוז, וואס וועט be סאמטינג קאלט א… אין די רמב״ם׳ס לענגווידזש איז א סיבה פעולית, יא, וואס הייסט א אפישענט קאוז? דאס איז א reason פאר טשעינדזש.
דער אייבערשטער איז נישט נאר די reason פון טשעינדזש פון די וועלט, ער איז אויך די reason פאר די עקזיסטענץ פון די וועלט, פאר די סיבה רוחנית. דאס איז עקטשולי פארט פון דעם וואס דער אייבערשטער טוט נישט אזוי ווי א מענטש. מיט א גוף, איך האב שוין געזאגט די שיעורים מיט מורא, איך האב אז איך פארשטיי וואס איך מיין. דער אייבערשטער האט נישט געמאכט איינמאל א סיסטעם, און פון יעצט האט ער פארגעסן דערפון. דער אייבערשטער מאכט די גאנצע זאך, אדער מאכט ער זיך שוין נאכדעם עקזיסטן. איז די ריזן פאר די גאנצע זאך א גאנצע צייט.
נישט אין די סענס אז ער קען טוישן זיין מיינד, אדער אפשר קען ער, באט ער וויל נישט. ס׳איז נישט וועגן דעם. אין אנדערע ווערטער, די שאלה פון השגחה איז א שאלה וועגן די וועלט, נישט וועגן דער אייבערשטער. זייער קלאר.
די שאלה פון השגחה פרטית: א שאלה וועגן דער וועלט
די שאלה וועגן צו די וועלט האט סטרים וואס פארן אלעמאל, די קומט אלעמאל פאר ריזענס, די סיבות, מ׳קען פארשטיין פארוואס. אדער אלעס מאכט דער אייבערשטער יעדע מינוט, און ער איז מחליט אויך יעדע מינוט וויאזוי ס׳זאל זיין. און ס׳איז נישט דא קיין סיבה פארוואס ער איז מחליט, נאר אפילו נישט נאכדעם וואס ס׳איז דא לכאורה יא סיבות, איז נישט אמת׳דיג דא. דאס איז די שאלה פון השגחה פרטית.
אדער קען זיין א שאלה פון השגחה פרטית בתוך נאכדעם וואס דו זאגסט אז ס׳איז דא סיבות, דארף מען וויסן צו יעדע סינגל זאך מוז זיין א געוויסע וועג, אדער ס׳איז דא זאכן וואס קענען זיין פארשידענע וועגן און טוישן זיך לויט מעשים פון אדם וכו׳. אלף די זענען די רמב״ם׳ס קוועסטשענס.
די טעות וועגן דעם רמב״ם׳ס שיטה
נאנען אויף דעם האבן די אפיניען אז דער אייבערשטער, ווייל ער איז מופשט, טוט ער נישט אלעס. דער תארט איז שטותים, נישט דער רמב״ם. איך ווייס נישט, עניוואן האט עס עקטשולי געטראכט. דאס זענען זייער קלאר וועגדיג. וואס איז דער רמ״א אז וויבאלד דער אייבערשטער איז אייך פשוט, מילא קען ער נישט מאכן השגחה פרטית? לא נכון, ער קען זייער גוט מאכן השגחה פרטית.
אויב ס׳איז דא א סיבה וואס דער רמב״ם וואלט געזאגט אז ער קען נישט מאכן השגחה פרטית, איז ווייל יעדער אייבערשטער מאכט א זאך מיט א ריזן. און אויב ס׳איז דא א ריזן, א ריזן איז נאך א גוטע סיבה. פארוואס זאל איך עס טוישן? ס׳איז נישט דא קיין השגחה פרטית אין די סענס, למשל זאגן תפלה אפשר העלפט נישט אין די פשוט׳ע וועג, ווייל ס׳איז דא א סיבה פארוואס איז אזוי. אפשר תפלה איז איינסע זאך וואס העלפט, ס׳איז נישט קיין שום פראבלעם.
אבער ס׳איז נישט דא קיין… איך ווייס נישט, דער רמב״ם ברענגט מענטשן וואס זאגן דאס, עטשלי. דער רמב״ם ברענגט מענטשן וואס זאגן אז ס׳איז נישט דא קיין השגחה פרטית ווייל דער אייבערשטער איז צו גרויס, און דו וועסט מאכן נישט, אן ספירות. ער האט אן ספירות, די בעיסיק לאדזשיק אויף וואס דו סעסט דאזנט אקטשעניר עד. ס׳איז דא מענטשן וואס האבן א ספירה אז דער אייבערשטער איז אזוי הויך, ממילא קען זיך… דער אייבערשטער איז דאך אויפגעשטעלט. די פוינט פון דער אייבערשטער איז אז עס איז גאר א הויכע זאך, וואס טבע הויכע מיינט דא, און וועגן דעם פירט ער די גאנצע וועלט. ס׳איז בכלל נישט קיין סתירה. די סתירה איז עפעס א זיין א נארישע… ס׳הייבט זיך נישט אן אין די קשיא, און באופן פשוט.
די שאלה פון ספירות
סאו, איך מוז… אזוי מיינען איך. שטימט אזוי? ס׳קען זיין אז די רמ״ק מיינט מענטשן וואס פארשטייען עס נישט אזוי, און זיי מאכן טאקע די טעות. אבער די רמ״ק דארף דאך אנגיין מיט ווייטער. די רמ״ק דארף עס זאל זיין ספירות. דאס איז וואס מיר דארפן פארשטיין. וואס פעלט אויס די ספירות?
נאו, אויף קורס, דאס האט דא וואס זאגט אז ספירות זענען נישט מער ווי פעולות, און דעמאלטס איז בכלל הונדערט פראצענט רמב״ם. וואס איך מיין… סאו דו זאגסט אן אנדערע זאך. איך וויל דיר זאגן וואס דו זאגסט. איך וועל דיר זאגן אז איך מיין אז…
וואס פעלט אויס אן ספירות?
די איין זאך וואס ס׳שטערט פאר די מקובלים, עגעין, זיי זאגן אז ס׳שטערט זיי דאס, און זיי זאגן אזעלכע זאכן, און אויף קורס, קודם וועט עס אויס שפעטער אין די נעקסט פרייט קיין קאר ער זאגן, דערפאר ווער ס׳גלייבט נישט קיין ספירות הכופר, אבער דו גלייבט נישט קיין השגחה פרטית. ניין, ס׳איז דא אויביסלי אידן וואס גלייבן נישט אין ספירות און גלייבן יא אין השגחה פרטית. איין חלק פון זיי איז ווייל זיי האבן נישט קיין טענה אויף דעם. זיי טראכטן נישט אריין אין דעם, זיי דארפן נישט אלעס פארשטיין. אקעי.
לאמיר זאגן זיי ווילן יא פארשטיין, איז דא וועגן עס צו פארשטיין. ס׳איז נישט אמת אז ס׳איז נישטא קיין וועגן עס צו פארשטיין. ס׳איז דא אויך וועגן צו זאגן אז מ׳דארף נישט גלייבן אין השגחה פרטית אין די וועג וואס דער רמ״ק זאגט אז מ׳דארף גלייבן. דאס קען אויך זיין. אבער ס׳איז זיכער דא אויך מענטשן וואס גלייבן אין השגחה פרטית פונקט ווי דער רמ״ק גלייבט, און זיי גלייבן אז איך האלט שוין ספירות. סאו ס׳איז נישט קיין גוטע הכרח. אוודאי איז עס נישט קיין גוטע הכרח. איך האב קיינמאל נישט געזען אסאך מער ספירות.
די בעיסיקע פראבלעם: צו וועם רעדט מען?
אה, וואס מיינט מער ספירות? אויב דער אייבערשטער איז עווריטינג, איז די סאורס פון עווריטינג, איז דאס די וואן טינג, דאן צו וועם רעדסטו? דו טאקסט יויסעלף? דו טאקסט די טעיבל? און וואס מיינט רעדן? ווער רעדט? דאס איז די סייערע בעיסיק פרינסיפאלס.
אקעי, סאו אין אבער ווארט, ווי האבן דיר מפשיט זיין סערקען איידיעס אז ווי פענט, די גוד, די בעד, די לאוו ענק, די, יא, אלע די בעיסיק, בעיסיק, מופשט׳דיגע, עקסטרע קאנצעפטס, און דעמאלטס קען מען עס אננעמען צו בכלל צו טראכטן. סאו לאמיך טריי דאס פון דעם. איך בין נישט צופרידן, איך וויל ס׳זאל זיין גוט, איך בעט דעם אייבערשטן ס׳זאל מיר זיין גוט. אדערווייז, ווען עווריטינג איז גוד, דען… וואס שטארקסטו? וואס שטארקסטו? וואס שטארקסטו? מ׳מאכט בעיסיק סטאטשעס, וויאזוי מ׳ארבעט, סייענס, מענטשן, די.ען.עי., נעיטשור, ריקוריסט…
די ספירות אלס אבסטראקציעס — און פארוואס מען דארף זיי דאך
די נויטווענדיגקייט פון אבסטראקציעס אין אוונדזער פארשטאנד
רב:
אדער ווייסט איר, ווען עווריטינג איז גאט, דען… ס׳איז שוין שטימט, בייבי. וואט אר יו דאווענען? סאו מ׳מאכט זיך אבסטראקציעס. עווריטינג וואס דו טוסט איז אבסטראקציעס.
וואספארא שאלה מיינסטו?
אזוי ווי המחשות, אבסטראקטע אבסטראקציעס. כלומר, מ׳מאכט בעיסיק סטראקטשערס וויאזוי גאט ארבעט, סייענס, מענטשן, די.ען.עי., נעטשער. מיר קריעיטן א האלע בענטש פון טינגס דעט דאונט ריעלי עקזיסט אין ריעליטי, אבער מיר קריעיטעד דיס אידעע אזוי קען מען פארשטיין וויאזוי די וועלט ארבעט.
דו ווילסט פארשטיין. ס׳איז דא אזא זאך וואס הייסט העלט. העלט טוט מען דורך געוויסע פעולות, באקומט מען די העלט. יעדער איינער וויל האבן העלט. סאו ס׳איז דא אזא שם וואס הייסט העלט.
די ספירות זענען נאך העכער — מיר גייען דירעקט צו די סארס. מיר גייען דירעקט צו חסד, מיר בעטן די חסד פון די וועלט, און מיר געבן אלעס וואס איז כלול אין חסד. אזוי ווי איך זאג דיר, אז מ׳האט קריעיטעד אבסטראקציעס אז מיר קענען טראכטן און קענען טאקן אבאוט סאמטינג, נא?
דער רמב״ם און מידות ביים אויבערשטן
דאס איז פשוט, אבער ווייטער, איך מיין אז דאס שטערט נישט פאר קיינעם נישט. איך מיין, דער רמב״ם איז אויך מודה אז מ׳זאגט אז דער אויבערשטער איז א גוטער. און דער רמב״ם זאגט, וואס מיינט עס עכט? דאס הייסט, אויב דו פרעגסט פילאסאפיש, טעכניש, וואס מיינט אז דער אויבערשטער איז א גוטער? דאס מיינט אז דער אויבערשטער איז רעספאנסיבל פאר אלע פעולות וואס קומט ארויס פון זיין גוטסקייט. אמת, און פאר דעם הייסט ער א שלעכטער, מדת הגבורה.
