ידיעת שם ה’ און ביטול עבודה זרה: דער יסוד פון יציאת מצרים

הקדמה: ערב שבת הגדול

ערב שבת הגדול, ס’איז זייער שפעט, סאו מיר דארפן נאר זאגן אפאר מינוט התחלת הנקודות, אמת’דיג די הקדמה פאר פסח, א המשך וואס אונז זענען אין די לעצטע צוויי וואכן וועגן די ענין פון פסח. סאו ס’שטערט נישט אז ס’איז גלייך פאר שבת, אבער ס’שטערט יא אז ס’איז נישט דא קיין צייט.

פרק א: צוויי דרכים אין יציאת מצרים – דרך הזוהר

דער צווייטער דרך: שבירת עבודה זרה און ידיעת שם ה’

סאו איז אזוי, מיר האבן מסביר געווען נעכטן ביינאכט אביסל מער די צווייטע דרך, די דרך הזוהר, וואס דאס איז נישט נאר די נעגאטיווע זאך פון יציאת מצרים, וואס אונז האבן מסביר געווען אז דאס איז על פי קבלה די שבירת אלילי מצרים, די שבירת האסורים העליונים, די שבירת האלהים אחרים וואס איז געשען אין יציאת מצרים, אדער וואס יציאת מצרים לערנט אונז. נאר ס’איז דא אויכעט די נושא פון ידיעת שם ה’.

ידיעת שם ה’ און די מעלה פון בני ישראל

און ידיעת שם ה’ גייט צוזאמען מיט די ארויסברענגען די מדריגה, די מעלה וואס הייסט בני ישראל. די ערשטע זאך, איינע פון די ערשטע שליחות’ן וואס דער אייבערשטער האט געזאגט פאר משה, האט ער געזאגט “בא אל פרעה ואמרת אליו כה אמר ה’ בני בכורי ישראל”. נאכדעם איז דא א סוף פסוק, נאכדעם גייט עס אביסל ווייטער, אבער ס’איז דא א סוף פסוק, און אין א געוויסע זין מיינט דאס אז וואס ווילסטו זאגן פאר פרעה? וואס ווילסטו פארציילן פאר די גאנצע וועלט? יא, וואס מ’זאגט פאר פרעה דא איז דאך סך הכל וואס “למען תספר באזני בנך ובן בנך”, וואס מ’פארציילט פאר די גאנצע וועלט וויל הערן “את אשר עשה ה’ לפרעה ולמצרים על אודות ישראל”.

די טייטש איז אז וואס מ’וויל פארציילן און וואס מ’וויל הערן איז דאס וואס הייסט “בני בכורי ישראל”, און דאס הייסט אין אן אנדערע וועג “אני ה’”.

די חזרה אויף “אני ה’” אין די תורה

יא, “ואמרת אליהם אני ה’”. “דבר אל בני ישראל ואמרת אליהם אני ה’”, “וארא אל אברהם”, יא, “וידבר אלקים אל משה ויאמר אליו אני ה’”. מ’איז מסביר אויף דעם “וארא אל אברהם… בא-ל ש-די ושמי ה’ לא נודעתי להם”. דא גייט ווייטער דא א סוף פסוק, “אני ה’”. דאס איז די זעלבע זאך אזויווי “בני בכורי ישראל”, ואני, און דאס וואס מ’וויל ארויסברענגען אין די נושא פון יציאת מצרים.

פרק ב: דער חידוש פון א גאט מיט א נאמען

די מעלה פון א נאנטן גאט

מיר האבן גערעדט וויאזוי מ’האט פרובירט מסביר זיין, אפשר בין איך נאכאלץ נישט גענוג מסביר געווען, אבער אנגעהויבן צו ארויסברענגען די נקודה, אז דאס איז דער טייטש אז א מענטש קען זאגן אז איך האב א גאט און איך ווייס די נאמען פון דעם גאט, איך ווייס ווער ס’איז. כביכול, ס’קען אפילו זיין אז ווען נישט מ’צוברעכט די עבודה זרה פון מצרים פארדעם, און ווען נישט מ’איז מסביר אז דאס מיינט נישט אז דער נאמען, דער שם ותמונתו, דער דמות וואס מ’געט אים, האט א זאך בפני עצמו, איז עפעס א זאך וואס מ’דארף אפשר געבן אמת’דיגע כבוד, כבוד לשם עצמו, וואלט מען עס נישט געטארט טון.

פארוואס שם ה’ איז געווען נעלם אין מצרים

אליינס איז איינע פון די ריזענס פארוואס ס’איז נעלם, ס’איז נעלם די שם ה’, מ’האט נישט געזאגט פאר פרעה די שם ה’. דער רמב”ן איז דאך מדייק, מ’האט געזאגט פאר פרעה “אני ה’”, נאכדעם האט מען געטוישט, מ’זאגט “אלקי העברים נקרא עלינו”, ס’הייסט, שם אלקים, שם אלקי העברים, דאס פארשטייט ער, ווייל ה’ פארשטייט מען נישט, ווייל מ’קען נישט, מ’טאר נישט זאגן אין מצרים.

מיר האבן גערעדט וועגן דעם פסוק “וידבר ה’ אל משה ואל אהרן בארץ מצרים לאמר”, אין ארץ מצרים טאר מען נישט זאגן די שם ה’. בכלל, לעולם הזה טאר מען נישט זאגן, כמעט חוץ אין די בית המקדש טאר מען נישט זאגן די שם הוי”ה.

דער פרטי שם און די קירבה צום אייבערשטן

וואס דאס ברענגט ארויס, אויב מיר לערנען אזוי פשט, אז שם הוי”ה, דאס איז דער שם פרטי, דאס איז דער וועג וויאזוי מ’זאגט, כביכול, פונקט אזוי ווי, נישט אין די זעלבע טעות וואס ער האט חס ושלום, אבער פונקט אזוי ווי דער עובד עבודה זרה האט עפעס גאר א מוחש’דיגע גאט, פאר אים איז דער גאט זייער עכט, ס’איז זייער ריעל, ס’איז זייער נאנט, כביכול, פונקט אזוי, אזוי ווי ס’שטייט “מי גוי גדול אשר לו אלקים קרובים אליו כה’ אלקינו בכל קראנו אליו”, איז דא עפעס א קרובים אליו וואס דאס איז, איי, אונזער גאט איז נישט קיין פסל ותמונה, ער איז נישט קיין דבר גשמי, נישט קיין דבר מוחש וואס מ’קען זען און רעדן, אמת, דאס איז אמת מצד וואס ער איז, אבער מצד די סארט קלארקייט און די סארט אפילו וועג וויאזוי מ’קען רעדן מיט אים, מ’קען “והודעתם לבניך ולבני בניך”, מ’קען עס רעדן פאר די קינדער, מ’קען עס רעדן פאר פשוט’ע מענטשן וואס זענען אפשר נישט קיין גרויסע פילאסאפן וואס פארשטייען נישט וואס מיינט אין הגוף, איז דאס די זעלבע, און אפשר אפילו נאך בעסער.

