סיכום השיעור 📋
סיכום פון דעם שיעור: רמב”ם הלכות חמץ ומצה פרק ו’
—
הקדמה: דער ענין פון לערנען הלכות הרגל — שלושים יום קודם החג
„מזומן” vs. „קרעדיט”
דער גערער רבי זאגט אז תורה דארף מען קענען „מזומן” — נישט „קרעדיט”. קרעדיט הייסט „איך ווייס וואו נאכצוקוקן”; מזומן הייסט „איך ווייס עס באמת”. ווען עס קומט א זמן וואס מען דארף עס טון למעשה, דארף מען האבן די ידיעה „אין קעש” — אין דער האנט. א ברסלב’ער פון עקוואדאר (מאיר) האט ארויסגעגעבן א ספר’ל „אתה ידעת כל התורה כולה” — א סדר וויאזוי מען קען כל התורה כולה דורך חזרה.
דער מקור: משה רבינו
די גמרא אין מגילה זאגט: „שרא משה להם לישראל בהלכות הפסח בפסח” — משה רבינו אליין האט דעם סדר אנגעשטעלט צו לערנען הלכות פסח פאר פסח. דאס איז די אריגינעלע וועג פון לערנען תורה — נישט בלויז א מנהג, נאר א יסוד אין סדר הלימוד. עס איז משמע פון דער הלכה אז מען זאל מאכן דאס דעם סדר הלימוד — נישט בלויז „פופצן מינוט הלכות פסח נאכן דאווענען”, נאר דער עיקר לימוד זאל זיין הלכות הרגל.
אויף וועלכע ימים טובים גייט „שלושים יום קודם החג”?
– אין די פוסקים (שולחן ערוך) שטייט דער ערשטער סימן נאר אויף פסח.
– דער משנה ברורה ברענגט א מחלוקת: איין דעה זאגט עס גייט נאר אויף פסח (ווייל דער מקור איז פון קרבנות — קרבן פסח); א צווייטע דעה זאגט עס גייט אויף אלע ימים טובים.
– ראיה אז עס גייט אויף אלע ימים טובים: אין דער גמרא איז דא „פרוסא עצרת” און „פרוסא חג” — האלב פון דרייסיג טעג פאר שבועות און סוכות.
– תוספות זאגט אז ביי פורים איז נישטא דער דין פון שלושים יום (חוץ הלכות מגילה).
– קשיא אויף דער „קרבנות” דעה: אויב דער יסוד איז קרבנות, פארוואס לערנט מען הלכות חמץ ומצה, הלכות שופר — נישט קרבנות? ענטפער: דער עצם תקנה איז געבליבן אפילו ווען מען לערנט נישט ממש קרבנות.
– דער משנה ברורה זאגט אז סוכות הלכות זענען בעצם נישט אזוי נוגע ווייל רוב סוכות און רוב לולבים זענען כשר — „דפנות ושלישית אפילו טפח”, „רובם כשרים”. פסח דאקעגן האט אסאך פראקטישע הלכות.
דער שולחן ערוך הרב (בעל התניא)
דער שולחן ערוך הרב פסק’נט: „מצוה על כל אחד ואחד ללמוד הלכות הרגל עד שיהא בקי בהם”. דער חיוב פון דעם רב צו דרשנ’ען פאר דער עולם איז היינט ווייניגער נוגע (ווייל יעדער קען נעמען א משנה ברורה), אבער דער חיוב אויף יעדן יחיד צו לערנען בלייבט.
דער מאירי
דער מאירי זאגט אז דער עולם לערנט מסכתות מועד ביי יעדע מועד. דאס פארבינדט זיך מיט דעם מנהג פון שבת הגדול ביי די פיוטים.
[דיגרעסיע: דער ווארט „וועד” — בית הוועד]
רש”י זאגט „שאין לומדין הלכות הפסח בבית הוועד שלא ישמעו עם הארץ”. א מיינונג (פון א ספר „מנקה יגריב”?) זאגט אז בית הוועד מיינט אזוי ווי סנהדרין — וואו מען איז מכריע הלכות כלליות/ציבוריות, לעומת בית המדרש וואו מען לערנט. דער שורש פון דעם ווארט „וועד” איז אפשר פון י-ע-ד (ווי „ונועדתי”), א לשון פון אסיפה/צוזאמקומען. דער באגריף „יעוד” מיינט א זאך וואס איז באשטימט פאר דער צוקונפט, פארבונדן מיט „מזומן”, „מועד”, „נועד”. „ועד” אין „לעולם ועד” — אלע מפרשים זאגן אז עס איז דער זעלבער שורש ווי „עד” (ע-ד), נישט א באזונדער שורש ו-ע-ד. ר’ מנחם בן סרוק האלט אז קיין ווארט הייבט זיך נישט אן מיט א ו’ אלס עיקר אות.
—
הלכה א: מצות עשה לאכול מצה בליל חמשה עשר
דברי הרמב”ם
„מצות עשה מן התורה לאכול מצה בליל חמשה עשר, שנאמר ‘בערב תאכלו מצות’. בכל מקום ובכל זמן, ולא תלויה אכילתה בקרבן הפסח אלא מצוה בפני עצמה, ומצותה כל הלילה.”
פשט
עס איז א מצות עשה פון דער תורה צו עסן מצה בליל ט”ו ניסן. די מצוה גילט אין יעדן ארט און יעדע צייט (אויך בזמן הזה אן קרבן פסח), זי איז א באזונדערע מצוה פאר זיך, און מ’קען יוצא זיין א גאנצע נאכט.
חידושים און הסברות
1) סדר המצוות — דער רמב”ם’ס שטרוקטור:
דער רמב”ם האט אין די ערשטע 5 פרקים גערעדט וועגן איסורי חמץ: (1) שלא לאכול חמץ ביום ראשון, (2) תשביתו, (3) שלא לאכול חמץ כל שבעת, (4) תערובת חמץ, (5) בל יראה, (6) בל ימצא. יעצט ביי דער זיבעטע מצוה קומט מען צו דער איינציגע מצות עשה — לאכול מצה בליל פסח.
2) דריי באזונדערע שאלות אין דער מצוה:
– שאלה א: איז בכלל דא א מצוה צו עסן מצה? אפשר מיינט „מצות תאכלו” בלויז אז מ’זאל נישט עסן חמץ, און ממילא וועט מען עסן מצה, אבער נישט אלס א מצות עשה. אין יענע צייטן האט מען געגעסן ברויט יעדן טאג — אויב איינער וויל דוקא נישט עסן ברויט בכלל, איז ער עובר א מצות עשה? דאס שטייט נישט בפירוש.
– שאלה ב: אפשר איז די מצוה נאר „עם הפסח” — צוזאמען מיט’ן קרבן פסח, ווי ס’שטייט „על מצות ומרורים יאכלוהו”. אויב אזוי, בזמן הזה ווען מ’האט נישט קיין קרבן פסח, וואלט נישט געווען קיין מצוה.
– שאלה ג: אפשר גילט די מצוה אלע זיבן טעג און נישט נאר דעם ערשטן נאכט?
3) דער מקור פון „בערב תאכלו מצות” — אנאליז פון די פסוקים:
אין פרשת בא זענען דא צוויי באזונדערע סעקציעס:
– ערשטע סעקציע — רעדט וועגן קרבן פסח: „ואכלו את הבשר בלילה הזה צלי אש ומצות על מרורים יאכלוהו”. דא איז מצה א חלק פון אכילת הפסח.
– צווייטע סעקציע — נאך דעם פסוק „והיה היום הזה לכם לזכרון וחגותם אותו חג לה’ לדורותיכם חוקת עולם תחגוהו”, הייבט זיך אן א נייע מצוה: „שבעת ימים מצות תאכלו אך ביום הראשון תשביתו שאור מבתיכם”, „ובערב תאכלו מצות”. דאס איז א באזונדערע מצוה פון חמץ ומצה, נישט פארבונדן מיט קרבן פסח.
דאס איז דער יסוד פון דעם רמב”ם’ס פסק אז „לא תלויה אכילתה בקרבן הפסח אלא מצוה בפני עצמה” — ווייל דער פסוק „בערב תאכלו מצות” שטייט אין דער צווייטער סעקציע, באזונדער פון קרבן פסח. דאס איז אויך מפורש אין די פסוקים: דער פסח איז י”ד ניסן, און מצה עסט מען פון ט”ו ביז כ”א — ס’איז קלאר אז ס’איז נישט תלוי בפסח.
4) „מצות תאכלו” — מצוה אדער בלויז עצה?
כמעט אלע מאל ווען ס’שטייט „מצות תאכלו” קומט עס צוזאמען מיט אן איסור חמץ. חז”ל האבן פארשטאנען אז אלע מאל (חוץ איין מאל) מיינט „מצות תאכלו” נישט א מצות עשה צו עסן מצה ממש, נאר א באשרייבונג פון וואס מ’עסט ווען מ’עסט נישט חמץ. דער ווארט „מצה” מיינט פשוט ברויט וואס איז נישט געגאנגען דורך חימוץ. „מצות תאכלו” און „לא תאכל חמץ” זאגן ביידע די זעלבע זאך — נאר איינס בלשון חיוב און איינס בלשון שלילה. דאס איז דבר והיפוכו.
נארמאלע מענטשן (אין דער תקופה פון מתן תורה, אין מעסאפאטאמיע) האבן יעדן טאג ברויט געגעסן. די תורה שרייבט נישט קיין מאל „עסט ברויט” ווייל דאס איז פשוט וואס מענטשן טוען. ממילא, ווען די תורה זאגט „עסט מצה,” מיינט עס בלויז: ווען דו עסט ברויט (וואס דו טוסט סתם אזוי יעדן טאג), זאל עס זיין מצה און נישט חמץ. ס’איז נישט קיין חידוש אז מ’עסט מצה — דער חידוש איז נאר אז מ’עסט נישט חמץ.
אבער דער לשון ציווי („תאכלו”) ווייזט אז ס’איז מער ווי אן עצה — „זאלסט נישט עסן חמצ’דיג, נאר זאלסט עסן מצ’דיג.” אויך: „חג המצות” — דער יום טוב הייסט אזוי — ס’איז נישט שייך צו האבן א יום טוב וואס הייסט „חג המצות” און מ’זאל נישט עסן מצה.
5) ס’שטייט נישט אין ערגעץ אין תורה א כרת פאר’ן נישט עסן מצה. ווען די תורה וויל קלאר אז מ’זאל עפעס טון, זאגט זי וואס דער עונש איז פאר’ן נישט טון (ווי ברית מילה — כרת). ביי מצה שטייט כרת נאר פאר’ן עסן חמץ, נישט פאר’ן נישט עסן מצה. דאס איז א שטארקע ראיה אז עסן מצה (כאטש אלע זיבן טעג) איז נישט א באזונדערע מצוה.
6) די ראדיקאלע טענה — קיין חילוק אין חומש צווישן ערשטער נאכט און רעשט:
אין חומש שטייט נירגעץ נישט א קלארער חילוק צווישן דער ערשטער נאכט פסח און די איבעריגע זיבן טעג בנוגע עסן מצה. „בערב תאכלו מצות” מיינט אפשר בלויז אז דער חיוב הייבט זיך אן בערב (נישט אינדערפרי), נישט אז דער ערשטער אוונט איז אנדערש פון די רעשט. דאס וואס די חכמים האבן מחלק געווען — אז דער ערשטער נאכט איז חובה און די איבעריגע טעג רשות — איז „אבסאלוט א חידוש פון די חכמים.” זיי האבן זייערע דרכים וויאזוי דאס „אריינצוקוועטשן אין פסוק,” אבער פשט אין חומש שטייט עס נישט.
7) שייכות צו דער גמרא (פסחים ק”כ):
אין פסחים ק”כ האט די גמרא דעם ענין נישט באהאנדלט לויט דעם פשוט’ן מקרא-צוגאנג, נאר דורך שלש עשרה מדות שהתורה נדרשת בהן — „דבר שהיה בכלל ויצא מן הכלל ללמד,” „מה שביעי רשות, אף ראשון רשות,” „אך ביום הראשון תשביתו.” די גאנצע מחלוקת אמוראים צי מצה איז דאורייתא אלע זיבן טעג שפילט זיך ארום מיט דרשות, נישט מיט פשט. אין גמרא זענען דא שיטות פון רבי יאשיה און רבי יונתן — ביי רבי יונתן עקזיסטירט טאקע נישט א באזונדערער חיוב מצה נפרד פון קרבן פסח, אבער אנדערע שיטות האלטן יא.
דער חילוק צווישן „רשות” און „עצה טובה”: „רשות” איז שוין א הלכה’שער קאנצעפט — עס רעדט נאר אין קאנטעקסט פון א מצוה. אין חומש שטייט נישט „רשות” און נישט „מצוה” — עס שטייט פשוט „עס מצה,” וואס מיינט „עס נישט חמץ.”
8) נפקא מינה:
– ברכה / לשם יחוד / קדושת המצוה: אויב עסן מצה אלע זיבן טעג איז א מצוה, מאכט מען א ברכה, עס איז א הייליגע מצוה. אויב נישט — עסט מען מצה פראקטיש (ווי אלע אידן טוען, חוץ די ליסקער חסידים וואס עסן נישט מצה נאך דער ערשטער נאכט), אבער אן ברכה.
– דער „פאני מענטש” קעיס: וואס איז אויב איינער וויל פאסטן אדער עסן נאר פעפערס / בראקאלי אלע זיבן טעג? אויב ס’איז א מצוה — האט ער א חיוב צו עסן מצה. אויב נישט — האט ער גארנישט געטון קיין עבירה, ער האט בלויז נישט געגעסן חמץ.
9) „ומצותה כל הלילה” — מחלוקת רבי עקיבא ורבי אלעזר בן עזריה:
דער רמב”ם פסק’נט ווי רבי עקיבא אז די מצוה איז כל הלילה, קעגן רבי אלעזר בן עזריה וואס האלט אז קרבן פסח (און לויט עטליכע — אויך מצה) איז נאר ביז חצות. דער כלל איז (ווי די גמרא אין מגילה און אנדערע מקומות): „כל מצוה שמצותה בלילה — כשרה כל הלילה.”
10) צי איז דא א גזירה דרבנן צו עסן פאר חצות?
ביי קרבן פסח ברענגט דער רמב”ם (אין הל’ קרבן פסח) אז די רבנן האבן גוזר געווען מ’זאל עסן פאר חצות — „כדי להרחיק מן העבירה”. אבער ביי מצה — דער רמב”ם זאגט נישט אז ס’איז דא אפילו א גזירה דרבנן צו עסן מצה פאר חצות. דאס הייסט, לויט דעם רמב”ם איז ביי מצה אפילו לכתחילה כל הלילה, אן קיין גזירה.
דער טעם: ביי קריאת שמע איז דא א חשש אז מ’וועט פארפאסן דעם זמן. אבער ביי מצה — אויב מ’עסט נאך חצות, איז סך הכל אז מ’האט נישט מקיים געווען די מצוה, נישט קיין איסור. דער בית מאיר איז מסביר אז ביי קרבן פסח איז דא א ספעציעלע סיבה פאר חצות — ווייל אויב מ’עסט נאך עלות השחר וועט ער עסן נותר (וואס איז אן איסור). ביי מצה איז נישט שייך דער חשש.
אנדערע צדיקים/ראשונים האבן זיך יא געפירט מקפיד צו זיין אויף מצה פאר חצות, און פון דעם שטאמט דער מנהג פון אידן וואס אײלן זיך מיט דער סעודה פאר חצות — אבער דער רמב”ם האלט נישט פון דעם בכלל.
—
הלכה א (המשך): שאר ימי הרגל — מצה רשות
דברי הרמב”ם
„אבל בשאר הרגל, אכילת מצה רשות. רצה אוכל מצה, רצה אוכל אורז או דוחן.”
פשט
נאר דער ערשטער נאכט איז מצה א חובה; די רעשט פון יום טוב איז מצה רשות, און מ’קען עסן אורז אדער דוחן.
חידושים און הסברות
1) דער רמב”ם פסק’נט אז אורז ודוחן קומען נישט לידי חימוץ — דאס איז א שמועס אין דער גמרא. דאס שטייט אין א סתירה צום איסור קטניות (וואס איז א מנהג אשכנז).
2) דער לשון „אין יוצאין אלא בחמשת מיני דגן” ווערט באמערקט — מ’קען דאך בכלל נישט יוצא זיין מיט חמץ, ווייל חמץ איז אסור באכילה. דער כוונה איז אז נאר חמשת מיני דגן (וואס קענען ווערן חמץ) זענען כשר פאר מצה.
—
הלכה ב: שיעור אכילת מצה — כזית
דברי הרמב”ם
„אכל כזית מצה — יצא.”
פשט
דער שיעור פאר מצה איז א כזית.
חידושים און הסברות
1) דער לשון „יצא” איז אינטערעסאנט — פארוואס דארף מען זאגן „יצא”? א מעגליכע תירוץ: „יצא” מיינט אז נאכדעם דארף מען נישט מער עסן — ענלעך צו צפון/אפיקומן. די מצה וואס מ’עסט נאכדעם איז שוין נישט קיין מצוה’דיגע מצה, נאר סתם מצה.
2) דער לשון אין דער גמרא „אכל כזית מצה יצא” ווערט געברענגט בדרך אגב אין א סוגיא וועגן הסבה (צו מ’דארף זיצן בהסבה), נישט אין א סוגיא וועגן שיעורים. דער מגן אברהם ברענגט אין עטלעכע פלעצער אז כזית איז גענוג.
3) ביי מרור שטייט אויך א כזית — אבער עס ווערט געפרעגט: וואו שטייט פונקטליך דער כלל אז אלע אכילות אין תורה זענען כזית?
—
הלכה ב (המשך): בולע מצה / בולע מרור
דברי הרמב”ם
„בולע מצה — יצא. בולע מרור — יצא.”
פשט
איינער וואס האט אראפגעשלונגען מצה אן קייען — איז יוצא, ווייל בליעה הייסט אויך אכילה. דאס זעלבע ביי מרור.
חידושים און הסברות
1) מחלוקת הגירסאות: בולע מרור — יצא אדער לא יצא?
אלע פיר הלכות (בולע מצה יצא, בולע מרור, בולע ביידע, כרכן בסיב) שטאמען פון א מימרא פון רבא אין פסחים קט”ו ע”ב.
– רש”י האט די גירסא „בולע מרור לא יצא” — אבער דאס ווארט „לא” איז ארומגערינגלט (ספק אין גירסא). רש”י’ס סברא: „אי אפשר שלא יטעום טעם מרור” — עס איז אוממעגלעך נישט צו שמעקן דעם ביטערן טעם פון מרור אפילו ביים שלינגען.
– דער רמב”ם האט (לויט איין צד) די גירסא „בולע מרור לא יצא” — ווייל מרור דארף ספעציפיש טעם מרירות, און שלינגען גיט נישט גענוג טעם.
– אנדערע ראשונים (ראב”ד, מגיד משנה) — עס ווערט דיסקוטירט וואס זייער גירסא איז געווען.
2) צוויי וועגן צו פארשטיין לויט ביידע גירסאות:
לויט גירסא „בולע מרור לא יצא”: מרור דארף טעם — דער עיקר פון מרור איז דער טעם פון מרירות (ביטערקייט), „וימררו את חייהם”, נישט סתם עסן גרינצייג. שלינגען אן טעם איז נישט מקיים די מצוה. מצה אבער דארף נישט ספעציפיש טעם — לחם עוני דערמאנט זיך דורך דער שעיפ, דער אויסקוק, ווי עס פארדייעט זיך, נישט דורך טעם. שלינגען איז גענוג.
לויט גירסא „בולע מרור יצא”: אויב מרור אויך יצא ביים שלינגען, דארף מען פארשטיין פארוואס ביידע צוזאמען (בולע מצה ומרור) איז מרור לא יצא — און דאס איז ווייל מרור ווערט טפל למצה.
3) רשב”ם’ס פשט — אביסל טעם ביי שלינגען:
דער רשב”ם לערנט אז ביי יעדע בליעה פילט מען אביסל טעם — נישט דער פולער טעם ווי ביים קייען, אבער עפעס. דאס דערקלערט פארוואס בולע מרור יצא (לויט יענע גירסא) — ווייל מען שמעקט עפעס מרירות.
4) דער מאירי זאגט אז ס’איז נישט קיין ענין פון טועם זיין — בליעה אליין הייסט שוין „אכילה.”
5) מראה מקום (מרכבת המשנה) — „כל הראוי לבילה”:
דער מרכבת המשנה דערקלערט פארוואס בולע מצה יצא מיטן כלל „כל הראוי לבילה אין בילה מעכבת בו” — כל זמן עס איז ראוי צו טועם זיין, איז עס נישט מעכב אז מען האט בפועל נישט געטועם.
6) דריי מהלכים אין דער יסוד פון אכילה און טעם:
צד א’: אכילה מיינט אייביג מ’דארף טועם זיין — ווען די תורה זאגט „אכילה” מיינט עס מיט פולע טעם, צו קייען און עסן. בליעה אן טעם איז נישט אכילה. לויט דעם צד, איינער וואס האט נישט קיין טעיסט באדס, אדער האט געהאט קאוויד און פילט נישט קיין טעם — האט א פראבלעם מיט יוצא זיין.
צד ב’: אכילה דארף נישט דווקא טעם, נאר ביי מרור איז דא אן עקסטערע דין פון טעם ווייל „על מרורים יאכלוהו” — דער ביטערער טעם איז דער עיקר. אבער ביי מצה און אנדערע מצוות דארף מען נישט טעם.
צד ג’ (א מיטעלע שיטה): בליעה האט אויך קצת טעם — דער רשב”ם זאגט אז ביי מרור, ווייל עס איז א שארפע זאך, פילט מען עס אפילו ביי בליעה. ממילא קען זיין אז בליעה איז א שוואכע טעימה, און אכילה מיינט א פולע טעימה.
7) שאלה: צו דארף מען סתם טעם, אדער דער ספעציפישער טעם?
אויב אכילה דארף טעם, צו דארף מען נאר פילן אז עפעס איז אין מויל, אדער דארף מען פילן דעם ספעציפישן טעם פון דער זאך? למשל, איינער מיט קאוויד וואס פילט מרור ווי מצה און מצה ווי מרור — צו איז ער יוצא? דאס שייכט זיך צום רמב”ם וואס זאגט אז א חולה וואס מרור איז אים מתוק דארף עפעס אנדערש עסן.
8) טעם אלס תנאי, נישט אלס גדר אכילה:
אויב מ’זאגט אז טעם איז נויטיג, איז עס א תנאי אין אכילה, נישט דער גדר פון אכילה. דאס מיינט: אכילה איז אכילה (קייען, שלינגען), נאר עס דארף זיין א תנאי אז מ’זאל אויך טועם זיין. דערפאר, איינער וואס האט גוט צומאלן און אויסגעשפיגן — האט געהאט טעם אבער נישט אכילה, און איז נישט יוצא.
9) פראקטישע נפקא מינה — חולה’ס מצה:
א חולה וואס קען נישט קייען, און מען ברעכט אים די מצה אין קליינע שטיקלעך און ער שלינגט עס — איז דאס יוצא? דאס איז א נפקא מינה פון דער חקירה וואס טייטש „אכילה” — צי עס דארף זיין טעימה אדער גענוג שלינגען.
—
הלכה ב (המשך): בולע מצה ומרור כאחד
דברי הרמב”ם
„בלע מצה ומרור כאחד — ידי מצה יצא, ידי מרור לא יצא, שהמרור טפילה למצה.”
פשט
ווען מ’שלינגט מצה און מרור צוזאמען, איז מען יוצא מצה אבער נישט מרור, ווייל מרור איז טפל צו מצה.
חידושים און הסברות
1) דער יסוד פון טפל:
ווען מען עסט ברויט (מצה) מיט א ירק (מרור) צוזאמען, ווערט דער ירק טפל למצה. אפילו ער האט ביידע געשלונגען — און ביי ביידע איז שלינגען גענוג — פונדעסטוועגן איז מרור נישט יוצא ווייל עס האט דעם סטאטוס פון טפל ומבוטל.
דער חילוק: ווען מען טועם ביידע צוזאמען (לעכטיגע אכילה), איז טפל נישט קיין פראבלעם — ווייל מען שמעקט ביידע. אבער ווען מען בולע (שלינגט אן טעם), דאן ווערט דער טפל-סטאטוס א פראבלעם, ווייל עס איז ווי מען האט גארנישט געגעסן דעם מרור בפני עצמו.
2) הויפט-אנאליזע: וואס טוט „שהמרור טפילה למצה”?
אויב בולע מרור לא יצא:
– דעמאלטס דארף מען נישט דעם חידוש פון „שהמרור טפל למצה” צו דערקלערן פארוואס מ’איז נישט יוצא מרור — מ’איז סתם נישט יוצא ווייל בולע מרור איז נישט גוט.
– נאר מ’וואלט געדארפט דעם חידוש צו דערקלערן פארוואס מ’איז יא יוצא מצה — ווייל אפשר זאל מען מורא האבן אז די מרור’ס שטארקע טעם איז מבטל די מצה. אויף דעם ענטפערט מען: מרור איז טפל למצה, דעריבער קען עס נישט מבטל זיין.
– אבער דאס איז א חסורי מחסרא אין רמב”ם — מ’לייגט אריין א גאנצע שטיקל וואס שטייט נישט, און מ’קען נישט מאכן חסורי מחסרא אין רמב”ם.
אויב בולע מרור יצא (די ריכטיגע גירסא):
– דעמאלטס איז דא א גרויסע חידוש: ביי כרך מצה ומרור כאחד איז מען נישט יוצא מרור, אף על פי אז בולע מרור אליין יא יוצא. פארוואס? ווייל ווען עס איז צוזאמען מיט מצה, ווערט מרור א טפל, און אלס טפל איז עס נישט גוט.
– דאס שטימט גלאט מיט דעם רמב”ם’ס לשון.
מסקנא: דאס איז א ראיה אז די גירסא אין רמב”ם איז בולע מרור יצא, ווייל נאר דעמאלטס ארבעט דער רמב”ם’ס „שהמרור טפילה למצה” אן קיין דוחקים.
3) טעם vs. חשיבות — וואס מיינט „טפל”?
– אויב עס רעדט פון טעם — איז דאך פארקערט: מרור’ס שארפקייט איז שטערקער ווי מצה’ס טעם, מרור אווערפאוערט מצה!
– אויב עס רעדט פון חשיבות — מצה איז חשוב’ער (דאורייתא), מרור איז ווייניגער חשוב, דעריבער איז מרור בטל.
חידוש: דער „טפל” רעדט נישט פון טעם נאר פון חשיבות. דער מהלך: בולע מצה יצא — ווייל מצה דארף נישט טעם. בולע מרור יצא — ווייל מרור דארף אויך נישט טעם (לויט דער גירסא). אבער ווען ביידע זענען צוזאמען, איז דא א נייע פראבלעם: נישט א טעם-פראבלעם, נאר א מין „חציצה” — די מרור איז נישט מורגש אלס באזונדערע אכילה, ווייל די חשוב’ערע מצה נעמט איבער. „וואס האסטו יעצט אין מויל? דו האסט די הייליגע מצה — דו וואלסט אינגאנצן פארגעסן אז דו האסט יעצט אין מויל די נארישע מרור.”
ווייטערדיגע ראיה: אויב דער פראבלעם וואלט געווען טעם, מאכט עס נישט קיין סענס פארוואס ביי בולע מרור אליין איז מען יוצא, אבער ביי צוויי צוזאמען נישט. נאר אויב דער פראבלעם איז חשיבות/טפל, פארשטייט מען: ווען מרור איז אליין, איז עס א באזונדערע אכילה; ווען עס איז צוזאמען מיט מצה, ווערט עס בטל אלס טפל.
4) כורך — הלל’ס שיטה:
„על מצות ומרורים יאכלוהו” — הלל האט געלערנט אז מען מאכט א כורך (סענדוויטש) פון פסח, מצה, און מרור צוזאמען. אבער די גמרא (דף קט”ו) זאגט אז היינטיגע צייטן זאל מען נישט מאכן כורך, ווייל „עושה מרור מבטל טעם מצה”. דער טעם: ווייל מרור איז היינט נאר דרבנן (אן קרבן פסח), און מצה איז דאורייתא — קען מען נישט מאכן כורך, ווייל דער דרבנן מרור וועט מבטל זיין דעם דאורייתא מצה.
5) דער ראב”ד’ס חולק אויפן רמב”ם — טעם פון „מרור טפילה למצה”:
– רמב”ם’ס טעם: שהמרור טפילה למצה — דעריבער ווערט מרור בטל.
