ווי מער מופשט גאט ווי מער פריי דער מענטש איז – התאמת שיטת הרמבם הקבלה והחסידות

סיכום השיעור 📋

סיכום זרימת הטיעון – דער גאנצער שיעור: יציאת מצרים, פשיטות אלוקות, און חירות

—

הקדמה מתודולוגית

דער שיעור איז נישט קיין מסקנות אדער דברים מוחלטים, נאר א פראצעס פון לערנען – „עד פתח לו” – עפענען שאלות, נקודות און ענגלען צום טראכטן, מער ווי פארמאכן.

—

א. חזרה אויף די ערשטע צוויי וועגן

וועג 1: דער רמב”ם – יציאת מצרים אלס אויפוועקונג פון ריכטיגע אמונה/ידיעה

אין מצרים איז „כמעט כלה ונשתכח” דער עיקר פון אברהם אבינו – מ’האט פארגעסן דעם אמת’ן גאט און מ’איז אריינגעפאלן אין עבודה זרה (לויט דעם רמב”ם’ס הגדרה אין הלכות עבודה זרה). משה רבינו האט צוריק אויפגעוועקט די ריכטיגע אמונה/עבודה.

אבער: דאס איז נאך אלץ נישט קיין סיבה פאר יציאת מצרים אליין – עס איז א לערנען, נישט א געשעעניש.

דער רמב”ם’ס נוסח אין הגדה: „וכוונת המקום לעבודתו” – וואס מיינט „לעבודתו” לעומת „לו”? „קרבה לו” ביים רמב”ם (מורה נבוכים) מיינט וויסן (בדעת בלבד), בעת „עבודה” קען מיינען אויך א פראקטישע זאך – נישט דינען עבודה זרה, הלכה למעשה.

דער עיקר ביים רמב”ם: ידיעת מציאות השם (ערשטע 4 עיקרים), דערנאך דער 5טער עיקר (נאר גאט דינען) – וואס איז שוין כמעט א „חוק”, ווייל מ’איז טועה מאחר הבל ווערט מען א כופר.

וועג 2: דער רמב”ן – מער ווי בלויז מציאות השם

דער רמב”ן לייגט צו: השגחה, רצון, בחירת השם בישראל. אבער אויך דא: דאס זענען זאכן וואס מ’האט געלערנט ביי יציאת מצרים, נישט וואס איז געשען – עס בלייבט א לערנען, נישט א סיפור פון א געשעעניש.

—

ב. דער חילוק צווישן לערנען און געשעעניש – קבלת עול מלכות שמים

ביים רמב”ם: קבלת עול מלכות שמים = ידיעה בלבד

מלכות שמים מיינט ייחוד השם (ספר המצוות). עס געשעט גארנישט אין דער וועלט – נאר אין דעם מענטש’ס הכרה/שכל/פילינג. דער אייבערשטער בלייבט דער אייבערשטער צי מ’ווייסט דערפון צי נישט.

קאנטראסט: קבלת מלך בשר ודם

דארט געשעט טאקע עפעס: דער עם זאגט „יחי המלך” – דורכדעם ווערט ער א מלך. א דיבור וואס מאכט א חלות, א פערפארמאטיווער אקט. אן דעם וואלט ער נישט געווען קיין מלך.

דער דריטער וועג – „מיר ווילן מער”

דער שיעור קינדיגט אן אז ער וויל מער ווי דעם רמב”ם’ס וועג: אז קבלת מלכותו זאל טאקע עפעס טוישן – נישט נאר אין דעם מענטש’ס קאפ, נאר אין א געוויסע לעוועל פון השגחה, קירבה, הנהגה.

—

ג. [צדדי-דיגרעסיע] דער וועג פון די מקובלים – מציאות שפיגלט אפ דעם שכל

דער יסוד

מקובלים (און אויך געוויסע פילאסאפן) טראכטן אז די מציאות שפיגלט אפ דעם מענטש’ס שכל – וואס א מענטש טראכט אין א געוויסע סדר, עקזיסטירט אין א געוויסע לעוועל. אויב איך ווייס נישט פון גאט, זאגט א מקובל נישט בלויז „דו ווייסט נישט” – נאר אז אין א געוויסע לעוועל איז גאט טאקע נסתר, הסתר פנים איז א ריעלע זאך.

[אונטער-דיגרעסיע] דער משל פון „הייד ענד סיק” (קינדערשפיל)

א קליין קינד פארמאכט די אויגן און מיינט דער טאטע זעט אים נישט. די מקובלים זאגן: אין א געוויסע לעוועל איז דא אן אמת אין דעם קינדערישן טראכטן – ס’איז דא טאקע א הפסק, א פירוד, כאטש דער טאטע (= גאט) איז גרעסער דערפון.

פראקטישע ווירקונג

ווען מ’זאגט „שמע ישראל ה’ אחד” – לויט מקובלים ווערט ה’ אחד אין דער וועלט, נישט בלויז אז מ’דערמאנט זיך. דאס מאכט עס לעבעדיגער, שטערקער, מער ערנסט – ווייל עס איז אינדעפענדענט פון דעם מענטש, נישט בלויז תלוי אויף זיין זכרון.

דער פראבלעם מיט’ן רמב”ם’ס וועג: אויב אלעס איז נאר אין מיין קאפ, און איך פארגעס – איז עס גארנישט. דער מקובלים’ס וועג גיט דעם א „אינדעפענדענט מציאות” – א יחוד וואס עקזיסטירט אין עולם האצילות, אפילו אין דעם מענטש’ס אייגענעם קאפ, און בלייבט באשטיין אויך ווען מ’פארגעסט.

[אונטער-דיגרעסיע] מתודולאגישע באמערקונג

פילאסאפיש קען מען טענה’ן אז דאס איז א טעות – אז מ’פראיעקטירט אויף דער וועלט וואס איז נאר אין קאפ. אבער עס ווערט געברענגט ווייל עס איז „מקרב על השכל, מקרב על הלב” – עס גיט א פאעטישע און היסטארישע קראפט. מענטשן נעמען מער ערנסט זאכן וואס זענען נישט „נאר אין זייער קאפ” – דאס איז א מענטשליכע שוואכקייט, אבער אויך א ריעליטעט.

—

ד. דער רמב”ם’ס וועג vs. דער רמב”ן/זוהר’ס וועג: לימוד אדער מעשה שהיה?

דער רמב”ם: יציאת מצרים אלס לימוד

לויט דעם רמב”ם איז ביי יציאת מצרים נישט געשען קיין מציאות’דיגע ענדערונג אין דער וועלט. די וועלט איז געבליבן די זעלבע וועלט. וואס האט זיך געטוישט? די מענטשן – דורך משה רבינו’ס נסים, תורה, און לימודים האבן זיי זיך אויסגעלערנט דעם ריכטיגן וועג.

דער רמב”ן / זוהר: יציאת מצרים אלס א מעשה שהיה

לויט דעם רמב”ן (און מפורש אין זוהר) איז ביי יציאת מצרים טאקע עפעס געשען אין מציאות: „ויוציא אתכם מכור הברזל ממצרים” – דער אייבערשטער האט די אידן ארויסגענומען פון רשות הסטרא אחרא, פון רשות שרו של מצרים, און אריינגעברענגט אין רשות ה’ – „חלק ה’ עמו.”

[הערה וועגן דעם רמב”ן’ס שפראך]

דער רמב”ן רעדט כמעט אלעמאל נענטער צו דעם לשון פון רמב”ם, אפילו ווען ער מיינט קבלה’דיגע זאכן. מ’דארף זיין חוקר צי ער מיינט עס ממש אזוי. דער רמב”ן ברענגט אויך ר’ אברהם בן הרמב”ם, וואס זאגט עס כמעט אפן. אבער אין זוהר שטייט עס אפן.

—

ה. דער חידוש: אין עבודה זענען רמב”ם און מקובלים בעצם מסכים

דאס איז דער הויפט-חידוש פון דעם חלק:

וואס זאגט דער רמב”ם? משה רבינו האט אויסגעלערנט אז מ’דארף נישט מכבד זיין די אמצעיים – כוכבים, מזלות, מלאכים, מדרגות. זיי זענען אמת’דיג גרויס, זיי האבן טאקע פיל מאכט, די וועלט פירט זיך טאקע דורך זיי – אבער מ’דארף דורכברעכן די מחיצה און זיך פארבינדן גלייך מיט גאט. דאס איז „כוונה המקום לעבודתו.”

וואס זאגט דער זוהר? נישט בלויז א לימוד, נאר דאס איז טאקע געשען – די אידן זענען ארויסגעגאנגען פון רשות אחרת אין רשות ה’.

אבער די פועל יוצא – די עבודה – איז ביי ביידע די זעלבע: א איד קען און דארף רעדן גלייך מיט גאט, אן אמצעיים.

דער חילוק צווישן זיי:

– דער רמב”ם רעדט נאר פון עבודה – וואס דער מענטש דארף טון. ביי אים עקזיסטירט נישט א מציאות’דיגע ענדערונג.

– די קבלה זאגט: ס’איז אויך מציאות, א מעשה שהיה – קוק אין די עולמות העליונים, דארט טוט זיך עפעס.

– די חסידות נעמט די קבלה’דיגע מציאות און ברענגט עס צוריק צו עבודה – וואס געשעט אין עולמות העליונים דארף געשען ביי דיר. און דאס קומט אויס ממש די זעלבע זאך וואס דער רמב”ם זאגט.

> דאס איז א דבר המוסכם לויט אלע דריי וועגן – רמב”ם, מקובלים, חסידות.

—

ו. פארוואס דארף מען עס פארציילן אלס א „מעשה שהיה”?

[צד-דיגרעסיע וועגן פעדאגאגיק / דרך העבודה]

„עבודה” אלס קאנצעפט איז שרעקעדיג – מ’דארף כסדר טון, כסדר טראכטן, כסדר געדענקען. אבער א מעשה פארציילן – דאס גיט חיזוק. „סיפור יציאת מצרים” איז דעריבער אזוי וויכטיג: מ’פארציילט א מעשה, נישט מ’גיט א מוסר-שמועס.

וואס איז די מעשה? אמאל איז געווען א וועלט וואו מ’האט געדארפט גיין דורך שרים, דורך פרעה, דורך שרו של מצרים, כדי צו באקומען שפע. דאס איז געווען שרעקליך שווער – דער זוהר אין פרשת בא גייט באריכות אז משה רבינו האט געדארפט פארשטיין די גאנצע קליפה פון מצרים, רעדן אין זייער שפראך, פארשטיין זייער דיפלאמאטיע און פאליטיק. „בא אל פרעה” – מ’דארף אריינגיין פונקטליך אין פרעה.

און דאן – „הוציאנו ה’ אלקינו משם” – דער אייבערשטער האט אונז ארויסגענומען. יעצט קען א איד רעדן גלייך מיט גאט, אן אמצעיים.

