סיכום השיעור 📋
סיכום פון דעם לימוד אין רמב”ם הלכות חמץ ומצה — פרק ז’ (און אנהייב פרק ח’)
—
הלכה ה’ (סוף) — “דברים אלו נקראין הגדה”
רמב”ם’ס לשון: “דברים אלו נקראין הגדה”
פשט: אלע זאכן וואס מען זאגט ביים סדר ווערן אנגערופן “הגדה.”
חידושים און הסברות:
– מקור פון דעם ווארט “הגדה”: דער מקורות וציונים ווייזט אויף פסחים קט”ז ע”ב, וואו עס שטייט “אין עוקרין את השולחן אלא לפני מי שאומר הגדה.” דאס איז דער לשון הגמרא — “אומר הגדה.” דער רמב”ם’ס פוינט איז אז ווען די גמרא זאגט “הגדה,” מיינט זי אלע די זאכן וואס ער האט אויפגעציילט.
– לשונית’ע אנאליזע — “הגדה” vs. “סיפור”: עס ווערט ברייט דיסקוטירט דער חילוק צווישן “הגדה” (שורש ה-ג-ד) און “סיפור” (שורש ס-פ-ר):
– “הגדה” / “ויגד” מיינט אין תנ”ך אלעמאל פארציילן עפעס נייעס וואס דער צוהערער האט נישט געוואוסט. עס איז אנדערש פון “ויאמר” וואס מיינט סתם זאגן (אפילו עפעס וואס מען ווייסט שוין). “מגיד” איז א “נייעס-פארציילער.”
– “סיפור” / “לספר” — דער רמב”ם נוצט דווקא דעם לשון “לספר בניסים ונפלאות” און נישט “להגיד.” דער סברא איז אז “להגיד” איז נישט דער לשון פון דער מצוה; די מצוה איז “לספר.” דער שורש ס-פ-ר האט א דאפלטע באדייטונג: (1) ציילן (count), (2) דערציילן (recount). אויף ענגליש אויך: “count” און “recount.” די שייכות צווישן ביידע איז אז ציילן מיינט איינס נאך דעם אנדערן, און דערציילן מיינט אויך אריכות’דיג, איין זאך נאך דער אנדערער — נישט סתם איין פאקט, נאר א לאנגע מעשה.
– “הגדה” קען זיין אויף איין זאך; “סיפור” דארף זיין א לענגערע מעשה — מער ווי איין פרט, א סדר פון זאכן.
– אויך אין אידיש: “ציילן” און “דער-ציילן” — דער זעלבער פענאמען ווי count/recount.
– [דיגרעסיע: “ספר” מלשון גרעניץ:] דער “אור לשמים הקדוש” ברענגט אז “ספר” קען מיינען א גרעניץ (ווי “ספר” אין ארמיש, “עד ספר הר הקדר”). א נומער (מספר) איז אויך א באגרעניצונג — א פיניטע אמאונט, נישט אין-סוף. דאס קען פארבינדן “ציילן” מיט “גרעניץ.”
—
הלכה ו’ — “חייב אדם להראות את עצמו כאילו הוא יצא ממצרים” — דרך חירות דורך הסיבה און ד’ כוסות
רמב”ם’ס לשון: “חייב אדם להראות את עצמו כאילו הוא יצא ממצרים” — געלערנט פון “ויוציאנו ה’ משם.” “ולפיכך” זענען דא צוויי זאכן וואס ווייזן דרך חירות: (1) הסיבה און (2) ד’ כוסות.
פשט: ביידע — הסיבה און ד’ כוסות — זענען אויסדרוקן פון חירות.
חידושים און הסברות:
– ד’ כוסות אלס דרך חירות: די חירות פון ד’ כוסות באשטייט נישט אין סתם טרינקען, נאר אין דעם וואס מען טרינקט עס נישט אויף איין מאל — מען טרינקט מיט א סדר, ווי א בן חורין. מען לייגט אריין מוזיק, מען מאכט א גאנצע אריכות. דאס איז דער חירות-אספעקט.
– “אפילו עני שבישראל לא יאכל עד שיסב” (משנה): וואס מיינט “עד שיסב”? צוויי פשטים:
– (1) ליטעראל: אנגעליינט זיצן (הסיבה).
– (2) רבי יחיאל מאיר’ס פשט: “עד שיסב” מיינט מען זעצט זיך אוועק — נישט כאפן א טרינק און גיין ווייטער ווי א שמש וואס סערווירט. א דרך חירות איז אז מען זעצט זיך אוועק, מען מאכט א קביעת סעודה. דערפאר איז דער סדר פון ד’ כוסות (קידוש, ורחץ, א גאנצע סדר) אליין א דרך חירות.
– דער עני’ס חירות: אין “עניי ברוך” שטייט אז א עני נעמט נישט קיין צייט צו עסן ווייל ער האט נישט אסאך. דערפאר זאגט די משנה: אפילו עני שבישראל זאל זיך מאכן ווי ער האט א סאך — ער זאל נעמען פיר כוסות, מאכן א גאנצע אריכות, זיך אוועקזעצן.
– “כל המרבה לספר ביציאת מצרים הרי זה משובח”: דאס איז נישט נאר א קאמפלימענט, נאר עס ווייזט מער דרך חירות. דער וואס איז מרבה בסיפור ווייזט אז ער איז מחבב די הרחבה, ער איז בקי אין דעם, ער איז מער אן איש חשוב. עס איז פארבונדן מיט דעם זעלבן ענין פון הסיבה — ווייזן חירות דורך הרחבה.
– הסיבה אלס נאך א וועג פון סיפור יציאת מצרים: “כל המרבה לספר” מיינט נישט נאר מער ווערטער זאגן, נאר אויך מער וועגן פון אויסדריקן חירות — דורך זיך אנלאנען, דורך טאנצן, דורך קערפערלעכע אויסדרוקן. דאס איז אלץ “מרבה לספר” — נישט מער ווערטער, אבער מער ענינים, מער וועגן פון עס אויסשפילן. דאס פאסט מיט דעם יסוד אז הסיבה איז א חלק פון דרך חירות — א פארם פון סיפור דורך מעשה.
– משנה ראשונה (אויף משניות פסחים) — פארוואס רעכנט מען נישט סיפור יציאת מצרים ביי “אלו דברים שאין להם שיעור”? ס’איז דאך א מצוה דאורייתא וואס האט נישט קיין שיעור, ווי “כל המרבה הרי זה משובח”? ענטפער: אלע זאכן דארט זענען זאכן וואס מ’טוט תמיד (ווי תלמוד תורה), אבער סיפור יציאת מצרים איז נאר ביינאכט פון פסח — ס’איז אן אנדער סארט “אין לו שיעור.”
—
הלכות הסיבה — ווער, וויאזוי, ווען
ווער דארף הסיבה?
– יעדער איינער, אפילו אן ארימאן.
– אשה דארף נישט, נאר אשה חשובה.
– בן אצל אביו — שולחן ערוך זאגט ער דארף יא.
– תלמיד (ביי זיין רבי) — דארף נישט, נאר מיט רשות.
וויאזוי?
– נישט אויף די רעכטע האנט, און נישט על פניו (אויפ’ן פנים).
ווען?
– ביים עסן מצה און ביי די כוסות. אלעס אנדערש — מען דארף נישט.
חידושים:
– גמרא פסחים — אויף וועלכע כוסות דארף מען הסיבה? כוס ראשון — צריך הסיבה או לא?
– צד א: נאר די ערשטע צוויי כוסות דארפן הסיבה — ווייל מען איז מתחיל בחירות; שפעטער, “מאי דהוה הוה.”
– צד ב: נאר די לעצטע צוויי — ווייל ערשט שפעטער איז מען שוין באקאנט מיט דער חירות; פריער איז מען נאך נישט ארויס.
– מסקנא: ביידע — אלע פיר כוסות דארפן הסיבה.
– מחלוקת בריסקער רב — תוספות vs. רמב”ם אין גדר הסיבה (חידושי הגרי”ז): דער בריסקער רב מאכט א יסודות’דיגע מחלוקת. תוספות/ראש לערנען אז הסיבה איז א דין אין די מצה און ד’ כוסות — כדי מקיים צו זיין די מצוה כתיקונה דארף מען עס טון באופן הסיבה. דער רמב”ם אבער זעט הסיבה אלס א דין בפני עצמו — אן עקסטערע מצוה פון דרך חירות, נישט א תנאי אין מצה/כוסות. דער בריסקער רב שרייבט “ולא כתוספות והרא”ש,” כאטש עס איז נישט קלאר וואו גענוי די תוספות און ראש שטייען.
– נפקא מינה פון דעם חילוק: אויב הסיבה איז א דין אין מצה/כוסות (תוספות), דאן אן הסיבה איז מען נישט יוצא די מצוה. אויב הסיבה איז א באזונדערע מצוה פון דרך חירות (רמב”ם), דאן איז מען יוצא מצה/כוסות אן הסיבה, נאר מ’פעלט א באזונדערע מצוה. (ר’ שלמה זלמן אויערבאך האט אויך א שמועס וועגן דעם.)
– הסיבה ביי מרור — מעג מען אדער נישט? די גמרא זאגט “מרור אין צריך הסיבה” — וואס קען מיינען בלויז אז ס’איז נישט קיין חיוב, אבער נישט אז ס’איז אסור. אין די הגדה שטייט מ’זאל נישט מסב זיין ביי מרור ווייל ס’איז א זכר לשעבוד, אבער די גמרא אליין זעט נישט אויס אזוי — ס’זעט אויס אז ס’איז פשוט נישט קיין חיוב. דער רמב”ם אליין ברענגט נישט בפירוש אז מ’זאל נישט מסב זיין ביי מרור.
– א חידוש: מרור איז אויך א טעם פון חירות: דער פשוט’ער פשט פון מרור איז נישט נאר “שמררו המצרים את חיי אבותינו” (וואס איז א דרשה), נאר אז די תורה האט געגעבן א נארמאלע סענדוויטש (קרבן פסח מיט מצה און מרור), און דער מרור איז ווי א פיקל — א נארמאלער טייל פון עסן. דער “על שם שמררו” איז א רמז, אבער נישט דער עיקר טעם. ממילא קען מען טענה’ן אז מ’מעג זיך אנלאנען אויך ביי מרור.
– אבער: אין א ברייתא שטייט מפורש אז מצה דארף מען עסן בהסבה, און מרור — אויב מ’וויל נישט בהסבה, דארף מען נישט. דער פשט בלייבט אז ביי מרור איז קיין חיוב הסיבה נישטא.
– [דיגרעסיע: פערזענלעכע מעשה — סדר אין ICU:] דער מגיד שיעור האט צוויי יאר צוריק געמאכט סדר אין ICU, וואס איז געווען “פארקערט פון דרך חירות.” ער האט געדארפט באגלייטן זיין טאכטער, האט געטרונקען א כוס מיט זיין פרוי, און ס’איז געווען א סדר אן קביעות — “דא א כאפ, דארט א כאפ, ווי מ’טוט ביי הקפות.” דאס איז אנגעברענגט אלס א דוגמא אז הסיבה דארף זיין מיט קביעות — זיצן אויף איין פלאץ.
—
הלכות ד’ כוסות — מזיגה, ברכות, און צווישן די כוסות
מזיגה און “ערב”
רמב”ם’ס שיטה: די ד’ כוסות דארפן זיין מיט מזיגה, כדי עס זאל זיין ערב (געשמאק פאר דעם טרינקער). “תקנו יין לפי דעת השותה.”
פשט: מ’דארף מישן דעם וויין אז עס זאל זיין אנגענעם צום טרינקען.