נא, דאס איז נאך א… יעצט פרעגסטו אן אנדערע שאלה. לאמיר… אוקיי, לאמיר… איך פיל האבן מיר… דאס איז נאך א פראבלעם וואס דו האסט. דאס הייסט… עס קען זיין אז דער רמ״ק האט אויך די אלע פראבלעמען. איך מיין נישט, דאס איז זייער קורצע שטיקלעך, און איך זאג דיר אז מען קען שרייבן א גאנצע בוך. ער האט אליינס געשריבן כמעט צוויי גאנצע ביכער וועגן די נושא. אה, דאס הייסט דירעקט אויף די סארט שאלות.
די… איטס טרו דעט טו אנדערסטענד… ווען דו רעדסט צו מיר אין ענגליש וועל איך רעדן צו דיר אין אידיש. די אמת איז אז צו זאגן… אז דער אויבערשטער מאכט אלעס דירעקטלי און די זעלבע, רייט? ווייל ס׳איז נישטא קיין חילוקים. ס׳איז אמת, אבער ס׳איז נישט נוגע. ס׳איז נישט נוגע, ס׳איז נישט פארשטענדליך, ס׳איז נישט אינטעליגעבל.
פארוואס מען קען נישט לעבן אן אבסטראקציעס
ס׳איז אזוי ווי, דו קענסט נישט… לאמיר זאגן אזוי, אפילו אויב מיר זאגן אז ביי א מענטש איז נישטא קיין מידות, ער האט נישט קיין מידות, ער האט נישט קיין כעס, ער האט נישט קיין גארנישט. ס׳איז אלעס אבסטראקציעס וואס מיר מאכן, ווייל איך זע אז א מענטש פירט זיך אלעמאל שיין צו מיר, סאו איך רוף דאס אן… איך בין א נאמינאליסט, איך רוף דאס אן. אדער דו ביסט א ריעליסט, זאגסטו, “זע איך אז ס׳איז דא עפעס א מלך, ער איז באופן כללי אלעמאל שיין צו מיר. ס׳איז דא עפעס א זאך וואס ער האט שיינקייט, עפעס א חסד, עפעס א ליבע דארף דאס ער האט פאר מיר, און דאס איז א זאך וואס איך קען רעדן דירעקטלי.” רייט? מאכט סענס.
און אמאל איז ער נישט שיין, סאו דאס איז ווייל ער האט אויך א מידת הכעס, און אמאל רעגט ער זיך. און דאס ארגאנייזט די וועלט פאר אונז. ס׳איז זייער וויכטיג צו ארגאנייזן די וועלט פאר אונז, רייט?
און וועסטו פרעגן, וועסטו קומען א סייענטיסט און זאגן אז מ׳האט געמאכט ריסערטש, מ׳האט געזען אז מענטשן האבן נישט די זאכן. ס׳איז טאקע נישט געווען טשעינזשט מאטש. ס׳איז אליינגען טשעינזשט, אז ס׳קען זיין הארד טו טאקע אבעט, ווייל ס׳איז בעד. מיר דארפן נאך קענען רעדן, טייערע וועלט לעבט. אמת, דאס איז אמת.
סאו אין די סענס זענען די מקובלים אינגאנצן גערעכט. אז אויב וואס געשעט פון די רמב״ם איז אז מ׳קען נישט רעדן וועגן… דער אויבערשטער איז מידות. אין אנדערע ווערטער וועגן אנדערע סארטן פארטס הנהגות, פארטס אויף די וועלט, און ארגענייזן דעם בעיסיקלי אין א נייס וועי, ווייל אונזערע אלע קעטעגאריעס גייען זיין גענומען פון אונז, און מ׳טאר יעדעס אזוי ווי אדם עולם קטן און סאו אן. עס קען זיין ווערי דיפיקולט צו ליווען אין אזא וועלט. מ׳קען נישט לעבן אין אזא וועלט. איך בין מסכים. ס׳איז אמת. ס׳איז אמת.
מ׳קען אייך אלץ זאגן אז ס׳איז א משל. אויב נישט א משל, ווייל די נמשל איז נישט קיין משל, ס׳רעדט זיך אמת׳דיג וועגן די אלע זאכן. אפשר איז אמת אז מצד דער אייבערשטער איז נישטא קיין חילוק. דאס הייסט, די חילוק פון חסד און גבורה איז ווייל אונז דארפן קענען… It’s true that there’s פעולות דורך חסד און פעולות דורך גבורה, אבער ס׳מיינט נישט אז דער אייבערשטער צוטיילט זיך לויט זיי. די זעלבע איינסקייט פון אים מאכט אלעס. But in order for us to be able to deal with life, we have to be able to talk it this way.
דער רמב״ם איז מסכים. דער רמב״ם איז נישט מחולק. דער רמב״ם זאגט, אלעס איז פעולות. און ס׳איז דא חילוקים. ווען ער טוט פעולות, זעט אויס אזוי, זעט עס אזוי. איך מיין, I think that this is something again. דער רמב״ם איז נישט געווען… דער רמב״ם אליין האט דאך א גאנצע פרק וואס ער איז מסביר אז די וועלט איז א משל צו א מענטש, און דאס איז דער קאפ פון די וועלט, און דאס איז סטרעיט-אפ קבלה, וואס אונז וואלטן געזאגט סטרעיט-אפ קבלה.
פארוואס דער רמב״ם ברענגט די משל פון אדם עולם קטן
און פארוואס טוט ער דאס? איינע פון די ריזענס איז אז זיי קענען פארשטיין אויך די אמת. די משל איז אמת, ווייל ס׳רעדט זיך וועגן אמת׳דיגע זאכן, אבער די צושטעל צו א מענטש מיינט נישט אז די הימל איז די קאפ פון די וועלט און דערפאר זוכן די לאך פון די אויגן. יא, ס׳האט די אויגן פאר די הימל, דער אלטער משל, אבער… It’s just, so, how else you gonna teach it? How else you gonna understand it? They relate to the world as like that.
איך בין מסכים. און די טרוקענע ליטוואקעס וואס זאגן, אה, מ׳טאר נישט. סתם א טרוקענע דימענשיא. ס׳איז גארנישט. ס׳איז גארנישט. ס׳איז גארנישט.
תיאולאגישע שאלות vs. מעשה בראשית שאלות
אזוי וואס דו האסט יעצט געווען — פערסאנעליטי איז א גרעסערע זאך, און מ׳דארף דאס טרייען צו זאגן קלאר. ווייל אויך מ׳טאר נישט מגושם זיין, אבער מ׳דארף אויך יא קענען רעדן.
די זאך איז אזוי, ס׳איז דא אן אנדערע שיינע. נישט די שיינע וואס איז, רייט? וואס איז, איז… וואטעווער עס, עגען, וואס איז עקזעקטלי? צו די וועלט האט א סדר אדער מער סדר אדער ווייניגער סדר? דאס איז אינטערנעל קוועסטשענס צו מעשה בראשית, מעשה מרכבה, צו די סייענס, כאילו, פון די וועלט.
די תיאולאגיע קוועסטשענס זענען about what to call God. די קריאת שמות, ווען קומט אים וואס זענען זיינע אונטער שמות? דער רמב״ם האלט נישט פון שמות, דער רמב״ם קוקט אן שמות, איז נאר א וועג צו רעדן וועגן וואס עקזיסט.
דער חילוק צווישן א מענטש חסיד און דער אויבערשטער חסיד
און פארוואס? ווייל ס׳איז דא א צווייטע זאך. דאס הייסט, דער רמב״ם זאגט, ווען ער איז רופן דעם אייבערשטן חסיד, יא? לאמיר זאגן ס׳איז דא השם הוי״ה ווארט אויף חסד, לאמיר זאגן, ווען ער רופט דעם אייבערשטן חסיד, זאגט דער רמב״ם, איך מיין אז דא זענען די מקובלים אביסל מחולק׳ט. זאגט דער רמב״ם, ווען ער רופט א מענטש חסיד, וואס מיינט עס? אוודאי מיינט ער אז ער טוט חסידות׳דיגע זאכן, און נישט אז ער וויל, פון וועלן געשעט גארנישט.
אבער א מענטש, זיין סטראקטור פון זיין סאול, עט ליסט וויאזוי דער רמב״ם האט פארשטאנען, איז געבויעט אז ס׳איז דא א מדת החסידות אין זיין נפש, און פון דעם טוט ער טאקע פעולות חסידות. סאו פארוואס רופט ער אים חסיד און נישט נאר עושה חסד, וואס איז מער א טרוקענע וועג? ווייל ער איז טאקע א חסיד. ער האט טאקע, ער איז טאקע א חסיד. ס׳איז שוין דא די עסענס פון די פערסאן בעפאר דעם, וואס ער איז, זיין עצם הנפש, וואטעווער יו וואנט טו קאל איט.
אבער די עצם הנפש האט נישט נאר פעולות, ער האט אויך מידות, עפעס צווישן פעולות און די עצם. מעיבי די עצם איז סעפערעט אין סאם וועיס, איך ווייס נישט. אבער לאמיר זאגן די עצם איז יא א סימפל זאך, איך מיין אז דער רמב״ם זאגט אזוי, רייט? איך בין נישט זיכער. אבער ער האט עכט מידות אינצווישן דעם, רייט?
פון דעם זאג איך, מיר געדענקען, ווען א מענטש איז א חבר מיט דיר, איז ער נישט א חבר מיט דיר, ער מיט זיין מדת החסד איז א חבר מיט דיר. ער האט עכט א מדת החסד צווישן אים און דיר.
תלמיד:
קלאר. איך זאג נישט אז ס׳איז א פראבלעם מיט דעם, אבער מעיבי סאם פיפל וועלן טרייען צו זיין פרענדס ביי די עצם. אפשר איז מעגליך אזא זאך. איז נישט די עצם קאמיוניקעיטינג?
רב:
יא, אוודאי איז עס. אוודאי איז עס. ס׳איז אמת. ס׳איז. אבער ס׳איז סטיל, אזויווי יעצט רעדן אויפ׳ן טעלעפאן, ס׳איז טאקע מיר קאמיוניקעיטן, אבער ס׳איז אביסל ווייטער ווי רעדן דירעקט. אנפארטשונעטלי, ביי יומען ביאינגס, מיר בלייבן… ניין, ס׳איז נישט קיין פראבלעם, ס׳וואלט געווען א פראבלעם. דו קענסט אים נישט אפשטעלן זיין מויל צו רעדן מיט דיר. ס׳איז אמת.
ס׳איז א פראבלעם אויב דו ווילסט לייק ריעל יוניפיקעישאן, לייק די מיסטיקס, לייק, אפילו אויב דו ווילסט לייק ריעלי בי, פיפל וואס זענען ריעלי לייק פרענדס מיט איינעם, לייק ריעלי אין לאוו, זיי ווילן אלעמאל עפעס מער. דאס איז וואס זיי ווילן אלעמאל, זיי ווילן זיין אלץ די זעלבע זאך מיט דיר, נישט נאר אז איך רעד מיט דיר. איך וויל זיין דו. איך וויל זיין די זעלבע זאך. איך קען פארשטיין די פראבלעם. ס׳איז נישט אזוי שווער צו פארשטיין.