דער חידוש: אונזער גאט איז נאנט

נאך אפילו בעסער, מען קען אפילו זאגן אז די פאר ערך וואס אונז זאגן אז אונז האבן א גאט וואס האט א נאמען, האט ער בכלל נישט קיין גאט וואס האט א נאמען. און מיר זאגן אמאל אפילו פארקערט, די וואס גייען אין די וועג זאגן אפילו אמאל פארקערט, דער גוי, נאר וועלכע זיין גאט איז עפעס מופשט, זיין גאט איז עפעס ווייט פון אים. עס איז נישט קרוב ומעורב, עס איז עפעס רחוקים ממנו. אבער עס איז א חידוש, און מ’זאגן. א חידוש לוודאי. עס איז א מושג, עס איז א קאלטע זאך. אבער ביי אונז אידן וואס אונז ווייסן די שם השם, איז אונזער גאט נאנט צו אונז.

פרק ג: די געפאר פון שם – דור הפלגה און חילול השם

די מהפיכה און די געפאר

דאס איז דער עד כדי כך גייט דער חידוש, דער מהפיכה, וואס איז פונקט צו זאגן פונקט פארקערט. און אזוי ווי אונז זאגן, כדי דעיס קענען טון, דארפן מיר ווייזן אסאך חמץ, דארפן מיר ווייזן אסאך יצר הרע. דארפן מאכן זיכער אז מען גייט נישט מאכן די טעות וואס דער עניש האט געמאכט, וואס זיי האבן אנגעהויבן צו מיינען אז דאס איז אזוי חלוכה ושם השם. דאס האבן ממש דעם פסוק. זיי האבן געגעבן דעם אייבערשטן א נאמען.

די דורות פאר אברהם: אלקים אן שם

וואס דא פטאטש, פליז דו יעצט נישט וועהן קיין שם השם. נישט געקען די שם יוי”ה וכו’. עס איז געווען אלקים, אוודאי, א יעדער נארמאלע מענטש האט געוויסט אז עס איז דא א אלקים. איך האב גערעדט צו אדם, צו נח, איך מיין נאך פאר נח. צו אדם, צו שת, און חנוך, צו קין, צו הבל. קיינער פון זיי האט נישט געהאט קיין ספק אז עס איז יעשע אלקים. אבער קיין שם, האבן זיי נישט געהאט פאר אים. השם, איז דאך א דבר נחות. השם, איז א נחות דרגא. השם, איז שטאט א זאך אזוי כ’ ווי יחול א געטשקע.

דור הפלגה: “ונעשה לנו שם”

השם, השם, השם. דער רגע וואס איז טאקע געקומען דער רעיון שמי האט געמאכט פון דעם אייבערשטן א נאמען. גלייך, איז דער הח, אזוי אויך האט נאס א חילול אים דא צוויי פשטים אין השם. אלא זיי גייען צוזאמען. אויב מ’האט דער געגעבן פאר דעם אייבערשטן א נאמען, עס איז ממילא, נעשה חילול, מילא קען דיך שוין, פונקטליך, א נאמען קען מען דיך גנב’ענען, א נאמען דיך א זאך וואס מען קען אין דעם מאכן א טעות.

עס טונקט אזוי ווי יעדער זאגט איך האב א תורה, איך האב א ווארט, איך האב א שם וואס איז מיין שם, קומט דאר א פלאגער ווי דער רבנ’ן לערדט, ונתלנו שם, און דער רמנער ראיבט עס א פרדה פון די מידת המלכות, פון די מידת התפארת, ונעשה לנו שם, מען זאגט איך קען אויך מאכן א נאמען, אויב די גאנצע זאך וואס עס מאכן א נאמען, איך וועל אויך מאכן א נאמען, איך וועל אויך מאכן א מגדל וראשו בשמים, אזוי ווי בית המקדש, יא, וראשו שער אלקים, וויאזוי שערה שמימה, די סולם וואס יעקב אבינו האט געזעהן איז די זעלב ווען די מגדל וואס ראשו מגיע יא שמימה, פונעם מלאכי אלקים עולים ויורדים בו. זיי מאכן אויך א מגדל וראשו בשמים, ווייל מ’קען. אויב דאס איז די זאך, קען מען.

די דילעמא: מגדל אדער טעות

איז וויאזוי קען מען? איז ווערן מיר דא אין א דילעמא, אדער מאכט מען נישט קיין מגדל און מ’האט נישט דאס און נישט דאס, אדער מאכט מען און מ’האט א טעות.

פרק ד: די לייזונג – ביעור חמץ קודם קרבן פסח

ביעור חמץ איז ביטול עבודה זרה

איז זאגן די מקובלים, דאס איז איינע פון די סודות פארוואס מ’דארף ווארענען אז ס’איז א חמץ, א גאנצע נאכט נישט קיין ביעור חמץ, ווייל דאס איז א סוד פון ביטול עבודה זרה, וואס איז נאר כדי אונז זאלן קענען יא זאגן די שם השם.

פארוואס מיר דארפן קענען זאגן שם השם

וויבאלד אונז ווילן דאך יא קענען זאגן די שם השם – פארוואס דארף מען קענען זאגן די שם השם? ווייל אונז לעבן אין די עולם השמות, אונז לעבן אין די עולם שלמעלה מן השמות, לפני הצמצום, לפני הבריאה, וואס די מקובלים קענען אפשר פארשטיין, אונזער גאנצע גליק איז אפשר אז אונז האבן דאס ארויס. אבער מכל מקום ווילן אונז “בנה לנו שם”, אונז ווילן רופן, יא, “תקרא בשמי”, אונז ווילן “בכל מקום אשר אזכיר את שמי”, אונז ווילן דערמאנען דעם אייבערשטנ’ס נאמען.