חידושים:
– “ערב” ביי ד’ כוסות vs. כוס של ברכה בכלל: געוויסע אחרונים ווילן זאגן אז דער גדר פון “ראוי” ביי ד’ כוסות איז אנדערש פון כוס של ברכה בכלל. ביי א רעגולערע כוס של ברכה איז דא א דין פון חשיבות הכוס — “כל הראוי לגבי מזבח” — אבער ביי ד’ כוסות איז דער עיקר אז עס זאל זיין ערב פאר דעם מענטש. ממילא, אפילו זאכן וואס זענען נישט ראוי לנסך על גבי המזבח קענען יא כשר זיין פאר ליל הסדר. דאס וואלט געמיינט אז פסח איז אפשר נאך גרינגער ווי שבת בנוגע טרינקען grape juice אדער מאסט.
– דיוק אין רמב”ם: דער לשון “לפי דעת השותה” איז מדויק — עס גייט נישט וועגן וועלכער וויין איז אבסאלוט חשוב’ער, נאר וועלכער איז בעסער פאר דעם שותה.
– שיעור טרינקען: דא איז א שיעור פון רוב רביעית (נישט א גאנצע רביעית).
– grape juice: מ’קען דן זיין — grape juice איז בכלל נישט וויין. אנדערע זאכן וואס זענען פסול זענען נישט פסול ווייל זיי זענען נישט יין, נאר ווייל זיי זענען נישט ראוי לנסך על גבי המזבח — זיי פעלן די חשיבות אין תורה’דיגע גדרים. דער רמב”ם ברענגט א מחלוקת וועגן דעם, אפילו בקידוש.
ברכה אויף יעדע כוס
רמב”ם: מ’דארף מאכן א ברכה אויף יעדע כוס.
פשט: ער מיינט נישט בורא פרי הגפן אויף יעדע כוס, נאר אז יעדע כוס האט איר אייגענע ברכה — ערשטע: קידוש, צווייטע: הגדה, דריטע: ברכת המזון, פערטע: הלל.
חידושים:
– עס ווערט פארגליכן צו לחם — “לחם שעונין עליו דברים הרבה” — אויף ברויט זאגט מען אויך פילע זאכן. אבער ביי וויין איז עס אייביג אזוי — “כוסות יש אומרים עשרה ושמנה עשר.”
– א שיינער געדאנק: מ’עסט מצה וואס איז “אנגעפאקט מיט אגדה,” מ’טרינקט וויין וואס איז “אנגעפילט מיט שבחים” — אלעס איז א “שיר על היין.”
צווישן די כוסות
רמב”ם: צווישן די דריטע און פערטע כוס טרינקט מען נישט.
פשט: מ’טאר נישט טרינקען צווישן דריטע און פערטע כוס, כדי מ’זאל נישט שיכור ווערן (שמא ישתכר).
—
הלכות חרוסת
רמב”ם: “חרוסת מצוה מדברי סופרים… זכר לטיט… מביאין אותו על השולחן.”
פשט: חרוסת איז א מצוה מדרבנן, זכר לטיט, מ’ברענגט עס אויפ’ן טיש.
חידושים:
– דער רמב”ם זאגט נישט אז חרוסת האט צו טון מיט מרור. ער זאגט נישט אז עס איז דא צו מבטל זיין דעם שארפקייט פון מרור. ער זאגט בלויז “מביאין אותו על השולחן” — מ’ברענגט עס אויפ’ן טיש. ער זאגט ניטאמאל אז מ’עסט עס!
– “מביאין על השולחן” — א חידוש אין פשט: אפשר מיינט דער רמב”ם אז די מצוה פון חרוסת איז נישט א דין אין אכילה (נישט א דיטעיל אין וויאזוי מ’עסט מרור), נאר א דין אין סיפור יציאת מצרים — מ’זאל האבן עס אויפ’ן טיש אלס זכר לטיט, און מ’ווייזט אויף דעם ווען מ’רעדט וועגן דעם טיט. די קערה איז דאך די שולחן — עס ליגט דארט צו ווייזן.
– פארגלייך צו עירוב: עס ווערט באמערקט אז דאס איז “די זעלבע דברי סופרים” — חכמים וואס האבן ליב צו גרינגער מאכן זאכן פאר אידן. תורה האט געגעבן ביטערע מרור, און חכמים האבן מתקן געווען חרוסת. דאס איז ענליך צו עירוב — פריערדיגע חכמים האבן גע’אסר’ט, און שפעטערדיגע חכמים מאכן עס גרינגער. אבער אין רמב”ם שטייט דאס נישט — ער זאגט נאר אז עס איז א מצוה בכלליות, נישט אז עס איז דא צו גרינגער מאכן דעם מרור.
– רבינו מנוח’ס קשיא: פארוואס מאכט מען נישט קיין ברכה אויף חרוסת? ענטפער: עס איז א טפל — טפל צו מרור (אדם טובל בו). ראיה פון לולב: ביי לולב זאגט מען “על נטילת לולב” אבער די אנדערע מינים (הדס, ערבה, אתרוג) זענען טפלים — אזוי זעט מען אז עס איז דא טפל ועיקר ביי מצוות. אבער דאס שטימט נאר אויב חרוסת איז טאקע א טפל צו מרור. אויב “מביאין על השולחן” מיינט אז עס איז א מצוה פאר זיך, איז דער תירוץ נישט אזוי פשוט.
– פרי מגדים וועגן סדר הקערה: דער פרי מגדים זאגט אז מ’דארף מאכן זיכער אז די חרוסת איז נעענטער (פאר די בשר און ביצה), ווייל חרוסת איז א מצוה מדרבנן, און “אין מעבירין על המצוות” — מ’זאל נישט אויסלאזן א מצוה.
– רמב”ם’ס רעסיפי: דער רמב”ם גיט אן עקזאקטע רעסיפי פאר חרוסת. רבינו מנוח גיט אויך א לאנגע רעסיפי — “נוטלין… מנחין אותו… ודכין אותו” וכו’.
– חרוסת אלס חלק פון סיפור יציאת מצרים: עס ווערט דערמאנט א מקור (פון א פסוק אין נחום) אז חרוסת ליגט אונטער דעם מרור ווי “זאמד” — זכר לטיט פון מצרים, ווי מען זאגט אין דער הגדה “וירעו אותנו המצרים.” עס ווערט אבער באמערקט אז מען קען זאגן אז דער קשר צו מצרים איז בלויז “טעכניש.” דער אור המאיר ווערט דערמאנט אלס א מקור פאר א חסידישן פשט, אבער מ’ווארנט אז מען קען נישט “עקסטרעקטן” א הלכה’דיגן פשט פון דארט.
—
הלכות מרור
מרור — מדאורייתא אדער מדרבנן?
רמב”ם: מרור איז נישט קיין מצוה מן התורה מצד עצמה, נאר תלוי באכילת הפסח — “לאכול בשר הפסח על מצות ומרורים.” אבער מדרבנן איז דא א מצוה “לאכול מרור לבדו בלילה הזה אפילו אין שם קרבן פסח.”
פשט: מדאורייתא איז מרור נאר א חלק פון אכילת קרבן פסח. מדרבנן עסט מען מרור אויך ווען מ’האט נישט קיין קרבן פסח.
חידושים:
– מחלוקת ראשונים — רש”י vs. רמב”ם: רש”י זאגט אז אפילו בזמן שבית המקדש קיים, אויב איינער האט נישט געהאט קיין קרבן פסח, דארף ער נאך אלץ עסן מרור. דער רמב”ם’ס שיטה איז אז מדאורייתא איז מרור תלוי באכילת הפסח.
– דיוק אין רמב”ם’ס לשון — “אין שם קרבן פסח” vs. “בזמן הזה”: דער רמב”ם זאגט נישט “בזמן הזה” — ער זאגט “אפילו אין שם קרבן פסח.” דאס קען משמע זיין אז אפילו בזמן הזה קען מען אפשר ברענגען קרבן פסח — ער לאזט עס אפן. [דערמאנט ווערט ר’ צבי מאסקאוויטש’ס שיטה וועגן קרבן פסח בזמן הזה.]
– שאלה וועגן בזמן בית המקדש: צו איינער וואס האט נישט געברענגט קרבן פסח בזמן בית המקדש — צו דארף ער עסן מרור אליין? דאס איז א נפקא מינה צווישן צוויי פארשטאנדן: (א) די תקנה דרבנן איז נאר נאכדעם וואס דער בית המקדש איז חרוב געווארן, אדער (ב) די תקנה איז אויך בזמן בית המקדש פאר איינעם וואס האט נישט קיין קרבן.
– דיוק “לאכול מרור לבדו”: מ’קען מדייק זיין אז “לבדו” מיינט אן חרוסת — ער גלייבט נישט אין טונקען אין חרוסת. אבער ווערט אפגעשטעלט: “לבדו” מיינט אן קרבן פסח (אן פסח), נישט אן חרוסת. ווען דער רמב”ם רעדט פון דעם סדר, יא, מטבל בחרוסת.
וואס זענען די פינף מינים פון מרור?
דער רמב”ם רעכנט אויס פינף מינים: חזרת, עולשין, תמכא, חרחבינא, און מרור.
פשט: עס זענען דא ספעציפישע מינים וואס מען איז יוצא דערמיט, און מען קען זיי אפילו צוזאמענמישן צו א כזית.
חידושים:
– אידענטיפיקאציע פון די פינף מינים (לויט רבי זוהר עמר, א מומחה אין צמחי חז”ל):
– חזרת = חסא = לעטוס (lettuce). אלע זענען מודה אויף דעם. דער ירושלמי ברענגט א רמז: “חסא” — שהקב”ה חס עלינו.
– עולשין = טשיקאריום (chicory) — א סארט לעטוס-פעמיליע, מען מאכט דערפון א תחליף לקפה.
– תמכא = ענדייוו (endive) — א גרינע זאך וואס מען נוצט פאר ספייסעס.
– חרחבינא = דער רמב”ם אידענטיפיצירט עס אלס א געוויסע ווילדע געוויקס (ארינגא/eryngium). עס זענען דא פארשידענע שיטות וועגן דעם.
– מרור = נאך א סארט חסה (כוזברא יוסטיקא), א פארשידענע מין לעטוס.
– די גרויסע שאלה: וואס מיינט “מרורים” אין דער תורה? אויב עס איז דא א ספעציפישע צמח וואס הייסט “מרור” אין לשון קודש, פארוואס זאל “מרורים” מיינען עפעס אנדערש? “על מצות ומרורים יאכלוהו” — זאל דאך פשוט מיינען די צמח וואס הייסט מרור! דער חברותא ברענגט א משל: “דער ברעזאנער רב” — הייסט ער אזוי ווייל ער וואוינט אין ברעזאן, אדער ווייל ער איז דער רב? אזוי אויך מיט מרור — איז “מרור” דער סייענטיפישער אלטער נאמען פון א ספעציפישע צמח, אדער מיינט עס סתם “ביטערע זאכן”?
– צוויי שיטות אין פשט פון “מרורים”:
– שיטה א’ (רמב”ם, ישועות יעקב): מרורים מיינט ספעציפישע מינים — פינף מינים וואס חז”ל האבן אויסגערעכנט. אפשר זענען עטלעכע פון זיי פון דער זעלבער פעמיליע ווי דער מין “מרור” אליין.
– שיטה ב’ (רש”י, רמ”א): “כל עשב מר נקרא מרור” — יעדע ביטערע גראז איז כשר פאר מרור. “מרורים” מיינט נישט א ספעציפישער נאמען, נאר ביטערע זאכן בכלל. דער רמ”א ברענגט דאס בפירוש.
– די פראבלעם מיט כריין (horseradish): אין אשכנז איז דער מנהג געווען צו עסן כריין. אבער כריין איז נישט אן “עשב מר” — עס איז א שארפע זאך, נישט א ביטערע זאך. עס איז אויך נישט קיין עשב (גראז) אין דעם קלאסישן זין. לעטוס דאקעגן האט טאקע א ביטערע טעם. דער מנהג מיט כריין איז ענטשטאנען ווייל לעטוס איז געווען שווער צו באקומען אין אשכנז, און שווער צו קלויבן (פון תולעים).