—

ז. משה רבינו’ס שכנוע אין ספר דברים – „כי מי גוי גדול”

משה רבינו אין ספר דברים (וואס חז”ל באהאנדלען אלס משה’ס אייגענער פירוש אויף די ערשטע פיר ספרים) פרובירט משכנע זיין די אידן זיי זאלן האלטן די מצוות און נישט דינען עבודה זרה.

זיין אַרגומענט: „כי מי גוי גדול אשר לו אלהים קרובים אליו כה’ אלהינו בכל קראנו אליו” – קיין אנדער פאלק האט נישט א גאט וואס איז אזוי נאנט. יעדער פאלק האט א גאט – מואב האט בעל, יוון האט זעוס, מצרים האט אמון – אבער דער אידישער גאט איז נאנט.

—

ח. דער פאראדאקס פון נאנטקייט – דער יצר הרע פון עבודה זרה

דער פאראדאקס

לכאורה איז דער אידישער גאט דוקא דער ווייטסטער – „אלהי השמים”, קיין דמות הגוף, קיין גוף, נישט איינער וואס מ’קען אים מסביר זיין. אפילו דער מקדש, אפילו מצוות – מ’דארף אלץ געדענקען אז דער שכר קומט נאר פון אין סוף’ס כח, נישט פון דער מצוה אליין.

דער יצר פון עבודה זרה איז דעריבער: עבודה זרה פילט זיך נאנט. א גאט מיט א גוף, א בילד, א מקום – דאס איז גרינגער. אסאך אידן פילן אז עס וואלט געווען בעסער מ’זאל האבן א גאט וואס מ’קען „אנקומען” צו אים.

דער קאנטער-אַרגומענט

אפשר איז דער אידישער גאט טאקע ווייטער פון דעם קריסטלעכן? א קריסט קען זען זיין גאט אויפ’ן צלם, ס’איז שיינע אימעדזשערי, א מענטש וואס מ’קען „רעלעיטן” צו – „א גאט איז א מענטש, א מענטש פארשטיי איך.” דאס איז דאך לכאורה נענטער, געשמאקער, צוגענגלעכער.

—

ט. ענטפער א’: דער מוחשי’דיגער גאט קען פארברענט ווערן

[נעבנזאך-מעשה’לע – דער חסיד וואס טאנצט ביים שריפה]

א חסיד’ישער איד טאנצט ווען זיין שטעטל ברענט. מ’מיינט ער איז משוגע געווארן. ער ענטפערט: מיין גוי’אישער שכן’ס געטשקע האט זיך פארברענט – זיין גאט איז פארברענט, ער האט נישט צו וועמען צו רעדן. מיין גאט איז נישט פארברענט – „אני ה’ לא שניתי” – דער זעלבער גאט האט פארברענט מיין הויז, אבער ער אליין איז אומפארענדערלעך.

דער עיקר פרינציפ: די ערשטע מעלה פון א נישט-מוחשי’דיגן גאט איז אז ער קען נישט צעשטערט ווערן. א מוגבל’דיגער ציור פון גאט מאכט דעם מענטש’ס גאט מוגבל.

—

י. ענטפער ב’ (ראדיקאל): אפילו תורה-כלים קענען ווערן פסל ומסכה

דער אַרגומענט ווערט נאך ווייטער געשטופט: אפילו אויב דיין גאט איז דער גאט פון דער תורה – קען ער אויך זיין „מורא’דיג מוגבל.” ווען מ’זאגט אז מ’קען נאר אנקומען צו גאט דורך תפילין – איז תפילין א געוויסע „פסל ומסכה.”

דער פסוק: „ועשית לך פסל תמונת כל אשר צוך ה’ אלקיך” – דאס איז א וואָרנונג נישט צו מאכן א פסל ותמונה פון די מצוות גופא וואס גאט האט געהייסן. דער אידישער גאט „גייט נישט א באָרד מיט פאות” – ווער עס רעדוצירט גאט צו אזא ציור, דאס איז אויך עבודה זרה.

אבער – א באלאנס: ס’איז אמת אז ס’איז דא א וועג צו גאט דורך מצוות, אבער גאט ווערט נישט „סטאק” אין דעם. מ’שניידט אפ א איד’ס באָרד און פאות – ער איז נישט געווארן ווייניגער איד, נישט ווייניגער קרוב צו גאט. „ה’ קרוב לכל קוראיו” – מיט באָרד, אן באָרד; מיט שבת, אן שבת; מיט בית המקדש, אן בית המקדש; מיט מצה, אן מצה. קיין אויסערלעכע זאך איז נישט דער מחלק.

—

יא. דער עיקר מעלה: א „גאט נפשי” – א גוטער מענטש

די ערשטע און עיקר’דיגע מעלה פון אזא סארט גאט – א „גאט נפשי” (א גאט פון דער נשמה, נישט פון אויסערלעכע כלים) – איז אז ער מאכט א גוטן מענטש. מקובלים, פילאסאפן, חסידים – אלע קומען אן צו דעם פונקט.

—

יב. יציאת מצרים אלס דער פאראדיגמע פון באפרייאונג פון מוגבל’דיגע געטליכקייט

א) מצרים – די מערסט מסודר’דיגע עבודה זרה

מצרים איז געווען די פארגעשריטנסטע ציוויליזאציע – מיט ספעציפישע געטער פאר יעדע באדערפעניש (רפואה, וכו’), מיט כהנים, סגולות, סדרים, חכמות. אלעס איז געווען מורא’דיג מסודר – יעדער גאט האט געהאט זיין פלאץ, זיין מקדש, זיינע ריטואלן.

ב) יציאת מצרים = ארויסגיין פון דער „סופער-פאוער”

יציאת מצרים איז ווי ארויסגיין פון אמעריקע היינט – נישט נאר פון א שלעכטע מאכט, נאר פון דער מערסט פארגעשריטענער ציוויליזאציע – און גיין אין מדבר (ווי אפגאניסטאן אין די בערג). נישט בחנם האבן די אידן קאמפליינט אז אין מצרים איז געווען בעסער.

ג) דער טעאלאגישער עומק

„ויוציאו גוי מקרב גוי” מיינט: מיר ווילן נישט די שיינע, מסודר’דיגע סיסטעם פון כהנים וואס ווייסן פונקטליך וועלכע גאט מ’דארף אויפוועקן פאר וועלכע רפואה. דער אייבערשטער זאגט נאך יציאת מצרים: „כי אני ה’ רופאך” – איך וועל זיין דיין דאקטאר. נישט דער מצרי’שער דאקטאר מיט זיינע סגולות – נאר גאט אליין, דירעקט.

—

יג. חירות שאין לה קצבה – דער נאך-נישט-דערגרייכטער אידעאל

די געדאנק פון יציאת מצרים איז „א חירות שאין לה קצבה” – א פרייהייט אן גרענעצן. עד היום הזה איז דאס נאך נישט דערגרייכט. דערפאר דארף מען טרינקען פיר כוסות וויין – אריינגיין אין עולם החירות.

דער עיקר חידוש: נישט אז מ’דארף (חוב), נאר אז מ’קען – דאס איז וואס איז געשען. ביז דעמאלט האט קיינער נישט געגלייבט אז מ’קען דירעקט צו גאט אן אלע מיטלען. מענטשן זענען נאך היינט זיכער אז מ’דארף לערנען גאנץ ש”ס, גיין סטעפס, סדר המדרגות, זיין א גרויסער בעל השגה – ערשט דאן קען מען רעדן צו גאט. משה רבינו’ס גאנצע מעסעדזש איז דאס פארקערטע.

—

יד. די שווערסטע זאך צו גלייבן

א מאמר פון א „גרויסן איד, א בעל השגה”: די שווערסטע זאך פאר מענטשן צו גלייבן איז אז וואס מ’טוט איז גוט, און וויאזוי מ’טוט איז גוט – כל זמן „רחמנא ליבא בעי” (גאט וויל דאס הארץ). מ’דארף נישט:

– גיין צו דער „ריכטיגער” קבר

– מאכן א סגולה אויפ’ן ניינטן טאג פונעם ניינטן חודש

– שיקן געלט צום „ריכטיגן” מוסד

– גארנישט ספעציעלעס

דער יסוד: „בכל קראנו אליו” – סטרעיט, דירעקט, אן קיין מיטלער.

—

טו. דער חידוש נפלא: דער אידישער גאט איז נישט קיין „שר”

[אריינגאנג אין דרך הסוד]

א העזה’דיגער חידוש: די דעה אז דער אידישער גאט איז נישט קיין איינע פון די שרים (הימלישע פירסטן/כוחות). דער באגריף אז גאט איז א „לבוש”, א „צורה פון געטליכקייט” וואס רעדט אידיש אדער לשון הקודש – ווערט אפגעוויזן. ניין:

– לא זכר ולא נקבה

– לא שחור ולא לבן, לא אדום ולא צהוב

– אין לו פנים, לא שינה, לא מנוחה, לא יגיעה, לא כעס, לא אהבה

– גארנישט – און גארנישט הייסט איבעראל

ער איז דער זעלבער אין מצרים ווי אין ארץ ישראל, אלעמאל דאס זעלבע.

—

טז. משה רבינו’ס ייחודיגע אויפטו

קיינער איז נישט איינגעפאלן די השגה – נישט קיין מלאך, נישט קיין שר. משה רבינו האט דאס אויפגעטון. ער איז געקומען זאגן פאר די אידן אין מצרים:

– גאט איז דא אזוי ווי ער איז איבעראל

– ער דארף נישט גארנישט פון דיר

– דו דארפסט נישט מורא האבן פון די אלהי מצרים

– „כי אם ליראה את ה’ אלקיך וללכת בכל דרכיו ולדבקה בו” – דאס איז די גאנצע זאך

בטחון איז א פשוט’ע זאך – נאר מ’טוט עס נישט ווייל ס’איז צו פשוט.

—

יז. צוריקבינדונג צו „בכל דור ודור”

דער חיוב פון „בכל דור ודור חייב אדם לראות את עצמו כאילו הוא יצא ממצרים”: מ’דארף פרובירן ארויסצוגיין פון מצרים – פרובירן צו גלייבן אז גאט איז „בכל קראנו אליו.” ס’איז נישט קיין חילוק אין וועלכע שטעטל מ’גייט, גארנישט. „אני ולא מלאך, אני ולא שרף.”

—

יח. קיינער – אפילו דער גרעסטער צדיק – איז נישט אזוי ווי גאט

[א קאמישע אילוסטראציע – דיגרעסיע מיט א פונקט]

א מענטש האט באגרענעצונגען. דו גייסט צום דאקטאר – ס’איז א סדר. א צדיק איז „אביסל ברייטער” – ער קען פארנעמען מער סארטן מענטשן:

– מיט א 6XL קאפל – יא

– מיט א 4XL קאפל – אויך יא ביי א גרויסן צדיק

– אן א קאפל אינגאנצן – שוין שווערער

– אן א העמד אינגאנצן – פאלט קיינעם נישט איין

– א ליטוואק? – „וואו וואו!”