דער אויבערשטער האט נישט קיין מידות — נאר פעולות
נאו, אבער לאמיר נישט רעדן די טעקניקל אזויווי אנטאלאדזשי, רייט? איך זאג דיר, מה שאין כן ביי די אייבערשטער, די אייבערשטער איז עושה חסד, אוודאי. וואס מיינט עושה חסד? ער טוט אלע זאכן וואס איז חסד פאר אונז, רעלאטיוו צו אונז. אבער דער אייבערשטער האט נישט קיין מידות. די סטעפ פעלט אינגאנצן ביים אייבערשטן, ווייל דער אייבערשטער איז וואט ער איז, ער איז נישט קאמפאזד אף פארטס, לייק א פערסאן וואס, הגם וואס ער איז אין די ענד, אבער די פארט פון וואס ער איז איז דער מענטש איז זיין חלק הנפש, זיין מידות, און סאו אן.
דער אייבערשטער האט נישט דאס, ער איז נישט באשטאנען פון דאס. דאס וואס אונז רופן אים חסיד איז אנדערש ווי מ׳רופט א מענטש חסיד. ווען מ׳רופט א מענטש חסיד, מיינט מען אז ס׳איז דא ביי אים חסידות, חוץ פון דעם וואס ער טוט חסידות, די חסידות מאכט די חסידות. ווען ער זאגט דער אייבערשטער איז חסד, מיינט מען נאר עושה חסד, דירעקט פון וואס ער איז אליינס. סקיפינג דעט פארט, אז דער אייבערשטער איז נענטער צו רופן. ס׳איז אלעס, אזוי ווי דער אייבערשטער קומט אויס נענטער, נישט ווייטער.
וואס פעלט — און וואס די מקובלים זוכן
אבער, מיר סטילי מיסינג סאמטינג. דיס איז די טינג דעט מיר מיסינג. און דיס איז וואס די מקובלים, אנלייק די חסידים, אר לוקינג פאר. פארוואס? איך מיין, איך ווייס נישט, חסידים, חסידים, אלע חסידים, אלע חב״ד חסידים, סימט צו טינק לייק דיס. פארוואס? ווייל די מקובלים זאגן אז, אזוי ווי ער האט געזאגט פריער, אבער אויף נאך א לעוועל.
צו זאגן אז דער אייבערשטער איז עושה חסד, און דערפאר איז ער ווערי קלאוס צו אלע זיינע פעולות, איז ווערי גוד, אבער דאזנט גיוו מי עי וועי צו אנדערסטענד אים, זיך צו פארשטיין מיט אים, זיך ליב האבן מיט אים אפילו. ווייל די וועג וויאזוי מענטשן פארשטייען עקטשועלי אנדערע מענטשן איז יא דורך זייער מידת החסד.
דו קענסט זאגן זייער קיוט, איך וואלט געוואלט זיין מיט דיר עצם בעצם, אבער למעשה, איך קען נישט פארשטיין א מענטש אזוי. איך קען זאגן איך האב עפעס א דביקות למעלה פון דעם, אבער אויב איך וויל דיך פארשטיין, רעד איך פון דיינע מידות.
דעטס וואי פיפל וואס האבן נישט קיין סטעביל מידות, ס׳איז אימפאסעבל צו זיין זייער פרענד. רייט? ער איז ביפאלער. סאו וואס ביסטו? קענסט זיין א טאג אזוי, א טאג אזוי. א פרענד, ס׳פעלט אויס א געוויסע סטעביליטי, אין אנדערע ווערטער, געוויסע מידות, ווייל אזוי קען א מענטש זיך פארבינדן.
דאס מיינט פערסאנעליטי, רייט? פערסאנעליטי איז בייסיקלי מידות, איי טינק. די סך הכל פון אלע מידות, איי געס, איז פערסאנעליטי. ער איז אזא סארט מענטש.
דער הכרח פון מדות כדי זיך צו באציען צום אייבערשטן
פערזענליכקייט און פריינדשאפט — דער יסוד פון באציאונג
איך קען זאגן איך האב עפעס א דביקות למעלה פון דעם, אבער אויב איך וויל דיך פארשטיין, רעד איך פון דיינע מדות. דאס איז פארוואס פיפל וואס האבן נאט סטעיבל מדות, ס׳איז אימפאסיבל צו זיין זייער פרענד, right? ער איז בייפאלער. סאו וואס ביסטו? ער קען זיין א טאג אזוי, א טאג אזוי. אבער א פרענד, ס׳פעלט אויס א געוויסע סטאביליטי, אין אנדערע ווערטער, געוויסע מדות, ווייל אזוי קען א מענטש זיך באהאנדלען מיט א צווייטן.
דאס מיינט פערסאנאליטי, right? פערסאנאליטי איז בעיסיקלי מדות, איך טינק. די סך הכל פון אלע מדות, איך געס, איז פערסאנאליטי. ער איז אזא סארט מענטש, right? שטימט? ס׳איז דא עפעס נאך פון דעם? מער פון דעם? I think what we call פערסאנאליטיס, ווען עס איז, איך בין אזא סארט מענטש. It’s true, people that change personalities, then they lose their old friends, זיי באקומען נייע פרענדס, ווייל מ׳קען נישט זיין א פרענד, again, חוץ די גרויסע צדיקים וואס זיי זענען פרענדס מיט מענטשן וואס זיי זענען נישט קיין פרענדס, ס׳איז עפעס אן אנדערע סארט זאך. א פריינד איז א פריינד. די צוויי פערסאנאליטיס טרעפן זיך. פארשטייט זיך, זיי טרעפן זיך דורך זייערע פערסאנאליטיס ביי זיי.
די פראבלעם: ווי קען מען זיין חבר מיט דעם אייבערשטן אן מדות?
אבער אויב דער אייבערשטער האט נישט גארנישט פון דעם, סאו, טורנס אויט אז צו זיין חברים מיט דער אייבערשטער, וואס איז א מצוה, “ואהבת את ה׳ אלקיך”, איך דארף זיין א חבר פון דער אייבערשטער. אמת, ס׳איז דא אסאך מיני חברים, אקעי? ס׳איז דא אנדערע סארט חברים, אזויווי א טאטע, אזויווי א מלך, אזויווי א בעסער, א מצד השורש בהמה זענען חברים. סאו, וויאזוי קען ער זיין א חבר אויב דער אייבערשטער איז נישט דא?
אין אנדערע ווערטער, דער רמב״ם זאגט דאך דאס, ווייל ווען דער אייבערשטער טוט א שטורעם און ער טוט א חסד פון א איד און ער געבט אים געלט, איז ביי אים… דאס קומט פון די זעלבע פלאץ, right? And so, זאגסטו מיר, no problem, ס׳איז נאך בעסער, דער אייבערשטער מאכט אלעס דירעקטער, ס׳איז זייער גוט, אבער איך קען נישט אזוי רעדן, איך קען נישט רעדן מיט די בארד פון דעם מענטש, איך קען נישט רעדן מיט א מענטש׳ס בארד, איך קען נישט רעדן מיט אזא גאט. איך קען נישט רילעיטן.
דער רמב״ם׳ס שיטה אין השגחה און דער קושיא דערויף
קען ער אפילו זאגן אז ער איז נישט משגיח. דו כאפסט? איך פינק דאס איז די ווארד, אי אפשר לומר עליו כן. ער וויל קענען זאגן אז דער אייבערשטער איז משגיח. דער רמב״ם איז אמת אז דער אייבערשטער איז משגיח ווייל ער טוט אלעס דירעקטלי. אבער השגחה איז א געוויסע פלא. פאר דעם האט דער רמב״ם געהאט בכלל א שאלה.
השגחה מיינט, לאמיר זאגן השגחה פרטית, איך קער וועגן דיר, איך וויל גוט פאר דיר, עפעס אזוי טייטש השגחה. השגחה מיינט נישט קיין שאלה ביידער. השגחה מיינט wanting good.
תלמיד: ניין, דו האסט נישט פארשטאנען אז ס׳מיינט קעיר.
מגיד שיעור: ראה, השגחה מיינט קעיר. איך האב עפעס אן אינטערעסן, איך בין מסכים. ביי דראמא אויך, השגחה מיינט קעיר. ווען דראמא האט א חקירה וועגן א השגחה, איז דער אויך נישט א חקירה. דער אייבערשטער קען קעיר וועגן אלעס איינמאל, ער האט נישט קיין הגבלות. די קוועסטשן איז, צו ס׳איז דא עפעס א זאך וואס קעירט. יא, עס איז אימפארטנט. ער דארף קעיר איבער איך. ס׳איז אפארט פון מיר, אבער איך קער נישט.
און די וועג ווי דאס איז, וואלט דו קענסט זאגן א מענטש מאכט עס נישט. אבער לעצט זאגן, א מענטש ראנט עפעס א פראגראם, און לאו דארף עפעס ביסטו ראן, דו האסט האבן אזוי מי מעקסיקעס צו וואס ווערן. באט דו דארפסט נישט ריכטיג קעיר פאר דעם.
דער רמב״ם׳ס משל פון האר און די וועלט
ס׳איז נישט קיין… יא, די רמב״ם׳ס עקזעמפל איז משל אין די פרק פון אדם עולם קטן. ער זאגט אז די עולם הזה איז אזוי פיל די האר פון די מענטש וואס איז די גאנצע… א מענטש דארף האר, אבער וועלכע האר, וויפיל האר, ס׳איז נישט דא קיין האר בכלל אויך גארנישט. ס׳איז נישט… ס׳דאזנט מעיק א דיפערענס. ס׳איז גאנצע ווי… נאר אוועיר עס א פערסאן, אוועיר… און א וועג וואס ס׳גייט נאך אן, ס׳גייט נאך ווייס די פענט, אבער שוין, ס׳איז נישט פסח, ס׳איז נישט ליב, ס׳איז נישט פיין, ס׳איז פסח, ס׳איז נישט יא.
עגעין, ביי דעם אייבערשטן קענסטו נישט זאגן אן עכטע חילוק, ווייל דער אייבערשטער דארף נישט האבן… אז אויב דער אייבערשטער האט נישט קיין מדות, זייער גוט.
דער חילוק: מצד דעם אייבערשטער און מצד אונז
סאו מצד דער אייבערשטער, פארן פארספעקטיוו, אדער בערך לעצמותו רופט ער עס, מצד דער אייבערשטער איז נישט קיין פראבלעם בכלל, ווייל ער טוט יא אלעס. מענטשן מיינען אז די קבלה זאגט אז דער אייבערשטער איינס אויף טוט נישט גארנישט, נאר די מדות טוען. דעטס וואט די משפטים זענען. ס׳איז נאט שוין, ס׳איז די אפעסיט. דער אייבערשטער מצד עצמותו אליין טוט אלעס. די פראבלעם איז ער טוט עס נישט מיט א געוויסע וועג וואס דו קענסט פארשטיין.
