מחלוקת הרמב”ם והרמב”ן אם העיקר הוא ידיעת הא”ס או ידיעת המידות | תמלול וסיכום

סיכום השיעור 📋

די שייכות צווישן זיין א גוטער איד און יציאת מצרים — צוויי שיטות

הקדמה: די צענטראלע שאלה

וואס איז די שייכות צווישן זיין א גוטער איד און יציאת מצרים? וואס האט איינס מיט’ן צווייטן צו טאן? אויף דעם ווערן פארגעשטעלט צוויי הויפט שיטות — נישט אפאזיט, נאר פארשידענע וועגן. דער הויפט פאקוס איז צוערשט אויף דער רמב”ם’ס וועג, און דערנאך אויף דער רמב”ן’ס וועג.

—

חלק א’: דער רמב”ם’ס וועג — די יסוד פון אידישקייט

א) עבודה זרה האט צוויי חלקים

1. חלק הידיעה/האמונה (מחשבה) — גלייבן אין עבודה זרה

2. חלק המעשה — דינען עבודה זרה

די גמרא זאגט “המודה בעבודה זרה” — איינער וואס גלייבט אין עבודה זרה איז עקסטרא פון איינער וואס דינט עס.

ב) וואס איז די מחשבה/טעות פון עבודה זרה?

עס איז א שלילה (נישט א חיוב): מען ווייסט נישט פון דעם וואס דער רמב”ם רופט “מצוי ראשון” / “סיבה ראשונה”.

די טעות: מען מיינט אז איינער פון די גלגלים, מלאכים, אדער אן אנדערע זאך איז “די ערשטע זאך” — און דעריבער ווערט ער דער גאט. אבער ער איז נישט קיין אמת’ער גאט, ער איז נישט די סיבה ראשונה.

[צדדיגע דיגרעסיע: וואס מיינט “אייגענע כח”?]

א תלמיד האט געפרעגט אויב די טעות איז אז יענע זאך האט “אייגענע כח”. תשובה: “אייגענע כח” איז א רעלאטיווער באגריף — א מלאך קען האבן דעת, א מענטש האט זיכער דעת, מען קען האבן אייגענע כח אבער באקומען פון דער אייבערשטער. דער ריכטיגער לשון: נישט “אייגענע כח” נאר “ער איז נישט די ערשטע זאך”. “ערשטע” מיינט נישט ערשטע אין צייט, נאר ערשטע אין מציאות — די לעצטע/ערשטע סיבה פארוואס אלעס איז דא.

ג) דער רמב”ם’ס פינף מינים

דער רמב”ם ברענגט פינף סארטן מינים. דער פערטער זאגט עס איז דא א רבון אחד אבער ער איז א גוף ובעל תמונה. דער פינפטער דינט שטערן אדער אנדערעס כדי שיהיה מליץ בינו ובין רבון העולמים.

ד) די טיפקייט פון דער טעות

לויט דער רמב”ם איז דאס א גאר טיפע זאך: רוב חכמים און פילאסאפן פאר משה/אברהם האבן נישט געוואוסט די אמת. זיי האבן געמיינט אז דער גלגל, די נשמה פון דער וועלט, איז דער גאט. דער רמב”ם רופט זיי “צאבא” (פון א בוך “עבודה נבטית”).

[קליינע צדדיגע הערה וועגן אויסשפראך]

די אויסשפראך פון “צאבא/סאבא” — אויף אראביש זאגט מען צדי ווי “ס”.

ה) פארוואס האט מען נישט געוואוסט?

– מען קען עס נישט מדמה זיין (נישט פארשטעלן אין קאפ)

– מען קען עס נאר וויסן, גלייבן, אדער זאגן די ווערטער — אבער נישט פארשטעלן

– אפילו א מלאך — כאטש ער איז נישט גשמיות — איז תלוי אין א זאך וואס מען קען מדמה זיין

– די סיבה ראשונה איז נישט קיין זאך וואס מען קען זיך פארשטעלן בכלל

ו) דער רמב”ם’ס חידוש: עבודה זרה = “אטעאיזם”

עבודה זרה ווערט גערופן “אטעאיזם” — וואס קלינגט משונה, ווייל זיי גלייבן דאך אין א גאט! די הסברה: דער רמב”ם זאגט: וואס דו מיינסט איז א גאט איז נישט קיין גאט. קומט אויס אז ער גלייבט נישט אין קיין (אמת’ן) גאט. עס איז אטעאיזם ביחס צו דער אמת’דיגער גאט, נישט ביחס צו זייער געטשקע.

ביישפיל: איינער וואס גלייבט אז “Nature controls everything” — לויט דער רמב”ם איז ער אן אטעאיסט.

ז) פאנטעאיזם = עבודה זרה

וואס מענטשן היינט רופן “פאנטעאיזם” (די נאטור/כח וואס מאכט די וועלט איז גאט) — דאס איז נישט קיין נייע שיטה! דאס איז די זעלבע עבודה זרה שיטה פון די צייטן פון אברהם אבינו — שיטת הצאבא. זיי האבן געזאגט: עס מוז זיין א כח, א נשמה, אפילו א דעת אין דער וועלט — אבער דאס אליין איז נפרד פון דעם אמת’ן גאט.

ח) דער עיקר חידוש: גאט איז “אינדרויסן” פון דער וועלט

דער עיקר אמונה איז אז גאט איז “beyond” די וועלט — Transcendent (מעבר לכל העולם). נישט “אינדרויסן” ממש (דאס איז נאר א משל), נאר מעבר לכל. אפילו א רוחניות’דיגע זאך (ווי א מלאך, א נשמה) — אויב עס איז נישט “אינדרויסן” — איז עס נישט דער גאט.

—

חלק ב’: דער ערשטער גרויסער חידוש פון יציאת מצרים

א) “אנכי ה’ אלקיך” — דער גאנצער פוינט

לויט דער רמב”ם איז דאס די גאנצע זאך — נישט נאר יציאת מצרים, נאר די גאנצע מטרה פון די גאנצע תורה, דער דעת פון משה רבינו:

– “אנכי ה’ אלקיך” מיינט: עס איז דא א גאט וואס איז מעבר לגלגל, נישט נאר דער וואס פירט דעם גלגל

– “יש הוויה תמידי ראשון לכל” — עס איז דא אן אייביגע מציאות וואס איז ערשט צו אלעס

– דער רמב”ם ברענגט אין יסודי התורה פרק א’: “אנכי ה’ אלקיך — אלוה וואס איז מנהיג הגלגל” — ווייל פון דארט ווייסט מען עס

– אן יציאת מצרים וואלט מען עס נישט געקענט זען

וויכטיג: דער רמב”ם גייט נישט ווייטער פון דעם. ער ציטירט “לעיני כל ישראל”, “לעיני כל העם” (יסודי התורה פרק ח’) — ווייל פון מעמד הר סיני ווייסט מען עס.

ב) א שווערע קשיא: איז יציאת מצרים א ראיה?

די פראבלעם: דער רמב”ם זאגט אין יסודי התורה פרק ז’ אז מופתים זענען נישט קיין גוטע ראיה — ס’קען זיין כישוף! א ראיה מוחלטת קען נאר קומען פון: די מציאות, די שכל, אדער אפשר נבואה.

דער תירוץ (מורה נבוכים פרק ל”ו): “מצרים” איז א משל פאר א מצב וואו מען פארגעסט די מציאות און גלייבט אין עבודה זרה. “הוצאתיך מארץ מצרים” מיינט: יעצט אז דו ווייסט מיך, ביסט דו ארויס פון מצרים. ווען דו וואלסט געבליבן אין “מצרים” (אומוויסנהייט), וואלסט דו געווען “עבדי עבודה זרה”.

[קליינע דיגרעסיע: א דיוק אין דער רמב”ם’ס הגדה]

אין דער רמב”ם’ס לשון אין הלכות חמץ ומצה שטייט “כנגד ארבעה בנים דיברה תורה” — אן “אחד חכם ואחד רשע”. אפשר איז דאס א חילוק צווישן עבודת השם (קעגן עבודה זרה) און ידיעת השם. (נישט זיכער אויב דאס איז א גוטע דיוק.)

ג) פארוואס איז דאס אזוי וויכטיג?

ס’איז נישט בלויז “סענטראל” אין אונזער לעבן — אונזער לעבן איז דאס. דער רמב”ם זאגט אז מען זאל ארומגיין ביינאכט און אויסשרייען, זיך פרייען, טרינקען לחיים — אז ברוך השם מיר האבן דאס געכאפט (אדער מיר דארפן טרייען עס צו כאפן).

ד) די טרויעריגע ריעליטי: רוב מענטשן פארשטייען דאס נישט

– רוב מענטשן — אפילו אידן — פארשטייען דאס נישט

– “מ’באקומט עס נישט פון עסן קוגל” — מ’באקומט עס פון לערנען תניא, לערנען דער רמב”ם, לערנען זוהר, גיין צו א שיעור

– רוב מענטשן טראכטן אז דער אייבערשטער איז א גוף — זיי זאגן “אני מאמין” אז ער איז “אינו גוף”, אבער זיי שטעלן זיך פאר “א גרויסער טאטע אין הימל” (וואס איז יא אמת אלס משל, אבער דאס איז נישט דער אייבערשטער אליינס)

[דיגרעסיע: די פראבלעם מיט “גוף”]

פארוואס מיינען מענטשן אז א גוף איז שטערקער? א קינד טראכט: “אויב דער אייבערשטער האט נישט קיין אויגן, איז ער גארנישט — ווי לופט.” די אמת: א דבר שאינו גוף איז מער פון אלע זאכן, נישט ווייניגער. די מקור המציאות, די מקור הכח פון אלעס, איז דער דבר שאינו גוף. א מחשבה האט מער כח ווי א מעשה.

ה) די מצוה פון שמע ישראל — א פראקטישע נקודה

ווען מענטשן זאגן שמע ישראל, טראכטן זיי וועגן די מצוה פון זאגן שמע ישראל, נישט וועגן דעם אייבערשטן. אבער שמע ישראל איז א מצוה צוויי מאל א טאג זיך צו דערמאנען דעם אייבערשטן. “איין סעקונדע א טאג איז מער אמת ווי אלע אנדערע סעקונדעס פון טאג” — אזוי ווי די מציאות פון דעם אייבערשטן איז שטערקער ווי אלע אנדערע מציאות’ן.

—

חלק ג’: “אהיה אשר אהיה” — די הוכחה אויף מציאות השם

א) דער הכרח אז ס’מוז זיין אן אויבערשטער

1. אלע זאכן וואס מיר ווייסן קענען נישט זיין — ס’איז נישטא גארנישט אין זיי וואס מאכט זיי זאלן זיין

2. אויב אלעס קען נישט זיין, וואלט זיך גארנישט אנגעהויבן

3. מוז זיין אט ליעסט איין זאך וואס מוז זיין — “דאס וואס ער איז מאכט אז ער זאל זיין”

4. דער רמב”ם זאגט: “זיין מהות און זיין מציאות איז די זעלבע זאך”

דער טייטש פון “אהיה אשר אהיה” (נאך רס”ג): “הנמצא אשר הוא נמצא” = ער איז ווייל ער איז. דער רמב”ם רופט דאס “מחויב המציאות” (איבערגעטייטשט פון אראביש).

דער חילוק: רוב זאכן האבן “געבארגטע” מציאות — עמיצער האט זיי געגעבן מציאות. דער אייבערשטער’ס מציאות איז זיין אייגענע — “וואס ס’מיינט צו זיין גאט און אז ס’איז דא א גאט קען זיך נישט צוטיילן.”

ב) דער “פשוט’ער” הכרח איז נישט אזוי פשוט

די מחשבה איז “וועלטער ווי סימפל” — זייער פשוט. אבער: אפילו פילאסאפן האבן עס נישט געכאפט. אבן סינא האט אויסגעטראכט דעם הכרח אויף דעם לשון. דער רמב”ם טענה’ט אז משה רבינו האט עס מחדש געווען (פון “אהיה אשר אהיה”). ווען מען טראכט אזוי, קומט מען גלייך צו ווייטערדיגע מסקנות: ער קען נישט זיין א גוף (ווייל א גוף קען זיין גרעסער/קלענער), וכו’.

פארוואס איז עס נישט פשוט? מיר זענען “איינגערעדט” אין אונזערע מושגים און מיינען אז “עס קען נישט זיין אנדערש”. אויב מען טראוועלט ארום די וועלט אדער לערנט היסטאריע — זעט מען אז זאכן וואס זענען אונז פשוט, זענען “בכלל נישט פשוט פאר יעדער איינער”.

—

חלק ד’: היסטארישע ענטוויקלונג פון מאנאטעיזם

[דיגרעסיע מיט וויכטיגע נקודות]

א) די מצב היינט

אפילו עובדי עבודה זרה אין אינדיע זאגן היינט אז זיי גלייבן אין איין גאט. ווען מען פרעגט: “פארוואס דינט איר פופציג מיליאן געטער?” ענטפערן זיי: “אלעס איז פרצופים/לבושים פון דעם זעלבן איין גאט.” אבער: היסטאריש האט מען נישט אלעמאל אזוי געטראכט.

ב) וויאזוי האט זיך דאס געביטן?

עס זענען געקומען מיסיאנערן, קריסטן, און אנדערע — און זיי האבן געוויזן אז עס מאכט נישט קיין סענס. רב סעדיה גאון’ס טענה: אויב איין גאט צוקריגט זיך מיט’ן צווייטן — “ווערט אויס וועלט”. אויב א גאט איז נאר א “קליינע כח” — איז ער נישט קיין גאט, עס מוז זיין עפעס העכער.

ג) די רוימישע עליט

די חכמי רומי האבן אלע געוואוסט אז די געטער זענען נישט אמת. זיי האבן זיך געשעמט מיט דעם, אבער געזאגט אז “עס איז מתאים פאר די המון עם”. יוסיפון און רוימישע קוואלן ווייזן: “almost none of them actually believe in their gods.”

ד) פילאסאפן vs. פשוט’ע מענטשן

די פילאסאפן זענען געקומען שפעטער מיט “טיפע תורות” אז יא, עס איז דא איין גאט. אבער דער נארמאלער מענטש אין גאס האט געגלייבט אז “עס איז דא אסאך געטער”. מען האט זיך געשלאגן: “מיין גאט איז א גרעסערע האמער, איך קען צוברעכן דיין גאט.” חז”ל זאגן אז די יצר הרע פון עבודה זרה איז בטל געווארן.

ה) א פאראדאקסאלע נקודה וועגן אטעאיסטן

אפילו אטעאיסטן גלייבן נאר אין איין גאט — זיי זאגן נאר אז ער איז נישטא. עס פאלט זיי נישט איין אז עס קען זיין מער ווי איין גאט. קיינער האט נישט געפרעגט “לאמיר ריסערטשן וויפיל געטער זענען דא.” אמאל — ווען א מענטש האט געגלייבט אין גאט, האט ער געהאט א ביכל מיט א ליסט פון געטער: וויאזוי זיי הייסן, פון וואו זיי קומען, וואו זיי שלאפן, וואס זיי עסן. “דאס איז געווען די לימיט פון אלוקות.”

ו) די פראקטישע מסקנא

אז די גוים גלייבן אויך אין איין גאט — “איז זייער גוט, תודה רבה השם.” מ’דארף נאך אויסארבעטן געוויסע טעותים, אבער “וואס איז שלעכט?” אזוי שטייט אין “נחלת מלכים” אין די ענד.

—

חלק ה’: די צווייטע גרויסע חידוש — וויאזוי טראכט מען פון גאט? (טבע המחשבה)

א) די שוועריקייט

עס איז שווער צו טראכטן פון א זאך וואס האט נישט קיין ווערטער, נישט קיין אימעדזש. “וואס טראכטסטו ווען דו טראכטסט פון די עצמות? דו קענסט זאגן דו טראכטסט גארנישט.”

ב) דער רמ”ק אין “אלימה” — טבע המחשבה

“טבע המחשבה” איז אז ווען א מענטש טראכט אז עפעס איז דא, פרעגט ער גלייך: “וויאזוי זעט ער אויס?” דער מענטש האט א “דמיון רודף אחר המחשבה” — ער קען נישט זאגן אז עפעס איז דא אן זיך פארצושטעלן וויאזוי עס זעט אויס. “אן אינטערהויזן גייט ער?” — אלע מיני אזעלכע שאלות קומען אויף.

ג) די עבודה: “רעותא דליבא חשב ליה”

די רעותא דליבא (דער דמיון) לויפט אלעמאל און וויל זיך עפעס מצייר זיין. די עבודה איז: טראכט אז עס איז דא — און דאן סטאפ. גיי עס צוריק. “ווען מען טראכט אז עס איז דא, און מען סטאפט דארט” — דאס איז די עבודה פון פשטות, פון גלייבן. עס איז שווער צו האלטן — “איך האב דארט מער ווי איין סעקונד!” — מען מוז אלעמאל סטאפן דעם דמיון.

דער עיקר פשט: “עס איז דא און עס איז נישט מער ווי עס איז דא.” אלע זאכן זענען דא און זענען אויך נאך זאכן — אבער דער אייבערשטער איז דא און נישט נאך זאכן חוץ פון זיין.

ד) פארוואס איז עס אזוי שווער? (היסטארישער הינטערגרונט)

עס איז א שווערע זאך אויסצולערנען. דערפאר האבן מענטשן געמאכט “סקעטשקעס און טעותים” — זאכן וואס האבן זיך אנגעהויבן מיט א גוטע כוונה, און עס האט זיך שפעטער “משתלשל געווארן צו אלע טעותים.” אברהם אבינו האט אנגעהויבן דעם תיקון, משה רבינו האט געמאכט פון דעם א געזעץ.

—

חלק ו’: אריבערגאנג — פון מחשבה צו מעשה

א) די צווייטע שיטה אלס “חולף” (אנדער וועג) אויף די צווייטע חידוש

נישט נאר טראכטן פון אייבערשטן צוויי מאל א טאג, נאר אויך טון זאכן לשמו: מאכן א בית המקדש (“ועשו לי מקדש”), מאכן ימים מקודשים, מאכן קרבנות, מאכן מצוות.

ב) די פונדאמענטאלע שוועריגקייט מיט עבודת השם

ווי קען מען דינען דעם אייבערשטן אויב ער האט נישט קיין גוף, קיין פארם, קיין בילד? פאר א געטשקע פון שטערן קען מען כאטש מאכן א פיקטשער וואס האט א שייכות. פאר דעם אייבערשטן קען מען נישט מאכן קיין פיקטשער — ווייל ער האט נישט קיין פיקטשער. מען קען אפילו נישט זאגן קיין ווארט — נאר בשלילה, און אויך דאס איז נאר א “טריק” צו פארשטיין.

ג) וואס שלילה באמת מיינט

שלילה איז נישט אן אמת’דיגע באשרייבונג פון דעם אייבערשטן. די גאנצע תורה פון “ידיעת השלילה” איז נאר א וועג צו מסביר זיין ווי אזוי מען קען טראכטן אז “ער איז” אבער “נישט קיין גוף.” מער פון דעם קען מען נישט זאגן.

ד) די קאנסעקווענצן פאר עבודה

– נישט דא קיין ווארט וואס פאסט

– נישט דא קיין פיזישע באשרייבונג

– נישט דא קיין פעולות וואס מען קען אמת’דיג טון פאר אים

– מען קען אים נישט דינען — ער באקומט נישט גארנישט פון די עבודה מצד עצמו

ה) דער רמב”ם’ס שווייגן אויף דער פראבלעם

דער רמב”ם רעדט קיינמאל נישט דירעקט פון דער פראבלעם. ער זאגט אפילו נישט אז דאס איז דער טעם פארוואס די עובדי עבודה זרה האבן געמאכט זייער סיסטעם. אבער: אין אנדערע פלעצער שטימט ער צו אז די אמת’דיגע עבודה פון דעם אייבערשטן איז געווען נאר במחשבה, נאר בדעת.

ו) פארוואס דארף מען מעשה’דיגע עבודה?

מענטשן פארשטייען נישט עבודה וואס איז מחשבה אליין. אויך מיר פארשטייען נישט — ווייל מיר האבן אויך א גוף. אבער: ווען מען איז נישט בעת פון די אמת’דיגע עבודה, טראכט מען נישט פון דעם עולם — דאן קען מען טראכטן פאר דעם אייבערשטן. דאס איז וואס די גאר טיפע חסידים טוען.

—

חלק ז’: א ראדיקאלע סברא — עבודת השם דארף א “היתר”

א) די עבודה מעשית איז ממש ווי עבודה זרה’ס פארמאט

שטארקע טענה: די זאכן וואס מיר טוען זענען די זעלבע סארט ווי וואס עובדי עבודה זרה טוען: מען מאכט א מקדש, מען מאכט קרבנות, מען זאגט “ריח ניחוח לה’” — רש”י זאגט אז ס’מיינט נישט וואס די רוב עולם מיינט. דער חילוק: מיר זאגן אז דאס איז נישט א קרבן פאר א געטשקע, נישט פאר א מזל, נישט פאר א כוכב — דער קרבן איז פאר דער אייבערשטער.

ב) עבודת השם דארף כמעט א “היתר”

[שאלה פון ערב שבת גרופע]

לויט דעם קומט אויס אז מען דארף כמעט א היתר צו טון עבודת השם! נישט צו טראכטן — דאס דארף נישט קיין היתר. אבער צו טון דארף מען א געוויסע היתר.

תשובה: דער היתר איז אזוי ווי “עבירה לשמה”, אזוי ווי “ירידה לצורך עליה”. די גאנצע בריאת העולם — דער אייבערשטער האט געמאכט א גוף (א פיזישע וועלט). עס איז דא א עולם הזה — ממילא די עבודת השם אין עולם הזה מוז זיין אויף דעם לעוועל.

ג) דער משל פון “ועשו לי מקדש”

פאר מענטשן וואס זאגן “נאר א זאך וואס איז א גוף עקזיסטירט, איך קען עס נישט זען — עקזיסטירט עס נישט” — זאגט דער אייבערשטער: “איך וועל דיר ווייזן” — איך וועל מאכן א מקדש. אבער: מען מעג נישט מאכן קיין פסל אין די מקדש, מען מעג נישט מאכן קיין סטאטועס. די מטרה איז אז מען זאל וויסן אז ס’איז נישט די מקדש — ס’איז נאר א משל, נאר א סימן. ס’פוינט צום אייבערשטן — ס’מיינט נישט דאס. אבער דער אייבערשטער האט מסכים געווען צו דעם.

ד) דער משל פון דער גרויסער רבי

[א העלפנדער משל]

ס’איז אזוי ווי מען גייט צו א גרויסער רבי וואס באמת האלט ער נישט פון די אלע זאכן — מ’דארף מאכן א מוסד, בויען א בנין, מאכן פיקטשערס פון די רבי אין די צייטונג, רעדן אויף די מארקעטינג שפראך, מ’דארף געלט. דער רבי ווייסט אויך אז מ’דארף — ס’איז א מציאות. פאר אלע יארן האט ער “געהאקט” אויף דעם, אבער מ’איז געקומען און מ’האט אים געזאגט “צדיק, מ’דארף.”

דער נמשל: מיר ווייסן נישט פארוואס, אבער ס’דארף זיין א וועלט. ס’איז נישט קיין מיסטעיק אז ס’איז דא א גשמיות’דיגע וועלט. זאגט דער אייבערשטער: “אקעי, אין די גשמיות’דיגע וועלט — איך לאז, זאל מען מאכן פאר מיר א בית המקדש. נישט נאר איך לאז — איך הייס. דורכדעם וועט דער עולם וויסן אז ס’איז דא א גאט.”

ה) דער רמב”ם אויף קרבנות

אלע ווייסן אז דער רמב”ם זאגט אז קרבנות איז נאר כנגד עבודה זרה. ער זאגט: “נישט נאר איך, נאר די קדמוני הפילוסופים האבן שוין דאס געזאגט.” רבינו נסים גאון און ר’ שם טוב — אלע זאגן אז דאס מיינט ער באמת.

די טיפערע פארשטאנד: דער רמב”ם זאגט נישט אז ווען ס’וואלט נישט געווען קיין עבודה זרה בעולם, וואלט מען נישט געדארפט מאכן קרבנות. טעארעטיש איז דאס אמת. אבער: פאר די זעלבע סיבה פארוואס ס’איז דא עבודה זרה בעולם — איז דא קרבנות. אין אנדערע ווערטער: ווייל אין די עולם הזה הייסט דאס עבודת השם.

ו) די לעוועל פון עבודה היינט

מיר זענען צוגעוואוינט — מיר האבן אויפגעהערט צו מאכן עבודת השם מיט קרבנות. די עבודת השם מיינט היינט נאר בדיבור. ביידע (קרבנות און ווערטער) זענען אביסל “פעיק” — ווייל עבודה מיינט עפעס אנדערש. ווערטער איז אויך נישט די אמת’דיגע עבודה — ס’איז נאר א “הוה אמינא.”

[זייט דיסקוסיע אויף תפילה]

לויט הלכה מ’דארף זאגן (נישט נאר טראכטן). מחשבה אליין איז אויך נישט גוט. מען גיט נישט גארנישט (צום אייבערשטן).

—

חלק ח’: די מורא פון עבודה זרה — פראקטישע דרוק

א) עבודה זרה’ס “מארקעטינג”

די גאנצע “מארקעטינג” פון עבודה זרה איז געווען אז זי מאכט רעגן, זי ברענגט הצלחה. היסטארישע ביישפיל: ווען רוים איז געפאלן, האבן די עובדי עבודה זרה מפרסם געווען “זעט וואס געשעט ווען מען הערט אויף דינען די געטשקעס.” סיינט אוגוסטין האט געשריבן א גאנץ בוך צו ענטפערן אז פארקערט.

די תורה’ס תשובה: “שקץ תשקצנו ותעב תתעבנו” — זאלסט נישט מורא האבן. עיקר: קיין שום פועל פון עבודה זרה טראכט נישט אריין — עס האט נישט קיין כח.

ב) יעדע געטשקע האט איר ספעציאליטעט

– איינע איז מסוגל אויף תירוש (וויין)

– איינע איז מסוגל אויף יצהר (אויל)

– איינע איז מסוגל אויף דגן (קארן)

מענטשן האבן אמת’דיג מורא געהאט — וואס וועט זיין אויב איך דין נישט? “יא, אמת, בלייבט גארנישט (פון עבודה זרה). אבער: פארוואס זאל איך זיין אזוי ווייט? אפשר וועט ער (די געטשקע) שטראפן מיך… לאז איך דאך דינען אים אויך…”

[זייט דיסקוסיע: וואס מיינט “גלייבן אין איין גאט”?]

אפילו מענטשן היינט וואס מיינען אז ס’איז איין גאט — זיי זאגן אז עס מיינט אנדערע חלקים. ס’איז א “סקעירי” זאך — ארויסזאגן פון מויל “עס איז נישט דא קיין גאט אויף די וועלט.” ס’איז דא אזויפיל עבודות וואס מ’האט מורא — דער זעלבער גאט “פעטשט”, ער “שמייסט.” דאס האלט אפילו מענטשן וואס גלייבן אין איין גאט. שפעטער האבן אלע געפילט אז תנ”ך שרייט אויס אז ס’איז דא איין גאט — און עפעס מוז זיין אז דער איין גאט איז דער בורא.

ג) דער רמב”ם אויף כלאים — א פאסינירנדער ביישפיל

[דיגרעסיע]

כלאים איז געווען עפעס א מנהג פון עבודה זרה. רבי ישעיה האט געזאגט אז ס’מוז זיין דגן במפורש. ער האט געזען אין די ספרים פון עבודה זרה אז פונקט אזוי גייט די סגולה — אנדערש ארבעט עס נישט. דער רמב”ם איז אימפרעסט אז רבי ישעיה האט געטראפן — ער זאגט אז ס’מוז זיין רוח הקודש. די פראקטיק: כדי די חיטה זאל געלינגען דארף מען לייגן אביסל טרויבן, און אויף איינמאל געבן א שפריץ, און אזוי וואקסט עס. מענטשן האבן מורא געהאט — אפילו איינער וואס גלייבט אין איין גאט.

—

חלק ט’: די מחלוקת רמב”ם און רמב”ן וועגן כוחות פון עבודה זרה

א) דער רמב”ן’ס פארקערטע שיטה

דער רמב”ן’ס טענה: “איך קען נישט זיין פרומער ווי דער רמב”ם — איך זע דאך אז עס ארבעט.” “איך רעד מיט די חברה, איך זע אז עס ארבעט.” מען קען נישט זאגן “חסידות” צו זאגן ליגנט.