– א מזרחי’סט? – „ממש א צדיק!”

– א גוי? – אפשר

– א בורטשקע? א שטיקל האלץ? – נישט מעגליך

דער פונקט: אפילו דער גרעסטער צדיק, אפילו ספירות אין עולם האצילות, האבן באגרענעצונגען. נאר גאט אליין פארשטייט אלעס אן גרענעצן.

—

יט. דער מלאך מיכאל קעגן גאט – קבלה מעשית קעגן „בכל קראנו אליו”

[קאנטראסט-ביישפיל]

צום מלאך מיכאל דארף מען:

– זיין א גרויסער מקובל

– וויסן פונקטליך וועלכע שם צו זאגן

– מאכסט א טעות – „ווארפט ער דיך ארויס”

– זאגסט איין שם פאלש – רעדסטו שוין מיט’ן ס”מ אנשטאט מיט’ן מלאך מיכאל

דער אייבערשטער קערט נישט! דער מאמר חז”ל: איינער האט געזאגט „ואיבת” אנשטאט „ואהבת” (פארקערט פון ליבשאפט!) – דער אייבערשטער זאגט „ודגלו עלי אהבה” – איך לייען עס ווי אהבה, ווייל ער מיינט דאך גוט. נאר גאט קען דאס טון – קיינער אנדערש קען נישט.

—

כ. פארוואס קיינער – אפילו משה רבינו – קען נישט פארשטיין ווי גאט פארשטייט

א מלאך האט נישט קיין „גוף אין מצרים” – ער קען נישט פארשטיין דעם ענין. אפילו משה רבינו, אפילו דער אריז”ל – ווייל זיי זענען נישט גאט. „ס’איז נישטא קיין שום צדיק וואס פארשטייט גאט אזויווי גאט פארשטייט א ליידיגער.” ספירות אין עולם האצילות פארשטייען מער ווי מלאכים, מלאכים מער ווי צדיקים – אבער ס’איז נישט וואס גאט פארשטייט.

—

כא. משה רבינו’ס תורה: דירעקטער צוגאנג פאר אידן

משה רבינו’ס מעסעדזש: אידן קענען זיך פונה זיין צו גאט כמו שהוא –

– נישט מיט די ריכטיגע שם

– נישט מיט די ריכטיגע מהלך

– נישט מיט די ריכטיגע לבוש

– נישט מיט די ריכטיגע מצוה

– גארנישט – „בכל קראנו אליו”

פילאזאפיש, קבלה’דיג – ס’איז נישט קלאר וויאזוי ס’איז מעגליך – אבער דאס האט משה רבינו געוואלט אונז אויסלערנען.

—

כב. דאס איז חירות – און דביקות איז נישט נאך א חיוב, ס’איז א דערלויבעניש

דאס איז טייטש חירות: דו ביסט משוחרר פון אלעס, דו דארפסט נישט קיין שום תנאים. „אונז גלייבן נישט דאס. אפילו די ברסלב’ער גלייבן עס נישט. און מ’האט אונז געגעבן צו גלייבן. מ’מעג.”

א וויכטיגע קלארפיקאציע

דער איינווענדונג: „נישט גענוג אז איך דארף קויפן מצות פאר $130 א פונט, איך דארף נאך האבן דביקות אויך?!” ענטפער:

ניין! ס’איז פארקערט. נישט מ’דארף מצות כדי צו האבן דביקות. מ’קען אזוי ווי ס’איז. ס’איז גרינג. „בכל קראנו אליו” – ס’איז ווי גרינג ס’קען נאר זיין, און נאך אסאך גרינגער.

„ס’איז מותר צו האבן דביקות” – מ’דארף נישט זאגן קיין דרשות אז מ’איז מחויב – ס’איז מותר. ס’איז מותר צו האבן אמונה אין אין סוף כמות שהוא.

—

כג. [היסטארישע דיגרעסיע] פלוטינוס – א פילאזאפישע פאראלעל

דער גריכישער פילאזאף פלוטינוס (Plotinus) האט פארשטאנען אביסל דעם ענין – אז ס’איז דא „דער וואן” (The One), דער אחד למעלה מכל המדריגות, און א מענטש דארף שואף זיין צו אים. אבער זיין תלמיד (פורפיריוס) שרייבט אז פלוטינוס האט נאר פיר מאל אין זיין גאנצן לעבן זוכה געווען צו יענע דביקות.

דער קאנטראסט: ביי אידן, לויט משה רבינו’ס תורה – „לא תהיה משכלה ועקרה” – פון דא הייבן מיר אן! א איד הייבט אן פון דארט וואו פלוטינוס האט צוגעזען פיר מאל אין זיין לעבן. ביי יעדן איד איז עס בפנימיות שוין דא.

—

כד. מ’דארף נישט וויסן גארנישט

דער מעסעדזש צו אידן:

– מ’דארף נישט רעדן קיין שום מלאכים

– מ’דארף נישט וויסן קיין אות קבלה

– מ’דארף נישט וויסן קיין אות פילאסאפיע

– מ’דארף נישט וויסן קיין חסידות

„אפשר צו פארשטיין פון וואס מ’רעדט דארף מען לערנען די אלע זאכן, אבער בעצם צו ארבעטן דארף מען נישט וויסן גארנישט.”

—

כה. דער פסוק „כי תשא עיניך השמימה” – ווי מ’ווערט נדחה

[א ביבלישע אנאליזע]

דער פסוק (דברים ד): „כי תשא עיניך השמימה וראית את השמש ואת הירח ואת הכוכבים” – א שיינע בילד, מ’קוקט ארויף. אבער:

– פריער איז געזאגט געווארן אז מ’דארף נישט ארויפקוקן

– „בכל קראנו אליו” – מ’קען אראפקוקן, אין טיפן תהום, אין שאול תחתיות – ס’ארבעט פונקט אזוי

– „פן תשא עיניך השמימה” – מ’דארף נישט

ווען מ’קוקט ארויף און מ’זעט די גרויסקייט פון די הימלישע כוחות – „ונדחת והשתחוית להם ועבדתם” – מ’ווערט נדחה, מ’פילט זיך קליין, מ’פאלט אריין אין עבודה זרה.

דער תורה’ס ענטפער: „אשר חלק ה’ אלקיך אתם לכל העמים תחת כל השמים” – יא, גאט האט געמאכט די שמש, ירח, צבא השמים פאר אלע פעלקער. אבער דיך האט מען ארויסגענומען פון מצרים!

—

כו. כור הברזל – ס’איז נישטא קיין וועג ארויס, אבער יא

„ואתכם לקח ה’ ויוצא אתכם מכור הברזל ממצרים” – כור הברזל מיינט א צינור פון פייער וואו מ’שמעלצט אייזן, וואו ס’איז נישטא קיין וועג ארויס. אבער מ’קען ארויסקומען – און נישט אנגיין די גאנצע קליפת הברזל.

ס’איז דא מלאכים, פייערדיגע שרים – מ’דארף נישט רעדן מיט זיי. עץ החיים איז דא אפילו אין קליפת הברזל. „חלק ה’ עמו” – א סטרעיט ליין, דירעקט.

—

כז. צוזאמענפאסונג פון אלע שיטות

אלע דריי וועגן:

1. דער וועג פון אברהם אבינו / משה רבינו – מען קען גיין דירעקט צו גאט, אן מיטלערס.

2. דער וועג פון מדריגות – עס איז אמאל געווען שבעים אומות מיט שבעים שרים, אבער נאך יציאת מצרים איז דאס נישט מער חל אויף א איד. „כי אתם המעט מכל העמים” – מען ווייסט אז מען קען.

3. די עבודה וואס קומט ארויס פון דעם – „שמע ישראל ה’ אחד” – דאס פאדערט „לבי אחד” (אן אחדות’דיגע הארץ), נישט א צעטיילטע.

דער צד השוה (דער משותף’ער פונקט):

די יכולת – מען קען. „כי מאת ה’ יצא הדבר.” דאס איז דער חידוש:

– מען קען רעדן צו גאט כמו שהוא – ער ווי ער איז, איך ווי איך בין.

– מען דארף גארנישט טוישן, גארנישט אנטון, גארנישט באזונדערס טון.

– דאס איז אן „אויפרייס” (דורכברוך), און דאס איז חירות.

—

כח. דער געפאר פון קליינע געטער

געטשקעס האבן א גרויסע חסרון: זיי זענען קליין. ווי קלענער א מענטש’ס „געטשקע” (זיין באגרעניצטע פארשטעלונג פון גאט), אזוי קלענער ווערט זיין ציור פון גאט.

[ביישפיל/מעשה – א זייטיגע אילוסטראציע]

א חסיד’ישער ליובאוויטשער איד פרעגט א ליטוואק וועגן גדולת השם. דער ליטוואק ענטפערט: אויב דער אייבערשטער וויל אים „אויסמאכן” – זאל מען מאכן א פייער און פארברענען. דער פונקט: אויב דיין גאט קען פארברענט ווערן, איז ער נישט קיין גאט.

—

כט. דער מדרש תהלים – דער פייער-פרוב

א מדרש תהלים (פרק ל’, „רגשו גוים”, „כי באש ה’ נשפט”):

– דוד המלך שטעלט פאר א סצענע: אלע פעלקער זאלן זיך צוזאמענקומען און פרובירן – יעדער זאל גיין אין פייער צוזאמען מיט זיין גאט. ווער עס קומט ארויס – דער בלייבט.

– רעזולטאט: ביי אלע אומות ווערט דער גאט פארברענט, ווערן זיי אויך פארברענט. אבער דער איד גייט אין פייער מיט זיין גאט, און ביידע ווערן נישט פארברענט – „כי נס נברא באש ואינו נאכל” (דער סנה וואס ברענט און ווערט נישט פארצערט).

דער טייטש:

דער „אידישער גאט” הייסט נישט אז גאט איז „מער אידיש” – נאר אז די אידן האבן געמאכט דעם פתח (דעם אפענונג). משה רבינו איז געקומען מיט דעם אויפרייס: מען קען דינען דעם גאט, מען מעג, עס איז מותר – אן קיין מיטלערס, אן קיין פאראויסבאדינגונגען.

און אז א איד ווערט נישט פארברענט – מיינט עס: גאט האט ליב א איד, א איד קען האבן א קשר מיט גאט לעולם. דאס איז דער חידוש פון יציאת מצרים.

—

ל. חירות – דער אמת’דיגער בן חורין

הגדרה פון חירות

נאך יציאת מצרים איז א איד א בן חורין – נישט משועבד צו גארנישט.