ער טוט אלעס, אזוי ווי דער מענטש, זיין עטל מיין נפש מאכט אויס אז זיין לעצטע הויז זאל וואקסן. דו קענסט וויירן אין דעט לעוועל, באט נישט אין די לעוועל וואס זיינע מדות טוען עס נישט. ממילא קען איך נישט רעדן, איך קען נישט רעדן מיט די בארד פון דעם מענטש, איך קען נישט רעדן מיט א מענטש׳ס בארד, איך קען נישט רעדן מיט זיין מדות. יא, די מענטש קומט מיט מיט מיט נישט די זעלבע ווי די קאנטראלן זאכן, וואס איז טאקע נישט די זעלבע. דער אייבערשטער קען יא קאנטראלן און קען וויסן און אלעס פון דירעקטלי.
אבער אונז האבן א פראבלעם, אז וואס? אונז ווילן גלייבן אז דער אייבערשטער איז משגיח. דאס איז like די אימפארטענט טעם. דאס איז די קאנעקשאן פון דער אייבערשטער צו די וועלט. דאס איז די רמב״ם זאגט אז דער אייבערשטער מאכט אלעס דירעקט, which is true. די פראבלעם איז אז we’re not happy with it for some reason. דער אייבערשטער האט געמאכט אז עס זאל אזוי זיין, עס קען נישט האבן קיין טעות אויף אונז. אבער מענטשן ווילן דוקא יא די מיטל זאך.
קבלה — די תורה פון דעם ביניים צווישן דעם אייבערשטן און דער וועלט
אין די סערטען סענס, קבלה, גאנצע קבלה איז צו רעדן וועגן די מצוע צווישן דעם אייבערשטן און די וועלט. איי, וויאזוי קען זיין א מצוע? דאס איז די… יא, פראבלעמעס איז אנהייב א מצוע. אזוי ווי ווען איך רעד מיט דיר, וויל איך האב איך האב א מצוע שמיכון דיר. אויב דו ווילסט אז דער אייבערשטער זאל רעדן מיט מיר, איך וויל רעדן מיט אים, דארפסטו קענען נישט זאגן אז ס׳איז דא א מצוע, רעדן פון א זאך וואס איז א מצוע. די פוינט אויף דיס איז צו בי אין היס סייד, נאר אין אור סייד.
דער חילוק צווישן רמב״ם און קבלה
דאס איז אלסא די ביג דיפערענץ פון די רמב״ם און די קבלה. ווייל די רמב״ם ווילן כביכול קענען רעדן פון די אייבערשטער סעפערעט פון דיך. די רמב״ם לאזט נישט נאר רעדן פון די אייבערשטער אלע ווי ליובאוויטשער איז אינגאנצן פארט פון די אייבערשטער וואס טוט אלעס דירעקטלי, אבער וואס איז אלעס דירעקטלי. וואס איז די אייבערשטער׳ס פערסאנעליטי? וואס איז די אייבערשטער׳ס גוף? איך מיין אז די רמב״ם זאגט אז די אייבערשטער׳ס גוף איז די גאנצע וועלט, אלעס דירעקטלי. דען קענסטו גארנישט טון מיט דאס.
און מיר געוואלט זאגן אז דער אייבערשטער האט נישט נאר אזוי ווי דער גוף, נאר אויכעט עפעס אינצווישן, אזוי ווי די נפש, אפילו די מדות. יעצט, ווי עקזיסטן די מדות? ווייל נישט אין דער אייבערשטער, ווייל זיי מאכן נישט דעם אייבערשטער פאר מדות. פאר א מענטש, יא, א מענטש מעבי איז אין סאמסענס איז מדות, אבער מען קלעריפט שוין, מעבי א מענטש וועט אויך נישט זיין מדות.
נאר וואס רעדן פון מענטשן, זאגן מיר דאס אלעמאל, און זיי זאגן נישט צו די אחד פשוט שבו א מענטש, זיי רעדן געווען עפער די נפש אין די כלי. ווייל מ׳קען. אפילו דער וואס גלייבט יא אז א מענטש איז עצם פשוט, ער רעדט נישט געווענליך מיט אים אזוי, חוץ איבער זיין צייטבריק פרש, ס׳איז דא עפעס א חסידישע רבי וואס טרייען צו רעדן דעם מענטשן אזוי, ווייל מ׳קען נישט.
סאו, אונז דארפן יא א וועג צו רעדן פון די… וויאזוי הייסט עס? פון די וועלט דירעקטלי. צו זאגן אז דער אייבערשטער, דו כאפסט אז די השגחה זאל זיין גאט אויכעט. אז דער אייבערשטער זאל זיין אזא סארט זאך וואס איז משגיח, אדער דו זאגסט אז אלע מדות זאלן גיין אין השגחה, חסד דין רחמים, אלע סארט השגחות. נישט אז ס׳זאל זיין א השגחה, לא תהא דא השגחה. וואס דער רמ״ק וויל צולייגן איז אז דער אייבערשטער איז אזא סארט זאך וואס האט א השגחה.
דער הכרח פון ספירות — ווי דער אייבערשטער מאכט זיך מדות
קומט ארויס, אה, ס׳איז דא צוויי שטיקלעך אייבערשטער? ניין, דו כאפסט נישט. דער אייבערשטער בלייבט וואס ער איז, ווייל ער דארף נישט קיין מדות בכלל. כדי ער זאל קענען רעדן מיט אונז, דארף ער. מאכט ער זיך.
תלמיד: וואס איז די פראבלעם? איך קען מאכן דאס אין די סענטער.
מגיד שיעור: No, that’s not a good excuse. I don’t like when you say that. Okay, that’s what we have… Okay, I will try to explain it וויאזוי ער מאכט זיך עס. אבער איך מיין אז דאס איז א מער הכרח. ס׳מאכט סענס? איך מיין אז ס׳מאכט סענס.
It’s also true. That’s why I will later say אז א מענטש דארף דאווענען צום אייבערשטער דורך זיינע ספירות, נישט directly. I don’t go directly. און זיי זענען נישט, זיי זענען הכרח, ווייל די תורה זאגט אויך אז… when you work for us to relate to something, you can… you can’t come… דער אייבערשטער איז נישט דירעקט, ווען דו ביסט אים עובד האט ער דאך באשאפן. דער אייבערשטער האט געמאכט מיך, דער אייבערשטער האט געמאכט די עבירה, דער אייבערשטער האט געמאכט anything. ווען דו גייסט דירעקט צו אים, דען דו… דאס שטימט נישט. Right, you’re paralyzed. You can’t do anything.
דער אייבערשטער האט באשאפן א וועלט וואס זאל אויסזען ווי א וועלט
What… for you to do anything, to live in this reality, דער אייבערשטער האט for some reason געמאכט א וועלט וואס וועט אויסזען ווי א וועלט, און ער וויל אונז זאלן מיר זיך imagine-ען כאילו אונז טוען עפעס, און פאר דעם reason דארף מען אונז imagine-ען אז יא, דער אייבערשטער ווערט אויפגערעגט פון די עבירה, ער ווערט happy פון די מצוות. אבער ס׳מיינט נישט related צו די אין סוף. What do you do? די אין סוף איז just everything and we can’t… we have no idea about any of it, why and what and… just…
דריי פשטים אין “תורה דברה כלשון בני אדם”
So let’s say like this. So in other words, מ׳קען רעדן נאר צום אין סוף, מ׳קען אן די אין סוף הייבט זיך גארנישט אן, דאס הייסט אונז רעדן נאר צו די אין סוף, אבער אונז רעדן צו אים אזוי ווי ער איז… ווי ער וואלט געהאט אדער אפשר האט ער טאקע עס מדות. In other words, וואס מיינט צו זאגן? ווען דו שטייסט מיט תורה דברה כלשון בני אדם, right, ס׳איז דא אזוי ווי דריי פשטים, דאס איז וואס איך וויל ארויסברענגען.
פשט 1 — דער נאאיווער, קינדערישער פשט
ס׳איז דא דריי פשטים, ס׳איז דא די naive, די קינדערישע פשט, וואס זאגט… זאגט שוין… דער אייבערשטער איז א מענטשל וואס זיצט behind די וועלט, ערגעץ אינדרויסן איז עפעס א מענטשל, א ריזיגער מענטש, whatever, ער איז happy, ער רעגט זיך, אמאל רעגט ער זיך אזוי שטארק אז ער שיקט א בליץ אויך. און דאס איז שטותים. יא?
פשט 2 — דער רמב״ם׳ס פשט
קומט דער רמב״ם און זאגט, ניין, דער אייבערשטער איז נישט קיין מענטש, ער רעגט זיך נישט, ער האט נישט די גאנצע מעשה. נאר וואס? ס׳איז דא בליצן אויף די וועלט. ווער מאכט בליצן? דער אייבערשטער. ווען ס׳וואלט געווען א מענטש, וואלסטו עס גערופן קנאות? פארדעם הייסט עס כעס. דאס איז די צווייטע פשט.
דער רמב״ם איז אויך מודה אז מ׳זאגט אז דער אייבערשטער האט פארשידענע מדות, דרייצן פון זיי at least. ער זאגט נישט אז מ׳זאל עס אויפהערן צו זאגן, ער זאגט נאר מ׳זאל נישט זאגן אז ס׳איז דער אייבערשטער. נישט דער אייבערשטער האט מדות, דער אייבערשטער טוט מדות. ער איז נקרא אזוי, די לשון איז די מדות. מה הוא נקרא? דער רמב״ם זאגט, מה הוא נקרא רחום, אף אתה היה רחום. איז די שאלה, ווער רופט דעם אייבערשטן אזוי? אונז רופן אים אזוי. לכל הדעות רופט מען אים אזוי. פארקערט, נאכדעם קומען מיר אריין אין א מצב וואס ס׳פאסט גארנישט אים צו רופן אזוי, ווייל מיר ווייסן אז ס׳איז נישט אמת.
פשט 3 — דער קבלה׳דיגער פשט
קומט קבלה און מ׳רופט אים יא. אקעי, דאס איז איין פשט פון קבלה.
נאך א פשט איז, דאס איז געווען די דריטע פשט. זיי זאגן נישט אז ס׳איז דא דער אייבערשטער אינדרויסן פון די וועלט וואס זיצט און ער רעגט זיך. נישט אז רעגן איז סתם א ווארט וואס אונז נוצן פאר קליינע מענטשן וואס זאלן קענען פארשטיין די בליץ וואס דער אייבערשטער שיקט, וואס דאס איז זיין כעס. נאר זיי לעדזשיטימייזן, אדער זיי ווילן זאגן אז דער אייבערשטער האט יא געמאכט, מהוה געווען, וואטעווער, ס׳איז א very fancy word וואס זיי האבן געמאכט, at least relative to what He is, א כעס.
So די כעס איז א מציאות׳דיגע כעס, right? It doesn’t exist in a… It doesn’t exist outside of the world, outside of די אצילות it doesn’t exist. But it’s not… like it’s not a…
תלמיד: It could exist before די אצילות.