די געפאר פון הפרדה – דער בודהיסטישער משל

וויבאלד מ’האט אבער דא א פראבלעם מיט וואס די מקובלים רופן אן “מפריד זיין”, אנדערע ווערטער, מ’וועט מיינען אז דער שם דאס איז די זאך, און מ’וועט אנהייבן צו דינען דעם שם אנשטאט דינען דעם וואס איז נקרא בשמו, יא? אזויווי די בודהיסט משל, אז איינער פוינט צו די לבנה מיט זיין פינגער, הייבט מען אן צו מיינען אז דער פינגער איז די זאך. ניין, ער וויל דיר ווייזן אויף די לבנה, ער וויל דיר ווייזן אויף די זאך וואס ער ווייזט. אזוי אויך איז דאך א שם, איז דאך אזא פוינטער, ס’איז אזויווי א פינגער, ס’ווייזט אויף עפעס. אבער אויב מ’איז מפריד דעם שם פון וואס ער ווייזט אויף, קען מען אנקומען צו מאכן פון אים אן עבודה זרה.

דער סדר: קודם ביטול עבודה זרה

זאגט מען, קודם מאכט מען א גרויסע ביטול עבודה זרה, גאר א גרויסע ביטול עבודה זרה. ס’קען אפילו זיין אז ס’נעמט אפאר דורות, אפאר דורות אדער אפאר יאר, איך ווייס נישט ווי, וואס מ’איז נאר עוסק אין ביטול עבודה זרה, נאר עוסק אין צוברעכן אלילים, נאר עוסק אין דאס וואס אברהם אבינו האט געטון ביי תרח, צוברעכן עבודה זרות, מבער זיין חמץ, אויסברענען יעדע סארט זאך וואס קען, יא, חמץ איז דאך א דבר שבקדושה, די הייליגע חלות וואס איז נאסט שבת, דאס פארברענט מען, דאס פארברענט מען.

לחמי תודה – אפילו קדשים ברענט מען

און ס’שטייט אין די משנה, לחמי תודה, יא, לחמי קודש, שני לחמי תודה שנתחמצו, זיי פארברענט מען אין די חמץ, יא? די שירים טאר מען נישט פארברענען, לכתחילה דארף מען עס עסן. אבער די פלא’דיגע קודש, די לחם קודש וואס איז א לחם תודה וואס מ’ברענגט פון חמץ, אים ברענט מען אויך אפ ערב פסח. אין אנדערע ווערטער, מ’איז זאגן, השם ישמור, השם ענין פון חומריות, השם ענין פון וואס האט א תמונה, א פסל ותמונה, ווילן מיר נישט. פארוואס? ווייל דאס איז אונזער ענין פון עבודה זרה, צוברעכן און צוברעכן אלע שמות.

פרק ה: “לא תעשון כן לה’ אלקיכם” – דער חילוק

“ואבדתם את שמם” – צוברעכן די שמות פון עבודה זרה

נאכדעם קומט אזוי, יא, “פסל לחיים תשרפון באש, ואבדתם את שמם מן המקום ההוא, לא תעשון כן לה’ אלקיכם, כי אם אל המקום אשר יבחר ה’ אלקיכם לשום שמו שם”, דארט זאלסטו טון. יא, וואס לערנען מיר פון דא? אז מ’דארף מבער זיין שם עבודה זרה, און שם עבודה זרה מיינט יעדער מיסטיק פון שם.

דער חידוש: “לשום שמו שם”

נאכדעם קומט א נייע חידוש, אז ס’איז דא א מקום וואס דער אייבערשטער איז “שום שמו שם”, ס’איז דא א שם השם. “לא תעשון כן”, דו ווילסט דא האבן אן ענין פון “לא תעשון כן”? וואלט דאך געווען אן ענין פון שובר עבודה זרה. שובר עבודה זרה וואלט לכאורה געווען, יא, “תעשון כן לה’ אלקיכם”, אזוי ווי זיי טוען. פארוואס איז די גאנצע פראבלעם פון עבודה זרה? ווייל ער האט א פסל ותמונה. ווייל דער אייבערשטער האט א מקדש וואס דארט איז דא א שם, וואלט מען לכאורה געדארפט אויך אזוי טון. קומט דער פסוק און זאגט ניין, “לא תעשון כן לה’ אלקיכם”. פארוואס? מיר דארפן ארויסלערנען פארוואס. וויאזוי טאקע קען?

דער סדר: קודם ביעור חמץ, דערנאך קרבן פסח

קודם כל איז אזוי, די ערשטע תורה איז, מ’מוז מכחיש זיין די ביעור חמץ. אויב מ’מאכט נישט ביעור חמץ ערב פסח, פארוואס מאכט מען ביעור חמץ? כדי צו מאכן די קרבן פסח, וואס דאס איז פסח לה’, יא, לה’ השם, קען מען נישט. דאס האב איך געזאגט, קען זיין מ’דארף דאך געבן א סך צייט וואס מ’איז נאר עוסק אין די שלילה, מ’צוברעכט.

די אידן האבן געלערנט דורות נאר רמב”ם

נאכדעם וואס מ’האט אזויפיל צובראכן, מ’קען זען די פאקט, יא, ס’איז געווען די אידן, און ביי די אידן לערנט מען אויס פאר אלע קינדער, ס’איז געווען אזעלכע דורות וואס מ’האט נאר אויסגעלערנט די רמב”ם וואס לערנט אויס אין פסל ואין תמונה.

פרק ו: די מקובלים און די צען ספירות

די מקובלים זאגן: מ’קען נישט לעבן אן א גאט

נאכדעם איז געקומען די מקובלים, זיי האבן געזאגט, יא, אבער מ’קען נישט אזוי רעדן, מ’קען נישט אזוי לעבן, מ’קען נישט לעבן אן א גאט. למשל, וואס זיי האבן גערופן אפילו, “רם לישראל לא לאה אמת ולא תורה”. אוודאי, דו ווייסט פון די אין סוף, דו ווייסט פון די אייבערשטער אזוי ווי ער איז מצד עצמותו, אבער אונז זענען דאך מענטשן, אונז ווילן רעדן מיט’ן אייבערשטן אזוי ווי ער איז צו אונז, אזוי ווי ער איז מיט א נאמען.