[א שיינבארער קשיא און תירוץ]

א איד הייסט דאך אן „עבד” צו גאט? ענטפער: דער אידישער גאט איז נישט אזא סארט גאט וואס נעמט עבדים. אנדערע געטער דארפן עבדים – דער אמת’ער גאט ווערט נישט נתפעל (באאיינפלוסט/באדארפט).

וואס איז גלות?

דער איינציגסטער וועג וואס מענטשן פארשטייען גאט איז דורך א טשעין (קייט), א מהלך (פראצעס), א מחיצה (באריער). דאס איז גלות.

וואס איז יציאת מצרים?

„והוצאתי אתכם” – דער אייבערשטער אליין האט זיך ארויסגענומען פון מצרים. ער האט געזאגט: מען דארף נישט קיין מחיצות, נישט קיין נוסח ספרד, נישט קיין נוסח אשכנז, נישט קיין שער הכולל – אלעס איז נאנסענס לגבי דעם עיקר. עס איז נאר דא איין גאט, און אלע וועגן קומען אן צו דער זעלבער פלאץ – „כל קוראנו אליו.”

„ומורא גדול זו גילוי שכינה”

ביי יציאת מצרים האט מען געוויזן אז עס איז דא א גאט למעלה מכל הגבלות – און מען קען עס זען, מען קען עס דינען, מען קען.

—

לא. חירות הלכה למעשה – פרום vs. פריי

א וויכטיגער נואנס

אז א מענטש פארשטייט דאס, פילט ער זיך מער פרייהייט. מענטשן מיינען אז ווי מער פרום, אלץ ווייניגער פריי. אבער:

– פרומקייט קען זיין א „מצרים” אויב מען קוקט עס אן פארקערט.

– אבער: דער „היפוך פון פריי” (וואס מענטשן רופן „פריי” – חילוני’שע פרייהייט) איז אויך נישט גענוג פריי. פארוואס? ווייל דער „פרייער” מענטש איז סטאק (שטעקט) אין זיין תפיסת עולם – ער דארף געלט, ער איז אונטערטעניג צו חוקים פון דער וועלט, צו פאליטיק, צו א פרעזידענט, צו פאקטן פון דער וועלט.

דער אידישער חירות

א איד וואס ווייסט וואס „איד” מיינט, איז ביי גדרה נישט אונטערטעניג צו דעם אלעם:

– הלכה למעשה – יא, מען צאלט טעקסעס, מען איז מכבד די מלכות, „דרשו שלום העיר” – קיין פראבלעם.

– אבער אין מיין שכל, אין מיין דעת – וואס מאכט מיך א מענטש? וואס איז מיך מחיה? וואס איז מיין בטחון? – דאס איז חירות עולם. די חירות קען מען נישט קויפן.

[זייטיגע אילוסטראציע – דער קשר מיט אומות העולם]

א איד זאגט צום נכרי’שן מלך: יא, דו ביסט מלך אויף עולם הזה, מיר פאלגן דיר. אבער וואס שייך צו געטליכקייט, צו קשר מיט’ן אייבערשטן – דו מיט א הונט זענען דאס זעלבע. ווייל מיין קשר איז מיט א זאך וואס איז למעלה מכל מתגער עולם.

[נאך א זייטיגע הערה – דער בעל שם טוב]

גאט מאכט נישט קיין חילוק – נישט צווישן חנצה (א פשוט’ער מענטש) און דער בעל שם טוב. אויב איינער מיינט אים – מיינט אים. נישטא קיין שום חילוק. דאס איז חירות איבער חירות.

—

לב. [היסטארישע באמערקונג] אידן – א ווידערשפעניג פאלק

אידן זענען אלעמאל געווען א ווידערשפעניג פאלק – זיי לאזן זיך נישט. זיי זענען נישט אמת’דיג נכנע צו קיין מלוכה. אפילו שאול המלך איז נישט געווען גענוג גוט פאר שמואל הנביא. „שום תשים עליך מלך” – אפילו א מלך אויף אידן איז א פראבלעם, ווייל דער אייבערשטער איז דער מלך. „לא ימכרו ממכרת עבד” – מען קען נישט פארקויפן א איד וואס איז ארויס פון מצרים.

—

לג. סיום – דער הויפט-מסקנא פון שיעור

> חירות איז תלוי אין פשיטות אלוקות.

– ווי מער מען איז מפשיט גאט (ווי מער מען האט א פשוט’ע, אומבאגרעניצטע תפיסה פון גאטליכקייט) – אלץ מער ווערט מען א בן חורין.

– די עבודה: מען זאל גלייבן אז מען קען, און מען זאל מסכים זיין אז מען קען.

– מען זאל נישט פאלגן אלע פילאסאפישע באגרעניצונגען – מען זאל פארשטיין אז אלעס איז אנדערש.

און מיט דעם גייט מען ארויס פון מצרים.

—

זרימת דער גאנצער אַרגומענטאַציע אין קיצור:

“`

רמב”ם: יציאת מצרים = לימוד (ידיעה בלבד, נישט קיין מציאות’דיגע ענדערונג)

↓

רמב”ן/זוהר: יציאת מצרים = מעשה שהיה (ארויס פון רשות הסטרא אחרא)

↓

[דיגרעסיע: מקובלים – מציאות שפיגלט אפ שכל, גיט אינדעפענדענטע ממשות]

↓

חידוש: אין עבודה זענען אלע מסכים – דירעקטער צוגאנג צו גאט אן מיטלערס

↓

משה רבינו’ס טענה: „כי מי גוי גדול” – אונזער גאט איז דער נאנטסטער

↓

פאראדאקס: לכאורה איז ער דער ווייטסטער (קיין גוף, קיין בילד)

↓

ענטפער 1: מוחשי’דיגער גאט קען צעשטערט ווערן

↓

ענטפער 2 (ראדיקאל): אפילו תורה-כלים קענען ווערן עבודה זרה

↓

„פסל תמונת כל אשר צוך ה’” = נישט מאכן פסל פון מצוות אליין

↓

גאט ווערט נישט „סטאק” אין קיין אויסערלעכע פארם

↓

עיקר מעלה = „גאט נפשי” מאכט א גוטן מענטש

↓

יציאת מצרים = באפרייאונג פון מסודר’דיגע עבודה זרה (מצרים = סופער-פאוער)

↓

„אני ה’ רופאך” = דירעקטער צוגאנג צו ג

“`

„אני ה’ רופאך” = דירעקטער צוגאנג צו גאט אן מיטלער

↓

חירות שאין לה קצבה: מ’קען – נישט נאר מ’דארף

↓

דער אידישער גאט איז נישט קיין „שר” – גארנישט, און גארנישט הייסט איבעראל

↓

משה רבינו’ס ייחודיגע אויפטו: קיינער איז נישט איינגעפאלן די השגה פריער

↓

קיין באשעפעניש (מלאך, ספירה, צדיק) קען נישט נאכמאכן גאט’ס אומבאגרעניצטקייט

↓

מלאך מיכאל דארף פונקטליכע שמות – גאט נעמט אן אפילו „ואיבת” אנשטאט „ואהבת”

↓

[דיגרעסיע: פלוטינוס – 4 מאל אין לעבן; א איד הייבט אן פון דארט]

↓

מ’דארף נישט וויסן גארנישט – נאר גלייבן און טון

↓

„פן תשא עיניך השמימה” – ארויפקוקן פירט צו נדחה ווערן

↓

„ואתכם לקח ה’ מכור הברזל” – ארויס פון אומעגליכע לאגע, דירעקט

↓

דביקות איז נישט א חיוב – ס’איז א דערלויבעניש, ס’איז מותר

↓

מדרש תהלים: פייער-פרוב – אלע געטער פארברענען, דער אידישער גאט נישט

↓

חירות = נישט משועבד צו גארנישט, אפילו נישט צו „פרומקייט”

↓

אבער אויך „פרייע” חילוני’שע פרייהייט איז נישט גענוג פריי

↓

אידישע חירות = אין שכל, אין דעת – למעלה מכל מתגער עולם

↓

בעל שם טוב: גאט מאכט נישט קיין חילוק – חנצה = בעש”ט

↓

אידן = ווידערשפעניג פאלק, נישט נכנע צו קיין מלוכה

↓

הויפט-מסקנא: חירות איז תלוי אין פשיטות אלוקות

↓

ווי מער מ’איז מפשיט גאט = אלץ מער בן חורין

↓

מ’זאל גלייבן אז מ’קען, מסכים זיין אז מ’קען

↓

און מיט דעם גייט מען ארויס פון מצרים.

“`

תמלול מלא 📝

יציאת מצרים: לערנען און געשעעניש – דער חילוק צווישן ידיעה און מעשה

הקדמה מתודולאגית: דער אופן פון די שיעורים

מגיד שיעור:

רבותי, מיר זענען ממשיך דא צו רעדן וועגן יציאת מצרים [yetzias mitzrayim: the Exodus from Egypt]. דער שיעור איז, מען דארף געדענקען, עס איז נישט קיין דברים מסכנים [devarim mesukanim: definitive statements], נישט קיין מסקנות [maskanot: conclusions], נישט קיין דברים מוחלטים [devarim muchlotim: absolute statements]. מער ווייניגער, איך לערן דא. על הסדר [al haseder: in order] פרוביר איך מחדש צו זיין [mechadesh: to innovate], פרוביר איך קלאר צו מאכן נייע זאכן, אבער עס איז דא זייער אסאך זאכן וואס מען דארף נאך שטארק מעיין זיין [me’ayen: to examine carefully], עס איז נאך דא אסאך מקום [makom: room]. איך פרוביר אביסל מער צו עפענען, “עד פתח לו” [ad pesach lo: until he opens for him], אביסל מער צו עפענען ווי פארמאכן, עפענען שאלות, עפענען נושאים [nusaim: topics], נקודות [nekudot: points], ענגלס וואס מען קען טראכטן.

חזרה: די ערשטע צוויי וועגן אין פארשטיין יציאת מצרים

זאלן מיר אביסל חזר’ן [chazern: review] וואס מיר האבן אויפגעטון ביז יעצט, און אריינגיין פאר א דריטע וועג היינט, אדער אנרירן און עפענען א דריטע וועג, און ווייזן וויאזוי עס איז קאנעקטעד מיט נאך א גאנצע סוגיא [sugya: topic], אדער נאך איין גאנצע פרעימינג וויאזוי מען קען פרעימען די סוגיא פון יציאת מצרים.