– ראב”ד’ס טעם: מ’איז נישט יוצא מרור אלא אם כן מ’האט עס געגעסן באופן אז מ’שפירט דעם טעם — ער גייט מיט די רמב”ן און אנדערע ראשונים אז ביי מרור דארף מען ספעציפיש האבן טעם. אפשר פארשטייט דער ראב”ד אז מצה איז מען יוצא אפילו מזולזל (אן טעם), מה שאין כן מרור — מרור איז אזא סארט זאך וואס מ’קען נישט יוצא זיין אן טעם.
6) מרור אין חרוסת — דער ענין פון טעם מרור:
תוספות זאגט אז מצה מטובלת אין חרוסת איז ענליך צו מרור אין חרוסת. די מפרשים זאגן אז מ’מוז פילן די מרירות אין די מרור — דעריבער טינקט מען עס אריין אין חרוסת אבער שמייסט עס אראפ (נאר אביסל בלייבט). דאס איז ווייל מ’דארף נאך אלץ האבן טעם מרור. לויט די סברה אז מ’דארף טעם מרור, אפשר זאל מען נעמען א מרור וואס האט אויסגעוועפט (שטארק ביטער), אדער אויב מ’איז מסופק וועלכע מין מרור די משנה מיינט, איז בעסער צו נעמען פון אלע מינים.
—
הלכה ב (המשך): כרכן בסיב
דברי הרמב”ם
[כרכן בסיב ובלען — לא יצא.]
פשט
ווען מ’וויקלט אריין מצה אדער מרור אין א פאסער/בלאט (סיב) און שלינגט עס — איז מען נישט יוצא.
חידושים און הסברות
1) צוויי פירושים פון כרכו בסיב:
– אויב מ’דארף טעם: כרכו בסיב איז כל שכן נישט יוצא — ווייל אפילו דער ביסל טעם וואס איז דא ביי בליעה איז דא נישט.
– אויב מ’דארף נישט טעם: איז דער פראבלעם פון כרכו בסיב אנדערש — עס איז א חציצה, דאס עסן טאטשט נישט דעם מויל. אבער „חציצה” מיינט דא נישט ווי חציצה ביי תפילין — עס מיינט אז דאס איז א שטארקע שלא כדרך אכילה, ווייל נישט נאר האט מען נישט קיין טעם, נאר מען האט אויך נישט דעם סענסעישאן/טעקסטשור פון עסן אין מויל.
2) טעקסטשור אלס חלק פון אכילה:
ביי קאוויד פילט מען נישט טעם אבער מען פילט זייער שטארק טעקסטשור. טעקסטשור איז אויך א גרויסער חלק פון וואס מען „פילט” ביים עסן — אין דער נארמאלער דמיון פילט מען טעם און טעקסטשור צוזאמען אלס איין זאך. ממילא, כרכו בסיב וואו מען האט נישט טעם און נישט טעקסטשור איז נאך א שטערקערע שלא כדרך אכילה.
3) דער שפעקטרום פון „ווי ווייט דארף מען נישט טעם”:
אויב מ’גייט מיט דעם צד אז אכילה דארף נישט דווקא טעם, בלייבט דער שאלה: ווי עקסטרעם? צו גייט מיר נאר אן וואס לאנדעט אין בויך, אפילו ארומגעוויקלט אין א סיב? אדער דארף מען כאטש קצת טעם/סענסעישאן, און כרכו בסיב וואו מען האט גארנישט — נישט טעם, נישט טעקסטשור — איז שוין צו ווייט און הייסט נישט אכילה?
4) קעפסולס און שלא כדרך אכילה:
א קעפסול איז נישט נאר שלא כדרך אכילה, עס איז נישט אפילו אינסייד קיין עסן — עס איז נישט קיין דרך אכילה בכלל. אפשר פאר אזעלכע מעדיצינען זאל מען מחמיר זיין עס צו נעמען מיט א סם (ביטערע זאך) כדי עס זאל זיין מער שלא כדרך אכילה, לויט דער משנה למלך’ס ערשטע שמועס.
5) נבע-שאלה: דראגס וואס נעמען אוועק טעם:
אויב איינער נעמט א דראג וואס מאכט אז ער טעיסט גארנישט — צו איז ער יוצא? אויך, אויב איינער לייגט אריין עפעס שארפעס אין מויל וואס מבטל דעם טעם פון וואס ער עסט — איז דאס אויך א פראבלעם לויט דעם צד אז מ’דארף טעם.
—
הלכה ג: אכל מצה בלא כוונה
דברי הרמב”ם
„אכל מצה בלא כוונה, כגון שאנסוהו גוים או ליסטים לאכול — יצא ידי חובתו.”
פשט
ווער עס עסט מצה אן כוונה — למשל גוים אדער ליסטים האבן אים געצוואונגען צו עסן — איז ער יוצא ידי חובתו.
חידושים און הסברות
1) דער גרויסער קשיא: מצוות צריכות כוונה?
דער רמב”ם פסק’נט אין אנדערע פלעצער אז מצוות צריכות כוונה (למשל אין הלכות מגילה). ווי שטימט דאס מיט דעם דא, וואו ער זאגט אז בלא כוונה איז מען יוצא?
2) תירוץ פון דברים נחמדים: הנאה איז במקום כוונה.
ווען עס איז דא הנאה, שטייט דאס אנשטאט כוונה. ווי די גמרא זאגט „שלומי אמוני ישראל נהנין מזה ומזה.” ביי אכילת מצה איז דא הנאה, דעריבער דארף מען נישט קיין כוונה.
3) אן אנדער תירוץ: מצוה שבגופו vs. הכשר מצוה.
די מצוה פון מצה איז א „מצוה שבגופו” — דער גוף פון דער מעשה (עסן) איז אליין די מצוה, דארף נישט קיין כוונה. משא”כ שופר — דאס בלאזן איז נאר א הכשר מצוה (כדי מ’זאל געדענקען), דארט דארף מען כוונה, ווייל אן כוונה איז נישט געווען קיין מעשה מצוה בכלל.
4) חילוק צווישן שמיעה בלא כוונה און אכילה בלא כוונה:
ביי שמיעה (שופר, מגילה) — אויב מ’האט נישט כוונה, איז עס ווי מ’האט נישט געהערט, ווייל עס זענען דא מיליאנען נויזעס. משא”כ ביי אכילה — „ס’איז אריין אריין” — דער מאכל איז פיזיש אריין אין גוף, דאס איז א מציאות’דיגע אכילה אפילו אן כוונה.
5) אלטערנאטיווער פירוש: „בלא כוונה” מיינט נישט בלא כוונת מצוה.
אפשר מיינט דער רמב”ם נישט „בלא כוונת יציאת ידי חובת המצוה” נאר „בלא ידיעה אז ס’איז פסח.” דער נעקסטער סעיף שטיצט דאס: „אכל מצה בלא ידיעת פסח, ואחר כך נתפסח, חייב לאכול אחרת” — דארט איז ער נישט יוצא ווייל ער איז נישט געווען א בר חיובא בשעת מעשה. משא”כ אין אונזער פאל איז ער יא געווען א בר חיובא.
6) רבינו מנוח’ס תירוץ ווערט דערמאנט (אן ספעציפישע הערה).
7) דער חידוש בנוגע שוטה/נרדם:
אויב איינער איז געווען אנקאנשעס (נישט ביי זינען) און האט געגעסן מצה, און שפעטער איז ער צוריק געקומען צו זיך — ער דארף נאכאמאל עסן. מ’קען נישט צוזאמשטעלן שפעטערדיגע כוונות מיט פריערדיגע אכילות — „עס דארף זיין כוונות בשעת אכילה.”
8) שאלה: כוונה פאר וואס — פאר אכילה אדער פאר מצוה?
דארף מען כוונה פאר דער מצוה (לשם מצות מצה), אדער גענוג אז מ’האט כוונה צו עסן? דער „צירוף גוים” קען זיין ביידעס — (א) ער האט נישט געפלאנט צו עסן מצה לשם מצוה, אדער (ב) ער האט בכלל נישט געפלאנט צו עסן. דאס מאכט א נפקא מינה: אויב א פריער איד עסט מצה אן צו וויסן אז ס’איז פסח — איז ער יוצא? ער האט יא געהאט כוונה צו עסן, אבער נישט כוונה פאר מצוה.
9) די גמרא פון כפאוהו ואכל מצה (ראש השנה כח.):
„כפאוהו ואכל מצה — יצא.” רבא זאגט: „זאת אומרת, תקעו לו שופר — יצא.” רש”י זאגט: „אכל מצה רחמנא אמר, והא אכל” — די תורה זאגט עס מצה, און ער האט געגעסן. „אבל לא זכרון תרועה, והוא מתעסק בעלמא — קמשמע לן, אפילו הכי מתעסק יוצא, דמצוות אין צריכות כוונה.”
קשיא: פארוואס איז „כפאוהו” (אונס) דער עקזעמפל פאר „נישט כוונה”? ביי עבירות, „אונס רחמנא פטריה” — ווען מ’ווערט געצוואונגען צו טון אן עבירה, איז מען פטור. אבער ביי א מצוה — ער האט דאך פאקטיש געגעסן מצה! וואס איז דער חסרון?
10) פילאזאפישער דיון: פארוואס דארף מען כוונה?
– שיטה א’: מצוות זענען דא צו פארבעסערן מידות (ווי דער רמב”ם אין שמונה פרקים) — אויב אזוי, דארף מען אפשר יא וויסן וואס מ’טוט, ווייל „מעשה קוף” (אן באוואוסטזיין) ברענגט נישט קיין שינוי אין מידות.
– שיטה ב’: מצוות האבן א „הייליג
ע כח” — אן אטאם באמבע וואס ווירקט אויף דעם מענטש אפילו אן כוונה (ווי רבינו בחיי).
חילוק: אויב מ’רעדט פון ידיעה אז דו טוסט עפעס — דארף מען יא. אויב מ’רעדט פון ידיעה אז ס’איז א מצוה — דארף מען אפשר נישט. דער חילוק איז וויכטיג פאר’ן פארשטיין פון ביידע שיטות.
11) חילוק צווישן שוגג און מתעסק:
א שוגג — ער ווייסט נישט אז היינט איז פסח, ער עסט מצה, און שפעטער דערוויסט ער זיך אז ס’איז געווען פסח נאכט. א מתעסק — איינער טוט א מעשה אן אנטראכטן (ווי ער שפילט זיך מיט ביימער און ס’קומט אויס א מלאכה). עס ווערט באטאנט אז דער באגריף „מתעסק” שטייט נישט אין רמב”ם דא, און מ’זאל נישט אריינברענגען באגריפן וואס שטייען נישט אין טעקסט.
[דיגרעסיע: חציצה ביי ביאה מיט קאנדאם]
אין צוזאמענהאנג מיט דער פריערדיגער דיסקוסיע וועגן כורך (חציצה צווישן מצה און מרור), ווערט א דיגרעסיע געפירט וועגן חציצה ביי ביאה מיט א קאנדאם:
– דער ענין פון טומאה ביי ביאה: אפשר איז ביאה מטמא וועגן דער ביאה אליין (ווי משכב זב ונדה), נישט וועגן נגיעה — דעמאלטס וואלט א חציצה נישט געהאלפן.
– ביי ביאה איז דער עיקר ענין הנאה — מיט א קאנדאם איז נאך אלץ הנאה.
– די רבנים האלטן נישט פון דעם „היתר” — עס איז נישט אן אפגעפרעגטע זאך הלכה למעשה.
– עס איז זיכער דא אן איסור פון זרע לבטלה, און עס איז ערגער ווי דרך איברים ווייל ס’איז א ביאה שאינה ראויה.
—
הלכה ד-ה: אכילת מצה — נאר מחמשת המינים
דברי הרמב”ם
„אין יוצאין ידי חובת מצה אלא בחמשת מיני דגן בלבד, והן החטה והשעורה והכוסמין ושבולת שועל והשיפון… כל שבא לידי חימוץ — אדם יוצא בו ידי חובתו במצה. יצא אורז ודוחן וקטניות — שאין באין לידי חימוץ.”
פשט
מ’קען נאר יוצא זיין מצה מיט חמשת המינים (חטה, שעורה, כוסמין, שבולת שועל, שיפון). נאר זאכן וואס קענען ווערן חמץ, קענען ווערן מצה. אורז, דוחן, קטניות — אפילו ווען זיי גייען אויף, איז עס א „סרחון בעלמא” (פוילונג), נישט חימוץ.
חידושים און הסברות
1) דער מקור — דער פסוק:
דער פסוק איז: „לא תאכל עליו חמץ, שבעת ימים תאכל עליו מצות” (דברים טז:ג). פון דעם לערנען די חכמים: „כל שבא לידי חימוץ — אדם יוצא בו ידי חובתו במצה. יצא אורז ודוחן וקטניות — שאין באין לידי חימוץ.”
2) חידוש: „אין מצה אלא מין חמץ”:
דער יסוד איז: מצה הייסט ברויט וואס איז נישט געווארן חמץ — אבער עס מוז האבן דעם פאטענציאל צו ווערן חמץ. א זאך וואס קען בכלל נישט ווערן חמץ, איז אויך נישט קיין מצה. „מי שבא לידי חמץ ולא החמיץ” — דאס איז מצה. אבער „אין בו לידי חמץ” — דאס איז נישט ממש אן ענין פון מצה.
3) מוסר-השכל / דרוש:
לויט דעם וואלט מען געמיינט אז דער בעסטער וועג פסח איז צו עסן נאר אורז און דוחן (ווי „דער ליסקער מנהג”) — קיין שום ריזיקא פון חמץ! אבער די תורה זאגט נישט אזוי — מ’דארף נעמען ריסקס, מ’דארף דווקא נעמען דעם מין וואס קען ווערן חמץ, און מאכן דערפון מצה. א בריסקער ווארט: „די מערסטע חמץ’דיגע זאך וואס קען נאר זיין פסח — איז מצה.”
—
הלכה ו (המשך): תערובת אורז מיט דגן — דין טעם דגן
דברי הרמב”ם
„יוצא אדם ידי חובתו באכילת תערובת שיש בה טעם דגן, כגון אורז עם חיטים.”
פשט
מ’קען יוצא זיין מצה מיט א תערובת פון אורז און חיטים, בתנאי אז מ’שמעקט דעם טעם פון דגן.
חידושים און הסברות
1) טעם vs. רוב — דער רמב”ם גייט מיט טעם, נישט מיט רוב:
דער ירושלמי זאגט אז עס גייט נאך רוב (רוב דגן אדער מיעוט דגן), אבער דער רמב”ם גייט נישט מיט רוב — ער גייט נאך טעם. דאס איז א חילוק למעשה צווישן דעם רמב”ם און דעם ירושלמי.
2) קשיא פון חציצה:
פארוואס זאגט מען נישט אז דער חלק אורז איז א חציצה (הפסק) צווישן דעם מענטש און דעם חלק מצה, אזוי ווי מ’זאגט ביי אנדערע הלכות? דער תירוץ: דער אורז ווערט בטל צום דגן — ס’ווערט נגרר (מיטגעצויגן) נאכ’ן דגן. דאס ברענגט דער רמב”ן און אנדערע.
3) דער ראב”ד’ס חולק:
דער ראב”ד האלט אנדערש — ער פארשטייט אז מ’דארף יא א שיעור כזית פון דגן אליין. דער ראב”ד פרעגט א שטארקע קשיא אויפ’ן רמב”ם. דער תירוץ אויפ’ן ראב”ד: אפשר האלט ער אז אורז איז נישט מבטל דעם טעם פון דגן, ווייל אורז בלענדט זיך אריין — ס’איז א דומה סארט טעם.
4) שיעור כזית ביי תערובת:
דארף מען א כזית פון דגן אליין, אדער גענוג אז מ’שמעקט דעם טעם? דער רמב”ם זאגט נישט וועגן שיעור — ער רעדט נאר פון טעם. אלע מפרשים נעמען אן אז דער רמב”ם האלט פשוט אזוי, און דער מגיד משנה ברענגט ראיות דערצו. דער גר”א האט א לאנגע ביאור אויף דעם ענין.
—
הלכה ו (המשך): עיסת כלבים
דברי הרמב”ם
„עיסת כלבים — אם ראויה למאכל אדם, יוצאים בה ידי חובתן; אין ראויה למאכל אדם, אין יוצאים בה, אפילו משתמרת לשם מצה.”
פשט
א טייג וואס איז געמאכט פאר הינט — אויב ס’איז ראוי פאר מענטשן צו עסן, איז מען יוצא; אויב נישט, איז מען נישט יוצא, אפילו מ’האט עס געהיט לשם מצה.
חידושים און הסברות
1) נייער כלל — ראוי למאכל אדם:
פון דא לערנט מען א נייעם כלל: נישט נאר דארף מצה זיין משתמרת לשם מצה, נאר ס’דארף אויך זיין ראוי למאכל אדם. ביידע תנאים זענען נויטיג.
2) וואס הייסט „ראוי למאכל אדם” אין דעם קאנטעקסט:
„ראוי למאכל אדם” מיינט נישט סתם אז מ’קען עס עסן — עס מיינט אז ס’איז א סארט ברויט/מצה וואס מענטשן עסן. א כלב איז נישט קיין „מצה-עסער” — נאר מענטשן זענען מצה-עסער. דעריבער דארף עס זיין א מאכל וואס איז צוגעפאסט פאר מענטשן.
3) וואס איז „עיסת כלבים”:
עיסת כלבים מיינט א ברויט וואס איז געמאכט פאר הינט, ספעציפיש פאר רועים’ס הינט (שעפערד דאגס). ס’איז נישט א שאלה פון תערובת — ס’איז א כשר’ע עיסה ממש. די שאלה איז פון לשמה — צו ס’איז נשתיירה לשם מצה, און צו ס’איז ראוי למאכל אדם.
4) א שמועס’דיגע נקודה:
אויב עמעצער גייט צו א מצה-בעקעריי וואס מאכט מצות פאר הינט, איז מען נישט יוצא — ווייל ס’איז געמאכט פאר הינט, נישט פאר מענטשן.
—
[דיגרעסיע: מצה אין סוכה]
א שיטה זאגט אז מ’דארף עסן מצה אין א סוכה, באזירט אויף דער תורת כהנים / גמרא’ס קל וחומר: אויב פסח וואס דארף נישט סוכה דארף יא מצה, סוכות וואס דארף סוכה זאל דאך ערשט רעכט דארפן מצה? ענטפערט דער פסוק „חג המצות” — נאר דאס חג דארף מצה, נישט סוכות. פילאזאפיש ווערט באמערקט: „מאדנע איז נאר וואס מיר זענען נישט צוגעוואוינט” — ווען דער חומש וואלט געזאגט אז מצה דארף מען עסן אין סוכה, וואלט מען עס נישט געפונען מאדנע.
—
סוף דעם שיעור: מצה שנילושה במי פירות
דברי הרמב”ם
מצה שנילושה במי פירות — דאס איז די סוגיא פון מצה עשירה — מצה וואס איז געקנאטן מיט מי פירות (פרוכט-זאפט, וויין, אויל, א.א.וו.).
באמערקונג
דער שיעור ווערט אפגעשטעלט דא — דאס וועט מען לערנען שפעטער. ס’ווערט באמערקט אז ס’איז נישט צו לאנג א סוגיא.
תמלול מלא 📝
לימוד הלכות חמץ ומצה פרק ו’ — שלושים יום קודם החג
הקדמה: לערנען הלכות חמץ ומצה פרק ו’
Speaker 1: יא, אונז גייען לערנען פרק הלכות חמץ ומצה פרק ו’. אפשר שפעטער וועלן מיר חזר’ן די גאנצע זאך, פארוואס דארף איך לערנען יעדע יאר די הלכות, אבער איך מיין אז ביז דערווייל זאלן מיר לערנען דא.
דער ענין פון „מזומן” — קענען תורה כולה
איך האב געהערט נעכטן רבי… ווער? איך האב געקוקט דערויף, איך מיין אז ס’איז געווען שבת’ס פורים פארטי. איך זע אז ער וואונטשט די גאנצע עולם, און ס’איז אים איינגעפאלן אז ער דארף וואונטשן די גאנצע עולם זיי זאלן קענען גאנץ ש”ס קלאר אן קיין ספיקות, און אויך די ד’ חלקי שולחן ערוך.
איך ווייס נישט, ס’איז אים איינגעפאלן אז דאס איז א גוטע ברכה פאר א איד. סאו, איך בין אימפרעסט. ווייל, ווי ער זאגט אזעלכע ברכות, ס’איז נישט חסיד’ישע אידן, ווייל… קענען ש”ס איז סתם א ליטווישע זאך. ליטוואקעס קענען ש”ס משוגע, למעלה מכוחי חמישי. סאו, נאר אזעלכע ברסלב’ער וואס האבן די ידיעה, קענען גאנץ ש”ס, האבן עס גאנץ קלאר, נישט קיין מעשיות, קענען ד’ חלקי שולחן ערוך מיט אלע תוספות און מיט אלע ש”ך’ס. ער האט גוטע קלארע שאיפות, איך האב זייער הנאה.
אזוי ווי דער ברסלב’ער פון עקוואדאר, דער מאיר מיינסטו, ער האט ארויסגעגעבן א ספר’ל “אתה ידעת כל התורה כולה”.
Speaker 2: ער האט א ספר’ל? דער מאיר?
Speaker 1: יא. ער קען, וויאזוי? ער מאכט א סדר, חזרה, וואטעווער, ער האט אויסגעפיגורט וויאזוי. מערכה יאדיר את דרכיך, און נישט מדייק צופיל, אבער סך הכל אזוי דארף זיין.
דער גערער רבי: „מזומן” נישט „קרעדיט”
סך הכל אזוי דארף זיין, מ’דארף קענען כל התורה כולה. ווען איז דא אזא זאך? יעצט לערנען מיר הלכות פסח, איז פסח. מ’דארף קענען גאנץ הלכות פסח קלאר. אזוי ווי די גמרא זאגט “חידודי מביחי”, אדער אזוי ווי דער גערער רבי זאגט “מזומנה”. ער האט א פוינט, מ’דארף עס קענען מזומן, נישט קרעדיט. קרעדיט האט יעדער, דו שטייסט היינט אז יעדער האט קרעדיט. קרעדיט הייסט איך ווייס וואו נאכצוקוקן. מזומן הייסט איך ווייס.
סאו, צו קענען גמרא אזוי איז אפשר נישט ריאליטי, אבער רמב”ם האט זיך געמאכט פאר דעם, ניין?
Speaker 2: יא.
דער מקור: משה רבינו — „שרא משה להם לישראל בהלכות הפסח בפסח”
Speaker 1: און ליובאוויטש…קלעך, ביז די רעיותע. לערנען תורה איז א דאורייתא, אבער דאס אז מ’זאל לערנען תורה, מ’זאל אוועקגיין פון די אנדערע דיני קדימות און גיין צו שלושים יום קודם החג… איך האב דיר געזאגט שוין די גמרא אין מגילה מיין איך, “שרא משה להם לישראל בהלכות הפסח בפסח”. דאס זעט מען פון משה רבינו, ס’איז משמע אז ס’איז ממש די אריגינעלע וועג פון לערנען תורה.
דאס איז נישט בלויז א הוספה — דאס איז דער סדר הלימוד גופא
יא, סאו עניוועי, ס’איז זיכער אז דאס דארף מען טון, און דערפאר אזוי גייט מען טון. איך דארף ענטפערן דעם סאב… ס’איז משמע פון די הלכה איז ממש אז מ’זאל מאכן דאס די סדר הלימוד, נישט אז מ’זאל אנהייבן לערנען הלכות פסח פאר פופצן מינוט נאכן דאווענען. דאס וועט נעמען דא און דארט, און די פוסקים האבן אנגעהויבן פסח, און דאס וועט מען מאכן די ערשטע.
איך לערן שוין פאר שבועות, איז דא די הלכה וואס ס’איז נישטא קיין חומר פון דרייסיג טעג אין לימוד התורה, אזוי אז מ’וויל ממש לערנען וועלכע קרבנות, עומר, שבועות, עומר. אבער בפשטות איז דאס פסח, שבועות, איך מיין דאס איז פסח, אפשר ראש השנה, סוכות.
שאלה: אויף וועלכע ימים טובים גייט „שלושים יום קודם החג”?
אויף וועלכע הלכות גייט ארויף די שלושים יום? פסח. וועלכע יום טובים שטייט די שלושים יום קודם החג? אויף פסח שטייט עס.
Speaker 2: ס’שטייט נאר אויף פסח?
Speaker 1: ס’איז דא אין די פוסקים וואס האבן אנגעהויבן פסח, די ערשטע סימן איז נאר אויף פסח. איז דאס דארף מען איבער וועגן דאס.
די משנה ברורה: מחלוקת צו ס’גייט אויך אויף שבועות און סוכות
אה, די משנה ברורה זאגט אז ס’איז א מחלוקת צו ס’איז נוגע ביי שבועות און ביי סוכות, ווייל די עיקר קומט צו קענען, מ’האט גערעדט צו די קרבנות, די ענין פון קרבנות.
Speaker 2: אזוי זאגט ער?
Speaker 1: יא. פון משה רבינו, פון מיר נעמט ער קרבנות?
Speaker 2: אקעי.
Speaker 1: ביי משה רבינו איז מפורש על פסח שני, רעדט מען פון קרבנות.
Speaker 2: יא, אבער דאס איז די ראיה אז נעבן…
Speaker 1: איך האב געדענקט אז די אנדערע ספרים, ווייל פסח האט אסאך הלכות, אפשר שבועות, סוכות האבן ווייניגער הלכות.
Speaker 2: וואס הייסט אזא זאך?
Speaker 1: נאר טאקע וואס די… יש אומרים?
Speaker 2: יא. יש אומרים.
Speaker 1: דער משנה ברורה ברענגט ביידע זייטן. אדער אז ס’האט צו טון מיט קרבנות, אדער ס’האט צו טון מיט יעדער יום טוב.
קשיא: אויב ס’איז קרבנות, פארוואס לערנט מען הלכות חמץ ומצה?
Speaker 2: ס’איז מאדנע צו זאגן, ווייל דו זאגסט אז ס’הייבט זיך אן מיט קרבנות, אבער נאר זאגסט אז מ’זאל לערנען, איך ווייס וואס, הלכות חמץ ומצה, הלכות שופר. אויב איז די ענין פון קרבנות, דארף מען לערנען קרבנות.
Speaker 1: מ’קען אפשר זאגן אז דו ווייסט נישט קיין קרבנות, אבער דער עצם תקנה איז געבליבן.
Speaker 2: אקעי, מ’דארף נאכקוקן.
פארוואס פסח דארף מער הכנה ווי סוכות
Speaker 1: אפשר קען מען זאגן אז ווייל פסח האט אסאך הלכות, גיין פיס מצה, גלות כלים, ביעור חמץ, וואס אנדערע ימים טובים האבן נישט.
Speaker 2: אבער סוכות האט דאך יא אסאך הלכות, סיי די ד’ מינים, סיי סוכה.
Speaker 1: אבער דער משנה ברורה זאגט אז בעצם די אלע הלכות אין סוכות איז דאך נישט נוגע, ווייל אלע סוכות און אלע לולבים זענען דאך כשר. וואס דו שטייסט דפנות ושלישית אפילו טפח, און רוב לולבים איז דאך רובם כשרים, מיינט עס פעלט נישט אויס.
ראיה פון דער גמרא: „פרוסא עצרת” און „פרוסא חג”
Speaker 2: אבער דו זעסט אז אין די גמרא איז יא דא פרוסא עצרת און פרוסא חג, און מ’רעדט, יא?
Speaker 1: לכאורה לגבי וואס? אז מ’מאכט שוין הכנות.
Speaker 2: יא, לגבי הלכות פון קרבנות, פון ווען די פרוסא חג מיינט האלב פון די דרייסיג טעג, האלב פון די פופצן טעג. זעט מען אז די דרייסיג טעג איז א זאך אויך אין אנדערע ימים טובים, נישט נאר פסח.
Speaker 1: ס’איז נישט דא זייער קלאר ממש א הכרע, אבער מ’זעט אז ס’איז דא א ענין פון די שלשים יום.
תוספות: ביי פורים איז נישטא
תוספות זאגט אז ביי פורים איז נישט דא, חוץ וואס אין מגילה דארף. לאמיר זען תוספות.
Speaker 2: אקעי, דאס איז נישט די זעלבע וואס מ’לערנט יעצט.
Speaker 1: צדיק, צדיק, מ’גייט נישט אריין אין דעם. תוספות זאגט יא.
Speaker 2: קום צדיק, ס’איז נישט נוגע.
Speaker 1: אקעי, צוריק צו די מעות, אקעי? דאס איז אייער גוט. לאמיר צוריקגיין.
דער משמעות פון „מזומן” — קעש אין דער האנט
איך האלט אן נישט. איך האלט אז מען דארף קענען קלאר כל תורה כולה במזומנים, אזוי ווי דער געוועזענער רבי זאגט. נו, וואס הייסט מזומן? קעש דארף מען ווען ס’פעלט דאס אויסצוגעבן, דעמאלט איז די וויכטיגסטע צו האבן די קעש. פארשטייסט? איך מיין אז ס’קומט א זמן וואס מען דארף עס טון, דארף מען די וויכטיגסטע צו האבן די קעש אין די האנט. ס’איז פשט דא עצם.