דער רמב”ן’ס פראקטישע פסק: “לא תעוננו ולא תנחשו” מיינט נאר מען זאל נישט אויפזוכן צו וויסן. אבער: אויב דו ווייסט שוין (למשל אז פרייטאג צווישן 6-7 איז נישט מזל’דיג) — טארסטו נישט גיין קעגן דעם. עס איז א “הכנסה לסכנה.” דערפאר פסק’נט דער שולחן ערוך אז מען פירט זיך נישט מאכן חתונה ביום ב’.

דער אויסנאם: איינער מיט גרויסע בטחון און השלכה גמורה, אויף א לעוועל פון נסים גלויים — מעג גיין קעגן די כוכבים. “תמים תהיה עם ה’ אלוקיך” — מיינט אויב איינער גייט אינגאנצן מיט אמונה, וועט ער נישט געשעדיגט ווערן.

ב) סתירה אין רמב”ם אליין?

אין הלכות יסודי התורה: דער רמב”ם זאגט: “מה בין נביא למכשף” — א מכשף זאגט אמאל אמת, א נביא איז אלעמאל אמת. משמע אז כישוף האט עפעס א כח.

אין הלכות עבודה זרה: דער רמב”ם זאגט אז אלץ איז שקר, אלע אופנים פון כישוף ארבעטן נישט.

מעגליכע תירוצים: קען זיין אז נאר ניחוש האט ענליכקייט צו נבואה (דורך כח הדמיון). קען זיין אז דער רמב”ם האט “געדארפט” זאגן אז עס ארבעט נישט (פאר חינוך צוועקן).

[צדדיגע נקודה: “דברה תורה כלשון בני אדם”]

די תורה רעדט באופן גשמי ווייל מענטשן פארשטייען דאס. דאס איז דער זעלבער תירוץ פאר ביידע: פארוואס די תורה רעדט ווי דער אייבערשטער האט א גוף, און פארוואס די תורה רעדט צו מענטשן אויף זייער לעוועל. עס איז דא א לעוועל פאר המון עם און א לעוועל פאר משכילים — ביידע זענען לעגיטים. “שלא לשמה” פאר קינדער/אנפאנגער איז א שטאפל.

—

חלק י’: דריי פירושים אויף “אהיה אשר אהיה” — דער עיקר מחלוקת

א) רש”י’ס פשט (מדרש’ס פשט)

“אהיה עמם בצרה זו, אהיה עמם בצרה אחרת” — דער אייבערשטער וועט זיין מיט אידן אין יעדע צרה. יציאת מצרים איז א ידיעה פון אלוקות דורך די ארויסנעמונג אליין.

ב) דער רמב”ם’ס פשט

“אהיה אשר אהיה” איז א קיצור פון א הוכחה אויף מציאות השם. די שם איז בעצם א חכמה, נישט סתם א נאמען. אויף שם מ”ב און שם ע”ב זאגט דער רמב”ם: ס’איז נישט סתם אותיות, ס’איז א סענטענס — א קיצור פון א חכמה פון יראת השם. א נאמען אליין זאגט גארנישט — ווי “יצחק” זאגט נישט גארנישט וועגן דעם מענטש.

ג) דער רמב”ן’ס קשיות אויף דער רמב”ם

ערשטע קשיא — טעקסטואל: אין פסוק שטייט “מה שמו?” — א שאלה וועגן א נאמען, נישט “מה זאת עבודת ה’?” — א שאלה וועגן הסבר/חכמה. לויט דער פסוק, זאגן די שם אליין איז די מראה/מופת.

צווייטע קשיא — היסטארישע: “חלילה” אז די זקני ישראל זאלן זיין מסופק אין מציאות הבורא — זיי האבן דאך געגלייבט אין א בורא!

[הערה:] דער רמב”ן האט נישט געכאפט דעם רמב”ם’ס נקודה: דער רמב”ם זאגט נישט אז זיי האבן נישט געגלייבט אין א גאט. אין מצרים זענען נישט געווען קיין אטעאיסטן — אטעאיזם איז א מאדערנע זאך. דער רמב”ם זאגט אז זיי האבן נישט געוואוסט דעם אמת’ן גאט — דער וואס איז למעלה מן הכל, מן המציאות.

ד) דער רמב”ם’ס שיטה וועגן קמיעות און שמות

א קמיע וואס מיינט סתם צו זאגן אותיות — טוט נישט אויף גארנישט. ס’איז נישט די אותיות וואס מאכט די שם לשם — ס’איז די מינינג, דאס וואס ס’לערנט אויס. נאר וויסן דעם אייבערשטן קען העלפן — נישט סתם זאגן ווערטער.

—

חלק יא’: דער רמב”ן’ס אייגענער פשט — א פונדאמענטאל אנדער וועג

א) דער רמב”ן’ס יסודות’דיגער חילוק פון רמב”ם

דער רמב”ן רעדט קיינמאל נישט פון “אין סוף”: דער רמב”ם איז אינטערעסירט אין מחלק זיין צווישן דעם אייבערשטן און זיינע פעולות. דער רמב”ן רעדט נאר פון השגחה, יכולת, רצון — פון מידות. דער רמב”ן האט אפשר א “פסק קבלה” אז מען טאר נישט רעדן וועגן דעם אייבערשטן “אזוי ווי ער איז.”

די מקובלים’ס קריטיק אויף רמב”ם: רבי עזריאל (אין “דרך האמונה”) זאגט: פרעה האט געזאגט “לא ידעתי את ה’” — דאס איז דער רמב”ם’ס שיטה (ידיעה דורך שלילה)! דער אייבערשטער האט געענטפערט: “ניין, דאס איז נישט דער וועג.”

ב) וואס איז דער אמת’ער חידוש פון תורה לויט רמב”ן?

וואס איז נישט דער חידוש: אז ס’איז דא איין גאט פאר אלעס — דאס איז פשוט, דאס האבן אלע געוואוסט.

וואס איז יא דער חידוש:

– אז מען קען האבן א שייכות מיט דעם אייבערשטן

– אז מען קען זיך מתפלל זיין, רעדן מיט אים, אמת’דיג דינען

– אז ער האט א נאמען — נישט נאר א “מארקעטינג טעקטיק”

ג) די פראבלעם מיט רמב”ם’ס שיטה לויט רמב”ן

אויב גאט האט נישט קיין נאמען:

– קען מען נישט רעדן מיט אים

– ער קען נישט רעדן מיט דיר

– קען נישט זיין קיין השגחה

– קען נישט זיין קיין שכר ועונש

– “ברוך אתה ה’” איז א רמאות — דער נאמען מיינט גארנישט

דער משל: פונקט ווי מען קען נישט דילן מיט א מענטש אויב מען ווייסט נישט זיין נאמען. א נאמען מאכט א רילעישאנשיפ מעגליך.

ד) דער רמב”ן’ס פשט אין “מה שמו”

זייער פשוט לויט פשטות המקרא: משה האט געוואלט וויסן וויאזוי ער הייסט — כפשוטו. נישט קיין פילאסאפישע הוכחה, נישט קיין חכמה. א נאמען איז א נאמען — ווי “יצחק” הייסט יצחק אן קיין טיפערע סיבה. ווען דו ווייסט דעם נאמען, קענסטו רעדן מיט אים — “כל קריין יאלו.”

ה) משה רבינו’ס שאלה לויט דער רמב”ן

משה האט געהאט אן אמת’ע שאלה: “מי הוא השולח אותו?” נישט א פראוו פאר די אידן, נאר ער אליין וויל וויסן — באיזה מדה שיקט דער אייבערשטער אים?

די חילוק צווישן מדות:

– אל שדי — די מדה וואס האט גערעדט מיט די אבות

– שם הגדול (הוי”ה) — א נייע, העכערע מדה פאר משה און מתן תורה

– “התורה לא תנתן בשם השדי… רק בשם הגדול שבו הוה העולם”

משה’ס דילעמע: דער אייבערשטער האט געזאגט “אנכי אלקי אביך אלקי אברהם” — דאס איז אל שדי. אבער משה האט שוין געוואוסט אז ס’גייט זיין מתן תורה — וואס דארף א העכערע מדה. ער פרעגט: וועלכע שם זאל איך זיי זאגן?

[צדדי הערה — חילוק צווישן רמב”ן און שפעטערדיגע מקובלים]

רבי אברהם אזולאי’ס שיטה: נאר וויסן די נעמען העלפט נישט — מען דארף פארשטיין “שורש האותיות.” דיוק: “כי ידע שמו” — נישט “כי יאמר שמו.” דער רמב”ן זאגט אנדערש: די תורה זאגט נישט קיין הסבר פון דער שם. משה האט געוואלט וויסן וועלכע שם איז ריכטיג יעצט צו רופן — דאס אליין איז גענוג.

—

חלק יב’: דער רמב”ן’ס יסוד — גאט האט א נאמען, און דאס מאכט עבודה מעגליך

א) “אלקים” איז נישט קיין נאמען

אלקים איז סתם “בעל כח” — ווי מען שרייט “מענטש” ווייסט מען נישט צו וועם מען רעדט. ווען דו שרייסט זיין אייגענעם נאמען, רעדסטו גלייך מיט אים. דער אייבערשטער דארף האבן א נאמען כדי מען זאל קענען דינען אים.

ב) דער אייבערשטער האט מער ווי איין נאמען — די קבלה’דיגע יסוד

דער מקור — פרשת וארא: “וארא אל אברהם באל שדי ושמי ה’ לא נודעתי להם.” די אבות האבן געהאט שם אל שדי, משה רבינו האט באקומען שם הוי”ה. עס מאכט א חילוק וועלכע נאמען מען ניצט!

דער משל פון די מקובלים ראשונים: א מענטש וואס האט פארשידענע תפקידים (רבי, ראש ישיבה, קעכער) האט **פארשידענ

ע נעמען פאר יעדע תפקיד. בתור ראש ישיבה הייסט ער “יענקל”, בתור קעכער הייסט ער “משה.” אויב דו רופסט אים מיט’ן פאלשן נאמען — קומט ער דיר מסביר זיין א תורה ווען דו דארפסט א טעלער זופ! עס איז נישט א שאלה פון ידיעה (דו ווייסט שוין אז ער איז אין קאך), נאר א שאלה פון וויאזוי ער הייסט**.

ג) די פראקטישע נפקא מינה — “אלקי ישראל”

ווען דו ווילסט רעדן מיט’ן אייבערשטן בתור אלקי ישראל (דער וואס נעמט ארויס אידן פון מצרים), דארפסטו אים רופן מיט’ן אידישן נאמען. אויב דו רופסט אים מיט’ן “גוי’אישן נאמען”, זאגט ער: “וואס איז א גוי’אישע ישועה? איך פארקויף נישט די גוי’אישע ישועות!” מען קען מאכן טעותים פון דעם — כתות און פאלשע קבלה.

[צדדי הערה — וועגן תפילות]

א תשובה פון מהרש”ל צום רמ”א וועגן בחורים וואס דאווענען “צלי הרסתה” — א תפילה וואס דער רמ”א מכחיש אז עס עקזיסטירט. דער פאינט: מען דארף וויסן וויאזוי דער אייבערשטער הייסט, נישט סתם וויסן אז ס’איז דא הנהגות.

—

חלק יג’: דער עיקר מחלוקת — וואס מיינט צו זיין א איד?

א) דער רמב”ם’ס שיטה

צו זיין א איד מיינט צו וויסן דער אין סוף — דער אייבערשטער וואס איז דער מעלה פון אלעס. דער חידוש איז למעלה מן השמים, למעלה מן הגשמים — א טראנסענדענטער גאט.

ב) דער מקובלים’ס (רמב”ן’ס) שיטה

צו זיין א איד (אדער א בעל השגה) מיינט צו וויסן וויאזוי ער הייסט. אין א געוויסן זין איז עס גרינגער — מען דארף נישט וויסן די פשט, יעדער קען עס וויסן. אונז האבן א “פערסאנעל גאד” — א נאמען, מען קען רעדן מיט אים מיט זיין ערשטן נאמען. דער חידוש איז נישט למעלה מן השמים — עס איז א חידוש אין וויאזוי מען קען זיך פארבינדן מיט’ן אייבערשטן.

—

חלק יד’: וואס מיינט יציאת מצרים לויט דעם רמב”ן?

א) פאר יציאת מצרים

ווען אידן האבן געשריגן, האבן זיי געשריגן צו אלקים (סתם גאט). מען שרייט אזוי — העלפט עס איינמאל אין דריי מאל. מען האט נישט געקענט האבן א personal relationship.

ב) נאך יציאת מצרים

אידן קענען זאגן שם הוי”ה, שם אהי”ה. דער זוהר פרעגט: פארוואס שטייט פופציג מאל יציאת מצרים? צו זאגן “מי המדה שהוציאנו ממצרים” — וועלכע מדה האט אונז ארויסגענומען (בינה).

ג) דער קאזשניצער מגיד’ס ביאור

עתיק (דער העכסטער מדרגה) האט נישט קיין שייכות מיט מענטשן — “וצדקתך אל תתן לו”, “לא איכפת לי כלל.” אבער אין די שמות איז יא “איכפת לי.” יציאת מצרים האט געברענגט אז אונז קענען אים רופן מיט א ספעציעלע אידישע נאמען.

ד) א שאלה וואס בלייבט אפן

וואס איז דער חילוק פון אונזער נאמען מיט די גוים וואס האבן אויך געהאט נעמען? אויף דעם קומט אריין א גאנצע רמב”ן וועגן די זיבעציג שרים — דארף מען אויספיגערן יעדענס עקסטער.

—

סיכום: די צוויי שיטות אין איין בליק

| | דער רמב”ם | דער רמב”ן |

|—|—|—|

| דער חידוש פון יציאת מצרים | עס איז דא א גאט וואס איז מעבר לכל — טראנסענדענט, נישט קיין טייל פון דער וועלט | מען קען האבן א פערזענליכע שייכות מיט’ן אייבערשטן — ער האט א נאמען |

| “אהיה אשר אהיה” | א קיצור פון א הוכחה אויף מציאות השם — מחויב המציאות | א נאמען — וועלכע מדה שיקט מיך |

| די טעות פון עבודה זרה | מען ווייסט נישט פון דער סיבה ראשונה — מען מיינט א גלגל/מלאך איז דער גאט | מען האט נישט געהאט דעם ריכטיגן נאמען צו רופן דעם אייבערשטן |

| עבודת השם | בעיקר במחשבה/בדעת — מעשה’דיגע עבודה איז א “ירידה לצורך עליה” | דורך נעמען און מדות — מען קען אמת’דיג דינען ווייל ער האט א נאמען |

| וואס מיינט צו זיין א איד | צו וויסן דעם אין סוף | צו וויסן וויאזוי ער הייסט — א פערסאנעלע פארבינדונג |

| פאר יציאת מצרים | מען איז געווען אין “מצרים” = אומוויסנהייט וועגן דער אמת’ער מציאות | מען האט געשריגן צו “אלקים” אן א פערזענליכע שייכות |

| נאך יציאת מצרים | מען ווייסט אז ס’איז דא א מצוי ראשון מעבר לגלגל | מען קען רופן שם הוי”ה — א ספעציעלע אידישע נאמען |

ביידע שיטות זענען נישט אפאזיט — זיי זענען פארשידענע וועגן צו פארשטיין דעם זעלבן יסוד: יציאת מצרים האט אונז געגעבן א שייכות מיט’ן אייבערשטן וואס מען האט פריער נישט געהאט.

תמלול מלא 📝

יציאת מצרים און דער רמב”ם’ס וועג: די יסוד פון אידישקייט

הקדמה: די הויפט שאלה פון דער שיעור

מגיד שיעור:

א גוטן. זאל אונז לערנען אביסל מער וועגן די שאלה פון… וואס איז די שאלה? אה, אזוי, פארוואס זאל מען זיין א וואוילע איד וועגן יציאת מצרים [Yetzias Mitzrayim: the Exodus from Egypt]? וואס האט איינס מיט’ן צווייטן? דאס איז בעסיקלי די וועג וויאזוי מען האט געפרעגט די שאלה לעצטע וואך.

סאו, איך וויל בעיקר אנקומען צו די צוויי אזויווי אפאזיט, נישט אפאזיט, אבער אנדערע שיטות. אבער אמת’דיג איז דא אסאך מער, אבער איך וויל אנקומען צו יענע צוויי.

סאו, די ערשטע זאך, מיר האבן אביסל גערעדט צוויי צדדים פון דעם, איך דארף אריינגיין אביסל טיפער אין די ערשטע צד. איך מיין אז מיר האבן שוין אביסל מאריך געווען לעצטע וואך. אז די ערשטע זאך איז די רמב”ם’ס [Rambam’s: Maimonides’] וועג. יא? וואס איז די רמב”ם’ס וועג? דאס איז אמת’דיג נישט צוויי וועגן פון יציאת מצרים, דאס איז צוויי וועגן אמת’דיג פון אידישקייט, פון דעם… דאס איז טאקע די יסוד פון אידישקייט אין דער וועג.

דער רמב”ם’ס וועג: עבודה זרה און די סיבה ראשונה

עבודה זרה האט צוויי חלקים

די רמב”ם’ס וועג איז אזוי, אז ס’איז דא א זאך וואס הייסט עבודה זרה [avodah zarah: idolatry, literally “foreign worship”]. עבודה זרה האט צוויי צדדים: חלק הידיעה [chelek ha-yedi’ah: the knowledge component] און חלק המעשה [chelek ha-ma’aseh: the action component]. איך קען זאגן חלק האמונה [chelek ha-emunah: the belief component]. ס’שטייט אין די גמרא [Gemara: the Talmud] “המודה בעבודה זרה” [ha-modeh ba-avodah zarah: one who acknowledges/believes in idolatry], אז איינער גלייבט אין עבודה זרה, דאס איז עקסטער פון עובד עבודה זרה [oved avodah zarah: one who worships idols].

וואס איז די חלק המחשבה פון עבודה זרה?

די חלק המחשבה [chelek ha-machshavah: the thought component] פון עבודה זרה איז וואס? דאס איז בעצם א שלילה [sheli-lah: negation], ס’איז נישט אמת’דיג א חיוב [chiyuv: positive obligation]. יא? דאס איז דאס אז מ’ווייסט נישט פון דעם וואס דער רמב”ם רופט “מצוי ראשון” [matzui rishon: first existent] און “סיבה ראשונה” [sibah rishonah: first cause] און אלע אזעלכע סארט ווערטער. מ’ווייסט נישט פון דעם.

פארוואס? ווייל מ’מיינט אין די ענד אז איינער פון די גלגלים [galgalim: celestial spheres] אדער מלאכים [malachim: angels] אדער עפעס א זאך וואס איז נישט יענץ, ער איז די ערשטע זאך. און ממילא ווערט ער די גאט. ער איז דאך נישט קיין גאט, ער איז דאך נישט קיין סיבה ראשונה. דאס איז די טייטש פון עבודה זרה.

שאלה און תשובה: וואס מיינט “אייגענע כח”?

תלמיד:

אז ער האט אן אייגענע כח?

מגיד שיעור:

יא, אייגענע כח איז… מיר האבן שוין גערעדט אין די ענד פון לעצטע וואך’דיגע שיעור, דאס איז מער א קאמפליקעטעד זאך, ווייל ס’ווענדט זיך וואס דו מיינסט מיט “אייגענע”. נישט די ערשטע זאך. אין דעם סענס איז זיכער נישט קיין אייגענע כח.

אויב דו ווילסט זאגן אז ער איז ממש א כלי [keli: vessel, instrument] און ער האט נישט קיין אייגענע דעת [da’as: knowledge, consciousness], דאס ווערט שוין מער קאמפליצירט. קען זיין א מלאך האט יא א דעת. אפילו א מענטש האט זיכער דעת און נישט קיין אייגענע כח, ניין?

סאו דאס איז א זאך וואס האט דעת און אפילו רצון [ratzon: will]. בחירה [bechirah: free choice] איז נאך נישט די ריכטיגע הגדרה [hagdarah: definition]. ס’איז דא, ס’קען זיין אז ס’איז דא חילוקים [chilukim: distinctions] אין דעם, איך האב געברענגט אז אנדערע מענטשן זאגן אזוי, אנדערע ראשונים [Rishonim: medieval rabbinic authorities].

אבער ס’איז פון דעם, איך וויל נישט זאגן די ווארט אייגענע כח, איך וויל זאגן מער די ערשטע זאך. די ערשטע זאך מיינט די עילה [ilah: cause], די כח [koach: power, force], די סיבה ראשונה, די ריזן פארוואס אלעס איז דא. דאס יא.

אבער די ווארט אייגענע כח איז קאמפליצירט, ער קען האבן אן אייגענע כח אבער ער האט עס באקומען פון דער אייבערשטער, ס’איז מער קאמפליקעיטעד ווי דאס. ווען מען זאגט אייגענע כח קען מען מיינען אז יעדע זאך איז נאר אינגאנצן די קבלה [kabalah: reception], ס’ווענדט זיך לפי ערך [lefi erech: relatively]. דאס ווארט איז א רעלאטיוו ווארט. לגבי [legabei: in relation to] דער אייבערשטער יא, אבער לגבי זאכן אונטער אים קען זיין אז ס’איז יא דא עפעס א זאך וואס מען קען רופן אייגענע כח, און נישט נאר אזוי ווי א טויטע זאך וואס מען רוקט אים לפי ערך.

סאו וועגן דעם וויל איך זאגן מער די ווארט פון, ער איז נישט די ערשטע זאך. ער איז נישט די ערשטע זאך.

דער רמב”ם’ס פינף מינים

דער רמב”ם’ס לשון [lashon: language, terminology] איז אן אינטערעסאנטע לשון וואס מ’האט זיך געמוטשעט אין די שיעור רמב”ם וואס איז די פשט. איך זאג נאר אן אינטערעסאנטע זאך איז אז דער רמב”ם האט פיר, פינף מענטשן וואס הייסן מינים [minim: heretics]. דער פערטער פון זיי איז האומר שיש שם רבון אחד אבל שהוא גוף ובעל תמונה [ha-omer she-yesh sham ribon echad aval she-hu guf u-va’al temunah: one who says there is one Master but that He is a body and has form]. דער פינפטער פון זיי איז העובד כוכב או זולתו כדי שיהיה מליץ בינו ובין רבון העולמים [ha-oved kochav o zulaso kedei she-yihyeh melitz beino u-vein ribon ha-olamim: one who worships a star or other entity so that it should be an intermediary between him and the Master of the Universe].

סאו לכאורה [lichorah: apparently] די זעלבע זאך ווי די ערשטע. ער זאגט אז דער אייבערשטער איז נישט די ערשטע זאך. ערשטע מיינט נישט די ערשטע אין צייט לאו דוקא [lo davka: not necessarily], נאר די ערשטע אין מציאות [metzi’ut: existence], אז ער איז די לעצטע תירץ [teiretz: answer, resolution] פארוואס עפעס א זאך איז דא, אדער די ערשטע ריזן פארוואס עפעס א זאך איז דא. סאו דאס איז איין הגדרה.

עניוועי, דאס איז די טייטש פון עבודה זרה.

די טיפקייט פון דער טעות

און לויט ווי דער רמב”ם האט געלערנט, איז דאס גאר א טיפע זאך. ער ליגט אמאל געווען, אפשר היינט, וואס משה רבינו [Moshe Rabbeinu: Moses our teacher] האט שוין מגלה געווען [megaleh: revealed] פאר די אידן, איז עס געווארן מער סימפל. אבער אמת’דיג איז עס גאר א טיפע זאך, און רוב חכמים [chachamim: sages, wise men], אפשר נישט אלע, אבער רוב אפילו פון די חכמים פון די פילאסאפן וכדומה [ve-chadomeh: and the like] פון די דורות שלפני משה אדער לפני אברהם [she-lifnei Moshe o lifnei Avraham: from the generations before Moses or before Abraham], האבן אלע געמיינט אז נישט דאס איז די ערשטע זאך, זיי האבן געמיינט אז עפעס…

דער רמב”ם זאגט א טיפ צו זאגן אז די עובדי עבודה זרה [ovdei avodah zarah: idol worshippers] מיינען, אזוי ווי די רוב פון די עובדי עבודה זרה דענקן. ס’איז דא א נאמען פאר זיי, די צאבא [Tzaba: the Sabians]. צאבא איז ווי דער רמב”ם רופט זיי. ער האט אמאל גערעדט פון עבודה זרה, ער האט געליינט פון א בוך, עבודה נבטית [avodah Navatit: Nabatean worship], איך געדענק נישט, צאבא אדער סאבא. ס’איז א צדיק שטייט עס, סאבא מיט א צדיק. אבער אויף אראביש זאגט מען צדיק סא.

עפעס צווישן סא און סא, און דער אמת’דיג דארפן זאגן צדיק סא, שיינע פרעגען אין א גלאנשע ווייסטער, א צדיק איז צוויי, צוויי אותיות זענען בעניות’דיג, אבער דער צדיק וואס אומז זאגט איז שוין צוויי עברות, ער איז פארדשעט אז עס דארפט זאגט צדיק סא, סא, דארפט איך זאגט צדיק סא, צדיק און עס א סימענער, אויף א ראביש זיכער צדיק מיינסט סא, עניוועיס זאלפט געוועסן א חילוק פון א שיון, און א סיון, תסח, אקעי, אנדערע פלאן.

שיטת הצאבא: די רוח הגלגל איז דער גאט

עקפֿון דער רמבֿ זאגט נאך פון זיי, אז זיי האבן געמיינט, אזוי זאגט ער דער לשון אויך, אויב איך געדענקט אין איינע פון די פלעצער וואס איך געטראכט פון, אז לא הגיע דייטא מייבל לגלות [lo higi’a da’atam shel bnei adam legalot: the minds of people did not reach to reveal] איז דער דעת פון די גרעסטע דעת פון דער מענטש, זיי האבן געטראכט אז דער גלגל [galgal: celestial sphere], דער ערשטער גלגל, דער וועט ערווער איז, האט איז דער גאט, דאס וואס שיפט עס אן, אדער נישט אפילו אים, אפילו די נשמה [neshamah: soul], שבו דער נשמה עס א גלגל, זאגט ער אז איימעס געדינט, און דאס איז שוין א גרויסער השגה [hasagah: comprehension, achievement], רוב מענטשן האלטן נאך א שטאט אפילו, אבער די ערשטע זאך וואס דער רעפט צו איז א כולא, די ערשטע מקור [makor: source] פון אלעס, אדער די ערשטע סיבה פאר אלעס, דאס האט קיינער נישט געוואוסט, און דאס איז די מחשבה [machshavah: thought] פון עבודי זרה, דאס איז דער געדאנק פון עבודי זרה.

עס איז דעקומען אברהם אבינו [Avraham Avinu: Abraham our father] נאך דעם משה רבי’ן, און נאכאמאל די גרויסע אויפרייס, אז ניין, אז די ערשטע זאך איז בכלל [bichlal: at all] נישט קיין גלגל’ל צו אייניג גיפט, מ’קען זאגן פילע די ווארט אייניג גיפט, איז שוין א גרויסע חידוש [chidush: novel insight], וועגן ווי דער רמב״ם מעקטסט אראפט.

וואס דער זאגט אז זיי האבן אפשר געוואוסט אז מען האבן נישט קיין געהאלט מען קען דינען. ניין, ניין, דער זאגט אז דער איז א צווייטע זאך. עס איז דא זיכער א חלק א דעתש פון עבודי זרה וואס ס’קענסט רופן א טעיזם [theism], אבער דער רמב״ם רופט עס כולי לילך להימא חרם, אבער דער ימים חרם מיינט זאגן אז דער אלהיין אין דער זענץ פון די ערשטע זאך איז נישט יענע זאך.

זיי רופן חדשים דער דעתשם פון וועדה זאת, עס איז אמת חכווניות, זיי רופן עבודי זרה, און ווען דער רמב״ם מיטשעצט איך ער לייגט עס אריין אמת-דקדידדי לו יילך און, און נאך סעודא תורה, און נאך ס’איז עיר תורה, נאך נישט אבודי זרה. ווייל עס איז אמת’יגע איכער דאס האט מיר רוב מענטשן האבן עס נישט געוואוסט…

תלמיד:

יא, דאס איז נאך א פראבלעם.

מגיד שיעור:

איך זאג, אבער קודם האט מען נישט געוואוסט. מען האט נישט געוואוסט.