דער וועג פון דער רמב”ם: יציאת מצרים אלס אויפוועקונג פון ריכטיגע אמונה

אונז האבן מיר געלערנט נעכטן און איינער נעכטן, די לעצטע צוויי שיעורים, איז דא דער וועג פון דער רמב”ם [Rambam: Maimonides], וואס איז דער עיקר [ikar: main point] עומד אויף דער ענין [inyan: matter], קען מען זאגן, ווי זענען די יארן מפרש [mefaresh: explaining] געווען דער רמב”ם אויף דער ענין פון כמעט כלה ונשתכח העיקר של אברהם אבינו [kimat kala venishkach ha’ikar shel Avraham Avinu: the essence of Abraham our father was almost lost and forgotten], פון דער עיקר פון נישט דין עבודה זרה [avodah zarah: idolatry] אין מצרים, און וואס מען דארף פארשטייט זיך פארשטיין די מושג [musag: concept] פון עבודה זרה לויט ווי דער רמב”ם איז מסביר [masbir: explaining] אין אנהייב הלכות עבודה זרה [Hilchot Avodah Zarah: Laws of Idolatry]. און משה [Moshe: Moses] איז געקומען און ער האט צוריק אויפגעוועקט די ריכטיגע אמונה [emunah: faith], מען קען עס רופן די ריכטיגע עבודה [avodah: service]. דאס האט נאך אלץ נישט געטראפן קיין ריכטיגע סיבה [sibah: reason].

און מיר האבן גערעדט דארט, דער רמב”ם אין דער “מתחיל בגנות ומסיים בשבח” [matchil bigenut umesayem beshevach: beginning with disgrace and ending with praise] האט גערעדט די לשון [lashon: language] “וכוונת המקום לא” [vechavanat hamakom lo: and the intention of the Omnipresent to Him], און די נוסח ההגדה [nusach haHagadah: text of the Haggadah] טאקע וואס ער אליינס ברענגט, אפילו ער שטייט “וכוונת המקום לעבודתו” [la’avodato: to His service], מיר דארפן וויסן וואס איז דאך די כוונה לעבודתו [kavanah la’avodato: intention to His service], און וואס איז די כוונה לו [kavanah lo: intention to Him]. איך קען טראכטן א השערות [hasa’arot: speculations], אבער איך ווייס נישט קיין קלארע פשט [peshat: plain meaning] וואס איז דער פשט פון דעם.

ס’זעט אויס בכוונה [bechavana: intentionally], לכאורה [lichora: apparently] די נוסח פון די הגדה איז “לעבודתו”. ס’זעט אויס אז ס’איז דא “קרבה לו” [kirvah lo: closeness to Him], וואס דער רמב”ם זאגט אסאך מאל אין מורה נבוכים [Moreh Nevuchim: Guide for the Perplexed], “קרבת השם לחיינו, וכל השמות הגדולים השלולים, קרבת העילה” [kirvat Hashem lechayeinu, vechol hashemot hagedolim hashelulim, kirvat ha’ilah: closeness to God in our lives, and all the great negative attributes, closeness to the Cause]. קרבה מיינט וויסן, קרבה מיינט נאר בדעת [beda’at: in knowledge]. עבודה איז שוין אפשר… עבודה מיינט אויך צו וויסן, אבער עבודה קען זיין ס’איז נאך א זאך, דאס איז טאקע הלכה למעשה [halacha lema’aseh: practical law], מ’דארף דינען נאר דעם אייבערשטן, נישט דינען עבודה זרה, אבער דאס איז שוין אן עקסטערע זאך.

דער עיקר איז די ידיעת האמונה [yedi’at ha’emunah: knowledge of faith], די ערשטע פיר עיקרים [ikarim: principles], וואס דאס איז ידיעת מציאות השם [yedi’at metzi’ut Hashem: knowledge of God’s existence] ריכטיג. נאכדעם די פינפטע עיקר, וואס זאגט אז מ’זאל נישט דינען נאר גאט, דאס איז שוין א געוויסע, מ’קען עס רופן אפשר א חוק [chok: decree], אזוי ווי מ’האט געזאגט, אויב מ’וועט דינען עפעס אנדערש, און דינען מיין איך צו זאגן מאכן אן עסק און מאכן א פיקטשער און מ’וועט רעדן וועגן דעם צופיל, איז עס גורם [gorem: causes] אז מ’זאל פארגעסן, אזוי ווי מ’זאגט, מ’איז טועה [to’eh: errs] מאחר הבל [me’achar hevel: after vanity] ווערט מען א כופר [kofer: heretic]. אבער קען זיין אז דאס איז דער מרומז [merumaz: hinted] אין די קרבני לאו [kirvah lo], לאו דווקא [lo davka: not necessarily], אבער דאס איז… קען זיין.

דער וועג פון דער רמב”ן: השגחה, רצון, און בחירה

נאכדעם האבן מיר גערעדט נעכטן א וויכטיגע זאך, אז לויט דעם, און אויך לויט דער רמב”ן [Ramban: Nachmanides], וואס דער רמב”ן האט געזאגט לאו דווקא נאר מציאות השם [metzi’ut Hashem: God’s existence], נאר אויך די ענין פון השגחה [hashgachah: divine providence], די ענין פון רצון [ratzon: will], די ענין פון בחירת השם בישראל [bechirat Hashem beYisrael: God’s choosing of Israel], יא?

דאס איז נאך אלץ, ביי די אלע וועגן, זענען זאכן וואס איז נישט געשען ביי יציאת מצרים, דאס איז נישט קיין סיפור יציאת מצרים, דאס איז דעמאלטס האט מען זיך געכאפט און מ’האט געלערנט. יא, דער חילוק [chiluk: distinction] פון לערנען און געשעעניש, האבן מיר גערעדט אמאל באריכות [be’arichut: at length], און מיר האבן נישט דערמאנט נעכטן, ווייל מיר האבן נישט גערעדט וועגן ברכות [Berachot: tractate Berachot].

דער חילוק צווישן לערנען און געשעעניש: קבלת עול מלכות שמים

איז דא א גרויסער חילוק, וויאזוי מ’איז מפרש למשל [lemoshal: for example] די משנה [Mishnah], קבלת עול מלכות שמים [kabalat ol malchut shamayim: accepting the yoke of the kingdom of heaven].

ביים רמב”ם: קבלת עול מלכות שמים = ידיעה בלבד

דער רמב”ם טייטשט אלעמאל זייער קלאר אין ספר המצוות [Sefer HaMitzvot: Book of Commandments] אז מלכות שמים [malchut shamayim: kingdom of heaven] מיינט ייחוד השם [yichud Hashem: unity of God], אזוי איז מדויק [meduyak: precise] אויך אין די גמרא [Gemara: Talmud]. אין אנדערע ווערטער, קבלת עול מלכות שמים מיינט זיך דערמאנען, צו וויסן, קען מען זאגן רופן זיך צו דערמאנען אז ס’איז דא א גאט, אז ס’איז דא א גאט וואס האט געמאכט אדער וואס איז אחראי [achrai: responsible], וואס האט געמאכט אז ס’זאל זיין די וועלט, און אזוי ווייטער.

און ס’איז נישט דא קיין… ס’געשעט נישט גארנישט, יא? אויב ס’געשעט עפעס, איז עס בדעת האדם [beda’at ha’adam: in the person’s knowledge], נישט אין דער וועלט, נישט אינדרויסן פון דער וועלט, נישט צווישן דער אייבערשטער און דער מענטש געשעט נישט גארנישט. ווען מ’זאגט אז ס’געשעט עפעס איז עס קבלת עול מלכות שמים, און ס’איז זייער אנדערש ווי למשל קבלת מלך בשר ודם [kabalat melech basar vadam: accepting a king of flesh and blood].

קאנטראסט: קבלת מלך בשר ודם – א דיבור וואס מאכט א חלות

קבלת עול מלכות בשר ודם, דער טייטש, לפחות [lifchot: at least] אין א געוויסע זין, ס’קען זיין דער מלך האט א פאוער פאר זיך, אבער לפחות אין א געוויסע זין איז דער עם איז מקבל [mekabel: accepts] דעם מלך, אזוי ווי דער לשון פון חז”ל [Chazal: our Sages of blessed memory] וואס מ’ברענגט אלעמאל פון “אנוכי ה’ אלקיך” [Anochi Hashem Elokecha: I am the Lord your God], “קבלו מלכותי ואחר כך קבלו גזרותי” [kiblu malchuti ve’achar kach kiblu gezeirotai: accept My kingship and then accept My decrees].

דאס הייסט, זיי דארפן מקבל זיין, ווייל זיי זאגן “יחי המלך” [yechi hamelech: long live the king], זיי זאגן “אתה המלך” [atah hamelech: you are the king]. מיט דעם ווערט ער טאקע דער מלך, ער ווערט טאקע זייער מלך דורכ’ן זייער זאגן. ס’געשעט עפעס, ס’מאכט א חלות [chalut: legal effect]. מ’קען עס רופן א דיבור [dibur: speech] וואס מאכט א חלות, א דיבור וואס פועל’ט [po’el: effects] עפעס. דער דיבור פון מלך בשר ודם וואס מ’זאגט “מיר זענען מקבל מלכותו”, דעמאלט מיט דעם ווערט ער א מלך. ווען נישט דאן וואלט ער נישט געווען קיין מלך.

משא”כ [masha kach: but in contrast] ביי קבלת עול מלכות שמים, ווי דער רמב”ם פארשטייט, געשעט נישט גארנישט. דער אייבערשטער בלייבט דער אייבערשטער צי מ’ווייסט יא דערפון צי מ’ווייסט נישט דערפון. נאר וואס דען? אז דו זאלסט וויסן. דאס רופן מיר קבלת עול מלכות שמים, אז אין דיין הכרה [hakara: recognition], אין דיין קאפ, אין דיין שכל [sechel: intellect], אין דיין פילינג ווערט עס אזוי. מער אלס די פשט. און מ’דארף טאקע, ס’איז זייער שווער, ס’איז נישט קיין פשוט’ע זאך.

דער דריטער וועג: “מיר ווילן מער”

די אמת איז, אלעס וואס מיר רעדן אין קבלה [Kabbalah: Jewish mysticism], למשל, זייער שטארק, מ’מוטשעט זיך זייער שטארק מגדיר צו זיין [megader: to define] און ארויסברענגען וואס ס’מיינט. זיי רופן דאס “עבודה צורך גבוה” [avodah tzorech gavo’ah: service for the need of the Most High], “כביכול המקום לעבודתו” [kiveyachol hamakom la’avodato: as it were, the Omnipresent for His service], אז דער אייבערשטער כביכול [kiveyachol: as it were] האט עפעס פון דעם וואס מיר דינען דעם אייבערשטן. ס’איז א זייער שווערע זאך צו זאגן פילאסאפיש, ווען מ’פארשטייט וואס מיינט גאט.