דיסקוסיע: צי דאס דארף זיין דער סדר הישיבה?
פאר דעם, ווען דו פרעגסט צו מען דארף מאכן אזוי די סדר הישיבה, איך וואלט נישט געטראכט אזוי. ס’הייסט, בכלל, איך ווייס נישט, אפשר סדר הישיבה דארף בכלל נישט זיין אזא זאך, איך ווייס נישט. אבער אויב איז דא א סדר הישיבה, איז מן הסתם נישט אז ס’גייט אזוי. ס’איז א סדר, און אזוי איז די אויסקוק.
איי, איר קענט מאכן א סדר אזוי, און זאגן אז א גאנץ יאר איז גענוג ווען ס’טאטשט אויף א הלכה אין חושן משפט, דו ווייסט נישט, א זאך וואס האט צו טון מיט א מעגל השנה, עס גייט זיך זיכער געשען. יענץ דארף זיין מזומנים ומוכנים, ווייל דארפסט איך וויסן וואס עס טוט זיך. דאס איז דער עס צעפטער ווייל ברענגעסט דיך צעקל, דאס איז דא פארשטארט בפירוש, א שוינע צעפטער מאכן.
אבער אויב מען מ’מרחיב דער חייב שאלה ודשים אויף אלע ימים תורים, ווען ער ווייל נאך זיין פונקען מיין קענקי פורים, איז די א תורה מטייל לענגעסט.
דער מאירי: לערנען מסכתות מועד ביי יעדע מועד
איך האב שוין געזאגט אז דער מאירי, וואס זאגט אויף די עולם לערנט מועד, ווערן יעדע מועד, אדער ווען גייט ער לערנען. איך האב שוין געזאגט אז די מאירי זאגט אז די זאלבן די יוצא, שבת הגדול ביי די פיוטים זאגט מען עלכס פצוש, אז ענעמער נישט צו זאגן אז דער זעהסט אליינט אין טעם געבאדערט, די זאלבן זאך ווי דו זאגט די מאירי, און נישט אזוי האט ער געזיכט אלע בזכות, ווייל עס איז דאך נישט למעשה די מנהג פון תמידי חכמים. ווערן זיך וועכער, עס איז דא תמידי חכמים וואס פון זיך וועלכער.
דער שולחן ערוך הרב (בעל התניא)
דער בעל התניא שרייבט, יא אז די דין שאלים אז די מטחכם מוז פאר לערנען שורים, און מער נישט דא, ווייל אלעס פארט אינס צברים. דער שאלים ווען דארפטשטער מושט פארט אויסלערנען די עולם, היינט איז נישט דא דער חיוב וואס איז אמאל געווען, ווייל יעדער איינער קען נעמען א משנה ברורה. אבער דאס איז א מצוה על כל אחד ואחד צו לערנען הלכות הרגל עד שיהא בקי בהם, אזוי פסק’נט דער שולחן ערוך הרב אין הלכות תולעים.
יא, אקעי, שוין. לאמיר זען, לאמיר זען.
Speaker 2: דו קוקסט אריין אין מער מקומות, ווערט דיר געזאגט אז דאס מיינט, מזומן מיינט אז מ’ווייסט קלאר.
Speaker 1: אקעי.
דיגרעסיע: דער ווארט „וועד” — בית הוועד
ווער איז דער מנקה יגריב?
Speaker 2: איך ווייס נישט.
Speaker 1: ס’איז א ספר אין די בעק פון די גמרא’ס, ניין?
Speaker 2: יא, יענקי.
Speaker 1: ניין, ווייל ער זאגט אן אינטערעסאנטע זאך. אז די רש”י זאגט שאין לומדין הלכות הפסח בבית הוועד שלא ישמעו עם הארץ. אקעי, ס’איז דא אין די בית הוועד, און אין די בית המדרש. אז בית הוועד מיינט אזוי ווי די סנהדרין, מער ווייניגער, ווי מ’פלעגט מכריע זיין אויב ס’איז דא הלכות פון… איך פארשטיי אזוי. אויב ס’איז דא הלכות כלליות וואס מ’דארף מכריע זיין.
Speaker 2: ציבורי.
Speaker 1: דו ווייסט אזוי וואס וועד מיינט סנהדרין? ווייל ער זאגט אז אויף דעם ווארט איז נישטא קיין שום ווארט פון די תורה. ס’איז א ווארט וואס די חכמים האבן מתקן געווען, האבן זיי געמאכט אויף די ערשטע סימבאל פון זייער בית הוועד.
Speaker 2: אבער וואס מיינט א ענין פון אסיפה, יא?
Speaker 1: וואס ער מיינט מיט וועד איז אסיפה, ווייס איך, אבער פארוואס… פון וואו קומט די ווארט ווייס איך נישט.
אקעי, העלאו, אונז שטערט מיר נאך די צייט.
Speaker 2: אקעי.
Speaker 1: אקעי, זייער גוט. אונז שטערט נישט די צייט, ס’איז א משושי אורתא פטורי דאורייתא. אקעי, לאמיר עולה זיין שישי. זאגט די הייליגע יום טוב.
שורש פון „וועד”
Speaker 2: אפשר קומט די ווארט פון די לשון “מקורב ונועדתי”. ס’איז נישט די שורש ו-ע-ד, ס’איז די שורש י-ע-ד.
Speaker 1: נו, י-ע-ד. אבער ס’איז דאך א ו’ און אן א’ דארט אינדערמיטן.
Speaker 2: נאכדעם, אפשר איז עס אזא… עס ארבעט אפשר מיט די ווארט “לעולם ועד”. מ’האט גערעדט איבער די ווארט “ועד”. ס’איז דא לעולם ועד. ס’איז דא אזא ווארט אין די תורה, לעולם ועד.
Speaker 1: ניין, צו די טייטש נישט. אבער די ווארט איז דא. אבער די טייטש איז נישט אזא… וואס טייטשט לעולם ועד?
Speaker 2: איך ווייס נישט. איך פארשטיי נישט וואס דו זאגסט. לעולם ועד, השם ימלוך לעולם ועד.
Speaker 1: זע תוספות, אז ועד איז א לשון פון… די שורש איז נישט ועד, דאס איז זיכער. לעולם ועד, כולי, לעולם ועד. וויאזוי מ’איז מסביר די ווארט ווייס איך נישט. און ער זאגט אז דער שורש פון נוד איז י-ד-ע, עס איז קיינמאל נישט, עס שטייט נישט קיינמאל קיין התעוררות.
Speaker 2: נוד איז מלשון יעד, מלשון עושר?
Speaker 1: יא, עס איז פון לשון, דער שורש איז י-ד-ע, דאס איז דער שורש.
Speaker 2: פארוואס, יא, נוד איז א לשון
פרק ו: מצות אכילת מצה — הלכה ו
דיון לשון’י: שורש “נועד” און “ועד”
Speaker 1:
פארוואס…יא, “נועד” איז א נפעל פון י-ע-ד. פארוואס איז נישטא אפילו נישט איין מאל “יעד” אין די תורה? ווייס איך נישט. אבער דאס איז וואס ער טענה’ט. איך האב געקוקט אין דיקשאנערי.
כלפי מה דברים אמורים, ס’קען זיין אז ס’איז דא אן אנדערע צורה וויאזוי מען זאגט די זעלבע שורש, און אמאל קומט עס ארויס מיט א ו’. רבי מנחם בן סרוק זאגט…
Speaker 2:
איך ווייס, רבי מנחם בן סרוק זאגט אז ס’איז נישטא קיין ו’ בכלל. ס’איז נישטא קיין ווארט וואס הייבט זיך אן מיט א ו’ וואס איז אן עיקר אות.
Speaker 1:
דאס האב איך געמיינט טאקע קודם.
Speaker 2:
פארוואס ענטפערט ער נישט דאס? אז “עד” און “ועד” מיינט די זעלבע זאך. וואס איז די ו’?
Speaker 1:
א גוטע שאלה. אבער דאס איז דער טייטש. אלע מפרשים זאגן אז ס’איז ווי לשון “עד”. ס’איז נישטא קיין שורש ו-ע-ד. ס’איז ע-ד. אדער ע-י-ד קען זיין דער שורש, וואטעווער. אבער ס’איז נישטא קיין שורש ו-ע-ד. אזוי זאגן אלע צדיקים. קענסט זיך נישט בויען קיין ווערטער פון דעם.
Speaker 2:
עדות אדער עפעס אזוי?
Speaker 1:
יעדער וועט זאגן אז דאס איז א טעות, ס’איז נישט דא אזא ווארט. וואס איז עד? לעולם ועד. וואס מ’האט מיר עס געוואלט ספעלן איז נישט פונקטליך פארוואס עס ספעלט אזוי צו זיין. ס’איז ווי ידי והוסיף, לעולם ואוד, ס’איז נישטא אזא זאך.
יא, סאו נועד איז יועד, דאס קומט בעצם פון אפשר אפוינט, ער זאגט אפוינטינג, אדער אן אפגעשטימטע, אדער אן אפגעשמועסטע. קיום היעוד, אזויווי קיום הנבואה, יעוד מיינט א זאך וואס איז באשטימט פאר די פיטשער. יעוד מיינט מזומן, מועד, אדער נועד, אלעס האט זיך. סאו מקום מועד קען זיין אזויווי אן התפתחות פון דעם ווארט.
עד עולם און לעולם ועד איז די זעלבע זאך. אמאל שטייט אין פסוק עד עולם, אמאל שטייט לעולם ועד. עד און ועד איז אין דעם חשבון די זעלבע זאך. עד עולם, לכו זרעך אתן עד עולם, און שמו ינון לעולם ועד.
אפשר זאגן מיר לשון זימון, לשון אוועקגעשניטן אויף א באשטימטע צייט. פארשטייסט? אבער דו קענסט זאגן אז ווייט ווייט אויך דאס לכתחילה. אבער דאס איז נישט קיין לשון הקודש, נישט קיין לשון מקרא, איך ווייס נישט, לשון חכמים.
Speaker 2:
אקעי, אלא, פארוואס ווערן אונז טאקע פאר אלע מיינע זייטיגע? הרי עד, הרי עד מיינט די בערג וואס גייען שטיין אויף אייביג, יא? אפשר איז עס מלשון עדות פון דעם, אן עדות וואס געבט תוקף ויציבות.
Speaker 1:
מ’דארף טשעקן ר’ צדוק, ער האט זיכער א פלאפל אויף די דבורה.
הלכה ו: מצות עשה לאכול מצה בליל ט”ו ניסן
Speaker 1:
אקעי, יעצט גייען מיר ווייטער. אקעי, קום, קום, מיר דארפן גיין ווייטער צו די…
שוין, זאגט דער הייליגער… נמנה עליו ששי, זאגט דער הייליגער רמב”ם, מצות עשה מן התורה. אקעי, לאכול מצה בליל חמשה עשר.
סדר המצוות — איסורי חמץ און מצות מצה
שוין, אקעי, איז מער ווייניגער די ערשטע פינף פרקים האבן גערעדט וועגן די איסורי חמץ, דא וועגן דעם וויפיל איסורים ס’איז דא וועגן חמץ, א באנטש פון זיי. הרי עד, איסור חמץ איז… דער רמב”ם האט אנגעהויבן מיט שלא לאכול חמץ אף ביום ראשון, תשביתו, שלא לאכול חמץ כל שבעת, תערובת חמץ, בל יראה בל ימצא. דאס זענען די זעקס מצוות וואס זענען אלע רעדן וועגן די איסור פון חמץ. יעצט האלטן מיר ביי די איין מצוה פון לאכול מצה בליל פסח. די זיבעטע מצוה וואס דער רמב”ם ברענגט.
ביאור הרמב”ם
עס איז מצות עשה לאכול מצה בליל חמשה עשר, אזוי ווי ס’שטייט “בערב תאכלו מצות”. די מצוה נוהג בכל מקום ובכל זמן, דהיינו נישט נאר ווען מ’מאכט די קרבן פסח, און נישט תלוי אין קרבן פסח אז דו עסט עס, ולא תלוי אכילתה בכלל בקרבן פסח, אלא היא מצוה בפני עצמה.
Speaker 2:
יא, הגם ס’שטייט “על מצות ומרורים יאכלוהו”, וואלט מען געקענט טראכטן אז ס’איז נאר מיט די מרורים, אבער חז”ל האבן אנגענומען די דעות אז ס’איז דא אן עקסטערע מצוה פאר זיך נישט קיין ענין, אבער אזוי האבן זיי פארשטאנען.
Speaker 1:
די פסוק “בערב תאכלו מצות” איז זייער א שוואכע מקור, און וואס איז די פשט אריין נאר אין די פסוק? פארוואס זאל דאס זיין צוזאמען מיט די קרבן? לייען די פסוק, וואס שטייט די פסוק צענדיג?
דיסקוסיע: דריי באזונדערע שאלות אין דער מצוה
שאלה א: איז בכלל דא א מצות עשה לאכול מצה?
Speaker 1:
ס’איז דא צוויי זאכן, ס’איז דא דאס וואס נאר דא א מצוה בליל חמשה עשר, און ס’איז דא אז ס’איז בכלל דא א מצוה. ס’איז צוויי אנדערע זאכן, רייט?
נאמבער וואן, וואס אונזער ענין איז, איך האב געזאגט, “שבעת ימים מצות תאכלו אך ביום הראשון תשביתו שאר מבתיכם”, איך האב נאכדעם דיר געזאגט די פסוק “בערב תאכלו מצות”.
Speaker 2:
אקעי, דאס שטייט נישט צוזאמען מיט קרבן פסח. א פסוק פארדעם איז “והיה היום הזה לכם לזכרון”, און נאכדעם זאגט ער די פסוק “בערב תאכלו מצות”.
Speaker 1:
אה, אקעי. אבער וואס איז די פלא פארוואס מ’זאל זאגן אז די ערשטע נאכט איז א מצוה? ווייל די פסוק זעט אויס יענע נאכט זאלן זיי אנהייבן עסן די מצות. אקעי, דאס לאזט מען וויסן וויאזוי די חז”ל האבן אפגעטיילט.
עס איז דא צוויי אנדערע זאכן. איינס, אז ס’איז בכלל דא א מצוה פון עסן מצה. ווייל ס’וואלט געקענט זיין אז די פסוק רעדט, ס’זאגט נישט אז ס’איז בכלל דא א מצוה, נאר ס’זאגט מ’זאל נישט עסן קיין חמץ, און וואס זאל מען יא עסן מיט די ברויט. איך מיין אז דאס איז וויאזוי חז”ל פארשטייען, אז די אנדערע טעג איז נישט קיין חיוב.
שאלה ב: איז די מצוה נאר עם הפסח?
Speaker 1:
ס’איז דריי דיפרענט טינגס. איינס, אז ס’איז בכלל דא א מצוה צו עסן מצה. אפשר מיינט עס נאר מ’זאל נישט עסן חמץ? אוודאי, אפשר איז עס פשוט, מ’גייט עסן א צידה, וועלן זיי נישט עסן קיין צידה חמץ, ס’וואלט נישט געווען קיין מצוה צו עסן מצה. בכלל נישט דא אזא מצוה. דאס איז איין פשט וואס מ’וואלט געקענט זאגן. אזויווי דו זאגסט, אזא גדרות חז”ל, און לערנען דיך טאקע אזוי לגבי אנדערע זאכן אז ס’איז נישטא אזא מצוה.
די צווייטע שאלה איז, אפשר איז יא דא אזא מצוה, אבער נאר “עם הפסח”. אזויווי ס’שטייט אין די פסוקים פון “על מצות ומרורים יאכלוהו”. אויב דו וועסט קוקן אין מיין בוקלעט פון אלע מקורות פון פסח, וואס הייסט פסח כהלכתו, וועלן מיר קענען זייער קלאר זען וואס ס’שטייט. אמת? דו ביסט מסכים? חמץ ומצה. דו ביסט מסכים? האסטו מיין בוקלעט? דו, דו, איך האב איינס. דו קענסט זען.
אנאליז פון די פסוקים אין פרשת בא
Speaker 1:
אויב מיר גייען קוקן דא, גייט מען זען… קוק, מ’רעדט דאך דא אין די פסוקים אין בא, יא? ס’שטייט אזוי, אנפאנג שטייט, “ואכלו את הבשר בלילה הזה צלי אש ומצות על מרורים יאכלוהו”. דאס איז די ערשטע מאל מ’זעט מצות. אפאר פסוקים שפעטער שטייט, “והיה היום הזה לכם לזכרון וחגותם אותו חג לה’ לדורותיכם חוקת עולם תחגוהו”. לכאורה קען מען פארשטיין אז דא האט מען שוין געענדיגט צו רעדן וויאזוי מ’זאל מאכן די קרבן פסח. און יעצט זאגט מען א נייע מצוה פון “שבעת ימים מצות תאכלו אך ביום הראשון תשביתו שאור מבתיכם כי כל אוכל חמץ”, און אזוי ווייטער. מ’קען יא לערנען פשטות המקרא אזויווי די חז”ל, ס’שטימט שיין.
אין וועלכע נקודה? אז די פסוק רעכנט אויס די ערשטע מאל מצות, רעכנט ער עס אויס טאקע אלס א חלק פון אכילת פסח, “על מצות ומרורים יאכלוהו”. אבער די פסוק ענדיגט צו די שמועס פון קרבן פסח מיט די ווערטער, “והיה היום הזה לכם לזכרון וחגותם אותו חג לה’ לדורותיכם חוקת עולם תחגוהו”. און דא הייבט זיך אן א נייע מצוה, “שבעת ימים מצות תאכלו אך ביום הראשון תשביתו שאור מבתיכם”, “וביום הראשון מקרא קודש”, און ווייטער “ושמרתם את המצות”, “בראשון בארבעה עשר יום לחודש בערב תאכלו מצות”. די פאר פסוקים אלס אן עקסטערע מצוה פון חמץ ומצה. וואס איז נישט קאנעקטעד מיט קרבן פסח.
שאלה ג: איז די מצוה נאר בליל ט”ו אדער אלע זיבן טעג?
Speaker 2:
און יעצט וועלכע פון די דריי זאכן רעדסטו וועגן צדיק? ס’איז דא דריי אנדערע זאכן, רייט? ערשטע שאלה איז, איז בכלל דא א מצוה צו עסן מצה? אדער ווען ס’שטייט עסן מצה מיינט עס נאר נישט צו עסן חמץ? דאס האבן מיר נישט געלערנט פון דעם מקור בכלל, רייט?
Speaker 1:
ניין, מ’האט עס נישט געלערנט.
Speaker 2:
וואס? מ’האט עס יעצט, יעצט אין אנדערע שעה’ן?
Speaker 1:
דאס אז מ’מוז עסן מצה, רייט? ס’איז א חיוב צו עסן מצה. דאס שטייט נישט אין ערגעץ.
Speaker 2:
שטייט יא, שטייט יא.
Speaker 1:
וואו שטייט עס?
Speaker 2:
ס’שטייט אין פסוק, “שבעת ימים מצות תאכלו”.
Speaker 1:
יא.
Speaker 2:
“אך ביום הראשון תשביתו שאור מבתיכם”. ס’שטייט אז מ’זאל זיין ביזי אז ס’זאל נישט זיין קיין חמץ. און נאכדעם זאגט דער פסוק, ביום הראשון איז עס ספעציעל א מקרא קודש. און נאכדעם זאגט דער פסוק נאכאמאל, “ובערב תאכלו מצות”.
Speaker 1:
אקעי, איך האב נישט געטראפן א פלאץ. איך קען זען ווי די חז”ל האבן געזען דא פון די פסוקים אז די ערשטע טאג איז נישט, ווייל די ערשטע טאג איז אויך מקרא קודש, ווייל די פסוק רעכנט דא די ערשטע טאג פיר מאל.
דיסקוסיע: “מצות תאכלו” — מצוה אדער בלויז עצה?
Speaker 1:
זיי האבן אלע קלאר פארשטאנען אז אלע מאל ווען ס’שטייט “מצות תאכלו”, חוץ אפשר איין מאל, אבער אלע מאל מיינט עס נישט עסן מצה ממש, און זיי זענען אינגאנצן גערעכנט, ווייל כמעט אלע מאל קומט דאס צוזאמען מיט א איסור צו עסן חמץ. “מצות יאכל”, “לא יראה לך חמץ”. יעצט, קען אוודאי א נארמאלער איד פארשטיין, אוודאי מ’גייט עפעס עסן, מ’גייט נישט פאסטן פאר זיבן טעג, רייט? און עסן מיינט אז מ’גייט עסן ברויט, ס’איז נישט געווען אין יענע צייטן פאטעטא טשיפס צו עסן. ממילא אוודאי גייט מען עסן ברויט. זאגט די פסוק, זאלסט עסן מצה און נישט חמץ. אבער ס’ווערט נישט קיין מצות עשה, וואס אויב איינער וויל דוקא יא עסן פאטעטא טשיפס, וואס דאס איז די גאנצע שאלה. אויף דעם שטייט נישט, נישט נאר די ערשטע טאג. בכלל, איך רעד נישט… דו רעדסט די גאנצע צייט פון די דריטע זאך, וועגן די ערשטע טאג און די זיבעטע טאג.
אקעי, די ערשטע סטעפ איז, אז דאס אז מ’זאל עסן מצה, און נישט נאר אז מ’זאל נישט עסן חמץ וואס ממילא גייט מען עסן מצה אפשר, אבער נישט בתור מצות עשה, וואס אויב איינער וויל דוקא עסן פאטעטא טשיפס, דאס שטייט נישט בפירוש אין די תורה. מ’קען עס לערנען אז ס’איז א חיוב, מ’קען עס לערנען וואס מ’וויל, אבער ס’שטייט נישט.
Speaker 2:
דו זאגסט אזוי קאטעגאריש ס’שטייט נישט. ס’שטייט א לשון ציווי.
Speaker 1:
ווייל מ’קען אוועקדרייען די לשון ציווי, אזוי זעט מען אז עס איז אלעמאל אזוי. נאר וואס זאגט דער פסוק? “ד’ תאכל עליו מצות”. זאל מען זאגן אז די תורה איז א קורצע פסוק פאר דיין דייעט, ווייל איך וויל דיך אוועקנעמען דיין חמץ, וועגן דעם געב איך דיר אן עצה, איז גרייט נישט אז די עצה פון די ווארט מצה איז די חלק פון די ווארט, די חסרון נישט חמץ, דו פארגעסט עפעס. ניין, זאלסט נישט עסן חמצ’דיג, נאר זאלסט עסן מצ’דיג. נו, נו, אבער
מצוות אכילת מצה – צי עסן מצה אלע זיבן טעג איז א מצוה?
מחלוקת: צי “מצות תאכלו” איז א מצות עשה בפני עצמה?
די טענה: “מצה” מיינט בלויז “נישט חמץ”
Speaker 1:
ער זאגט קאטעגאריש, ס’שטייט נישט. ס’שטייט א לשון ציווי, און מ’קען אוועקדרייען דעם לשון ציווי און זאגן אז דאס איז אן עצה טובה. אבער ס’שטייט אין פסוק “שבעת ימים תאכלו מצות”. צו זאגן אז די תורה זארגט זיך פשוט פאר דיין דייעט, ווייל איך האב דיר אוועקגענומען דיין חמץ, וועגן דעם געב איך דיר אן עצה, איז גראדע נישט אזוי קלאר. די טייטש פון די ווארט מצה איז דאך אפילו נישט חמץ, דו פארגעסט עפעס. דו זאלסט נישט עסן חמץ’דיג, נאר דו זאלסט עסן מצה’דיג.
Speaker 2:
נו, נו, אבער צו זאגן אז די תורה זאגט דיר דאס סתם ווייל די תורה זארגט זיך אז דו גייסט נישט האבן וואס צו עסן, איז לאוו דווקא. עס איז יא א מצוה.
Speaker 1:
פשוט’ע אידן גלייבן אז עס איז יא א מצוה. די שאלה איז, דו זאגסט אז עס איז נאר אן עצה טובה די ערשטע טאג פון די משנה. דו ביסט נישט גערעכט. דו ביסט נישט גערעכט. פארוואס נישט? ווייל פשוט’ע…
Speaker 2:
איך האב נישט געזאגט אז ס’איז נאר אן עצה טובה. דאס איז נאך נישט די שאלה, רייט? נישט עסן מצה און יא עסן חמץ על פי פשט איז צוויי וועגן וויאזוי צו זאגן די זעלבע עקזעקט זאך.
Speaker 1:
נישט ממש.
Speaker 2:
יא, ממש. בקיצור, דו האסט אן איסור אז מען ברענט, ארויסווארפן אלע חמץ. מ’רעדט נישט פון יא עסן, מ’רעדט פון נישט עסן. דו זאלסט עסן פון בהמה. מ’רעדט נישט פון וואס מ’קען עסן, מ’רעדט פון וואס מ’קען נישט עסן.
די טענה: נארמאלע מענטשן עסן יעדן טאג ברויט
Speaker 2:
נארמאלע מענטשן עסן יעדן טאג ברויט. אזוי זעט מען אין כל התורה כולה אלעמאל. דאס איז נישט קיין פוינט, רייט? אוודאי. דאס איז דאך די נארמאלע סעודה. ס’שטייט נישט קיין איין מאל אין די תורה “עסט ברויט”. עסט ברויט ווייל מ’עסט ברויט.
Speaker 1:
אבער וואס דען עסט מען? מ’זאל עסן קארטאפל טשיפס?
Speaker 2:
מ’רעדט מען דאך. אויב דו ווילסט דווקא… נו, נו, חלילה, ס’איז נישט קיין דזשאוק. ס’איז נישט קיין המצאה. אלעמאל אין היום הזה, נארמאלע מענטשן עסן ברויט יעדן טאג.
די נפקא מינה: ברכה, לשם יחוד, און דער “פאני מענטש” קעיס
Speaker 2:
אקעי, סאו די גאנצע שאלה, די גאנצע נפקא מינה וואס אונז פרעגן צו ס’איז א מצוה, רייט? האט אזוי צוויי לעוועלס, די גאנצע נפקא מינה וואס אונז רעדן יעצט. די ערשטע שאלה איז, איינס, צו מ’מאכט א ברכה, צו מ’מאכט איבער דעם “לשם יחוד”, צו ס’איז א הייליגע מצוה אדער נישט, רייט?
ווייל פראקטיש, פראקטיש האלטן זיך היינטיגע צייטן, אפילו לויט די וואס האלטן אז ס’איז נישט קיין מצוה צו עסן מצה, פראקטיש עסן אלע אידן מצה די זיבן טעג, חוץ אפאר, ווי זאגט מען, די ליסקער חסידים. עקזעקטלי, חוץ די ליסקער חסידים עסט יעדער איינער מצה אלע זיבן טעג.
Speaker 1:
פארוואס זאלן זיי דארפן רעפרעזענטן?
Speaker 2:
איין מינוט, דו פרעגסט א גוטע קשיא, צו מען קען עסן פאטעטא טשיפס. נו, נו, מען קען. אבער, רייט? סאו דאס איז די ערשטע שאלה. דאס איז נישט קיין ברכה, דאס איז נישט קיין גרויסע שמחה. סאו דאס איז איין שאלה. איך ווייס שוין, חז”ל בכלל האבן א קאנצעפט אז עס איז דא א ברכה. איך זאג נישט א ברכה, עס איז א מצוה. עס איז א שאלה צו עס איז א מצוה. איך זאג נישט אז עס איז א מצוה.
למאי נפקא מינה? למאי נפקא מינה? אנדערע טעג, חס ושלום, אויב דו ווילסט עסן נאר… אגעין, אגעין, דו האסט אראפגעלייגט א שטארקע נאגל אז יעדן טאג עסן מענטשן ברויט. נארמאלע מענטשן.
Speaker 1:
דו רעדסט פון די מענטשן אין יוראפ וואס דו קענסט, וואס עסן ברויט. וואס איז מיט די אנדערע מיליאנען מענטשן וואס עסן נאר רייז, און די אנדערע מיליאנען מענטשן וואס עסן נאר קארטאפל אדער אדער אדער…
Speaker 2:
ניין, ניין, ניין, ניין, דאונט סעי דעט, דאונט סעי דעט. דאס איז נישט אמת, דאס איז נישט אמת. פליז, איי דאונט לייק דיס פאוסט-מאדערן שטותים. די תורה רעדט פון מענטשן. ווען די תורה וואלט געגעבן געווארן אין עיזשע, וואלט עס געשטאנען וועגן רייז. יעצט רעדן מיר פון די תורה וואס איז געגעבן געווארן אין מעסאפאטעמיע, וואס דארט איז די נארמאלע זאך וואס יעדער מענטש עסט יעדן טאג איז ברויט. נישט נהמא אברהם, מער איז ברויט. די נארמאלע סדר איז אזוי. דו קענסט זען ראיות פאר דעם. דו שטייט נישט… איך טענה’ן זיך נישט מיט דיר.