פארוואס האט מען נישט געוואוסט?

ס’איז דא אסאך סיבות [sibos: reasons] פארוואס מען האט נישט געוואוסט, ווייל מען קען עס נישט מדמה זיין [medameh: imagine, visualize], מען קען עס נישט דמיונ’ען [dimyon: imagination], ס’איז נישט דא קיין וועג עס זיך פארצושטעלן. מען קען עס נאר וויסן אדער גלייבן אדער זאגן די ווערטער, מען קען זיך נישט פארשטעלן.

רוב זאכן וואס אונז טראכטן, שטעלן מיר זיך פאר עפעס א פיקטשער אין קאפ. אקעי, אפילו דער גרעסטער מלאך, ער איז די נשמה פון די סירקל וואס דרייט די גאנצע וועלט, וכדומה, עפעס א דמיון [dimyon: mental image] האסטו אפילו דער מלאך איז אויך נישט קיין דמיון, אבער ער איז תלוי [talui: dependent] אין א זאך וואס מען קען מדמה זיין.

די סיבה ראשונה, דער אייבערשטער וואס אונז רופן דער אייבערשטער, איז נישט קיין זאך וואס מען קען זיך פארשטעלן בכלל. ס’איז זייער שווער, ס’איז זייער שווער דאס בכלל ארויסצוהאבן. וואס מ’זאגט, אפשר אין גמרא’ס קען מען בכלל נישט ארויס האבן, אבער ס’איז זייער שווער בכלל צו זאגן.

און ממילא צו זאגן אז דאס איז די סיבה פון אלעס איז זייער א טיפע חידוש, ס’איז בכלל נישט קיין סימפל זאך, ס’איז בכלל נישט קיין פשוט’ע זאך. און דער רמב”ם זאגט אז ביז אברהם אבינו, ביז משה רבינו, האט קיינער נישט געוואוסט דערפון, אדער עט ליעסט כמעט [kimat: almost] קיינער נישט. קיינער האט נישט געוואוסט דערפון.

דער רמב”ם’ס באגריף פון “אטעאיזם”

און דאס הייסט עבודה זרה. דאס איז די אמת’דיגע פראבלעם פון עבודה זרה. די מעשה למעשה [ma’aseh lema’aseh: in practice] קומט אן צו דעם. אבער דאס איז די, לאמיר עס רופן די דעת פון עבודה זרה, די טעות [ta’ut: error] פון עבודה זרה.

דו קענסט עס רופן, איך רוף עס אטעאיזם [atheism], וואס ס’איז פאני צו רופן אטעאיזם, דו כאפסט? ווייל ער זאגט אז עפעס אנדערש איז א גאט, ער זאגט נישט אז ער גלייבט נישט אין קיין גאט. נאר דער רמב”ם זאגט דיר אז דאס וואס דו מיינסט איז א גאט איז נישט קיין גאט, קומט אויס אז ער גלייבט נישט אין קיין גאט.

איך רוף עס אטעאיזם, וואס ס’איז אבער אטעאיזם נאר בייחס [be-yachas: in relation] צו די אמת’דיגע גאט, ס’איז נישט אטעאיזם בייחס צו א געטשקע אדער בייחס צו די שטערן, ער דינט דאך דעם שטערן, ער זאגט אז ער איז א גאט. פונדעסטוועגן האב איך עס גערופן לעצטע וואך אטעאיזם, אבער לאמיך עס קלאר מאכן, ס’איז נישט אטעאיזם לויט עני נארמאלע מענטש, ס’איז נאר אטעאיזם לויט דער רמב”ם אדער דער וואס פארשטייט אז דער איינציגסטער אמת’דיגער גאט איז די ערשטע זאך, אמת’דיג איז עס אטעאיזם. אויב, להוציא [lehotzi: to exclude], ס’וואלט נישט געווען אזוי, ס’וואלט געווען די ערשטע זאך עפעס יא א שטערן, וואלט עס נישט געווען אטעאיזם, וואלט עס געווען ריכטיג.

ביישפיל: “נעיטשער” איז אטעאיזם

יעדער פארשטייט, מ’קען רופן איינער וואס גלייבט אז “נעיטשער” [nature] קאנטראלס עווערטינג [controls everything], און ער ניצט סתם די ווארט “נעיטשער”, דער רמב”ם וואלט געזאגט אז יענער איז אן אטעאיסט. רייט [right], ווייל סך הכל [sof kol sof: in the end] זאגסטו אז די כח, די נשמה שבטבע [she-ba-teva: that is in nature]…

תלמיד:

יא, יא, מ’איז מענטשן, א טאקטיק וואס היינט וואס מיר פארשטייען אז ער…

מגיד שיעור:

נאכדעם וואס דער רמב”ם האט דאס געזאגט, האט מען דאס ערשט פארשטאנען. דער רמב”ם זאגט עס בפירוש [befeirush: explicitly], דרך אגב [derech agav: by the way], מען זאגט, דער רמב”ם זאגט בפירוש אז די עובדי עבודה זרה האבן געזאגט אז די רוח [ruach: spirit], דער רוח העולם [ruach ha-olam: spirit of the world], דער רוח הגלגל [ruach ha-galgal: spirit of the celestial sphere], רוח תארית, רוח הגלגל, ווייל עולם התחתון [olam ha-tachton: the lower world], איך מיין כמעט יעדער איינער מסכים [maskim: agrees], ווייס איך נישט, אבער די רוח הגלגל וואס דרייט די שטערנס, דאס איז דער גאט, און דאס איז געווען שיטת הצאב”ה [shitas ha-Tzaba: the approach of the Sabians].

פאנטעאיזם איז די אלטע עבודה זרה

In other words, what you’re saying, what people nowadays call pantheism, אסאך מאל מען זאגט אז ס’איז דא אזא שיטה וואס זאגט אז די nature, דער כח וואס מאכט די וועלט, ס’איז נישט קיין נייע שיטה, דאס איז די עבודה זרה שיטה פון די צייטן פון אברהם אבינו, אזוי זאגט דער רמב”ם.

אזוי זאגט דער רמב”ם, אוודאי [vadai: certainly] פארשטייט זיך עס מוז זיין עפעס א כח, עס קען נישט זיין אליין, ס’איז דאך חומריות [chumriyus: materiality], עס מוז זיין אינעם דעם עפעס א נשמה, עפעס א כח, בסדר [beseder: okay], אפילו עפעס א דעת, אבער דאס אליין איז נפרד [nifrad: separate] פון דעם, דאס לאזט דער רמב”ם דער עיקר זאך.

דאס וואס מען פארשטייט היינט און מען זאגט אז דאס איז עבודה זרה, דאס איז נאכדעם וואס דער רמב”ם האט געזאגט אז דער עיקר אמונה [emunah: faith, belief] און מציאות השם [metzi’us Hashem: God’s existence] איז א זאך וואס איז אינדרויסן פון די וועלט, אינדרויסן זוך נאר א משל [mashal: parable, metaphor], אינדרויסן נאך נישט, אבער beyond די וועלט, אדער מעבר לכל העולם [me’ever le-chol ha-olam: beyond all the world], ס’איז transcendent אויף ענגליש וכדומה.

צו זאגן אז עס איז דא א גאט, עס איז יא א גאט, עס איז נאר אויב מען ווייסט אז דער אמת’ער גאט איז אינדרויסן, דעמאלטס איז ער נישט קיין גאט. עס קען זיין ס’איז אפילו א מלאך, עס איז טאקע א נשמה, מיר זאגן נישט אז עס איז א גשמיות’דיגע [gashmiyus’dige: physical] זאך, עס קען זיין כביכול [kivyachol: so to speak] א רוחניות’דיגע [ruchniyus’dige: spiritual] זאך, אבער עס האלט נישט קיין גאט, נישט דער גאט.

די שייכות צו יציאת מצרים

דאס איז דער ערשטער גרויסער חידוש פון יציאת מצרים. און לויט ווי דער רמב”ם וועט זאגן, דאס איז די גאנצע זאך. אלעס, נישט נאר יציאת מצרים, נאר די גאנצע מטרה [matarah: purpose] פון די גאנצע תורה, די גאנצע זאך פון משה רבינו, דער דעת פון משה רבינו.

“אנכי ה’ אלקיך” – דער עיקר פסוק

וואס מיינט דער פסוק [pasuk: verse] פון אנכי [Anochi: “I am”]? אנכי ה’ אלקיך [Anochi Hashem Elokecha: “I am the Lord your God”], אז עס איז דא א גאט, ה’ צבאות שמו יתברך [Hashem Tzevakos shemo yisbarach: the Lord of Hosts, blessed be His name], אלוה [Eloha: God] וואס פירט די גלגל. ער גייט נישט ווייטער, ער גייט נישט ווייטער. אוודאי האט ער אויך געמאכט יציאת מצרים, אבער ער האט אויך געמאכט דאס פשוט, אזוי ער זאגט אויב עס קומט נישט… ער גייט נישט ווייטער, קודם כל [kodem kol: first of all] ער גייט נישט ווייטער, ער ברענגט דעם פסוק ער גייט נישט ווייטער, זאלן זיך געדענקען אנכי ה’ אלקיך, אלוה דאטש מנהיג הגלגל [Eloha she-hu manhig ha-galgal: God who directs the celestial sphere], אזוי שטייט אין יסודי התורה פרק א’ [Yesodei HaTorah perek alef: Foundations of the Torah, chapter 1].

פארוואס דארף ער דאס? ווייל פון דארט ווייסט מען עס, ווען מען וואלט עס נישט געווען גארנישט. וואלט איך נישט געקענט זען אז ס’איז דא א גאט’ס וועלט.

דער רמב”ם זאגט אז מען ווייסט עס פון יציאת מצרים, אבער מ’ווייסט עס נישט פון דארט. מ’ווייסט נישט גארנישט פון יציאת מצרים. יציאת מצרים קען זיין א סתם א מעשה. דער רמב”ם זאגט אז פון יציאת מצרים ווייסט מען אז ס’איז דא א גאט’ס וועלט.

יציאת מצרים און די ידיעה פון דעם אייבערשטן: דער רמב”ם’ס גרונט-חידוש

דער ערשטער גרויסער חידוש פון יציאת מצרים

דאס איז דער ערשטע גרויסע חידוש פון יציאת מצרים, און לויט ווי דער רמב”ם האט ער געזאגט, דאס איז די גאנצע זאך, אלעס, נישט נאר יציאת מצרים, נאר די גאנצע נתינה פון די גאנצע תורה [Torah: די אידישע ביבל/געזעץ], די גאנצע זאך פון משה רבינו [Moshe Rabbeinu: Moses our teacher], דער דעת [da’as: knowledge/awareness] פון משה רבינו, אנכי ה’ אלקיך [Anochi Hashem Elokecha: I am the Lord your God], ס’איז דא א גאט, יש הוויה תמידי ראשון לכל [yesh havayah tamidi rishon la’kol: there exists an eternal first existence], וואס פירט די גלגל [galgal: the spheres/the world].

וויאזוי גייט ער ווייטער? ער גייט נישט ווייטער. איך פרעג וואס גייט ער ווייטער? ער גייט נישט ווייטער. אוודאי האט ער אויך געמאכט יציאת מצרים [Yetzias Mitzrayim: the Exodus from Egypt], ער האט אויך געמאכט, דאס איז פשוט. ער האט געזאגט, אויב ס’קומט אראפ, ער גייט נישט ווייטער. קודם כל [kodem kol: first of all] ער גייט נישט ווייטער. ער ברענגט די פסוקים [pesukim: verses] און ער גייט נישט ווייטער. ער זאגט “ונאמר שלוש פעמים” [ve’ne’emar shalosh pe’amim: and it is said three times], דריי מאל, “לעיני כל ישראל” [le’einei kol Yisrael: before the eyes of all Israel], “לעיני כל העם” [le’einei kol ha’am: before the eyes of all the people], אזוי שטייט אין יסודי התורה פרק ח’ [Yesodei HaTorah perek ches: Foundations of the Torah, chapter 8]. ווייל פון דארט ווייסט מען עס. ווען ס’וואלט נישט געווען גארנישט, וואלט איך נישט געקענט זען אז ס’איז דא א גאט.

די קשיא פון מופתים: איז יציאת מצרים א ראיה?

ס’איז דאך א שאלה, יציאת מצרים וואלט מען פון דארט נישט געוואוסט. מ’ווייסט אבער נישט פון דארט. מ’ווייסט גארנישט פון יציאת מצרים. דער רמב”ם זאגט אז יציאת מצרים איז א ראיה חותכת [ra’ayah choteches: a decisive proof]. דער רמב”ם זאגט אין אן אנדערע פלאץ, איך מיין אז ס’איז יא ראיה חותכת, אז די מופתים [moftim: miracles/signs], דער רמב”ם זאגט אין יסודי התורה פרק ז’ [Yesodei HaTorah perek zayin: Foundations of the Torah, chapter 7], אז די מופתים איז נישט קיין גוטע ראיה, ס’איז א שטיקל ראיה, ס’איז נישט קיין ראיה מוחלטת [ra’ayah muchletes: absolute proof]. ראיה מוחלטת קען נאר זיין פון די מציאות [metzi’us: reality/existence], פון די שכל [seichel: intellect], אפשר פון נבואה [nevuah: prophecy], אבער נישט פון… וואס? פון בלט הכישוף קען זיין [kishuv: sorcery]. יא, קען זיין א כישוף. סאו יציאת מצרים איז נישט קיין ראיה.

דער רמב”ם’ס תירוץ: מצרים אלס משל

אוודאי האט דער רמב”ם א תירוץ [teirutz: answer/resolution] וואס שטייט צו זיך, די תירוץ וואס שטייט אין אנהויב פון מורה נבוכים פרק ל”ו [Moreh Nevuchim perek lamed-vav: Guide for the Perplexed, chapter 36], דאס איז די לעצטע ווארט. די תירוץ איז אז ווען דו וואלסט געווען לעבן אין מצרים, וואלסטו דאס נישט געוואוסט, ווייל מצרים איז נאר א משל [mashal: parable/metaphor] פאר די גאנצע וועלט, אבער מצרים איז אויך געווען אזא פלאץ טאקע וואס די עולם [olam: world/people] ווערט פארגעסט פון די מציאות און זיי הייבן אן צו גלייבן אין עבודה זרה [avodah zarah: idolatry]. סאו “הוצאתיך מארץ מצרים” [hotzeisicha me’eretz Mitzrayim: I took you out from the land of Egypt] טייטשט ער, יעצט אז דו ווייסט מיך, ביסט ארויס פון מצרים. ווען דו וואלסט געווען אין מצרים, וואלסטו “הרי אנו ובנינו ובני בנינו עבדי עבודה זרה” [harei anu u’vaneinu u’vnei vaneinu avdei avodah zarah: behold we and our children and our children’s children would be servants to idolatry]. דאס איז אזוי וואלט ער געטייטשט סתם די פסוק, און אזוי טייטשט ער אויך די הגדה [Haggadah: the Passover narrative], “וכבונה המקום לעבודה” [u’chvonah HaMakom la’avodah: and as if we were drawn to idolatry]. דאס איז אזוי טייטשט ער.

א דיוק אין דער רמב”ם’ס לשון פון די הגדה

ער זאגט אפילו, איך האב אים געזאגט אמאל א גאנצע שעה אויף די דיוק [diyuk: precise textual inference], איך ווייס נישט, איך האב אים איבערגעטראכט, ס’איז סתם א נארישע דיוק, אבער אפשר איז טאקע געווען אזוי זיין גירסא [girsa: textual version] אין די הגדה, אין די הגדה שטייט נישט אזוי, דער רמב”ם’ס לשון [lashon: language/wording] אין הלכות חמץ ומצה [Hilchos Chametz U’Matzah: Laws of Leavened and Unleavened Bread] וואו ער זאגט הלכות [halachos: laws] פון די הגדה, ער זאגט אז ער זאל זאגן “וכנגד ארבעה בנים דיברה תורה” [u’chneged arba’ah banim dibrah Torah: and corresponding to four sons the Torah spoke]. ער זאגט נישט “וכנגד ארבעה בנים דיברה תורה, אחד חכם ואחד רשע” [echad chacham ve’echad rasha: one wise and one wicked]. סאו איך וויל טענה’ן אז די חילוק [chiluk: distinction] איז דאך דא עבודת השם [avodas Hashem: service of God] וואס איז קעגן עבודה זרה, און ס’איז דא ידיעת השם [yedi’as Hashem: knowledge of God] וואס איז לאו [lav: a negative commandment], ס’איז נישט לאו ועשה [lav va’aseh: a negative and positive commandment]. עשה [aseh: positive commandment] מיינט א מדומיין [medumeh: imagined/conceptualized], דאס איז עבודה, דאס איז די נעקסטע חידוש [chidush: novel insight]. אבער די ערשטע זאך איז כנגד ארבעה בנים, אז ס’איז דא…

שמועס וועגן דעם דיוק

תלמיד [Student]: ער האט אויך גערעדט וועגן דעם דיוק, ער האט א פארקערטע פשט [pshat: interpretation]. ער האט געטראכט אז מ’קען פונקט אזוי זאגן א פארקערטע פשט. ער האט רעכט, ס’קען זיין אז ס’איז געשטאנען פארקערט, ווייל דאס איז דאך געהאקט שטיקער. איך ווייס נישט צו ס’איז א גוטע דיוק, ווייל דו קענסט דאך אלעמאל זאגן אז ס’איז דא א פארקערטע פשט. אפשר שטייט אין דעם רמב”ם’ס סידור [siddur: prayer book] אזוי געשטאנען, ס’איז נישט קיין… איך ווייס נישט, איך קען נישט וויסן. וואס האט ער געזאגט? א פראבלעם מיט זיין הגדה? איך ווייס שוין די סיפור, איך האב עס געהערט מיט א פאר יאר צוריק. אקעי, א גוטע דיוק.

דער גרויסער חידוש: דאס איז די גאנצע פוינט פון אלעס

אקעי, פונקט דאס איז די ערשטע זאך, ס’איז א ריזיגע חידוש. דארף מען רעדן פון דעם, ס’איז א ריזיגע חידוש. דער הייליגער רמב”ם האט געלערנט אז דאס איז פארוואס דער אייבערשטער האט געגעבן די תורה. דאס איז די גאנצע פוינט פון אלעס. דאס האט משה רבינו אונז אויסגעלערנט, דאס גייט משיח [Moshiach: the Messiah] אונז אויסלערנען, whatever. Anything, וואס די פוינט איז צו וויסן דאס. און דאס מאכט די חילוק פון א איד און א גוי, דער איד עובד עבודה זרה [oved avodah zarah: worships idols]. אבער דאך איז דא גוים [goyim: non-Jews] וואס ווייסן עס שוין אויך, די חכמי אומות העולם [chachmei umos ha’olam: the wise men of the nations]. מ’זעט דאס אין מלכים [Melachim: Kings – referring to Hilchos Melachim, Laws of Kings]. “שיש שם מצוי ראשון, שאינו גוף, שהוא אחד, שאין לו קדמות” [she’yesh sham matzui rishon, she’eino guf, she’hu echad, she’ein lo kadmus: that there exists a first existent, that is not a body, that is one, that has no precedence]. בערך ווי די רמב”ם’ס ערשטע פיר עיקרים [ikarim: principles]. “שיש שם מצוי, שהוא אחד, שאינו גוף, שאין לו קדמות”. Whatever דאס מיינט, איך האב דאס שוין גערעדט געזאגט. קדמות [kadmus: precedence/eternity] איז נישט דער פוינט פון אלעס. קדמות איז די זעלבע זאך ווי מצוי ראשון [matzui rishon: first existent]. מצוי ראשון, ווייל ס’קען זיין מצוי ראשון וואס איז נישט ראשון [rishon: first]. דאס איז די ידיעה [yedi’ah: knowledge] וואס ארום דעם דרייט זיך די גאנצע וועלט. דאס איז די מעין זאך וואס א איד דארף וויסן, א מענטש דארף וויסן. פשטות [pashtos: simply], אמת’דיג צו וויסן דארף מען וויסן די גאנצע וועלט, whatever. דאס איז די סך הכל [sach hakol: the sum total], דאס איז די ביגינינג [beginning], און די ענד, און די ביגינינג.

די שמחה פון דעם חידוש

סאו, פאר אונז יעצט, אונזער דור, איז דאס… יא. דער רמב”ם זאגט אז מ’זאל ארומגיין ביינאכט און אויסשרייען ביינאכט, און זיך פרייען, און טרינקען לחיים [le’chaim: to life – a toast], אז ברוך השם [Baruch Hashem: thank God], מיר האבן געכאפט דאס.

אדער מ’האט נישט געכאפט אז מ’דארף עס טרייען צו כאפן.

שאלות און דיסקוסיע: פארוואס איז דאס אזוי סענטראל?

תלמיד: אבער פארוואס איז דאס אזוי סענטראל אין אונזער לעבן?

מגיד שיעור [Maggid Shiur: Instructor]: ס’איז נישט סענטראל אין אונזער לעבן, אונזער לעבן איז דאס.

תלמיד: אה, דאס גייט צוריק צו אן אלטע קשיא [kushya: question] וואס מ’טרעפט… וואס מ’טרעפט ווען מ’טראכט. ניין, ווייל אמאל, א גוי האט מסביר געווען עבודה זרה, יא? ס’איז אלעס געווען ער איז דאס און ער איז יענץ. פארוואס דארף איך וויסן דאס?

מגיד שיעור: ניין, נישט ווייל אמאל האט מען אזוי געטראכט. ווייל דאס איז די ריעליטי, דאס איז די אמת’דיגע ריעליטי. אונזער עבודה איז זייער העפי. דער רמב”ם זאגט “השגה בהשם ושמחה בו” [hasagah ba’Hashem ve’simchah bo: apprehension of God and joy in Him] זענען צוויי זאכן וואס זענען לאו דווקא [lav davka: not necessarily] איינס מיט די אנדערע. איך געדענק נישט די פסוק, איך מיין אז ס’איז א פסוק פון ישעיה [Yeshayahu: Isaiah].

ס’איז זייער העפי, ס’איז א ריזיגע חידוש. דו זעסט די ריעליטי. מ’קען לערנען גאנצע הונדערט יאר אלע לעוועלס פון ריעליטי, און מ’דארף טאקע לערנען, ווייל דו פארשטייסט בעסער די השם במעשיו [Hashem be’ma’asav: God through His works], וואס דער אייבערשטער איז נישט און וואס דער אייבערשטער איז יא, אויב מ’קען זאגן אזא זאך. און דו פארשטייסט די שורש [shoresh: root/source] פון אלעס. דאס איז איינער פון די ערשטע יסודות [yesodos: foundations] פאר א מענטש צו וויסן וואס איז די ריעליטי, וואס איז עכט. דאס איז עכט.

די טרויעריגע ריעליטי: רוב מענטשן פארשטייען דאס נישט

מ’קען עס גענוג אויף וויפיל אונז פארשטייען. און דרך אגב [derech agav: by the way], מיר האבן גערעדט וועגן דעם. אונז ברוך השם פארשטייען אביסל וועגן דעם, צוליב די רמב”ם אדער חסידות [Chassidus: Chassidic philosophy] אדער קבלה [Kabbalah: Jewish mysticism] אדער עניטינג וואס פארשטייט אביסל אין דעם. דרך אגב, רוב מענטשן פארשטייען עד היום הזה [ad hayom hazeh: until this very day] נישט דאס, יא? לאמיר זיין אמת’דיג. רוב מענטשן פארשטייען עס נישט. איך רעד נישט נאר פון עובדי עבודה זרה [ovdei avodah zarah: idol worshippers], רוב אידן פארשטייען עס נישט. ווי זאלן זיי עס פארשטיין? מ’באקומט עס נישט פון עסן קוגל [kugel: a traditional Jewish pudding]. מ’באקומט עס אפשר פון לערנען תניא [Tanya: foundational text of Chabad Chassidus], אדער פון לערנען דעם רמב”ם, אדער פון לערנען זוהר [Zohar: the foundational work of Kabbalah]. ערגעץ פון ערגעץ באקומט מען עס, און מ’טראכט אריין אביסל, אדער מ’גייט צו א שיעור [shiur: Torah class]. ס’קומט נישט פון די לופט.

ס’איז זייער א טיפע יסוד. איך זאג, איך האב עס נישט יעצט מסביר געווען אמת’דיג, אבער ס’איז זייער אן אמת’דיגע זאך. רוב מענטשן ווייסן דאס נישט. איך בין גאנץ זיכער אז רוב מענטשן… דער רב האט עס שוין געזאגט, מ’דארף זיך נישט נאכגיין אין קיין אידן, אבער רוב מענטשן מער ווייניגער טראכטן אז דער אייבערשטער איז א גוף.

אמת, זיי זאגן “אני מאמין” [Ani Ma’amin: I believe – referring to the thirteen principles of faith], אבער ער איז דאך מדמה [medameh: imagining/conceptualizing]. רוב מענטשן כאפן נישט אז ס’איז עפעס ביאנד פון די אלע מושגים [musagim: concepts]. ס’איז זייער ווייניג מענטשן. איך שטעל זיך פאר אז ס’איז דא אסאך גרויסע ראשי ישיבות [Roshei Yeshivos: heads of yeshivas] וואס האבן קיינמאל נישט געטראכט דערפון. איך האב נישט גערעדט מיט זיי, אבער… פילט אפשר אזוי, אז דער אייבערשטער איז א גרויסער טאטע אין הימל. ער איז טאקע א טאטע אין הימל, אבער דאס איז שוין אפארטע, דאס איז נישט דער אייבערשטער אליינס, יא? פשוט.

תלמיד: דעם דעם מלכות שמים [malchus shamayim: the kingdom of heaven], א קבלת עול מלכות שמים [kabbalas ol malchus shamayim: acceptance of the yoke of the kingdom of heaven], יא. איך מיין אז ער האט געמיינט… אגען, איך האב נישט קיין געדאנק וואס ער האט געמיינט עקזעקטלי. אבער די געדאנק אז איך רעד נישט… אגען, ער האט אלעס, ווייל ער מאכט אלעס. אבער… יא, מ’זאגט אסאך זאכן, אבער די ריעליטי איז אז ער טראכט זיך היינט… ווען ער זאגט שמע ישראל [Shema Yisrael: Hear O Israel – the central Jewish prayer], קודם כל וואס ער טראכט, ער טראכט נישט וועגן דעם אייבערשטן, ער טראכט וועגן די מצוה [mitzvah: commandment] פון זאגן שמע ישראל. סתם א פראבלעם. ס’איז א חשוב’ע זאך, איך מיין, מ’דארף אפשר פארדעם טראכטן די מצוה, ווייל נישט. אבער די שמע ישראל מיינט אז ס’איז א מצוה צוויי מאל א טאג, פאר מ’גייט שלאפן און ווען מ’שטייט אויף אינדערפרי, אדער ביים דאווענען [davenen: praying], האועווער די סדר [seder: order] איז, זיך צו דערמאנען דאס. ס’איז ממש א מצוה. איך האב געהאט לעצטע וואך, איך האב מקיים געווען [mekayem: fulfilled] די מצוה. איך האב מיר דערמאנט. ס’איז א גרויסע מצוה, ס’איז נישט קיין קלייניגקייט. דו מיינסט אז דו טראכסט עס פאר א סעקונדע. אקעי, איין סעקונדע א טאג איז מער אמת ווי אלע אנדערע סעקונדעס פון טאג. אזוי ווי די מציאות פון דעם אייבערשטן איז שטערקער ווי אלע אנדערע מציאות’ן.