די תורה האט משל געווען צען ספירות

האבן זיי געזאגט, אוודאי, וואס די תורה און דער אייבערשטער האט משל געווען צען ספירות. אין אנדערע ווערטער, אזוי ווי מיר גייען זאגן די אמת’ע תורה, דער אייבערשטער וויל מ’זאל זיך רופן מיט א נאמען, ס’שטערט אים נישט. ס’שטערט אים נאר אויב ס’וועט ברענגען א טעות, אויף דעם איז דא קנאת השם. אבער אויב ס’מאכט נישט מיט קנאה, אויב ס’איז על פני, ס’איז יא פני השם, דער רמב”ם ברענגט די פסוק “לא יהיה לך אלקים אחרים על פני”, אין אנדערע ווערטער, “אלה פני”, מיין פנים, כביכול דאס וואס דו רופסט יא מיין פנים, זאלסטו יא מאכן?

דעמאלטס איז עס אוודאי גוט – אבער קודם ביטול עבודה זרה

דעמאלטס איז עס אוודאי גוט.

אבער קודם דארף מען מאכן “לא יהיה לך אלקים אחרים”, קודם דארף מען עס צוברעכן.

די מקובלים האבן געלערנט קודם מורה נבוכים

און דורכדעם, אזוי ווי מ’זעט אין די מציאות, נאכדעם אפילו דו וועסט לערנען קבלה, די מתנגדים פון קבלה און אזוי ווייטער וואס טענה’ן אז די מקובלים זענען מגשמים, וואס איז נישט אמת, ווייל זיי ווייסן נישט, זיי מיינען אז די מקובלים האבן נישט געלערנט קודם רמב”ם, אלע מקובלים האבן דאך געלערנט קודם מורה נבוכים, זיי ווייסן אז דער אייבערשטער האט נישט קיין דמות הגוף.

—

[סוף חלק א]

עבודה זרה, גאווה און תמימות: די אמת’דיגע דרך אין עבודת השם

פרק ז: פון ביעור חמץ צו שתי הלחם — די באלאנס אין עבודת השם

און פון דעם קען מען פארשטיין פארוואס א גאנץ יאר דארף מען נישט קיין ביעור חמץ. א גאנץ יאר טוט מען דאך יא, ס’איז דאך דא קרבנות, ס’איז דאך דא א גאנץ יאר, און מ’איז עוסק א גאנץ יאר אין פשט.

אזוי ווי יום כיפור, אן ענליכע זאך, יא, יום כיפור שטייט “אין בו לא אכילה ולא שתיה”, אזוי ווי עולם הבא, אזוי ווי דער אייבערשטער איז בעולם הבא, אזוי ווי אונז פארשטייען, אוודאי, ס’איז דא א בעסערע פארשטיין, אן קיין אכילה ושתיה וכו’. איז דאס איז יום כיפור, אבער דאס איז נאר איינמאל א יאר, מ’פאסט נישט יעדן טאג, מארגן עסט מען.

די זעלבע זאך פסח, פארברענט מען די חמץ און מ’איז מבער אלע סארטן וואס דאס איז, די אלע חומרות וואס ס’איז דא אין איסור השם איז מען מבער. נאכדעם קומט “שתי הלחם”, יא, ברענגט מען נאך שתי הלחם, איז אליין איז דאך די לחם, ס’איז דאך דא אפילו גשמיות, זאגט ער, די מאכל אדם, נכתב להם. אה, יעצט קען מען שוין יא זאגן, דאס איז די כתובים בעצם, דער אייבערשטער האט עוסק געווען אין דעם.

פרק ח: די צוויי סודות אין תירוץ פון דער קשיא

א. דער ערשטער סוד: ביעור החמץ קודם כל

און אונז האבן קלאר געמאכט אז ס’איז נישט גענוג צו זאגן אז ס’איז א משל מיט א נמשל, אדער אז ס’איז דאס זעלבע “כמו שהוא למעלה כן הוא למטה”, פונקט אזוי ווי ביי א מענטש איז דא פארשידנארטיגע מדות, איז אויך ביי דער אויבערשטער, אדער די טיפערע זאכן וואס די מקובלים זאגן, אז א מענטש פירט זיך אין די מדות החסד איז ער מעורר ביי דער אויבערשטער די מדות החסד.

און אונז האבן פארגעסן, דאס איז שוין געווען פסח, מ’האט שוין מבאר געווען די אלע זאכן, ס’איז נישטא קיין עצבות, ס’איז נישטא קיין עבודה זרה, ס’איז נישטא קיין אלהי מצרים, די אלע שטותים. אה, אבער כביכול אונז זאגן האבן יא, דאס איז די ערשטע זאך. דאס איז די ערשטע סוד פון וואו דאס ארבעט.

ב. דער צווייטער סוד: “ונעשה לנו שם” — די פראבלעם פון גאווה

די צווייטע זאך איז, און דא קומט אן צו די עומק הסוד, און אונזער שיעור ווילן אונז זאגן מער בדרך עבודה, בדרך חסידות, אין אנדערע ווערטער, מצד מצדינו, אבער ס’איז אויך די גאנצע זאך איז דאס מיינט אז ס’איז מצידו.

די צווייטע סוד איז אזוי, די צווייטע חלק פון די תירוץ איז אזוי, אז נאך איין וועג פון טייטשן דעם פסוק “ונעשה לנו שם”, וואס אונז זאגן דאס איז איינע פון די שורשי עבודה זרה, יא, זיי האבן זיך געמאכט א שם, זיי האבן זיך געמאכט א זאך וואס איז נפרד, זיי האבן זיך געמאכט א זאך וואס איז בפני עצמו, וואס איז א שם אן א שם הוי”ה, יא, זיי האבן געמאכט א שם אן די הוי”ה, ס’איז די נאמען, אבער ס’בלייבט נישט, און נישט דער רמ”ק [הרב משה קורדובירו] רופט דאס קיצוץ בנטיעות, זיי האבן הורדת הבנין, געמאכט די מלכות אן די תפארת. דאס איז טייטש “ונעשה לנו שם”, דאס איז טייטש “הוי הקוראים בשם ה’”, די זעלבע נקודה.