די שאלה: צי “עסן מצה” איז א מצוה בפני עצמה?
Speaker 2:
סאו, דאס איז נישט די פוינט. די שאלה איז נאר עפעס אנדערש, רייט? סאו ממילא, אויב עס שטייט א פסוק “עסט א געוויסע סארט ברויט” – לאמיר עס אנדערש זאגן קלארער: עסן מצה און נישט חמץ מיינט “עס א געוויסע סארט ברויט”, רייט? די תורה האט נישט אינווענטעד א נייע זאך וואס הייסט מצה. עס איז דא אלעמאל געווען די צוויי סארטן ברויטן. איז זיבן טעג וואס דו עסט א געוויסע סארט ברויט. זייער גוט. דאס איז כולנו מסכימים אז דאס שטייט.
Speaker 1:
איין מינוט, היינט איז דא אנדערע זאכן.
Speaker 2:
כולנו מסכימים אז דאס שטייט, שטימט? כולנו מסכימים אז דאס שטייט. די שאלה איז נאר, דאס איז א מצוה, רייט? אסור איז עס צו עסן אנדערע סארט ברויט, דאס שטייט מפורש. דו וועסט זען אז דו באקומסט כרת פארן עסן אנדערע סארט ברויט.
אבער וואס אויב איינער וויל פאסטן? נאר ער וויל, רייט? אגעין, נאר וואס איז די גאנצע נפקא מינה פון דעם? אין די נארמאלע קעיס – די תורה רעדט אלעמאל פון די נארמאלע קעיס, רייט? מיר זוכן נישט יעצט א יוצא מן הכלל, א פאני מענטש, רייט? אין די נארמאלע קעיס, אוודאי זיבן טעג עסן מיר מצה, דאס איז נישט קיין ספק, און דאס שטייט מפורש אין די פסוק, רייט?
די צוויי שאלות: ברכה און חיוב
Speaker 2:
נאר ווי הייבט זיך אן די שאלה? הייבט זיך אן צוויי זאכן: אדער צו מיר מאכן א ברכה זיבן טעג אויף אזא סארט ענין, אדער די וועג ווי די גמרא לערנט און זאגט דאס געווענליך איז, וואס איז אויב איך בין א פאני מענטש און איך וויל עסן פעפערס אלע זיבן טעג? א מאדנע בריאה. איז צי איז די פשט אז עס איז א חיוב? וואס מיינט א חיוב? אז דו באקומסט אן עונש? שרייט ער, “דו זאלסט נישט עסן מצה, אבער אויך נישט עסן חמץ, נאר עסן איך ווייס נישט וואס”? ביסט א שייגעץ? אדער ניין, דאס איז נישט קיין עבירה. די תורה זאגט נאר אז אויב דו עסט ברויט, זאלסטו עסן אזא סארט ברויט. דו עסט נישט קיין ברויט בכלל, ביסט אן באטלן בריה, איך ווייס נישט, אבער דו האסט גארנישט געטון קיין עבירה.
די ראיה: ס’שטייט נישט קיין כרת פאר’ן נישט עסן מצה
Speaker 2:
יעצט, פאר די צווייטע הלכה, אז עס זאל זיין א מצוה חיוב’ית צו עסן מצה at any point, שטייט נישט אין ערגעץ אין די תורה. At least, as long as we understand, די פשוט’ע פשט מיינט סך הכל “עס א געוויסע סארט ברויט און נישט אן אנדערע סארט ברויט”. דאס וואס עס שטייט בלשון חיוב “מצות תאכלו”, שטייט די זעלבע זאך בלשון שלילה “ולא תאכל חמץ”, מיינט עס ביידע די זעלבע זאך. אמת?
Speaker 1:
יא, איך וואלט געווען אראפגעלייגט די זעלבע שמועס מיט די אנדערע שפראכן.
Speaker 2:
מ’קען זאגן אז די תורה זאגט אז עס איז א מצוה, מ’קען זאגן אז די תורה זאגט אז עס איז א רשות. למעשה זעען מיר אין ש”ס אז חז”ל האבן גענומען אן אנדערע מהלך, זיי האבן געזאגט אז אלע טעג איז עס א רשות.
דיסקוסיע: וואס הייסט “רשות”?
Speaker 1:
איך ווייס נישט וואס דו מיינסט “רשות”. איך זאג נישט אז עס איז א רשות. איך זאג נישט אז עס איז א רשות. איך זאג דיר יעצט… רשות איז שוין א קאנצעפט פון הלכה. איך זאג דיר וואס עס שטייט אין די חומש. עס שטייט נישט “רשות”.
Speaker 2:
וואס הייסט “מצה איז רשות”? וואס הייסט דאס “רשות”?
Speaker 1:
וואס הייסט דאס “רשות”? איך וויל נישט אריינגיין אין די שמועס פון רשות. רשות איז ווען מ’רעדט פון א מצוה. דאס איז די פשט. דו זאגסט מ’זאל עסן מצה, ווייל מ’קען נישט עסן חמץ, זאל מען עסן ברויט אויף מצה.
Speaker 2:
ניין, ניין, that’s what you’re saying. You keep on going back to this. דאס איז א כעין עצה טובה.
Speaker 1:
וואס הייסט עצה טובה? דו ווילסט עסן ברויט, עסטו נישט חמץ. That’s all.
די שאלה: צי שטייט אין תורה א חיוב צו עסן?
Speaker 2:
פון וואו זאל קומען די פאני זאך פון א חיוב צו עסן? בכלל, שטייט מיר בכלל נישט ווען ערגעץ אין די תורה אז ס’איז דא א חיוב פון עסן בכלל? אין דיין חומש שטייט ערגעץ אז מ’דארף עפעס אמאל עסן?
Speaker 1:
טויזנט מאל!
Speaker 2:
אה, קרבנות, מעשר שני, ביי אלע קרבנות און…
Speaker 1:
איין מינוט, איין מינוט, קלאר, לאמיר זיין קלאר. וואו שטייט אין די תורה א חיוב אז מ’דארף עפעס עסן? ברענג מיר די פסוק.
Speaker 2:
“וביום השביעי יאכלו ממחרת ה…” וואס? וואס? וואס? איך זאג דיר מער פון א פסוק, איך וועל דיר ברענגען א ויקרא.
Speaker 1:
אקעי, ברענג א ויקרא. ווייז מיר איינמאל וואו עס שטייט א מצוה צו עסן עפעס. לאמיר הערן, לאמיר שוין הערן.
Speaker 2:
איך ווייס נישט אויב די תורה האט א מצוה צו עסן זאכן. נישט, איך מיין, איך זאג נישט איך ווייס נישט, אבער איך מיין אז ס’איז נישט קיין אזא סימפל זאך. בכלל, די קאנצעפט פון א מצות עשה וואס מ’דארף טון אין די וועג, ווייס איך נישט אויב ס’שטייט אין די תורה. איך וואלט געוואלט וויסן אפשר דאס איז א שאלה.
די ראיה פון ברית מילה
Speaker 2:
און אויך, you would expect… אה, איך ווייס יא וואו ס’איז דא א מצוה צו טון עפעס. למשל, ס’איז דא א מצוה צום ברית מילה. שטייט, ווער ס’גייט נישט חלילה זיין ברית מילה גייט ער באקומען כרת. ווייסטו קלאר אז מ’דארף דאס טון, ס’איז נישט קיין אפשענעל זאך. און דא למשל שטייט זייער קלאר אז כרת באקומט מען נאר פאר’ן עסן חמץ, ס’שטייט נישט אז מ’באקומט כרת פאר’ן נישט עסן מצה.
Speaker 1:
וואס איז נישט קיין מצוה איז דאך כרת? ס’איז א חילוק א מצוה.
די תורה זאגט קלאר וואס מ’זאל טון
Speaker 2:
נאכאמאל, איך וויל דיך א ראיה זעהן לעיצומו של ענין, נישט אז מ’קען זאגן, קען מען זאגן אויך אז ס’איז דא איינער וואס האלט אז ס’איז א מצוה. איך מיין, לעט’ס בי ריעל, ס’איז נישט. ווען די תורה וויל קלאר אז מ’זאל עפעס טון, זאגט זי פונקטליך וואס מ’זאל טון. און געווענליך זאגט זי אפילו וואס ס’וועט געשען אויב מ’וועט עס נישט טון. ווייל דאס איז א וועג וויאזוי אונז קענען זיכער וויסן קלאר אז מ’זאל עס טאקע טון. זעסטו אז אפילו אין דעם ענין ווען די תורה וויל קלאר, געבט זי כרת פאר נישט. משא”כ פאר יא עסן מצה, שטייט נישט גארנישט.
די פסוק: “עסט מצה ווייל ווער ס’עסט חמץ באקומט כרת”
Speaker 2:
און ס’שטייט דאך ממש א דבר והיפוכו. ס’שטייט, עסט מצה, ווייל ווער ס’עסט חמץ באקומט כרת. קוק אן דעם פסוק, יא?
Speaker 1:
וואס הייסט עסט מצה ווייל ווער ס’עסט חמץ באקומט כרת? ס’איז דאך נישט קיין דבר והיפוכו, על מה פשוט’ע פשט איז דאס?
Speaker 2:
יא, עסן מצה מיינט סך הכל צו זאגן עס נישט חמץ, רייט? די זאך האבן מיר נישט שוין געשמועסט פאר יארן צוריק?
די גמרא אין פסחים ק”ח
Speaker 1:
אין ק”ח האט די גמרא וועגן דעם נישט לויט די פשוט’ע מקרא צוגאנג, נאר מיט די שלש עשרה מדות שהתורה נדרשת בהן. אבער די גאנצע מחלוקת האמוראים פארוואס מצה איז יא אדער נישט א דאורייתא, און שפילט זיך ארום מיט די פסוקים מיט די “אך ביום הראשון תשביתו”, “מה שביעי רשות”, “דבר שהיה בכלל ויצא מן הכלל ללמד”, אויף נאר אויף אים.
Speaker 2:
קענסטו פארשטיין וואס איך זאג? איך האב אסאך א גרעסערע פראבלעם מיט די עצם איידיע אז ס’איז דא בכלל אזא מצוה.
דער רמב”ם: מצה איז לא תלוי בפסח
Speaker 2:
דאס וואס דער רמב”ם זאגט אז דאס איז לא תלוי בפסח, דאס בין איך הונדערט פראצענט גערעכט, ס’שטייט מפורש אין די פסוק. ווייל נישט נאר דעם, נאר די פסוק ציילט אפילו אז די פסח איז י”ד, און מצה עסט מען פון ט”ו ביז כ”א. ס’איז קלאר אז ס’איז נישט תלוי בפסח, ס’איז א פארקערטע זאך. אבער וואלט געווען תלוי בפסח, ס’איז נישט ביידע, ס’איז מער די לשון פון א מצוה פון עניטינג עלס.
Speaker 1:
אבער דער… אבער דו סטארטסט פון די בעקווארדס.
Speaker 2:
אבער דער פסח איז נאר דער פסח, און ער זאגט דיר א פראקטישע עצה וויאזוי מ’זאל מאכן די סענדוויטש.
Speaker 1:
דאס איז נישט קיין פראקטישע עצה! וואו איז דא אזא זאך? דו זאלסט דיר נישט דארפן זארגן אז די תורה וויל דיר נישט העלפן, גיי מיר רעדן די טעג.
Speaker 2:
ניין, איך האב נישט קיין אהנונג… די תורה זאגט איבער צען מאל “תאכל מצות”. איך האב נישט קיין אהנונג… דו זאלסט וויסן אז נאר ווייל דער עולם איז הונגעריג און פארקויפט פאר חמץ. איך האב נישט קיין אהנונג פון וואו דו קומסט מיט די איידיע פון “פראקטישע עצה”. איך ווייס נישט וואו דו האסט עס גענומען, די איידיע איז ממש גארנישט ווערד.
די טענה: “מצה” = “נישט חמץ”
Speaker 2:
אגיין, דאס וואס ס’שטייט מ’זאל עסן מצה איז די טייטש מ’זאל נישט עסן חמץ. אויב איינער וויל דוקא עסן גארנישט, איז ער אויך מותר. די תורה זאגט נישט…
Speaker 1:
וואו שטייט דאס?
Speaker 2:
זאל איך דיר ברענגען די פסוקים?
Speaker 1:
ברענג מיר די פסוקים. “ויקרא”, “ויקרא”.
Speaker 2:
זאל איך דיר ברענגען אלע פסוקים וואס זאגן אז מ’זאל עסן?
Speaker 1:
ניין, די פסוקים אין “ויקרא”. “ביום הראשון תשביתו שאור מבתיכם”, “פסח הוא לה'”. ס’שטייט גארנישט וועגן דעם. “מצות יאכל את שבעת הימים”. “שבעת ימים מצות תאכלו”. דאס איז דער חג המצות.
Speaker 2:
מצה איז די טייטש נישט חמץ. ס’איז נישט שייך צו האבן די יום טוב וואס הייסט “חג המצות” און מ’זאל נישט עסן מצה.
Speaker 1:
ניין, ניין, מצה איז די טייטש נישט חמץ. אגיין, נישט פטור ווערן. פטור ווערן איז אן אנדערע מצוה פון די יום טוב. מצה איז די טייטש נישט חמץ. נישט חמץ, יא. מצה איז א זאך וואס מ’עסט נישט חמץ. מ’זאל נישט עסן חמץ. יא, דו עסט מצה. מ’זאל נישט עסן חמץ, איז די יום טוב חג המצות.
Speaker 2:
עקזעקטלי. אוודאי נארמאלע מענטשן עסן מצה. פארדעם זאג איך דיר, דאס איז דער חידוש וואס דו ביסט מחדש. אוודאי, יעדן פסח וואס טוט מען? מ’עסט נישט פסח’דיג. “חג המצות”, טעקניקלי, רייט? וואס עסט מען? מצה. אוודאי הייסט עס “חג המצות”, וואס זאל מען עסן? מ’זאל נישט עסן מצה?
Speaker 1:
אגיין, דו נעמסט די ציווי.
Speaker 2:
אוי, יעצט הייסט עס שוין “חג המצות”, וואס איז דער חידוש וואס דו ביסט מחדש?
Speaker 1:
נישט וועגן דעם. דו האסט א מאדנע איידיע.
די טענה: דו ביסט בעקווארדס
Speaker 1:
אבער דו זאגסט אז די תורה זאגט דיר אז דו זאלסט נישט עסן חמץ, דעריבער די עסן מצה איז שוין דיין אייגענע דעסיזשן, ווייל דו האסט נישט גענוג גראז, אדער ווייל דו ביסט א משוגענער און דו ווילסט יעדן טאג עסן וואס דו ווילסט עסן.
Speaker 2:
ניין, דו ביסט בעקווארדס. דו ביסט בעקווארדס. דו ביסט בעקווארדס. דו ביסט בעקווארדס. דו ביסט אגיין בעקווארדס. דו ביסט אסומינג אז די עסן מצה איז א חידוש. א נארמאלער מענטש עסט יעדן טאג. מאדערן מענטשן וואס פאסטן, נישט פון זיי רעד איך.
ס’איז נישט קיין “עצה טובה”
Speaker 2:
ס’איז נישט קיין עצה טובה אז מ’זאל עסן מצה. דאס איז נומער איינס. נומער צוויי, די טייטש פון די ווארט “מצה” איז נישט די יקרות’דיגע זאך וואס מ’פארקויפט פאר פופציק דאלאר א פונט. די טייטש פון די ווארט “מצה” איז א זאך וואס איז נישט חמץ. אבער דו קענסט אויך אפילו מער טענה’ן אין ברויט וואס איז נישט חמץ. איינער וואס וויל בכלל נישט עסן קיין ברויט, ער וויל עסן בראקאלי. ס’שטייט נישט גארנישט וועגן דעם אין די תורה. נישט וועגן ס’איז אן עצה טובה. דאס איז מיין טענה. מיין טענה איז אז ס’שטייט נישט אז מ’זאל א מיליארד עסן. אזויווי, איך ווייס נישט פונקטליך… וואס איז די עקזעמפל פאר דעם? דאס איז א זאך וואס שטייט נישט. און דאס וואס איך זאג אז איך האב א ראיה פון די חכמים, דאס האבן די חכמים אויך אזוי פארשטאנען, ווייל די חכמים האבן אויך געזאגט אז בעתים משתנים.
דיון אין דעם חיוב פון אכילת מצה מדאורייתא
האט די תורה מחייב געווען עסן מצה אין דער ערשטער נאכט?
Speaker 1:
ער וויל בכלל נישט עסן א ברויט, ער וויל נאר די ברכת הנהנין. ס’שטייט נישט גארנישט וועגן אים אין די תורה. נישט וועגן ס’איז אן עצה טובה. נישט דאס איז מיין טענה. מיין טענה איז אז ס’שטייט נישט וואס מ’וויל יא עסן. אזוי ווי… איך ווייס נישט פונקטליך… וואס איז די… וואס איז די… וואס איז די עקזעמפל פאר דעם. אבער דאס איז א זאך וואס שטייט נישט.
דאס וואס איך זאג איז נאר א ראיה פון די חכמים, די חכמים האבן דאס אויך פארשטאנען, ווייל די חכמים האבן אויך געזאגט אז בעצם איז נישט דא אזא מצוה אז מ’דארף דווקא עסן מצה אדער יעדן טאג עסן מצה. זיי האבן פארשטאנען אז דאס מיינט עס.
און נישט לגבי די אנדערע, ס’איז די זעלבע דין. ניין, די ווערטער זענען אלעמאל די זעלבע ווערטער, צדיק. צדיק, די ווערטער זענען נישט אנדערש. ס’שטייט אלעמאל די זעלבע סארט ווערטער. ס’איז נישט אנדערש.
Speaker 2:
אקעי, you’re answering a different question. רבי, you’re answering two different questions. און נאכאמאל, פארוואס קאנפיוזסטו? נאכאמאל, דאס זענען two different questions. אן אנדערע question, וואס nobody ever asked, and there’s no actual reason to think that it should be like this, אפשר איז דא א reason, but דאס איז נישט די גרויסע פראבלעם, איז, ווער זאגט אז ס’איז דא א חיוב צו עסן מצה בנפרד פון די קרבן פסח? ווייל דו ווילסט דאך קענען זאגן, אפילו ס’שטייט “על מצות ומרורים”, אבער ס’שטייט דאך אין דברים למשל “שבעת ימים תאכל עליו מצות”. דאס הייסט, דו קענסט זאגן אז somehow די מצה… דו ווילסט דאך קענען זאגן, אקעי, ס’שטייט נישט אזויפיל מאל, אפשר טאקע, ס’שטייט נישט אין אנדערע פלעצער, ס’שטייט נאר דארט. אז ס’איז נישט אזוי בולט ווי ס’ווערט דערמאנט מיט די עורים איז ביי קרבן פסח. אבער פאר מצה’ס מאכט עס נישט אזויפיל סענס, קיצור, מ’האט דאך געלערנט פון דעם צו אנדערע פלעצער.
די טענה: ס’שטייט נישט קיין חילוק אין די תורה
Speaker 1:
ס’שטייט אזויפיל מאל אין די תורה. קודם כל איז דאך פשוט, זיבן טעג עסט מען מצה און נאר איין טאג די קרבן פסח. איך מיין, ס’איז דאך ממש מפורש אז די מצה איז נישט תלוי אין די קרבן פסח, right?
איך האב פארשטאנען אז די עכטע פראבלעם פון די חכמים הייבט זיך נאר אן, אזויווי דו זאגסט, נאכדעם וואס זיי האבן אן איידיע אז דא איז דא א מצה פון רשות און יענע מצה איז חובת תורה. אבער פשוט’ע פשט, אויב דו ווייסט נישט אז ס’איז דא א מצה פון רשות און חובה, איז נישט דא דאס אז די מצה איז נישט תלוי אין די קרבן פסח. דאס איז נישט א זאך וואס לכאורה דארף א ראיה. דאס איז פשוטים וברורים אז מצה איז נישט תלוי אין קרבן פסח. איינער וואלט געקענט זאגן א טענה, אקעי, אין לך אלא חידושו, אבער דא, בזמן אויב מ’האט מקריב געווען ערב פסח די קרבן פסח, דעמאלטס זאל מען עסן מצה די אנדערע זיבן טעג, און אויב נישט, נישט. אקעי, וואלט מיר געווען א חידוש, ווייל איך זע נישט פארוואס מ’זאל עכט אזוי זאגן.
אבער דער גאנצער עצם זאך אז ס’איז דא א חיוב צו עסן מצה, וואס די רמב”ם רופט מצות עשה, און דו האסט נישט באקומען אן עונש, כרת, וואטעווער עונש דו געסט פארן נישט טון א מצות עשה, דאס איז א דבר קצת פלא. I don’t know why I would have such a thing. פארשטייסט? איך גיי בעקווארדס. רוב מענטשן פארשטייען נישט פארוואס די חכמים האבן מעתיק געווען און געזאגט אז אלע אנדערע טעג איז עס נאר רשות. איך זאג אז איך ווייס נישט פון וואו זיי האבן גענומען אז די ערשטע טאג איז דא א חובה בכלל.
Speaker 2:
נו, נו. וואס מאכסטו מיט נו, נו?
Speaker 1:
זיי האבן יא פארשטאנען, זיי האבן צענדליגער ראיות, און אויך פון די פסוקים.
Speaker 2:
זיי האבן נישט קיין איין ראיה אז ס’איז דא א חיוב צו עסן מצה. זיי האבן נישט קיין איין ראיה. זיי האבן נישט קיין איין ראיה. ס’איז נישט קיין חידוש וואס איך זאג. איך זאג דיך פשוט’ע טייטש אין די חומש. א גאנצע צייט שטייט אזוי.
Speaker 1:
אבער די חכמים זאגן אז ס’איז דא א חיוב. זיי האבן נישט סתם געזאגט אן געשמאקע געדאנק.
Speaker 2:
זיי האבן נישט קיין איין ראיה. ס’איז נישט קיין חידוש וואס איך זאג. איך זאג דיך פשוט’ע טייטש אין די חומש. א גאנצע צייט שטייט אזוי.
דיסקוסיע אויף די פסוקים
Speaker 1:
אבער נישט “אך ביום הראשון”.
Speaker 2:
“ושמרתם את המצות”, נו, בראשון האבן זיי לכאורה געזאגט איז “בערב תאכלו מצות”. און נאכדעם איז דא א פסוק נאכאמאל, “בחמשה עשר יום לחודש הזה חג המצות לה'”.
Speaker 1:
און וואס האבן זיי געטייטשט?
Speaker 2:
איך מיין צו זאגן, דאס איז די עברי טייטש. סטאדיק, דאס איז די עברי טייטש. דאס איז די עברי טייטש. נישט נאר איך זאג אז דאס איז די עברי טייטש, די חכמים זאגן אז דאס איז די עברי טייטש, רייט? די חכמים זאגן אז דאס איז די עברי טייטש. נישט נאר איך, נאר די חכמים זאגן אויך אזוי ווי איך אז דאס איז די עברי טייטש.
Speaker 1:
אבער דארט לגבי “שבעת ימים תאכלו מצות”, אבער דארט שטייט “אך ביום הראשון תשביתו שאור”.
Speaker 2:
אבער די עברי טייטש, עיקר עברי טייטש, זענען זיי אלע מסכים אז ס’מיינט נישט אז מ’דארף. זיי האבן געפרעגט א קושיא, פארוואס דא, ווען ס’שטייט דא, מיינט עס רשות? האבן זיי גענומען תורת מעשה.
Speaker 1:
נישט תורת מעשה, ס’איז obviously די תורה וואלט מחלק געווען צווישן די ערשטע טאג און די אנדערע טעג.
Speaker 2:
נאו, אבסאלוטלי נאט. ווייל די תורה דערמאנט עס עקסטער צוויי מאל.
דיון אויף “בערב תאכלו מצות”
Speaker 1:
ס’איז נישט… דו האסט פאלש געדרייט יענע פסוק. Just to be clear, דארט שטייט א פסוק “בערב תאכלו מצות”. ס’איז נישט א… ס’איז אן אבסאלוטלי פאלס.
Speaker 2:
“מארבעה עשר יום לחודש בערב תאכלו מצות עד יום האחד ועשרים לחודש בערב”. וואס מאכסטו פורים פון מיר? ס’שטייט נישט קיין מאל אין פסוק עקסטער בערב ווי אנדערע נעכט. קיין מאל נישט.
Speaker 1:
“בערב תאכלו מצות”.
Speaker 2:
אז די חיוב הייבט זיך אן יענע נאכט. אפילו לויט די חכמים האבן זיי געדארפט האבן א מקור צו מפרש זיין אז דאס שטייט אין פסוק. ס’איז נישט קיין מליצה.
Speaker 1:
“בערב תאכלו מצות” שטייט אויך “שבעת ימים מצות תאכלו”. די נאכט ווערט נישט גערופן חג המצות, אבער אלע זיבן טעג ווערן גערופן חג המצות. ס’איז ווי די פסוק איז צעטיילט. ס’שטייט נישט ערגעץ א חילוק. ס’שטייט נישט קיין שום פלאץ א חילוק פון די ערשטע נאכט צו די צווייטע נאכט לגבי עסן מצה. קיין שום פלאץ נישט. אוודאי די ערשטע נאכט עסט מען קרבן פסח. דאס איז כולל, נישט נאר דעם טוסטו עסן מצה. אבער לגבי עסן מצה שטייט נירגעץ נישט קיין חילוק. קיין שום פלאץ נישט.
דאס איז אבסאלוטלי א חידוש פון די חכמים. אוודאי האבן זיי דאך זייערע דרכים וויאזוי דאס אריינצוקוועטשן אין פסוק, אבער דאס שטייט נישט קיין שום פלאץ נישט. אוודאי נישט. און זיכער נישט פון די פסוק “בערב תאכלו מצות” איז דאס ממש א כפירה אין תורה. ווען די פסוק שטייט “בערב עד”, ס’מיינט די סך הכל אז די חיוב הייבט זיך אן בערב, שלא תאמר ס’הייבט זיך אן אינדערפרי אזויווי אנדערע זאכן אפשר, הייבט זיך אן בערב. דאס איז די עברי טייטש פון די פסוק. ס’שטייט נישט קיין שום מער פון דעם שטייט נישט. דאס איז ממש א פלא.
אן אלטערנאטיווע הסבר
Speaker 1:
איך מיין אז סתם די פשט איז אז אוודאי די חכמים פארשטייען אז מ’דארף עסן מצה אלע זיבן טעג. דאס איז אזויווי א שיעור מינימום. וואס איז די שיעור מינימום? אפשר יעדן טאג עסן מצה. אזויווי ווי שטייט נישט אז מ’דארף עסן נאר א כזית מצה? ס’שטייט נישט, מ’דארף עסן מצה. וויפיל? איך ווייס נישט. די מינימום איז א כזית. אפשר די מינימום איז די ערשטע נאכט. איך ווייס נישט, איך האב געטראכט איינמאל, פארוואס טראכט איך אזוי? ווייל ס’מאכט סענס. איך ווייס נישט, ס’מאכט סענס פאר די חכמים און ערגעץ.
אין עני קעיס, דער רמב”ם האט גענומען זייער ערנסט די חכמים אזויווי ס’שטייט, אזויווי אלעמאל.
די מחלוקת תנאים ואמוראים
Speaker 2:
ס’שטייט אין גמרא אין פסחים, ס’שטייט אין גמרא אין פסחים, ס’איז דא פארשידענע שיטות פון תנאים ואמוראים וויאזוי זיי לערנען ארויס וועלכע טאג איז א חובה און וועלכע טאג איז א רשות, און לבי נותן אז זיי זענען גערעכט. איך פארשטיי נישט דיין פראבלעם. פארוואס איז דא א חילוק פון די ערשטע נאכט ליל פסח פארנאכט? אז די תורה רעכנט אויס פופצן מאל אז ס’איז דא א מצוה צו עסן מצות, און זיי זאגן אלע אז ס’איז לאו דוקא שוין נאר א הסבר, ווייל די תורה וויל זיי פארגינען מער הסבר. ס’איז נישט לאו דוקא, ס’איז נישט פארשטאנען. איך האב א צווייטע תירוץ, מיין עלטערע ברודער האט עס געזאגט, ס’פאלט מיר איין. איך האב נישט געקוקט אין די ארחות חיים, ס’שטייט נישט אין די זאך.