– “כל המוקדם במשנה מוקדם לאכילה”: די גמרא זאגט אז צווישן די פינף מינים, חזרת איז דער בעסטער — “מצוה בחזרת.” אויב מען האט נישט חזרת, גייט מען ווייטער אין דער רייע. דער הגהות מיימוניות ברענגט דאס. אבער עס ווערט באמערקט אז מרור (דער מין אליין) שטייט ביי דער ענד פון דער ליסטע — וואס איז אינטערעסאנט אויב “מרור” איז דער עיקר נאמען. אויך ווערט אנגעמערקט: “אמאל איז מרור אויך מרור” — דער נאמען “מרור” רעפערירט סיי צו דער כללות’דיגער מצוה, סיי צו איין ספעציפישן מין.
שלקו או כבשו — אינו יוצא
דער רמב”ם: שלקן או כבשן אינו יוצא בהן.
פשט: אויב מען האט געקאכט אדער איינגעלייגט (מעירינייטעד) די מרור-מינים, איז מען נישט יוצא.
חידושים:
– סתירה לכאורה מיט חרוסת: חז”ל האבן דאך געזאגט אז מען טונקט דעם מרור אין חרוסת כדי אוועקצונעמען פון דער שארפקייט. אויב אזוי, פארוואס זאל מען נישט קענען כובש זיין דעם מרור — דאס איז דאך אויך א וועג אוועקצונעמען שארפקייט? תירוץ: עס דארף זיין שארף/ביטער, און מען דארף עס נאר אביסל ממתיק זיין — נישט אינגאנצן אוועקנעמען די שארפקייט. ביי חרוסת נעמט מען נאר אביסל אוועק, אבער ביי כובש/שולק נעמט מען אוועק אינגאנצן דעם טעם מרור.
– דער עיקר פון מרור איז דער ביטערער טעם: “טעם מרור” — דער טעם פון ביטערע גלות. עס דארף זיין א ביטערער טעם, נישט סתם א סימבאלישע אכילה. מען קען נישט עסן זיסע זאכן און זאגן מען איז יוצא.
צוזאמענמישן פון מינים
דער רמב”ם: מען קען יוצא זיין מיט “חמשתן כאחת” — א כזית וואס איז צוזאמענגעשטעלט פון אלע פינף מינים.
פשט: מען מישט צוזאמען קליינע שטיקלעך פון יעדע מין צו דערגרייכן א כזית.
– [דיגרעסיע: מעשה מיט כריין:] עס ווערט דערציילט א מעשה פון א איד וואס זיין טאטע עסט זייער שטארקע ביטערע חזרת (כריין), און דער זון פלעגט עפענען דעם קאנטעינער כדי עס זאל אביסל ארויסגיין (שוואכער ווערן), און דער טאטע האט זיך אויפגערעגט. דער חברותא באמערקט אז לויט דער גמרא נעמט מען דאך אוועק פון דער שארפקייט (דורך חרוסת), אזוי אז דער טאטע’ס חומרא איז נישט לויט דער גמרא.
—
כללות’דיגע חקירה: דער יחס צווישן די מצוות פון ליל הסדר
צי זענען די מצוות בפני עצמן אדער חלקים פון סיפור יציאת מצרים?
עס ווערט אויפגעברענגט א וויכטיגע חקירה: צי זענען די מצוות פון דער נאכט (מצה, מרור, חרוסת) מצוות בפני עצמן, אדער זענען זיי בלויז כלים/חלקים פון דער מצוה פון סיפור יציאת מצרים?
– חרוסת — איז “זייער קלאר” אז עס איז א חלק פון דער סיפור (זכר לטיט), נישט א מצוה בפני עצמו.
– מצה — האט א קשר צו דער סיפור (לחם עוני, וכו’), אבער איז זיכער א מצוה בפני עצמו — נישט בלויז א “tool” פאר סיפור.
– מרור — עס איז א מחלוקת צי מרור איז א מצוה בפני עצמו, אדער בלויז א חלק פון דער הגדה — אז מען זאל קענען זאגן “מרור זה על שום מה” — כלומר, עס דינט אלס א כלי פאר דער סיפור.
– הסיבה — איז אפשר נישט א מצוה בפני עצמו, נאר א דרך חירות — א תנאי אז די אנדערע מצוות זאלן זיין “בדרך חירות.”
– מסקנא: ביי מצה (און אפשר מרור) זענען ביידע אספעקטן דא אויף איינמאל — סיי א מצוה בפני עצמו, סיי א חלק פון דער סיפור.
—
סיום פרק ז’ און אנהייב פרק ח’
דער לימוד פון פרק ז’ ווערט פארענדיגט, און מען גייט אריבער צו פרק ח’.
תמלול מלא 📝
הלכות חמץ ומצה — הגדה, דרך חירות, הסיבה און ד’ כוסות
הקדמה: סיום החלק הראשון — “דברים אלו נקראין הגדה”
Speaker 1:
דער ערשטער האלב איז געווען די מצוה פון די הגדה, יא? עס האט זיך געענדיגט אין הלכה ה’, עס איז געשטאנען “דברים אלו נקראין הגדה”.
איך ווייס נישט וואו ס’הייבט זיך אן הגדה. וואו, וואו, וואו… ביי די וועי, “נקראין הגדה” וואו? ער זאגט עפעס אין די מקורות וציונים? “נקראין הגדה”. וואו, וואו שטייט די ווארט הגדה? איך ווייס, איך האב געהערט פון א הגדה של פסח, אבער איז דאס א מקור? “הנה נקראין הגדה”.
ער זאגט אין פסחים קי”ו. וואו זאגט ער אין פסחים קי”ו? סתם פסחים קי”ו? לאמיר זען פסחים קי”ו.
ניין, געווענליך ווען דער רמב”ם טייטשט איבער א ווארט, גייט ער אויף אפשר א שטיקל גמרא. געדענקסט אז דער רמב”ם, הגם ער זאגט אז מ’דארף נישט לערנען גמרא צווישן זיין ספר, אונז זאלן פארשטיין פשט אין די גמרא סאמטיים.
מקור הלשון “הגדה” בגמרא
Speaker 1:
די לשון “הנה נקראין” מיינט צו זאגן וואס דער עולם רופט הגדה? דער עולם ווייסט, ווען דו זאגסט הגדה, א לייט ווייסט וואס דאס איז. דאס איז די עיקר די כוונה.
ער זאגט צו קוקן אויף קי”ו, איך זע אבער נישט די ווארט הגדה. לאמיר זען, די גמרא נוצט די ווארט הגדה. יא, הערסט? אה, ס’איז דא גאר שפעטער. יא, ער האט שוין געזאגט דאס, ער האט שוין דאס געזאגט בעצם אין די פריערדיגע פרקים.
אין קי”ו עמוד ב’ שטייט למשל אין די גמרא, “עקירת השולחן, ואין עוקרין את השולחן אלא לפני מי שאומר הגדה”. און “אפילו עניים שבישראל לא יאכלו עד שיסבו”.
בקיצור, די לשון “אומר הגדה” איז א לשון הגמרא. הערסט? אינטערעסאנטע לשון. מ’זאגט הגדה.
דיון לשוני: “הגדה” לעומת “סיפור”
משמעות השורש ה-ג-ד
Speaker 1:
דאך, הגדה מיינט איך אויך נאר א געזאגאכטס. הגדה טייטשט דערציילן. “והגדת לבנך”. איז איבער די טייטש פון די ווארט הגדה.
און הגדה איז אזוי ווי “מספר”? “סיפור”? ס’איז דאך דא “למען תספר”, און ס’איז דאך דא “והגדת לבנך”. איך ווייס נישט וואס מיינט “תספר” אין די תורה.
איך ווייס אז די ווארט “הגדה”, “להגיד”, ה’ ג’ ד’, מיינט אלעמאל, אויב איך געדענק אין תנ”ך, מיינט עס אלעמאל פארציילן. פארציילן אין די סענס, נישט אז איך פארצייל א פסוק. מיינט אלעמאל א זאך וואס נוצט תכלית.
ס’איז אנדערש פון “ויאמר”. “ויאמר” מוז נישט זיין, דו קענסט זאגן, אבער דו ווייסט שוין. ער זאגט כדי צו זאגן. “ויגד” איז אלעמאל איך פארצייל דיר עפעס וואס איז נישט געוואוסט פאר אים.
דו וועסט מיר זייער גוט זיין אין תנ”ך, דו וועסט זען אלעמאל. ס’איז אלע רביכה ווי ער גייט, ס’איז… יא, אלעמאל “ויגד לו”, ס’איז א… א מגיד איז א נייעס פארציילט, וואס מ’האט נישט געוואוסט. ס’איז דער טייטש פון די ווארט הגדה.
אבער די מעשה איז, דו זאגסט אז אין די הגדה איז נישט מגיד די הגדה, מ’זאגט עס…
משמעות השורש ס-פ-ר
Speaker 1:
“והגדת לבנך” איז אפשר… איך מיין אז דער רמב”ם איז דער וואס… דער רמב”ם זאגט דאך “לספר יציאת מצרים”, ער ברענגט אריין די ווארט “לספר בניסים ונפלאות”. איך ווייס נישט צו ס’שטייט די ווארט “מספר” פאר’ן רמב”ם.
ס’איז דער רמב”ם האט אריינגעברענגט נישט די ווארט “להגיד”, נאר “לספר”, ווייל מסתם יענץ איז נישט א לשון פון א מצוה, ס’איז נישט די מצוה “להגיד”, נאר “לספר”.
איך מיין אז “סיפור” אין די תורה מיינט געווענליך אויך א שמועסן, אזוי ווי ס’שטייט… רעדן און שמועסן, אזוי מיין איך. ס’איז נישט סתם… “ויספרו”? שמועסן? איך זוך וויאזוי “ספר” פועל… “לספר”… ניין.
“ויספר העבד”, וואס מאכט עס צוזאמען? “ויספר העבד ליצחק”. איך ווייס נישט, וואס איז די חילוק פון “ויספר” און “ויגד לו”? דו מיינסט “ויספר משה לחתנו”, “ויספר לעם”. איך ווייס נישט וואס איז די לשון פון “מספר”.
ס-פ-ר: count ו-recount
Speaker 1:
אה, דער ענגלישער דיקשאנערי זאגט אז “ספר” קען מיינען צוויי זאכן: “קאונט”, יא, צוויי דריי חשבון, און ס’קען מיינען “ריקאונט”. “ריקאונט” מיינט דו דערציילט א מעשה אויף ענגליש, “ריקאונט”.
איך ווייס נישט וויאזוי מ’קען זאגן די זעלבע שורש אויף ענגליש, “ריקאונט”. וואס איז די שייכות? ווייל ס’איז אויך צו געדענקען איין זאך נאך די אנדערע, און ס’איז אנדערש ווי סתם פארציילן. אפשר איז עס מער אזוי אריכות, א זאך וואס איז איינס פאר איינס. אפשר איז דאס די שייכות.
אפשר קען מען זאגן אזוי אז הגדה קען זיין אויף איין זאך, סיפור מוז זיין אפשר א לאנגע מעשה, מער ווי איין זאך, כאילו דו דערציילסט עס.
און ביי די וועי, אין אידיש אויך, דערציילן, דו ווייסט? עס איז דא ציילן און עס איז דא דערציילן. וואס איז דערציילן מיט דערציילן? ס’איז ענגליש count און recount. כאילו…
דיגרעסיע: “ספר” מלשון גבול
Speaker 1:
איך האב געזען שבת אין “אור לשמים הקדוש” דא, אז די תורה ווערט אנגערופן ספר מלשון ספר, מלשון גרעניץ. דאס איז נישט די תורה וואס איך האב געוואלט זאגן, וואס שטייט דארט אז די תורה איז א גרעניץ פאר… א גרעניץ פאר די יצר הרע, איך ווייס נישט, דו קענסט עס נאכקוקן.