ג. די תיקוני זוהר’ס משל פון בית המדרש

יעצט, אבער וואס איז די תירוץ? ס’איז דא נאך א וועג ווי אזוי מ’דארף דאס לערנען. די תיקוני זוהר זאגט “ונעשה לנו שם”, א משל, די תיקוני זוהר זאגט ווער איז “ונעשה לנו שם”? דער וואס ער מאכט א בית המדרש, און נאכדעם אין די בית המדרש מאכט ער א מגדל, יא, א מגדל איז ווי די ספרדים רופן די בימה, וואו מ’גייט ארויף צו ליינען די תורה רופן זיי א מגדל. ער איז “ונעשה לנו שם”, ער מאכט א מגדל, און ער מאכט אין דעם, ער שרייבט זיך אן די נאמען, פארוואס? “ונעשה לנו שם”, ס’זאל שטיין אויף מיין נאמען, שער פלוני בן פלוני.

דער וואס ער מאכט א בית המדרש, זאגט די תיקוני זוהר, דאס איז ממש “ונעשה לנו שם”, פארוואס? ער וויל זיין שם זאל זיין מפורסם על פני כל הארץ, מ’זאל וויסן זיין נאמען, בנין כך וכך.

ד. די לימוד פון דעם משל

וואס דארפן אונז פארשטיין דא אבער? וואס דארפן אונז פארשטיין? אז דאס מיינט נישט אז מ’זאל נישט מאכן קיין בית המדרש, קודם כל. צווייטנס, אבער אונז זעען דא אז די “ונעשה לנו שם”, די וועג וואס אונז רעדן עס בדרך עבודה, איז די זעלבע זאך אז ער מיינט זיך. אויף חסידיש’ן לשון זאגט מען, ער מיינט זיין ישות, ער מיינט זיין גאווה.

פרק ט: עבודה זרה אלס דער העכסטער גאווה

א. די טיפערע הסבר פון עבודה זרה

ער איז אזוי גרויס. אבער מ’דארף דאס מסביר זיין מער בעומק. אין אנדערע ווערטער, לאמיר זאגן אזוי.

וואס איז די פראבלעם פון, וואס הייסט עבודה זרה? וואס איז די פראבלעם פון די אלהים אחרים, פון די “לא תשתחוה להם”? מ’רופט דאס על פי קבלה “קיצוץ בנטיעות”, אדער דער טעארעטיש-פילאסאפישער רופט זיך “קיצוץ בנטיעות”, ער איז מפריד. אבער וואס ער רופט, דאס איז בפועל ממש זעט עס אויס ווי גאווה. ס’איז גאווה.

ב. די גרעסטע גאווה: “עשו להם אלהים”

וואס איז די גרעסטע גאווה וואס א מענטש קען האבן? א מענטש קען זיין א בעל גאווה אויף אסאך וועגן, אבער די גרעסטע בעל גאווה וואס ער קען זיין איז זאגן אז ער האט זיך געמאכט א גאט. “עשו להם אלהים”.

שטעל דיך פאר עבודה זרה, איז מעשה ידי אדם. א מענטש קען מאכן אסאך זאכן, ער מאכט א גרויסן בנין, ער האט געשריבן א ספר, ער האט געמאכט א ישיבה, ער האט געמאכט א ביזנעס. אוקיי, ער מאכט, ער האלט זיך גרויס, ער האט געמאכט. שטעל דיך פאר ווי גרויס א מענטש דארף זיך האלטן אז ער זאל זיך מאכן א גאט. “עשו להם אלהים”.

העלאו, דו מאכסט זיך א גאט? א גאט מאכט דיך, דו מאכסט נישט קיין גאט. די גאנצע אידעע פון א גאט איז אז ער מאכט דיך, דו מאכסט אים נישט. יא, איר האט אים געמאכט, די גאט אשר הוציאוך ממצרים? דו האסט אים געמאכט? ער האט דיך געמאכט, ער האט דיך ארויסגענומען. “אנכי ה’ אלקיך אשר הוצאתיך מארץ מצרים”, נישט דער גאט וואס מ’מאכט אים. מ’קען נישט מאכן א גאט.

ג. די טיפערע משמעות פון “מאכן א גאט”

אוודאי, אין א לעבעדיגע אמת קען מען אביסל יא מאכן א גאט, וואס מיר האבן גערעדט לעצטע וואך, ס’הייסט “אתערותא דלתתא” [התעוררות מלמטה: awakening from below]. אבער פון וואס באשטייט די אתערותא דלתתא לגבי די עשיית אלהים? ס’באשטייט פון וויסן אז מ’מאכט נישט קיין גאט, א גאט מאכט דיך. און מאכן א גאט איז א טיפערע זאך.

סתם אוודאי, מ’קען זאגן וואס מ’לאכט פון עבודה זרה אין הלל, ער מאכט זיך א גאט, “חציו שרף באש”, וואס מ’האט געליינט אין די הפטורה לעצטע וואך, ער האט זיך גענומען א שטיקל האלץ, און האלב דערפון איז א געטשקע, און האלב דערפון מאכט ער פון דעם א טיש. דאס איז געמאכט א גאט.

ד. די אמת’דיגע משמעות: נעמען גאט פאר זיך

אבער טיפער, מאכן א גאט מיינט דאך וואס? צו טראכטן אז איך, באשר אני נברא, נישט באשר אני משיג את הבורא, וואס מ’רופט נפש אלוקית, וואס איז טאקע נישט. אבער איך, באשר אני נברא, באשר אני אדם, איך בין צד האדם הגדול, איך, מיר פאסט צו האבן א גאט, מיר פאסט צו פארשטיין גאט. איך בין פון די זאכן וואס איך פארשטיי אויך, איך בין א בעל מדרגה, איך בין א בעל השגה, איך פארשטיי דעם אייבערשטן.

דאס איז עבודה זרה. דאס הייסט, ער האט גענומען גאט, ער האט אים גענומען פאר זיך. ער איז געווארן דער גאט. ער האט זיך געגנב’עט פון זיך אליין, ממש א גנב, א גונב כנסת ישראל והקב”ה. ער האט זיך געגנב’עט פון זיך אליין, ער האט זיך גענומען גאט, און יעצט איז ער לוקח לו אלהים, ער האט זיך גענומען א גאט, ער האט זיך געמאכט א גאט. זאל מיר זאגן דאס.

פרק י: די קריטיק אויף פאלשע פילאסאפן

א. דער וואס האט נישט קיין גאט

ולא עוד אלא, איך וויל זאגן א טיפערע זאך, איך האף אז מ’וועט מיר נישט צו פיל קריטיקירן פאר’ן זאגן דאס, ולא עוד אלא, אז איך טראכט, איך האב שוין געזאגט אין א פאבליק שיעור חנוכה צייט, אבער איך וויל עס דא יעצט זאגן אין דעם קאנטעקסט, אפשר וועט עס פארענטפערן אונזער פראבלעם.