מגיד שיעור: It’s not a concept, it’s kind of… No, it’s God’s… it’s God’s… like you say, God’s personality, which is not God. Even less than my personality is me, God’s personality is Him. But it’s an entity. It’s not… It’s not…
דער הכרח פון ספירות — פארוואס מען מוז גלייבן אין ספירות
ספירות זענען א מידה׳דיגע קאנצעפּט, נישט א זעלבסטשטענדיגע מציאות
סאו די קאנצעפּט פון ספירות איז א מידה׳דיגע קאנצעפּט, רייט? ס׳דארף עקזיסטירן אין א… ס׳דארף עקזיסטירן outside of the world, outside of the בעלות, ס׳דארף עקזיסטירן. ס׳קען עקזיסטירן before די בעלות. ס׳איז אזא קאנצעפּט. סאו, ס׳איז גאט׳ס… ס׳איז גאט׳ס… ס׳איז גאט׳ס… ס׳איז גאט׳ס… ס׳איז נאר א טינג. יא, ס׳איז ביאנד די טינג.
אויב דו קוקסט אריין אז ביים זאגט דער רמב״ן, ער זאגט אין אנדערע וועגן, מי נאך צו זאגן מצד דער אויבערשטער עקזיסטירט? ווי דאנט נאו, רייט? ווי דאנט קעיר. ס׳איז כדאי צו אונז צו… ס׳איז דאס מיט ציין דער אויבערשטער ווען ער קוקט אויף זיך אליינס. ניין, און ווייל דער אויבערשטער וויל אז זיי זאלן זיין עכט מיט אים, דאס איז מיין וועג פון עס זאגן. ווייל דער אויבערשטער וויל אז ער זאל זיין עכט מיט אים, דאס איז מיין וועג פון עס זאגן. ווייל דער אויבערשטער וויל אז ער זאל עכט קיין רעד, האט ער עס געמאכט עכט אויכעט. ער וויל נישט אז ער זאל נעמען דינער. נישט אינגאנג. עקזיסט, ווייל עניטינג וואס עקזיסטירט, יעדע זאך אין די וועלט איז נאר אן אפשטה. די אפשטות זענען אפשטן, די באטלעך עקזיסטירן און נישט די אפשטות זענען אפשטן. אקעי, so in the same way, איז עקזיסטען אפשטות וואס… יא, איז מיר יא.
דער חידוש פון קבלה: מען זעצט דעם “יא” אין דביקות
אבער די עיקר זאך איז, מ׳זעצט די יא אין דביקות, דער איז גאון. דאס איז די ביג חידוש. ס׳איז דא, מ׳קען רופן דאס גאט, הגם ס׳איז נישט די גאט. ס׳איז גאט ווען ער טוט עפּעס.
סאו די זאך איז אזוי, דער רמב״ם איז אויך דא גאט ווען ער טוט עפּעס, אבער די ווען הינט על פי קבלת ספירות. פארשטייסטו דאך אזוי? גאט אחד פשוט ווען ער טוט עפּעס, דאס איז כלל מעולה. אבער די מקובלים געבן נעמען פאר די ווען ער טוט עפּעס, אדער ער זאל זאגן אז דאס איז אן עכטע לעוועל. דער אויבערשטער טוט זאכן דורך די לעוועל וואס ער טוט, און פארוואס טוט ער עס אזוי? טאקע ער זאל עס קענען פארשטיין, דאס איז די צמצום, די נאמען מארקקייטס, מיינט ער, אקעי, דאס איז וואס ס׳פעלט.
דער הכרח על דרך החקירה — דער פילאזאפישער צוואנג
אזוי ווי ער זאגט די הכרח על פי חקירה מיינט ער, אקעי, דאס איז אלעס וואס ער זאגט די וועג. די הכרח על פי חקירה איז אז די… דער גאט וואס איז יא משגיח בפרטיות לויט די אנדערע שיטה, איז עס אבער נישט קיין געטליכע השגחה פרטית. ס׳טורנס אויס אז ס׳איז וואכעדיג, ס׳איז די וועלט וואס ארבעט, און דאס איז אלעס פון דער אויבערשטער. ער וויל אז דער אויבערשטער זאל זיין משגיח בפרטיות, זאל זיין אזא מדה וואס הייסט השגחה פרטית, זאל זיין אזא מדה וואס הייסט חסד. נו, אוודאי, די מדות קען מען רופן ווי אזוי מ׳וויל, דא קען מען האבן אלע דיסקוסיעס אויף די כינויים און אזוי ווייטער. אבער דאס איז די בעיסיק הכרח פון קבלה.
דער רמב״ם׳ס פּראבלעם: א גאט וואס מען קען נישט גרייפן
סאו אונז זענען מודה אז ס׳איז מוכרח לענין העבודה, ווייל דער רמב״ם מוז בעיסיקלי ענדן אפּ צו זיין אן אתאיסט אדער איך ווייס נישט וואס אין די עקטשועלע וועלט, ווייל זיין גאט קען נישט ווערן געגרעספּט. אוודאי, דער רמב״ם קען יא, סאו מ׳דארף דאס וויסן. דער רמב״ם וואלט געזאגט אז דאס וואס דו דארפסט איז… ניין, דער רמב״ם מאכט אויך די סארט זאך ווען ער רעדט פון השגת העולם. ווייל דער רמב״ם זאגט, ווען דו טראכסט וועגן גאט, טראכט נישט וועגן דאס, טראכט נאר וועגן דעם אז דער אויבערשטער איז נישט קיין איין זאך, און דאס וועט זיין נאך בעסער.
אפשר אין די מקומות זענען זיי מחולק, ס׳איז נישט אפילו א חילוק. אבער זיי זאגן אז די… יא, ס׳איז נישט קיין טעם, ס׳איז אמת. דער רמ״ק זאגט אליינס אז ס׳איז ריזען פאר לערנען קבלה צו וויסן וואס נאך דער אויבערשטער איז נישט, אפילו נישט ספירות. אבער… די חסידים אין די רמב״ם׳ס חסידים, די רמב״ם׳ס טרעגט, די טינגען אז די גד ערב איז א ספירה, איז ערב אין גד. שטותים, לערנט קבלה ווייסט אז דער אויבערשטער האט יא ספירות, און ס׳נאכאנאנד נישט. דאס איז איין חילוק, איין נפקא מינה.
דער פּערסאנעלער גאט — די צענטראלע שאלה פון יודישקייט
But also, מ׳וועט פארדעם וועט טיין יא, כדי דער אויבערשטער זאל משגיח זיין, וואס דאס איז זיכער פארט, ווייל ווען מ׳זאגט קריאת שמע מעג, קען מען געדענקען אז דער אויבערשטער איז איינס, און דו זאלסט נישט פארנעסטערן, דו דאוונסט פאר א וואלט נישט פון זאכן, און ס׳איז שוין לאנג פארגעסן אז דער אויבערשטער איז איינס. ניין, ברוך אתה ה׳, חונן הדעת, ס׳איז דא אזא סארט הוי״ה וואס ער איז חונן הדעת. ס׳איז די זעלבע הוי״ה וואס איז אלעס, אבער א ספּעציפיק מדות, וואס ער רופט בערך בחינתו על מדותיו. ווען יו תינק אויף גאט, אז ער איז מיט אונזער.
אבער עניוועיס, דאס איז די הכרח על דרך החקירה. מאכט סענס? איך געטאן. און פאר דאס צו בי ריעל, דאס איז א רעדער נאך די קוועסטשן. דאס איז מער מער טענקען צו טענקען. אבער איך טענק עס צו בי ריעל פאר עס צו ווארק. ווייל אויב עס איז דא א משל וואס איז דא אין די תמיון אויף א משל. און אונז זענען דאך כנסת ישראל, אונז זענען דאך שמים גבוהים. אברהם אבינו האט געמאכט מיט די סך עסן. באמת, believe אין something, דאן איז עס something, ווייל nothing איז עס beyond ideas. So ווען אונז האבן מיט דעם געגעבן א נאמען, דאן איבערקענט. אקעי, אבער אונז האבן עס געגעבן ווייל ס׳איז דא עפּעס וואס מ׳געבט. ווייל וואס איז שעיר די סעים טעג? פאר ס׳איז געווען אסאך… די ערשטע ספירות זענען געבויט לויט וואס אונז אלע האבן אין זיך, וויאזוי אונז זעען מיט די סטראקטשער פון דעם מענטש, רייט? די body, די ניצוני אויף, whatever’s, it’s like the merit of a man. One makes us human. די זאכן וואס אונז אלע קענען שירן, רייט? יא, it could be. I think that’s enough. That’s enough. So we can do more, but it’s enough. It’s enough for… It’s enough. I think there’s more things, but it’s enough.
אום, יע, that’s the point. Anyway, that’s the thing. פארדעם איז מען מוכרח צו גלייבן, מוכרח צו זיין ספירות. סאו דאס איז איין זאך. אקעי, מ׳קען גיין ווייטער, רייט? דאס איז על דרך החקירה, מפאת התורה על דרך החקירה, ראיה מכרחות כסף. איך מיין אז ווען ער זאגט כסף מיינט אז מ׳קען עס אפפרעגן, אזוי ווי איך האב מסביר געווען פריער, מ׳קען אפפרעגן אלעס, באט עס א שטיקל ראיה מצד התורה על דרך החקירה.
די וויכטיגסטע שאלה: ביז וואו איז דער אויבערשטער א פּערסאנעלער גאט?
I do see that this is the most important question that every Jew does to figure out, to which extent he is a personal God, and what does it mean to have to be a personal God if you want to be a human being? If you don’t have a personal God, you’re not a person either. That’s the problem.
די רבב״ש זאגן אז טאקע דארף עס נישט זיין א מענטש, דארף עס נישט זיין א מפשט. אבער דער וואס האלט אז ס׳איז דא יא אן ענין צו זיין א מענטש, אבער עס איז דא א קליינע ענין, איך ווייס נישט צו זיין א גרויסע ענין, דעמאלטס דארף גאט אויך זיין א שטיקל מענטש, און מ׳דארף אויספיגערן וויאזוי עס זאל זיין א פּערסאנעל גאט. זייער א וויכטיגע שאלה. די גאנצע גאולה איז תלוי אין דאס. אלעס איז תלוי אין דאס. ענגען ריכטיג.
Anyway, יא, ס׳איז מסכים. ס׳איז פּשוט. מ׳מיינט, אקעי. מ׳קען פיגורן אויף, like ווי ס׳איז געווען, אויף די ווארלד, אויף די יוניווערס, אויב איז דאס איז א גאד אויף מיר, איז דאס א גאד אויף די נעשן.
דער בעל שם טוב און שבתי צבי — די געפאר פון צעטיילן דעם פּערסאנעלן גאט פון דעם איין גאט
דער בעל שם טוב האט געוואלט ברענגען משיח דורך מאכן א “קרבה אל נפשי גאולה”, אז דער אויבערשטער זאל זיין מיין גאט. און אויך דער שבתי צבי before him האט געזאגט אז everything has to do with יום, but they didn’t… like we’re not very good philosophers, איך ווייס נישט. בקיצור, they got stuck in this, like, making the personal God different than the one God. Because there were two מאכרים און די חילוק.