אבער ספר מלשון גרעניץ איז לכאורה נישט אין… אפשר אין ארמיש? “הרי הספר”? איך מיין אז דאס איז ארמיש, ספר. יא. און עס שטייט… ניין, אין ספרים פסיכים. איך ווייס נישט אין וועלכע שפראך עס איז. ספר. דאס איז א פלאץ. “עד ספר הר הקידר”. איך ווייס נישט. ספר הר הקידר קען מיינען די גרעניץ פון הר הקידר. ספר קען אויך מיינען סתם א פלאץ, דאס קען אויך זיין.
און מ’קען זאגן אז אז ספר… מ’קען זאגן, אן וואס מ’זאל זאגן אז עס איז בראוורשט, מ’קען זאגן אז א נאמבער איז אזויווי א גרעניץ, אזויווי א גבול. אזויפיל. ס’איז א באגרעניצטע אמאונט, נישט אין סוף, עס איז מיט א סוף.
חזרה לענין: “דברים אלו נקראין הגדה”
Speaker 1:
קיצור, א מעשה. ניין, ניין, איך האב שוין געלערנט וועגן יציאת מצרים. עניוועי, דאס איז נקרא הגדה. שוין.
אה, ער מיינט צו זאגן אז ווען עס שטייט אין די גמרא “מי שאומר הגדה”, מיינט ער די אלע זאכן. דאס איז לכאורה די פוינט. איך קען אויך זיין אז דער עולם רופט עס הגדה, איך ווייס נישט פארוואס ער האט געמוזט זאגן אז דער רמב”ם טייטשט א ווארט, ער גייט אריין אין אזעלכע זאכן.
ס’קען זיין פאר דעם גייט די סדר מיט צען אותיות, מיט סימנים, ווייל עס זאל שטימען מיט די ווארט סיפור פון ציילן, פון איבערציילן.
Speaker 2:
וואס זענען די סימנים?
Speaker 1:
אה, דו מיינסט די סימנים וואס אונז זאגן, די קדש ורחץ? די פופצן. אויס פופצן? קדש איז נישט אויף פופצן? צען, ניין. קדש, ורחץ, כרפס, יחץ, מגיד, רחצה, מוציא מצה, מרור, כורך. פופצן. אקעי.
החלק השני: להראות את עצמו כאילו יצא — דרך חירות
הסיבה וד’ כוסות כביטוי דרך חירות
Speaker 1:
נאכדעם האט דער רמב”ם געזאגט, דער צווייטער חלק איז אז ס’איז דא אן ענין פון להראות את עצמו כאילו יצא, וואס מ’לערנט פון “ויוציאנו ה’ משם” וכו’, משום גאט וויל אונז.
ולפיכך, האט דער רמב”ם געזאגט, איז דא צוויי זאכן וואס א יוצא זאל אונז נישט זען. איינס איז הסיבה, וואס דאס איז דרך חירות, און מיט דעם ווייזט מען אז ס’איז איין דרך חירות. א צווייטע זאך פון דרך חירות איז צו טרינקען ד’ כוסות.
רייט? מיר האבן דאס געלערנט אז אין אביסל א הלכה שפעטער שטייט קלאר אז די חירות פון ד’ כוסות באשטייט אין דעם וואס מ’טרינקט עס נישט אויף איין מאל. יא? סתם טרינקען איז איין זאך, אבער טרינקען מיט א סדר, אזוי ווי בר חורין, מיט דעם ווייזט ער זיין חירותיות, יא? ער לייגט אריין שיינע מוזיק, און די ד’ כוסות ווייזט ער זיין חירותיות. זעסטו אז די ד’ כוסות איז אויך אן ענין פון ווייזן חירות.
וואס האט עס צו טון מיט הסיבה? ס’הייבט זיך אן מיט הסיבה, רייט? אויב מ’האט עס נישט געטרונקען מיט הסיבה איז אויך א יוצא ידי חובה.
“אפילו עני שבישראל לא יאכל עד שיסב”
Speaker 1:
ניין, אין די משנה שטייט, “אפילו עני שבישראל לא יאכל עד שיסב”. וואס איז דאס “עד שיסב”? ס’זעט אויס אז דאס טרינקען איז אן באופן דרך חירות.
אבער ניין, מ’קען זיין אז “כאילו” ס’נעמט מער צייט, ס’איז מער אזוי ווי א קביעת סעודה, אזוי ווי מיין איך זאגט רבי יחיאל מאיר. אז “עד שיסב” איז פשט אז מ’זעצט זיך אוועק, נישט געבן א טרינק און גיין ווייטער.
ניין, א תלמיד חכם איז אויף א וועג אזוי ווי א שמש, דער שמש ווען ער סערווירט, כאפט ער. אבער א דרך חירות, פארדעם זעסטו אז די ד’ כוסות על הסדר איז דרך חירות, ווייל מ’זעצט זיך אוועק, גייט עס איז קידוש, גייט עס איז ורחץ, א גאנצע סדר.
ס’הייבט זיך די חוב פון מצה זען מיר אז דער אנפאנג איז פארקערט, צו ווייזן אז וואס זאלסטו זען אז ס’איז נישט קיין חוב פון עסן, און נאכדעם וועסטו זען די עכטע דרך חירות.
און אין עניי ברוך שטייט אז אן עני, משום עני, נכנס לאכול סעודתו עד שלא גמר, יא? ס’איז אזא איינע פון די שיפלות דארטן, וואס נעמט נישט קיין צייט. אקעי, פשוט ווייל ער האט נישט קיין סאך צו עסן. ס’איז גוט. ווייל דא, אפילו עני שבישראל זאל זיך מאכן אן א סאך צו עסן, זאל ער נעמען פיר כוסות, מאכן א גאנצע אריכות, זיך אוועקזעצן.
סאו דאס זענען די צוויי זאכן וואס מ’דארף טון כדי צו ווייזן חירות, פארדעם אפילו עני שבישראל, הסיבה חשוב, און דא א שיעור. נאכדעם זאגט ער, און נאך אסאך זאכן, ס’איז נישט אלעס מסודר, איך פרוביר צו כאפן.
הלכות הסיבה: ווער, וויאזוי, ווען
Speaker 1:
אקעי, דא האבן מיר די הלכות פון הסיבה. ווער דארף מאכן הסיבה, און וויאזוי מען דארף מאכן הסיבה, רייט? און ווען מען דארף מאכן הסיבה. ווער, וויאזוי, ווען.
ווער דארף הסיבה?
Speaker 1:
ווער? די תירוץ פאר ווער איז יעדער איינער, אפילו אן ארימאן. אשה דארף נישט, נאר אן אשה חשובה. בן אצל אביו, די שולחן ערוך זאגט אז ער דארף יא, אבער תלמיד דארף נישט, נאר מיט רשות.
וויאזוי?
Speaker 1:
וויאזוי? נישט אויף די רעכטע האנט, אדער על פניו אויך נישט.
ווען?
Speaker 1:
און ווען? ווען מען עסט די מצה און די כוסות. אלעס אנדערש איז גוט, אבער מען דארף נישט.
“כל המרבה לספר” — הרחבה כדרך חירות
Speaker 2:
וואס איז פשט פון מרבה בסיפור?
Speaker 1:
ווייל ס’ווייזט מער דרך חירות, אזוי ווי כל המרבה לספר. סאו, הרחבת הסיפור מיינט נישט אז ס’קומט אים א קאמפלימענט, נאר ער איז מער אן איש חשוב, ער איז מער א שיינער איד. ניין, ס’איז נישט אין די הלכות. איך מיין אז די זעלבע הסיבה.
פון וואו האבן מיר גענומען די הרחבת הסיבה פון רות? וואס שטייט דארט? איך האב נישט קיין מושג.
סאו, אבער בקיצור, וויאזוי האסטו געזאגט די מקור פון דעם הרחבת הסיבה פאר’ן עסן א גאנצע סעודה אנגעליינט? אזוי איז די מנהג, פון וואו זעט מען דאס?
ס’איז אינטערעסאנט אז די זעלבע עקזעקט זאך זאגט מען אויף איינער וואס איז מרבה בסיפור יציאת מצרים. ס’איז נישט די זעלבע פונקטליך, ווייל די פשט איז ער ווייזט אז ער האט ליב די הרחבת הסיפור. ער ווייזט אז ער האט ליב די הרחבת הסיפור. ער ווייזט אז ער האט ליב די הרחבת הסיפור.
ער איז מחבב די הרחבה, ער איז בקי אין די הרחבת סיפור יציאת מצרים. ער ווייזט אז ער איז מער… ווי איז די… איך וועל עס דיר זאגן נאכדעם, ס’איז דא א חלק.
גמרא פסחים: אויף וועלכע כוסות דארף מען הסיבה?
Speaker 1:
די גמרא זאגט אזוי, הער, איך וויל דיר זאגן א שטיקל גמרא. כוס ראשון צריך הסיבה או לא צריך הסיבה? יין, ס’איז געווען אזעלכע וואס האבן געזאגט אז מ’דארף יא, ס’איז געווען אזעלכע וואס האבן געזאגט אז מ’דארף נישט.
וואס איז די הכרעה? ס’ווענדט זיך אין וועלכע צוויי. איינער האט געזאגט די ערשטע צוויי איז נאך נישט ארויסגעגאנגען, און איינער האט געזאגט… אמרי לה להאי גיסא, די שאלה איז אויף וועלכע צוויי, און איינער האט געזאגט פארקערט. קומט די גמרא און זאגט אז מ’דארף מאכן ביידע.
יא? פרוביר איך אלץ… יא. הער וואס די גמרא זאגט. וואס איז די צד אז נאר די ערשטע צד זאל מען זאגן? ווייל אנפאנג האסטו דאך מתחיל בחרות. שפעטער, מאי דהוה הוה, ס’איז שוין געווען.
די צד אז נאר די צווייטע, ווייל ער איז שוין געווען… ער איז שוין באקאנט מיט די יכולת פון גילוי און פון פרייען זיך מיט תורה. מאי דהוה הוה, זאגט די גמרא, אויב דו האסט נישט געהאט, מאי דהוה הוה. אבער אז דו האסט פארקערט, דו פלעגסט מכבד זיין, און שפעטער איז מען ארויסגעפאלן, אבער די כלל איז, מודה אז ס’איז דא א מצוה פון, זאגט די גמרא אז אויב איינער פון ביידע ספרים זאלן שוין טון ביידע. דאס איז דער…
בקיצור, ברענגט די ירושלמי אז די דרך עבודה איז געווען,
הסיבה ביי מצה, מרור, און ד’ כוסות — די גמרא’ס שיטה און די מחלוקת ראשונים
די גמרא אין פסחים וועגן הסיבה
און איך וויל יעצט לייגן די משיחה.
די גמרא זאגט אזוי, הערסט? איך וויל דיר זאגן א שטיקל גמרא. כ”ח. מצה צריך הסיבה, ומרור אין צריך הסיבה. ויין, איז געווען איינער האט געזאגט מ’דארף יא, איינער האט געזאגט מ’דארף נישט. וואס איז די חילוק? ווענדט זיך וועלכע צוויי. איינער האט געזאגט די ערשטע צוויי איז ער נאך נישט ארויסגעגאנגען, איינער האט געזאגט ניין, ער איז נאך נישט ארויסגעגאנגען. אמר להו ההוא סבא, די שעתא קא בעי חירות, און איינער האט געזאגט פארקערט. זאגט די גמרא, זאל מען מאכן ביידע. אה, יא? דריי כוסות… יא? הער אויס א גמרא.