איך טראכט אז ס’קען גאר זיין אז דא איינער וואס ער האט נישט קיין גאט, אז ער איז דאך אויף די מדרגה פון א קטן און קטני הדעת, אים וואלט מען געדארפט ענדערש דיך מאכן דברי תורה כלשון בני אדם, ער זאל זיך איינרעדן אז דער אייבערשטער האט הענט און פיס און מ’רעדט צו אים אזוי ווייט, אזוי ווי דברה תורה כלשון בני אדם. אבער אים פאסט עס נישט, ער האלט זיך גרעסער, ער איז א גרויסער חכם, ער האט דאך געהערט אז דער רמב”ם [הרמב”ם: רבי משה בן מימון, Maimonides] האט געזאגט אז דער אייבערשטער האט נישט קיין גוף, און דער רמב”ם איז געווען זייער א קלוגער מענטש, מוז דאך זיין אז די קלוגע מענטשן פארשטייען אז דער אייבערשטער האט נישט קיין גוף. פאסט אים נישט.

ב. די תוצאה: ער דינט נישט דעם אייבערשטן

און ממילא וואס? דינט ער נישט דעם אייבערשטן. אזוי ווי מ’זעט אין די ראשונים, די מקובלים וואס זענען ברוגז אויף די געוויסע מענטשן וואס זענען געווען און זיך געהאלטן תלמידי הרמב”ם, וואס האבן דאס מער ווייניגער געזאגט. וויאזוי ווייסט מען אז איינער איז א פילאסאף וואס איז נישט בסדר? ער קומט נישט צום דאווענען.

פארוואס? ווייל ער זאגט, “אה, דארט דארף איך דאך עוסק זיין אין השגת השם. דאווענען, מ’רעדט מען דאך כביכול, די אלע וואס מענטשן וואס דאווענען מיינען נעבעך אז דער אייבערשטער הערט זיי אויס, ער האט דאך אן אויער, ער הערט עס אויס. ס’איז דאך נישט אזוי.” ממילא, וואס האבן די מענטשן געזאגט? ער דארף נישט.

אה, אין יענע צייט האט ער געזעצן און געלערנט מורה נבוכים [מורה נבוכים: Guide for the Perplexed]? איך מיין אז איך בין נישט זיכער, אסאך מאל נישט. אבער ס’זעט זיך נישט אמת’דיג. פארוואס? ס’זעט זיך נישט אמת’דיג.

ג. די חסידישע ספרים’ס הבנה

לאמיר זאגן אזוי, אין חסידישע ספרים שטייט דאס, און בדרך אגב, די חסידישע ספרים האבן איין מעלה, מ’קען אלעמאל קריטיקירן זייערע השגות, אפשר קען מען פארשטיין בעסער, איך ווייס נישט, אפשר האבן זיי בעסערע אינפארמאציע, אבער זייער הבנה אויף וואס ס’דרייווט מענטשן איז אסאך מאל זייער נוקב ויורד.

און די חסידישע ספרים זאגן, “אה, אין אנדערע ווערטער, דו ביסט נישט אינטערעסירט אין וויסן גאט. צו וויסן גאט איז א זאך וואס רואינירט דיר, וואס דיסטרויט דיר. די וואס אינטרעסירט זיך הייסן דער וואס פארשטייט גאט, יא? די וואס אינטרעסירט צו ווערן דיך אליינס גרעסער. דו פארשטייסט נישט דעם אייבערשטן. פארשטיין דעם אייבערשטן וואלסטו יא געגאנגען, קודם כל וואלסטו יא געגאנגען אין בית המדרש, וואלסטו יא געדאוונט.

צווייטנס, לאמיר זאגן אז דו פארשטייסט אז מ’דארף פארשטיין טיפער, מ’דארף פארשטיין אמת’דיג, אוודאי. וואס הייסט? וואלסט געדאוונט מיט כוונה, ס’איז מורה נבוכים, ס’איז פיין. וואס וועסטו פרימען דיך דא דאווענען כדי מ’זאל מקטיר זיין צום הארץ, צו טראכטן פונעם אייבערשטן? ס’איז גוט, אבער דיך אינטרעסירט דאס נישט. פאר וואס דיך אינטרעסירט דאס נישט? ווייל דו זעסט אז דאס איז בכלל נישט אינטרעסירט דעם אייבערשטן, דו ביסט אינטרעסירט זיך.”

פרק יא: די יסוד פון תמימות — דער בעל שם טוב’ס לימוד

א. א פלא’דיג שארף ווארט

וויל איך זאגן א פלא’דיג שארף ווארט, וויל איך זאגן א פלא’דיג שארף ווארט. וויל איך זאגן אז ס’קען זיין אז פאר וואס? ווייל מ’קען דאך נישט טאנצן העכער די מדריגה, דער אמת’דיגער עיקר זאך איז נישט שקר, ס’איז גיין מיט תמימות. תמימות פשיטות. תמימות פשיטות איז א true thing, אפילו לויט’ן רמב”ם איז דא א וועג מ’דארף גיין מיט תמימות.

ב. וואס מיינט תמימות?

און תמימות מיינט נישט וואס מענטשן מיינען אז ס’איז אזאך וואס איז בלאף. תמימות מיינט נישט, ס’טאר נישט אוועקצוגיין פון וואו מ’איז אליינס. נישט אוועקצוגיין פון וואו מ’איז אליינס.

ג. “הרבה עשו כרשב”י ולא עלתה בידם”

איינע פון די גרעסטע ווערטער פונעם בעל שם טוב איז געווען: “הרבה עשו כרשב”י ולא עלתה בידם”. דער בעל שם טוב האט געזאגט פאר וואס? ס’שטייט אין תולדות א פאר מאל, א סאך מאל, אזוי יעדע זאך, אבער דער עולם ווייסט א סאך תורות פונעם בעל שם טוב, איך מיין אבער ער ווייסט נישט גענוג דעם.

“הרבה עשו כרשב”י ולא עלתה בידם”, ס’הייסט זיי זענען געווארן קראך מכאן ומכאן, יא? זיי האבן נישט געהאט נישט מלאכתן נעשית על ידי אחרים און נישט קיין תורה. פאר וואס זאגט דער בעל שם טוב? ווייל “עשו כרשב”י”, ס’איז דא א סאך מענטשן וואס האבן געוואלט זיין רשב”י, ער וויל זיין רשב”י. ס’גייט נישט.