Speaker 1:
אקעי, לאמיר לערנען אביסל רמב”ם. זאגט דער רמב”ם, למעשה זאגט דער רמב”ם יא אז מ’מוז עסן מצה מן התורה. און אויך די גמרא וואס ער ברענגט, וואס ס’קומט אויף, הייבט זיך אלץ אן מיט אזא פאני הוה אמינא אז אפשר איז דא א מצוה פסח דארף מען עסן מצה, וואס איך ווייס נישט פארוואס, איך קען הערן אזא צד, אבער ס’איז נישט דאס די עיקר נוסח דא. די עיקר נוסח איז דא בכלל, ווי איז דא די מצוה פון עסן מצה.
סאו למעשה איז דא א מחלוקת צווישן אמוראים און תנאים צו ס’איז דא א מצוה צו עסן מצה מן התורה. און די פוסקים זאגן אזוי ווי די וואס זאגן אז מ’מוז עסן מצה מן התורה. ס’איז דא א מחלוקת אין די גמרא, רבי יאשיה און רבי יונתן. ס’איז דא א מחלוקת, איך זע די רבנים, ביי רבי יונתן איז דא א חיוב פון עסן מצה באופן נפרד עקזיסטירט נישט לויט אנדערע שיטות. דאס איז נישט די… איך האב דיר געזאגט, איך האב נישט די פריילן, ווייל איך מיין אז ס’איז אוודאי פשוט. אגעין, איך קען אפשר הערן די פשט, אבער דאס איז נישט מיין חידוש. איך זע נישט פארוואס דאס זאל זיין די עיקר זאך וואס מ’דארף ווייזן. די עיקר זאך וואס מ’דארף ווייזן איז וואס איז בכלל דא א מצוה צו עסן מצה.
הלכה ו: מצות עשה לאכול מצה בליל חמשה עשר
Speaker 1:
עני קעיס, דאס איז א מצוה לויט ווי דער רמב”ם האט געזאגט. מצוה לאכול מצה ולחם משנה בליל חמשה עשר. שוין, ווען איז די מצוה? מצוה זו בכל מקום ובכל זמן, ואינה תלויה באכילת הפסח, אלא היא מצוה בפני עצמה, ומצותה כל הלילה. סטאפ, סטאפ. ווען איז די מצוה? אה, איך האב נישט געזען. און… דאס הייסט מצוותה כל הלילה, א גאנצע נאכט קען מען יוצא זיין.
דיסקוסיע: ווען איז די מצוה? כל הלילה אדער ביז חצות?
Speaker 2:
יא, ווען איז די מצוה? דאס איז א מחלוקת, רייט? אזוי ווי די גמרא זאגט אז יעדע מצוה וואס מצותה איז ביינאכט, איז ביינאכט מיינט אז א… כל הלילה. זייער גוט. אבער וואס איז מיט די חכמים וואס זאגן אז ביז חצות? רבי אלעזר בן עזריה? אין כמה מקומות, “ואין נאכל אלא עד חצות”, שטייט אין אזויפיל מקומות, רייט? ס’איז א מחלוקת טאקע. דער רמב”ם האט גע’פסק’נט אזוי ווי די זאגסט, ברענגט אין משנה אין מגילה און אין אנדערע פלעצער… אהא, ס’איז כשר כל הלילה. און אין די גמרא זאגט ער, הלכה כרבי אלעזר בן עזריה. אבער אין כמה אנדערע פלעצער זעט מען אז מ’גייט יא מיט די שיטה פון רבי אלעזר בן עזריה, אז פסח קען מען נאר עסן ביז חצות, אט ליסט מדרבנן. שטימט?
Speaker 1:
אבער ס’שטייט דאך “ואין נאכל אלא עד חצות” שטייט אויף אזויפיל מקומות אויף קרבן פסח. איך מיין אז רבי אלעזר בן עזריה האלט אז די מצות מצה איז די זעלבע זמן ווי די מצות… נישט נאר רבי אלעזר בן עזריה, איך מיין אז יעדער איז מודה אז דאס גייט צוזאמען אין די זעלבע צייט, אט ליסט.
Speaker 2:
און יעדע… איך ווייס נישט, לאמיר זען. “קיום דיסקא של פסח”, יא, אמר רבא, אמר רבא, די גמרא אין פסחים ק”כ, “אף על פי שמצותה בזמן הזה עד חצות, מצותה לצאת ידי חובתה”. און אזוי האבן אנדערע צדיקים גע’פסק’נט טאקע.
דער רמב”ם’ס שיטה: כל הלילה, אבער מיט א גזירה דרבנן ביי קרבן פסח
Speaker 1:
און… יא. דער רמב”ם איז געגאנגען בכלל מיט די שיטה אזוי ווי רבי עקיבא וואס פארדינגט זיך אויף רבי אלעזר בן עזריה און זאגט אז די מצוה איז כל הלילה. ס’איז דא טאקע א גזירה… אה, ער שטייט בפירוש, דאס ברענגט ער אין מסכת ברכות קומט אויס אז מ’דארף עס עסן פאר חצות, אז די רבנן האבן גע’אסר’ט מ’זאל נישט נכשל ווערן, מ’זאל עסן נאך… יא, דאס איז נאר ביי קרבן פסח, נישט ביי מצה, נישט ביי די אנדערע מצוות וואס… כל הלילה, ואון כדי להרחיק מן העבירה האט מען דערצו געלייגט. אבער ער זאגט אז אפילו דעם איז נישט דא ביי מצה, אפילו די רבנן האבן נישט גוזר געווען די גזירה ביי מצה, און איך ווייס נישט פארוואס דער רמב”ם זאגט עס נישט, איך ווייס נישט. אבער כלפי די חפץ זאגט ער אזוי.
וואס איז די הלכה? לאמיר זען. נאכאמאל, דער רמב”ם ברענגט נישט אז לכתחילה
הלכה ו: זמן אכילת מצה, שיעור אכילה, ובולע מצה ומרור
זמן אכילת מצה — לכתחילה ובדיעבד
Speaker 1: יעצט איז ער נאך נישט אנגעקומען ביי זיך נישט ביי מצה, אזוי ווי ביי אנדערע מצוות וואס איז מצוותן כל הלילה, און כדי להרחיק מן העבירה האט מען אפגעשטעלט. אבער ער זאגט אז אפילו דעם איז נישט דא ביי מצה, ווייל מצה אפילו די רבנן האבן נישט גוזר געווען די גזירה פון מצה. פארוואס נישט? ווייל די רבנן זאגן אז ס’איז נישט אזוי וויכטיג. ער קומט ביי זיך, ער זאגט אז ס’איז יא א הלכה למשה מסיני.
נאכאמאל, די רמב”ם ברענגט נישט אז לכתחילה איז פאר חצות. קומט אויס אז אפילו בדיעבד, אפילו לכתחילה איז נאך חצות, ווייל די פסח איז אזוי ווי רבי עקיבא.
Speaker 2: איי, די אמרי חכמים…
Speaker 1: אה, ער זאגט אז די בית מאיר אין הלכות מצה איז מסביר אז די גאנצע סיבה פארוואס די חומרא פון פסח איז — אפשר גייט ער עסן נאך עלות השחר, און ס’גייט זיין קודש צו עסן נותר. אבער מצה איז נישט שייך די חשש. סך הכל האט ער נישט יוצא געווען די מצוות מצה, נישט די איסור.
Speaker 2: איי, ביי קריאת שמע איז יא דא די זאך, אפשר גייט ער סך הכל פארפאסן קריאת שמע.
Speaker 1: און ער זאגט כל דעת הרבה, אה, דארט איז ער משנה קצת די לשון הרמב”ם, ער איז משנה קצת די לשון פון קאמפאן. ער זאגט אז יא, אז ס’דארף זיין נאך חצות. זעט מען קלאר אז די רמב”ם מאכט די חילוק אז אפילו די דרבנן פון עד חצות איז נישט דא אויף מצה.
און אנדערע צדיקים האבן זיך געפירט אז וואס… אנדערע צדיקים האבן זיך געפירט… האבן אויך מקפיד געווען אויף מצה פאר חצות, אבער דאס איז א שמועס פאר זיך. האבן געגעסן דווקא מצה דווקא פאר חצות. למשל ווער?
Speaker 2: איך ווייס נישט, אנדערע ראשונים, יא. פון דעם די אלע אידן וואס איילן זיך צו עסן די סעודה פאר חצות וכדומה. און די מצה איז דאך אפילו… יא, אבער די רמב”ם האלט נישט די גאנצע זאך. די רמב”ם פסק’נט בכלל נישט אזוי ווי די זון הזוהר, יא. גוט.
דיגרעסיע: מצה אין סוכה
Speaker 2: יא. תוספות, קענסט זען אנדערע צדיקים וואס זאגן אנדערש. די עיקר זאך איז צו מען דארף עסן דווקא אין די סוכה אדער נישט אין די סוכה. און אויף דעם איז דא די לאנגע משנה ברורה.
Speaker 1: אין די סוכה? יא. פארוואס אין די סוכה?
Speaker 2: ווייל די תורת כהנים האט עס געשמועסט, “מכי משמע יום לחוץ זה חג המצות”, זאגט די גמרא, “יום זה טעון מצה ואין חג המצות סוכות טעון מצה”. ברענגט די גמרא, “מה אם זה שאינו טעון סוכה טעון מצה, זה שטעון סוכה אינו דין שטעון מצה?” דארף מען נאר “הזה חג המצות”, “זה טעון מצה ואין סוכות טעון מצה”. זאגט די גמרא, ניין, ער האט אן ענטפער לכאורה. אבער עניוועי, דו זאגסט אז ס’איז משונה, די זעלבע זאך.
לאמיר זאגן ס’איז נישטא קיין שום זאך, מ’דארף נישט. אויב דו זעסט אבער יא א איד בארד אין סוכה און שטייט דארט “מצה”, איז ער חושש אויף עפעס א שיטה אין שטערן. אז מ’דארף עסן מצה אין סוכה, און נישט מ’דארף עסן אין סוכה ביי א מצה.
ביי די וועי, דו פארשטייסט, ווען ס’וואלט געווען אזוי די חומש וואלט מיר חלילה געווען, אזוי וואלסטו מיר אנגעשריגן אז איך זאג אנדערש ווי די פשוט’ע יום הזה, ס’איז דאך א כל וחומר, זאגט ער דא.
שטעל דיר פאר די חומש וואלט אויפגעקומען און געזאגט, די סוכה איז מיין צו זאגן אז די מצה דארף מען עסן אין סוכה, אדער די סוכה דארף מען זיצן אין די מצה. וואלסטו געזאגט אז ס’איז מאדנע? ניין, מ’וואלט געווען צוגעוואוינט צו דעם, מ’וואלט געזאגט אז עפעס אנדערש איז מאדנע. מאדנע איז נאר וואס מיר זענען נישט צוגעוואוינט. ס’איז דאך פשוט.
Speaker 1: איך וואלט דיר נישט געזאגט אז ס’איז מאדנע ביי דעפינישן. ניין, ס’איז נישט, איך פארשטיי נישט וואס ער פרעגט, סאו איך דארף אריינקומען ווייטער.
הלכה ו (המשך): שאר ימי הרגל — מצה רשות
Speaker 1: אקעי, לעטס קאנטיניו. עפעס לערנט מען ארויס פסח צו סוכות, איך וואלט געוואלט וויסן וואס מ’לערנט ארויס. אלע מצוות פון פסח וואס דא צו קיין. אקעי, אבל, דאס איז די וויכטיגע זאך. “אבל בשאר הרגל, אכילת מצה רשות. רצה אוכל מצה, רצה אוכל אורז ודוחן.” זאל מען פסק’ענען אז אורז ודוחן איז נישט קומט נישט לידי חימוץ.
Speaker 2: יא, ס’איז א שמועס אין די גמרא, דאכט זיך. דו האסט עס שוין געלערנט פריער לכאורה. זיי האבן עס געלערנט פריער לכאורה. אויב מ’וועט עסן יענע חלק. אבער וואס איז געשטאנען דא? “אין יוצאין בחמץ אלא”. וואס קען שוין געשטאנען? “אלא אין יוצאין בחמץ אלא בחמשת המינין”? און וואס איז די שאלה?
Speaker 1: אה, “אלא בחמשת מיני דגן”. אבער מען דארף שוין קיינמאל נישט זאגן אז מ’איז יוצא מיט חמץ. מ’איז יוצא מיט חמץ? ס’איז דאך א מאכל וואס איז אסור באכילה.
Speaker 2: טו מ’וועט עסן יענע זאכן, מ’וועט נישט עסן. ס’איז דא א סתירה צו די איסור קטניות, יא. אוי קטניות ופירות, “אלא בלחם חמץ לבד”. חובה, חובה. און ווי לאנג איז די חובה? וויפיל דארף מען עסן?
Speaker 1: “בשלך בזית, ווי יוצאו די חמת”. דער גאנצע נוסח, עס איז עפעס וואס מפיטל… א משפיל וואס עס זעהן דעם פיטל, וואלט קענען נישט שרייבן פשוט’ע א משכנת הדברים, אז נאר בלייך. חמת שעתר, און דו רעסטעס איז א רשעה, אז עס גייט אהרן אהין צוריק און אהרן. צו שטייט אז דער לשון איז עפעס טאר פאר דריין.
Speaker 2: יא יא, עס איז אמת. יע, אי, נא נא, סאונדס א ביסל קאמפלעקעיטערווי.
שיעור אכילת מצה — כזית
Speaker 1: און וויפיל איז דער שיעור? דער שיעור איז כזית. אויך גיט ער, עס איז אויך איינערסאנטער לשון. אויך איז אויך כזית יצה. ס’איז מיינט קליד צו זאגן, מ’זאלסט נישט מיינען אזוי וואס שטייט בער ערב תוחל’מתים א גאנצע נאכט. ס’איז וואס מ’האל דו מיינט?
Speaker 2: אה, יצה זאל וואס שטייט מער דארף ער נישט עסן. ס’איז ווי צאלה עפיקה. ערף מיינט נישט א גאנצע נאכט. ניין, אפשר מיינט עס צו זאגן אז די מצה וואס עסט נאכדעם איז שוין נישט קיין מצוה’דיגע מצה’ס. ס’איז שוין סתא האבן געגעסן מצה’ס. איך כאפט נישט אריין מער מצוות צו די מצוה’ס. אבער וואס דאט מינס, עס געווען, די מערב קיין מינע. ס’איז וויסן, דער משל, עס מיינען עסן אין די סוכה, לאמיר זאגן די גאר די סוכה, איז מיינען יוצא. זאגט מען אויך תקולי דער ערשטער קיין זיי, עס איז די מצוה. איך גאר, וואס מיינט דאס? אבער וואס דאס מיינט אז מען דארף נישט עסן מער, אבער נישט בחירה איז דאס מער, אבער וואס מיינט דאס?
Speaker 1: I don’t know what it means. וואס מיינט יוצא זיין א מצוה? וואס איז די גאנצע נקודה? שטעלט זיך א פראגע.
מ’דארף וויסן, וואס שטייט אין די גמרא, יוצא ידי חובתו לגבי וואס? וואס איז געשען נאכדעם? מ’האט געקענט בעסערע מצות, מער הידור’דיגע מצות. מ’וויל וויסן צו זאל מען נאכאמאל… וואס רעדט מען? יוצא ידי חובתו? ווייל ער זאגט נישט דארט, יא, סתם איז די שיעור א כזית. ווען ס’שטייט די לשון “שיעור כזית”, פארשטייט מען, שיעור כזית. יא, ס’שטייט נישט מער. ער ברענגט א לשון, “אכל משהו כזית כשיעורו, הרי זה יוצא”. ער ברענגט א לשון.
יא, וואס… אלע אכילות לכאורה איז א שיעור כזית. וואס איז די… וואס איז די…
ס’סאונדט פון די ברייתא לגבי די ערשטע הלכה זעלבסט, פון די ברייתא וואס זיי ברענגען, וואס די גמרא ברענגט זעלבסט פון רבא, אז בעצם די פראבלעם איז מער, דו האסט בכלל א חיוב צו מאכן א סדר היינטיגע צייטן? לכאורה קומט עס נאר ביי פסח, עפעס אזוי.
אממ… “אמר רב הונא, כל הלילה”, איך האב שוין געדענקט. אממ… זייער גוט. “מביא לפניו מצה”, יא, ס’איז פשוט, אבער וואס… די לשון איז עפעס פאני. אקעי, איך גיי ווייטער. ס’איז פשוט, און די לשון איז פאני.
יא, “אכל משהו מצה, יצא”.
שיעור מרור
דערנאך לגבי הסבה, אויך שטייט עס בדרך אגב. וואס שטייט בדרך אגב? אה, איך זאג אז ס’איז אינטערעסאנט, די דין איז אזוי, ס’שטייט דא בדרך אגב, “אכל משהו כזית”, און אין די גמרא דארט רעדט זיך לגבי ווען מ’דארף זיצן, ס’איז בהסבה. מיר רעדן בכלל נישט וועגן שיעורים. סאו איי דאונט נאו, ס’איז דא… אקעי, ער זאגט אז די מגן אברהם שטייט אפאר פלעצער וועגן פסחים אז ס’איז גענוג א כזית, איך ווייס נישט.
אקעי, לאמיר גיין ווייטער.
אה, די משנה שטייט ווי ער מוז טרעפן די כזית, לגבי פארשידענע מיני מרור. אקעי, אז מרור דארף זיין א כזית. איך מיין ס’איז דאס זעלבע.
מרור שטייט נאר די זאך פון שמות. איך מיין דו דארפסט א ראיה אז ס’איז א כזית, ווייל ס’איז דאך א כלל אין גאנץ תורה אז שיעורים איז כזית. איך מיין ס’איז אין חיים שאל, וואו שטייט פונקטליך די כלל? איך וויל אויך פרעגן. איך ווייס נישט, איך ווייס נישט.
אקעי. לעטס קאנטיניו.
יא.
הלכה ו (המשך): בולע מצה ומרור
אקעי. “בולע מצה יצא”. אה, ס’איז נישט טועם געווען, ער האט עס געשלונגען. בולע, דאס הייסט אויך אכילה, בליעה הייסט אכילה. מ’דארף נישט טועם זיין. די מאירי זאגט אז ס’איז נישט קיין ענין פון טועם זיין, בליעה הייסט געגעסן. אבער די זעלבע זאך, “בולע מרור אויך יצא”.
“בולע מצה ומרור” וואלט איך לכאורה געזאגט אז ער איז יוצא, ווייל ער האט ביידע געשלונגען, און ביידע איז גענוג מיט א כזית. אבער למעשה איז נישט אזוי. “ידי מצה יצא, ידי מרור לא יצא”. פארוואס? ווייל דער מרור איז כטפילה למצה. אייביג ווען מ’עסט ברויט מיט עפעס א וועדזשטעבל, איך ווייס נישט וואס, איז דער וועדזשטעבל דא טפילה, דער לפתן.
און וואס איז דעמאלטס דער פראבלעם? מילא, הייסט אז דו האסט נישט געגעסן מרור? אזאנס איז דא? איך ווייס נישט.
הלכה ג (המשך): בולע מצה ומרור – מצה יצא, מרור לא יצא
Speaker 1: בולע מצה ומרור – וואלסטו מיר לכאורה געזאגט אז ער איז יוצא, ווייל ער האט ביידע געשלונגען, און ביידע איז גענוג מיט כעין שלינגען. אבער למעשה איז נישט אזוי. דיין מצה יוצא, דיין מרור לא יוצא. פארוואס? ווייל די מרור איז געווארן טפל למצה. אייביג ווען מ’עסט ברויט מיט עפעס א וועדזשטעבל, איך ווייס נישט וואס, איז די וועדזשטעבל די טפל, די לעפטן.
און וואס איז דעמאלט די פראבלעם? ממילא, הייסט נישט אז דו האסט געגעסן מרור? אזאנס און אזעלכעס. וואס איז? איך ווייס נישט, ווייל ס’איז טפל למצה.
פיין. די גמרא זאגט אנדערש. לאמיר זען. דער רמב”ם זאגט אזאנס און אזעלכעס, ס’סאונדט אזויווי דו זאגסט, אז ס’איז א טפל ומבוטל, ווייל ס’איז בלוע. נאכאמאל, אויב ער עסט טעם’ען צוזאמען, טפל איז נישט קיין פראבלעם, רייט? טפל איז דאך צוזאמען מיטן קיין און מיטן טועם זיין. אים איז א בעיה, רייט? אבער אז למעשה האט ער טועם געווען ביידע, די שאלה איז נאר, אז ער איז נישט טועם געווען ווערט א פראבלעם, רייט? דעטס וויי באטל’ט אים דער רמב”ם.
מקור: מימרא דרבא – פסחים קט”ו ע”ב
Speaker 1: לאמיר ענדיגן. חכם מאי הוא אומר? וכי יוצאים אנו אף בזה? וואס איז דעמאלט די פראבלעם? ס’איז דאך נישט… איך פארשטיי נישט קלאר. וואס הייסט נישט געגעסן? ער האט געשלונגען עפעס, ער איז נישט געגעסן? ס’איז נישט טועם געווען, ס’איז נישט… די מאלן איז נישט געקומען אין קאנטעקט מיט די עסן.
אקעי. סאו וואטס די סטארי? דאס איז די אלענס א גמרא אין פסחים, אמר רבא, בולע מצה יוצא, בולע מרור לא יוצא. בולע מצה ומרור, מצה יוצא, מרור לא יוצא. דאס איז די גאנצע, די אלע פיר הלכות זענען אלע א מימרא פון רבא אין פסחים קי”ז ע”ב.
מחלוקת הגירסאות: בולע מרור – יצא אדער לא יצא?
Speaker 2: און די תירוץ איז וואס? אה, ס’איז דא דא צוויי תירוצים. ס’איז דא דא צוויי תירוצים. קודם כל איז דא א מחלוקת הראשונים. סאו אויב גייט מען בולע מרור לא יוצא, פארשטייט מען אויך די צווייטע הלכה, בולע כעין לא יוצא. ס’הייסט, מ’זאגט אז מצה נישט, מצה איז מען יוצא געווען ווייל מ’דארף נישט טועם זיין, אבער ביי מרור, ווייל מ’וויל דאך ארויסברענגען א טעם פון מרירות, לא יוצא. דאס איז איין פשט, רייט? אבער אויב זאגט מען אז בולע מרור אויך יוצא, דארף מען פארשטיין די צווייטע, פארוואס האבן געגעסן ביידע צוזאמען לא יוצא. דער רמב”ם האט דאך גאר די גירסא “בולע מרור לא יצא”.
Speaker 1: מהיכי תיתי צו זאגן אז וואס זאגסטו דא וועגן שמורה כטבולה? ס’איז דאך פשוט וועגן וואלט געווען בולע.
רייט, סאו לאמיר נאכאמאל, לאמיר זאגן וואס איז די…
Speaker 2: דער ראב”ד, דער מגיד משנה, די אלע האבן געהאט די גירסא “בולע מרור לא יצא”.
Speaker 1: ניין, ניין, יצא.
Speaker 2: “בולע מרור לא יצא”.
Speaker 1: ניין, ניין, קיינער האט נישט געהאט די גירסא. וואס זאגסטו דא? קוק, דו קענסט עס זען.
Speaker 2: אה… ס’איז סאך קאנפיוזד.
Speaker 1: קוק אין מגיד משנה, דו וועסט זען.
Speaker 2: אה, סאו אויב… נאכאמאל, אויב…
Speaker 1: וואס שטייט אין די גמרא? וואס איז די גירסא אין די גמרא? קוק וואס די גמרא זאגט.
Speaker 2: ס’איז דא ביידע גירסאות אין די גמרא.
Speaker 1: ניין, די גמרא איז דא א מחלוקת.
Speaker 2: ניין, ניין, ס’איז נישט ביידע. דער רמב”ם האט דאך…
Speaker 1: ס’איז דא אויך א מחלוקת… ס’איז דא אויך א מחלוקת… ס’איז דא אויך א מחלוקת פון…
Speaker 2: אה, איך זע אין רש”י איז דא א מחלוקת “לא יצא”. הא, אין רש”י איז דא “בולע מרור לא יצא”, און דאס ווארט “לא” איז ארומגערינגלט, און ער זאגט “אי אפשר שלא יטעום טעם מרור”.
צוויי וועגן צו פארשטיין לויט ביידע גירסאות
Speaker 1: סאו אגעין, סאו… אה… סאו אגעין, וואס איז די נקודה? אויב ס’איז דא צוויי וועגן אונז צו פארשטיין, לאמיר פארשטיין ביידע וועגן. וואס גייען מיר טון? ווער… וואס קומט דא ארויס? וואס דארפן מיר וויסן? ס’איז דאך א פשוט’ע שאלה. “שלשה מקומות בחג” וועל איך קומען פרעגן, “בולע” איך ווען די מצה.
Speaker 2: ניין, אבער דא קומט דאך ארויס אינטערעסאנטע הלכות צו די מצוות מוז טועם זיין צו די מצוות. וואס טייטש אכילה? ס’איז דאך חקירות’דיגע הלכות דא בעצם. ס’איז דא זייער שטארקע רגילות, למשל, אונז האבן מיר א חולה, מ’געבט די מצה, מ’מאכט דאס פון ברעקלעך, און מ’קרעכצט מיר דער עקלעך, און מ’קרעכצט מיר דער עקלעך אויף.
Speaker 1: אקעי, ס’איז נישט די זעלבע זאך ווי בולע! כרכן בסיב?! איך פרעג קיין שטארק! כרכן בסיב?! איך פרעג אין שטייט יאר! כרכן די מצה אדער געמרא. דו ביסט זיכער, און איך בין נישט זיכער.
Speaker 2: נא, איך בין זיכער, סאו פאר וואס גוט וואס איז זיכער פאר א גוט יא? פון דער געמרא, אבער קומט אויס קלאר אזוי ווי מייך. ווייל די געמרא זאגט, בולע מצה מרור דעי מצה יצא, כרכן בסיב אפי דעי מצה נעמלי יצא. צדיק וואס די רעדט ער דיך פון דעי קעיס וואס האט דיר געמאכט ביידע אויף איין מאל.
Speaker 1: ניין, וואס זאגט מאפי-טאום?
Speaker 2: צדיק, אף רעדט דיך פון דעיס, אז אויב… דאוינט אי מאפי-טאום, האסט געזען די גמרא לשון הגה’ נענדוויינען? איך געווען פונקטליך, באט די גמרא זאגט, אף פון די מצה לייטשו, ווייל כחו מסיבות איז ערגער ווי סתם נישט פילן די טעם. מאלו כח ומסיבות אין מצה לא יצא לא מתקורך געווען. נישט אלע מרור מוצרוך ווייל כח.
Speaker 1: ניין, אז ער איז נישט שוין פסיד. וואס תמיד זאל איז בבלי… עס איז נישט ריכטיג וואס דו זאגסט. פשוט בשעת די גמרא דערצטעכס פון דער קעיס, דאס איז גערעכט אז אויב די ריזן וועלט דא איז געווען אז די האסט אליינס ממשא געווען דאס אז דאס איז די ריזן, איך ווייסט נישט אז דאס איז די ריזן, אפשר דאס איז א פראבלעם אז וואס מאכט דאס אז די מרור זאל מבטל זיין די מצה אויף ס’האבן קיינע פראבלען לייק דאט, רייט? אשבור האט אן אנדערע האשבור, נעמען זעהן זיין אשבור… אבער דאמער שטייעל כארל חמת סעווען נאר אויף דעי…
Speaker 1: סאו וועלכע איז די עכטע גירסא אין רמב”ם? וואס איך רעגט וואס די עכטע גירסא איז, קודם לאמיר זען וואס די בעיה איז דא.
לויט גירסא “בולע מרור יצא” – די פראבלעם פון טפל
Speaker 1: אפילו לאמיר לערנען ביידע גירסאות, אויב זאגט מען “בולע מצה יצא, בולע מרור יצא”, איז משמע לכאורה אז ס’דארף נישט זיין ממש טעם, ס’דארף נישט זיין טעם. אבער וואס דען? אפילו ס’דארף נישט זיין טעם, אויב ס’איז א טפל איז נאך ערגער. און די מצה איז מען יוצא, ווייל די מצה איז נישט קיין טפל, אבער די מרור, ווייל ס’איז א טפל, הייסט עס נישט אז דו האסט געגעסן עכט מרור. סיידן מ’וועט לערנען הלכה אז די גאנצע מרור איז דא צו זיין א טפל, “על מצות ומרורים יאכלוהו”. לכאורה איז משמע אז ספעציעל הלל האט געלערנט אזוי, אבער פשוט’ע מקרא שטייט זייער קלאר “על מצות ומרורים יאכלוהו”, ער מאכט א פליישיגע סענדוויטש.
כורך – הלל’ס שיטה און דער ענין פון טפל
Speaker 1: סיי וויאזוי, אויף דעם זאגט טאקע די גמרא אין דף קי”א, אז הלל האט געזאגט משמיה דגמרא אז היינטיגע צייטן זאל מען נישט מאכן כורך, פארוואס? ווייל “עושה מרור מבטל טעם מצה”.