די זוהר און די ריזן און די רמ״ק, they’re very into it, making it the same one. Because it can’t be a different God. That would be very weird. ס׳איז נאר דא יודן, און ס׳איז אויך מענטשן. א יוד איז א סארט מענטש. א יוד איז א גוטע סארט מענטש. איז דאך די זאך, יודישקייט איז א גוטע סארט גאט. דער פּערסאנעל גאט, אלהי אברהם, איז א גוטע פירוש אויף די… אפשר די בעסטע פירוש, איך ווייס נישט. ס׳איז א גוטע פירוש אויף די גאט. דער אויבערשטער אליינס האט געמאכט די פירוש, ווייל אונז מאכן נאך גארנישט, און אלעס מאכט דער אויבערשטער. אבער אויב מ׳פארגעסט צו זאגן אז ס׳איז אים, אז ס׳איז א פירוש… ווייל אלעס וואס אונז זאגן וועגן גאט קעשטייט אויך וועגן אונז.
עולם אדם קטן — דער מענטש און דער אויבערשטער
א מענטש דארף וויסן… יא, איך think that whenever we say דרמא אליין זאגט עס… אין די ענט פון יענע פרק, ווען ער רעדט פון עולם אדם קטן, זאגט ער אז ס׳איז דא חילוקים צווישן די גאט און די מענטש. אבער די חילוק, נאכדעם אין די ענט פון די פרק, זאגט ער, די אלע חילוק וואס איך האב געזאגט איז אמת׳דיג נאר וועגן די לאוער נפש פון די מענטש. די עכטע שכל פון די מענטש, דאס וואס ליבט אויף אייביג, איז די אמת׳דיגע זעלבע זאך ווי דער אויבערשטער. די עולם פארשטייט דאס נישט, אזוי ווי איך זאג דאס נישט. אבער די חסידים, they all know what this, what רבן גל שכל הנקנה, אדער וואס די חסידים רופן די נפש צו די קיס, whatever. די סענס פון וואס די סאול איז בעיסיקל אידענטיקל צו גאד, אדער whatever, סאמטינג ווייל דאס. קיינער פארשטייט נישט וואס דאס מיינט, but anyway.
And whatever that means, not to the extent that you are something that is not your personality, but it’s true. But the people that separate these two things too much are crazy. איז פארדעם די ענין פון קבלה איז אז א מענטש זאל זיין א מענטש, א גוטע פּערסאנעליטי, of course, נישט קיין שלעכטע, א איד איז נישט קיין גוי, אבער נישט אז וועגן דעם זאל זיין נאט א מענטש. נישט זיין נאט א מענטש. נאט א מענטש איז ווערן אינטרעסטינג.
אריסטו׳ס קושיא
אריסטו זאגט אז ס׳קען נישט זיין אז די בעסטע זאך איז צו זיין א גוטער מענטש אדער צו וויסן וועגן מענטשליכע זאכן, ווייל די בעסטע זאך אין די וועלט איז נישט קיין מענטש. דער אויבערשטער איז דאך בעסער פון מענטשן. און knowledge איז about knowing good things. סאו, how could it be that knowing or dealing with, מאכן מענטשן גוט, תיקון המעשה, זאל זיין די בעסטע זאך? ס׳איז נאר מתקן א זאך וואס איז נישט די בעסטע זאך. די בעסטע זאך איז צו וויסן גאט, און דאס איז נישט קיין מענטש. אה, א מענטש האט עפּעס א possibility צו וויסן דאס. דאס הייסט אז א מענטש האט נפש אלקי, א שכל.
די געפאר פון שתי רשויות — שבתאי צבי׳ניקעס און די צעטיילונג פון פּערסאנאליטי און נשמה
אין עני קעיס, די צוויי זאכן האבן זיך צאמגעקומען. די שתי רשויות אין people, זיי זענען די וואס זאגן אז די מענטש שבך, אדער די “אני”, וואטעווער, די self, די no-self, וואטעווער יו וואנט טו קאל איט, עצם הנשמה איז נישט דיין פּערסאנאליטי. That’s why they do all kinds of crazy עבירות. That’s the real reason.
People are so confused. People think אז די שבתאי צבי׳ניקעס טוען עבירות because it’s a מצוה צו ממלא זיין ניצוצות און סטאף. זיי טוען עבירות ווייל זיי separate’ן זייער פּערסאנאליטי פון זייער self. און therefore, like, דיין פּערסאנאליטי קען טון וואטעווער איט וואנטס, וואטעווער. ס׳ווערט like זייער weird, ווייל ער טרייט צו separate’ן. און איינע פון די וועגן פון separate’ן איז טון די עבירות. און דאס איז פארוואס זיי טוען די אלע מעשים זרים, אזויווי ס׳שטייט.
די תכלית השלימות — רצוא ושוב
און די תכלית השלימות איז אז מ׳זאל האבן א גוטע פּערסאנאליטי, און אויך זאל ער זיין א גוטער מענטש, און אויך זאל ער זיין א… האו דו יו קאל איט… א נשמה. מאכט סענס? דאס איז א דיפערענט שמועס וואס מ׳דארף האבן. אבער רוב מענטשן זענען like סטאק אין איינע פון די סיידס. ס׳איז זייער הארד צו טון ביידע. ס׳איז like רצוא ושוב, דו דארפסט א ליטל ביט זיין א מענטש, און א ליטל ביט נישט זיין א מענטש.
מסקנא: פון דעם דארף מען גלייבן אין ספירות
עניוועי, פון דעם דארף מען גלייבן אין ספירות. פון דעם דארף מען גלייבן אין ספירות. ווייל לעיקר אמיתתו נסתם אלו ואלו. דאס הייסט, מ׳דארף האבן נישט גלייבן אין ספירות.
די ערשטע דריי ספירות אין איוב און די זיבן ספירות אין דברי הימים
די נויטיקייט צו גלייבן אין ספירות
Instructor:
האו דו יו קאל איט? א נשמה. מאכט סענס? דאס איז א דיפרענט שמועס. אבער מאוסט פיפעל אר לייק סטאק אין איינע פון די סיידס. ס׳איז זייער הארד צו דו באוט. ס׳איז לייק רצוא ושוב, דו דארפסט זיין א ליטל ביט נאט א מענטש, און א ליטל ביט א מענטש. עניוועי, פון דעם דארף מען גלייבן אין ספירות.
> ודאי שלא יכחישם ויאמר אין אלו אלא צורות ואלילים.
שטייט אז דו דארפסט יא גלייבן אין ספירות און זאגן, ספירות זענען דער אייבערשטער ווען ער איז א מענטש, אדער איך א מענטש, א נפש אלוקית איז א זאך וואס איז א מענטש ווען ער איז א מענטש. ממילא קען עס זיין ביידע. ווען ער זאגט שמע ישראל, אדער וואטעווער, טראכט ער פון די אייבערשטער וואס איז געווען, אדער יא, שמע ישראל. דער איד, וועלכער איד, וואס פארשטייט השם אלוקינו השם אחד, נאכדעם וואס ער זאגט שמונה עשרה, מאכט ער זיכער אז דער מענטש זאל האבן סליחה און כפרה און פרנסה און קבץ נדחי עמך ישראל, וואטעווער, אלע די זאכן. מאכט סענס? יא, זייער גוט.
צוויי סארטן חקירה
Instructor:
⟦#2⟧ יעצט לערנען מיר ווייטער:
> אמנם על דרך החקירה בזולת זה אין לנו עסק בה.
סתם על דרך החקירה, נישט סתם צו מאכן סענס פון די אמונה, רייט? ס׳איז דא צוויי סארט חקירות. ס׳איז דא חקירה וואס מאכט סענס פון וואס מ׳גלייבט שוין. דעטס וואן אימפארטענט קיינד אוו חקירה. דאס איז וואס ער רופט אן “ביאור פנת התורה על דרך החקירה”. און ס׳איז דא נאך א דרך החקירה, וואס איז ריעל פילאסאפי, אן ראיות, דזשאסט סטארטינג פראם פיור טאט.
אבער אויף די דרך איז ער מפרש וואס ער זאגט אין ספר העיקרים. דער ספר העיקרים איז א זייער אינטערעסאנטע מורה נבוכים. מיר קענען עס לערנען אן אנדערע מאל. איך האב עס געלערנט לאנג צוריק. איך געדענק נישט אלעס. איך געדענק איך האב אריינגעצייכנט געוויסע זאכן.
עניוועי, לעיטער, אין שער ה׳ איז דא טעם אצילות, רייט? ער וועט דאס טון נאך.
> אבל אין דרכינו בחיבור זה על דרך החקירה.
ער זאגט אז די ספר איז נישט קיין פילאסאפיע ספר. סאו אויב דו ווילסט נאר על דרך החקירה בלי סודות התורה, גיי לערן פראקלוס. און ס׳איז שוין דא אויף יוטיוב די גאנצע זאך. און דארט איז מער ווייניגער על דרך… ער טוט אויך די זעלבע שפיל מיט אריסטו און פלאטא, אבער ער האט געטרייט צו מאכן איין ספר וואס איז נאר א סטרעיט פילאסאפיע. מ׳קען לערנען דארטן און זען אויב ס׳שטימט. זיי האבן אויך, זיי זענען גארנישט בעסער. אזוי ווי דער רמב״ם זאגט, “לא תהא תורתנו השלימה כשיחה בטלה שלהם”. אז אריסטו קען ברענגען ראיות פון האמער, קען איך ברענגען ראיות פון חומש, זאגט דער רמב״ם.
אבער דא יא איז געווען אן idea צו שרייבן. דער רמ״ק האט נישט די idea בכלל, ער האט נישט גע’care’ט צו טון חקירה directly, אבער אנדערע האבן גע’care’ט יא. און ס׳וועט העלפן אסאך מענטשן צו זאגן, “איך גלייב נישט אז ס׳שטייט אין א ספר”, אבער זייער ווייניג מענטשן איז עכט גרייט צו טראכטן פאר דריי מינוט. אפילו דער רמ״ק האט נישט געטראכט, אבער ער האט מער געטראכט אויף די וועג. So, אפילו דאס טו איך נישט אפשרעגן מענטשן, right? ער שטייט אז ער מאכט sense אויף וואס דו גלייבסט שוין. נאכדעם רעדט ער וועגן דעם, וואס דו זאלסט גלייבן. איז ווייל מ׳האט שוין היינט גע’prove’ט, מ׳האט שוין היינט גע’disprove’ט. ווער האט גע’disprove’ט? דו האסט געליינט? ניין, ס׳שטייט אין ספרים הקדושים. Right.
Anyway, נו, ביי איך טראכט אז דאס איז די ביג ענין פון די חקירה בלית מחשבה תחילה, אבער דער רמ״ק האט נישט געטראכט אז ס׳איז אן ענין. איך ווייס נישט פארוואס. אין דרכינו. Maybe it just means אז ס׳איז too complicated פאר די book. איך ווייס נישט.