רשב”י האט גערעדט פאר דיר ביסט אויף די מדריגה נישט צו מאכן עבודה זרה פון דיין כח, דו ביסט שוין אויף די מדריגה, די האלטסט שוין אמת’דיג, דו וואלסט געוואלט זיין רשב”י? יא, איך פארשטיי. ס’איז אן אנדערע זאך, רשב”י איז א גרויסער איד, איך וויל זיין רשב”י. האסט נישט דעם און נישט דעם. א גמל האט געוואלט האבן קרניים, איז ער געבליבן נישט מיט קיין קרניים און נישט מיט קיין אויערן.

ד. די סכנה פון טאנצן העכער די מדריגה

דאס איז געשען ווען א מענטש טאנצט העכער זיין מדריגה. פונקט אזוי, אונז זענען דאך אין עולם המוחשים, אונז זענען דאך אין עולם החמץ, לאמיר אפילו זאגן. אדער כושר החמץ, יא? אונז זענען אין דעם עולם. און אמאל דער אייבערשטער וויל רעדן צו אונז. יעצט דאס איז נישט אונז.

פרק יב: דער דריטער תירוץ — “אשר יבחר ה’”

דא קומט אן די דריטע נקודה וואס דאס איז דער אמת’דיגער תירוץ. וואס זאגן, וועל איך דיר געבן דעם רעכט, וואס שטייט אין פרשת דברים, אין ספר דברים, ווי אזוי מעג מען האבן אבער ס’איז מעג נישט?

דאס האבן אונז נישט געמאכט, דאס איז “אשר יבחר ה’”, דער אייבערשטער האט בוחר געווען אין דעם. וואס מיינט אז דער אייבערשטער האט בוחר געווען? ס’מיינט נישט די הגשמה כביכול וואס מענטשן מיינען, דער אייבערשטער וויל אז דארט זאל מען מאכן אבער ס’מעג נישט זיין נישט דא, און דארט איז אבער די זריעה און דא נישט. וואס מיינט דאס? ס’איז א פאני גאט. וואס ס’מיינט איז,

—

[המשך בחלק הבא]

דער אמת’דיגער תירוץ: “אשר יבחר ה’” – ווי אזוי מען ווערט א מרכבה לשכינה

פרק יג: די דריטע נקודה – דער אייבערשטער האט עס געמאכט, נישט מיר

דער יסוד פון “אשר יבחר ה’”

יעצט, דאס איז נישט אונז. דא קומט אן צו די דריטע נקודה, וואס דאס איז דער אמת’דיגער תירוץ. וואס זאגן זיי? זיי זאגן, ווער האט דיר געגעבן די רעכט? וואס שטייט אין פרשת דברים, אין ספר דברים, פארוואס מעג מען רעדן פון א בית המקדש? ווייל דאס האבן אונז נישט געמאכט. דאס איז “אשר יבחר ה’” [אשר יבחר ה’: וואס השם וועט אויסקלויבן]. דער אייבערשטער האט בוחר געווען אין דעם.

א פנימיות’דיגע טייטש: הכרה אין די הגבלות

וואס מיינט אז דער אייבערשטער האט בוחר געווען? ס’מיינט נישט די הגשמה כביכול [כביכול: אזוי צו זאגן] וואס מענטשן מיינען. דער אייבערשטער וויל אז דארט זאל מען מאכן א בית המקדש, און דארט איז נישט דא, און דארט איז עבודה זרה דא נישט.

וואס מיינט דאס? איך האב עס א פנימיות’דיגע טייטש. וואס מיינט עס איז, אז די זאכן ווערן נאך אלץ עבודה זרה ווען דו כאפסט נישט אז דו האסט עס געטון, נאר דער אייבערשטער האט עס געטון.

ווי אזוי ווייס איך אז דער אייבערשטער האט עס געטון? ווייל דו האסט די הכרה הלכה למעשה [הלכה למעשה: פראקטיש, אין דער מעשה] אז נישט איך מיט דעם וואס איך האב אנגעכאפט אין די קטנות’דיגע ציור פון ג-טליכקייט, נאר דער אייבערשטער.

איך מצדי [מצדי: פון מיין זייט] האלט איך זיך אויך טאקע גרויס, איך וואלט געוואלט האבן די אמת’דיגסטע השגה. אבער ביזדערווייל, אין מיין סיטואציע, אין מיין וועלט, אין וועם איך רעד מיט, און וועם איך האב גערעדט צו, ווער גערעדט צו מיר, פארשטיי איך אז ווען איך פרוביר זיך פארצושטעלן דעם אייבערשטן, קומט צו מיר אז ס’איז א קליינע ג-ט, ס’איז א קליינע ג-ט’קעלע. זאג איך, אדער ס’איז געקומען צו מיר א… איך ווייס, עבודות פשוטות וואס מ’קען טון, זאגן תהלים [תהלים: פסאלמען], איך ווייס, זאגן “מודה אני” [מודה אני: איך דאנק] פון “הודו לה’ כי טוב כי לעולם חסדו” [הודו לה’ כי טוב כי לעולם חסדו: דאנקט השם ווארום ער איז גוט, ווארום זיין גוטסקייט איז אייביג]. דאס וואס איך ווייס.

דארט וואו איך ענדיג, הייבט זיך אן “מעשי ה’”

זאג איך טייטש, אז ווען א מענטש האט אזא סארט בליק, איז דאך נישט ער וואס מאכט עס, ס’איז דאך דער אייבערשטער וואס האט עס געמאכט. נישט איך האב א גרויסע בעל השגה, איך פארשטיי אזוי, נישט איך בין א גרויסע אויבער-חכם און איך דארף דוקא יא האבן א הגשמה. נישט קיין איינס פון די זאכן. איך האב נישט דא קיין זאך. ס’איז געקומען צו מיר אזוי. ס’איז מצד מיינע הגבלות [הגבלות: באגרענעצונגען].

ווען א מענטש איז מכיר אין זיינע הגבלות, איז דאך טייטש, דארט ווי איך ענדיג, דארט הייבט זיך אן וואס אונז רופן “מעשי ה’” [מעשי ה’: די מעשים פון השם]. ס’איז דער אייבערשטער האט עס געמאכט.