Speaker 2: איי, מצה מבטל זי ווי? ס’איז דאורייתא, ס’איז דאורייתא.
Speaker 1: ניין, בתחילה אבער ער זאגט אויך “לא יצא”, אנדערש. איך ווייס נישט, “לא יעשה”, איך ווייס נישט. ווייל ס’איז טאקע זיך מבטל. דאס הייסט, אויב ס’וואלט געווען ביידע דאורייתא, דאן וואלט מען געקענט זאגן אזא ווערטל. אזוי ווי די שיטה, אבער וויבאלד אז היינט איז מרור דרבנן, איז עס מבטל און מ’איז נישט יוצא ביידע.
Speaker 2: אקעי, ס’איז שווער, ווייל לויט יענע גמרא איז משמע אז די מצה איז מען אויך נישט יוצא. סיידן אז דער רמב”ם האט פארשטאנען אז די מצה איז מען יא יוצא. ער זאגט אפשר דער רמב”ם’ס גירסא איז געווען אנדערש, ער האט געלערנט אנדערש. אבער די פוינט איז, לויט די רבנן איז טאקע די פראבלעם וואס דו זאגסט אז ס’איז טפל, און ממילא די מרור ווערט טפל, ממילא איז מען נישט יוצא עסן מרור, ווייל מ’טוט נישט עסן מרור אלס טפל.
Speaker 1: איי, דו זאגסט אז מרור איז א טפל במהותו, זעט אויס אז די מצוה פון רבנן מרור איז נישט. רבנן מרור איז אן עקסטערע מצוה צו עסן מרור. מה שאין כן די מצה איז מיאוס.
Speaker 2: אקעי, כורך בהסיב, מ’מוז לערנען אזוי ווי דיך ביז דערווייל, ס’האט נישט קיין זאך פון דעם. איך וואלט יא געקענט זאגן אז כורך בהסיב איז די פשט, ס’איז נישט אין מציצה, דאס הייסט נישט אז ס’איז נישט קיין דרך אכילה.
פראקטישע נפקא מינה – חולה’ס מצה
Speaker 1: אקעי. ס’איז ווייטער אז איינער עסט מצה דורך אן IV, באט אפילו וואטעווער, מ’שלינגט זאכן אין א קעפסול, פרק י”ד.
Speaker 2: זייער גוט. שוין, דאס איז די…
מראה מקום – “כל הראוי לבילה”
Speaker 1: דער מראה מקום זאגט למשל אז פארוואס יצא בולע מצה? ווייל מ’קען טועם זיין, “כל הראוי לבילה אין בילה מעכבת בו”, דאס איז זיין לשון, זאגט ער. ער גייט יא מיט די גירסא יצא. אויב ס’גייט מיט די גירסא יצא, איז ווייל דאס איז די גירסא לא יצא. לויט די גירסא בולע מרור איז אויך לא יצא. לויט יענע גירסא… איך האב נאכדעם צוויי פשטים צו זאגן. אדער ווייל למעשה פילט מען א טעם, בספק, מ’פילט נישט קיין טעם, באט ביי יעדע בליעה פילט מען אביסל א טעם, מ’פילט נישט די פולע טעם ווי מ’וואלט געהאט ביים צוקייען, אזוי לערנט דער רשב”ם.
רשב”ם’ס פשט – אביסל טעם ביי שלינגען
Speaker 1: אקעי. מה שאין כן בולע מצה מיט מרור, לויט די גירסא אז מצה מן יוצא מרור נישט, ווייל דעמאלטס איז דא… אה, וואס לכאורה אז מ’פילט די טעם, פילט מען דאך די טעם, אפילו ווען ס’איז דא ביידע צוזאמען.
Speaker 2: ניין, ווייל נאכאמאל, לויט די גירסא איז יצא אדער לא יצא? לויט די גירסא אז מרור איז אנדערש, איז פשט אז יענע גירסא האט געהאלטן אז ס’איז דא אן ענין פון טעם מרור, ווייל מרור איז די טעם איז ביטער, מרור איז נישט סתם עסן גרין צייג.
דיון אין דער שאלה פון טעם ביי אכילת מצה ומרור
די גירסא אז מרור איז אנדערש פון מצה
Speaker 1: אבער אפילו די טעם פילט מען דאך די טעם, אפילו דו עסט דא ביידע צוזאמען.
Speaker 2: ניין, ווייל נאכאמאל, לויט די גירסא אז יצא אדער לא יצא? לויט די גירסא אז מרור איז אנדערש. איז פשט אז יענע גירסא האט געהאלטן אז ס’איז דא אן ענין פון טעם מרור, ווייל מרור איז די טעם איז ביטער. מרור איז נישט סתם מען עסט גרינצייג, ס’דארף זיין ביטער. אבער מ’טעיסט עס נישט ווען ס’איז נישט יוצא. מה שאין כן מצה איז נישט דא קיין ענין פון טעיסטן, אדער נישט אזא גרויסע ענין פון טעיסטן. ס’מאכט סענס, ס’איז נישט אזוי שווער צו פארשטיין, רייט? נישט קיין פראבלעם. אמת.
Speaker 1: ווייל ביי דא האט עס יא גערירט דיין מויל, דא נישט. דאס איז די חילוק צווישן סיבים אדער נישט סיבים.
דריי אנדערע נוסחאות אין דער יסוד פון אכילה
Speaker 2: סאו לאמיר פארשטיין קלאר. ס’איז דא דריי אנדערע נוסחאות בפשטות. יא. סאו דא דארף מען זיין. לויט די שיטה, די מערסטע ראשונים סוברים האבן געזאגט אז אייביג ווען די תורה זאגט אכילה מיינט עס דו דארפסט עסן. וואס מיינט עסן? האבן די פולע טעם, צו קייען און עסן. אבער דאס איז בלאעו הכי ווען ס’איז נישט יוצא.
למשל, אויב איך פארשטיי אז די עיקר פון מרור איז צו פילן די טעם… ווייט, ווייט, ווייט. לאמיר גיין ווייטער מיט די טעם. לויט דעם צד, אז אלעמאל דארף מען טועם זיין, איינער האט נישט קיין טעיסט באדס למשל, דאס איז ביי אים אן אנדער מין אכילה. בבחינת באופן כללי אכילה מיינט הנאה, מען דארף טועם זיין. בעסיקלי בליעה, בליעה מיינט איך עס אן א טעם, רייט?
שאלה: צו דארף מען דעם ספעציפישן טעם?
אויב איך האב… יא, איינער האט נישט קיין טעיסט באדס. אדער איינער, לאמיר זאגן טיפער, אויב לאמיר זאגן איך האב אן אבנארמאלע, איך האב געהאט קאראנע, און ער טראכט אז ער האט געגעסן א מצב וואס איז נישט ראוי לאכילה, ס’איז שוין געווארן אינגאנצן פארשימלט, אפשר איז דאס אן אבדזשעקט נישט כשר.
לאמיר רעדן, רבי, מ’טאר טענה’ן, דו ווילסט טענה’ן אז אכילה מיינט מ’דארף טעיסטן, און לאו דווקא, אדער מ’דארף טעיסטן די ספעציפישע סארט זאך וואס איז דא. דאס הייסט, נישט סתם פילן אז ס’איז דא עפעס אין מויל. ניין, למשל לאמיר, איך האב געהאט קאוויד, איינער האט געהאט קאוויד נעבעך, און ער פילט אז מרור טעימ’ט אים אזוי ווי מצה, און מצה אזוי ווי מרור, איך ווייס, ס’האט זיך צעמישט, זיינע ווייערס זענען צעמישט. ביי אים חמץ טעימ’ט ווי סאוער קרים.
דו קענסט פרעגן לויט די רמב”ם וואס זאגט אז א חולה וואס די מרור איז אים מתוק, ער דארף עפעס עסן מתוק צו קענען האבן טעם מרור. פונקט פארקערט, פונקט פארקערט, נו, לאמיר נישט אריינגיין אויב ס’מאכט זיך אזא מענטש, ווייל דאס איז די זעלבע זאך, ס’איז אן אבנארמאלע זאך.
די שאלה איז צו אכילה הייסט… איך רעד נישט יעצט הלכה, איך רעד יעצט הלכה, איך רעד יעצט די צדדים. צו אכילה הייסט מ’דארף האבן א טעם בכלל, אדער מ’דארף האבן די טעם פון די ספעציפישע זאך.
ביטול טעם — מצה ומרור צוזאמען
סאו אויב די הלכה וואלט געווען אז מצה און מרור איז מען נישט יוצא געווען מיט בליעה, נאר מיט אכילה ממש, בליעה איז ווי די גמרא זאגט אן א טעם. למשל אויב איינער… מ’קען אפילו זאגן, א מינוט, מ’קען זאגן אז אפילו אויב מ’דארף האבן טעם קען מען יא יוצא זיין מיט בליעה, ווייל ביי בליעה איז דא קצת טעם. דאס איז אויך א מהלך צו זאגן. ביי בליעה פילסטו עפעס, ס’איז ווי א געוויסע, איך מיין די רשב”ם זאגט אזוי, אז ביי מרור, ווייל ס’איז א שארפע זאך, וועט ער יא פילן די בליעה, אפילו נישט…
קיצור, פונקט פארקערט. אפילו אויב מ’זאגט די זאך אז בליעה מיינט טועם זיין, קען זיין אז אכילה מיינט טועם זיין, קען זיין אז בליעה איז א שוואכע טעימה. דארף מען וויסן. אבער אויב גייט מען אז בליעה איז מען גארנישט טועם, איז מען לכאורה נישט יוצא נישט ביי מצה נישט ביי מרור.
אויב גייט מען לערנען אז בליעה מיינט נישט טועם זיין, איך מיין, אכילה מיינט נישט דווקא טועם זיין, ממילא מצה איז מען יוצא. ביי מרור איז דא אן עקסטערע דין פון אז ס’זאל אים דערמאנען די מצות ומרורים.
Speaker 1: יא, דאס וואס איינער וויל זאגן, דו גיבסט מיר פון מרור איז אנדערש פון מצה, אז די מרור איז אנדערש וועגן וימררו, און דאס זאגט… די שאלה איז גארנישט, ומכל את מרור על פתח אבינו חננאל.
Speaker 2: סאו אויב איז די גדר באופן כללי אין די תורה דארף נישט זיין טעימה, איך ווייס נישט, אלע אנדערע מצות. ווען למשל מצה דארף נישט זיין טעימה. ווייל מצה דערמאנט לחם עוני. לחם עוני לכאורה דערמאנט אין די שעיפ און אויסקוק דערפון, אדער אין די וועג אזוי ס’ווערט דיגעזשעטעד. ס’האט נישט צו טון מיט טעם. ס’איז נישט טעם פון לחם עוני.
איך זאג, מצה דארף פונקט אזוי דערמאנען עפעס א זאך פונקט ווי מרור דארף דערמאנען וימררו את חייהם, אבער יעצט האט עס נישט מיט טעם, דאס איז מצה נישט שהחמיץ, מען דארף פילן אז דאס איז נישט אן ענין פון די טעם, עס איז אן ענין פון דו גייסט שפירן אז ס’איז אנדערש וואס איז א הארט, וואס ס’איז א פרוסטע, אדער וואס איז דיידזשעסט איך אנדערש, מרור איז אן אינערפערן די טעם ואי מורגערסטערסט וואס פילן דארטן.
טעם אלס תנאי אין אכילה
סאו עס איז דא באופן כללי די שאלה צו אכילה איז די טעם וואס מ’דארף טעיסט’ן און דערפאר איינער טעיסט נישט, קען מען גיין איינער פראטן וואלי א טעיסט’ער? יא! כרוך בתיו, כרוך בתיו, זיכערטערסט נישט, מיילערסט זיכער נישט וכדומה. נאכדעם איז דא אן אנדערע צייט וואס וויל נאך א מיטל, לויט יענער צייט איז קיינמאל דארף מ’חורי ושוצא’ זיין, ווייל מ’קען דאס צו זאגן אז וואלי איירעסט לכאורה בלושת’ס לכאורה איז אויך נישט קיין עשר.
און דערפאר אויב ס’איז רואינד… נייין, איין מינוט דאס צייט איז מער קאמפליקירט. דאס איז זיכער אויך, אז עס איז אין יענער צייט אין יענער מלך, איז נישט נאר עס דארף זיין א טעם כלל. עס דארף זיין א טעם פון דער זאך, עס דאך פשוט דעמארט.
איין מינוט, ס’איז דאך די נושא פון ביטול, בטל, מבטל זיין. אויב איך… פון דעם פארשטיי איך נאר מצוות. יא, אויב איך לייג אריין א… איך האב געזאגט א משל פון איינער וואס האט געהאט קאוויד. אבער וואס איז אויב איינער לייגט אריין עפעס א פיל אין זיין מויל בשעת ער עסט? נישט, לאמיר מאכן די קעיס נאך מער. ער לייגט עפעס אריין א שארפע זאך וואס מאכט אים אז ער זאל קוים טעיסטן וואס ער עסט. דאס איז אויך א פראבלעם.
Speaker 1: ניין, אבער דו וואס זאגסט נאך מער, אז נישט נאר בולע מצה ומרור, נאר אפילו ער צוקייט צוזאמען מצה ומרור, ער האט פול טעם, אבער זיי זענען מבטל איינער דעם צווייטנ’ס טעם. דאס הייסט בולע מצה ומרור. דאס איז אבער אן אנדערע גמרא. ס’איז אבער אזא גמרא אויך, רייט?
Speaker 2: א ווארט, א ווארט. לא נתברר, איך בין נישט דאס אריינגעגאנגען. בשעת איך האב געזאגט די רמב”ם אין דף קט”ו עמוד א’, לא נתברר, אבער זיי ברענגען אלע די ציטירן די גמרא. משום דסבירא ליה דמצה, אפילו אין מצוה אלא אחת, אזוי אזוי, בדרבנן מבטל דאורייתא. איז דא וואס לערנען אז דאס מיינט די טעם איז מבטל, און ממילא איז כאילו תוספת רעה. א שטיקל איז נישט, איז ניחא, אבער אויב מ’לייגט א שארפע זאך, עפעס א זאך וואס איז אינגאנצן מבטל, און ס’קען זיין… ער זאגט עס אלס בדיעבד אדער אויך לכתחילה? איך ווייס נישט. און ס’קען אפשר בדיעבד אויך.
ס’קען זיין אז אפילו מרור איז טאקע אזא זאך, ווייל ס’איז גאר א שארפע זאך, ס’נעמט איבער אינגאנצן די טעם פון די מצה. און וויבאלד אויב ס’וואלט געווען א מצוה, אפילו א מצוה איז דאך א קליינע מצוה, איין מצוה מבטל די אנדערע, אבער וויבאלד ס’איז דרבנן, העלפט נישט דאס. און ממילא איז עס א פראבלעם.
כרכו בסיב — צוויי פירושים
סאו קומט אויס אז לויט די צד אז מ’דארף אינגאנצן א טעם, איז הונדערט פראצענט קומט אויס אן די גמרא אז אויב איך לייג אריין עפעס א… איך נעם א דראג, איך נעם א דראג און איך טעיסט גארנישט, איז דאך א פראבלעם. אבער לכאורה, אויב גייט מען מיט די פסק, דארף מען לכאורה זאגן מיט די זעלבע לאדזשיק אזוי ווי איינער וואס האט גוט צומאלן און אויסגעשפיגן, האסטו געהאט די אכילה ווייל דו האסט געהאט די טעם. איז די לאדזשיק איז אז די טעם איז א תנאי אין די אכילה, נישט אז דאס מיינט די אכילה? ס’איז א תנאי אין די אכילה. רייט, רייט, אפקורס. דארף מען טועם זיין.
Speaker 1: נאר א טענה, אויב איך האב א דראג וואס געבט מיר די טעיסט, די דמיון אז איך האב די טעיסט און איך האב נישט די טעיסט. אסאך מאל זע איך א קעיק וואס רעדט צו מיר, ס’זעט אויס מורא’דיג גוט. איך דארף אבער נישט, איך בין נישט יעצט אין די מוד פון סתם זיך אנפאקן מיט נאך א קעיק. און לאמיר אריין אביסל אין צו האבן די טעם דערפון.
למשל, איינער וואס האט אכילה גסה, איז עס אנדערש די פראבלעם. איינער וואס האט שוין צופיל אנגעגעסן. איך וויל נישט אריינקוקן אין יענע סוגיות, ווייל אכילה גסה איז נישט אריינקוקן אין יענע סוגיות. אכילה גסה, אכילה גסה. פיין, ס’איז א… ס’דערמאנט…
אבער לאמיר נאך פאר מיר גייען אריין אין די סוגיות, לאמיר טראכטן די צווייטע מהלך וואס מ’קען זאגן אז מ’דארף נישט טעם. מ’דארף נישט טעם. נאר וואס? ביי מרור איז דא אן עקסטערע דין אז מ’דארף, “על מרורים יאכלוהו”, אז דא מוזטו האבן יא טעם. אבער די איינציגסטע איז מרור. איך האב פאר א רגע ארויפגעקוקט, עפעס איז נישט מרומז געווען, איך האב עס נישט געהערט.
Speaker 2: א מצה דארף אויך עפעס דערמאנען אז ס’איז א לחם עוני. אבער איך זאג, די לחם עוני האט נישט צו טון מיט די טעם. לחם עוני איז א שטיקל, אבער ס’פארדייעט זיך נישט גוט. ס’איז נישט די טעם. ווייל ס’שטייט קיין מרור, ס’איז פלעין, פיור טעם. ממילא מרור דארף האבן אן עקסטערע דין אז ס’דארף האבן טעם.
טעקסטשור אלס חלק פון אכילה
וואס איז יעצט כרכו בסיר? כרכו בסיר קען מען זאגן אזוי: אויב די ענין איז טעם, איז כרכו בסיר להלכה איז כמה וכמה, וואס ס’איז ניטאמאל דא די ביסל טעם וואס איז דא בשעת בליעה. אבער אויב זאגט מען אז מ’דארף נישט טעם, איז עס הענגט זיך צוריק אן די שאלה צו כרכו בסיר. קען זיין כרכו בסיר איז נאך ערגער ווייל ס’איז דא א חציצה, ס’טאטשט נישט די מויל. די טאטשן די מויל איז אן ענין. דאס דארף מען פארשטיין.
ס’קען זיין די ווארט איז נישט… איך בין מתישב אז מ’דארף פארשטיין אין דעם. ס’קען זיין ס’מיינט נישט די ווארט חציצה ווי א חציצה אין תפילה. חציצה מיינט אז דאס הייסט נישט אכילה, ס’איז א שטארקע שלא כדרך אכילה, ווייל ניטאמאל, סיי ס’האט נישט געהאט טעם, און סיי ס’האט נישט געהאט דאס אז דיין מויל טאטשט די עסן, די סענסעישאן.
אזוי ווי ביי קאוויד, אז מ’פרעגט מענטשן וואס פילסטו, ער פילט נישט די טעם, אבער ער קען זייער שטארק פילן די טעקסטשור. ווייל ער האט נישט… טעקסטשור איז אויך א גרויסע חלק פון די… פון וואס דו פילסט. אין דיין דמיון, ווען ס’האט אויך זאלץ, פילסטו עס צוזאמען ווי איין גרויסע זאך וואס ס’איז טעם. די טעקסטשור איז א שטיקל טעם.
ס’איז נאך ערגער. ער זאגט ווען ער זאגט ווייל דאס האסטו נישט געפילט בשעת בליעה, איז לאו דווקא מיינט ער די ענין פון דין חציצה. ער מיינט צו זאגן ס’איז א שטארקע שלא כדרך אכילה, נאך א שטערקערע שלא כדרך אכילה.
דער שפעקטרום פון “ווי ווייט דארף מען נישט טעם”
אויב געווענליך דארף מען טעם, זיכער נישט. זאגט מען אבער קיינמאל נישט טעם, איז די שאלה ווי עקסטרעם זאגט מען מען דארף נישט טעם. צו ס’גייט מיר נאר אן דאס וואס האט געלאנדעט אין מיין בויך, אפילו ארומגערינגלט מיט א סיב, גייט מיר נישט אן? צו די ווארט איז יא, עפעס א קצת טעם, און ווען מ’שיינקיינע סיב, עס איז גאר א ווייטע מער ידעמאל הייסט נישט קיין אכילה.
Speaker 1: א גוטע דעיס. און איך מיין אז עס איז גאנצע ניגייע, ווייל…
בולע מצה ומרור כאחד – המשך דיון אין דעם רמב”ם’ס פשט
שלא כדרך אכילתה – קעפסולס און מעדיצין
Speaker 1:
מ’האט געזאגט אז ס’איז א שטארקע שלא כדרך אכילתה, נאך א שטארקע שלא כדרך אכילתה. סאו אויב געווענליך דארף מען טועם זיין, זיכער נישט. אויב דארף מען אבער קיינמאל נישט טועם זיין, איז די שאלה ווי עקסטרעם זאגט מען אז מ’דארף נישט טועם זיין. צו ס’גייט מיך נאר אן דאס וואס האט געלאנדעט אין מיין בויך, אפילו ארומגעריבן מיט א סם גייט מיך נישט אן? צו די ווארט איז, יא, עפעס א כזית טעם, און מ’פארשטייט נישט קיין סיבות, ס’איז גאר א ווייטע, ממילא דעמאלטס הייסט עס נישט קיין אכילה. א גוטע דאס.
און איך מיין אז ס’איז די גאנצע סוגיא, ווייל דאס איז דאך די זאך וואס מ’קען אריינלייגן אין קעפסולס און אלע זאכן וואס ס’איז דא א חשש אז מ’וועט עס עסן, אדער א מענטש וואלט עס געגעסן, לכאורה נישט פאר דעם איז דאס מותר אלס… א קעפסול איז דאך נישט קיין דרך אכילה. ס’איז נישט אפילו אינסייד קיין עסן.
Speaker 2:
זאל איך דיר זאגן? לכאורה איז דאס נישט נאר א סם, איז נישט אפילו אינסייד דארף עס צו עסן.
Speaker 1:
אפשר איז דאס די זאך. אפשר אויף די סארט מעדיצין זאל מען מחמיר זיין עס צו עסן אין א סם. איך רעד אויף דער אופן אזוי, לאמיר זאגן אז ס’גייט נישט אן טעם. איך רעד די ערשטע שמועס פון די משנה למלך. איך ווייס זיכער אז ס’איז דא מענטשן וואס זענען נוהג אין דעם. איך ווייס נישט. באט איי דאונט נאו… ס’איז בערך אזוי ווי איינער איז דא וואס איז וועגן דער יונגערמאן וואס האט געזאגט אז… ניין, ניין, דאס קומט נישט אריין. אקעי, איך הער. בקיצור, איי דאונט נאו, ס’זעט אויס אז…
חזרה צו די סוגיא פון בולע מצה ומרור
Speaker 1:
אבער מ’דארף וויסן צו דאס וואס מיר האבן געשמועסט, בולע צו עובד בלע, געווען ביידע אסור, האט געזאגט אז די גמרא רעדט וועגן דעם. לא את מצה ומרור על פעם אחת. דאס איז דאך די נושא, צו ס’קען מבטל זיין זה את זה. יענער האט נישט קיין פראבלעם מיט “על מצות ומרורים יאכלוהו”. יא, יענער איז נישט געגאנגען מיט הלל. אגעין, יענער זאגט אז ער ארבעט נאר אויף די רישא, אדער גייט ער נישט מיט אים? אדער זאל זיין אן עקסטערע תירוץ פון צוזאמען? אדער איז טאקע א מחלוקת? טון נישט אזוי ווי הלל, וואס איז טאקע א גרויסע. אדער איז דא א חילוק וואס ביי די רבנים ארבעט עס נאר, ס’ארבעט נישט פאר די ראש מיט די רבנים צוזאמען, וואטעווער דאס איז עקזעקטלי גיי איך נישט אריין. העלאו?
מרור אין חרוסת – דער ענין פון טעם מרור
Speaker 2:
יעדער איינער טינקט איין מרור אין חרוסת, וואס די חרוסת זאל אוועקנעמען די שארפקייט פון די מרור.
Speaker 1:
אה, א תוספות, ער ברענגט א תוספות, ער ברענגט א תוספות דא, אז מצה מטובלת שטייט אין די גמרא אז ס’איז מסתבר… ס’איז דאך די זעלבע זאך ווי די חרוסת.
Speaker 2:
ניין, ס’איז אינטערעסאנט, ווייל ער זאגט דא, די מפרשים זאגן אז מ’מוז פילן די מרירות אין די מרור, אז כדי כך, וועגן דעם איז מען נישט יוצא, אפילו בדרך כלל איז נישט דא די כלל. לויט יענע שיטה קומט אויס אן אנדערע נושא, אז לויט יענע שיטה… און אגב, ס’שטייט טאקע אזוי אין די פוסקים. ניין, מ’טינקט עס אריין, אבער מ’שמייסן עס אראפ, נאר אביסל. און נישט נאר דעם, ס’איז דא טאקע וואס לויט די סברה אפשר ווילן זאגן אז מ’דארף א מרור וואס האט אויסגעוועפט, אדער אויב א מענטש איז מסופק צו וועלכע די משנה מיינט, איז לכאורה בעסער ווען ער נעמט איינס פון אלע. אקעי, ווייל אויב איינס איז די נישט ריכטיגע…
דער ראב”ד’ס חילוק מיטן רמב”ם – טעם פון “מרור טפילה למצה”
Speaker 1:
קיצור, איז די ראב”ד האט… איר האט מיך חילוק געווען, איך האב נאר פארגעסן צו זאגן, די ראב”ד זאגט אז דעם וואס דער רמב”ם זאגט אז מרור טפל למצה, איז די ראב”ד מסכים צו די הלכה, אבער נישט מסכים צו די טעם, ווייל די ראב”ד’ס טעם איז וואס איר האט אונז געזאגט פריער, אז דער טעם איז ווייל די אנדערע פשט אינעם רמב”ם, אז ס’איז דא א שאלה וואס מיינט דער רמב”ם. אבער דאס איז א טעם תלוש פון די ראב”ד, ער זאגט אז מ’איז מקיים נישט יוצא מרור, אלא אם כן לא אכלו.
Speaker 2:
זייער גוט. זייער גוט. מה שאין כן מצה.
Speaker 1:
אה, אפשר די ראב”ד האט פארשטאנען אז מצה איז מען טועם אפילו מזולזל, מה שאין כן מרור, מרור איז אזא סארט זאך וואס מ’קען נישט טועם זיין, דאס איז די נקודה.
Speaker 2:
ניין, איך מיין ער גייט מיט די רמב”ן און אלע אז ביי מרור איז דא עקסטערע אז מ’דארף יא האבן טעם.
Speaker 1:
אקעי, ער זאגט נישט קלאר וואס ער מיינט. ער איז שואל טעם טעם מרור. מיר ווייסן נישט, באמת. מיר ווייסן נישט, איך וואלט עס אנגענומען אז ער מיינט אז ער גייט מיט די אנדערע ראשונים וואס זאגן אזוי, ווייל אן אונז איז נישטא קיין שאלה.
אנאליזע: וואס טוט “שהמרור טפילה למצה”?
Speaker 1:
די שאלה איז אבער אויב אזוי, צו ווען דער רמב”ם זאגט שהמרור טפילה למצה, איז דאס טאקע די ריזען פארוואס מ’איז נישט יוצא די מרור, ווייל ס’ווערט א טפל, און א נייע פראבלעם פון טפל? אדער איז דאס א טעם פארוואס די מצה איז מען יא יוצא?
לכאורה ביידע זאכן זענען אמת.
Speaker 2:
ניין, אז די מצה איז מען יא יוצא איז פשוט, ווייל בולע מצה.
Speaker 1:
אה, מ’האט דאך אבער א חסרון. ווענדט זיך, ווענדט זיך אויף די שאלה. אויב איז דאס בולע מצה עקסטערע, אדער אפשר איז דאס א נייע פראבלעם?
Speaker 2:
ניין, ער זאגט אזוי, אויב גייט מען בולע מצה יצאו, בולע מרור לא יצאו, שטימט נישט די סוף פון בולע מצה ומרור, ער איז דאך מסביר נאכאמאל. ווייל די מרור איז מען נישט יוצא ווייל ס’איז בכלל נישט מורגש געווען. דעמאלטס פארוואס דארף מען די חילוק פון שהמרור טפילה לו?
Speaker 1:
אה, ניין, ער זאגט אז דעמאלטס דארף מען די חילוק פון שהמרור טפילה לו, ווייל לכאורה וואלט דער טעם פון די מרור מבטל געווען די טעם פון די מצה. אויף דעם ענטפערט דער רמב”ם אז ס’איז נישט מבטל ווייל ער איז א טפל. פארשטייסט?
דיסקוסיע: טעם vs. חשיבות – וואס מיינט “טפל”?