ווייל וואס זאגט דער וואס זאגט אז מ’דארף די ערשטע צוויי, לאמיר זאגן? ווייל אין אנהייב האלט ער אז מ’איז מתחיל לחירות, שפעטער, מה דהוה הוה, ס’איז שוין געווען. דאס איז אקעגן די חירות מגלות ומפנייתו. מה דהוה הוה, זאגט די גמרא אויף די אפיקומן טרינקען, מה דהוה הוה. און דער וואס זאגט פארקערט, אז פריער איז נאך עבדים היינו, און שפעטער איז מען ארויס. אבער די כלל איז אז מ’איז מודה אז ס’איז דא אזא מציאות פון… זאגט די גמרא, אזוי ווי ביידע סברות זאל מען שוין טון ביידע. דאס איז די…
מעשה: סדר אין ICU — פארקערט פון דרך חירות
איך האב אמאל געהאט א סדר וואס איז געווען פונקט פארקערט פון דרך חירות, און איך פארשטיי וואס ער מיינט. איך בין געווען אין די ICU צוויי יאר צוריק, איך וואלט געקענט ארויסגעבן א תשובות ספר, ווייל ביי אלע מיני… אויב מ’האט געטון דאס און דאס צווישן אהער און אהער, צווישן כרפס און דאס. ווייל ווען מיין ווייב האט זיך אביסל אויפגעוועקט, האב איך געזאגט, “מיט דיר האב איך געטרונקען א כוס, און איך האב געטראכט צו האלטן.” אינצווישן האב איך געדארפט באגלייטן מיין טאכטער צו די פלאץ וואו מיר האבן געשלאפן, ווייל ס’וואלט נישט געווען די הלכה, וואלט מען געגאנגען ארום צום רבי’ן, וואלט מען געכאפט, דא א כאפ, דארט א כאפ, ווי מ’טוט ביי די הקפות. ס’איז דאך פון א קביעות, זיצט אויף איין פלאץ.
דער רמב”ם’ס שיטה אין הסיבה
אה, יא, קודם איז דאך א רבי יוסי, סיבה, סיבה סימן. אה, איך וויל זען שערי חידושים, ער זאגט נישט. קינדער, ס’קומט פון די גמרא. ביסטו בקי אין די גמרא? למשל, איך וויל וויסן הלכה למעשה, אויב איינער וויל יא מאכן א סיבה ביי די מרור, שטייט “אין צריך הסיבה”. און אין די הגדה, איך ווייס, איך ווייס, שטייט מ’זאל נישט מסב זיין ביי די מרור, ווייל ס’איז א זכר לשעבוד, און אזוי ווייטער. אבער די גמרא זעט נישט אויס אזוי, ס’זעט אויס אז ס’איז נאר נישט קיין חיוב.
אבער אויב דו לערנסט נאר רמב”ם, יא, דער רמב”ם זאגט מ’איז מחויב הסיבה בשעת די מצה און די כוסות. אויב מ’וויל כולל זיין אלעס, דארף מען דאך כולל זיין ביי די מרור, ניין? פארשטייסטו דאך אזא? איך וויל דיך פרעגן, איז דאס ריכטיג? אזוי וואלט איך געוואלט זאל זיין די הלכה, באט איך ווייס נישט אויב ס’איז אמת. איך וואלט שטארק געוואלט אזוי, ווייל ס’זעט אויס אז די הסיבה איז די חירות, אז ס’איז נאך א ריבוי אין די סיפור.
הסיבה אלס א וועג פון “כל המרבה לספר”
יא, ס’איז א גוטע פשט. ווייל איך זאג דאך “כל המרבה לספר ביציאת מצרים הרי זה משובח”, די מעשיות המלך, וואטעווער דאס איז. אבער ס’איז נישט א שלעכטע פשט, ווייל ס’איז די זעלבע רייזע ווי וואס דו האסט פריער געזאגט. אז דו זאגסט אז “כל המרבה לספר” איז נאך א וועג פון סיפור. סאו ס’קען זיין אז “כל המרבה לספר” וואס שטייט דארטן קען מיינען צוויי זאכן: ס’קען מיינען מרבה מער סיפור, אדער דורך אנדערע מיני וועגן, דורך זיך אנלאנען, דורך טאנצן, דורך מאכן מיט די… יא, אזוי זענען די אידן ארויס פון מצרים. ס’איז אלץ “מרבה לספר”, נישט מער ווערטער, אבער מער ענינים, מער וועגן פון עס אויסשפילן.
קשיא: מעג מען זיך אנלאנען ביי די הגדה?
איך וויל וויסן אויב מ’מעג זיצן, אויב מ’מעג זיך אנלאנען ביי די הגדה. אלס די דברי סופרים, דברי סופרים איז א שיינע ספר אויף די פרקים. יא, דברי סופרים, רבי צדוק. יא, פון די ריינער. ניין, ער זאגט אין די ברכה.
די מחלוקת בריסקער רב: תוספות און ראש קעגן רמב”ם אין גדר הסיבה
תוספות און די ראש, זעט די בריסקער רב, אלע זענען אין די פשט. איך זע די בריסקער רב אין דעם, ער מאכט א חילוק צווישן רש”י און רמב”ם, די בריסקער רב מיט זיינע נאכפאלגערס, ר’ שלמה זלמן האט א שמועס וועגן דעם, מאכן דא א מחלוקת צווישן תוספות און רמב”ם, אז תוספות לערנט אז הסבה איז א דין אין די מצה און ד’ כוסות, אז כדי צו טון די מצוה פון מצה און ד’ כוסות כתיקונן זאל מען עס טון באופן הסבה, אבער דער רמב”ם זעט עס בלויז אלס אן עקסטערע ענין פון א מצוה פון דרך חירות.
ווי זעט ער אין תוספות אנדערש? ער צייכנט צו, איך ווייס נישט ווער, די חידושי הגרי”ז אליינס, “ולא כתוספות והרא”ש”. וואו איז די תוספות און די רא”ש? איך ווייס נישט.
נפקא מינה פון דעם חילוק
וואס איז די נפקא מינה? איז עס א דין בפני עצמו אדער איז עס א דין אין די מצה און ד’ כוסות? וואס זאל זיין די נפקא מינה? איך ווייס נישט. לאמיר זאגן איינער וואס איז א חולה וואס קען נישט טרינקען קיין ד’ כוסות, אדער קען נישט עסן קיין מצה. דער רמב”ם דאך ברענגט נישט בכלל מרור איין אז “לא להסב על המרור”. אז זאל נישט, ס’פעלט בכלל נישט אויס הייסט עס.
הסיבה ביי מרור — די שאלה אויב מ’מעג
איך מיין אז ער ברענגט ביי די מרור אויכעט. ס’איז צעמישט, דו האלטסט זיך דא אינמיטן אפשפילן א מעשה פון ווען זיי זענען געווען קנעכט. אבער די אמת איז דאך נישט אזוי. די אמת איז דאך פשט אז דו דארפסט געדענקען, די גאנצע זאך אז מרור איז “שמררו” איז נישט פשוט פשט. פשוט פשט איז דאך אויך א טעם פון חירות, אמת? דו עסט עס ווי א געשמאקע זאך, מיט מצה עסט מען אזוי ווי א פיקל. א פיקל איז דאך א שיעור פון א מקולקלדיגע. אזוי, ממילא קען מען דאך זיכער גיין אזוי.
חידוש: מרור איז אויך א טעם פון חירות
איך האב דאך געהאלטן אז “על שם שמררו המצרים את חיי אבותינו”. ס’איז א דרשה. די תורה האט דיר געגעבן א נארמאלע סענדוויטש, אבער ער האט געזאגט, “ביי די וועי”, די אלע פארטס פון די סענדוויטש זענען מרומז אויף עפעס. איז א רמז, אבער וועגן דעם זאל מען נישט צו נעסן אמאל, איך זאל נישט צו נעסן אמאל, איך דארטן די קארויסן. נאך זעה נישט ווי עס נאראמאל. ווי עס טו זאגסט דא איינמאל, דארף איין בייז צו… כל הנשום שלנו, יקי חשיבות, עס איז געוויסטע מארט, איך האב געזאגט אז אלע אונזערע ווייבות זענען חשוב. ולכתחילו יוסף כל עסיד, אזוי זאגט די דראמא מעריבער ערנשט, מעריבער… איך זאגן שוין, איך ווער נישט אז איינער זאל זאגן בכלל אז מען זאל נישט ביי די מרור. אויף וואס זאג איך אזוי געמיינט? מיין עס נישט. איך ווייסט נישט. ראשוי די מרור שטייט אן זאגן. אבער ביי די מרור שטייט נישט די חנארה פון איך לעני בעלי הסייבה. אה, זאגן די ביי רייט, אויף אים, רוצף דא, ספרשעוי שיין, איך ווער נישט נישט. און דא אין סיפא און תפי איין ה סיפא א. אייסיג, אה, אה, שטייט דא מפורש אז די מצה דארף מען עסן בהסבה, און די מרור שטייט דא מפורש אז אויב מ’וויל נישט עסן בהסבה, דארף מען עסן? יא, אזוי אויך בהסבה. אזוי שטייט דא מפורש אין די, אין די, אין די ברייתא, איך ווייס. פשט איז מ’דארף נישט. פארוואס האב איך זיך אריינגעלייגט אין בלויז הסבה? די זכר לחירות. דא וואס זאגן יא.
משנה ראשונה: פארוואס רעכנט מען נישט סיפור יציאת מצרים ביי “אלו דברים שאין להם שיעור”?
ס’איז דא א ספר משנה ראשונה אויף משניות אין פסחים, פרעגט ער פארוואס אין די משנה פון “אלו דברים שאדם יוצא בהן” רעכנט מען נישט אויס די סיפור יציאת מצרים? דאס איז א מצוה דאורייתא, און ס’האט נישט קיין שיעור, ווי ס’שטייט “כל המרבה הרי זה משובח”. נאכאמאל, “אלו דברים שאדם יוצא בהן”, פארוואס רעכנט מען נישט דארט אויס? נישט דארט ביז אינדערפרי אדער עפעס? ניין, “כל המרבה הרי זה משובח” קען איינער… אקעי, לכאורה אלע זאכן דארט שאדם יוצא בהן, ענדיגט זיך אמאל ווען א מענטש דארף… תלמוד תורה קען מען יעדן טאג, און אזעלכע זאכן. ס’איז אנדערש, א זאך וואס עניוועי מ’טוט עס, איז מען א מצוה, מצה מיט די יציאת מצרים ביינאכט, הייסט עס ביינאכט. אקעי, ס’איז אן ענין.
בקיצור, דא שטייט אז מ’קען יא, אויב מ’וויל קען מען זיך יא אריינלייגן אין שאלה, דארף געבן.
קליות ואגוזים — א דין אין יום טוב
פארוואס פרעגט ער? דער רמב”ם זאגט ביי יעדן יום טוב דארף מען משמח זיין די פרוי, קויפן מלבושים, און די קינדער דארף מען געבן קליות ואגוזים. נו? איז לאו דוקא די קליות ואגוזים פון ליל הסדר איז עפעס ספעציעל, ס’איז א דין אין יום טוב. ס’איז א דין אין יום טוב. אקעי, מרור. בקיצור, מ’זאל זיך אריינלייגן מיט די מרור, איך ווייס נישט.
אקעי, לאמיר גיין ווייטער. אקעי, זייער גוט. איך האב נישט געטראפן קיין עיקר הדין פון דעם. איך האב נישט געטראפן וועגן דעם. אקעי.
ד’ כוסות — מזיגה און “ראוי”
זאגט דער הייליגער… אקעי, יעצט, ד’ כוסות. אויך נאכ’ן טרינקען, ס’דארף זיין מזיגה כדי ס’זאל זיין א ראוי.
און געוויסע אחרונים ווילן זאגן אז פון דעם וואס ס’שטייט “ראוי” מיינט צו זאגן אז ס’דארף נישט גיין מיט די הלכה פון כל הראוי לגבי מזבח, נאר ס’איז א זון פון “ראוי” אז דער מענטש זאל האבן א געשמאק. ממילא אפילו זאכן וואס זענען נישט ראוי לגבי מזבח,
הלכות ד’ כוסות, חרוסת ומרור
הלכות ד’ כוסות — מזיגה און ערב
Speaker 1: אקעי.