די פראבלעם מיט “גוף”

א גאנצע ענין פון גוף, דאס איז נאך א פראבלעם. פארוואס מיינען מענטשן אז דער אייבערשטער דארף האבן א גוף? אז אפילו מ’וויל זיך פארשטעלן א דבר שאינו גוף [davar she’eino guf: something that is not a body], מיר טראכטן אז א דבר שאינו גוף איז שוואכער ווי א דבר שיש לו גוף [davar she’yesh lo guf: something that has a body]. ווי מ’זאגט פאר א קליין קינד, “מאמי, איך ווייס אז דער אייבערשטער האט נישט קיין אויגן, סאו ס’איז גארנישט, ס’איז לופט. גלייך, קענסטו דאס אנכאפן? ניין, ס’איז גארנישט.” ער איז מער פון אלע זאכן. וואס הייסט דאס? דאס איז דאך די כח [koach: power/force]. די מקור המציאות [mekor hametzi’us: the source of existence], די מקור הכח [mekor hakoach: the source of power] פון אלעס, איז די דבר שאינו גוף. ער האט מער פעולה [pe’ulah: action/effect]. מ’דארף עס מאריך זיין [ma’arich: elaborate], מ’דארף זיך ממשיך זיין [mamshich: draw forth], מ’דארף אריינגיין צו פארשטיין וויאזוי ס’קען זיין א מחשבה [machshavah: thought] האט מער כח ווי א מעשה [ma’aseh: action]. ס’איז נישט אזוי סימפל, מ’קען דאס ממש אויפווייזן פון א מענטש, פון פארשידענע משלים [meshalim: parables] וואס מ’זאגט דאס מקרב זיין על השכל [mekarev al haseichel: bringing close to the intellect]. ס’איז נישט קיין סימפל זאך צו פארשטיין אז א דבר שאינו גוף, א ידיעה איז נאר אז דער אייבערשטער איז אפילו מער פון דעם, אבער דאס איז שטערקער ווי א דבר גופני [davar gufani: a physical thing]. רוב מענטשן פארשטייען דאס נישט. רוב מענטשן שטעלן זיך פאר אז דער אייבערשטער איז אפשר גאר א גרויסער… יא, ער זאגט יוצא [yotzei: fulfilling], ער זאגט אליין אז ער איז אינו גוף ואינו כח בגוף [eino guf ve’eino koach be’guf: not a body and not a force in a body], אבער ער כאפט נישט דאס.

דאס איז עפעס צו כאפן, און ס’איז ווערד די גאנצע כיבוד [kibud: honor], די גאנצע גלות מצרים [galus Mitzrayim: the exile in Egypt], וואס דער אייבערשטער רעדט אונז יעצט, יא? ס’איז ווערד די גאנצע לעבן צו כאפן דאס.

צוריק צו “אהיה אשר אהיה”: די הוכחה פון א מחויב המציאות

תלמיד: וויאזוי האט דער רמב”ם אפגעהאקט און אויסגעשניטן די יצר הרע [yetzer hara: evil inclination] פון עבודה זרה? איך ווייס נישט. איך שטעל זיך נישט קיין משיח. איך ווייס נישט. איך ווייס נישט.

מגיד שיעור: לויט וואס אונז האבן גערעדט לעצטע וואך איז דער טייטש אז קודם כל ס’איז דאך דא. דער טייטש איז אז ס’איז דא אזא, ווי אונז האבן גערעדט לעצטע וואך, זייער אינטערעסאנטע זאכן, איך האף אז אונז וועלן זיך אנהייבן צו באנוצן מיט דעם מער. אסאך זאכן וואס אונז זאגן אז זיי זענען פשוט, קודם כל זיי זענען נישט פשוט. אז מ’הייבט אן צו טראכטן הייבט מען אן צו זען אז זיי זענען נישט פשוט. נאכדעם האט מען מורא [morah: fear] צו טראכטן, ווייל זיי זענען נישט פשוט. אבער מ’קען עס פארשטיין. זיי זענען נישט פשוט, קודם כל, און צווייטנס, מ’קען מאכן זאכן וואס זענען נישט פשוט אונז צו פשוט.

די הוכחה פון “אהיה אשר אהיה”

און דאס האבן מיר געזען, האבן מיר מסביר געווען לעצטע וואך, וואס דער שליחות [shlichus: mission] פון אהיה אשר אהיה [Ehyeh Asher Ehyeh: I will be what I will be], אז דער רמב”ם טייטשט אז ס’איז א געוויסע הוכחה [hochachah: proof], זייער בקיצור [bekitzur: in brief], א הוכחה אז ס’מוז זיין אן אויבערשטער. איך ווייס נישט ווי די הוכחה גייט, איך קען עס זאגן אויף א סעקונדע. יא, יעדע זאך, רוב זאכן, אלע זאכן וואס אונז ווייסן, זיי קענען נישט זיין. דו קענסט דיר פארשטעלן, נישט נאר דו קענסט דיר פארשטעלן, זיי קענען טאקע נישט זיין. ס’איז נישטא גארנישט אין וואס זיי זענען וואס מאכט זיי זאלן זיין. ס’קען זיין א טיש, און ס’קען נישט זיין א טיש. וואלט איינער נישט געווען, וואלט נישט געווען די גאנצע וועלט. דאס אז עפעס וואס מוז זיין, ס’מוז נישט זיין, ס’קען נישט זיין. ס’איז דא מער קאמפליצירטע וועגן וויאזוי צו זאגן דאס.

און ממילא [memeilah: consequently], אויב ס’מוז נישט זיין, איז וואס מאכט אז ס’זאל זיין? מוז זיין א צווייטע זאך וואס מאכט אז ס’זאל זיין. יעצט, מוז זיין, געב מיר א רגע [rega: moment], איז אלע זאכן קענען נישט זיין, וואלט זיך גארנישט אנגעהויבן. מוז זיין אט ליעסט איין זאך וואס מוז, וואס דאס וואס ער איז מאכט אז ער זאל זיין. זיין מהות [mahus: essence] און זיין מציאות, דער רמב”ם זאגט, זיין מהות און זיין מציאות איז די זעלבע זאך. וואס ס’מיינט צו זיין גאט און אז ס’איז דא א גאט קען זיך נישט צוטיילן. און ער האט געמאכט די ערשטע זאכן, און אזוי איז געווארן די גאנצע וועלט.

ס’מוז זיין אט ליעסט איין זאך. ס’קען נישט זיין מער ווי איין אזא זאך, דאס איז שוין די נעקסטע לעוועל, פארוואס ס’איז איינס וכו’ [vechu: etc.]. אבער על כל פנים [al kol panim: in any case], דאס איז דער רמב”ם טייטשט אז דאס איז דער טייטש אהיה אשר אהיה. אהיה אשר אהיה האט ער דארט נאכגעזאגט פון פסאדי גאון [Rav Sa’adiah Gaon: medieval Jewish philosopher], אז דער טייטש איז אהיה, וואס איך בין, וואס ער איז. אהיה אשר אהיה, וואס ער איז, דאס הייסט ער איז וואס ער איז. דער רמב”ם רופט דאס אין לשון הקודש [lashon hakodesh: the holy tongue, Hebrew] ווי ער זאגט “מחויב המציאות” [mechuyav hametzi’us: necessary existent]. “מחויב המציאות” איז סתם איבערגעטייטשט פון אראביש, עפעס א ווארט, איך האב פארגעסן וויאזוי ס’הייסט אין אראביש. און דער רמב”ם טייטשט אז דער שם [shem: name] “אהיה אשר אהיה” זאגט דאס, “הנמצא אשר הוא נמצא” [hanimtza asher hu nimtza: the existent that is existent]. ער איז, פארוואס איז ער? ווייל ער איז. נישט ער איז, רוב זאכן האבן מציאות, האבן זיי כביכול [kivyachol: so to speak] געבארגט. ס’איז בויפן משל, ס’האט מציאות ווייל איינער האט אים געגעבן מציאות.

די היסטארישע ענטוויקלונג פון מאנאטעיזם און די שוועריקייטן פון טראכטן וועגן גאט’ס עצמות

די פשטות און טיפקייט פון דעם חידוש

מגיד:

און יעצט, דאס איז א גאנץ א פשוט’ע הכרח. צו זאגן, ס’האט גענומען די חכמה וואס אפילו פילאסאפן האבן עס נישט געכאפט. ס’איז מער ווייניגער א מענטש וואס הייסט אבן סינא [Ibn Sina/Avicenna: פערסישער פילאסאף און רופא, 980-1037] האט אויסגעטראכט די הכרח אויף די לשון. דער רמב”ם [Rambam: Rabbi Moshe ben Maimon/Maimonides] זאגט אז ס’שטייט פריער, אבער נישט ממש אויף דעם לשון. און דער רמב”ם טענה’ט אז משה רבינו [Moshe Rabbeinu: Moses our teacher] האט עס מחדש געווען. ער האט עס געברענגט בשם נביאים [in the name of the prophets], האט זי מחדש, איך ווייס נישט, פון דעם אהיה אשר אהיה [Ehyeh Asher Ehyeh: “I will be what I will be” – God’s name revealed to Moses at the burning bush]. אבער ס’איז א חידוש [innovation/novel teaching].

ס’איז זייער א סימפל זאך, ס’איז טאקע זייער סימפל. איך זאג דיר, וועלטער ווי סימפל. איך בין זיכער אז מענטשן האבן נישט געמאכט גאנצע בוקס צו דן זיין צו ס’איז אזוי צו ס’איז אזוי, אבער ס’איז וועלטער ווי א סימפל מחשבה. און אויב דו טראכטסט אזוי, גלייך טראכטסטו אקעי, דער אייבערשטער, וכו’, און יעדע זאך איז א גוף [body], קען עס זיין גרעסער און קלענער, סאו ס’קען נישט זיין וואס ער איז, סאו ס’קען נישט זיין א גוף, וכו’.

פארוואס איז עס נישט אלעמאל געווען פשוט?

אבער ס’איז נישט אלעמאל געווען פשוט פאר יעדן. אונז זענען זייער, איך האב שוין גערעדט די זאכן, אונז זענען נישט גענוג דא אין שול און עקוואד מער, אז אונז זענען זייער איינגערעדט אין די מושגים [concepts] וואס אונז זענען צוגעוואוינט צו, און ס’קען נישט זיין אנדערש. אויב דו טראוועלסט ארום די וועלט אדער אין היסטאריע, ווען דו ליינסט, זעסטו אז ס’איז דא זאכן וואס זענען אונז פשוט אז ס’קען נישט זיין אנדערש, איז בכלל נישט פשוט פאר יעדער איינער.

ס’איז געווארן פשוט, דאס איז געווארן פשוט, אמת, דורך משה רבינו, און דורך, ווי דער רמב”ם זאגט נאכדעם, אנדערע מענטשן האבן שוין מאמינים געווען מער אין די זעלבע סארט אמונות [beliefs], עד כדי כך [to such an extent] אז אפילו די עובדי עבודה זרה [idol worshippers] אין אינדיע זאגן אויך אז זיי גלייבן אין איין גאט.

די היסטארישע ענטוויקלונג פון מאנאטעיזם

די מצב אין אינדיע היינט

טאקע. יא, יא. און דאס איז אקטועלי היסטאריע, דאס איז נישט קיין סטארי וואס איך מאך אפ. ס’איז דא מחלוקת’ן [disputes] וועגן דעם, איך בין נישט גענוג א מומחה [expert] אויף דעם צו זאגן. אבער היינט איז די גרעסטע אלילות [idolatry] צו די חכמים שבאומות [wise men among the nations], אפילו אז דו פרעגסט פארוואס דינען זיי אינפיניט פופציג מיליאן געטער? זאגן זיי אזוי, “ניין, ס’איז אלעס משנה [variations] אויף די זעלבע איין גאט, אלעס פרצופים [faces/manifestations], לבושים [garments] פון די זעלבע גאט.” אזוי איז דא וואס זאגן, at least כמעט אלע זאגן היינט אזוי אפיציעל.

אבער אונז ווייסן היסטאריש אז דאס האט מען נישט אלעמאל אזוי געטראכט דארט. ס’זענען געקומען מיסיאנערן, קריסטן, און אנדערע, און זיי האבן געכאפט אז ס’מאכט נישט קיין סענס. נישט ווייל ס’מאכט נישט קיין סענס ווייל יענער זאגט א טענה [argument], נאר ווייל ס’איז גאר וויסע בעיסיק זאכן. דו ווילסט דאך ערגעץ וואו אנהייבן פון איינס, נישט פון אזוי פיל.

רב סעדיה גאון’ס טענה

ווי אזוי זאגט רב סעדיה גאון [Rav Saadiah Gaon: 882-942, major Jewish philosopher and scholar]? ער זאגט, “אקעי, אויב איינער צוקריגט זיך מיט’ן צווייטן, ווערט אויס וועלט, ווערט א האלב וועלט, ווערט זיין ארבעט איז פונקטליך.” אה, ס’איז נישט אזוי סימפל, ער איז נאר א קליינע כח [small power]? אויב אזוי איז ער נישט קיין גאט, ס’מוז זיין עפעס א גאט. ס’זענען דא זייער בעיסיק מחשבות [basic thoughts], אבער מ’האט נישט אלעמאל אזוי געטראכט.

שמועס מיט א תלמיד

תלמיד:

וואס? נישט מסכים מיט מיר?

מגיד:

וואס? איך זאג, ס’שטערט אים? ניין, איך זאג, ס’איז נישט אזוי פשוט אז היינט פארשטייען זיי. נישט פשוט אז היינט פארשטייען זיי אויך, אקעי. ניין, ניין, איך זאג נאר אז ס’איז א פאקט, דא אלע וואס זענען דא, איינער… מענטשן האבן געזאגט פון אונז, דא שאר השרידים [the remnant], למעשה [in practice] אלע פון זיי גלייבן אין איין גאט צו אמת, און היינט זאגן זיי אזוי.

אבער זיי האבן אנגעהויבן אזוי צו זאגן נאכדעם וואס זיי האבן זיך אויסגעלערנט. ס’איז נישט אלעמאל אזוי געווען. ס’איז געווען איין חכם [wise person], אבער אז ס’זאל ווערן אזוי אז כמעט יעדער זאגט אזוי, דאס איז געווארן היינט. היינט איז שוין אויך דאך, ס’איז אלעמאל דא א היפך [opposite], א סטאבערן קאפ מיט טאקע טיפערע כוחות [deeper powers], אבער איך רעד די נארמאלע אין זיך, ス’איז קלאר געווען א השפעה [influence] פון דעם.

זיי האבן געזען אז אונז זאגן, “אה, אזוי, ס’איז נישטא אונזערע מאנאטעיסטן.” זיי האבן געזאגט א נייע תורה [new teaching] אז ס’קען זיין עפעס אגשים [embodiments], ס’קען יא זיין עפעס א לבוש, וואטעווער די תורה איז.

די וועלטווייטע ענטוויקלונג

אבער דאס איז א גרויסע חידוש, ס’איז טאקע היינט געווארן פשוט ביי כמעט די גאנצע וועלט. אפילו ביי די אטעאיסטן איז דאס פשוט, טאקע. ווייל ער זאגט נאר אז ס’איז נאר נישטא איינס, זיכער נישטא מער ווי איינס, טאקע. ס’פאלט אים נישט איין אז ס’איז מער ווי איין גאט. אפילו איינס איז אויך נישט אקעי, אבער זיכער נישט… און איך מיין אמת’דיג, די גאנצע דיון איז, אויב ס’איז דא א גאט, כאפסט וואס איך זאג?

די רוימישע עליט און עבודה זרה אין חז”ל’ס צייט

אונז דארפן זיך געדענקען, עבודה זרה איז נישט געווען אזוי לאנג צוריק. און מיר האבן חז”ל [Chazal: our Sages of blessed memory], די חז”ל זאגן אז די יצר הרע [evil inclination] פון עבודה זרה איז בטל געווארן [was nullified]. און מיר טוען דאך גיין מיט די מסורה [tradition].

מיר האבן א טענה אז די גוים גלייבן אין דעם. זיי זענען נישט פאר ריעל און טרו. די רוימישע עליט וואס די חכמים [sages] האבן גערעדט מיט, די חכמי רומי [Roman sages], זיי האבן אלע געוואוסט אז די בני אדם [people] זענען נאר… זיי האבן געשעמט זיך מיט דעם, און זיי האבן געזאגט אז די בני אדם זענען דא, און ס’איז מתאים [appropriate] פאר זיי, זיי האבן געזאגט אז ס’איז מתאים פאר זיי. איז שוין דעמאלטס געווען.

נא, טאקע, די יוסיפון [Yosippon: medieval Hebrew chronicle] ברענגט, you read די Roman things, none of them actually believe in their gods, אדער almost none of them say that.

חוץ פון די פילאסאפן וואס זיי קומען שפעטער מיט טיפע תורות [deep teachings] צו זאגן אז אמת’דיג, יא, ס’איז דא איין גאט, נא, נא, נא, נא. אבער די… די פשוט’ע מענטשן האבן אפשר נישט געכאפט, אבער די חכמים, ס’איז יא געווען אנגענומען אז… אבער אביסל פארדעם, נישט אזוי לאנג פארדעם, איז נישט געווען אזוי.

די נארמאלע מענטש אמאל

יעדער איינער האט געזאגט וויפיל… יעדער האט געטראפן א מענטש, יא, ס’איז געקומען… דער רמב”ם ברענגט עס, יא, אז ס’איז געקומען צו קומט א גוי און ער פרעגט אים וויפיל געטער האבן ענק. איך געדענק נאר איינס טאקע פון זיי, וואס איז פשט? איך געדענק נישט פונקטליך וואס ער זאגט דארט, אז ס’קען נישט זיין אז ס’איז גארנישט.

ס’איז דער נארמאלער מענטש, פאר אפילו די חכמים, דער נארמאלער מענטש וואס איז געווען אין די גאס איז געווען אז ס’איז דא אסאך. נאכדעם איז געווען אטעאיסטן וואס זאגן אז יענער גאט איז נישט אמת, נאר דער גאט איז אמת. מ’האט זיך געשלאגן, יא, מיין גאט, דיין גאט, מיין גאט איז א גרעסערע האמער, איך קען צוברעכן דיין גאט. איך זאג עס אלס א משל [parable] אויף וויכוחים [debates] וואס איז עכט געווען.

די מצב היינט

און קומען די… יעצט, היינט איז נישטא כמעט קיין איינער, איך קען נישט at least… היינט איז שוין דא אלעס, אויף די ענדע איז דא אלעס, אבער ביז נישט פופציג יאר צוריק בערך, איז געווען א גרויסע וויכוח ביי די חכמי עולם [wise men of the world], חכמי אומות העולם [wise men among the nations], צו ס’איז דא א גאט. אבער די גאנצע וויכוח איז געווען אז גאט איז א זאך וואס ס’איז דא איינס פון זיי, אמת? ס’איז נישט געווען קיין שאלה צו, אקעי, לאמיר ריסערטשן וויפיל געטער זענען דא און וויאזוי הייסן זיי.

דאס איז אמאל ווען א מענטש האט געגלייבט אין גאט, דאס האט ער געטון. וויפיל געטער? דער פאטער האט געהאט א ביכל, יא, ס’איז אמת, ער האט געהאט א ביכל, א גאנצע ליסט פון אזויפיל געטער, און וויאזוי זיי הייסן, און פון וואו זיי קומען, און וואו זיי שלאפן, און וואס זיי עסן, און וואס זיי האבן ליב. דאס איז געווען די לימיט פון אלוקות [divinity], כביכול [so to speak].

און יעצט איז קיינער טראכט נישט אזוי. מ’האט זיי קאנווינסט מער ווייניגער אין די גאנצע וועלט אז ס’איז נאר דא איינס. Whatever that means, יא, מ’דארף פארשטיין וואס ס’מיינט, אבער אפילו די… אפילו אטעאיסטן גלייבן נאר אין איין גאט. זיי זענען טוען נאר אז ס’איז נישט, אבער זיי טראכטן נישט אפשר אז ס’איז דא פינף הונדערט. דאס איז אפילו עבודה זרה אין אינדיע און כדומה [and the like]. מ’טראכט… at least די נארמאלע מענטשן, די המון עם [the masses] טראכט אזוי. א גאט? יא, ס’איז דא אזא זאך.

די פראקטישע מסקנא: מיר דארפן זיין פריילעך

Anyway, אויב דאס איז נאכאלץ נישט וואס דער רמב”ם האט געזאגט, האבן מיר געזאגט אז די חידוש, די מחשבה, אז ס’איז דא א מצוי ראשון [first existent] וואס הייבט אן אלעס, וואס איז מחיה [gives life to] אלעס, דאס איז די מערסטע ריעל, דאס איז א ריזיגע חידוש, און ווער ס’ווייסט דאס זאל זיך פרייען, און מ’זאל זיך דערמאנען צוויי מאל א טאג, אדער אויב מ’קען אפילו מער, אבער עט ליעסט צוויי מאל א טאג.

פאר דעם איז דא שבת [Sabbath] און יום טוב [holidays] און אלע מיני זאכן לכבוד דעם [in honor of this].

א גרויסע חידוש, און לאמיר זאגן די אידן זענען געווען די ערשטע צו ברענגען אהער צו אנדערע מענטשן, אדרבה [on the contrary], מיר דארפן נישט זיין צובראכן, מיר דארפן זיין העפי.

אמת, ס’איז דא אסאך אידן וואס זענען צובראכן, וואס וועל איך טון? די גוים גלייבן אויך, איז זייער גוט, תודה רבה השם [thank God very much]. אה, מ’דארף נאך אפשר טוען, אקעי, מ’דארף זיך אויסארבעטן געוויסע טעותים [errors], אבער וואס איז שלעכט? וואס איז די שטערונג [disturbance]? גלייך גוט.

סאו, אזוי שטייט אין נחלת מלכים [Nachalas Malchim: a sefer on the laws of non-Jews] אין די ענד, רייט? דאס איז די ערשטע שיטה [approach] אין רמב”ם, ס’איז דא א ריכטיגע שיטה, און אויך די אמת’דיגע זאך.

די צווייטע חידוש: די שוועריקייט פון טראכטן וועגן גאט’ס עצמות

אריבערגאנג צו די צווייטע זאך

יעצט, וואס האב איך געוואלט האלטן אינמיטן זאגן? אה, נאכדעם זאגט ער די צווייטע זאך, וואס דאס איז די מעשה [deed/action] וויאזוי מ’ברענגט, ס’איז אפשר אויך פונקט אזא גרויסע חידוש, דאס האבן מיר גערעדט לעצטע וואך, פונקט אזא גרויסע חידוש איז אז מ’קען דאס צו זאגן איז נישט גענוג, ווייל ס’איז דאך טאקע אסאך שוועריקייטן דערין.

דער רמב”ם האט אויך געברענגט די שוועריקייטן, און לכאורה [seemingly] איז עס טאקע שווער צו טראכטן פון א זאך וואס האט נישט קיין ווערטער, ס’האט נישט קיין… ס’האט נישט קיין אימעדזש. וואס טראכטסטו ווען דו טראכטסט פון די עצמות [essence]? דו קענסט זאגן דו טראכטסט גארנישט. דו כאפסט? ס’איז א זייער שווערע זאך.

דער רמ”ק אין “אלימה”: טבע המחשבה

תלמיד:

פייערדיגע ריכטיגקייט.

מגיד:

יא, דאס איז די משל, די אינטשעס וואס מיר פרובירן צו טון, רעדן וועגן דעם. יא, דו טראכטסט אז ס’איז דא א גאט, נאכדעם די טבע [nature]…

איין מינוט, ניין, דו פרעגסט אן אנדערע קשיא [question]. די טבע פון די מחשבה [nature of thought]… וואס מ’טראכט, מ’טראכט נישט, דאס איז די נקודה [point]. די טבע… אוודאי, סאו די טבע המחשבה, דאס איז די לשון הרמ”ק [the language of the Ramak: Rabbi Moshe Cordovero, 1522-1570] אין “אלימה” [Elimah: one of the Ramak’s works], טבע המחשבה איז אז ווען ער טראכט אז ס’איז דא עפעס, זאגט ער, “אקעי, וויאזוי זעט ער אויס?”

דאס איז די טבע פון א מענטש, ער איז צוגעוואוינט אזוי צו טראכטן, ער האט א דמיון רודף אחר המחשבה [imagination that pursues the thought]. איך קען נישט זאגן אז ס’איז דא נאך עפעס צו טראכטן, אקעי, וויאזוי זעט ער אויס? וואס איז ער? אן אינטערהויזן גייט ער? אלע מיני אזעלכע שאלות.

רעותא דליבא חשב ליה

און אויף דעם שטייט, זאגט דער רמ”ק, “רעותא דליבא חשב ליה” [the heart’s desire considers it – Aramaic phrase]. די רעותא דליבא [desire of the heart], חושים [senses], אלעמאל לויפט די דמיון [imagination], ער וויל עפעס זיך מצייר זיין. זיך פארשטעלן, אזוי איך זאג דיר עס איז דא א גרויסן רוס, עס איז דא א מענטש, אקעי, מ’גייט גלייך טראכטן אז עס איז עפעס, אבער דעם זאגט דער פסוק [verse], זאגט דער מציאות [reality], אז טראכט שוין אזוי, טראכט אז עס איז דא, נאכדעם סטאפ, גיי עס צוריק.

די עבודה פון פשטות

אז דאס איז די עבודה [work/service] פון פון א פשטות [simplicity], די עבודה פון גלייבן אז דער אייבערשטער האט שוין גיפט, עס מיינט אז ווען מען טראכט אז עס איז דא, און מען סטאפט דארט, ווייל עס מיס דארט… ווייל עס קען מיר טראכטן ווען מען סטאפט דארט? מען דעם ברוך השם [thank God], מ’זאל קענען אזויער לאנג. יא?

אבער עס איז פאר סאך א חילוק [difference]! איין סעקן! איך האב דארט דארט מער ווי איין סעקן! ווייל עס דארט מען טראכט אז מיר קען עס נישט פארשעווען. נאך א נושא [topic]. איך טראג אזוי אזוי יונג איין סעקן.

די פראבלעם איז אז אלעמאל הייבט מען אן צו די מינוט, סא דארפן סטאפן. מען הייבט אן פונקסט צוריק פון דער אנהייב. דאס איז א פשט. איך קען נישט… איך וויל נישט יעצט… דאס איז נישט קיין שיעור [lesson] אויף וואס דיר טראכטן פאר נאך צען מינוט. אבער עס איז א גרויסע זאך.

דער עיקר פשט

נען נען, כמען נעמען. ס’איז פשוט. ס’איז דא און ס’איז נישט מער ווי ס’איז דא. וויל דאס מסביר זיין [explain]? האב איך פריער געזאגט א העלבע. אז דא אלע זאכן זענען דא און זענען אויך נאך זאכן, און דער אייבערשטער איז דא, און נישט נאך זאכן חוץ פון זיין [besides His being].

שוין, דעיס איז א גרויסע סאך… אום בבצל [in the shadow] איז אזא שווערע זאך, און די רמב”ם מיט אפילו אונז זאגן עס אזוי, אבער עס איז זיכער א שווערע זאך אויסצונעהן פאר די קינדער, און פאר די ווייבער, און פאר וכילוב וכילוב [and so on and so forth], און פאר דעם טאקע האבן זיך אנגעהויבן, אדער ליסט איינער פון די ריזן [reasons], פארוואס מענטשן פאר דעם האבן געמאכט אלע מיני סקעטשקעס און טעות [errors], זאכן וואס האבן זיך אנגעהויבן מיט א גוטע כוונה [intention], ס’האט זיך שפעטער משתלשלט געווארן [evolved/developed] צו אלע שחרים [corruptions] און אלע טעותים.

אברהם אבינו און משה רבינו’ס תיקון

האט אברהם אבינו [Abraham our father], נאכדעם משה רבינו האט געמאכט פון דעם א געזעץ [law], אז נישט מ’מאכט איינער פון די טעותים, און יא מ’מאכט עבודת השם [service of God], דאס איז א גרויסע חידוש.

אריבערגאנג צו די צווייטע שיטה

אויב מ’ויל טראכטן קען מ’טראכטן די צווייטע שיטה וואס איך וויל זאגן, איז אמת’יג א חולף [alternative] אויף די צווייטע חידוש, אנדערע ווערטער וואס זייעסט עבודת השם, אז מען גייט נישט נאר טראכטן פון דריי אייבערשטע צוויי מאל א טאג שמייס, אז דאס איז טאקע דער עיקר [main] חידוש, אפשר איז אויך א מצוה [commandment] וואס מען זאל, שוין א ביסל מער ווי די געטראכט, אבער קיינער וויישט אז עס איז מערך באחד [lengthy in one], וואס ווען דאס פרעגט, וואס וועט מערך זיין דער עכד [the service]?

תלמיד:

ניין, מאריך איז מקצר [lengthy is shortening].

מגיד:

ניין, גוט. על כל פנים [in any case], האט מען געזאגט אז מען גייט חוץ פון דעם טון זאכן לשמו [for His sake], אזוי ווי מאכן א בית המקדש [Temple], “ועשו לי מקדש” [and they shall make for Me a sanctuary], די ערשטע זאך. אזוי ווי מאכן ימים מקודשים [holy days], אזוי ווי מאכן קרבנות [sacrifices], אזוי ווי מאכן מצוות [commandments].