און צום סוף קען מען זאגן פשוט אז ס’איז דא א געוויסע זאך וואס ער ווערט טאקע מלך דורכדעם. אוודאי, אויב מ’זאגט צוריק אז ס’איז אין דעם מענטש’נס קאפ, און ביי בני אדם [benei adam: human beings] ווערט ער ניכר [nikar: recognized], ער ווערט נודע [noda: known], ער ווערט באקאנט צווישן מענטשן, אזוי ווי ס’שטייט די אלע לשונות פון פסוקים [pesukim: verses], “ונודעתי” [venoda’ti: and I will be made known] און אזוי ווייטער, ס’איז נאך אלץ געשעענישן צווישן מענטשן.

אונז ווילן מער. מיר קענען אזוי קיינמאל נישט זיין ממש בתכלית [mamash betachlit: truly completely], אבער מיר ווילן מער מדגיש [madgish: to emphasize] זיין די פשוט’ע פשט אז “קבלו” – ס’איז אזוי ווי די גמרא לייגט עס אראפ, כאילו [ke’ilu: as if]. און טאקע, איך פארשטיי אז ס’וועט נישט אנרירן דעם אייבערשטן אליין, ס’וועט נישט אנרירן דעם אייבערשטנ’ס הנהגה [hanhagah: conduct], דעם אייבערשטנ’ס וועג וויאזוי ער איז זיך מתגלה [mitgaleh: revealing], דעם אייבערשטנ’ס וועג וויאזוי די וועלט.

אבער ס’וועט עס אנרירן, און מ’וועט זאגן אז פארדעם וואס מ’איז מקבל מלכותו איז ער טאקע נישט א מלך, און נאכדעם איז ער יא דער מלך. אין אנדערע ווערטער, איז דא א געוויסע לעוועל פון השגחה און א געוויסע לעוועל פון קירבה [kirvah: closeness] וואס ס’טאקע טוישט זיך נאכדעם וואס מ’איז מקבל מלכותו. אזוי ווי די מקובלים [mekubalim: Kabbalists] זאגן אז ס’ווערט א ייחוד [yichud: unification] אין עולם האצילות [olam ha’atzilut: world of emanation], און נאכדעם געשעט עפעס מער. ס’געשעט טאקע עפעס מער. פאקוס אין א געוויסע עולם [olam: world], אין א געוויסע לעוועל, געשעט אמת’דיג עפעס מער אין די וועלט ווען מ’איז מקבל מלכותו. און זיי קענען זען אזוי.

דיגרעסיע: דער וועג פון די מקובלים – מציאות שפיגלט אפ דעם שכל

דער יסוד: די וועלט שפיגלט אפ דעם מענטש’ס טראכטן

דער אמת איז אזוי טראכטן מקובלים אויף אלע זאכן, און דאס איז זייער… די שיעורים וויל איך זאגן אביסל מער פשוט און ווייניגער פילאסאפיש, אבער דאס האט צו טון זייער שטארק מיט’ן וועג וויאזוי זיי פארשטייען די וועלט אויף אן אופן הכי כללי [ofen hachi kelali: most general manner].

זיי טראכטן א גאנצע צייט אז די מציאות [metzi’ut: reality], די “ריעליטי”, שפיגלט אפ דעם מענטש’ס שכל. דאס איז א יסוד [yesod: foundation] פון וויאזוי מקובלים טראכטן, און נישט נאר מקובלים. ס’איז דא פילאסאפן וואס טראכטן אזוי. ס’איז דא סיבות [sibot: reasons] אפשר צו טראכטן אזוי. מ’קען טענה’ן אז ס’איז א טעות, א מענטש מיינט אז די וועלט שפיגלט אים אפ, אבער ס’מוז נישט זיין, ס’קען זיין אז ס’איז נאר ווי דיין קאפ שטעלט זיך פאר. דאס איז א גוטע חקירה [chakira: investigation].

אבער די מקובלים כמעט אלעמאל, “עט ליעסט” [at least] טראכטן זיי אז דאס וואס א מענטש טראכט אין א געוויסע סדר [seder: order], דאס עקזיסטירט. ס’איז דאך דא אין א געוויסע זין, אין א געוויסע “לעוועל”, אפשר נישט באופן הכי מוחלט [be’ofen hachi muchlet: in the most absolute manner], אבער אין א געוויסע “לעוועל” איז עס עכט.

אן אנדערע ווערטל: אויב איך ווייס נישט פון גאט, וועט א מקובל נישט זאגן נאר אז דו ווייסט נישט פון גאט. ס’איז זייער “אבדזשעקטיוו” אזוי, ווי זיי רופן עס אלעמאל. נאר זיי וועלן זאגן, ס’איז דא עפעס א “לעוועל” וואו גאט איז נסתר [nistar: hidden], ער איז טאקע באהאלטן, ס’איז דא א הסתר פנים [hester panim: hiding of the face]. ס’הייסט הסתר פנים.

דער משל פון “הייד ענד סיק” – קינדערישע טראכטן און אמת

אז איך גיי ארויף, יא, איך ווייס נישט, ווען א קליין אינגעלע כאפט נאך נישט ווי די וועלט ארבעט, און זיי מאכן אזוי… מ’שפילט “הייד ענד סיק”, כמעט יעדע אינגל מאכט די טעות, יעדע קליין קינד, און ער באהאלט זיך און ער מאכט אזוי, “אהא, יעצט זעסטו מיר נישט”. און מ’דארף ווארטן אפאר יאר ביז ער… איך ווייס נישט וועלכע עלטער פונקטליך, ס’איז דא מסתמא [mistama: presumably] פסיכאלאגן וואס האבן דאס גוט געפארשט, ביז ער כאפט אז ניין, אז דו מאכסט אזוי מיינט אז דו קענסט נישט זען דעם טאטן, אבער דער טאטע קען דיך נאך אלץ זען, יא.

איז דאס איז אין א געוויסע זין, און זאגן די מקובלים אז ס’איז דא א געוויסע אמת אין די קינדערישע וועג פון טראכטן. אפילו ס’איז אין א געוויסע “לעוועל”, דארף אן אמת’דיגער מעיין זיין צו זיך איינהאלטן בכלל [bichlal: at all] צו זאגן באופן מוחלט. אבער אין א געוויסע “לעוועל”, יא, אז איך זע נישט, איז פשט אז ס’איז דא עפעס א הסתר פנים אויף די וועלט. אין א געוויסע זין איז דאס אמת.

ס’איז דאך דא טאקע די הענט וואס גייט צווישן אים און דעם טאטן. פאר דעם טאטן איז די זאך גרעסער פון דעם, דער טאטע איז דאך נישט קיין קליינע מורא’דיגע האנט וואס דער טאטע האט געשטעלט דארט. דער טאטע איז דאך גרעסער, ער שטייט העכער דעם. אבער אין א געוויסע “לעוועל” געשעט דארט טאקע עפעס א הפסק [hefsek: interruption], עפעס א פירוד [perud: separation] געשעט אמת’דיג.

פראקטישע ווירקונג: ווארום די שפראך פון די מקובלים איז מקרב על השכל

איז די שפראך פון די מקובלים… איך זאג עס דא ווייל ס’איז מקרב על השכל [mekarev al hasechel: brings close to the intellect], ס’איז מקרב על הלב [mekarev al halev: brings close to the heart] די וועג פון טראכטן. ווייל אסאך מאל די איינציגסטע וועג וואס מענטשן רעדן די שפראך – מען עפנט חסיד’ישע ספרים, קבלת ספרים, ווען מען זאגט ס’מקרף א מנה פשוטה – אזוי איז עס, און ווער ס’וויל טראכטן, ווער ס’וואלט פארשטיין, האט נישט קיין עצה [eitzah: advice] נאר צו טראכטן אין די רעשאנעל וועג, אין די רמב”ם וועג, און אזוי ווייטער.

אבער עס איז דא א מבנה [mivneh: structure] און דעם, איז דא א פאוער, איז דא א… עליסט א פויעטיק פאוער, עליסט א היטאריקל פאוער, ס’גיט א מער משמעות [mashma’ut: significance], א מער געשמאק ווייל מ’רעטן די שפראך, און איך וועל קען מאכן אזוי עס פליגט גאג א גאג, און זאגן אז די מענטשליכע סייכל איז געפויעט, אז ער נעמט מער ערנסט זאכן, וואס מען זאגט אז עס זענען נישט נאר זיין סייכל, לאז ארבעטן מענטשן, מענטשן זענען… ס’איז א געוויסע שוואכקייט וואס מענטשן דא האבן, איך זאג דיך א גאנצע צייט אז דו ווייסט נישט, ס’איז דיין קאפ, מיינט ער, אקעי, איז אלץ אין מיין קאפ, דיין קאפ איז דאך אויך א וויכטיגע זאך, און אונז האבן א נעטועה [neti’ah: tendency] נישט צו נעמען גענוג ערנסט וואס גייט פאר אין אונזער קאפ.

דער פראבלעם מיט’ן רמב”ם’ס וועג: אויב איך פארגעס, איז עס גארנישט

און אונז האבן איך האבן גערעדט אין די שיעורים וועגן קדושת הזמן [kedushat hazman: sanctity of time], עס האט א געוויסער פאוער אווער דיר, ס’איז נישט פשט א געדאנק וואס א מענטש גלייבט אין דעם, ס’ווערט גרעסער פון אים, ס’ווערט גרעסער א מענטשליכע שבחה [shevach: praise] יעדע מינוט וואס ער זאל טראכטן, דאס האט ער געטראכט נעכטן, און דאס וואס עס איז שוין געווארן ביים א גאנצע פארום, און עס האט באקומען א עפעס א צועה [tzu’ah: form] די מחשבה [machshavah: thought] די מהלך [mahalach: approach] נאכטעם האט ער זיין א אינדיפענדענט מציאות אין א געוויסע זין, און עס איז צוריק צו ווערן זאגן די אנדערע ווערט, אויב מען זאגט עס איז דא כיוודות [kivunim: directions] אויף מלכות שמים, למשל וואס ער מאכט טאקע א מלכות שמים, אזוי א מקובל יעצט זאגן, ווען דער זאגט שמי ישראל [Shema Yisrael: Hear O Israel] דארפסט איך פארשטעלן, נישט נאר אזוי ווי רבי ישראל סינדאנטער האט געזאגט, פארקערט סיי רבי ישראל סינדאנטע, יא נישט נאר אז וואס מקובל אויף א זיין איך, אויף מאנער מחאי אברים אויף מאן מחשבה די ומעשה גיי איך זיך פירן, ווי ס’דארף זיך פירן א מענטש מיט מלכות שמים, נאר וואס מקבל אז ס’איז עולם, וואס הייסט תשכינה [Shechinah: Divine Presence], עס הייסט די מלכות שמים, ווען די מלכות שמים אליינס איז צובראכן, וויבאלד מיינער קענט נישט איר.