זאגט דער הייליגער… אקעי, יעצט, ד’ כוסות, אויך דארף מען טרינקען, ס’דארף זיין מזיגה, כדי ס’זאל זיין געשמאק און ס’זאל זיין ערב. געוויסע אחרונים ווילן זאגן אז פון די הגדרה פון ערב מיינט צו זאגן אז ס’דארף נישט גיין מיט די הלכה פון כל הראוי לגבי מזבח, נאר ס’דארף זיין ערב אז דער מענטש זאל זיין געשמאק. ממילא, אפילו זאכן וואס איז נישט ראוי לגבי מזבח קען אבער יא זיין גוט פאר ליל הסדר, ווייל ס’איז נישט אזוי ווי א דין כוס של ברכה וואס האט פארשידענע הלכות וואס איז די חשיבות פון די כוס. דא איז דער עיקר ס’דארף זיין גוט פאר דיר. ס’הייסט ס’קומט אויס אז פסח קען נאך זיין גרינגער צו טרינקען מאסט אדער גרעיפ דזשוס ווי שבת, מיט דעם חשבון. דאס ווארט ערב, ערב מיינט זיך פאר דעם מענטש.
אקעי. דא איז דא א שיעור פון רוב רביעית, דאס הייסט נישט א רביעית, א פערטל רביעית קומט אויס. און דאס איז גאנץ גוט מדויק אין דעם רמב”ם די פשט, ווייל ער זאגט אויך “תקנו יין לפי דעת השותה”, נישט אז ס’איז דא עפעס א דין וואסערע וויין איז חשוב’ער, ס’איז דא א דין וואסערע וויין איז חשוב’ער צו טרינקען ווי די אות ל’. דא קען מען שוין דן זיין, הייסט עס אז גרעיפ דזשוס איז בכלל נישט וויין, אבער אנדערע זאכן איז א פסול ווייל ס’איז נישט ראוי לנסך על גבי המזבח, און נישט פשוט ס’איז נישט יין, נאר ס’האט נאר נישט די חשיבות אין די תורה’דיגע גדרים. איך האב געזען אז דער רמב”ם ברענגט אז ס’איז דא א מחלוקת וועגן דעם, אפילו בקידוש. אהא.
ברכה אויף יעדע כוס
די גמרא שטייט אז מ’דארף מאכן א ברכה אויף יין. יא. זאגט דער רמב”ם אז אויף די אלע גייט נישט ארויף די ברכה, ער זאגט מ’דארף נישט מאכן בורא פרי הגפן. די גמרא שטייט אז ס’זאל זיין ערב, יין כי יסעד, אבער דער רמב”ם ברענגט נישט די הלכה. דער רמב”ם זאגט נישט גארנישט. דער רמב”ם זאגט אז מ’דארף מאכן א ברכה אויף יעדע כוס. ס’איז דאך דא פיר כוסות, ערשטע קידוש. יעדער האט זיך זיין אייגענע ברכה, ער מיינט נישט די בורא פרי הגפן. ס’איז דא נאך פיר אנדערע ברכות וואס מ’זאגט דערויף. פשוט אז כדי די וויין קומט מיט דעם מיט אזוי גוט, ס’איז ווי א שיר על היין. אויף די ערשטע זאגט מען, אויף די צווייטע זאגט מען, אויף די דריטע בענטשט מען, אויף די פערטע… ס’איז דאך אויך אויף די ברויט, אויף די ברויט זאגט מען “לחם שעונין עליו דברים הרבה”, אבער אויף יין איז אייביג. כוסות יש אומרים עשרה ושמנה עשר, דאס איז א כלליות’דיגע זאך.
Speaker 2: וואס?
Speaker 1: ניין, איך זאג ביידע האבן עפעס א זאך פון זאגן אויף, כולו ווען דאס ליגט דארטן פאר אונזערע אויגן, כולו דער וועט גיין אריין אין די זאך. אבער עס קען זיין, יא, ‘כל יפה בשמים’. די אגדה, מ’עסט מצה וואס איז אנגעפאקט מיט אגדה, מ’טרינקט וויין וואס איז אנגעפילט מיט שבחים.
Speaker 2: ניין, עס איז א פיקסיד ביזנעס, אבער דא איז פארקערט, אויף די וויין זאגט מען די…
Speaker 1: איינער אום עולם, אקעי.
צווישן די כוסות
אקעי, סאו, אינדערצווישן די כוסות, טרינקט מען נישט נאר צווישן די דריטע און די פערטע, חס ושלום פארוואס?
Speaker 2: עז פארוואס.
Speaker 1: אקעי, עד כאן הלכות ד’ כוסות, ער זאגט פארוואס.
Speaker 2: פארוואס מיין שליסל איז רבי לא ישתה?
Speaker 1: עד דאז גומזא שכר וועט ער, אקעי?
Speaker 2: איך האב שוין אנדערע פשטות.
Speaker 1: אקעי. יא.
הלכות חרוסת
לאמיר גיין ווייטער. גוט, איידער אלף חרוסת, ווערן זיי זאגן פון דעם הלכות חרוסת?
רמב”ם: חרוסת מצוה מדברי סופרים.
Speaker 1: עס פאלט מיר איין אז עס איז די זעלבע דברי סופרים וואס האבן ‘עשרה בננות בצר להחדה’. די ארבעט פון די חכמים איז גרינגער מאכן. תורה האט דיר געגעבן זייער ביטערע מרור, עס שטייט נישט אין רמב”ם אז די חרוסת האט עניטינג צו טוהן מיט די מרור זכר.
Speaker 2: רייט, אין רמב”ם זעהט מען עס נישט.
Speaker 1: אבער יא, עס איז די זעלבע רבנים וואס האבן ליב צו גרינגער מאכן זאכן, אויך די זעלבע רבנים וואס האבן אויפגעקומען מיט עירוב, כאילו די פריערדיגע חכמים האבן גע’אסר’ט. און לאמיר מאכן אים יעצט גרינגער. דאס זאגט ער, פאר מען וועט עס, א חשיבות, עס גרינגער מאכן פאר אידן.
Speaker 2: אבער דו זאגסט אז דא שטייט עס נישט.
Speaker 1: דא שטייט נאר אז עס איז א מצוה אין כלליות. שטייט נישט אז עס איז…
דיוק אין רמב”ם — “מביאין אותו על השולחן”
Speaker 1: זכר לטיט, אז מ’זאל האבן חרוסת אויפ’ן טיש. דער רמב”ם זאגט נישט אז ס’איז א דין אין די אפעלעך. אפשר דאס איז נישט די מצוה וואס דו פארשטייסט. אפשר דאס איז שוין סתם, טבע. אבער וואס ער זאגט אז די מצוה איז, יא, מביאין אותו על השולחן. ער זאגט ניטאמאל אז מ’עסט אונז האט א זאך.
Speaker 2: פארוואס טאקע? אין די גמרא איז עס נישט גאנץ obvious אז עס איז אוועקצונעמען די שארפקייט און אזוי ווייטער?
Speaker 1: דו ווייסט, ווייסט דו. איך ווייס נישט. איך קען נישט קיין גמרא. איך קען נישט אזעלכע אנדערע זאכן. דו ווייסט, ווייסט דו. איך ווייס נישט גארנישט. איך ווייס קוים וואס עס שטייט אין רמב”ם.
רבינו מנוח’ס רעסיפי
יא, איז אזוי זעסטו אין רבינו מנוח, אזוי זעסטו אז ער האט א לאנגע רעסיפי פונקטליך ווי אזוי מ’טוט עס, מ’וואשט עס אפ.
Speaker 2: פארוואס זאגסטו א רעסיפי?
Speaker 1: דער רמב”ם זאגט אויך א רעסיפי.
Speaker 2: יא, אבער מ’וואשט נוטלין, מ’וואשט מנחין אותו, ודכין אותו, און אזוי ווייטער.
Speaker 1: ער געבט דיר אן עקזעקט רעסיפי.
אקעי, און… איך ווייס נישט. ס’איז א צרה צרורה ווי אזוי דער רמב”ם פסק’נט חרוסת, אז ס’איז א מצוה, און… אקעי.
רבינו מנוח’ס קשיא — פארוואס קיין ברכה?
סאו דער רבינו מנוח פרעגט א קשיא, פארוואס מאכן מיר נישט קיין ברכה אויף די חרוסת? זאגט ער, דער ענטפער איז אז ס’איז א טפל, ס’איז א טפל צו למשל אדם טובל בו. אקעי, דארף מען וויסן אז דאס שטימט נישט מיט דער רבינו מנוח…
Speaker 2: פרעגט ער, לולב זעט מען דאך, יא.
Speaker 1: אה, זאגט ער, אבער על כל תלמידי, ביי לולב זעט מען אויך אז מ’זאגט “על נטילת לולב”, אבער די אנדערע זענען טפלים. ברענגט ער טאקע א ראיה אז ס’איז יא דא טפל ועיקר ביי מצוות. אינטערעסאנט. אבער דאס שטימט אויך נאר אויב ס’איז טאקע א טפל צו די מרור. אבער אויב איז סתם מביאין על השולחן און ס’איז א מצוה פאר זיך, און ווי איך זע אז דער פרי מגדים האט א דאנק, יא, האסטו געזען די וועג וויאזוי די קערה איז אויסגעשטעלט. זאגט ער אז אבער מ’דארף מאכן זיכער אז די חרוסת איז פאר די בשר און די ביצה, ווייל דאס איז א מצוה מדרבנן, און “אין מעבירין על המצוות”, ווייל ער גייט גיין אויסלאזן די…
דיסקוסיע — חרוסת אלס מצוה להויה אדער מצוה לעשות
אממ, סאו דאס שטימט גראדע, יא, אפילו אויב חרוסת איז נאר א מצוה להויה, נישט א… איך ווייס נישט, איך ווייס נישט אויב די רמב”ם האט… די רמב”ם זאגט אז מ’עסט חרוסת, ער זאגט נישט סתם “זכר לטיט”, ער זאגט “זכר לטיט”. יעדער ווייסט אז חרוסת טונקט מען אריין די מרור, און “זכר לטיט” דארף צו זיין איינס טונקן. איך ווייס נישט צו ער מיינט טאקע ממש אז קיינער פון אונז עסט עס. איך ווייס נישט, איך ווייס נישט. ס’איז פשוט, די חרוסת איז א דיפ, און מ’דארף עס נישט אפילו עסן בכלל.
אקעי, לאמיר קאנטיניוען. סעקנד מרור.
הלכות מרור
שוין, דאס איז געווען די חרוסת וואס וויפיל אונז ווייסן פאר היינט. יעצט גייען מיר לערנען וועגן מרור.
רמב”ם: מרור איז נישט קיין מצוה מן התורה מצד עצמה, אהא, נאר זי איז תלוי באכילת הפסח. ס’איז דא איין מצוה צו עסן, “לאכול בשר הפסח על מצות ומרורים”. אבער מדרבנן איז יא דא אזא מצוה, “לאכול מרור לבדו בזמן הזה אפילו אין שם קרבן פסח”.
מחלוקת ראשונים — רש”י און רמב”ם
שוין, און דאס איז דא א גרויסע מחלוקת הראשונים. די רש”י זאגט אז יא, אז אפילו בזמן שבית המקדש קיים און מ’האט נישט געהאט קיין פסח, זאל מען נאך אלץ עסן מרור. אבער די רמב”ם זאגט אז דאס איז נישט קיין סתירה, ווייל די רמב”ם זאגט אז אפילו בזמן הזה… ניין, די רמב”ם זאגט אז ס’איז תלוי באכילת הפסח מדאורייתא, נו.
Speaker 2: נאכאמאל, דו האסט געזאגט אז ס’איז מדרבנן, אז ס’איז מדאורייתא די מצה, די מרור?