די פראבלעם פון עבודת השם און דער רמב”ם’ס לייזונג

די פונדאמענטאלע שוועריגקייט: ווי קען מען דינען א גאט אן גוף?

איך ווייס נישט צו אלע מצוות, אבער אט ליעסט די מצוות וואס האבן צו טון מיט וואס מען רופט עבודת השם [avodas Hashem: serving God]. ווייל תורה, עבודה וגמילות חסדים [Torah, avodah (service/worship), and acts of kindness] – יא, די חלק העבודה [the service component] וואס איז דירעקט אז מען דינט דעם אייבערשטן, די תפילה [tefillah: prayer] איז זיכער א גרויסע זאך, שבח והודאה [shevach v’hoda’ah: praise and thanksgiving]. דער רמב”ם [Rambam: Maimonides] זאגט געבן שבח והודאה, בעטן, וכו’ [and so forth]. דאס גייט מען טון לשם השם [lishmah: for the sake of God], לשם המוציא ראשון [for the sake of the First Existent].

צו מ’קען – דאס הייסט, ווי אזוי קען מען אפשר נישט? דער מוציא ראשון [motzi rishon: First Existent] האט דאך נישט אמת’דיג קיין גוף, קיין שום… די געטשקע פון די שטערן קען מען דאך כאטש מאכן א פיקטשער פון א שטערן, עס האט עפעס א שייכות מיט אים. פון דעם אייבערשטן קען מען נישט מאכן א פיקטשער וואס האט עפעס א שייכות מיט אים, ווייל ער האט דאך נישט קיין פיקטשער.

מען קען אפילו נישט זאגן קיין ווארט, ווייל די ווארט קען מען אפשר זאגן בשלילה [in negation], אבער דאס איז אויך נאר א… די גאנצע שלילה [negation] איז נאר א טריק ווי אזוי מ’קען פארשטיין. ס’איז נישט פשט אז דער אייבערשטער איז נישט, שטימט? אויב איינער מיינט אז שלילה איז אויך אן אמת’דיגע ווארט וואס רעפרעזענטירט, ער ווייסט נישט ריכטיג.

סך הכל די גאנצע תורה פון ידיעת השלילה [yedi’as hashlilah: knowledge through negation] איז נאר א וועג צו מסביר זיין ווי אזוי מ’קען, אזוי ווי איך האב געזאגט, טראכטן אז ער איז, אבער נישט קיין גוף. מער פון דעם קען מען דאך נישט זאגן.

די קאנסעקווענצן פאר עבודה

סא איז נישט דא קיין ווארט, נישט דא קיין “לבושיו כשלג חיור” [levusho kashleg chivar: His garments white as snow], נישט דא קיין פעולות וואס מ’קען אמת’דיג טון פאר אים. מ’קען אים נישט דינען – ער באקומט נישט גארנישט פון די עבודה מצד עצמו [from His own perspective].

דער רמב”ם’ס שווייגן אויף דער פראבלעם

דער רמב”ם רעדט קיינמאל נישט אמת’דיג פון דעם פראבלעם. ער דארף דיר זאגן – ער פענקט נישט אז ער זאל רעדן פון דער פראבלעם. און ער זאגט אפילו נישט אז דאס איז דער רעיזון פאר וואס די עובדי עבודה זרה [ovdei avodah zarah: idol worshippers] האבן געמאכט זייער סיסטעם – ווייל מען קען נישט מיט דער אייבערשטער אליינס. ער זאגט נישט דאס. דאס שטייט נישט – שפעטער איבער אנדערע ספרים.

אבער עס איז זיכער א חידוש [chiddush: novel insight] – דער רמב”ם איז זיכער מסכים [agrees]. אין אנדערע פלעצער זאגט ער יא, אז דער רמב”ם זאגט די אמת’דיגע וועג פון די אבות [avos: patriarchs] איז געווען נאר במחשבה [in thought], נאר בדעת [in knowledge].

פארוואס דארף מען מעשה’דיגע עבודה?

אבער דאס איז מיט די אנדערע זאכן. דאס איז ווייל אזוי ווי ער איז מסביר אין דעם מורה [Moreh Nevuchim: Guide for the Perplexed] – ווייל מענטשן פארשטייען נישט עבודה וואס איז מחשבה אליינס. און אפשר אויך אונז פארשטייען נישט, ווייל אונז האבן אויך א גוף.

אבער עס האט לאנג מ’ליבט פון א גוף. פארוואס? ווייל ווען איז רבי – די רבי איז ארג עפה – איז נישט בעת פון די אמת’דיגע עבודה, טראכט מען נישט פון דעם עולם אזוי, קען מען די אמאל טראכטן פאר דעם אייבערשטן. אבער דאס איז וואס דער גאר טיפע חסידים [chassidim: pious individuals] גייען טוען.

איז ער, מ’זעט זיך אז די זאך וואס אונז טוען – עס גייט זיך אז דער זאגן אז עס זענען טאקע עבודות וואס איז עבודה ווי די עבודה זרה טוען. זייער זעלבע סארט זאך – מ’מאכט א מקדש [Mikdash: Temple], מ’מאכט קרבנות [korbanos: sacrifices] אפילו…

מ’זאגט אפילו, כביכול [kivyachol: so to speak], “ריח ניחוח לה’” [rei’ach nicho’ach laHashem: a pleasing aroma to God]. רש”י [Rashi] זאגט אז ס’מיינט נישט – וואס מיינט די רוב עולם? אז זיי זענען קרבנות, זיי מיינען אז עס איז קרבנות. אז זיי פארשטייען אז מ’זאגט זייער ליסט אז דאס איז נישט א קרבן פאר א געטשקע, נישט פאר א מזל [mazal: constellation], נישט פאר א כוכב [kochav: star]. דער קרבן איז פאר דער אייבערשטער.

א ראדיקאלע סברא: עבודת השם דארף א “היתר”

און דאס איז א סארט פירוש [interpretation] אז כביכול פאר דעם ערב שבת [erev Shabbos: Friday] – איך האב געלייגט מיין שאלות דא אין דער גרופע פון ערב שבת – האבן זיי מיט געווען אז לויט דעם קומט אויס אז דאס איז אז מען קען טון עבודת השם. דאס איז מען מעג – קיינמאל איז דארף א היתר [heter: permission] צו פון עבודת השם.

נישט צו טראכטן – אפשר דארף נישט קיין היתר. אבער צו טון דארפט מען א געוויסע היתר. זאל דער לכאורה [ostensibly] געווען אסור [forbidden]. איך בין נישט אסור אז דער לכאורה איז נישט ריכטיג. און דער היתר איז אזוי אזוי בחינת ירידה [in the aspect of descent], אזוי ווי כמעט אזוי עבירה לשמה [aveirah lishmah: a transgression for the sake of heaven], אזוי ווי א ירידה לשמה [yeridah lishmah: a descent for the sake of heaven].

דער גאנצע בריאת העולם [bri’as ha’olam: creation of the world] – דארף ער איז איין גוף, האט ער געמאכט א גוף. אמת, עדיין דא איז אז ס’איז דא א וועלט וואס איז אן עולם גשמי [olam gashmi: physical world]. ממילא די עבודת השם אין די עולם הזה [olam hazeh: this world] איז נישט נאר צו די מענטשן וואס זאגן אז נאר א זאך וואס איז א גוף עקזיסטירט – איך קען עס נישט זען, עקזיסטירט עס נישט.

דער משל פון “ועשו לי מקדש”

ווייסטו וואס? איך וועל דיר ווייזן דעם אייבערשטן. איך וועל מאכן א מקדש. איך וועל דיר זאגן – לאו דווקא [not necessarily] א מקדש, “ועשו לי מקדש” [v’asu li mikdash: and they shall make for Me a sanctuary], אלא ממש ציווה למקדש [commanded regarding the Temple]. איך וועל נישט זאגן די טעות וואס די עובדי עבודה זרה האבן געמאכט, אז די מקדש איז אליינס.

פאר דעם מעג מען נישט מאכן קיין פסל [pesel: graven image] אין די מקדש. מען מעג נישט מאכן קיין סטאטועס, אפילו מיט יא לאגן, און מיר זאגן אז ס’איז נאר מיט בית שני קדושה [the sanctity of the Second Temple], און ס’איז נישט ממש, וכו’ וכו’.

אבער דאס איז אליינס א געוויסע – אין אנדערע ווערטער, אזוי ווי ווען דער אייבערשטער האט געזאגט “ועשו לי מקדש”, אדער ווען דער אייבערשטער האט געזאגט אז מען זאל טון עבודת השם, איז עס אזוי ווי מען גייט צו די גרויסע רבי וואס באמת האלט ער נישט פון די אלע זאכן.

דער משל פון דער גרויסער רבי

מ’זאגט דעם רבי: מ’דארף מאכן א מוסד [institution], מ’דארף בויען א בנין [building], מען דארף מאכן פיקטשערס פון די רבי אין די צייטונג, מען דארף רעדן אויף די מארקעטינג שפראך וואס דער עולם פארשטייט, ווייל דער עולם איז אזא, און מ’דארף געלט, און געלט גייט מיט דעם.

דאס איז די גאנצע תורה – איז דאס סארט זאך. נישט די גאנצע תורה, די חלק העבודה, די עבודה מעשית [practical service].

די נמשל: דער אייבערשטער’ס הסכמה

איז בעצם אז דער אייבערשטער איז געווען אזוי ווי דער רבי. מען איז געקומען – פאר אלע יארן האט ער געהאקט אויף דעם – און מ’איז געקומען און מ’האט אים געזאגט, “צדיק [tzaddik: righteous one], מ’דארף.” ער שטייט אויך, ער ווייסט אויך אז מ’דארף – ס’איז א מציאות [reality].

דער אייבערשטער – מיר ווייסן נישט אפשר פארוואס, אבער ס’דארף זיין א וועלט. מן הסתם [presumably] איז דא א סיבה פארוואס ס’דא א וועלט. ס’איז נישט קיין מיסטעיק אז ס’איז דא א גשמיות’דיגע וועלט [physical world].

זאגט דער אייבערשטער, “אקעי, אין די גשמיות’דיגע וועלט, איך לאז – זאל מען מאכן פאר מיר א בית המקדש [Beis HaMikdash: the Holy Temple].” נישט נאר איך לאז – איך הייס. דורכדעם וועט דער עולם וויסן אז ס’איז דא א גאט.

איי, זיי גייען אין א געוויסע זין גייען זיי בלייבן שטעקן. אבער ס’איז נישט בעסער צו גלייבן אין אן עבודה זרה ווי דעם? דאס איז אסאך בעסער.

על כל פנים [in any case], די מטרה [goal] פון דעם, די ענד, איז אז מ’זאל טאקע וויסן אז ס’איז נישט די מקדש, אז ס’איז נאר א משל [parable], ס’איז נאר א סימן [sign]. ס’פוינט צום אייבערשטן – ס’מיינט נישט דאס. אבער דער אייבערשטער האט מסכים געווען.

דער רמב”ם אויף קרבנות

דאס איז וואס דער רמב”ם – די אלע ווייסן אז דער רמב”ם זאגט אז קרבנות איז נאר כנגד עבודה זרה [in response to idolatry]. אבער באמת מיינט ער דאס. ער זאגט: נישט נאר איך, נאר די קדמוני הפילוסופים [kadmonei hafilosofim: early philosophers] האבן שוין דאס געזאגט, און רבינו נסים גאון [Rabbeinu Nissim Gaon], און ר’ שם טוב [Rav Shem Tov] – אלע זאגן אז דאס מיינט ער באמת.

אז דער רמב”ם זאגט נישט אז ווען ס’וואלט נישט געווען קיין עבודה זרה בעולם, וואלט מען נישט געדארפט מאכן קרבנות. באמת, ס’איז טעארעטיש אמת. אבער פאר די זעלבע סיבה פארוואס ס’איז דא עבודה זרה בעולם איז דא קרבנות.

אין אנדערע ווערטער: ווייל אין די עולם הזה הייסט דאס עבודת השם. און די לעוועל פון געבן – צו מיינט עס עבודת השם? אדער דו נעמסט א שטיקל פלייש און דו לייגסט עס אויף די זאך – וואס דאן מיינט עס עבודת השם?

די לעוועל פון עבודה היינט

אונז זענען צוגעוואוינט – אונז האבן אויפגעהערט צו מאכן עבודת השם, און די עבודת השם מיינט נאר בדיבור [through speech]. איז שוין עפעס א… מען קען רעדן מיט דעם צוויי וועגן, און ווייל זאגן אז ביידע זענען – ס’איז פעיק אביסל, ווייל…

עבודה – זענען דיין ווייב, געסטו צו עסן. אבער די אייבערשטער געסטו איז די ווערטער. אקעי, אמת’דיג, אדער – ווערטער איז אויך נישט. די ווערטער איז די הוה אמינא [initial assumption], נאר א עבודה – א פה תפילין [tefillin on the mouth] נאך אלץ נישט.

דערויף מענטשן זאל זאגן אז אסייט אסאנזיג דארף זיין גלייגעווע, יא דער ווערטער. זאגן זיך פאר הלכה [Jewish law] מ’דארף זאגן. מחשבה [thought] איז אויך נישט גוט. מען גיט נישט גארנישט, מען גיט נישט – וואס דער ווייסט.

אבער די מענטשן מיינען – די וואס צום געבן איז לאו דווקא די ווארט ערך הגב [the value of giving]. ס’קען זאגן אז דער עובד עבודה זרה האט אויך נישט געטראכט אז ער גיט. ס’איז מער אזוי ווי ער איז מחבר [connects] עבודה זרה מיט דעם וועג. ס’הייסט כביכול איך וועל געבן, אבער נישט… ס’קען זיך געזאגן אז ס’איז געזאגן אז ס’איז נישט טאר די דווקא און די נוסח [formula] געבן און די קבל זיין.

אז פריער מדגיש [emphasized] האט געווען שטעלט א שייכות מיט דעם צו נישט. פריער האט מען מדגיש געווען אז היינט שוין כמעט יעדער פארשטייט… און דאס איז ווייל מ’האט זיך שוין אויסגעלערנט – כמעט יעדער ווייסט נישט פאר איין גאט.

ס’איז געווען וואס עס איז א סיבה דערצו איז סתם אזוי אזוי אזוי אזוי… ס’איז די פארצייליגט. ס’איז די פארוואס וואס האט דאס זאגט? ס’איז די מיט די גאנצע שמועות [stories/discussions]. קען זיין, און ווייסט נישט.

שאלות און דיסקוסיע

תלמיד: בקעז… ניין, איך פרעג. ווען מ’האט גערעדט דיגער אין די לעצטע וואך… איך טראכט אז… מ’האט גערעדט אזוי וואס מיינט גלייבן, אדער וואס מיינט אז דא א פאר געט. האט מען געזאגט עס א בוחרע אינט נישט, אדער מען האט געזאגט אז ס’מיינט וועט א מענטש האט רעספעקט אדער האט מורא.

וואס מיינט גלייבן אין איין גאט?

מגיד שיעור: מיגן טו סעי, אפילו מענטשן – וואס אפילו מענטשן היינט וואס מיינען אז ס’איז איין גאט, אבער זיי זאגן אז עס מיינט אנדערע חלקים אדער עס אלץ מיינט איינס. פונקט ווי א פרומער איד.

א וואלכע – ווען די וועג זענען צוויי און די מיינונג דארפסט אזוי מורא צו טראכטן אז ס’איז נישט דא קיין גאט. ס’איז א סקעירי [scary] וועט – איך גיי איר זאגן איינעם מיט די חשוב’ס ארויסזאגן פון די מויל: ווייל עפעס איז נישט דא קיין גאט אויף די וועלט. ווייסט, עס איז אזא. ס’איז דארף אז דאס א געוויסע חלקים אדער דאס איז פארוואס.

ס’איז דא אזויפיל עבודות וואס מ’האט מורא – דער זעלבער גאט גע’פעטשט ער שמייסט. ס’איז דא אסאך פון די זאכן וואס האלט אפילו מענטשן וואס גלייבן אין איין גאט.

דו קענסט זען די רוימער [Romans] וואס האבן זיך געדינגען דארט, אבער ביז שפעטער האבן זיי אלע געפילט אז תנ”ך [Tanach: Hebrew Bible] שרייט אויס אז ס’איז דא איין גאט, און עפעס מוז זיין אז דער איין גאט איז דער בורא [Creator]. זיי האבן זיך נישט איינגערעדט אז ס’איז דא נאך איינס. ס’איז א זאך וואס מען האט מורא געהאט.

איך ברענג עס צוריק צו וואס דו זאגסט יעצט. דאס מיינט אז די עבודה פון קענען דינען – דאס נעמט אוועק די פראבלעם, וואס איז זייער גרויס. אפילו א מענטש וואס פארשטייט אז ס’איז דא איין גאט טעארעטיש…

תלמיד: איז טרו, איז טרו.

דער רמב”ם אויף שכר ועונש און עבודה זרה

מגיד שיעור: דער רמב”ם טאקס אבאוט דעם אין די קאנטעקסט פון שכר ועונש [reward and punishment], פון עולם הבא [the World to Come], אדער פון געוויסע אנדערע איסורים וואס ער האט גע’פסק’נט [ruled] לויט דעם.

אז אין עולם הבא שטייט אז די וואס דינען עבודה זרה האבן אן עשה [positive commandment] וואס האלט זיי צוריק, און זיי קענען נישט זיין שלעכט. זאגט דער רמב”ם: וואס איז דער פשט פון דעם?

אז די עובדי עבודה זרה – זייער גאנצע זאך איז אז זיי האבן צוגעזאגט אז ווער ס’וועט דינען עבודה זרה, האט מען געזאגט אז די עבודה אין די צייט, ער וועט זיין בהמות [livestock/prosperity]. די געטשקע איז מסוגל [has the power] אז ס’זאל וואקסן די תירוש [tirosh: wine], יענער איז מסוגל אויף די יצהר [yitzhar: oil], יענער איז מסוגל אויף די דגן [dagan: grain] וכו’. און מענטשן האבן אמת’דיג מורא געהאט אז וואס וועט זיין.

דער רמב”ם אויף כלאים – א פאסינירנדער ביישפיל

אפילו דער רמב”ם זאגט פארוואס מ’האט געמאכט כלאים [kilayim: forbidden mixtures], ווייל כלאים איז געווען עפעס א מנהג [custom]. ער ברענגט אז רבי ישעיה [Rabbi Yeshayah] האט געזאגט אז ס’מוז זיין דגן במפורש [grain explicitly]. ער האט געזען אין די ספרים פון עבודה זרה אז פונקט אזוי גייט די סגולה [mystical power] – אנדערש ארבעט עס נישט.

לכאורה, אויב כלאים מיינט סתם אז ס’זאל ווערן אויסגעמישט, וואלט געווען אנדערש. אבער רבי ישעיה האט געזאגט אז ס’מוז זיין ממש אויף דעם אופן. ער האט מיר געטראפן. ער זאגט אז ס’מוז זיין רוח הקודש [divine inspiration] – ער זעט אז מ’איז זיך מסתלק [withdrawing] אויף דעם מאמר [statement], ווייל יענער זאגט אז פונקט אזוי ארבעט עס.

די געטשקע – איך ווייס נישט פאר וואטשעווער מעדזשיקעל ריזנס [magical reasons] זיי האבן מסביר געווען – אז כדי די חיטה [wheat] זאל געלינגען דארף מען לייגן אביסל טרויבן און אויף איינמאל געבן א שפריץ, און אזוי וואקסט עס. און מענטשן האבן מורא געהאט – אזויווי דו זאגסט – אפילו איינער וואס…

תלמיד: רבי ישעיה האט אויך געזען דאס?

מגיד שיעור: קען זיין, קען זיין. קען זיין.

תלמיד: ניין, דער רמב”ם זאגט אז ס’שטימט זייער גוט. ער איז אימפרעסט אז ער האט געטראפן די… ער האט נישט קיין ספרים פון קיין מדרש דאכצעך, ער האט געטראפן עפעס א ספר פון די עבודה זרה און ער זעט אז ס’שטימט.

און דער רמב”ם זאגט אז מענטשן זאלן מאכן אלץ מורא. אבער ער זאגט: יא, אמת, בלייבט גארנישט. אבער פארוואס זאל איך זיין אזוי ווייט אזוי זאל איך זיין ברוגז? אפשר וועט ער אזוי ווי יענער – לאז איך דאך…

די מחלוקת רמב”ם און רמב”ן וועגן די כוחות פון עבודה זרה

דער רמב”ם’ס שיטה: עבודה זרה’ס “מארקעטינג” און די תורה’ס תשובה

Student: קען זיין, קען זיין, איך ווייס נישט.

Instructor: ניין, דער רמב”ם זאגט אז ס’שטימט זייער גוט. ער איז אימפרעסט אז ער האט געטראפן די עדות. ס’איז נישט קיין ספק פון קיין מדרש די עדות. ער האט געטראפן עפעס א ספר פון עבודה זרה [avodah zarah: idolatry], און ער זעט אז ס’שטימט.

און דער רמב”ם זאגט אז ס’איז דא מענטשן וואס זענען מענטשן וואס מאכן א טעות. זיי זאגן, “אמת, ס’איז דא איין גאט, אבער דאס זענען די כוחות וואס זענען ברואיו. אפשר ווי אזוי ווי אן עבד, דארף מען דאך חושש זיין.” און דערפאר איז די תורה [Torah: the Jewish Bible/Law] געקומען און געזאגט, “ניין, נישט נאר דו זאלסט חושש זיין, נאר דו זאלסט וויסן אז דאס טאר מען נישט בכלל עסן.”

פארקערט, דאס איז אן איסור [issur: prohibition], דאס איז א גילוי עריות [gilui arayos: sexual immorality]. דאס איז דינען עבודה זרה, נישט רעגענען. די עבודה זרה’ס גאנצע מארקעטינג זאך איז אז ער מאכט רעגענען. מ’דארף נישט פארגעסן אביסל, גייען? ווען מ’זאגט קריאת שמע [Krias Shema: the Shema prayer], איז אויך א געוויסע ביטול עבודה זרה [bitul avodah zarah: nullification of idolatry] די צווייטע פרק, נישט נאר די ערשטע פרק. פארוואס? ווייל די גאנצע מארקעטינג זאך פון עבודה זרה איז, ער מאכט ס’זאל רעגענען, ער מאכט אז…

היסטארישע ביישפיל: דער פאל פון רוים

ליטעראלי, ווען ס’איז געפאלן רוים, ווען די… וויאזוי הייסט עס? מ’האט איינגענומען רוים, האבן די אלע עובדי עבודה זרה [ovdei avodah zarah: idol worshippers] פון רוים, וואס ס’איז שוין כמעט נישט געווען אזא סאך פון זיי, האבן אלע מפרסם געווען אז “זעסט וואס ס’געשעט ווען מ’הערט אויף צו דינען די געטשקעס?” און סיינט אוגוסטין [Saint Augustine] האט געשריבן א גאנצע בוך צו ווייזן, “ניין, דאס זענען אלע צרות געקומען פון דינען די געטשקעס.” זיי האבן געטראפן א נייע געטשקע, סאו וואס איז די פוינט?

אבער עניוועיס, איך האב אביסל בעסער געזאגט ווי דער רמב”ם, אקעי. אבער על כל פנים [al kol panim: in any case], דאס איז געווען ממש א זאך, א קאנווערסעישאן. איך מיין אז ס’איז דא א גמרא [Gemara: the Talmud] וועגן דעם, רייט? ס’איז ממש א גאנצע קאנווערסעישאן אז… די כותים [Kusim: Samaritans] האבן דאך אזוי געזאגט, רייט? חזקיהו [Chizkiyahu: King Hezekiah] הייסט ער זאל עסן במות [bamos: private altars], און וועגן דעם קומט אים צרות. ס’איז אלעמאל געווען, ס’איז געווען אן עכטע דיסקאשן אזוי.

די תורה’ס פארבאט קעגן עבודה זרה

דו קענסט נישט גיין אנטקעגן. די עובדי עבודה זרה האבן זיך געהאלטן אז ס’איז דא אסאך געטער, און דערפאר דארף מען שפילן מיט אלע. איך מיין נישט אז דו דארפסט דינען אלע, ס’איז נאך אביסל שווער. אבער מ’קען דאך נישט גיין אנטקעגן איינס, ווייל אפשר האט ער א כח. און דעריבער די אלע זאכן וואס די תורה זאגט אז דו זאלסט זיך שמירה האבן… ס’שטייט נישט קיינמאל אז דו זאלסט זיך שמירה האבן פון עבודה זרה. אפשר שטייט עס. אבער די זאך, דייקא די פארקערטע.

מי שעובד עבודה זרה [mi she’oved avodah zarah: one who worships idols] האט איינלאדן אים ברכה [bracha: blessing]. ער האט נישט. און דאס איז אסור, מ’טאר נישט. קיין שום פועל’ס [po’el: effect] פון עבודה זרה טראכט נישט אריין.

די סוגיא פון הלכות עבודה זרה

ס’איז דאך א גאנצע סוגיא [sugya: Talmudic topic] פון עבודה זרה אליינס, פון געוויסע הלכות [halachos: Jewish laws], רייט? דאס הייסט עס איז א פאדערשטעלונג פון עבודה זרה, איך מיין דער רמב”ם שרייבט דאס, אז עס איז א גרויסע סגולה [segulah: mystical remedy], געוויסע עניני קרובות [inyanei krovos: matters of closeness/proximity], עס איז ממש גייט עס טרעטן קעגן אים, איך ווייס וואס, ער באקומט דארט יענע יאר א פרנסה [parnasah: livelihood].

און די תורה זאגט אים: דאס עסט נישט! “שקץ תשקצנו ותעב תתעבנו” [sheketz teshaktzenu v’ta’ev te’avenu: you shall utterly detest it and utterly abhor it]! זאלסט נישט מורא האבן! זאלסט נישט באהאלטן! זאלסט נישט! “לא תביא תועבה אל ביתך” [lo savi so’evah el beisecha: you shall not bring an abomination into your house] און אזוי ווייטער, ווייל עס איז אייננעמען א שטיקל איד ביי חילול עבודה זרה [chilul avodah zarah: desecration through idolatry], איך ווייס וואס ער זאגט דארט… ס’איז א גאנצע זאך! מען זעט אונז פארגעסן, ווייל אונז זענען נישט אין יענע קאנטעקסט, אבער עס איז געווען אלץ קעגן דעם.

און אזוי ווי דו זאגסט, מען טוט עס מורא האבן פאר עבודה זרה אויך נישט, ס’איז דא נאך א זאך, אבער דארף זיכער סאמטינג אפשר רעדן וועגן דעם, ס’איז נישט אזוי סימפל, דער רמב”ם האט געזאגט, דער רמב”ן [Ramban: Nachmanides] האט דארט עפעס נאך שטערקער… איך מיין ס’איז דער רמב”ן… אה, דאס וועגן לגבי כישוף [legabei kishuf: regarding sorcery], אבער איך וויל נישט אריינגיין מיט’ן רמב”ם אין אנדערע נקודות, אבער צוריקגייענדיג…

נא פיין, אקעי, ס’האט צו טון מיט די שאלה וויפיל עס עקזיסטירט. אלענפאלס, די תורה זיכער האלט אז אין דעם סענס אז מען זאל נישט מורא האבן, און אזוי ווייטער. באט לייק יו סעי, ס’זעט אויס מען גלייבט יא אין דעם, דאס מיינט מען גלייבט יא, עס איז נישט קיין גאט, אבער ער האט דאך עפעס א כח, און עס קען זיין טאקע א כח, אזוי ווי פארוואס דארף די תורה די אלע זאכן, וויל נישט מורא האבן, און מוז דארפן מסירות נפש [mesiras nefesh: self-sacrifice], כדי מיר זאלן נישט פארגעסן דעם אייבערשטן גאט.

די מחלוקת רמב”ם און רמב”ן וועגן כישוף

דער רמב”ם’ס שיטה: כישוף ארבעט נישט

דזשאסט טו בי קליער, ס’שטייט נישט אין די תורה, אזוי וואלט איך געקענט זאגן, ווייל איך האב דא א פראבלעם, ווייל דער רמב”ן למשל זאגט, ער זאגט דא מחלוקת [machlokes: dispute], דאס מיין איך דער רמב”ן, איך דארף אנקומען צו עפעס אנדערש, אבער דער רמב”ן זאגט זייער קלאר אין תשובות הרמב”ן [Teshuvos HaRamban: responsa of the Ramban] וועגן דעם, וועגן לגבי כישוף, לגבי געוויסע סגולות און זאכן.