פאר דעם איז עס טאקע צובראכן, פארשטייט זיך דאס זאגן תלת די חלה מיטי פלים, און יעצט איך אנערקענען איך, יעצט עס זאגט שמי ישראל השם אחד [Hashem echad: God is one], קענעקט דיך די השם אחד, קענעקט דיך די וו, אין די איד, אין די איד, און אזוי ווייטער. און ס’ווערט אין די וועלט השם אחד.

דעי וועג פון טראכטן, פארקערט פון אז ר’ יסתם לאנדערסט, דער מערס ווארט זאגט, מאכט אז א מענטש זאל מער עהרנסט נעמענט. ס’פועלט [po’el: effects] אויך אויף דעם מענטש צום סוף. עס קענען זיך גאנצט צום סוף קומט עס צוריק צום מענטש, עס פילט אויך אויף א מענטש, עס מאכט עס… יעדע איינער עס פארשטייט אז עס איז נאך מער לעבעדיג. וויאזוי סאונדט מער לעבעדיג די מעשה? אז איך זאג אז ווען מ’זאגט “ה’ אחד” ווערט ה’ אחד, אדער דארף איך זאגן אז ס’איז אלעמאל געווען, יעצט דערמאנסטו זיך?

אוודאי, פאר רוב מענטשן, על כל פנים [al kol panim: in any case], א ליסט פאר מיר, ווען ס’איז דא געלעזענט אז דו ווערסט דא אזא מהלך, ס’איז דא אזא אמת אין דעם, זאגט אז ווען מ’מאכט פון דעם א מעשה [ma’aseh: deed], ס’איז אינדעפענדענט, איז עס שטערקער. ווייל די פראבלעם פון זאכן וואס זענען תלוי [talui: dependent] אויף מיר, אז ס’איז תלוי אויף מיר, אויב איך האב פארגעסן, פשט אז ס’איז גארנישט.

יציאת מצרים: מציאות און עבודה – דער חילוק צווישן רמב”ם, מקובלים, און חסידות

דער וועג פון טראכטן און זיין השפעה אויפן מענטש

די וועג פון טראכטן, פארקערט ווי ר’ ישראל סאלאנטער וואלט געזאגט, מאכט אז א מענטש זאל עס מער ערנסט נעמען. ס’פועל’ט אויף די מענטש צום סוף. קען זיין אז צום סוף קומט עס צוריק צום מענטש, אבער ס’פועל’ט אויף א מענטש. ס’מאכט עס יעדן איינעם שטאט אז ס’איז מער לעבעדיג.

וויאזוי סאונדט מער לעבעדיג די מעשה? אז איך זאג אז ווען מ’זאגט “ה’ אחד” ווערט ה’ אחד, אדער איך זאג אז ס’איז אלעמאל געווען, יעצט דערמאנסטו זיך? אוודאי, די רוב מענטשן, אדער רוב מקובלים [mekubalim: Kabbalists], עט ליעסט פאר מיר, און ס’איז דא א גרויסע ליסט, און ས’ווערט צו אזא מהלך [mahalach: approach/method].

די שטארקייט פון אן אינדעפענדענטע מציאות

ס’איז דא אזא אמת אין דעם. ס’זאגט אז ווען מ’מאכט פון דעם א מציאות אינדעפענדענט איז עס שטערקער. ווייל די פראבלעם פון זאכן וואס זענען תלוי [talui: dependent] אויף מיר איז אז זיי זענען תלוי אויף מיר. אויב איך האב פארגעסן, פשט איז אז ס’איז גארנישט. ס’איז אויס ה’ אחד?

ניין. ס’האט געמאכט א יחוד [yichud: unification], און די יחוד עקזיסטירט אין עולם האצילות [Olam HaAtzilus: the World of Emanation in Kabbalistic cosmology], און מ’קען אלעמאל הנאה [hana’ah: satisfaction/benefit] האבן אז ס’איז אמת. און די עולם האצילות איז אפילו אין די עולם האצילות פון דיין קאפ, פון דיין ברעין, עקזיסטירט דאך די יחוד, און ס’בלייבט טאקע. ס’האט אן אינדעפענדענט מציאות. ס’איז נישט נאר א זאך וואס מ’דארף כסדר מכוון [mechavein: intend/direct] זיין.

איך וועל נישט אריינגיין מער אין די נקודה [nekudah: point] אויף די מינוט, אבער דאס איז אלעס צוריקצוגיין צו מסביר [mesbir: explain] זיין די חילוק [chiluk: distinction], נאך א חילוק יסודי [yesodi: fundamental], אין וואס איז תלוי די וועג פון רעדן און גיין צוריק צו יציאת מצרים [Yetzias Mitzrayim: the Exodus from Egypt].

דער רמב”ם’ס וועג: יציאת מצרים אלס לימוד, נישט אלס מציאות’דיגע ענדערונג

און די רמב”ם’ס [Rambam: Maimonides] וועג איז נישט געשען. ס’איז נישט דא א מציאות וואס איז געווען אנדערש אין די וועלט פאר יציאת מצרים און נאך יציאת מצרים. די וועלט איז די זעלבע וועלט. די מענטשן זענען אנדערע מענטשן. די מענטשן האבן זיך אויסגעלערנט דורך משה רבינו [Moshe Rabbeinu: Moses our teacher], און דורך די נסים [nissim: miracles] פון משה רבינו, און דורך די תורה [Torah: the Jewish Bible/Law] פון משה רבינו. האבן זיי זיך אויסגעלערנט די ריכטיגע וועג פון לעבן, די ריכטיגע וועג פון טראכטן, די ריכטיגע וועג פון דיר און גאט.

דער רמב”ן און זוהר’ס וועג: עפעס איז טאקע געשען

משא”כ [masha kach: in contrast] אין די רמב”ן’ס [Ramban: Nachmanides] וועג, לפחות [lifchot: at least] לויט ווי איך האב געלערנט די רמב”ן – איך האב געוויזן אז ס’איז נישט – אין די זוהר [Zohar: the foundational work of Kabbalah] שטייט עס מפורש [meforash: explicitly]. סאו מ’קען זיכער זאגן אז ס’איז די זוהר’ס וועג, און ס’קאנעקט זיך מיט די איידיע פון די רמב”ן.

דער רמב”ן’ס שפראך

די רמב”ן כמעט [kimat: almost] אלעמאל רעדט נענטער צו די לענגווידזש פון די רמב”ם, אפילו ווען ער זאגט אזעלכע זאכן, און מ’דארף זיין חוקר [choker: investigate] צו ער מיינט עס אזוי. אבער אזוי קוקט ער אויס, אזוי ווי דער רמב”ן ברענגט אין ר’ אברהם בן הרמב”ם [R’ Avraham ben HaRambam: Maimonides’ son], וואס ער זאגט כמעט אזוי אפן. אבער אין זוהר שטייט עס אפן אז “ויוציא אתכם מכור הברזל ממצרים, ואתכם לקח ה’” [vayotzi eschem mikur habarzel miMitzrayim, v’eschem lakach Hashem: “And He took you out from the iron furnace, from Egypt, and Hashem took you”]. דעמאלט האט דער אייבערשטער ארויסגענומען די אידן טאקע. עס איז עפעס געשען.

די זעלבע זאך אין אנדערע ווערטער

אין אנדערע ווערטער, די זעלבע זאך וואס דער רמב”ם דארף זיך ערקלערן, איז כמעט די זעלבע זאך וואס דער רמב”ם זאגט. מען קען זאגן אז ס’איז דא אפשר א חילוק צו מען זאגט אז ס’איז דא זיבעציג שרים [sarim: angelic princes], אדער מען זאגט אז ס’איז דא א כוכב [kochav: star/planet]. און באמת זאגט דער רמב”ם קיינמאל נישט די נאמבער זיבעציג שרים פון שרי אומות העולם [sarei umos ha’olam: the angelic princes of the nations]. מען קען זאגן אז דאס איז עפעס א חילוק, אבער ס’איז זיך נאר צוגעלייגט פרטים [peratim: details] וואס זענען בעסער ממחיש [mamchish: illustrative] און בעסער מסביר וואס ס’גייט פאר. אבער ס’איז זיכער אז ס’איז דא עפעס אזא זאך ווי שרי אומות העולם, אין עפעס א געוויסע זין, און מיר וועלן זען די זין דערפון.

דער חילוק פון די מקובלים: ארויס פון רשות אחרת

קומט אויס אז די חילוק פון די מקובלים, וואס דער זוהר זאגט אז ביי יציאת מצרים זענען ארויסגעגאנגען די אידן פון רשות אחרת [reshus acheres: another domain], פון רשות הסטרא אחרא [reshus hasitra achra: the domain of the Other Side/forces of impurity], פון רשות שרו של מצרים [reshus saro shel Mitzrayim: the domain of the angelic prince of Egypt], און אזוי ווייטער, און זיי זענען אריינגעגאנגען אין רשות ה’ [reshus Hashem: Hashem’s domain], “כי אתכם לקח ה’” [ki eschem lakach Hashem: “for Hashem took you”], “חלק ה’ עמו” [chelek Hashem amo: “Hashem’s portion is His people”], איז דאך בעצם [be’etzem: essentially] די זעלבע זאך וואס דער רמב”ם זאגט.

איך וויל דאס מדגיש [madgish: emphasize] זיין זייער שטארק, און ס’איז א געוויסע אופן [ofen: manner] וואס איך האב דא. ס’איז בעצם די זעלבע זאך.

וואס זאגט דער רמב”ם?

משה רבינו האט אויסגעלערנט אז מען דארף נישט מכבד [mechabed: honor] זיין די אלע אמצעיים [emtza’im: intermediaries], די אלע כוכבים [kochavim: stars/planets], די אלע מזלות [mazalos: constellations], די אלע מלאכים [malachim: angels], די אלע מדרגות [madreigos: levels/gradations]. אפילו זיי זענען אמת’דיג גאר גרויס, און אמת’דיג האבן זיי פיל ארבעט און פיל מאסע. ס’איז נישט שקר [sheker: falsehood] אז זיי האבן אן אינדעפענדענט פאוער, אבער ס’איז שוין נישט שקר אז די וועלט פירט זיך דורך זיי.

“כוונה המקום לעבודתו”

און מכל מקום [mikol makom: nevertheless], אין יציאת מצרים, “כוונה המקום לעבודתו” [kivnah haMakom la’avodaso: Hashem intended them for His service]. וואס איז “כוונה המקום לעבודתו”? אז ער האט דורכגעבראכן די מחיצה [mechitzah: partition/barrier]. משה רבינו האט אויסגעלערנט – ס’איז אוודאי דא א לימוד, און ס’איז אוודאי דא א גאנצע סוגיא [sugya: Talmudic topic/discussion] וואס מען קען דן [dan: judge/discuss] זיין און מען קען פרובירן נאכצוגיין וואס האט משה רבינו געזאגט. צו דורך נסים, צו דורך סברות [sevoros: logical arguments], צו דורך סייעתא דשמיא [siyata diShmaya: divine assistance], צו דורך לימודים, צו דורך השתדלות [hishtadlus: effort].