Speaker 1: ניין, די שאלה איז צו ס’איז געווען מדאורייתא נאר געוואנדן אין פסח, אדער בשעת ווען ס’איז נאך געווען א קרבן פסח און איינער האט פאר סאם ריזען נישט געברענגט א קרבן פסח אדער ער האט נישט געגעסן די פלייש, צו מ’דארף עניוועי עסן די מרור אליין כתשלום אכילת הפסח. אקעי, מ’קען אפשר פרעגן אויפ’ן רמב”ם. טאקע, לאו דוקא דער רמב”ם האט נישט געזאגט אזוי. ס’קען זיין די שאלה איז אפשר די רבנן האבן עס טאקע מתקן געווען נאכדעם. מ’דארף וויסן ווען זיי האבן געמאכט די תקנה.
דיוק אין רמב”ם’ס לשון — “אין שם קרבן פסח”
אקעי, אבער דער רמב”ם זאגט נישט, דער רמב”ם זאגט נישט אז ס’איז בזמן הזה. דער רמב”ם זאגט אז ס’איז בזמן שאין פסח. און די דברי סופרים איז אבער א מצוה לאכול מרור לבדו בלילה הזה, אפילו אין שם קרבן פסח.
סאו מ’זעט דא אויס פון רמב”ם אז ס’קען זיין בזמן הזה קרבן פסח אין זיין לשון. ער וואלט נישט געקענט זיין ברענגען קרבן פסח בזמן הזה. יא, דאס דארף ארויסריטשן אונזער מומחה ר’ צבי מאסקאוויטש, יא. ער האט עפעס געענטפערט. ווייל ער איז ביזי, ער לייגט ארויף אויף סטאטוס ווי מ’קען זיך אויפסיינען. ס’איז דא א פארם ווי מ’קען ווערן א שותף אין די המון על המצוה.
דיוק “לאכול מרור לבדו”
ס’איז אינטערעסאנט, ווייל מ’קען נעמען אפשר מדייק זיין אין די לשון “לאכול מרור לבדו” אז ער גלייבט נישט אין טינקען אין חרוסת.
Speaker 2: ער מיינט נישט, ער מיינט נפיקא… ווען ער רעדט נפיקא פון קרבן פסח.
Speaker 1: אבער ווען ער רעדט פון די סדר, יא, מטבל בחרוסת. יא, סאו דער רמב”ם ווייסט אויך אז מ’טינקט איין אין חרוסת. קען זיין “מביאין אותו על השולחן” מיינט אז ס’זאל ליגן אויפ’ן טיש, אן עקסטערע זאך. נישט מ’זאל עס ברענגען ביי די חרוסת, נאר ס’זאל זיין אויפ’ן טיש, אזויווי אנדערע זאכן וואס איז דא דארטן צו ווייזן.
חרוסת אלס חלק פון סיפור יציאת מצרים
סאו וויאזוי איז דאס לכאורה אפשר א דיטעיל אין סיפור יציאת מצרים? די מצוה מדברי סופרים אז מ’לייגט עס זכר לטיט, זכר לטיט איז דאך זיכער אן ענין פון סיפור יציאת מצרים, מ’זאל דערמאנען די טיט, אפשר זאל מען ווייזן אויף דעם ווען מ’רעדט וועגן די טיט. סאו וועגן דעם שטימט די “מביאין על השולחן”. ער מיינט צו זאגן, זאלסט נישט מיינען אז ס’איז נאר א מצוה אין אכילה, א דיטעיל אין וויאזוי מ’עסט די מרור, נאר ס’איז א דין אין סיפור יציאת מצרים. די קערה איז דאך די שולחן, יא, יא.
וואס איז מרור — זרעונים
אקעי, וואס איז מרור? מורדים וממרים בתורה. היינו, וואס זענען אזעלכע זרעונים?
Speaker 2: אבער די מורה זאגט נישט אז מ’וועט אנהייבן באלד צו זען וועגן די משיח.
Speaker 1: חזרת איז… יא, חזרת, דאס איז וואס מ’רופט מיך חזרת. דו ווייסט וואס זענען זאכן, זענען עמיצער… מיין אלשין צמחים, איך ווייס נישט.
מרורים — די פינף מינים און די מחלוקת וועגן זייער נאטור
דער שולחן און די קערה
Speaker 1: דאס איז דער שולחן וואס מ’איז עוקר שפעטער ביי די הגדה.
Speaker 2: יא, די קערה איז דער שולחן. יא, יא.
אידענטיפיקאציע פון די פינף מינים
די ערשטע פראגע: וואס זענען די מינים?
Speaker 1: אקעי. וואס איז דאס מרורים? מרורים מורים בתורה. היים, וואס זענען זיי? חזרת… אבער דער מרור זאגט ער נישט. אבער באלד וועלן מיר זען וועגן דעם. חזרת איז… יא, כריין? איז דאס נישט געווען מיט כריין?
דו ווייסט וואס די זאכן זענען עכט? ווייל עולשין בצמחים, איך ווייס נישט.
Speaker 2: איך ווייס אז חזרת איז די לעטוס.
Speaker 1: אה, חזרת איז די לעטוס, און מרור איז דאס וואס ווערט אנגערופן די כריין. יא? איך ווייס נישט זיכער, אפשר תמכא… כריין איז פעיק עניוועיס.
אקעי. ער זאגט נישט די נעמען וואס חזרת איז? אקעי, סאו מ’דארף וויסן, חזרת דאך איז דא פינף זאכן: חזרת, עולשין, תמכא, חרחבינא, און מרור. און מרור. וואס זענען די אלע זאכן? אזוי.
אקעי, איך קען דיר שוין זאגן וואס זיי זענען, איך קען פרעגן וויקיפעדיע. אקעי.
Speaker 2: מאי נפקא מינה? דאס איז דאך אלץ פון די גמרא.
די פונדאמענטאלע שאלה: וואס מיינט “מרור”?
Speaker 1: איך זאג, אויב איז דא עפעס וואס דער נאמען דערפון איז מרור, פארוואס זאל מען זאגן אז מרור מיינט בכלל עפעס אנדערש ווי דעם? סיידן אז מרור מיינט דאס וואס אידן רופן מרור, נישט אז דאס איז דער סייענטיפיק נאמען וואס די חז”ל האבן געוואוסט פון. איך זאג, אהא, מרור, אויב איז דא עפעס א וועדזשטעבל וואס דאס איז דער עכטער נאמען אין לשון קודש, דער אלטער נאמען איז מרור, איז דאך פשוט אז ווען מ’זאגט מרור מיינט מען יענץ.
רבי זוהר עמר’ס אידענטיפיקאציע
Speaker 1: אקעי, רבותי, לאמיר הערן. איך זאג דיר א שיעור פון רבי זוהר עמר, ער איז א גרויסער מומחה אין צמחים אין חז”ל. אזוי, מרור, פשוט, זאגט ער, יעדער איז מודה, חזרת, יעדער איז מודה אז חזרת איז חסא. חסא הייסט לעטוס, בייסיקלי.
Speaker 2: חסא שהקב”ה חס עליו.
Speaker 1: ניין, אזוי איז די גמרא, ניין? חס רחמנא עליה, עפעס.
Speaker 2: ניין, אז דאס איז די רמז, חס רחמנא עליה. דאס איז טאקע אין די גמרא?
Speaker 1: יא, יא, אין ירושלמי מיין איך פרעגן זיי.
עולשין, זאגט ער, איז טשיקארי. איך ווייס נישט וואס דאס איז. איך פארשטיי נישט דערצו. טשיקאריום זאגט ער דא אין עברית. דאס זאגט ער איז עולשין. אקעי. דאס איז א סארט לעטוס, אויך עפעס א סארט לעטוס.
Speaker 2: אה, מען מאכט פון דעם א תחליף לקפה, זאגט ער.
Speaker 1: אקעי, תמכא, זאגט ער, איז זיכער עפעס אן ענדייוו. ענדייוו, ווייסטו וואס איז ענדייוו? דאס איז אזא זאך וואס מען נוצט פאר ספייסעס. ענדייוו. אקעי, מען פארקויפט עס אין געשעפט. עס זעט אויס אזוי, עס איז א גרינע זאך אזוי.
Speaker 2: יא, איך זע.
Speaker 1: ער ברענגט אנדערע שיטות. חרחבינא, אקעי, ס’איז דא אנדערע שיטות. ער האט פיקטשערס, אבער איך זע נישט די פיקטשערס, ווייס איך נישט. חרחבינא, זאגט ער, זאגט דער רמב”ם איז עפעס אזא זאך. וועלכע ווילדע געוויקסן? אונגרינגא ווייס איך נישט וואס דאס איז, איך האב נישט געהערט דערפון. ארינגא פריטום, ווייס איך נישט וואס דאס איז. ס’איז דא אנדערע שיטות אפשר. ס’איז דא מנהגים געווען אז מען נוצט דאס טאקע פאר מרור, וואס ער ברענגט דא, ארינגאן, ארינגאוס, עפעס אזוי הייסט עס.
ס’איז דא וואס דינגען זיך אבער, ס’איז דא וואס דינגען זיך און זאגן אז ס’מיינט עפעס אנדערש.
מרור, זאגט ער, איז נאך א סארט חסה. כוזברא, כוזברא יוסטיקא, עפעס אן אנדערע סארט חסה.
דיסקוסיע: איז “מרור” א ספעציפישער נאמען אדער א כללי’שע באשרייבונג?
דער משל פון דעם ברעזאנער רב
Speaker 1: איך וויל וויסן, ווען מען רופט עס מרור, איז פשט אז דאס איז דער לשון קודש’דיגער אלטער נאמען מרור? אויב יא, דארף מען דאך זאגן פשוט אז מרורים מיינט יענע מרור.
Speaker 2: אה, דו ווילסט פארשטיין די לאדזשיק פון די גאנצע זאך. דאס איז א גוטע שאלה. I don’t know the answer.
Speaker 1: ניין, איינמאל ס’איז דא עפעס וואס הייסט מרור, פארוואס זאל מען טראכטן אז מרורים איז א לשון רבים? מרורים מיני מרור, אז ס’זענען זאכן וואס זענען ענליך צו מרור? אז ס’מיינט עניטינג עלס פון מרור? אויב ס’איז דא עפעס וואס הייסט מרור, וועט די תורה זאגן “על מצות ומרורים יאכלוהו”, מיט די זאך וואס הייסט מרור. אדער והמרור איז נאר עפעס וואס מען רופט מרור ווייל אידן האבן עס געגעסן?
די שאלה איז אזוי, ווי דער ברעזאנער רב, ווייל ער האט געוואוינט אין ברעזאן, אדער ווייל דער ברעזאנער רב איז געווען א רב? והמרור, מיינט עס צו זאגן דאס וואס אידן עסן און ס’איז באקאנט אלס מרור, אדער ס’איז עפעס א סייענטיפיק אלטער נאמען וואס הייסט מרור? איך גלייב אויב ס’וואלט געווען עפעס וואס איז דא א לשון קודש’דיגע צמח וואס אין לשון קודש הייסט עס מרור, וואלט מען געזאגט אז דאס איז דאך זיכער וואס די תורה זאגט מרורים. אין אשכנז האבן זיי געהאלטן אז מרור איז אנדערע בכלל שיטות. דער ישועות יעקב זיכער זאגט אז דאס איז די רמב”ם’ס שיטה.
צוויי מעגלעכע פשטים אין “מרורים”
Speaker 1: ס’קען זיין אז ס’איז דא וועגן דעם לכאורה, לכאורה איז דאס וועגן דעם כמה וכמה שיטות. ס’איז דא וואס זאגן אז וואס… אז מ’איז יוצא בעצם מיט יעדע ביטערע גראז. מרורים איז טייטש ביטערע גראזן. ס’איז נישט א נאמען פון א גראז, נאר ס’מיינט ביטערקייט. מרירא. און די משנה האט אפשר נאר בדרך אגב געטראפן אז… אדער קען זיין אז מרור מיינט א געוויסע מין, און ס’איז דא מער מרורים, שטייט דאך, ס’איז דא מערערע וואס הייסן אזוי. נישט פשט אז זיי זענען אלע פינף, נאר זיי ווערן גערופן מרור. יא. אבער אפשר איז דא אנדערע וואס זאגן אז ס’איז לאו דווקא.