דער רמב”ם האט געזאגט אז עס איז אלץ שקר [sheker: falsehood]… איך ווייס אפילו נישט צי דער רמב”ם אליינס האט באמת געהאלטן אז עס איז אלץ שקר, ער האט אפשר געדארפט זאגן אז עס איז אלץ שקר… וואס האלט ער דארט? פארוואס זאל עס נישט ארבעטן? ס’איז דאך דא מענטשן וואס זענען דאך געווען פאר א סך צייט דארין, ניין? ס’האט מען דאך געזען…

Student: האסטו געהערט אז דער רמב”ם האט אויך געהאלטן אז עס ארבעט? יא, ער זאגט אז ביי משה רבינו [Moshe Rabbeinu: Moses our teacher], מען קען גלייבן ניסים [nissim: miracles] וואס קענען געשען בלאט אדער כישוף, אז דאס ארבעט יא.

Instructor: יא יא, איך ווייס, ער זאגט עס ארבעט נישט, אבער מען דארף געבן… מען קען נישט געבן פאר יעדן מענטש צו זאגן… ער האט דאך געזען אז ס’איז נישט קיין נס, אפילו עס קען זיין אז יא געווען, פונדעסטוועגן דארף ער זאגן…

Student: אגב פנים, דו האסט דאך חכמה דארט געהאלטן…

Instructor: יא, דאס איז א מחלוקת. אבער דאס איז דאך נישט קיין ראיה [ra’ayah: proof]. דאס איז דאך א שטארקע ראיה. ניין, דאס איז א גרעסערע ראיה, און ער זאגט בפירוש [befeirush: explicitly] אין “מה בין נביא למכשף” [mah bein navi lemechashef: what is the difference between a prophet and a sorcerer], זאגט ер, המכשף [hamechashef: the sorcerer] זאגט אמאל אמת אמאל נישט אמת, און נביא [navi: prophet] איז אלעמאל אמת.

ראיה פון הלכות יסודי התורה

זעט מען אז דער רמב”ם איז קלאר אז א מכשף, אז א מנחש [menachesh: diviner], זאגט אביסל אמת. כח הדמיון [koach hadimyon: power of imagination], ער איז ממונה בוחן מזלות [memuneh bochen mazalos: appointed to examine constellations], אז דער כח הדמיון קען וויסן געוויסע זאכן. ס’איז משמע [mashma: it implies] אז ער האלט אז ס’איז אביסל מער אמת ווי ער מאכט עס שפעטער אין די ענד פון הלכות עבודה זרה [Hilchos Avodah Zarah: Laws of Idolatry].

און ס’איז א סתירה [stirah: contradiction] אין הלכות עבודה זרה מיט הלכות יסודי התורה [Hilchos Yesodei HaTorah: Laws of the Foundations of the Torah]. איך ווייס נישט צו ס’איז ממש א סתירה, קען זיין אז מ’קען עס יישב’ן [yashev: resolve] אויך, אבער… קען זיין אז נאר ניחוש [nichush: divination] האט אן ענליכקייט צו נבואה [nevuah: prophecy]. קען זיין אז ס’איז דא אסאך זאכן. ס’איז א סוגיא, ניין, ס’איז נישט קיין סוגיא אין מורה נבוכים [Moreh Nevuchim: Guide for the Perplexed] וואס איך האב עס געזען קלארער.

דער רמב”ן’ס תשובה: איך זע דאך אז עס ארבעט

אבער וואס איך וויל זאגן דא איז אזוי, אבער ס’איז טאקע זיכער א מחלוקת. דער רמב”ם זאגט אז ס’ארבעט נישט, אלע אופנים פון כישוף ארבעטן נישט. דאס איז זיכער אז אלע אופנים פון כישוף ארבעטן נישט. מ’דארף זאגן אז ס’ארבעט נישט. ער זאגט אז ס’איז דאך אלץ כוחות שלעכטע. זיכער אז יעדער איז מודה [modeh: agrees] אז ס’האט צוטון מיט עבודה זרה, אז ס’ברענגט צו שלעכטע זאכן.

זאגט דער רמב”ן, איך קען נישט זיין אזוי פרומער ווי דער רמב”ם, איך זע דאך אז ס’ארבעט. איך זע דאך, איך רעד מיט די חברה, איך זע אז ס’ארבעט. מוז מען זאגן אן אנדערע פשט [peshat: interpretation]. זאגט דער רמב”ן, און דער אבן עזרא [Ibn Ezra] מיין איך אויך האט געזאגט ענליכע זאכן, ער זאגט אז ס’איז א זאך, מ’קען נישט זאגן חסידות [chasidus: piety] צו זאגן ליגנט. אבער זעט מען אז ער גייט אן אז דער רמב”ם איז חסידות. דאס איז איינער האט מפרש [mefaresh: explains] געווען, דאס איז דאך די גאנצע זאך. אין די גמרא איז געווען איינער האט געזאגט, איינער האט געזאגט אז דער פשט איז אז ס’ארבעט נישט.

דער רמב”ן’ס תשובה וועגן סגולות און מזלות

סאו, דער רמב”ן האט געשריבן א תשובה [teshuvah: responsum] וועגן א געוויסע… בכלל, דער רמב”ן איז אסאך פאסטער ווי דער רמב”ם. אונז פילן זיך אזוי ווי דער רמב”ם. הער אויס, הער אויס, הער אויס, ענדיג, לאמיך ענדיגן די נקודה.

די פירוש פון “לא תעוננו ולא תנחשו”

דער רמב”ן האט געזאגט אז דאס וואס שטייט אין די תורה “לא תעוננו ולא תנחשו” [lo te’onenu velo tenacheshu: you shall not practice divination or soothsaying] און אזוי ווייטער, מיינט אז מ’טאר נישט גיין אויסזוכן צו וויסן, למשל “דבר עוני” [davar oni: a matter of divination] שטייט אין די גמרא, מ’זאגט אז די שעה איז גוט פאר יענץ, יענע שעה איז גוט פאר יענץ, וכדומה [vechadome: and similar things].

זאגט דער רמב”ן, אבער אויב דו ווייסט שוין, סאמהאו האסטו אויסגעפונען אז פרייטאג צווישן זעקס און זיבן איז נישט קיין מזל’דיגע צייט צו מאכן קידוש [kiddush: sanctification over wine], זאגט דער רמב”ן, טארסטו נישט קיינמאל מאכן קידוש, ווייל ס’איז דאך א שאלה פון א הכנסה לסכנה [hachnasah lesakanah: entering into danger].

ווען מעג מען גיין קעגן די מזלות?

אויב האט ער א גרויסע בטחון [bitachon: trust in God] און ער האט א השלכה גמורה [hashlachah gemurah: complete reliance], און האט א לעוועל פון נסים גלויים [nissim geluyim: revealed miracles], מעג ער גיין קעגן די כוכבים [kochavim: stars]. אבער אונז זענען מיר נישט געווענליך אויף די מדרגה [madreigah: spiritual level].

פאר די זעלבע סיבה פארוואס מ’דארף גיין צו א דאקטאר ווען מ’איז קראנק, “רפא ירפא” [rapo yerapei: he shall surely heal], א גמרא זאגט, אמת’דיג דארף דער אייבערשטער דירעקט טון, אבער ווייל ער האט העלם פנים [hester panim: hiding of the face] צו אזעלכע סארט זאכן, מוז מען גיין צו א דאקטאר.

זאגט דער רמב”ן, אויב דו ווייסט אז ס’איז נישט קיין מזל’דיגע טאג, טארסטו נישט גיין קעגן דעם, און אויב דו גייסט יא, וועסטו ליידן שולדיג, ס’וועט דיר געשען.

די חילוק צווישן אויסזוכן און נזהר זיין

דאס וואס ס’שטייט אין די תורה און ס’שטייט אין די גמרא “אין שואלין בבלדים” [ein sho’alin bebaldim: we do not consult astrologers], מ’קען נישט פרעגן די אלע זאכן, מיינט נאר מ’זאל נישט אויפזוכן, מ’זאל זיך נישט אריינטון אין דעם. אבער אויב מ’ווייסט יא, דארף מען נזהר זיין [nizhar zayn: be careful] דערפון. און אפילו אויב מ’ווייסט אז עפעס א זאך קען העלפן, מעג מען, ווייל ס’איז נישט ערגער פון עני השתדלות טבעית [inyan hishtadlus tivi’is: the matter of natural effort]. ער מאכט נישט קיין חילוק [chiluk: distinction] פון השתדלות [hishtadlus: effort].

פארדעם זאגט דער שולחן ערוך [Shulchan Aruch: Code of Jewish Law] אז מ’פירט זיך נישט צו מאכן חתונה [chasunah: wedding] ביום ב’ [beyom beis: on Monday] וכדומה, וואס ס’איז געבויט אויף דעם. דער שולחן ערוך קוואוט [quotes] דער רמב”ן, די תשובת הרמב”ן וואס זאגט דאס, ווייל ס’גייט אויף די שיטה [shitah: approach].

דער רמב”ן’ס פארשטאנד פון כוחות אין די וועלט

און אנדערע ווערטער, דער רמב”ן האט פארשטאנען, אויב מ’רופט עבודה זרה די זעלבע זאך ווי כוכבים ומזלות [kochavim umazalos: stars and constellations] וואס דער רמב”ם לויט די פירוש רופט, אז דער רמב”ן זאגט אז ס’האט יא כח. ס’הייסט כח, מיינט ער צו זאגן אז ס’איז אמת אז אין די צייט האט דער אייבערשטער געגעבן א כח, ס’איז נישט קיין חילוק.

ס’איז אמת אז דו גייסט קעגן דעם מזל [mazal: constellation/fortune] כאילו, דער געטשקע זאגט אז מאנטאג איז נישט קיין גוטע טאג פאר א חתונה, דו גייסט קעגן אים, קען טאקע נזק [nezek: damage] ווערן.

די פירוש פון “תמים תהיה עם ה’ אלוקיך”

און דער רמב”ן זאגט, דאס וואס ס’שטייט “תמים תהיה עם ה’ אלוקיך” [tamim tihyeh im Hashem Elokecha: you shall be wholehearted with the Lord your God], אז מ’זאל נישט שואל [sho’el: ask/inquire] זיין די אלע זאכן, קודם כל הלכה’דיג וואס ס’מיינט אמת’דיג, מיינט ער צו זאגן אז מ’דארף זיך נישט אינטערעסירן אין דעם. אויך פארוואס? ער זאגט, ווייל ס’איז נישט ממש אזוי, “מזל כוכב לא קרב דין” [mazal kochav lo karev din: the constellation does not approach judgment], איך ווייס נישט, ס’זעט אויס אז ס’איז נישט ממש אזוי עכט, ווייל אויב ס’וואלט געווען עכט וואלט מען זיך דאך יא געדארפט אינטערעסירן. דאס איז דער רמב”ן אויך מודה אז ס’איז נישט אינגאנצן עכט.

די אמת’דיגע מצוה פון “תמים תהיה”

אבער למעשה [lema’aseh: in practice], אויב איינער, די אמת’דיגע מצוה [mitzvah: commandment] פון “תמים תהיה” וואלט געווען אז איינער זאל זאגן “איך בין נישט גוזר” [gozer: decreeing]. אנדערע ווערטער, איך זאג נישט שפעטערדיגע תירוצים [tirutzim: answers]. דער רמב”ן וואלט געזאגט אז אויב איינער גייט אינגאנצן מיט בטחון, אינגאנצן מיט אמונה [emunah: faith], דאן וואלט ער נישט געשעדיגט געווארן פון די אלע זאכן. דער אייבערשטער איז שטערקער, דער אייבערשטער קען זיך מתגבר [misgaber: overcome] זיין אויף דעם, אבער ס’האט יא א כח.

דער רמב”ן וואלט אפשר געזאגט אז ס’דארף א מסירות נפש. אקעי, איינמאל איז ער נזק געווארן ווייל ער האט געמאכט די חתונה די ראנג טאג, אבער ער ווייזט אז ער איז א קינד וואס גלייבט אין אייבערשטן. איך מיין, ס’איז נאך אלץ ווערד, ניין? מ’קען זיך דאך טועה [to’eh: mistaken] זיין.

דער רמב”ם האלט זיך זייער שטארק אז מ’קען זיך טועה זיין. אפילו אויב ס’האט זיך אנגעהויבן פון די אמת, דארף מען זיך טועה זיין, ווייל ס’גייט פונעם אייבערשטן אינגאנצן. סאו קען זיין אז מ’דארף מסירות נפש, אבער וואו דארף מען מסירות נפש? איך מיין, שטעל דיר פאר, דו ביסט מסכים [maskim: agree] אז מ’קען מאכן א חתונה מאכן דינסטאג, איך מיין, דער ערשטער טאג פון חודש [chodesh: month]? קען זיין, ס’סאונדט אזוי פון די שיטת הרמב”ן [shitas haRamban: the approach of the Ramban]. אבער איך וויל דאך אנקומען צו דעם.

דער רמב”ם’ס חידוש: “דברה תורה כלשון בני אדם”

דאס איז געווען די צווייטע חידוש [chiddush: novel insight] פון די רמב”ם. איך זאג נאכאמאל, די רמב”ם האט עס קיינמאל נישט אויסגעזאגט געהעריג. ס’איז זיכער אז סאך מענטשן האבן אזוי געלערנט אין אים, אבער איך האב נישט געטראפן ער זאגט בפירוש אז די פראבלעם איז אז ס’איז שווער צו דינען די אייבערשטער אליינס. אבער ער זאגט יא, דאס איז וואס מענטשן פארשטייען נישט די אייבערשטער אליינס, מ’דארף רעדן צו זיי אין זייער שפראך, דאס הייסט “דברה תורה כלשון בני אדם” [dibrah Torah kilshon benei adam: the Torah speaks in the language of people].

די תורה רעדט אין גשמיות’דיגע שפראך

די תורה אליינס רעדט זיך באופן גשמי ווייל מענטשן פארשטייען דאס, און די רמב”ם ברענגט דאס. די רמב”ם דארף אויך די וואס זאגן אז די אייבערשטער האט נישט קיין גוף, די זעלבע תירוץ וועט ער ענטפערן אז די תורה האט “דברה תורה כלשון בני אדם”, און דאס איז אויך די תירוץ פון די רמב”ם.

די סולם פון לעוועלס

אנדערש וועט די רמב”ם פארשטיין אז ס’איז דא א לעוועל וואס לוקט אזוי אויס, און ס’איז דא א לעוועל וואס לוקט נישט אזוי אויס. אפילו די רמב”ם וואס זאגט אז בעיסיקלי האט די אייבערשטער א גוף, ער זאגט אויך נישט אז ער איז פשוט, מיר מוזן זאגן אז נישט, דעמאלטס קען מען אויך מאכן א סולם [sulam: ladder] פון די רמב”ם און די ראב”ד [Ra’avad: Rabbi Avraham ben David]. איך מיין צו זאגן, ס’קען דאך זיין אנדערש, און נישט פונקטליך “דברה תורה כלשון בני אדם”.

דער רמב”ם’ס טעם המצוות: דער ביישפיל פון עזאזל

סאו, יעצט דאס איז די זאך פון די רמב”ם. יעצט, ס’איז דא אבער א פארקערטע שיטה, און מ’דארף זייער גוט פארשטיין די פארקערטע זאך. איך מיין, דאס איז געווען, ס’איז געווען דא מענטשן וואס האבן געגעבן דרשות [drashos: sermons], וואס די רמב”ם זאגט א טעם המצוות [ta’am hamitzvos: reason for the commandments] למשל ביי די עזאזל [Azazel: the scapegoat], יא?

וואו די רמב”ם גייט זאגן אז ס’קען מגלה [megaleh: reveal] זיין א דעת [da’as: knowledge] אז עפעס אזא זאך איז אוועק, אבער ער זאגט בעיסיקלי, מ’זאגט דאך די עולם [olam: world/people] אז דאס איז געשען, אז איינער טוט דאס, און נאכדעם כאפט ער אז ס’איז דאך שטותים [shtusim: nonsense], אז ס’קען דאך נישט זיין. וואס איז די עזאזל? ס’קען דאך נישט זיין אז עפעס א פיזיקל עבודה גייט אויף דעם.

די המחשבה און די דמיון

די רמב”ם זאגט אז ס’איז אזויווי א המחשבה [hamachshavah: the thought], ס’איז א דמיון [dimyon: imagination]. יא, אבער די המחשבה, די דמיון, איז נישט אז ער זאגט אז מ’גייט… אבער די מענטשן גייען דאס מיינען. לא, די דמיון ווארקט, ס’איז נישט… אקעי, ס’קען זיין אז מ’דארף אנהייבן צו טראכטן אז ס’איז מער.

יא, ס’איז זיכער אז… על כל פנים, ס’איז זיכער אז דאס ארבעט אזוי.

דער רמב”ם’ס דרך פון שלא לשמה

יעצט, ס’איז דא… דאס איז שייך ווען ער זאגט פאר קינדער, אז ער זאגט אז ער גייט פשוט אנהייבן צו זאגן. ווען ער זאגט אז ער גייט… די רמב”ם זאגט פאר קינדער שלא לשמה [shelo lishmah: not for its own sake], אמת. אמת. ער זאגט אז ער האלט אז ס’איז עפעס א פחיתות [pechi’us: degradation].

ווער זענען די “קינדער”?

אויך איז דאך האב איך שוין געזאגט ביי מאור ושמש [Me’or VaShemesh: a Chassidic work] חשיבה [chashivah: importance], ס’מוז זיין אז די קינדער וואס ער רעדט פון זענען מענטשן וואס האבן נאכנישט אנגעקומען צו אזעלכע חשיבה פארקירט.

ער זאגט אז מ’טאר נישט אויסזאגן די סוד [sod: secret], “אל תגלה רז” [al tegaleh raz: do not reveal the secret], מ’זאגט עס נאר אויס ביחיד [beyachid: to an individual]. פארוואס זאל דאס מער געשטיין אין די רמב”ם ווי אין די משנה [Mishnah]? מ’זעט אז נישט יעדער האט געלערנט משניות, מ’קומט נישט… מ’האט שוין אנגעקומען פון די משנה, און פשט איז מען האלט שוין, מען האלט ערגעץ. עס איז דא אבער א דרך, איך מיין אז דאס איז דער דרך פון דיין באנער.

דער רמב”ם און דער רמב”ן וועגן “אהיה אשר אהיה” און די נאטור פון שמות השם

די דריי פירושים אויף “אהיה אשר אהיה”

אקעי, דאך האט ער עס שוין געזאגט ביי משנה חסידות. ס’מוז זיין אז די קינדער וואס ער רעדט פון זענען מענטשן וואס האבן נישט געקענט אנקומען צו אזעלכע השגות [השגות: levels of understanding/comprehension]. פונקט ווי ס’שטייט אז מ’טאר נישט אויסזאגן די סוד [סוד: secret/esoteric teaching] “אל תתן כבודך לאחרים” [do not give your honor to others] נאר אויסערליך, וויאזוי איז דאס מעגליך צו פארשטיין די רמב”ם אדער וויאזוי איז דאס מעגליך צו פארשטיין די משנה [Mishnah]? איך מיין אז ס’זעט אויס אז נישט יעדער לערנט משניות, און ווער ס’קומט נישט אן צו די משנה פשטות מאלט מען ערגעץ אז ס’זאל זיין א משנה.

Anyway, ס’איז דא אבער א דרך, איך מיין אז דאס איז די דרך פון די רמב”ם, איך האב נישט גענוג אריינגעקוקט אינעווייניג, איך קען נישט נאכזאגן תורות [Torah teachings] אויף די רמב”ם, באט איך דארף אנקומען צו די… ס’איז דא א פארקערטע זאך.

דער רמב”ן’ס קריטיק אויף דער רמב”ם’ס שיטה

די רמב”ן, למשל אין פרשת וארא [Parshas Va’era: the Torah portion of Exodus 6:2-9:35] און אין פרשת שמות [Parshas Shemos: the Torah portion of Exodus 1:1-6:1] און אין אסאך אנדערע פלעצער, זאגט ער אז ער האלט אז דאס איז נישט ריכטיג. קודם כל ווער זאגט, און דא האב איך א שטיקל פראבלעם מיט די רמב”ן, אבער קודם כל זאגט די רמב”ן יא, לאמיר זאגן נעכטן לעצטע וואך, קודם כל ווען מיר רעדן וועגן “אהיה אשר אהיה” [Ehyeh Asher Ehyeh: I will be what I will be], right? און ס’איז דא דריי, איך וועל זאגן, לאמיר זאגן לעצטע וואך דריי וועגן וויאזוי מ’קען רעדן וועגן יציאת מצרים [Yetzias Mitzrayim: the Exodus from Egypt], וועגן די אייבערשטער, וואס מ’לערנט די אייבערשטער פון יציאת מצרים. יא, די ערשטע זאך, סתם אז די אייבערשטער נעמט אונז ארויס, פשוט פשט. די צווייטע פשט איז די רמב”ן’ס פשט, און די דריטע פשט גייט זיין די דריטע פשט, right?

רש”י’ס פשט: “אהיה עמם בצרה זו”

יעצט, ס’איז דא א שיינע זאך, אז די אייבערשטער… משה רבינו פרעגט דאך די אייבערשטער, “זאג מיר וויאזוי דו הייסט”, יא, “מה שמו” [what is His name]. וואס האט די אייבערשטער געזאגט? “אהיה אשר אהיה”. זייער גוט. “כה תאמר… אהיה שלחני אליכם” [thus shall you say… Ehyeh has sent me to you]. זייער גוט. “כה תאמר… זה שמי לעולם וזה זכרי לדור דור” [thus shall you say… this is My name forever and this is My remembrance from generation to generation]. וואס זאגט רש”י פשט? זייער גוט. וואס זאגט רש”י? רש”י זאגט די ערשטע פשט, וואס איז די מדרש’ס פשט. רש”י זאגט פשט אז “אהיה אשר אהיה” מיינט “אהיה עמם בצרה זו, אהיה עמם בצרה אחרת” [I will be with them in this trouble, I will be with them in another trouble]. פשוט פשט, די שם [name] פון די אייבערשטער מיינט אז ער גייט ארויסנעמען פון מצרים. דאס איז די וועג וויאזוי יציאת מצרים איז א ידיעה [knowledge] פון אלוקות [Godliness/divinity]. מ’זאגט פאר א מענטש, “זע, די אייבערשטער האט דיך ארויסגענומען פון מצרים”. פשוט פשט. “אהיה שלחני אליכם”. אקעי, מיר זאלן נישט רעדן פון די נעקסטע גלות [exile], וואלט נאך אלץ דאס וואס ס’מיינט. היינט זאגן ביידע, ווייל, אזויווי איך האב געזאגט פשט, אז מ’מוז, אויב מ’איז שוין צוריק אין גלות, רעדט מען שוין יא פון “צרה אחרת” [another trouble]. מ’זאגט אז דעמאלטס האט מען שוין אויך געוואוסט, נאר ס’האט נישט געמיינט אז… מייבי גואלם ונועם [perhaps their redeemer and their pleasantness], דאס איז “אהיה אשר אהיה”. דאס איז רש”י’ס פשט, זייער גוט.

דער רמב”ם’ס פשט: די שם איז א חכמה

קומט די רמב”ן און ער זאגט די פשט, איך האב געטראכט גאנצע צייט נאך, דער רמב”ם זאגט אז וואס? אז מיט דעם האט זיך אויסגעברענט אז ס’איז דא א גאט. דאס איז צוויי שאלות. דער רמב”ם זאגט אז ס’איז דא צוויי עקסטערע שאלות: איינס, איז דא א גאט? איינס, איז משה דער נביא [prophet]? אבער די ערשטע שאלה איז דער תירוץ [answer] “אהיה אשר אהיה”, וואס דאס איז א קיצור גדול [great abbreviation] פון א הוכחה [proof] אויף מציאות השם [the existence of God].

יא, זאגט דער רמב”ן, איך מיין אז דאס שטייט שוין אין יענע ספר דער תירוץ, איך זאג דאך גוט. זאגט דער רמב”ן אזוי, יא, “רבו הפירושים במקרא זה” [the interpretations of this verse are many]. און דער רמב”ן זאגט אזוי, וואו איז עס? יא, ער ברענגט רש”י’ס פשט, און ער ברענגט רב סעדיה גאון’ס פשט, און ער ברענגט דער מורה נבוכים’ס [Moreh Nevuchim: Guide for the Perplexed] פשט, וואס איז ענליך. און ער זאגט, “לדעת אלה החכמים” [according to these sages] – איך וועל ברענגען די לשון [language/wording], איך האב עס אריינגעלייגט דא, אפשר זאל איך עס לייגן אין די ענד? זאגט דער רמב”ן, “לדעת אלה החכמים”, לויט די חכמים, דאס הייסט סיי רש”י’ס, נישט רש”י’ס, סיי… איך וועל לייגן דעם טעקסט אריין all the way אין די ענד. סיי רש”י’ס, סיי… וואו איז עס? נישט רש”י’ס, סיי רב סעדיה גאון, סיי דער רמב”ם. “צריך שנפרש כי הקב”ה אמר למשה שיאמר להם זה השם, וילמדם מופת עליו, כלומר שיפרט להם ראיה שכלית שבהם יתקיים אצל החכמים זה השם, כלומר המציאות הקיים אשר תלוה בו אהיה, כי זכירת השם לבד מה שיאמר ‘אהיה’ לבטל המחשבה הקודמת היא בורות המחשבה וביטול המציאות לגמרי” [we must explain that the Holy One Blessed Be He told Moses to tell them this name, and teach them a proof about it, meaning that he should detail for them an intellectual proof by which this name will be established among the sages, meaning the existing existence that is associated with Ehyeh, for the mention of the name alone, saying ‘Ehyeh’ to nullify the previous thought is ignorance of thought and complete nullification of existence].

דער רמב”ן’ס קשיות אויף דער רמב”ם

ערשטע קשיא: די פסוק רעדט פון א נאמען, נישט פון א ראיה

יא, דאס זאגט דער רמב”ן. אז שם מיינט, קען נישט זיין לויט דער רמב”ן. יא, דאס איז אינטערעסאנט. דער רמב”ן האט געזאגט אז ס’שטייט… דער רמב”ן וויל דאס זאגן. פארשטייט זיך, דער רמב”ן האט די שווער געווען דאס וואס מיר האבן גערעדט פון שמות השם [names of God], וואס איז די פשט פון שמות השם. האט דער רמב”ן געזאגט אז שמות זענען איינס פון צוויי זאכן: אדער פעולות [actions/activities], וואס דאס איז בערך ווי רש”י’ס פשט, אבער נישט אין די וועג. אדער רעדט עס פון א עצמיות’דיגע זאך וואס מ’קען נישט זאגן מהות [essence], זאגט עס גארנישט.

אדער די דריטע זאך, וואס איז א ביסל ענליך צו די צווייטע זאך, דאס איז דער רמב”ם’ס פשט אויף “אהיה אשר אהיה”, אז ס’איז א חכמה [wisdom/philosophical understanding]. ס’איז א וועג אויסצולערנען פאר מענטשן מיט צו יראת השם [fear/awe of God]. אין אנדערע ווערטער, השם איז נישט סתם א נאמען. א נאמען זאגט נישט גארנישט. זאגסט, וויאזוי הייסט ער? ער הייסט אזוי און אזוי. אקעי, און נישט אזוי הייסט ער אזוי און אזוי. ס’זאגט נישט גארנישט, ס’ברענגט נישט קיין שום הכרח [necessity/logical conclusion].

דער רמב”ם’ס שיטה וועגן שם מ”ב און קמיעות

ווייל דער רמב”ם האט געזאגט אז די שם איז בעצם א חכמה. דער רמב”ם זאגט זייער אינטערעסאנט אויף שם מ”ב [the 42-letter name of God], אז דאס וואס שטייט אין די גמרא [Gemara: Talmud] שם מ”ב, שם ע”ב [the 72-letter name], זאגט דער רמב”ם, ער גלייבט נישט אז ס’איז דא א ווארט וואס דו קענסט אזוי לערנען, אזויפיל אותיות. ס’קען נישט זיין. ער זאגט, ס’איז בעצם א סענטענס, ס’איז אפאר ווערטער. און וואס זענען די אפאר ווערטער? עפעס א קיצור פון א חכמה פון יראת השם. אזוי זאגט דער רמב”ם’ס פשט. און אזוי זאגט ער אויך אויף “אהיה אשר אהיה”, אז ס’מוז זיין אז די שם איז א חכמה.