Speaker 2:
וואס מיינט ער אז ס’איז א טפל? טפל לכאורה דארף מען נישט זאגן אז ס’האט צוטון מיט טפל לחשיבות, ס’האט צוטון אין טעם. אויב איז די גאנצע שמועס אין טעם, לכאורה פארקערט, מרור איז שארפער, מרור לכאורה אווערפאוערט. ווען א מענטש נעמט מרור און מצה, וואס גייט ער פילן אסאך שטערקער? לכאורה די שארפקייט פון די מרור. סאו, טפילה לו מיינט ווייל ס’איז ווייניגער חשוב? שהמרור טפילה למצה, ס’איז ווייניגער חשוב? אדרבה, פארקערט.
Speaker 1:
אויב גייט מען אז מצה דארף נישט זיין טעם, מצה דארף נישט זיין טעם, סאו וועגן דעם בולע מצה יצאו. איי, זאל מען דא מורא האבן אז למעשה האסטו נישט מצה אין דיין מויל כולו, ווייל די מרור איז מבטל? אפשר זאל מען עס אנקוקן אזוי ווי סיב, אזוי ווי ווען דו נעמסט די מצה ביז תובם, ווייל דו גייסט נישט פארטייכטער צייט, ס’גייט מיר נישט אן, ווייל די מרור איז נישט מבטל, ווייל די מרור איז א טפל פון חשיבות. אז ס’איז אינטערעסאנט. ווייל אויב די פראבלעם איז פראקטיש, קענסטו מיר נישט געבן די הלכה’דיגע סאלושן פון חשיבות. אויב דו זאגסט מיר אז די מרור האט זייער א שטארקע טעם, ממילא…
Speaker 2:
אה, נאכאמאל, טעם מצה דארפסטו נישט האבן. נאר אויב וואס דעמאלטס זאל מען זאגן ס’הייסט בכלל נישט ווי דו עסט מצה, ווייל דיין מויל איז ארומגענומען מיט מרור בשעת ווען דו עסט מצה, דעמאלטס זאג איך אז די מרור איז ווייניגער חשוב.
Speaker 1:
איך האב געזאגט אז מ’איז נישט יוצא די מרור, אויב בולע מרור אוכל יוצא, דעמאלטס איז מען נישט יוצא די מרור. פארוואס איז מען נישט יוצא די מרור? ווייל מ’האט געזאגט אז די מרור דארף האבן… אויב גייט מען מיט די גרסא “בולע מרור יוצא”, פארוואס איז דא א חידוש? פארוואס איז מען נישט יוצא מצה ווען מ’עסט אויך מרור? פארוואס איז מען נישט יוצא מצה בבולע מרור מצה כאחד? ווייל ס’איז טפילה.
אויב ביידע איז יוצא מיט בולע, מיינט לכאורה אז ס’גייט מיר נישט אן קיין טעם. ס’גייט מיר נישט אן טעם, נאר ס’גייט מיר אן מער די ענליך צו חציצה. איך וויל נישט האבן קיין חציצה, באט דאס אז דו האסט נישט אין מויל מרור יעצט, ווייל דו האסט אין מויל נאך חשוב’ערע זאכן, דו האסט דאך מצה. ס’וועט ערגער, ס’וועט ערגער.
Speaker 2:
ניין, אבער ס’גייט מיר נישט אן טעם, ווייל אויב יא, בולע מרור יוצא. איך זע אז מ’זאגט מיר ס’מוז זיין עפעס וואס איז עכט אין מויל, ווייל דו האסט די חשוב’ערע זאך אין מויל. איך גיי דיר זאגן, וואס האסטו יעצט אין מויל? דו האסט די הייליגע מצה, דו וואלסט אינגאנצן פארגעסן אז דו האסט יעצט אין מויל די נארישע מרור.
Speaker 1:
ס’האט לכאורה נישט צו טון מיט טעם. ווייל אויב טעם, גייט מיר אן וועלכע איז חשוב’ער. אויב רעדט מען דא פון טעם, לכאורה איז די “שהמצה טפילה לו” אין הלכה אביסל אנדערש ווי דו זאגסט, ווייל די מצה איז דאך דאפלט אין חשיבות.
איך וויל דיר זאגן נאך איין זאך, די “שהמצה טפילה לו”, דאס איז די ריזן פארוואס מ’איז נישט יוצא די מרור, ווייל ס’איז א טפל. זעסטו אז די מצוה איז אז מ’איז יוצא די מצה און נישט די מרור. אויף דעם הלכה איז נישטא קיין ספק. איך זאג אזוי, די שאלה איז נאר וואס טוט די מרור טפל למצה? אויב די ריזן איז די סיבה פארוואס די מרור איז נישט גוט און די סיבה פארוואס די מצה איז יא גוט, אויב ס’איז די ריזן פארוואס די מרור איז נישט גוט, דעמאלטס דארף מען עס נאר האבן אויב בולע מרור לא יוצא. אויב בולע מרור באופן כללי יוצא, אויב בולע מרור לא יוצא, דארף מען נישט אנקומען צו דעם. דארף מען עס נישט האבן, right? דארף מען עס נאר אויב בולע מרור יוצא, דארף מען נאר די חידוש אז שהמרור טפל למצה, נאר קומט דאך אז מ’איז יוצא מרור. דארף מען עס נישט האבן. מ’דארף עס נישט האבן, ווייל בולע מרור איז געווענליך יוצא.
ראיה אז די גירסא איז “בולע מרור יוצא”
Speaker 1:
איז אזוי, again, אויב בולע מרור לא יוצא, דעמאלטס דארף מען נישט האבן שהמרור טפל למצה. מ’דארף עס נישט, מ’דארף עס נישט. Right? מ’דארף עס נישט. Finished. מ’איז נישט יוצא, אפילו מרור צוזאמען מיט מצה איז מען נישט יוצא. פארוואס דארף מען עס נישט האבן? פארוואס דארף מען עס אפשר יא האבן? ווייל די מצה איז מען יא יוצא, ווייל די מרור איז געווען א נייע פראבלעם וואס שטייט נישט אין רמב”ם. Just, we’re imagining it, right? Just to be clear, ס’איז נישט די ריכטיגע פשט, ווייל we’re imagining it. מיר זעען אז ס’קען נישט זיין די גירסא ריכטיג, פארשטייסט? ווייל we’re imagining אז דא איז נאך א פראבלעם אז די מרור איז מבטל די מצה. זאגט ער אז ס’איז נישט מבטל ווייל מרור טפל למצה. מ’פרובירט צו מאכן חסורי מחסרא והכי קתני אין רמב”ם, מ’קען נישט מאכן חסורי מחסרא והכי קתני אין רמב”ם.
אלא מאי, די גירסא מוז זיין בולע מרור יוצא. אויב אזוי איז שווער פארוואס כרך, אדער איז די שיטה אז די טפל מאכט א פראבלעם. אויב בולע מרור יוצא, איז לכאורה די בולע מצה ומרור כאחד איז נאר אזוי, עלוזיה עבזי, על עד כדי כך איז מען אקעי מיט מרור אן טעם, מיט מצה אן טעם, אז אפילו ס’איז דא נאך זאכן אין זיין מויל, אפילו ס’איז דא מרור בשעת מעשה. דאס איז די גאנצע חידוש אין די צווייטע שטיקל.
Speaker 2:
ניין, נאכאמאל. אויב וואלט איך געזאגט אז ביי ביידע איז בולע יוצא, ניין, דעמאלטס איז א גרויסע חידוש, ווייל דא ביי כרך איז מען נישט יוצא די מרור. גרויסע חידוש, מ’דארף אפילו מאכן א דין חידוש. שטערט עס, ווייל דעמאלטס ווערט עס א טפל, און די טפל איז נישט גוט. די אבן שיטה שטימט. די אנדערע שיטה דארף מאכן א גרויסן דוחק אויף די ווערטער “שהמרור טפל למצה” און אריינלייגן א גאנצע שטיקל וואס שטייט נישט.
Speaker 1:
ס’איז אויך א גרויסע שמועס צו די פראבלעם איז טעם אדער ס’איז א ענין פון חשיבות. Whatever די reason איז, אמת. איך האב אויך נישט געקענט די צוויי, ס’איז מיר נישט געווען די צוויי. מאכט עס ווייטער נישט קיין סענס. אויב טאקע ווייטער איז א ראיה אז די גירסא אין רמב”ם איז יוצא, right? ווייל אויב די reason איז טעם, מאכט עס נישט קיין סענס, פארוואס דארפסטו האבן בולע מרור יוצא? וואס איז עפעס ווען ס’איז די צוויי דארף מען א פראבלעם? אלא מאי, ס’איז אן אנדערע סארט פראבלעם. טפל, איך ווייס נישט פונקטליך. ס’איז צוויי צוזאמען נישט גוט, מ’עסט נישט. מ’דארף עסן מרור עקסטער.
Speaker 2:
מ’עסט נישט, מ’איז נישט משתמש מיט כזית.
Speaker 1:
מ’דארף טרעפן עפעס א פשט, אפשר איז יא ווי איך הער. איך דארף פארשטיין פונקטליך. אויב איז דא דא רוב און מיעוט, זאגט מען אז איינס איז מבטל די אנדערע. מ’קען הערן, אפשר איז דא א פולע אכילה, ווייל וואס קען ער עפעס?
הלכה ג: אכילת מצה בלא כוונה
הרמב”ם’ס לשון
אכל מצה בלא כוונה, כגון שאנסוהו גויים או ליסטים לאכול — יצא ידי חובתו.
ס’שטייט נאר גוי, אבער ס’שטייט אויך ליסטים, אינטערעסאנט. אה, איך ברענג עס דא אין די תוספות על התורה, ס’איז נישט קיין חידוש. ס’איז דא אין די דברים נחמדים דאס, אז ער זאגט, אכל מצה, גוי או ליסטים לאכול, יצא ידי חובתו.
קשיא: ווי שטימט דאס מיט מצוות צריכות כוונה?
ניין, וויאזוי זאגט דער רמב”ם מצוות אין צריכות כוונה? ס’איז דאך א דבר פלא, ווייל אסאך אנדערע פלעצער פסק’נט אז מצוות צריכות כוונה. ס’איז דאך, מ’קען הערן אז, אז, אז, אה, איך האב געזאגט אין די הלכות מגילה, ווען מיר האבן געלערנט לעצטע וואך, אז דער רמב”ם פסק’נט “כל העושה לא נתכוון יצא”. און וויאזוי איז דער פשט אז דא שטייט אז איינער דארף האבן כוונה?
תירוץ פון דברים נחמדים: הנאה איז במקום כוונה
איז דער הייליגער, ער איז מאריך וועגן דעם, אז דאס איז דאך א סוגיא אין די גמרא אז ווען ס’איז דא הנאה, איז דאס במקום כוונה. אזויווי די גמרא זאגט “שלומי אמוני ישראל נהנין מזה ומזה”, און ער צייגט עס צו אזוי ווי די גמרא זאגט אז די מצוה איז נהנה.
תירוץ אחר: מצוה שבגופו
ער זאגט אביסל אנדערש אז, אז די מצוה איז די גוף עשיית המצוה דארף נישט קיין כוונה. משא”כ די מצוה וואס שופר איז, כאילו די מצוה דארף מען נאך נאכדעם טון עפעס א פעולה, ס’איז א הכשר מצוה צו געדענקען. משא”כ אויב די מצוה איז מצה איז כדי מ’זאל געדענקען אז מ’איז ארויס פון מצרים, איז דאס נישט, ס’איז א מצוה שבגופו. משא”כ אכילת שופר, אויב דו האסט נישט קיין כוונה איז נישט געווען קיין מעשה מצוה בכלל. דאס איז בערך די תירוץ, ס’איז אביסל אנדערש ווי די יוסף. אבער אנדערע מפרשים זאגן די תירוץ אז די הנאה איז משווה לכוונה, און ס’איז דא אנדערע פירושים.
אלטערנאטיווער פירוש: וואס מיינט “בלא כוונה”?
אדער קען מען בכלל זאגן אז דער רמב”ם מיינט נישט דא “אכל מצה בלא כוונה”, מיינט נישט אז וועלכע “בלא כוונה” מיינט ער? “שלא כוונת יציאת ידי חובת המצוה”, אדער “שלא כוונת” אז ער ווייסט נישט אז ס’איז פסח בכלל? און אין די נעקסטע סעיף שטייט קלאר אז וואס, “אכל מצה בלא ידיעת פסח, ואחר כך נתפסח, חייב לאכול אחרת”. זעט מען אז כאילו ער איז פטור, כל המצוות, נישט אז ס’איז נישט געווען קיין מעשה אכילה. אויף דעם זעט מען אז אפילו באונס איז ער חייב, אבער ס’איז נישט געווען קיין בר חיובא דעמאלטס. משא”כ די ערשטע זאך, ער איז דאך יא געווען א בר חיובא.
זייט גוט. רבינו מנוח זאגט די תירוץ, איך האב נישט קיין הערה. איך האב נישט קיין הערה, יא. אקעי.
דער יסוד: מען דארף זיין א בר חיובא
אבער דאס איז זיכער אז דער מענטש דארף זיין א בר חיובא, דאס איז פשוט. עס איז נישט ענליך צו… ס’איז לאו כוונה, ס’איז נישט קיין ענין פון לאו כוונה. ער איז נישט יוצא געווען ווייל ער איז נישט קיין בר דעת, ער איז נישט קיין מענטש. דער מענטש איז געשטארבן. בכלל, יא.
חילוק צווישן שמיעה בלא כוונה און אכילה בלא כוונה
מען קען גראדע הערן די חילוק צווישן הערן עפעס בלא כוונה און עסן עפעס בלא כוונה. איך מיין פשוט און פראקטיש, יעדער מענטש וואס…
יא, ווייל עפעס וואס דו האסט געהערט און דו האסט נישט געהאט קיין כוונה, דא איז דא מיליאנען נויזעס, דו האסט עס נישט געהערט. אויב דו האסט נישט געהאט קיין כוונה, איז עס אזוי ווי דו האסט עס נישט געהערט. ווייל הערן איז… משא”כ עסן, ס’איז אריין אריין. דאס איז בערך מער דער פשוט’ער ענין, דער חילוק אין די מציאות. דאס איז בערך די חילוק.
ווען ער נעמט די פוסקים און ער ברענגט עפעס לויט דעם, איך בין נישט זיכער, ער זאגט אז לויט דעם דארף ער וויסן אז ס’איז פסח’דיג. איך ווייס נישט, פארקערט, דאס זאגט ער דאך אז ס’מאכט נישט קיין סענס. דו גייסט עסן מצה, וואס דענקסטו? שופר, דו זאגסט, “איך ווייס וואס איך טו, איך גיי אריין שטיין, איך גיי טון א מצוה.”
דיסקוסיע: דער פאל פון איינעם וואס איז געווען נרדם
דו מיינסט צו זאגן אויב ער האט געוואוסט אז יענע פסח, יא, יענע ערשטע טאג, יענע נאכט. זיי כאפן מיך יעצט, זאג מיר געווען מיין ווייב פאר צוויי יאר צוריק אין א חולה וואס איז געווען אין און ארויס, נרדם, סעקונדען.
ניין, אבער עניוועיס, אה, אנטשולדיגט.
ניין, אבער הנחנאמי, לכאורה, ניין, לכאורה דאס מיינט עס. ניין, די נתעורר מיינט עקזעקטלי יענס. דו זאגסט אז ער האט נאך נישט געקענט קיין נתעורר אויך נישט? אבער וואס מיינט נתעורר? ער איז אין אזא מצב וואס ער קען נישט זיין? נישט קאנשעס. אז ער איז נישט קאנשעס, איז ער זיכער אזא קעיס, רייט? אנקאנשעס איז ער פטור, ער וועט צוריק קומען, וועט ער דארפן עסן.
דער חידוש פון דער הלכה
דער חידוש דא איז אז ער האט שוין געגעסן בשעת ער איז געווען א שוטה, רייט? דאס איז דאך דער חידוש פון די הלכה. דער חידוש איז נישט סתם אז… שטימט?
יא.
דער חידוש איז דא אז ער איז געווען… אז ער האט שוין געגעסן יא, נאכאמאל, די חידוש דא איז אז ער האט נישט געגעסן, איז ער דאך נישט חייב. דו קענסט נישט יעצט צאמשטעלן יעצט די כוונות מיט די פריערדיגע אכילות. עס דארף זיין כוונות בשעת אכילה. דאס איז דאך די עיקר חידוש, לכאורה.
Makes sense? יא. אקעי.
חקירה: כוונה פאר אכילה אדער כוונה פאר מצוה?
וואס קען טון יעצט? יא. סאו לכאורה דער “אכל מצה בלא כוונה”, לכאורה, איך קען מיר אויך האבן א ווייניגער דראמאטישע ווערסיע, און זאגן למשל מתעסק. ער האט גענאשט, ער האט נישט אין זין געהאט אז ער… מיר ווייסן די גדר פון “צריך כוונה” איז, ער דארף עסן לשם מצות מצה, אדער איז גענוג אז ער עסט? איינער איז פסח און ער פראוועט נישט קיין פסח, א פריער איד, און ער נאשט מצה אין דערהיים. און דער רמב”ם האט נאך נישט פארשטאנען די ענין פון לשם מצוה. אלעס דארף ער פארשטיין לשם מצוה. אבער דא האט ער לכאורה גערעדט אז זיין בלא כוונה איז שוין “צירוף גוים”. אה, איך ווייס נישט וואס דאס מיינט “צירוף גוים”. וואס מיינט דאס בלא כוונה? ער עסט עס ווייל ער… I don’t know, איך ווייס טאקע נישט. מ’דארף פארשטיין בעסער די דוגמא פון “צירוף גוים”.
פארשטיין דעם פאל פון “אנסוהו גוים”
אז די גוים בעצם האבן זיי אן מציאות צו זיין מיט די מצה, איז דאך יא דא א מציאות פון מצה. דאס איז וואס די גוי האלט אין די קאפ מאכט נישט אויס די חלות. די שאלה איז צו ער טראכט פון מצה אדער ער טראכט נישט פון מצה. יא?
ער טראכט נישט פון מצה, אן די ווערט. נאר ער האט זיך נישט קיין שייכות. אבער אויב ער איז נישט קיין פראווער… “צירוף גוים” מיינט אז ער טראכט נאר פון די גוים וואס ליגט אויף זיין קאפ. מיינט אזוי, לאמיר זאגן אז א איד וואס איז א שייגעץ האט אפגעמאכט אז ער גייט בשום אופן נישט עסן מצה. סאו אונז ווייסן אז ער וועט נישט עסן מצה. סאו דאס וואס ער האט יא געגעסן מצה ווייסן מיר קלאר אז דאס איז געווען באונס. יעצט דארף מען וויסן וואס קומט אריין.
מיין שאלה איז געווען צו עס דארף זיין א כוונה פאר די מצוה אדער עס דארף זיין א כוונה פאר אכילה. ווייל די “צירוף גוים” קען זיין ביידעס. עס קען זיין נישט אז ער האט געהאט אין פלאן מיט אן אנדערע ווערטער צו עסן מצה, און ער האט בכלל נישט געהאט אין פלאן צו עסן. ער האט נישט אין זין געהאט בכלל צו עסן. ווייל אויב האבן מיר געווען די ענין אז מ’דארף האבן אין זין מצות מצה, וואלט מען געקענט זאגן אז ער האט געגעסן מצה אן געוואוסט לאמיר זאגן, ער האט נישט געוואוסט אז יעצט איז פסח, ער האט געגעסן מצה. שפעטער האט ער מיר געזאגט, “אה, ס’איז געווען פסח ביינאכט, יעצט ביינאכט.”
שוגג און מסופק
און דאס הייסט אין הלכות שבת הייסט דאס שוגג, שוכח. די שוגג גייט אויף אן עבירה, אבער ער איז א שוגג, ער איז נישט מסופק. איך ווייס נישט פונקט מסופק. דו זאגסט די ווארט מסופק, I don’t know what that means.
—
דיגרעסיע: חציצה ביי ביאה מיט קאנדאם
קשר צו די פריערדיגע דיסקוסיע וועגן כורך
וואס עפעס ווען ס’איז די צוויי דארף מען א פראבלעם? אלעמאל איז עס אן אנדערע סארט פראבלעם. די טפל, נישט פונקטליך, ס’איז צוויי צוזאמען, נישט גוט, איך ווייס נישט, מ’דארף עסן מרור עקסטער. איך דארף פארשטיין פונקטליך פארוואס. איך דארף טרעפן עפעס א פשט. אפשר איז עס יא א פשט, איך דארף פארשטיין פונקטליך פארוואס.
ס’איז דא פארשידענע… ס’איז דא אזא זאך ווי אין שמיעה זאגט מען אז איין קול איז מבטל די אנדערע. מ’קען הערן, האסטו שוין אפילו אן אכילה, ווייל דו עסט עס. איך ווייס נישט, אפשר. ס’איז דאך אלץ אן עירוב תבשילין.
ניין, דו פארלירסט עס נישט. דו פארלירסט עס נישט. דו פרעגסט א מענטש, וואס זאלסטו יעצט נאר עסן? זייער גוט, דו האסט אן ענטפער. פארוואס איז עס א הפסק? בחינת הפסק. אויב דו רופסט עס בחינת הפסק, ווייל די מצה איז אזוי חשוב, מיינט עס אז דו דארפסט נישט נאך עפעס אין מויל. אבער נישט בחינת הפסק. לאמיר עס רופן אזוי, נישט חציצה, נישט אז ס’טאטשט נישט. אן אנדערע מין הפסק.
חציצה מוחלטת
אבער ס’איז דאך א חציצה מוחלטת, ס’איז טאקע… א נגיעה בעצם איז ערגער ווי נישט זיין. ס’מאכט זייער סענס. ניין, דער עולם איז נישט מסביר אז ס’איז נאר נישט דא. דער עולם איז מסביר אז ס’איז אסאך מער. ס’איז דא א חציצה מוחלטת איז בולע די חשוב’ע און די טפל גייט אוועק. מיינט אז די טפל איז נישט יוצא. חציצה מוחלטת, לאמיר זאגן, איז אפילו מצה אליין. איז דא אזא זאך? אז דו האסט א פלסטיק בעג אויף עפעס און דו עסט עס? אפשר טאקע וועגן דעם.
דער קעיס פון קאנדאם
אזוי ווי ס’איז געווען איינער וואס האט געוואלט זאגן אז אויב איינער איז בועל מיט א קאנדאם… אה, איך האב געטראכט וועגן דעם. דארט איז עס די ענין פון הנאה, ניין? ניין, ניין, ניין. איך קען פרעגן, איך קען אויפשטעלן אז א חציצה פון טבילה און א חציצה לענין אז ס’טאטשט נישט די גוף. אניש, איך קען נישט די חציצה. איך ווייס נישט. אפשר די ענין פון טומאה איז טאקע אזוי, אפשר ער ווערט נישט כלל מטמא. אדער אפשר ניין, אפשר אויב ס’איז דא טומאה איז עס עובד בביאה, אזוי ווי משכב זב ונדה איז מטמא וועגן די ביאה, נישט וועגן די נגיעה. דעמאלטס אפילו ס’איז ביאה איז עס מטמא עניוועי.
ביי ביאה איז דאך נישט די ענין… איז דאך די ענין פון הנאה. אפשר וועט ער ווייניגער הנאה האבן, אבער ס’קען נאך אלץ זיין די זעלבע. סאו מ’דארף פארשטיין דעם טעם פון אכילה. אקעי, זייער גוט.
דער היתר איז נישט אפגעפרעגט
דאקטאר, איך בין נישט אזוי זיכער אז יענע סוגיא איז אזא אפגעפרעגטע סוגיא. מ’דארף קוקן אין די סוגיא פון שלא כדרכה הנאתה, די גאנצע זאך. די רבנים האלטן אוודאי נישט פון יענעם היתר פון די קאנדאם, ווייל איך בין נישט זיכער אז ס’איז אזא אפגעפרעגטע זאך הלכה למעשה.
פארוואס איז עס יא אפגעפרעגט די זאך? פארוואס? ווייל אלעס איז דא, ס’איז דא ביאה און ס’איז דא… וואס זאל זיין ווייניגער איסור? קודם כל, ס’איז זיכער א איסור פון זרע לבטלה. די הקלה איז די חידוש פון די ביאה. נו, א ביאה שאינה ראויה… מיין זאך מאכט עס ערגער ווי דרך איברים. ס’איז ערגער ווי א ביאה שאינה ראויה. פארוואס? וואס איז די חילוק צווישן דרך איברים און דאס? וואס איז די חילוק? ווייל דא טוט ער עס מיט די ווייב, און ער שפריצט נישט אויף די ווייב. ער איז נישט מיט די ווייב.
דרך איברים און ביאת איסור
ניין, איך רעד דרך איברים אדער סתם זרע לבטלה. אין אלע איסורים פון די תורה, ביאת איסור איז נישט קיין איסור, אשת איש איז נישט קיין איסור. דרך אברים… איך פארשטיי נישט וואס דו פרעגסט. אפשר בדרך… שלא כדרכה איז מען ענוש. איך פארשטיי נישט וואס דו פרעגסט. משכב זכר איז מען ענוש, אבער סתם דרך אברים איז מען נישט ענוש. דאס איז נישט קיין חידוש אין די זאך. אבער דאס איז דאך דרך אברים, ווייל אפילו אויב ס’איז דא א חציצה… ביאה דורך א בגד צווישן זיי, איז דאך אן ערוה. אן ערוה איז נישט דא. אקעי, ס’קען נישט דויערן. לכל הפחות קען עס נישט דויערן. לכל הפחות נישט. יא, ס’איז נישט קיין חציצה. מ’קען זאגן אז ס’איז נישט קיין דרך. אפשר איז די מנהג אז ס’איז יא אזוי. ס’איז יא דא דרך הנאה, דרך אכילה, סתם דרך הנאה. אקעי, לעטס קאנטיניו. יא, ס’איז דא די זאך, אבער מ’דארף נישט גיין גיין אין די עקסטרימס, אקעי? ס’איז שוין גענוג געווען די טעם על פי הלכה.
—
סימן ג: אכל מצה — קאנעקשן צו דברים נחמדים
סימן ג’, אכל מצה. ס’איז אביסל קאנעקטעד סימן ג’ אויך לויט געוויסע פירושים פון די דברים נחמדים. יא, אכל מצה בלא כוונה. כגון שהיה גוי או ליסטים לאכול, יצא ידי חובתו. ס’שטייט נאר גוי, אבער ס’שטייט אויך ליסטים, אינטערעסאנט. אה, איך ברענג עס דא אין די תוספות על התורה, ס’איז נישט קיין חידוש. ס’איז דא אין די דברים נחמדים דאס, אז ער זאגט, אכל מצה, גוי או ליסטים לאכול, יצא ידי חובתו.
דיון אין מצוות צריכות כוונה און הלכות אכילת מצה
המשך הדיון: מצוות צריכות כוונה
Speaker 1: קען זיין נישט אז מען האט אים געמיינט צו עסן מצה, נאר בכלל האט ער נישט געמיינט צו עסן. ער האט נישט געוואלט עסן. ער וואלט געווען די ענין אז מען דארף אין זינען האבן מצות מצה, וואלט דער רמב”ם געקענט זאגן ער האט געגעסן מצה אן געוואוסט. לאמיר זאגן ער האט נישט געוואוסט אז היינט איז פסח. ער האט געגעסן מצה, שפעטער האט איינער געזאגט, “אה, ס’איז געווען פסח ביינאכט יעצט ביינאכט.”
און דאס הייסט אין הלכות שבת הייסט עס שוגג.
די שוגג גייט אויף אן עבירה, אבער ער הייסט א שוגג. מתעסק. איך האב נישט געזאגט מתעסק. דו זאגסט די ווארט מתעסק, I don’t know what that means. דאס איז די קאנטעקסט פון מתעסק.
דאס האט ער געמיינט אז ער איז distracted, ער האט נישט אין זינען.
ניין, מתעסק מיינט איינער טוט א מלאכה אן אנטראכטן, ער שפילט זיך מיט ביימער און ער האט געגעבן א רייד. דאס איז נישט די אריגינעלע קאנטעקסט פון מתעסק, דאס איז פסקי דין פון היינטיגע צדיקים.
נארמאל, איך ווייס נישט וואס מיינט מתעסק. ס’שטייט נישט דא מתעסק, so I don’t know what it means. איך ווייס וואס ס’שטייט דא. איך ווייס נישט אונס, so די פראבלעם איז נישט אז ער האט נישט געוואוסט. איך האב געזאגט, ווען איינער עסט מצה, ער ווייסט אז ער עסט, אבער ער האט נישט קיין כוונה צו עסן מצה. ווען ער ווייסט נישט אז ס’איז פסח, הייסט עס אין הלכות שבת הייסט עס שוגג.