די מחלוקת צווישן רמב”ם און רש”י/רמ”א
דער מנהג מיט כריין אין אשכנז
Speaker 1: אונז וואס מיר פירן זיך צו עסן א זאך וואס איז… אקעי, די פון אונז וואס עסן כריין, מ’עסט שוין נישט כריין קומען די חומרות. די גמרא זאגט דאך “מצוה בחזרת”. חזרת מיינט חסה, סאלאט. רייט, די גמרא זאגט “מצוה בחזרת”, די גמרא זאגט אז די עיקר איז די חסה. נו, איז זייער גוט. אבער אונזערע זיידעס פלעגן אלע עסן כריין. אויך האט לעטוס געווען שווער צו באקומען, און ס’איז געווען שווער צו קלויבן. איז געווארן אויף דעם אז יעדע שארפע זאך איז מען יוצא דערמיט, ווייל ס’זעט אויס פון צמחים.
Speaker 2: און אויב מיינט עס ביטערקייטן, פארוואס זאל חסה זיין אין די גדר?
Speaker 1: הערסט? צוויי טייטשן קען מרורים מיינען. אדער קען עס מיינען א נאמען פון א מין געוויקס, וואס הייסט מרורים? און וואס שטייט דא אויף המרור? דעמאלטס וויאזוי זענען אלע אנדערע זאכן אקעי? קען זיין אז די אנדערע זאכן זענען פון די פעמילי פון מרור. אזוי זע איך אויס אין זייער ענגלישע דעיס, אפאר פון זיי האבן די זעלבע נאמען. זיי זענען אלע פון די זעלבע פעמילי. אבער נישט אלע זענען פון די זעלבע פעמילי. און תמכא איז נישט אלע. נישט אלע, אבער אפאר פון זיי. דארף מען וויסן די אנדערע, ווי קומט די אנדערע אריין. אבער אויב מרורים מיינט ביטערע זאכן, ס’מיינט נישט א סייענטיפיק נאמען פאר א מין וועדזשטעבל, ביטערע זאכן, איז די קוועסטשן פארוואס איז מען יוצא מיט עניטינג עלס באט חריין?
די שיטה פון רש”י: “כל עשב מר נקרא מרור”
Speaker 1: קוק, קוק, ער ברענגט דא די מחלוקת. דא דער רמב”ם איז משמע אז ס’איז דא פינף מינים, אבער דער רמ”א זאגט בפירוש אז מ’קען נעמען אלע, אז ער זאגט רש”י נישט מסכים, כל עשב מר נקרא מרור.
Speaker 2: אה, אזוי זאגט רש”י? דאס איז די גרסא? כל עשב מר. נו, חריין איז אן עשב מר?
Speaker 1: יא. חריין איז נישט אן עשב מר, ס’איז אן אנדערע זאך אינגאנצן, ס’איז א שארפע וועדזשטעבל, ס’איז נישט אן עשב מר. איך האב געזען די שיטה פון תוספות, ס’איז דאך א שיטה. מ’קען אפילו מער הערן אז לעטוס איז אן עשב מר. ס’האט אזא געוויסע ביטערקייט, לעטוס, יא? ס’האט אזא שטיקל ביטערע טעם. חרוסת איז אן אנדערע זאך, ס’איז א שארפע זאך. ס’איז אויך נישט קיין עשב, ס’איז אויך נישט קיין עשב, אנלעסס ס’איז יא פאר א גרעסערע עשב.
Speaker 2: אפילו רמב”ם זאגט אז ס’איז דא פינף, ס’שטייט נישט אין תוספות. ס’איז דא אנדערע, יא אדער ניין, ווער זאגט?
Speaker 1: ער ברענגט דא… וואס ער זאגט זאגט ער, למעשה בין איך נישט קאנווינסד. ווער זאגט אזוי ווי דיר?
און מ’עסט אויך מ’עסט אויך, מ’מישט אן צוזאמען, כזית יוצא.
קיצור למעשה, ס’איז א שאלה. זייער גוט, מ’דארף וויסן, דער רמב”ם לכאורה דער רמב”ם מיינט אז ס’איז געוויסע מינים צו מאכן, און זיי מיינען די ביטערקייט. דארף מען וויסן, אויב שלקו או כבשו טויג שוין נישט, אפילו דו ווארטסט נישט דווקא אויף ביטערקייט.
שלקו או כבשו — אינו יוצא
דער עיקר פון מרור איז דער ביטערער טעם
Speaker 1: ס’דארף זיין ביטער. די גמרא זאגט דאך, “טעם מרור”, טעם ביטערע גלות. פון דעם הייסט עס מרור, ניין? ס’איז לייג סתם א ספּרעי וואס דו וועסט דיך פילן נישט גוט. ס’איז נישט קיין שאלה.
ער וועט האבן א ביטערע לעבן, און ער עסט זיסע זאכן און ער זאגט אז ער איז יוצא.
די דין פון צוזאמענמישן און כובש
Speaker 1: ס’דארף זיין לחם. מ’קען אויך יוצא זיין מיט חמשתן כאחת, א קליין ביסל פון איטש, א כזית וואס איז צוזאמגעשטעלט פון אלע פון זיי. און די כלאים איז אפילו יוחס. אבער שלקו או כבשו אינו יוצא. פארוואס נישט? אז דו זאגסט אז ס’איז נישט מר, ס’איז אינטערעסאנט, ווייל חז”ל האבן דאך געזאגט אז מ’זאל עס איינטונקען אין חרוסת אוועקצונעמען פון די שארפקייט.
Speaker 2: אונז האבן נאכנישט גערעדט גארנישט וועגן חרוסת.
Speaker 1: אקעי, אקעי, ס’איז גארנישט געשען. איך וויל אבער נאר זאגן, איינער טראכט, “אה, איך האב א בעסערע וועג אראפצונעמען די שארפקייט, איך וועל עס כובש זיין.” איז ער נישט יוצא געווען. ס’דארף זיין שארף, און מ’דארף עס אביסל ממתיק זיין. ס’דארף זיין שארף, און מ’דארף עס אביסל ממתיק זיין.
איך האב נישט געזען אין די דינים, און מ’קען כובש ד’ אמות אדער וואטעווער. אויב דו נעמסט ארויס אינגאנצן די שארפקייט, טויג עס נישט. ס’דארף זיין דארט אין די משנה.
מעשה: די טראומא מיט ביטערע חזרת
Speaker 1: ס’האט מיר א איד פארציילט זיין טראומא, אז זיין טאטע עסט זייער ביטערע חזרת, און ער עפנט אייביג אויף די קאנטעינער אז ס’זאל אביסל ארויסגיין, און זיין טאטע כאפט אים און ער רעגט זיך אויף אים. דארף מען זאגן פאר זיין טאטע אז די גמרא ברענגט אז מ’נעמט עס אוועק, אז מ’נעמט אוועק די מינים. מ’זעט דאך תורה, אז דו זעסט אין די גמרא נישט אזוי ווי די וואס זאגן אז מ’דארף דווקא די מינים.
כל המוקדם במשנה מוקדם לאכילה
Speaker 1: אבער די גמרא רעכנט אויס, “כל המוקדם במשנה…” ניין, דאס איז אין סדר, דאס איז הגהות מיימוניות דא אויפן פלאץ, “כל המוקדם במשנה מוקדם לאכילה”. צווישן די פינף זאכן, די בעסטע איז חזרת. אויב דו האסט נישט, גייט מען… ס’איז שווער צו זאגן אזוי. ווייל די רבי ברענגט דא אז מרור איז ביי די ענד. מרור איז די מרור אליין.
שוין, קען מען זאגן אז מרור איז אויך מיט מרור, ווייסטו וואס? אמאל איז מרור אויך א מרור, אבער האט נישט פאר אנדערשט.
סיום פרק ז’ – מרור, חרוסת, והיחס בין מצוות ליל הסדר לסיפור יציאת מצרים
סדר הקדימה בין חמשת מיני מרור
Speaker 1: ניין, דאס איז… I’m sorry, דאס איז די הגהות מיימוניות דא אויפן פלאץ. חלב מוקדם, והמוקדם מוקדם לאכילה. צווישן די פינף זאכן, די בעסטע איז חזרת. אויב דו האסט נישט, גייט מען… ס’איז מיר שווער צו זאגן אזוי, ווייל דער רמב”ם רעכנט אויס מרור ביי די ענד.
Speaker 2: אקעי, whatever.
Speaker 1: מרור איז דאך מרור אליין.
Speaker 2: אמאל איז מרור אויך מרור, ווייסטו וואס? אמאל איז מרור אויך מרור. ס’איז נישט אזוי אנדערש.
Speaker 1: פיין, let’s continue.
מצוה בפני עצמה או חלק מהסיפור? – חקירה ביחס בין מצוות ליל הסדר
Speaker 1: פון די מצוות זענען א מצוה אליין, און אדער זענען זיי א חלק פון די סיפור. למשל חרוסת איז זייער קלאר, לכאורה איז עס אן ענין פון א חלק פון די סיפור. אבער אפילו די מצה זעט מען האט א קשר צו די סיפור, אבער ס’איז זיכער א מצוה בפני עצמו. דאס הייסט, זיי זענען נישט נאר tools פאר די סיפור, זיי זענען א מצוה בפני עצמו. אבער וואס איז אינטערעסאנט, זיי זענען ביידע אויף איינמאל. זיי זענען אויך די זעלבע זאך מיט די אנליינען. אנליינען ווייס איך נישט, אז כאילו די אנדערע מצוות זאל זיין בדרך חירות.
דיסקוסיע: צי חזרת איז מצוה בפני עצמה אדער חלק מהסיפור
Speaker 2: וואס זאגט די משנה?
Speaker 1: די חזרת איז… דאס איז דאך די מחלוקת צו חזרת איז חירות צו א מצוה, ניין? דאס מיינסטו אז ס’איז א מצוה בפני עצמו? אדער אפשר איז עס נישט קיין מצוה, נאר ס’איז א חלק פון די הגדה, אז מ’זאל זאגן “מרור זה”, און מ’זאל…
Speaker 2: וואס ווילסטו מיר זאגן?
Speaker 1: וואס? איך בין א חלק, איך וויל דיר זאגן וואס איך האב געטראכט חסידות.
Speaker 2: איין מינוט.
Speaker 1: ניין, מ’זעט, אויב מ’לערנט די אור המאיר, מ’זעט…
Speaker 2: ניין, ניין, צדיק, מ’זעט נישט, מ’זעט נישט, דו וועסט נישט קענען עקסטערעקטן פון דארט, דו ווייסט?
Speaker 1: אויב דו קענסט מיר זאגן…
Speaker 2: דו וועסט נישט קענען עקסטערעקטן פון דארט די אור המאיר, דו ווייסט?
חרוסת – זכר לטיט מצרים
Speaker 1: לייען פאר מיר די אור המאיר, און איך וועל דיר זאגן וואס איך האב געטראכט. אז ער לעסט אין מצרים, ס’איז אויך נישט אזוי געווען. איך געדענק נישט וואו ס’שטייט אין די גמרא, אבער איך ווייס אז פון ערגעץ וואו א פסוק אין נחום לערנט מען עס ארויס, אז ס’זאל ליגן מצרים אונטער די זאמד, אזוי ווי מ’זאגט די הגדה, “וירעו אותנו המצרים”. מ’קען זאגן אז ס’איז נאר טעכניש, ס’איז שייך מצרים ווייל מ’גייט עס עסן.
Speaker 2: אה, since איך ווייס אויך נישט, אפשר וויל ער עס זען בעסער אדער אין שטיין, אזוינע זאכן וועגן צעטילך ווייס איך. אה, since איך ווייס נישט, אויב איך גיי נאר זאגן זאכן וואס איך ווייס, זאל איך בלייבן שטיל? העלא? העלא? יא… אהא, סאו… אונז האבן געענדיגט די פרק מיט מותר? יא… מיר גייען פרק ח’, וואס רעדט די סייטל…