יעצט, זאגט דער רמב”ן, דאס מאכט נישט קיין סענס, ווייל די פשטות [plain meaning] פון די פסוק איז אז די שם, דאס איז די הזכרת השם לפניהם [the mention of the name before them], “הוא הראה והוא עשה מופת על הדברים שישלחני” [it is the proof and it performs a sign regarding the things that He sent me]. זייער אינטערעסאנט, דער רמב”ן האט אויפ’ן רמב”ם געווען א קשיא. וויאזוי איז פשט? ס’זאגט דאך “השם”. א שם, א ווארט, קען יעדער זאגן. אבער דער רמב”ם זאגט א תירוץ, ס’מוז זיין אז די שם איז א קיצור פון א חכמה, פון א הסבר [explanation]. ס’האט א מינינג [meaning]. די שם איז נישט קיין נאמען. א נאמען האט דאך בכלל אן א מינינג. דאס וואס איך הייס יצחק, ס’זאגט דאך גארנישט וועגן מיר. ס’איז א כנוי [appellation], דו קענסט מיך אזוי רופן, אבער ס’זאגט דאך נישט גארנישט וועגן מיר.

זאגט דער רמב”ם, ניין, ס’מוז זיין אז די שם, אמת’דיג יעדע שם, זאגט דער רמב”ם, איז בחילוק [in distinction] מיט מענטשן וואס מאכן קמיעות [amulets]. א קמיע קען נישט העלפן. נאר וויסן דעם אייבערשטן קען העלפן. וויסן דעם אייבערשטן קען העלפן. אבער א קמיע וואס מיינט סתם צו זאגן אותיות, דאס טוט נישט אויף גארנישט. ס’איז דאך נישט די אותיות וואס מאכט די שם לשם. ס’איז די מינינג, ס’איז דאס וואס ס’לערנט אויס.

זאגט דער רמב”ן, איך זע דאך אז די פסוק זעט אויס אז זאגן די שם, דאס איז די מראה [proof/sign]. נישט, מ’דארף צולייגן. דער רמב”ן האט נישט פארשטאנען, אבער מ’דארף צולייגן, מ’דארף מסביר זיין וואס ס’מיינט עס. ס’איז נישט גענוג צו זאגן די פשוט’ע “אהיה אשר אהיה”. מיר האבן געטרייט פארענטפערן דעם רמב”ם אז ס’איז עפעס א סלאגאן וואס זאגט בקיצור, ס’העלפט אפילו פאר יעדער איינער. אבער דער רמב”ן האט געפרעגט די קשיא, אז נישט אזוי שטייט אין די פסוק. אין די פסוק שטייט, “מה שמו?” ס’שטייט נישט “מה זאת עבודת ה’?” [what is this service of God?] אויף דעם איז ער גערעכט, ס’שטייט נישט “מה זאת עבודת ה’?” אבער דער רמב”ם האט אויף דעם געזאגט א תירוץ. דער רמב”ם האט געזאגט אז פשטות ווען מ’פרעגט דעם אייבערשטן, “וואס איז דאס?” ס’איז נישט קיין שאלה צו רעדן. מ’זאגט “מה שמו?”, וואס מיינט דאס? זאגט דער רמב”ם, ס’איז דא א טיפערע הסבר אין דעם, אבער ס’קען נישט זיין זאגט דער רמב”ן, “אבער איך בין נישט מסכים [in agreement].” איך דארף זיך אויסלערנען א שטיקל רמב”ן, ווייל איך בין עלעקטריזירט צו פארשטיין וויאזוי דער רמב”ן גייט פונקט פארקערט ווי דער רמב”ם.

צווייטע קשיא: די זקני ישראל האבן נישט געהאט קיין ספק אין מציאות הבורא

ווייל דעת, זאגט דער רמב”ן, “לפי דעתי, לא יסתפקו זקני ישראל במציאות הבורא כאשר יראו אותם, וחלילה” [in my opinion, the elders of Israel will not doubt the existence of the Creator when they see them, God forbid]. די זקני ישראל [elders of Israel], ער רעדט דאך פון די זקנים. דער רמב”ם האט דאך אויך געזאגט אז נישט יעדער איינער, ווייל ס’איז דא א חילוק [distinction] אין דעם פסוק, און ער רעדט פון די זקנים, און ער רעדט פון יעדער. זאגט דער רמב”ן, פאר די זקנים דארף מען האבן א דעת [knowledge], א הכרה [recognition]. פאר די רבוי [masses], דארף מען זאגן אז די ראיה [proof] איז דער מופת [sign/miracle]. נישט די ראיות, די מאכן די מופתים [miracles], דם וכו’ [blood etc.]. ס’איז טאקע נישט קיין הכרה. וואס זאל מען טון? זיי זענען נישט קיין חכמים [sages], זיי פארשטייען נישט.

זאגט דער רמב”ן, די זקני ישראל זיכער איז ער נישט מסופק [in doubt] אין מציאות הבורא [the existence of the Creator], חלילה [God forbid]. דאס איז נישט קיין ראיה, דאס איז א געשריי, אמת. חלילה מיינט נישט קיין ראיה. אבער לא עוד אלא [not only that], דאס האב איך שוין געזאגט, דער רמב”ן האט דא א הערה [note/comment] אז ווען דער רמב”ן זאגט “חלילה” אז זיי זענען מסופק אין מציאות הבורא, כאפט ער נישט אז דער רמב”ם זאגט אויך נישט אז זיי זענען געווען מסופק צו ס’איז דא א גאט. דער רמב”ם זאגט אז זיי האבן נישט געוואוסט דעם אמת’ן גאט. וואס הייסט דאס? איך האב שוין געזאגט, אין מצרים זענען נישט געווען קיין אטעאיסטן [atheists]. אטעאיזם איז א ווענט פון די לעצטע… איך ווייס נישט. זיי זענען נישט געווען קיין כופרים [deniers]. דער פרעה [Pharaoh] האט אויך געגלייבט אז די מצריים האבן געשריגן אז זייער גאט איז א גאט, אמת. און ס’קען זיין אז ער האט אפילו געגלייבט אין א גאט, אין א בורא, וואס דער רמב”ן רופט בורא. נאר זיי האבן נישט געוואוסט… דער רמב”ם זאגט נישט אז דאס האבן זיי נישט געוואוסט. דער רמב”ם זאגט אז זיי האבן נישט געוואוסט אז דער גאט, אז דער אמת’ער גאט, איז דער וואס איז למעלה מן הכל, מן המציאות [above everything, above existence]. אבער דער רמב”ן האט לכאורה [apparently] דאס נישט געכאפט, ער האט דאס נישט אזוי פארשטאנען אין רמב”ם. האט ער געזאגט אז ס’קען נישט זיין. ער האט צוויי קשיות [questions]: קודם כל, די צווייטע, אז די זקני ישראל האבן נישט געהאט קיין ספק [doubt] אין מציאות השם, ער גלייבט נישט אזא זאך. און צווייטנס, אין פסוק שטייט “זה ה’” [this is God], און אין פסוק שטייט נישט אז ס’איז א ראיה.

דער רמב”ן’ס אייגענער פשט: די שאלה פון וועלכע מדה

זאגט ער אזוי: “אבל ‘זה ה” תשובת שאלתם שפירשתי למעלה, שהם שואלים למשה רבינו שאלה” [but ‘this is God’ is the answer to their question that I explained above, that they are asking Moses our teacher a question], ווי פריער ערגעץ האט ער מסביר געווען משה רבינו’ס שאלה, און ער האט מסביר געווען אז די לושן [language] איז “כי יאמרו לי מה שמו” [for they will say to me, what is His name]. דארט האט דער רמב”ן געפרעגט די זעלבע קשיא: ווייל השם קען ער זיי גארנישט זאגן. אדער ווייסן זיי עס, דאן לאז זיי אויסרעכענען. אויב ווייסן זיי נישט, ווער זאגט אז ס’איז ער? זאגט ער, ער ברענגט דער ראב”ע’ס [Ibn Ezra’s] פשט, און ער זאגט זיין פשט, וואס איז ענליך צו ראב”ע’ס פשט. אויב איך וואלט געהאט צייט, וואלט איך אריינגעגאנגען אין ראב”ע’ס פשט.

משה רבינו’ס חכמה און שאלה

ער זאגט, לפי דעתי, הוי משה בעת ההיא בחוכמה גדולה ובמעלת הנבואה [Moses was at that time in great wisdom and in the level of prophecy]. איך בין א גרויסער נביא שוין דעמאלטס. אקעי, דאס איז אביסל אנדערש ווי דער מדרש [Midrash] וואס זאגט אז דעמאלטס איז משה רבינו נאך נישט געווען אזא גרויסער נביא.

ודרך שאלה ביקש, זאגט דער רמב”ן, ביקש שידע מי הוא השולח אותו [he requested to know who is the one sending him]. דער רמב”ן זאגט אז ער האט געהאט אן עכטע שאלה, עס איז נישט קיין נושא [topic] פון א פראוו, זאג מיר אז איך וועל זיך געבן אן עצה וויאזוי איך ווייס שוין אז דער אייבערשטער רעדט מיט מיר. ס’איז נישט קיין שאלה אז דער אייבערשטער קען רעדן מיט מיר, אז דער אייבערשטער קען מאכן ניסים [miracles]. דער רמב”ן האט נישט ליב די סארט דברים פון פארשטיין. ער זאגט אז משה רבינו האט געהאט א שאלה, אן אמת’ע שאלה, ער וויל וויסן ווער איז מי הוא השולח אותו. כלומר, באיזה מדה הוא שולח אותם [meaning, by which attribute is He sending them], כמו שאמר ישעיהו, ואתה השם אבינו אתה, שלחני וארוצה [as Isaiah said, and You, God, are our father, You sent me and I will run].

די חילוק צווישן אל שדי און שם הגדול

והנה אמר, זאגט ער, ער האט א שאלה, אז משה רבינו זאגט, די אידן גייען מיך פרעגן אזא שאלה על שליחותי [about my mission], איך ווייס נישט פונקטליך וואס ער מיינט פון דעם פסוק פון ישעיהו [Isaiah], אבער ער זאגט אז די אידן גייען אים פרעגן על שליחותי, אם היא במדת אל שדי שהיא עמדה לאבות [if it is by the attribute of El Shaddai that stood for the forefathers], היכן עמדה לאבותינו? אל שדי לאבותינו, זה לא עמדה לאבותינו [where did it stand for our forefathers? El Shaddai for our forefathers, this did not stand for our forefathers], ס’שטימט נישט.

אויב במדת רחמים עליונה שתעשה בה אותות מופתים חדשים ביצירה [if by the supreme attribute of mercy that will perform with it new signs and wonders in creation]. יא, דער רמב”ן טראכט שוין וואס ער גייט זאגן אין פרשת וארא, אז פשט איז אין דעם פסוק, און אלע אלע, דער רמב”ן ווייס איך נישט וואס ער האט געלערנט פשט אין דעם פסוק, אבער וואס דער רמב”ן האט געלערנט און דער אבן עזרא [Ibn Ezra] האבן געלערנט ווייסן מיר זיכער, אז אברבנאל [Abarbanel] דארט רעדט אז אמת’דיג איז דא א חילוק פון וועלכע שם האט גערעדט צו משה און וועלכע שם האט גערעדט צו די אבות [forefathers]. האט גערעדט אדער געפירט אדער פארשטאנען די אלע זאכן צוזאמען, איז דא אן עכטע חילוק. די מדה [attribute] וואס הייסט אל שדי [El Shaddai], דער אייבערשטער האט פארשידענע מדות, די מדה וואס הייסט אל שדי, ער האט גערעדט מיט די אבות, ער האט געשיקט די אבות, נישט געשיקט, אבער געטון פאר זיי זאכן, אבער פאר משה איז שפעטער געווען א גאנצע נייע זאך.

משה’ס דילעמע: וועלכע שם זאל איך זיי זאגן?

יעצט, דער אייבערשטער האט פריער געזאגט, “אנכי אלקי אביך אלקי אברהם” [I am the God of your father, the God of Abraham], ער האט נישט געזאגט וועלכע שם, ס’הייסט ווי די גאט פון אברהם. די גאט פון אברהם איז אל שדי. ושמע משה, מצד שני [and Moses heard, on the other hand], משה גייט דא אריין ממש על דרך השכירה [literally in the way of intellect]. מצד שני האט דאך משה געהערט אז דער אייבערשטער רעדט פון מעמד הר סיני [the giving of the Torah at Mount Sinai], פון מתן תורה [the giving of the Torah]. ווי איז דאס? ער איז שוין געווען דעמאלטס א חכם, דער אייבערשטער האט נאכנישט געזאגט, ער האט געוואוסט.

זייער פיין, מיר וועלן נאך פאלן נאך פרשת שמות. אבער דער משה רבינו איז שוין געווען א חכם, ער האט שוין געוואוסט אז “כי התורה לא תנתן בשם השדי ונסגבותיו רק בשם הגדול שבו הוה העולם” [for the Torah is not given in the name of Shaddai and its exaltedness, only in the great name by which the world came into being]. ועל כן שאל משה [and therefore Moses asked], וואס זאל איך זיי זאגן? איך גיי זיי זאגן די שם וואס גייט

דער רמב”ן’ס שיטה איז פארקערט פון דער רמב”ם: נעמען, מידות, און די מעגליכקייט פון עבודת ה’

דער רמב”ן’ס פירוש אין “אהי’ אשר אהי’”

מגיד:

וואס האט ער לכאורה געזאגט? האט דער אייבערשטער געענטפערט, “אהי’ אשר אהי’” [Ehyeh Asher Ehyeh: I will be what I will be]. גיי איך צוריק צו ווי אונז זאגן דא, זאגט דער רמב”ן [Ramban: Nachmanides], אז זה השם תשובה שלשה שפירשתי לך עתה, שישלח אליהם במידת הדין אשר במידת הרחמים. נו, וויל איך דא נאר, איך ווייס נישט עמקות נישט.

על כל פנים, “ויאמר כה תאמר לבני ישראל אהי’ שלחני אליכם” [And He said: Thus shall you say to the children of Israel, Ehyeh has sent me to you]. וואס איז די טייטש? שיאמר להם השם אחד לבדו, זיי זאלן וויסן צוויי להורות על אחדות. פארדעם זאגט ער “אהי’ שלחני אליכם”, דאס איז השם הוי”ה [the name Havayah]. און “אהי’” זאגט דער רמב”ן איז דאס זעלבע אדער ענליך צו שם הוי”ה, ער גייט אריין אין א שטיקל אריכות.

און על כל פנים, מיט מידת הדין אשר במידת הרחמים מיינט אז די שם אלקים אדער אל שדי וואס איז דא ענליך, איז געווען כולו מידת הרחמים. און אנדערע ווערטער, דער אייבערשטער ענטפערט אים אז ער רעדט שוין צו אים כמעט אדער מיט א בחינה וואס האט שוין צו טון מיט שם הוי”ה, און נישט מיט די שם אלקים אדער אדנ”י, אדער ער רעדט פון די שם אדנ”י דא וכו’.

זעסטו אז דער רמב”ן איז סותר. איך האב נישט קיין כח, מען דארף פארשטיין נאכאמאל די קבלה [Kabbalah: Jewish mystical tradition] וויאזוי וואס פונקטליך מיינען די אלע שמות, אבער איך וויל רעדן דא פון כלל וועגן דעם, יא?

דער רמב”ן רעדט קיינמאל נישט פון “אין סוף”

מען דארף ארויסברענגען א זייער אינטערעסאנטע זאך. סאו עס קומט אויס אז דער רמב”ן לערנט עפעס אזוי, זייער אנדערש. עס איז דא מקובלים [Mekubalim: Kabbalists] וואס זאגן בפירוש די נוסח, אויך ביי מקובלים ראשונים, מקובלים אחרונים. דער רמב”ן לערנט כמעט אין די פארקערטע ריכטונג פון דער רמב”ם, אדער אפשר בפירוש די פארקערטע ריכטונג פון דער רמב”ם.

אויך ביי אנדערע זאכן דער רמב”ן זאגט, און יא, די כוונה פון דער רמב”ם איז עס די אנדערע צוויי פשטים פון דער רמב”ן, וואס איך האב נישט געזאגט דא. איך זאג נאר די דריטע פשט פון דער רמב”ן, וואס איז כמעט אינגאנצן פארקערט.

דער רמב”ן’ס יסוד: מציאות ה’ איז נישט דער חידוש

אין אנדערע ווערטער, דער רמב”ן זאגט, וויסן מציאות ה’ און למה שאין זולתו, ווי אונז זאגן, נישט ווי אנדערע האבן געזאגט פריער, אבער מציאות ה’ און אנדערע ווערטער, דאס אז ס’איז דא איין גאט פאר אלעס, דאס איז נישט געווען קיין שום ספק. נישט דאס איז דער חידוש, נישט אויף דעם דארף מען זיך פרייען אז מען איז א איד. נישט אמת.

דער רמב”ן’ס נזהר זיין פון רעדן וועגן אין סוף

נישט אז דער רמב”ן זאל קיינמאל, דרך אגב, דער רמב”ן, די דרשה, מען דארף פארשטיין דאס. איך האב נישט, אויב איינער ווייסט א תירוץ אדער עפעס א סוד פאר דעם צו זאגן, זאל ער מיר זאגן. איך קען, אויב איך געדענק, איז דא אפשר א פלאץ וואס דער רמב”ן אדער איינער איז מרמז אז ער האלט עס בפירוש, ער האלט אז מען טאר נישט רעדן וועגן דעם, אדער ער וויל נישט רעדן וועגן דעם?

דער רמב”ן רעדט קיינמאל נישט פון דעם אין סוף [Ein Sof: the Infinite, God as He is in Himself], פון דעם אייבערשטן. ער רעדט קיינמאל נישט פון דעם אייבערשטן אזוי ווי ער איז. ניין.

דער רמב”ן רעדט נאר פון מידות

דער רמב”ם האלט אז די גאנצע זאך איז צו רעדן פון דעם, און דער רמב”ן אין זיין גאנצן פירוש התורה, נישט נאר אין זיין פירוש התורה, אלעמאל ווען ער רעדט פון דעם אייבערשטן, רעדט ער פון השגחה [Hashgachah: Divine Providence], פון יכולת, פון רצון, אין אנדערע ווערטער, פון מידות [middos: attributes/character traits]. אלעמאל.

און דער רמב”ן, אפילו אסאך מקובלים רעדן יא אסאך צו מסביר זיין וויאזוי עס קען זיין אז דער אייבערשטער האט מידות, דער רמב”ן גייט כמעט קיינמאל נישט אריין אין דעם, אדער אפשר אין גאנצן קיינמאל נישט. זיכער נישט אין זיין פירוש התורה וואס איך געדענק. איך געדענק אז עס איז אפילו דא איינער וואס האט געזאגט אויף דעם רמב”ן אז ער איז נזהר מלדבר על זה, ער האט א פסק קבלה אז מען טאר נישט רעדן דערוועגן.

דער חילוק צווישן רמב”ם און רמב”ן

פארוואס איז דאס א חילוק? ווייל די מקובלים האבן פארשטאנען, דער רמב”ם זאגט, דאס דארף מען צולייגן צו דעם רמב”ם. ווען דו קוקסט אויף דעם רמב”ם, זעסטו ווען ער רעדט פון דעם אייבערשטן און ווען ער רעדט פון אלוקות, רעדט ער קיינמאל נישט פון אין סוף. ער פרעגט אפילו נישט די קשיא.

ער האט דא אפאר לשונות אז ער זאגט אז עס זאל זיין חלק אלוה ממעל, אדער עס זאל זיין שייכות. אבער ער זאגט קיינמאל נישט אז דאס איז דאס וואס דער רמב”ם האט געזאגט.

דער רמב”ם’ס שיטה: מחלק זיין צווישן דעם אייבערשטן און זיינע פעולות

פאר די גאנצע זאך, דער רמב”ם האט נישט גערעדט פון מידות קיינמאל נישט, אבער אפשר מידות האט ביי אים געהייסן פעולות [pe’ulos: actions] אדער ענליכע זאכן. אבער דער רמב”ם איז זייער אינטערעסירט אין מחלק זיין צווישן דעם אייבערשטן און זיינע פעולות, און מסביר זיין אז דער אייבערשטער אליינס איז דער שורש פון דעם סדר און אלע מיני זאכן.

דער רמב”ן’ס שיטה: מען זאל נישט רעדן וועגן אין סוף

דער רמב”ן טוט קיינמאל נישט דאס. דער רמב”ן האלט כמעט פונקט פארקערט. אין אנדערע ווערטער, נישט פונקט פארקערט, ער ווייסט אויך פון דעם, אבער ער האלט אז מען זאל נישט רעדן וועגן דעם.

רבי עזריאל’ס קריטיק אויף דער רמב”ם’ס שיטה

וואס זאגט דער רמב”ן? אז אנדערע מקובלים זאגן בפירוש, איך האב שוין געזאגט ביי מיין שיעור, רבי עזריאל [Rabbi Azriel of Gerona] מיין איך, וואס איז אפשר געווען א חבר פון דעם רמב”ן, עפעס אזוי, אדער אפשר זיין רבי לויט אנדערע. ער האט געשריבן א חיבור וואס הייסט… נו… איך האב פארגעסן וויאזוי עס הייסט… “דרך האמונה” מיין איך, אויב איך געדענק, שטייט עס דארט, אדער איינער אין יענעם בוך, איך דארף עס גיין נאכקוקן, איך האב עס פארגעסן, אבער עס שטייט זיכער, איך האב עס נישט אויסגעטראכט אליינס.

פרעה האט געזאגט פון דער מורה נבוכים

ער זאגט אזוי, אז פרעה [Pharaoh] האט געזאגט “לא ידעתי את ה’” [I do not know Hashem]. זאגט ער, פרעה האט נאך געזאגט פון דעם מורה נבוכים [Moreh Nevuchim: Guide for the Perplexed]. אין מורה נבוכים שטייט אז דעם אייבערשטן פארשטייט מען נאר בבחינת לא, אז די ידיעה איז א שלילה [shelilah: negation].

זאגט ער, פרעה האט געזאגט “לא ידעתי את ה’”. איז דער אייבערשטער געקומען זאגן, “ניין, דאס איז נישט דער וועג פון משיג זיין דעם אייבערשטן, דאס איז נישט דער עיקר וועג. דער עיקר וועג איז פונקט פארקערט, און דאס דארף מען וויסן, אזוי ווי דער רמב”ן זאגט דא, אז דער אייבערשטער, ער מאכט אלעס כפי מעשיו, דאס איז נישט עפעס א גענעראלע זאך וואס משה האט געפרעגט, ער האט געפרעגט ‘הודיעני נא את דרכך’ [Make known to me Your ways], ‘מה שמו’ [What is His name], ער האט געוואלט וויסן מיט וועלכע מידה ווערט דער אייבערשטער געשיקט.”

די ידיעה וואס משה האט געוואלט וויסן

דאס איז די ידיעה וואס ער וויל וויסן, און דאס האט אויסגעפעלט פאר די יידן אין מצרים, און דאס וואס ער זאגט “על שדי” [by the name Shakkai], עס מאכט אוודאי א חילוק אין וועלכע הנהגה [hanhagah: Divine conduct] ס’איז, מער נסים גלוים [nissim geluyim: revealed miracles] וכו’, אבער דער רמב”ן זאגט נישט אז ס’איז נאר די הנהגה, ער זאגט אז דא איז עפעס א מידה.

די משמעות פון “שם”

אין אנדערע ווערטער, השם, לאמיר זאגן די ווארט “שם” [shem: name], ווייל דער רמב”ן גייט דאך מיט די פסוק פון די ווארט “שם”, רייט? אין אנדערע ווערטער, ס’זעט מען אז די איינציגסטע וועג וואס לכתחילה מ’דארף מסביר זיין איז, און דער רמב”ן האט געהאלטן, און ער האט אמת’דיג אזוי געהאלטן אויך וועגן די נושא פון השגחה און אזעלכע זאכן, ער האט גענומען די קשיא וואס מיר האבן געזאגט בשם די עובדי עבודה זרה [ovdei avodah zarah: idol worshippers], וואס זיי האבן געזאגט אז מ’קען דאך נישט דינען דעם אייבערשטן, “איך יכלו לעבד אלהים קדושים” [how can one serve the holy God], מ’קען דאך נישט דינען דעם אייבערשטן, מ’קען נאר דינען שטערנס, יא, מ’קען אים דאך נישט.

דער רמב”ם’ס תירוץ און די מקובלים’ס תגובה

און דער רמב”ם האט געזאגט, אבער מ’קען זיך מאכן כאילו מ’דינט אים, ווייל מ’האט נישט קיין אנדערע וועג. זיי זענען נישט געווען העפי מיט דעם תירוץ, אדער זיי האבן זיך נישט פארשטאנען אזוי. זיי האבן געזאגט אז ס’איז נישט ריכטיג. דאס אז ס’איז דא א גאט למעלה, דאס האבן זיי געהאלטן.

דער רמב”ן’ס חידוש: אז ס’איז דא א גאט למעלה איז נישט דער חידוש

זייט מיר איז דאס א גרויסע חידוש, ווייל איך האלט אז ס’איז א גרויסע חידוש דאס צו פארשטיין. דער רמב”ם פרעטענד אז ס’איז פשוט צו פארשטיין אז דער אייבערשטער איז נישט קיין גוף און די אלע זאכן דארף מען נישט רעדן וועגן דעם.

דער רמב”ן’ס שיטה וועגן נשמה

אין אן אנדערע פלאץ זאגט דער רמב”ן אויך, למשל, איך געדענק אז ער זאגט אויף א נשמה [neshamah: soul], דער רמב”ם זאגט אז אין די תורה שטייט נישט אז די נשמה איז נצחי, אז די נשמה בלייבט אויף אייביג, ווייל דאס איז פשוט, דאס איז דרך הטבע [derech hateva: the way of nature]. די תורה זאגט נאך א גרעסערע חידוש, אז די גוף ווערט אויך תחיית המתים [techias hameisim: resurrection of the dead].

די פראבלעם מיט דער רמב”ם’ס “פשוט”

פאר מיר איז אני והוא דא, ווען איך זאג אז פאר’ן רמב”ם איז עס פשוט, איך מיין, אפשר איז עס באמת געווען פשוט, איך זאל לעבן ווי דער רמב”ם, איך ווייס נישט פארוואס. אבער מ’זעט דאך אז ביי די גויים איז עס נישט פשוט, אפילו אונז פארשטייען עס נישט, ס’איז פשוט. וויאזוי איז עס פשוט? ווייל אפילו אסאך זאכן וואס זענען נישט פשוט האט ער געזאגט אז ס’איז פשוט.

דער אמת’ער חידוש: מען קען האבן א שייכות מיט דעם אייבערשטן

סאו דאס אז ס’איז דא א גאט וואס איז למעלה מן הכל, דאס איז פשוט. נישט נאר אז ס’איז פשוט, ס’איז אין א געוויסע זין אפילו א פראבלעם. ווייל אויב מ’פארשטייט נאר דאס, קען מען נישט פארשטיין השגחה, קען מען נישט פארשטיין וויאזוי א מענטש קען האבן א שייכות, א רילעישאנשיפ, קען זיך מתפלל זיין, קען נישט רעדן מיט אים, קען נישט אמת’דיג דינען, ס’איז נאר אזויווי א וועג, א מארקעטינג טעקטיק, ס’איז נישט אמת.

וועגן דעם האט דער רמב”ן פארשטאנען אז דאס איז נישט ריכטיג. אז דער גרעסטער חידוש פון די תורה, פון משה רבינו, די שאלה וואס משה רבינו האט געפרעגט און די אידן האבן אים געפרעגט, איז אמת’דיג א שאלה. לאמיר פארשטיין, ס’איז אמת, ער פארענטפערט זיין קשיא. רייט?

דער רמב”ן זאגט אנדערש ווי שפעטערדיגע מקובלים

ס’איז אמת, דער רמב”ן זאגט דא אנדערש ווי אסאך מקובלים וואס זאגן היינט. רייט? ס’פרעגן היינט א מקובל, יא, און איך מיין נישט היינט, רבי אברהם אזולאי [Rabbi Avraham Azulai] זאגט שוין אנדערש פון רמב”ן.