אקעי, לאמיר ענדליך לערנען די נעקסטע שטיקל פון די פרק. So דאס איז די ראיה פון די חקירה. יעצט, קען מען רעדן ווי ס׳שטייט אין פסוק. Going right back to the Torah. עס שטייט דאך אין די פסוק. ווי שטייט עס אין די פסוק? אזוי. Very interesting, וואס דאס איז ממש נאר א ראיה צו דרוש. I don’t know what he’s thinking exactly. אפשר איז יא א ראיה חשובה.
די ערשטע דריי ספירות אין איוב
Instructor:
⟦#3⟧ די ערשטע דריי ספירות שטייט אין איוב. איוב האט געזאגט אזוי, ספר איוב פרק כ״ח שטייט דא אין די זאך:
> וְהַחָכְמָה מֵאַיִן תִּמָּצֵא וְאֵי זֶה מְקוֹם בִּינָה.
זעט דאך דא אויס אז ס׳איז דא דריי ספירות. פארוואס? וואס הייסט די ערשטע דריי ספירות? אין, חכמה, און בינה. מקום? איזה? ער גייט זאגן א… Let’s see. נו, איך שוין… נו, וואס… So וואס איז די… וויאזוי טייטשט ער דעם פסוק?
די חכמה איז מאין. זאגט ער, חכמה קומט פון די ערשטע ספירה וואס הייסט אין. דער רמ״ק האלט אז כתר איז די ערשטע ספירה, מיר וועלן זען later. So, חכמה קומט פון אין. אין, וואס איז די סוד אין? אין… ער טייטשט יא, ואי שהוא א׳ ע׳, ו׳ איז י׳, חכמה, הוא מקום בינה, ואי זה מקום בינה.
וואס שטייט עקסטער? שטייט אי זה? יכ״ח, י״ב. וחכמה אין תמצו ועיזה, יא, ס׳שטייט עקסטער, פארוואס ברענגען זיי עס נישט? ס׳איז נישט קיין כתב כביכול. ס׳שטייט וע״ז, אזוי שטייט אין די סופני, דער מענטש האט געדריקט אז ער האט נישט געוואוסט ווי די פסוק זיין. ס׳שטייט, דער ע״י, דאס איז מקום בינה.
וואס הייסט שאל ידם לטלת הבינה? איי, וועסטו פרעגן פון וואו קומט די עין? דאס שטייט טאקע לשם פסוק. אויב ס׳הייסט עין, וויאזוי קען מען זאגן וויאזוי קומען? לא נעצל נקרא עין. ס׳הייסט אנטוועטער, we can’t see די כתר, we can’t see, איך האב מיך קומט פון כתר. פאר האו כתר איז סעלף קאמס? דאס ווייסן איז נישט, ווייל כתר איז עין. אקעי.
סאו דאס, דא שטייט די ערשטע דריי ספירות.
די זיבן ספירות אין דברי הימים
Instructor:
און דארט קומען נאך זיבן ספירות. ווייל דארט שטיין דוד המלך, די וואלט געזאגט אז דער וואלט געזאגט אז דער וואלט געזאגט. ס׳טייטש אזוי: לך ה׳ דריי ראשונות. פארוואס? ווייל בינה הייסט לכה, ווייל ס׳איז געמאטריא פופציג, ס׳האט פופציג שערי בינה. און לכה און כל איז די זעלבע אותיות. פארדעם די סוד, מ׳גייט שוין זען כי חייב בשמים הארץ, וואס באקומט פון די בינה, הייסט ער אויך כל. דאס הייסט, החותם המספך, right? ס׳קאוסט די אפעזיט וועי. פון לכה ווערט כל, ס׳קאוסט בעקווארדס. יא.
חמשים שערי בינה
און פארוואס שטייט? פארוואס שטייט דא די פופציג שערים? דו ווייסט אז עס שטייט לך און דו זאגסט כי חול. ווייל בינה איז מתפשט עד הוד. הייבן פארשטיין ספירות? די נעקסטע פינף ספירות, חסד גבורה תפארת נצח הוד, זענען אליינס די ארטיקולעישן פון די חמשים שערי בינה. סאו איטש וואן, ווען ס׳איז מער ארטיקולעישן, יא, ס׳איז מער מפורט, ווערט עס צען, קומט אויס פופציג. קומט אויס אז די דריי אויף צוויי.
Student:
זיי רעדן פון די חמשים שערי בינה? דאס איז די התגלות, די…
Instructor:
ניין, דאס איז די עקסטערנעלייזד חמשים שערי בינה. חמשים שערי בינה איז ווען ס׳איז דא אין די בינה, ווען ס׳איז דא די מקורות פון די זאכן. און דאן, יו קען קאלן חג״ת שבבינה.
Student:
אזוי ווי דו זאגסט אז ס׳איז דא צען ספירות אין די חסד, און צען ספירות אין די גבורה? דאס איז נישט די חמשים שערי בינה?
Instructor:
יא, וועל, איי דאונט נאו. איך ווייס נישט וואס ער וויל צוזאמעננעמען. ער קען זיך אננעמען אזוי. דער רמ״ע ערקלערט אזוי די חמשים שערי בינה על פי זוהר אין דעם, אז דאס איז צו זאגן פינף ספירות וואס קומען ארויס פון בינה טיימס טען. טיימס טען איטש, אר לייק, יא, פייוו ספירות און פייוו ספירות צו איטש, האו עווער ער וויל זאגן.
זיבן מאל זיבן איז נישט די נארמאלע וועג ווי מ׳רעכנט ספירות. ס׳איז דא ריזענס פאר דעם וואס מ׳וועט פיינדן אויס.
ל׳ און כ׳ — די צורות פון די ספירות
און זיי הייסן ל׳ און כ׳ פונקטליך, פארשטייסט? ווייל גדולה גבורה גבורה זענען אזוי ווי א סגול אדער א סגולתא. סגולתא מיינט, איי טינק די טעם וואס מ׳רופט עס סגול, רייט? אפשר איז דאס א סגול? יא, ס׳איז די זעלבע זאך. אקעי, אפשר אמאל די תפארת איז אויף טאפ פון די חסד גבורה, מ׳גייט זען, פון דעם איז עס א סגולתא. דאס איז ל׳. און נצח הוד איז א צירי אדער א שורוק ווען זיי שטייען גראד. איי דאונט נאו, איי געס מ׳וועט עס ערקלערן אין אנדערע טיימס. ער צייכנט נישט דא צו וואס דאס הייסט כ׳. קומט אויס אז ס׳איז פונקטליך ל׳כ׳, ווייל ס׳איז דא סאם דיפערענס. עגעין, דאס איז ער אויך נישט ערקלערט.
⟦#4⟧ אה, איך האלט ער האט א חותם המספר. אין אנדערע ווערטער, ער ערקלערט אז ס׳זעט אויס אז עט סאם פוינט איז עס די אפאזיט, כאילו די נצח הוד זענען א שורוק און נאכדעם ווערן זיי א צירי, אדער פארקערט. און די זעלבע זאך דא, זיי זענען א סגולתא און זיי ווערן א סגול, סאמטינג לייק דעט. איי עם נאט שור. ער גיבט נאר אן עקספלעניישאן פאר יעדע דיטעיל, וואס איז נאך נישט וויכטיג. און ווער ס׳וויל וויסן וועגן שורות, וועט קוקן אין שער השורות פרק ז׳. איי געס אז ער ערקלערט עס דארט. איך לערן עץ חיים, סאו מעני טייםס, איך קען נישט קיינמאל אנקומען צו שער י״ז, אפשר. איך האב געלערנט ביידע גמרא. ער זאגט אז דארט איז מען מסביר דאס. יא, די סתם תורה איז אבער דאס, זאגט ער. אקעי, וויל סי אווער דער. יא. דא קומען מיר דערצו.
די נעמען פון די ספירות
Instructor:
און דאס איז לך ה׳, נאכדעם הגדולה והיינו חסד. יוזשועלי די אלטע מקובלים האבן עס גערופן גדולה. איך ווייס נישט ווער האט אנגעהויבן רופן חסד, אפשר דער זוהר. איך בין נישט זיכער. איך מיין אפילו אין עץ חיים איז דא אזוי, אז אזוי האט מען עס גערופן. און תורה פארקערט, דא האט מען עס געטוישט. די אלטע מקובלים האבן געזאגט גדולה פחד, אזוי ווי דער רמב״ן. און אונז זאגן חסד גבורה. גיי פארשטיי.
און תפארת ונצח והוד כי כל בשמים ובארץ. גדולה? פחד יצחק, רייט? ווי קומט גדולה פון… ווייל אגודה? איך מיין, איי דאונט נאו. איי דאונט נאו וואטס די סיקרעט אוו אלל דיז טינגס. דאס איז לייק די אנלי פסוק וואס זיי האבן געפונען אלע ספירות עט וואנס, פארשטייסט? איך מיין אלע זיבן. אפשר לך ה׳ איז בינה. ס׳איז נישטא קיין איין אנדערע פסוק. איך מיין, יעדע פסוק דארף מען דאך רעכענען עפעס א… דא קומט די רמז פון די ספירות, דאס וואס די קבלה רופט געווענליך.
און תפארת ונצח והוד, דאס זענען די נעמען וואס איר ווייסט שוין. אוודאי, דער רמ״ק איז אסומינג אז דו ווייסט שוין קבלה, רייט? ס׳איז נישטא אזא זאך ווי אן הקדמה פון קבלה. אדער דו ווייסט נישט, אדער דו ווייסט יא. ס׳איז א גוטע וועג צו לערנען, דאס איז דזשאמפ אין. דזשאמפ אריין, און דו וועסט זען.
נאכדעם, כי כל בשמים ובארץ.
דער תרגום אויף “לך ה׳ הגדולה” און דער סדר פון מלכות
דער תרגום אויף דברי הימים – אומקלארע מקורות
עס זענען דא נעמען וואס איר ווייסט שוין. און איך בין מניח אז איר ווייסט קבלה שוין, ריכטיג? ס׳איז נישטא אזא זאך ווי א הקדמה פון קבלה. אדער ווייסט מען שוין, אדער ווייסט מען נאך נישט. ס׳איז א גוטע וועג צו לערנען, דו זאלסט זיך דארפן…
נאכדעם, “וכל בשמים ובארץ”, זאגט דער תרגום אונקלוס, “דאית בשמיא וארעא”. Just to be clear, פארשטייט זיך, ס׳איז נישטא קיין אונקלוס אין דברי הימים. ס׳איז אויך נישט תקע תרגום יונתן. איך מיין אז דאס איז א תרגום וואס איז אזוי made up. איך דארף טשעקן. יא, אבער אין די גמרא שטייט אז יונתן האט געמאכט נביאים און נישט כתובים. יעצט, איז דא עפעס א תרגום של כתובים? און דא שטייט, לאמיר זען וואס ס׳שטייט בכלל. קנ״ז. וואו איז דער פסוק? דברי הימים א׳ כ״ט. איך גיי שוין טשעקן. If I remember, דאס איז עפעס א תרגום וואס דער זוהר… דער זוהר זאגט אז nobody knows where it’s coming from, but maybe I’m wrong. Maybe I’m more wrong, ריכטיג?