דער אייבערשטער לייגט זיך אליין אריין אין א שם, אין א דמות, אין א מקדש

אז דער אייבערשטער האט זיך אליין אריינגעלייגט אין א שם, אין א דמות, אין א מקדש, קען איינער האבן טענות? “ויאמר ה’ נגוף את מצרים” [ויאמר ה’ נגוף את מצרים: און השם האט געזאגט איך וועל שלאגן מצרים], דער אייבערשטער איז געקומען, “אני ולא מלאך” [אני ולא מלאך: איך און נישט קיין מלאך]. די מלאכים זענען דערקעגן, די מלאכים זענען איינגעטונקען, די מלאכים זאגן אז דער אייבערשטער קען נישט, אבער דער אייבערשטער זאגט אז ער וויל יא.

וואס מיינט עס אז ער וויל? ס’מיינט נישט אז ער ווערט אליין צו א גוף, אבער ער וויל אז דו זאלסט אים פארשטיין בתור [בתור: אלס] גוף.

דער משל פון דער סנה

“וירא מלאך ה’ אליו בלבת אש מתוך הסנה” [וירא מלאך ה’ אליו בלבת אש מתוך הסנה: און דער מלאך פון השם האט זיך געוויזן צו אים אין א פלאם פון פייער פון אינעווייניג פון דעם בוש] – משה רבינו האט געזען א פייער, און דער אייבערשטער… דאס איז געווען א מלאך פון אייבערשטן, און דער אייבערשטער האט געוואלט אז דו זאלסט פארשטיין אז די פייער דאס איז מיר, איך בין דאס. דאס איז די נקודה. דארף מען עפעס טון.

ווי לאנג דו פארשטייסט אז דאס האט ער געוואלט, אזוי האט ער זיך בודאי געוואלט צו מאכן, איז נישט קיין שום שאלה פון עבודה זרה.

דער חילוק צווישן עבודה זרה און אמת’דיגע עבודה

עבודה זרה מיינט גאר קעגנאיבער צו השם, וואס דו מיינסט אז איך האב געמאכט א פסל, איך האב עס געמאכט, דאס איז שוין געמאכט.

פארשטייט, פאר דעם פראקטיש איז אמת, אויב מען גייט און מען טוט עס בתורת [בתורת: אין דער פארם פון] די מצוה, מען טוט נישט, וואס איז נוגע [נוגע: שייך] אז נישט, ווייל איך פארשטיי אז איך דארף מאכן ווייל דער אייבערשטער האט מיר געזאגט, איך פארשטיי עס נישט גארנישט, נאר דער אייבערשטער האט אזוי געזאגט, ווי אזוי ער האט געגעבן די מצוה אין די תורה צו, ווי אזוי מען פארשטייט אז ס’איז דא א מצוה, דעמאלט איז נישט קיין שום שאלה.

פרק יד: ווי אזוי אלע נקודות קומען צוזאמען

ביעור חמץ, חומריות, און ישות

ס’וועט אויב אזוי קען מען פארשטיין, די אלע זאכן וואס זיי זאגן זענען קאנעקטעד. דאס וואס זיי האבן געזאגט אז מ’איז מבער [מבער: מבטל, מבטל זיין] חמץ, וואס דאס איז א וועג ווי אזוי מ’קען מאכן די עגל השם אן עבודה זרה, ווייל ס’איז א דמיון צו דעם.

און דאס וואס מ’זאגט אז חמץ איז חומריות [חומריות: מאטעריאליזם], און נאכדעם זאגט מען אז חמץ איז ישות [ישות: זעלבסט-געפיל, עגאאיזם], חמץ איז האלטן זיך, דאס איז דאך די עומק הדעת [עומק הדעת: טיפקייט פון פארשטאנד] פסיכאלאגיש אין אונזער לעבן פון חומריות עמיצדיק, די גרעסטע חומריות איז די בליק וואס א מענטש האט אויף זיך אליין, די ישות, די וואס ער זאגט אז איך האב עס געמאכט.

די מיתות אויף “איך האב עס געמאכט”

און אויב מ’איז מוותר [מוותר: מוותר זיין, אפגעבן] אויף דעם אז איך דארף האבן געמאכט, איך דארף האבן די גרעסטע השגה עבודה, דעמאלט קען זיין אז ס’איז זייער גרינג קען מען מאכן ווי ס’שטייט אין די פסוק, “עצביהם כסף וזהב” [עצביהם כסף וזהב: זייערע געצן זענען זילבער און גאלד], “כמוהם יהיו עושיהם” [כמוהם יהיו עושיהם: ווי זיי זאלן זיין די וואס מאכן זיי], אזוי ווי די גאט, אויב דו האסט א גאט וואס האט זיך אליינס געמאכט, דו סטאק אין זיך אליינס, ביסטו עץ וזהב, כסף מעשה ידי אדם [מעשה ידי אדם: מעשה פון מענטשלעכע הענט], זייער גוט.

“וישראל בטח בה’” – מען לעבט ווי דער אייבערשטער לעבט

אבער “וישראל בטח בה’” [וישראל בטח בה’: און ישראל פארטרויט אין השם], די אידן זיי האבן בטחון [בטחון: פארטרויען] אין דער אייבערשטער, זיי זענען אויך כמוהם, זיי לעבן אזוי ווי דער אייבערשטער לעבט. אזוי ווי דער געצנדינער לעבט נישט, אזוי ווי זיין גאט לעבט נישט, ער גייט “כמוהם יהיו עושיהם”, אזוי דער איד לעבט אזוי ווי דער אייבערשטער לעבט.

מען ווערט א מרכבה לשכינה

ווי אזוי לעבט א מענטש? א מענטש לעבט דען אן א גוף? א מענטש לעבט דען אן אן עינים [עינים: אויגן]? עינים להם ולא יראו [עינים להם ולא יראו: אויגן האבן זיי און זיי זעען נישט], ער לעבט מיט עינים, אבער די עינים זענען די אויגן פון דער אייבערשטער, דאס הייסט ער ווערט א מרכבה לשכינה [מרכבה לשכינה: א כלי פאר די שכינה, א וואגן פאר די שכינה].

סיום

דאס איז שוין די נייע לעוועל פון פסח ביינאכט, אי”ה [אי”ה: אם ירצה השם, מיט השם’ס הילף] מוצאי שבת וועלן מיר אויפלייגן די שיעור.