די שפעטערדיגע מקובלים’ס שיטה

ס’פרעגן היינט א מקובל, ס’פרעגן היינט די גרעסטע מקובלים, וואס איז די פשט? איך האב געהערט, ס’איז דאך דא אין ספירות [sefiros: the ten Divine emanations] אזויפיל און אזויפיל נעמען, וואס מ’זאגט די נעמען, דאס מיינט עס? מ’ווייסט די נעמען, דאס העלפט? ער זאל זאגן, אה, ווייל ער ווייסט וואס ער מיינט.

רבי אברהם אזולאי’ס דיוק

ער זאגט, רבי אברהם אזולאי זאגט, ס’שטייט נישט אז מ’פארשטייט שורש האותיות [shoresh ha’osiyos: the root of the letters], ס’העלפט נישט צו וויסן. ער זאגט, ס’איז דא א דיוק אין רמב”ם, ס’שטייט נישט אז “וַיְגַלֶּה כִּי יֹאמַר שְׁמוֹ” [and He revealed that he should say His name], ס’שטייט “כִּי יֵדַע שְׁמוֹ” [that he should know His name]. זיי וויסן, נאכדעם וואס מ’ווייסט, אפשר קען העלפן אז מ’זאגט, אבער מ’ווייסט עס גארנישט.

אזוי זאגן היינט אלע וואס זאגן היינט נעמען שלום אויף קבלה וכו’, זיי זאגן אלע דאס. דאס איז מער ווי דער רמב”ם וואס איז סותר.

דער רמב”ן’ס פשט: “שם” מיינט ליטעראלי א נאמען

דער רמב”ן זאגט ניין, וואס שטייט אין חומש? אז דער שם, דער חומש זאגט נישט דער הסבר פון דער שם. מ’קומט צוריק צו דער רמב”ם’ס מהלך. דער רמב”ן זאגט ניין, דער חומש זאגט משה רבינו האט געוואלט וויסן וויאזוי ער הייסט. דאס האט ער געוואלט וויסן, כפשוטו. דער רמב”ן איז זייער פשטן של מקרא אין דעם וועג. דער רמב”ן שטייט “שם”.

וואס זיי האבן נישט געוואוסט

אלא מאי, ס’קומט אויס אז ס’איז יא דא עפעס וואס זיי האבן נישט געוואוסט. אפשר, דער רמב”ן צולייגט, זיי האבן געוואוסט וויאזוי, זיי האבן נישט געוואוסט וועלכע שם, אבער יעצט ווייסטו וועלכע שם. נאר דאס איז ענטפערט די קשיא. מ’דארף גארנישט צולייגן, מ’דארף גארנישט מסביר זיין. “שם” האט נישט קיין משמעות, ס’איז ליטעראלי א נאמען.

וויאזוי פארשטייט מען דאס לויט דער רמב”ן

וויאזוי פארשטייט מען דאס? מ’פארשטייט דאס זייער סימפל לויט וואס איך זאג, אז דער רמב”ן פארשטייט די פראבלעם פון דער רמב”ם’ס שיטת ידיעה איז אז ס’איז “לא”. וואס מיינט “לא”? נישט אז ער איז נישט, אבער מ’קען נישט רופן קיין נאמען.

די פראבלעם מיט “לא”

אז דו זאגסט “ברוך אתה ה’” [Blessed are You, Hashem], דארפסטו האבן עפעס א נאמען. לויט דער רמב”ם איז דאס עפעס א רמאות, דער נאמען מיינט נישט גארנישט, דער נאמען איז נאר א סימן וכו’, אדער ס’איז אפילו נאר א מארקעטינג. ס’איז אמת’דיג, הייסט נישט דער אייבערשטער גארנישט, נאר מ’זאגט אזוי ווייל מ’דארף לעבן דורך א וועלט פון שפראך, דארף איך עפעס זאגן.

דער רמב”ן’ס תירוץ

זאגט דער רמב”ן, אויב אזוי קענסטו נישט רעדן מיט אים, ער קען נישט רעדן מיט דיר, ער קען נישט מאכן קיין השגחה, ער קען נישט מאכן קיין שכר ועונש [sechar ve’onesh: reward and punishment], ער קען נישט מאכן איינע פון די זאכן. אויב מיר זאגן אז דער אייבערשטער טוט זאכן, איז דאך דא א נאמען.

די משמעות פון א נאמען

יעצט, וויאזוי הייסט ער? ס’איז נישטא קיין ריזן פארוואס ער הייסט אזוי. פונקט אזוי ווי איך האב נישט קיין ריזן פארוואס איך הייס יצחק, אבער דו ווייסט נישט מיין נאמען, יא, האב א הארד טיים דילינג וויט מי. נו, וויאזוי גייט עס ווען די מענטשן וואס זאלן נישט זיין באוואוסט מיט’ן נאמען? ס’איז זייער שווער, אמת.

א נאמען מאכט א שייכות מעגליך

אויב מ’האט א נאמען, מאכט דאס לעבן גרינג, אמת. די זעלבע זאך, דו ווייסט ער הייסט אזוי, יעצט קענסטו רעדן מיט אים, כל קריין יאלו [kol korei yikalu: all who call upon Him], דו ווייסט מיט וועמען דו רעדסט, דו ווייסט זיין נאמען.

וואס מיינט אז ער האט א נאמען

וואס מיינט אז ער האט א נאמען? סתם האט ער זיך אליין געגעבן דעם נאמען? ער קען זיך נישט געבן דעם נאמען, אדער מענטשן האבן אים געגעבן, אבער ס’מיינט נישט מער פון דעם אז ער האט א נאמען. ס’מיינט נישט זיינע תכונות. ס’מיינט נישט תכונות.

דער חילוק צווישן נאמען און מידה

אבער יעדע נאמען, דער רמב”ן האט דאך געזאגט אז א נאמען האט א מידה, און ממילא, אבער דאס אז די מידה האט א נאמען, לאמיר פארשטיין, אויב ס’מיינט נאר די מידה אין די סענס פון די סארט פעולות אדער סארט תכונות, דער אייבערשטער האט נישט קיין תכונות על פי הרמב”ם, אבער סארט פעולות, איז ווייטער שווער די קשיא וואס ער פרעגט אויף די רמב”ם, ווייל די פסוק שטייט אז די שם איז די פראבלעם, די פסוק שטייט נישט אז עפעס א הסבר פון וועלכע מידה. יא?

וועלכע נאמען איז ריכטיג צו רופן

אלא מאי, און אין מצרים האט מען געגעבן פאר’ן אייבערשטן א נאמען, אבער נאך פארדעם, אברהם אבינו, וואטעווער, ס’איז שוין געווען פארדעם, פארדעם איז געווען א ספק וועלכע נאמען איז יעצט ריכטיג צו רופן.

דער רמב”ן לערנט כפשוטו

אין אנדערע ווערטער, יא? דער רמב”ן לערנט כפשוטו, און אזוי לערנען מיינעך אלע מקובלים, מיינעך אז ס’איז מער פשוט פשט אין קבלה צו זאגן אזוי, ווייל נישט אז קבלה איז אן אנדערע זאך ווי דער רמב”ם, ס’איז אויך א גוטע זאך, דער רמב”ם’ס קבלה איז געווען כמעט די זעלבע זאך ווי דער רמב”ם.

די חידוש פון די מקובלים

אבער די חידוש פון די מקובלים איז די טענה, און דער רמב”ן זאגט, אויב דאס איז א וועג וויאזוי מ’קען מאכן די קשיא מיט די תירוץ זאלן זאגן די זעלבע זאך, זאג מיר, ווייל איך וויל אויך פארשטיין וואס איך זאג, איך וויל נישט זאגן סתם זאכן וואס איך פארשטיי נישט.

ס’איז נישט אזא גרויסע חידוש

איך פארשטיי זייער פשוט, ס’איז דא אויף דעם קשיות, מ’דארף פרעגן וויאזוי קען זיין אז דער אייבערשטער האט א נאמען, ס’איז א קשיא, ס’איז א זאך. אבער איך זאג דיר, ס’איז נישט אזא גרויסע חידוש.

דער רמב”ם’ס שיטה איז מער קאמפליקירט

אויב איינער זאגט אז גאט האט נישט קיין נאמען, אזוי ווי דו האסט פארשטאנען אז דער רמב”ם זאגט אז גאט האט נישט קיין נאמען, און דער רמב”ם דורכאויס זאגט יא אז גאט האט א נאמען, אבער ס’איז מער קאמפליקירט. אבער לאמיר זאגן אזוי ווי דו האסט פארשטאנען לגבי דער רמב”ם, לאמיר אפילו נישט רעדן אזוי, לאמיר אפילו זאגן וויאזוי ער פארשטייט דער רמב”ם, ווייל דער רמב”ם האט פארשטאנען דער רמב”ם, ס’איז נישט אזוי. דאס איז שוין סתירה בחונה, ס’איז זייער קאמפליקירט צו האלטן קאפ.

די מסקנא: מען קען נישט עכט דאווענען לויט דער רמב”ם

אבער זייער פשוט, אז דער רמב”ם זאגט אז גאט קען מען נישט עכט דאווענען צו אים, עט ליעסט לויט ווי ער פארשטייט קען מען נישט דאווענען. און דער רמב”ן האט געוואוסט און איז מודה צו דעם, ער זאגט אז מ’מאכט עס נאר להדיוט גדולים וקטנים [lehadyot gedolim u’ketanim: to teach both the great and the small], כדי מ’זאל מאכן פאר די קינדער.

דער רמב”ן’ס שיטה: גאט האט א נאמען – די נפקא מינה פון יציאת מצרים

דער יסוד: אויב גאט האט נישט קיין נאמען, קען מען נישט עכט דינען

אבער ער זאגט דאך א גרויסע חידוש. אויב איינער איז גאט, האט ער נישט קיין נאמען. און אזוי ווי דער רמב”ם פארשטייט – אז דער רמב”ם איז גאט האט נישט קיין נאמען. און דער רמב”ם אין דרך אגב האלט יא אז גאט האט א נאמען, אבער ס’איז מער קאמפליקירט. אבער לאמיר זאגן אזוי ווי ס’איז פארשטאנען לגבי דער רמב”ם, אז מ’וועט רעדן אזוי – איך וועל פארשטיין אזוי ווי איך פארשטיי דער רמב”ם, אז דער רמב”ם האט נישט פארשטאנען אזוי. ס’איז נישט די זאך, ס’איז נישט סתירה בקיצור, ס’איז אביסל קאמפליקירט וויאזוי צו האלטן קאפ.

אבער לאמיר זאגן אזוי ווי ס’איז פארשטאנען אז דער רמב”ם איז גאט קען מען נישט עכט דינען צו ער. עט ליעסט אזוי ווי ער פארשטייט קען מען נישט דינען. און דער רמב”ם איז אין א געוויסן זין מודה צו דעם. ער זאגט אז מ’מאכט עס נאר להזכיר גדולים על הקטנים, כדי מ’זאל עס פארשטיין די קינדער, ס’איז נישט עכט.

אבער ער וויל דאך יא עכט. און אין א געוויסן זין פארשטייט ער אז ס’פעלט אמת’דיג עכט. ס’פעלט אמת’דיג דארף מען דאך א געוויסע עכטע וועג. ס’פעלט אמת’דיג די סארט עבודת השם וואס מ’קען טון מיט קרבנות וכו’. ס’פעלט אמת’דיג עכט עפעס.

זאגט ער, אז ממילא דארף מען געבן דעם אייבערשטן א נאמען.

דער אייבערשטער האט מער ווי איין נאמען – די קבלה’דיגע יסוד

אלקים איז נישט קיין נאמען

און ער זאגט ממש פונקט פארקערט: אין מצרים האט דער אייבערשטער נישט געהאט קיין נאמען. ס’איז דאך די אריז”ל [האר”י, רבי יצחק לוריא], יא, די אריז”ל. פון דעם רעדט כמעט דער רמב”ן: אלקים, אלקים האט נישט קיין נאמען. ס’איז א נאמען גאט, ס’איז א נאמען סתם כל בעל כח, וואטעווער די ווארט “גאט” מיינט. אלקים איז נישט קיין נאמען.

ווען דו שרייסט אלקים, ווייסטו נישט צו וועם צו רעדן. אזוי ווי דו שרייסט דא און דו זאגסט “מענטש” – יא, ס’זענען דא אלע מענטשן. אבער דער מענטש, הוא אלקים, אקעי, ס’איז נאר דא איינס, מאכט עס אביסל גרינגער. אבער בכלל האט ער נישט קיין נאמען אין די וועלט, אין די מענטשליכע וועלט. אז דו שרייסט אלקים ווייסטו נישט וועלכע גאט דו רעדסט פון.

וואס מיינט דאס? אז דו שרייסט זיין נאמען, רעדסטו גלייך מיט אים. יא, דו ווייסט זיין נאמען.

דער מקור – פרשת וארא

יעצט, נישט נאר דעם, נאר דער אייבערשטער האט מער ווי איין נאמען. דאס וואלט איך אויך געגעבן פשט לויט דער רמב”ן, אז דער רמב”ן איז אביסל מער קאמפליצירט. דער אייבערשטער האט מער ווי איין נאמען.

וואו רעדט ער אין וועלכע פסוק? די פסוק איז ממש קבלה. דו ווייסט אז קבלה דארף מען זאגן א פשט אין פרשת וארא, וואס איז נישט ממש א… נישט קיין קבלה, אבער די איידיע איז: ס’איז דא א זאך אז דער אייבערשטער האט מער ווי איין נאמען. און ס’מאכט א נפקא מינה וועלכע נאמען ער האט.

מ’קען זאגן רשות פשט, ס’איז שוין אביסל פשטות, אבער ס’איז ממש אן אמת. די גרעסטע מקור פאר קבלה איז די פסוק, יא. ס’שטייט: “וארא אל אברהם באל שדי ושמי ה’ לא נודעתי להם” [ואראה אל אברהם אל יצחק ואל יעקב בא-ל שדי ושמי ה’ לא נודעתי להם – “And I appeared to Avraham, to Yitzchak, and to Yaakov as E-l Shaddai, but My name Hashem I did not make known to them”].

ס’איז דא א חילוק. ס’איז דא א שם אל שדי וואס געוויסע נביאים האט ער גערעדט מיט דעם נאמען, געוויסע צדיקים, געוויסע אבות. און ביי משה רבינו רעדט ער מיט שמי ה’. יא, אין אנדערע ווערטער, ס’מאכט א חילוק.

דער משל פון די מקובלים ראשונים

אויב דער אייבערשטער איז היינט אין די וועג, די סארט זאך וואס דו דארפסט פארנעמען, אבער עס האט אן הנהגה [divine conduct/governance], וואטעווער, וויאזוי ער איז מנהיג [conducts/governs].

וואס איז די נפקא מינה למעשה? אין אנדערע ווערטער, בעולם התהו [in the world of chaos] מאכט די שמות [names].

איך ווייס וואס איז – אויב איז דא א מענטש, כביכול [so to speak], דאס איז א משל פון די מקובלים ראשונים. אויב איז דא א מענטש וואס ער האט… וויאזוי זאגט מען? “הי וועירס מעני העטס” [he wears many hats], רייט? ער האט צען לבושים [garments/roles], זאל מען זאגן, יא? ער האט מער ווי איין תפקיד [role], יא?

ער איז א רבי, און ער איז א ראש ישיבה, און ער איז א קעכער [cook] אויך, איך ווייס וואס, יא? און ער האט א נאמען בתור [in the capacity of] יעדע איינע פון די, נישט נאר א נאמען קעכער. דא הייסט ער יענקל, דא הייסט ער משה. בתור ראש ישיבה איז ער יענקל, בתור קעכער איז ער משה. ס’איז נישט די זעלבע זאך, יא? אפילו דארף זיין פארקערט. בתור רבי דארף ער הייסן יענקל, בתור קעכער קען… סאו, עניוועיס.

און דו רופסט אים משה אינמיטן קאך [in the middle of cooking], קומט ער דיר מסביר זיין א תורה, דו דארפסט נישט שוין מיט א טעלער זופ. ס’איז אן אנדערע זאך.

און ס’איז נישט דא קיין ידיעה [knowledge], נישט אז דו דארפסט וויסן אז ער איז יעצט אין קאך. דו ווייסט שוין אז ער איז יעצט אין קאך, נישט דאס איז געווען די שאלה. די שאלה איז וויאזוי ער הייסט. דו דארפסט וויסן: דא הייסט ער יענקל, דארט הייסט ער משה. ס’איז די זעלבע מענטש, די זעלבע מציאות, אבער ער האט אן אנדערע נאמען.

די חידוש פון יציאת מצרים – “אלקי ישראל”

און די חידוש פון יציאת מצרים איז דאס, אז דער אייבערשטער האט א נאמען, אדער מער ווי איינס, אדער איינס וואס למשל ער הייסט אלקי ישראל, אדער הייסט, לאמיר זאגן, א נאמען וואס נאר די אידן ניצן.

אפילו די גוים וואס ווייסן פון די תורה רופן אים נישט ביי דעם נאמען, אדער אונז רופן אים נישט ביי דעם נאמען. לאמיר זאגן, אונז זענען מיר מחמיר [stringent], איך ווייס וואס, אונז טראכטן. און די גוים האבן יא, אבער זיי האבן עס פארדרייט די נקודות [vowel points], איך ווייס נישט וואס, און אונז זאגן אז ס’העלפט נישט.

די פראקטישע נפקא מינה

על כל פנים, איז דאס מיינט אז ווען דו ווילסט רעדן מיט’ן אייבערשטן בתור אלקי ישראל, בתור, לאמיר זאגן, דער וואס נעמט ארויס די אידן פון מצרים, און מ’דארף אים געבן אזא סארט זאך, וואס איך וויל אים געבן אזא סארט רילעישאנשיפ [relationship] ווי מ’זאגט היינט – דארפסטו אים רופן מיט דעם אידישן נאמען.

אויב דו רופסט אים מיט דעם גוי’אישן נאמען, וועט ער זאגן: “וואס איז א גוי’אישע ישועה? איך בין נישט אין די זעלבע פעקטארי [factory], איך פארקויף נישט דאך די גוי’אישע ישועות.” ס’מאכט א ריזיגע חילוק.

מען קען מאכן טעותים פון דעם

און דאס איז א ווערי ריעל טינג [very real thing]. מ’קען מאכן טעותים פון די וועג. פאר דעם אפשר… ס’איז געווען אסאך טעותים וואס מענטשן האבן געמאכט וועגן דעם וואס הייסט כתות [sects], און קבלה. אבער אונז אלע פירן זיך אין דעם וועג.

און מ’דארף זיך זיין מודה על האמת [admit the truth] אז אפילו אונז וואס האלטן זיך פאר מבינים [those who understand] און אונז זאגן אויך תפילות קיין וואף קארד [without Kabbalistic intentions], און אונז זענען דאווענען זאגן נישט…

צדדי הערה – וועגן תפילות

יא, ס’איז דא א תשובה פון מהרש”ל [מהר”ל מלובלין – Maharshal] וואס ער האט געשריבן פאר’ן רמ”א [רבי משה איסרליש – Rabbi Moshe Isserles], ער האט געהערט אז בחורים דאווענען “צלי הרסתה”. ס’איז א תפילה, א לשון, איך ווייס נישט. איך האב נישט געטראפן יענע תפילה, און דער רמ”א איז מכחיש [denies], ער זאגט ער האט עס קיינמאל נישט געהערט.

יא… ער זאגט נישט דעת [he doesn’t know], און דער רמ”א זאגט נישט דעת, אז דאקע. ס’איז דאך וואס ער רעדט וועגן. ער מאכט א דזשאנק [junk]. אקעי. נא, דו איז סאם תפילה [some prayer], סאמע מוסטאוו שטענט אים [something must have stood to him], עפעשטע תחינה [some supplication], וואס איינער האט געשריבן. ער זאגט עס אין א לשון. ניין, ער זאגט עס איז געהאפט א לשון, א תפילה. יא, לוק אראנד [look around], דו איז משהל [something]. די בריים [the young men]. ניין. איך דמיין [I imagine]. ער זאגט עס איז גלייקלי [likely], זיי דינען דער גאד [God]. ניין, ניין, ער זאגט עס איז א תפילה, און דערמאי מרקטיש [the Rama is skeptical] אז עס איז נישטא אזא תפילה.

איך האב געמבט זיכער [I’ve certainly tried], איך האב נישט אויסגעטראכט די מעשה. און אויב האב איך עס אויסגעטראכט, עס איז אויך א גוטער מעשה. ניין, איך האב געמיינט עווענען [anyway]. אין עני קעיס [in any case], עס איז נישטא אזא תפילה. אקעי.

דאס איז קלער [clear], אפשר איז דא אזא מחשבה, אבער עס איז נישט דא גיין אזא תפלה.

דער עיקר פאינט

סאו דאס מיינט אז ס’מאכט א חילוק צו וויסן וויאזוי דער אייבערשטער הייסט. דער חילוק פון ליטעראל [literal] וויסן וויאזוי דער הייסט, נישט פון וויסן אז ס’איז דא אסאך הנהגות און מבנים [structures] און וואס מיינט דער אייבערשטער. דאס דארפן וויסן, דאס איז אמת.

דער עיקר מחלוקת: וואס מיינט צו זיין א איד?

און דא דא א כלי המחלוקת [a point of dispute], וואס איז דער עיקר, אדער וואס מיינט צו זיין א איד?

דער רמב”ם’ס שיטה

דער רמב”ם זאגט: וואס מיינט צו זיין א איד? און אפשר די חסידישע ספרים אויך האבן קיינער מער ווייניגער ביי די אלער זיג [all say]. וואס מיינט צו זיין איד? דאס איז צו וויסן דער אין סוף [Ein Sof – the Infinite], דער אייבערשטער וואס איז דער מעלה פון אלעס.

דער מקובלים’ס שיטה

אבער דער מקובלים, דער בעל [the master] זאגט ניין: וואס מיינט זיין א איד? אדער וואס מיינט זיין א בעל מדרגות [one who has spiritual levels] אדער א בעל השגה [one who has comprehension]? א ידיעת השם [knowledge of God]? מיינט ער וויסן וויאזוי ער הייסט.

אין א געוויסע זינער איז עס גרינגער, ווייל מען דארף נישט וויסן די פשט. יעדער מען קען עס וויסן. ער זאגט נישט אז עס איז נאר. זיי איז נישט קיין זאך וואס אפשר זאגט מען זיך נישט אויס פאר יעדער דארטא א פראלן [problem] ווייל מענטשן קענען זיך טוי זיין [be mistaken]. אבער בעצם איז עס א פשוט’ע זאך.

אונז האבן א “פערסאנעל גאד”

אין אנדערע ווערטער, אז מ’זאגט אז אונז האבן א גאט, זאגט מען אז אונז גאט איז יא דער מוספט מין השם [the concept of the Name]. עס ווערט קשיות [difficulties] וויאזוי קען זיין וואס ס’מיינט. אקעי, אבער אונז האבן יא א געוויסע וואס מען רופט אויף ענגליש א פערסאנעל גארד [personal God], רייט? פערסאנעל גארד, כביכול עזר [as if help], כאילו [as if] יא.

לאמיר זאגן, א מענטש, אטליסט [at least] האט א נאמען. שוין שוין, איך זאג אז עס האט א נאמען, און עס פארט די מייניגסטע מיגושן [the slightest physicality] מיט די זאך וואס מען קען זאגן, און עס איז נישט עכט נישט מגושם [not truly physical]. ער האט א נאמען, מען קען רעדן מיט אים מיט זיין ערשטן נאמען. דאס איז א נייע זאך.

די שאלה וועגן די גוים

און וואס נאך זאגן אונז, אז די גוים, אטליסט די גוים פון… איך ווייס נישט וועלכע גוים, ווייל אלע גוים האבן חאטש [at least] געהאט א נאמען. סא איך ווייס נישט וויאזוי מען קען מסביר זיין אז דאס איז אנדערש פון אלע גוים. אבער מען דארף זאגן אז זייער נאמען איז פאלש.

וואס מיינט יציאת מצרים לויט דעם רמב”ן?

פאר יציאת מצרים

וואס מיינט עס לגבי יציאת מצרים לויט דעם רמב”ן? אז פאר יציאת מצרים ווען די אידן האבן געשריגן, האבן זיי געשריגן צו אלקים. זיי האבן נישט געזאגט “אלקים העלף אונז”, מען שרייט אזוי – העלפט עס איינמאל אין דריי מאל.

נאך יציאת מצרים

נאך יציאת מצרים איז טייטש אז זיי זאגן שם הוי”ה, שם אהי”ה, אזוי זאגט די חלק, דאס איז א רמב”ן וואס ווערט פארשטאנען מיט’ן זוהר הקדוש.

דער זוהר’ס ביאור

דער זוהר זאגט: פארוואס האט דער אייבערשטער געזאגט פופציג מאל יציאת מצרים אין די תורה? אזוי וואס? דער אייבערשטער בארימט זיך אז ער האט אונז ארויסגענומען פון מצרים? דאס איז נישט קיין וועג.

אזוי זאגט דער זוהר, ניין. אז פופציג מאל יציאת מצרים קומט אונז צו זאגן “מי המדה שהוציאנו ממצרים” [which attribute took us out of Egypt]. דער זוהר זאגט אביסל אנדערש ווי דער רמב”ן זאגט, אז בינה [Binah – Understanding] האט אונז ארויסגענומען פון מצרים.

סא דער רמב”ן זאגט דאס ממש דא, ער זאגט נאך אן אנדערע זאך, אז פאר יציאת מצרים קען מען אוועקנעמען פון דעם רמב”ן, גענוי. This is the Rebbe Zatzal literally this.

פארדעם האט מען נישט געקענט דינען דעם אייבערשטן

פארדעם האט מען נישט געקענט דינען דעם אייבערשטן, מען האט נישט געהאט קיין personal relationship מיט אים. מען האט געקענט זאגן “ס’איז שווער”, “לעב מיט אים”, לאמיר זאגן אלס מנהיג העולמות העליונים [as conductor of the upper worlds], אבער אין דעם עולם הזה [this world] איז זייער שווער צו לעבן אזוי.

קומט יציאת מצרים לויט דעם רמב”ן, גענוי.

דער קאזשניצער מגיד’ס ביאור – עתיק און די שמות

וואס אין די חסידישע ספרים רופט מען דאס “ליידערס” [ladders] אזוי, יא. דער זייערע אנפירער איז געבוירן געווארן דא אין קבלה.

זאגט דער קאזשניצער מגיד [the Maggid of Kozhnitz] וואס דאס מיינט: אז דער עתיק [Atik – the Ancient One] וואס איז נאך העכער, איז אמת’דיג אזוי ווי דער רמב”ם האט געזאגט – ער האט נישט קיין שייכות מיט מענטשן. “וצדקתך אל תתן לו” [and Your righteousness, do not give to him], וואס דער לשון הראשונים [the language of the early authorities] האבן געזאגט אויף “אדם ובהמה תושיע ה’” [Man and beast You save, Hashem], “וצדקתך אל תתן לו”, “ורחמיך אל תתן לו” [and Your mercy, do not give to him].

א דין יחיד לשון [a unique formulation] פון רבי יצחק סענדער, א דין יחיד: “לא איכפת לי כלל” [it doesn’t matter to me at all], עס גייט אים גארנישט אן.

אבער אין דעם נישט א דין יחיד נאר אין די שמות, איז יא “איכפת לי” [it does matter to me].

דער חידוש פון יציאת מצרים

און דאס איז געווארן מיט יציאת מצרים, אז אונז קענען אים רופן מיט א נאמען, א ספעציעלע רומער אידישע נאמען.

דא זאג איך, דא דארף מען פארשטיין בעסער וואס איז דער חילוק פון דעם מיט די גוים וואס האבן אויך געהאט נעמען. אויף דעם קומט אריין נאך א גאנצע רמב”ן וועגן די זיבעציג שרים [seventy celestial princes] וואס מען דארף אויספיגערן יעדענס עקסטער [figure out each one’s exact nature].

דער הויפט פאינט

אבער דא איז זייער א וויכטיגע זאך וואס עס קומט אויס פונקט פארקערט. אז עס איז נישט א חידוש למעלה מן השמים [from above the heavens] אדער למעלה מן הגופים והגשמים [above bodies and physicality].

✨ Transcription automatically generated by YiddishLabs, Editing by Claude Sonnet 4.5, Summary by Claude Opus 4.6

⚠️ Automated Transcript usually contains some errors. To be used for reference only.

Post Type, Transcripts, Yiddish, בית המדרש עיון למחשבה, יציאת מצרים יסוד התורה, סוגיות
SPY072
March 27, 2026
March 27, 2026