דער תרגום׳ס תוכן – די מדרש פון הגדולה והגבורה
אזוי, “לך ה׳ הגדולה”. זאגט דער הייליגער תרגום, “ויברך דוד את ה׳ ואמר… לך ה׳ רבותא דברית עלמא בגבורתא רבתא”. די גבורה האט געפאקט… איך קען נישט זאגן די ווערטער דא… ער האט געפאקט אבותינו במצרים, וגבירין על אברהם, והבטיחו את יבא. בקיצור, ער פארציילט די גאנצע מעשה. ער גייט ווי די מדרש אז גבורה איז… הגדולה איז יציאת מצרים. איר קענט די מדרש? דער מהר״ל רעדט אסאך וועגן דעם. ס׳איז דא א מדרש. און “והגבורה על ים סוף וסיני”, און “והבאת נצחונא” איז נצח בעמלק וכו׳, “וזיו יקרך” וואס איז הוד, “עקבתא שמשא בגבעון וסיהרא במלא שרי לון”. “רם כל הון עובדי ידך בשמיא וארעא ואת שליט עלהון, וסביל כל מדי בשמיא וכל מדי בארעא לך”. “ה׳ מלכותיה ברקיעא, ונתנתן על כל אומיא בחיי דבשמיא, ועל כל אומיא בשנא רישא בארעא”. איז דאס ענדיגן דעם פסוק.
בקיצור, דאס וואס ער זאגט שטייט נישט אין דעם תרגום וואס איז געדרוקט אין די דברי הימים, ווי ס׳שטייט יא, אויב איך געדענק, ס׳שטייט אין דעם זוהר בשם דעם תרגום. Maybe there’s probably there’s some Targum word where it says. אבער דאס מיינט דעם “אחד”, עפעס האט ער פארשטאנען, אפשר איז עס א דרוש אויף דאס וואס שטייט דא אז דער אייבערשטער איז סובל כל עלמין בשמיא וארעא? I don’t know. “כי כל”, וואס איז דער טייטש? “כי כל בשמים ובארץ”, ווייל צו דיר איז אלעס. “כי לך כל בשמים ובארץ”, ריכטיג? וואס איז דער טייטש? “לך”, כביכול, ריכטיג?
דער זוהר׳ס פשט – “אחד” מיינט שמאחד
So, somehow, יא, “כי אתה מושל בכל אשר בשמים ובארץ”, דער רד״ק, דער רד״ק. For some reason, the Zohar keeps on quoting the Targum. עס שטייט נישט דא פון אונטן גארנישט וועגן דעם, איך ווייס נישט פארוואס, איך דארף זאגן פאר דעם מענטש וואס מאכט אים לערנען צושרייבן. בקיצור, אז דער זוהר האט געברענגט א תרגום, און דער זוהר זאגט א פשט על פי קבלה. “פירוש, המייחד תפארת דאיקרי שמיא וארעא דאיקרי מלכות ביחודא”. סאו דאס איז א made up Targum, וואס איז א פשט על פי קבלה? און סתם זאג איך אז ס׳איז made up, maybe it’s from somewhere. ניין, דעם “אחד” מיינט אז… יא, I think so. ער איז דער איינציגסטער דבשמיא.
דער איבערטייטש, ניין, דעם “אחד” מיינט שמאחד, אז ער טייטשט על פי דעם זוהר. איך ווייס נישט וואו דער תרגום איז. There must be something. After all, I’m sure people have already looked into this. אבער אויב ס׳איז דער זוהר, קען עס דאך זיין א גירסא אדער whatever. אבער אויב ס׳איז א תרגום, דארף מען דאך וויסן דעם מקור. ניין, קען זיין אז דער תרגום האט עפעס ענליך און דער זוהר האט עס… ער זאגט דא אליין דעם פשט, “המייחד”. Maybe the Targum says something else and the Zohar rephrased it, it can be a paraphrase, איך ווייס נישט. I don’t know.
יסוד מייחד תפארת און מלכות
Anyway, נאכאמאל, but אפילו איך ווייס נישט וואס דער תרגום איז, ס׳מאכט סענס אויף דעם “אחד”. יסוד, דאס קאנעקט שמיא וואס איז תפארת און ארעא וואס איז מלכות, און דאס איז דער יסוד.
יעצט, וואס מיט מלכות? זאגט ער, מלכות שטייט נישט, “לא נתבאר בכתוב היטב”, דאס איז זיין סברא. ס׳שטייט דאך יא אין דעם נעקסטן שטיקל, “לך ה׳ הממלכה”, אבער דאס איז דער נעקסטער פסוק. יא? ניין, ס׳שטייט דאך ווייטער. אלא אמר, not sure why he said “לא נתבאר בכתוב היטב”, שטייט דאך יא. אה, דער חילוק איז אז ס׳איז דא קודם “לך ה'”? וועגן דעם? יא, דאס מיינט ער צו זאגן. פארוואס שטייט נישט גלייך?
דער רמ״ק׳ס תירוץ – ירידת המלכות
דער תירוץ איז, “והנה המלכות מקומה למעלה מנצח הוד יסוד, ועל ידי המיעוט ירדה למטה”. ס׳איז דא א מעשה פון ירידת המלכות, זאגט ער, אז פריער איז די מלכות געווען אזוי הויך ווי די תפארת, און שפעטער איז זי אראפגעגאנגען אונטן. “ולכן לא רצה להזכיר עמה ייחוד, להודיע שמקומה בשמים, אלא שישלח משמים ארץ”.
ממילא זאגט ער, ער זאגט נישט די מלכות, איינער פרעגט אים מיט וואס דו זאגסט, עס שטייט דאך יא, אבער נאכדעם. ממילא זאגט ער, “לך ה׳ הממלכה לבר מחילא וקשתיה בפני עצמה, ועם כל זה חזר וייחד לה את השורש”. ער זאגט “לך ה'”, “לך ה'”, “לך ה'”, דאס זאגט ער בינה, חכמה, תפארת, און נאכדעם זאגט ער מלכות. קומט אויס, אה, “היינו מציאותה בעלה”, שטייען מיר נאך אנגעקומען צו דעם פאל.
לפני המיעוט – מלכות שוה בשוה מיט תפארת
די פוינט איז, אז לפני המיעוט איז די מלכות געווען אזוי גרויס ווי די תפארת, און ביידע זענען געווען דירעקט פון די בינה, or as close to the בינה as די תפארת. נאכדעם איז זי מקבל פון די יסוד. אלע תורות פון רשב״י האבן צו טון מיט די תורות.
Anyway, so, וועגן דעם זאגט דער רמ״ק, שטייט נישט “לך ה׳ הגדולה והגבורה והמלכות”, because it would have had to say right after תפארת, ווייל די מלכות איז דאך נישט ביי די תפארת. סאו, עס שטייט נישט אין די ריכטיגע פלאץ, כאילו, “כמו שהיתה לפני המיעוט”. אבער עס שטייט נאכדעם מיט אן עקסטערע שטיקל “לך ה׳ הממלכה” צו ווייזן אז זי גייט צוריק ארויף all the way. יא, ס׳שטערט נישט. I think so.
דער אריז״ל׳ס צוגאנג – פרצופים
Or, מ׳קען פארשטיין עס אין די אריז״ל׳ס ways, אז די מלכות וועט זיין אויך… אזוי האט דער אריז״ל געטראכט. און די זאכן דארפן מיינען עפעס מסתמא, so it’s not not true, but דער אריז״ל וואלט געזאגט, דער אריז״ל׳ס picture איז אז די תפארת און די מלכות זענען צוויי פרצופים. So, די מלכות קען זיין הויך אזוי הויך ווי די תפארת, אדער אזוי הויך ווי די תפארת ביז בינה, which would be תפארת of בינה, it doesn’t matter, and then they were שוה בשוה. און יעצט איז די מלכות אדער דא אינגאנצן אונטער די תפארת, אדער תחת היסוד של התפארת, אדער אינגאנצן די אנדערע זייט, אחור באחור, whatever, so…
דער רמ״ק זאגט, ס׳שטייט נישט מלכות אין די ריכטיגע סדר ווייל ס׳איז נישט די ארט, ס׳שטייט אויך נישט סתם אזוי, ס׳שטייט לך ה׳ הממלכה, אזוי ווי ס׳דארף צו זיין, וואס איז די מלכות איז לך ה׳ צוזאמען מיט די תפארת אונטער בינה. דאס הייסט שני מלכים משתמשים בכתר אחד, דאס איז די תנחומא קבלה, אז די כתר אויף ביידע די תפארת און די מלכות איז די בינה, אבער נישט די כתר אמתי, די כתר של הבינה שנעשה תפארת בינה שנעשה לכתר לזון, דאס מעטער, דאס איז די אריז״ל׳ס ענין. און עס שטייט דא. דאס איז די הייליגע פראמארקסטאטשוויט.
ווייטערדיגע מקורות פאר צען ספירות
עניוועי, דאס איז אלעס צו וויסן ווי ס׳שטייט אין פסוק די צען ספירות. כמעט, ס׳איז דא נאך א פלאץ וואס שטייט אין פסוק, ניין? ס׳איז דא נאך א פסוק מיט אלע צען ספירות? ס׳איז דא די צען שמות וואס ער גייט זאגן באלד, ווארעווער, און ברכי יו״ד. ער זאגט אנדערש דא, קוק אין די בעק איז דא אור נערב וואס מאכט א summary פון אלע די סטינגס, און אין שער א׳ די סיכון מיט די גייט בער ווייניגער הייבט זיך עס אן דא. דער אייבערשטער קוק אין פעידזש ת״כ זי. און ער אינטערעסטע די ספירות, ער זאגט אז… שטייט רבה תשא את ה׳ אלקי, ס׳איז דא דריי כתרים, און אונטער די דריי כתרים איז דא משנה, סכן משנה און א בעט, און נאכדעם איז דא משמרת קנאה און אנדערעס. רבה תשא את המתשורים, רבה תשא את המתשורים, וואס דאס מיינט? נפלאותיך מחשבותיך אלינו. פאר אונז? איך האב אינמיטלערט פון די צען אזכרות, איך ברענג נישט דעם פסוק. לכה ה׳. איך פאר אז ס׳איז א דיפער פסוק ביי איר, איז עפעס א דיפער פון תורה.
Maybe we will see that in שער ג׳ אין שער שער ב׳, we’ll talk about more why we need the צען ספירות. שרייבט טעם האצילות, דארט גייט ער… יא, טעם האצילות איז זייער קאנעקטעד מיט די קוועסטשן אויף יערליק, וואס דארפן מיר די צען ספירות פאר? און ער ברענגט דארט נאך ראיות, ער שרייבט “עשרה הילולים”, נאך רמזים אויף די ראיות. סאו, ס׳איז נאך טארנטלי ארגענייז די ספר אין די וועי די נא ווען וואס וואנט. יא. ס׳איז דא די מאמרות. ס׳איז דא נאך אזוי בעיסיק מקורות פאר צען ספירות.
תלמיד: וואס?
און דעם שטייט אין שער ב׳. און דאס וואס מיינט גיין די ערשטע ש״ן? נאך איין פרק. צוויי.
Alright. I know everything already. I know almost everything.