Speaker 2: I don’t know what it means. איך פארשטיי אז ס’איז אפשר צו טון א מצוה בשוגג. אבער דאס וואס איך טריי צו פארשטיין איז אביסל פאני, ווייל אויך, לאמיר זאגן, ער טוט אן עבירה באונס, איז זיכער אונס רחמנא פטריה. אמת? אנסוהו גוים לעבור על אחת כל מצוות, דארף ער זיך מוסר נפש זיין.
Speaker 1: אויסער פאר די שלש חמורות.
Speaker 2: דארף ער נישט מוסר נפש זיין. Again, דא אונס מיינט נישט דווקא אונס נפשות, whatever. But אונסו, בין איך נישט עובר. אמת?
נו, אבער א מצוה יא? אבער די מצוה האב איך געגעסן.
Speaker 1: ניין, די מצוה האב איך אויך נישט יוצא געווען.
Speaker 2: די מצוה האב איך יוצא געווען.
Speaker 1: מ’דארף יוצא זיין.
Speaker 2: דער גוי האט געגעסן מצה, וואס קומט עס מיט דיר אריין?
Speaker 1: ניין, ווייל ס’איז געהאט טעם מצה.
Speaker 2: אה, האסטו געזאגט אז ס’איז קאנעקטעד צו די פריערדיגע. No problem. So ווען דער גוי, לויט רבינו מנוח’ס תירוץ, so ווען דער גוי פארסט דיך צו טון אן עבירה אין דעם דזשאוינט, אונס מיינט דוקא מיט א גאן? אויב מען שטופט אים צו זיין מויל און זיין נאז, און מען שטופט אים אריין מצה, און ער טשאוקט דערויף, איז דאס אזוי ווי די סייף? ס’איז נישט אזוי ווי די סייף.
איך האב פארשטאנען. פרעג איך דיר אבער א שאלה. די רייט סייף איז אפשר וואלט עס געווען א חציצה. אקעי, איך זע נישט אז דאס איז די פראבלעם. איך מיין אז איך פרעג אבער אן אנדערע שאלה. די רייט סייף, די גוים וואס האבן אים געצוואונגען צו עסן מצה. וואס ווילן גוים? זיי גייען ארום צווינגען מענטשן צו עסן מצה? איך כאפ נישט וואס גייט דא פאר.
Speaker 1: די גוים האבן געוואלט תשובה טון. יארן לאנג האבן זיי געצוואונגען די גוים צו טון עבירות, איז געפארן א מחנה וואס זיי גייען צווינגען די אידן צו טון מצוות. קענסטו זיך זען אז טראמפ מיט א בורא עולם זאל אנהייבן צווינגען אלע רעפארמערס צו ווערן ארטאדאקס?
Speaker 2: ס’איז זייער פאני די קעיס פון אונס. פארוואס איז דאס די עקזעמפל פון לא כוונה? פארשטייסטו וואס איך פרעג? וואס מיינט לא כוונה? איך האב אים אריינגעווארפן אין מויל אזא זאך. ער ווייסט נישט אז ס’איז פסח, ער ווייסט נישט אז ס’איז מצה. איך כאפ נישט וויאזוי ער האט דאס פארשלאפן. אבער וואס איז געווען די פראגע? אז זיי קענען זיין דוקא אונס. איך זע נישט אז דער רמב”ם האט געטוישט די תרבות פון… ווייל מצוות צריכות כוונה איז…
די גמרא אין ראש השנה: כפאוהו ואכל מצה
Speaker 1: שולחן ערוך, רבי שמואל, כפאוהו ואכל מצה, יצא. כפאוהו מעלמא או כפאוהו לשד? די גמרא פרעגט דאס. אמר רבא, זאגט די גמרא, זאגט רבא, זאת אומרת, אז תקעו לו שופר, יצא. ווייל אדער לשיר אדער לשד. יא, רש”י האט צוויי גרסאות. אדער וויל ער אים פארטרייבן א שד, אדער סתם ווייל ער וויל זינגען און ער האט נישט אין זינען מצוה. סאו דא זעט מען יא, אז כפאוהו שטעלט מען צו צו אנדערע פאלן אזויווי לשיר. איך וואלט געזאגט, ענליך צו לשיר וואלט געווען אזויווי אונז זאגן אונס, ער ווייסט נישט אז ס’איז א מצוה פון עסן מצה, יצא. פשיטא.
האי נמי, אכל מצה רחמנא אמר, והא אכל. אבל לא זכרון תרועה, והוא מתעסק בעלמא, כמשמע לן, זאגט רש”י, אפילו הכי מתעסק יוצא, דמצוות אין צריכות כוונה. סאו דאס איז די גמרא, רבא וואס האלט מצוות אין צריכות כוונה.
אבער אויך די האבע אמינא אין די גמרא איז זייער אינטערעסאנט, וואס האט עס צוטון מיט דעם? “הוא סבר אוכל מצה ברחמנא הוא אוכל”. די עיקר איז אז ער האט געהאלטן אז אמאל, ער האט געהאלטן אז דעמאלטס ווען ס’איז טעם, אה, איך קען הערן, ווייל ער האט געהאלטן אז די מעשה איז די טעם, אזויווי דו זאגסט, מתעסק, אפשר איז דאס די פשט פון רבינו מנוח.
Speaker 2: ניין, די גמרא זאגט דאך זיכער נישט אזוי. רבינו מנוח קען מען פארענטפערן אן אנדערע קשיא. דא גייט עס, לויט די שיטה פון מצוות אין צריכות כוונה דארף מען נישט אנקומען צו רבינו מנוח’ס תורה. לויט די שיטה פון מצוות אין צריכות כוונה, די פשט איז, אזויווי דו זאגסט, מצוות אין צריכות כוונה וועגן נעמען מיוצא. מצוות אין צריכות כוונה מיינט, דער אייבערשטער וויל, ס’איז אזויווי א טעאלאגישע שאלה, צו דער אייבערשטער וויל נישט אז מענטשן זאלן אומזין האבן, ס’האט צוטון מיט דעם, אפשר. דער אייבערשטער וויל, אזויווי דו זאגסט, דער אייבערשטער זאגט “עס מצה”, דו האסט געגעסן מצה. א חלק פון פארוואס האסטו געגעסן?
דיון: די פילאזאפישע יסוד פון מצוות צריכות כוונה
Speaker 1: לכאורה וואלט עס צוטון מיט דעם, צו די מצוות דארפן אונז געבן מידות טובות, אדער די מצוות זענען סתם אזוי ווי א הייליגע כח, זיי זענען אן אטאם באמבע וואס מאכט אונז צוברעכן, אזויווי רבינו בחיי זאגט, איך ווייס נישט וואו.
Speaker 2: וויטש וועי? וואס? וויטש וועי דאז איט קאנעקט? ווייל אויב זאגט מען אז די גאנצע ענין איז, אה, מ’קען עס לערנען ביידע וועגן. מ’קען לערנען ביידע וועגן, אבער לכאורה, אויב נאר וואלט מען געזאגט אז די איינציגסטע זאך וואס האט צוטון מיט מידות, דארפסטו זיין א ווער אז איך ארבעט יעצט אויף מיינע מידות, איך מאך יעצט מיינע רגילות, און דאס מאכט די רגילות.
Speaker 1: איך וואלט געטראכט פונקט פארקערט, אמת. איך קען הערן. אז אויב איז א מצוה דא א טעם, איך טו יעצט א מצוה פאר’ן אייבערשטן. איך מיין שוין, אויב דו ביסט פשוט ארבעטן אויף צו האבן בעסערע רגילות’ן. אויב מ’רעדט מיט די כוונה אדער יענע כוונה. אבער אויך דאס קען מען, לגבי מאכן בעסערע רגילות’ן, אפשר א חלק דערפון איז דאס אז מ’ווייסט אז מ’מאכט בעסערע רגילות’ן. ס’איז נישט דאס אז מ’טוט גוטע פעולות אליין, ס’איז אפשר אויך, ס’קומט מיט די כוונה פון דעם. דאס איז א שמועס וואס מ’וועט זען אין שמונה פרקים, יא? אז ווען א מענטש איז זיך מרגיל צו טון גוטע זאכן, צו ס’האט צוטון מיט דעם אז ס’האט צוטון מיט כוונה, אדער דאס האט אינגאנצן נישט צוטון מיט כוונה, די מעשה אליין. קען זיין אז ווען מ’טוט, ווען מ’איז זיך מרגיל מיט גוטע זאכן, א חלק דערפון איז די מיט א כוונה, מיט א ידיעה, נישט מעשה קוף. אויב דו ווענדסט עס צו מעשה קוף, איך ווייס נישט צו עס ברענגט נאך עפעס. עס ווענדט זיך וועלכע סארט ידיעה דו רעדסט. אויב דו רעדסט ידיעה אז דו טוסט עפעס, דעמאלטס מוזטו האבן יא. אויב דו רעדסט פון ידיעה אז ס’איז א מצוה אדער עפעס אזא זאך, מוזטו האבן נישט. אויב ער גייט לערנען, ווייס איך נישט, אבער עט סאם פוינט, יא. מ’דארף לערנען אפילו נאך סיפור המצוות, אזוי ווי אונז וועלן לערנען סיפור למדן היינט.
סאו לאמיר גיין ווייטער, אקעי? מ’דארף לערנען די הלכות. לאמיר זען דארטן די גמרא וויאזוי… שוין, די גאנצע זאך קומט פון יענע גמרא. ס’איז כפייה, ס’איז נישטא, איז חייב. אבער כפייה פרסית איז… די גמרא גייט אריין אין די סוגיא צו מ’דארף האבן כוונה. אלע סוגיות זענען אינטערעסאנט.
Speaker 2: ניין, איך וויל נישט. דו ווילסט?
Speaker 1: יא, ווייל ס’איז גאר שווערע שאלות. איך ווייס נישט, בפשטות, איי דאונט נאו וויי מ’גייט אריין אין די אלע זאכן למדנות. דא איז א מחלוקת אמוראים צו מצוות צריכות כוונה. דא גייט ער אריין מיט די שיטה אז מצוות צריכות כוונה. שוין, פיין. וואס שטערט דיר? ס’איז א פראבלעם?
Speaker 2: ניין, ס’איז נישט קיין פראבלעם. ס’איז נישט קיין פראבלעם, ס’איז אלעס פערפעקט.
הלכה ד: חומר המצה – מחמשת המינים בלבד
Speaker 1: לאמיר גיין ווייטער. צוריק ווייטער צו די סוגיא. ס’איז דא אסאך סוגיות דא, אסאך שבת הגדול דרשה מאטריאל. אויף יעדע סעיף דא, אויף יעדע שורה דא, האבן שוין רבנים געדרשנ’ט שעות ארוכות, און אונז נעבעך, וועלן מיר קודם זען די שולחן ערוך, די פשוט’ע הלכות. די משנה למלך איז א קלאסיק שאגת אריה, נודע ביהודה, טייערע תשובות.
Speaker 2: יא, יא, עקזעקטלי. לאמיר גיין ווייטער.
Speaker 1: אכל מצה, איינע פון די מצוות, סעיף ה’, ד’, אקעי? איינע פון די מצוות איז די חובת אכילה, אכילת מצה. אכילה. מ’שמועסט אז ס’איז דא א חובה. אונז האבן שוין געהאט וויפיל מאל איז געווען א חובה. אקעי, אקעי, צדיק, צדיק, לאמיר גיין ווייטער. חובה, חובה, חובה. ס’איז אלעס פרטים. אקעי, אקעי, יא. איינע פון די מצוות איז די חובת אכילה, אכילת מצה. קיין אכילה מאיזה מחמשת המינים. ס’איז אויך אן אינטערעסאנטע לשון, “לא יאכל חמץ”. ער וואלט אים געקענט זאגן, “לא יאכל חמץ” איז דאך אן ענין פון אן אכילה. ער וואלט געקענט זאגן “לא יאכל חמץ”, און מ’וואלט געדארפט מאכן מיט איינעם פון די חמשת המינים.
Speaker 2: “לא יאכל חמץ”, ווי איז דאס געזאגט געווארן?
Speaker 1: “לא יאכל חמץ” ברענגט ער, “לא יאכל חמץ” איז געזאגט געווארן ביי קרבן פסח. “לא יאכל עליו חמץ”. דאס איז געזאגט געווארן אויף קרבן פסח. אבער דא שטייט דאך אזוי, דא שטייט “לא תאכל עליו חמץ”.
Speaker 2: וואס זאגט ער נישט געשטימט יענע פסוק?
Speaker 1: ווייל יענץ רעדט פון די קרבן פסח. אקעי.
“לא תאכל עליו חמץ, שבעת ימים תאכל עליו מצות”. אבער שאר דברים, ווי אורז ודוחן וקטניות, דער פוינט איז אז ס’שטייט “לא תאכל עליו חמץ”, לערנען די חכמים זאכן וואס קענען ווערן חמץ, קענען ווערן מצה. אבער דברים… דער רש”י זאגט אז מצה מיינט ברויט וואס איז נישט געווארן חמץ. אבער שאר דברים, וואס זענען נישט בכלל חמץ, ווי אורז ודוחן וקטניות, וואס מיר האבן געלערנט אדער וואס די חכמים האבן געזען, אפילו דו זעסט עס אויפגעלאזן, איז עס א סרחון בעלמא.
Speaker 2: “אין מצה אלא מין חמץ”. עקזעקטלי.
דרוש: די פארקערטע לאגיק פון מצה
Speaker 1: וואט דיד איי וואנט טו טעל יו? יא, פון דא לערנט מען זיך, אזוי ווי די שיטה פון די חכמים, נישט רבי יוחנן בן נורי’ס שיטה, אז א צדיק וואס הייסט מצה איז נאר “מי שבא לידי חמץ ולא החמיץ”. אבער איינער וואס איז “אין בו לידי חמץ” איז ערגער. ס’איז בעסער. עקזעקטלי. איינער וואס איז “אין בו לידי חמץ” איז אויך נישט קיין… איז נישט ממש אן ענין פון מצה. דאס איז דער חידוש וואס ער זאגט דא.
ווייטער, לויט די דרשה אז מצה איז נאר מין יצר הרע, וואלט ער געדארפט זאגן אז מ’זאל זיך אוועקשטעלן פון אלעס. אזוי ווי איך האב געזאגט פריער, ווייל אין אנדערע פלעצער אין די תורה איז דא די זאך פון “סור מרע” ו”עשה טוב”. לכאורה וואלט א מענטש געדארפט זאגן אז די זאך וואס איז די מערסטע אוועקשטיין איז וואס האט א שייכות צו חמץ. א גאנץ פסח זאל מען נאר עסן אורז ודוחן, אזויווי די ליסקער מנהג. עקזעקטלי. איך האב געהערט אמאל פון א בריסקער, די מערסטע חמץ’דיגע זאך וואס קען נאר זיין פסח איז מצה. ס’איז טאקע אמת. אבער די תורה זאגט נישט אזוי. מ’דארף נעמען ריסקס. מ’קען נישט גיין מיט די דרך פון יושר וואס איז… פאר עבירות, סתם שטותים.
רבי יצחק, חמץ איז פשוט, די סברא איז פשוט, און מ’דארף שוין קיין דרשות. אדער וועט מען זאגן אז די דרשות איז מחזק די סברא פשוטה, נישט מסתבר?
דין תערובת אורז מיט דגן, עיסת כלבים, און מצה עשירה
הלכה ו (המשך) – תערובת אורז מיט דגן
Speaker 1:
ס’איז טאקע אמת אז פסח מיינט מצה, אבער מ’דארף נישט נעמען ריסקס. מ’נארט זיך, מ’קען נישט גיין מיט די וועג פון יושר וואס איז… פאר עפעס, ס’איז שטותים. רבנן איז א חמץ, ס’איז פשוט, די סברא איז פשוט, און מ’דארף נישט קיין דרשות. און איך מוז דיר זאגן אז די דרשות איז מחזק די סברא פשוטה, און נישט מסכים.
גרייז, ווייל דא איז אויך די ראיה אז זיי האבן נישט געלערנט די פסוקים אזוי ווי דו האסט זיי געלערנט. ווייל אזוי ווי דו האסט זיי געלערנט, אויב טרעפסטו נאך א מין לחם וואס קען בכלל נישט ווערן חמץ, איז דאך מן הטוב ומן הנעים.
Speaker 2:
ניין, ניין, וואט אר יו סעיאינג? ווייל דו ווילסט דאך קומען צו זאגן אז איך קען לערנען די תורה אזוי, אז מענטשן עסן לחם.
Speaker 1:
לאמיר פארן ווייטער, מ’גייט נישט רעדן אויף דעם פאר אייביג. האסטו שוין פארשטאנען ריכטיג וואס איך וויל זאגן. איך ווייס, איך פיל אז איך האב נישט קיין כח אריינצוגיין. איך פיל אז דיין כשרות דארף זיין כשר, און נישט קיין כשרות וואס איך זאג.
דיסקוסיע: דין טעם דגן ביי תערובת
Speaker 2:
פארקערט, עס גייט מיר נאך אז די וואסער האט די טעם. אם יש בה טעם דגן, מ’גייט נישט נאך רב אדער נאך אנדערע, מ’גייט נאך טעם. יוצא די חובתך.
Speaker 1:
איז טעם פלייגט גוט. איך האב נאר געוואלט וויסן צו מ’איז יוצא געווען.
Speaker 2:
מ’זאגט נישט אז ס’דארף זיין א כזית פון די חיטים אליין? איז נישט דאס די ווארט?
Speaker 1:
דאס איז נישט וואס ס’שטייט דא. דא שטייט אז ס’דארף זיין א טעם.
Speaker 2:
יא, אבער אויב האט ער נאך געעסן א כזית און א חלק פון דעם איז א עובד, מאטשארקעס ווערט אזוי בטל. און ס’ווערט דא א זאך בטל די וועפטעס.
Speaker 1:
יא, נאך נאך איך א כזית פון די חלק פון די חיטים אליין, און די ווארט איז אז דער דעת איז נישט מבטל.
Speaker 2:
יא, דאס איז דאס ווארט אפשר?
Speaker 1:
דו פרעגסט אז שאלות, אז מען דארף א שיעור. איך ווייס, אז עס איז א גוטע שאלה. ס’שטייט נישט וועגן די שיעור. אונז האבן געלערנט אין אנדערע פלעצער. אונזער גייענע נענער שפעטן. אונז האבן געלערנט ווייל עקשלינע און זיי האבן געלערנט ביי… דאס זאגט דער רמב”ם. אבער ער זעט נישט דאס נכרים לויט דער רמב”ם. ער זאגט נישט דער רמב”ם.
אה, דער מגן משנה ברענגט עמדיברא רמב”ם, נערה שפינעם אן שם כזיתו די יוצא, יוצא, יוצא, און פון שומדינגערע ראיש, א חוטם גורר’ם וסעורת.
Speaker 2:
אקומ’ס, דעמאלטס ווערט דער חוטם אורות זוכן יא כשר, ווייל ס’וואלט געקענט ווערן חמץ מיט די העלב פון די חוטם מיט וואס עס איז צוזאמען?
Speaker 1:
נא, וואטס איז עפס… פאר דער ספרא, פאר דער דרך. דער מגנא משכן, ער וועט נישט סתם. אקומ’ס, וואס זענען וואס עס זענען מיט דעם עכצה זאגט. אקומ’ס, עס וועט נישט זאגן אז ס’איז הייסט נישט זיין לחמוני. עס זענעט אז ס’איז שטייט אין די סבחה, מנחות איז אלץ הלכות’ן. ס’וועט נישט הייסן אזוי לחמוני, ווייל עס זאלט נאך זאכן?
לעכס איז נאך א פראבלעם. מענסה… אקעי, לאקס, יוצא מצלדיאגלי עפשי אבילרי תירם דוגים, וי א שער ריבה דגים. דאס איז דער הסלמי. דא איז הלכה SMINE, יוצא מומצמים דער בענד, ווייל עס האט אויך פריער געהאט, מ’איז יוצא אבילרי תירם תירם, וי א שער א ריבה דגים.
דער רמב”ם זאגט גארנישט און בייטער תירם דגים, נישט רב. ירושלים זאגט אז עס גייט נאך רב, און דער רמב”ם דא גייט מיט טעם. ס’איז א משנה און חליל למעשה.
קשיא פון חציצה
Speaker 2:
פארוואס זאגט מען נישט דא אז איז אזוי ווי א חציצה אז די עורות שטערט פון די… אהל, כבעת ומיוארט און די מצה דארטן, ווייל שמש איז תפילה לא. קען דא זאגן מען אויך אז די חלק האט די עורות איז תפילה לא? אויב נישט וואלט מען לכאורה געזאגט אז ס’איז א חציצה, דער חלק אורז איז א חציצה פאר’ן חלק מצה.
Speaker 1:
מ’רעדט דאך אפילו מער, ס’ווערט בטל, ס’ווערט פארקערט פון די זייט. דאס איז א גאר א גרויסע חידוש, אבער אויב מ’גייט נישט מיט די גרידא טעם פון די רמב”ן אזוי. דאס איז דער רדב”ז אין משנה, און ער ברענגט אז דער שלמי ציבור זאגט אזוי, דער רמב”ן זאגט אזוי, און דער מהרי”ץ זאגט אזוי.
דער ירושלמי’ס חילוק
Speaker 2:
אבער ס’איז דאך א ירושלמי, ס’איז דא א חילוק צו ס’איז דא א מיעוט דגן מיט א רוב דגן. ס’איז אן איסור גמור מיט א מיעוט דגן. אויב אזוי וואלט מען נישט געזאגט אז ס’איז א פראבלעם אז ס’איז א חציצה?
Speaker 1:
איך האב דיר געזאגט, ס’ווערט דאך בטל.
Speaker 2:
ניין, אבער אויב פריער וואלט מען אונז געזאגט אז די מצה’ס פסול איז עובד סיבה אז ס’איז דא מצה, איז אפילו מיט תערובת השיעור.
Speaker 1:
איך פארשטיי נישט וואס דו זאגסט.
דער ראב”ד’ס שיטה
Speaker 2:
די רמב”ם זאגט אזוי, די ראב”ד האלט אנדערש. די ראב”ד איז דאך פרעגן זייער זייער א קשיא.
Speaker 1:
די רמב”ם זאגט דאס נישט קלאר.
Speaker 2:
יא יא, אלע מפרשים נעמען אן אז די רמב”ם האלט פשוט פארשטאנען, און זיי ברענגען אז ס’שטייט מפורש אזוי, און דאס איז נישט קיין פראבלעם. אבער ס’איז דא א לאנגע גר”א אויף דעם, ביאור הגר”א.
Speaker 1:
אקעי, איך זאג דיר וואס די רמב”ם זאגט.
Speaker 2:
די גר”א, יא.
Speaker 1:
דאס איז דברים ברורים. אורז איז נגרר, אזוי ברענגט דאך די רמב”ן וכדומה.
Speaker 2:
אקעי, ווייטער.
Speaker 1:
יא. די ראב”ד איז מחולק טאקע.
Speaker 2:
וואס זאגט די ראב”ד?
Speaker 1:
די ראב”ד, דאס האבן מיר שוין געזען, די ראב”ד האט פארשטאנען אז מ’דארף יא.
Speaker 2:
פרעגסטו, לויט אים, לויט די ראב”ד איז דאך א קשיא אז ס’איז, אבער די תירוץ איז אז ער האלט נישט אז דאס איז מבטל די טעם. אפשר אורז איז נישט מבטל די טעם, ווייל אורז בלענדט אריין די טעם, ס’איז די זעלבע סארט טעם.
Speaker 1:
איי, איך דארף מאכן א שיעור אורז, פארגעסן.
Speaker 2:
איין דרייסיגסטל?
Speaker 1:
יעצט איז צוויי אזייגער, דאס איז נישט איין דרייסיגסטל, יעצט איז צוויי אזייגער.
Speaker 2:
נו, אקעי. לכאורה דארף מען מאכן א שיעור.
Speaker 1:
אקעי, איך רוק מיך פון די זייט. איך האב נישט קיין כח צו רעדן פון די זייט. איך ווייס נישט וואס דו ווילסט, דו ווילסט איך זאל רעדן פון תוד”ה אדער פון איין תוד”ה?
Speaker 2:
איך וויל דו זאלסט רעדן פון אלעס.
Speaker 1:
דאס איז די שאלה, וואס איז חשוב’ער, תוד”ה אדער שלשים יום קודם החג?
Speaker 2:
א שיעור קבוע, יא.
Speaker 1:
אקעי, אן עס איז א קבוע.
Speaker 2:
אויב דו ביסט א חכם, יא.
הלכה ו (המשך) – עיסת כלבים
Speaker 1:
עיסת כלבים, לאמיר ענדיגן ברוך חיים. עיסת כלבים, פון וואס מאכט מען עיסת כלבים?
Speaker 2:
דאס איז פון די עיסה.
Speaker 1:
ס’איז א כשר’ע ממש. ס’איז נישט דא אריינגעמישט. ס’איז נישט קיין שאלה פון אריינמישן. ס’איז א שאלה פון לשמה, פון נשתיירה לשם מצה.
Speaker 2:
דו ביסט גערעכט, ס’איז נישט די פראבלעם.
Speaker 1:
אבער איך וויל דיר זאגן, וואס טייטשט עיסת כלבים? עיסת כלבים מיינט א… נישט אונזער סארט ברויט, און נישט מוסדיגע ברויט.
דין ראוי למאכל אדם
און ווען דו מיינסט שוין ראוי למאכל אדם, הייסט עס עפעס וואס איז ראוי פאר מענטשן יוצאים בו ידי חובתן.
Speaker 2:
וואס הייסט עס, משתמרת לשם מצה?
Speaker 1:
צודק, אין ראוי למאכל ממנה אין יוצאים בו, אפילו משתמרת לשם מצה. האב מיר געלערנט א נייע כלל, אז עס דארף זיין משתמרת לשם מצה, וואס נישט קריסטו.
Speaker 2:
וואס האט אבער משתמרת לשם מצה צו טון מיט ראוי למאכל אדם?
Speaker 1:
ראוי למאכל אדם מאכט אז ס’הייסט א ברויט וואס מען קען עסן. א כלב איז נישט קיין מצה עסער! א כלב איז א כלב! נאר מענטשן זענען מצה עסער. אה, עס מוז זיין ראוי למאכל אדם. און מיינט נישט אז ער ראוי לאכילה. עס זענען עפעס פיל עסן עס. מיינע פסחים האט עס געמאכט אז מען זינגען די מענטשן.
Speaker 2:
עקזעקטלי.
Speaker 1:
און די מענטשן גייסן אפשר לתא לשם מצה, מען לשם מצה בפסח, אדער לשם מצה. איך ווייס נישט. בעל כפרים, עס דארפן זיכער זיין מצה פון מענטשן, מצה פון קלבים. נישט קיין מצה. עפעס אזוי.
אבער דא קען מען לערנען אז איבער מען גייט צו א מצה פאר עקרי, וואס איז געמאכט פון קלבים, עס איז נישט יוצא. דאס איז געמאכט פאר קלבים. אדער למשל אזעלכע איז געוויסע חסידים וואס זענען די בחינא’ס קלבים, מען עס איז נישט מענטשט. עס וועסן דארט די בחינא’ס, נישט יוצא. אבער אמת’יג און מיוצא. עס שיין. עס זיינען זיי נישט טארק.
קיצור, סא די יוצא זלכע וואס גייט דערויף אויף די מענטש, נישט אויף די קלבים, רייט?
Speaker 2:
וואס עס איז נישט אויף די מיין פירא?
Speaker 1:
זיין, איך מיין אז ס’מיינט אז די קלבים זענען יוצא.
Speaker 2:
פארוואס זאגסטו אז ס’מיינט נישט אז די קלבים זענען יוצא?
Speaker 1:
דאס וויסן, אפשר די קלבים האבן דארט געטון א טובה פאר אידן ביי יציאת מצרים, עס וויל איינו זיין צו מאכן עס איז א קלבים. קלבים איז לכאורה די קלבים וואס ארבעטן פאר די רועים, דאס איז די ווארט. דאקינג דאגס, אייער שיפ דאגס.
Speaker 2:
אקעי, אקעי.
הלכה ז – מצה שלושה במי פירות
Speaker 1:
“מצה שלושה במי פירות”, די לעצטע הלכה פון דעם סעיף.
Speaker 2:
וואס הייסט? די גאנצע לאנגע דרשה?
Speaker 1:
דא קומט א נייע סוגיא פון “מצה שלושה במי פירות”. אין מיין דרוק פון רמב”ם איז עס נאך אין די זעלבע הלכה.
Speaker 2:
אה, ביסט גערעכט. אבער ס’איז א נייע סוגיא, די סוגיא פון “מי פירות”. מ’וועט עס טון שפעטער, מארגן. די סוגיא פון “מצה עשירה”. ס’איז נישט צו לאנג, עניוועי.