וואס האט ער געטון צו מאכן די אידן פארשטיין אדער צו מאכן גלייבן אז מען קען – דאס איז דער עיקר [ikar: main] חידוש [chiddush: novel insight] דא אפשר – אז מען קען דינען גלייך דעם גאט וואס האט געמאכט די אלע שרים, וואס איז געשטאנען העכער פון די אלע. “הויה אלקיך אשר הוצאתיך מארץ מצרים” [Havayah Elokecha asher hotzeisicha me’eretz Mitzrayim: “Hashem your God who took you out from the land of Egypt”], וואס האט ארויסגענומען העכער פון די גאנצע לעוועל אין עולמות עליונים [olamos elyonim: higher worlds], יא?

אין עולמות עליונים איז דאך שרעקליך געווען

אין עולמות עליונים איז דאך שרעקליך געווען. מ’האט געקענט זאגן, ארויס פון פרעה [Pharaoh], פון דעם עבד [eved: slave]. דער אייבערשטער האט ארויסגענומען פון מצרים, פון דעם זוהר, פון עולמות עליונים. אין עולמות עליונים איז דאך מצרים, איז דאך שר האומה [sar ha’umah: the angelic prince of the nation], און נביאים [nevi’im: prophets] האבן געזען די שר פון יואב און זיי האבן זיך מורא’דיג [moradik: fearfully] דערשראקן. דאס זענען זייער פייערדיגע זאכן, ס’איז זייער אן עכטע זאך. און ס’איז געשען אז מ’איז ארויסגעגאנגען פון דעם. דאס איז א גרויסע חידוש.

און וואס זאגט דער רמב”ם?

משה רבינו האט אונז אויסגעלערנט, אברהם אבינו [Avraham Avinu: Abraham our father] האט אונז אויסגעלערנט, מסביר געווען, געגעבן די תרי”ג מצוות [taryag mitzvos: 613 commandments] וואס זענען מקשר [mekasher: connect] אונז צו אים, געגעבן אסאך עצות [eitzos: advice/strategies], אסאך דרכים [drachim: ways] וויאזוי מ’זאל ארויסגיין פון דעם.

און וואס זאגט דער זוהר? אז נישט סתם, נאר ס’איז טאקע דאס געשען, די פועל יוצא [po’el yotzei: the resulting effect] איז דאס.

הלכה למעשה: די דרך עבודה פון קבלה איז די זעלבע ווי דער רמב”ם

הלכה למעשה [halachah lema’aseh: in practical terms], פרעגט אסאך מאל די דרך עבודה [derech avodah: path of service]… דאס איז אן אינטערעסאנטע זאך וואס איך זאג אונז דא. אסאך מאל זאגט מען למשל [lemoshal: for example], די חסיד’ישע [Chasidic] ספרים נעמען פון קבלה [Kabbalah] און זיי מאכן עס דרך עבודה. די דרך עבודה פון די קבלה קומט אויס צו זיין די זעלבע זאך וואס דער רמב”ם האט געזאגט.

דער רמב”ם איז נאר עבודה

דער רמב”ם איז דאך נאר עבודה, אבער ביי די רמב”ם עקזיסטירט נישט חוץ פון עבודה. ס’איז נישטא די מציאות. ער קערט נישט, ער איז נישט מדגיש די מציאות פון די עולם וואס טוישט זיך און אזוי ווייטער. ער איז נאר מדגיש די עבודה. א איד דארף אנערקענען אין די אין סוף [Ein Sof: the Infinite], וואס איז די כוונה [kavanah: intention] דערפון, אז ער איז מחויב [mechuyav: obligated] אין מציאות, די גאט וואס איז פאר אלעס. דאס זאגט דער רמב”ם. און דאס איז דאך עבודה, אנערקענען, יא? עבודה, מ’דארף דאס טון. אויב דו טוסט עס נישט, וויאזוי דו טוסט עס, און די סדר עבודה [seder avodah: order of service], דאס איז א גאנצע ענין [inyan: matter]. אבער דאס איז וואס ער מיינט.

די קבלה זאגט: ס’איז אויך מציאות

קומט די קבלה און זאגט ניין, ס’איז נישט נאר עבודה, ס’איז אויך מציאות, יא? ס’איז אויך א מעשה שהיה [ma’aseh shehayah: an event that occurred]. קוק אין די עולמות העליונים, ביי נאקולס, דו וועסט זען, דארט טוט זיך זאכן. ס’שטייט זיך על ידי [al yedei: through] עבודה, אבער ס’איז נישט נאר עבודה.

די חסידות גייט צוריק

קומען די חסיד’ישע ספרים און מ’גייט צוריק. זיי זאגן, וואס איז די חילוק וואס גייט פאר אין די עולמות העליונים? דו דארפסט עס טון, ס’דארף געשען ביי דיר, יא? און ס’קומט אויס אז וואס די חסיד’ישע ספרים זאגן פון די עבודה פון קבלה איז ממש די זעלבע זאך וואס דער רמב”ם זאגט. סך הכל [sach hakol: in sum], געבט עס צו, און איך מיין אז ס’איז וויכטיג פאר די חסידות דורות [Chasidus doros: Chasidic teachings through the generations] און פאר די זוהר אויך, און די מקובלים אליינס, און די וואס האבן געוואוסט די עבודה, צו ווייזן אז די עבודה איז דא אין דעם א מעשה.

סיפור יציאת מצרים: פארוואס מ’פארציילט א מעשה

אז די עבודה, סיפור יציאת מצרים [sippur Yetzias Mitzrayim: the story of the Exodus], ס’איז זייער אינטערעסאנט צו רעדן וועגן דעם, יא? סיפור יציאת מצרים איז דאך פשוט, מ’פארציילט א מעשה. יעדער האט ליב צו הערן מעשיות [ma’asiyos: stories]. ס’שטייט אין חסיד’ישע ספרים אז מ’ברענגט ארויס אמונה [emunah: faith] מיט די מעשיות, איך ווייס.

א מעשה איז א פשוט’ע עבודה

א מעשה איז דאך א פשוט’ע עבודה. עבודה איז זייער א שרעקעדיגע זאך צו רעדן וועגן. הגם [hagam: although] אז די אמת איז, רוב זאכן זענען עבודה, אבער מענטשן לעבן נישט אין די וועלט פון עבודה. ס’איז זייער א שווערע וועלט צו לעבן אין. דו דארפסט כסדר [keseder: constantly] טון, דו דארפסט כסדר טראכטן, דו דארפסט כסדר געדענקען, האלטן אין קאפ. ס’זעט אויס זייער שרעקעדיג.

פארצייל דאך א מעשה! דאס איז זייער אנדערש. דאס סאונדט זייער מער חיזוק [chizuk: encouragement]. אנשטאט זאגן, “מ’דארף, מ’איז מחויב, א איד, א מענטש בערך [be’erech: approximately]”. אבער א איד איז מחויב צו געדענקען גאט, נישט צו טראכטן, נישט צו פאקוסן אויף די שרי האומות, נישט צו פאקוסן אויף די מלאכים, נישט צו פאקוסן אויף די שרים, נישט צו פאקוסן אויף די סדרי הטבע [sidrei hateva: the natural order], נאר צו פאקוסן אויף גאט.

דאס איז די עבודה.

עבודה?

אה, דאס סאונדט…

וואס מען זאגט פסח ביינאכט

מען זאגט פאר מענטשן, מען זאגט, דאס וועלן מיר זאגן פסח [Pesach: Passover] ביינאכט. אפשר א חסידישע שיעור, דאס גייט מען זאגן א מאמר [ma’amar: Chasidic discourse], און פאר קינדער, דאס איז נישט. מען זאגט א מעשה.

וואס איז די מעשה? די מעשה זאלסטו אויך נאך די מקובלים זאגן.

די מעשה לויט די מקובלים

וואס איז די מעשה? זאלט איר וויסן אז ס’איז דא געווען אמאל א וועלט וואו מ’האט געדארפט גיין דורך די שרים. ס’איז געווען אמאל א וועלט וואו מ’איז געגאנגען אין מצרים, און מ’האט געוואלט גיין עפעס באקומען, עפעס א שפע [shefa: abundance/divine flow], עפעס אן אור [or: light], עפעס א…

אבער מ’האט געדארפט גיין צו שרו של מצרים, מ’האט געדארפט גיין צו פרעה, רעדן מיט אים. אזוי ווי משה רבינו, ער האט געוואלט ארויסגיין פון מצרים, וויאזוי איז ער געגאנגען? צו פרעה, ער האט געדארפט רעדן מיט אים. און צו רעדן מיט פרעה איז נישט קיין פשוט’ע זאך.

“בא אל פרעה” – די שווערקייט פון רעדן מיט פרעה

איר ווייסט, דער זוהר אין פרשת בא [Parshas Bo: the Torah portion “Come”] גייט אריין באריכות [be’arichus: at length] ובאורך גדול [uve’orech gadol: and at great length] אז משה רבינו האט געדארפט פארשטיין די גאנצע קליפה [kelipah: husk/shell of impurity] פון מצרים, ער האט געדארפט רעדן מיט מצרים, ער האט געדארפט רעדן מיט פרעה. און ס’איז זייער א שווערע זאך, “בא אל פרעה” [bo el Pharaoh: “come to Pharaoh”], זאגט דער זוהר, מ’דארף קומען אריין פונקטליך אין פרעה.

פארשטייט יעדער איינער צו מהלך די קליפה, וואס מ’האט גערעדט וועגן די עמלק ברכות [Amalek berachos: Amalek blessings] אין אן אנדערע קאנטעקסט. ס’איז זייער וויכטיג, און מ’דארף רעדן אין זייער שפראך, מ’דארף פארשטיין די דיפלאמאטיע, מ’דארף פארשטיין די פאליטיק פון מצרים, מ’דארף וויסן ווער איז ווער, מ’גייט און וואס. און ברוחניות [beruchnius: spiritually] וגשמיות [ugashmiyus: and physically] צוזאמען, דאס הייסט אז מ’איז תלוי אין מצרים, דאס איז די וועלט.

“הוציאנו ה’ אלקינו משם”

און אונז פארציילן דיר די מעשה, און ברוך השם [baruch Hashem: thank God], “הוציאנו ה’ אלקינו משם” [hotzi’anu Hashem Elokeinu misham: “Hashem our God took us out from there”]. דער אייבערשטער האט אונז ארויסגענומען פון דארט. און יעצט, אז א איד דארף עפעס, אידיאל, דארף ער נישט גיין צו קיינעם נישט, ער דארף נישט רעדן מיט פרעה, ער דארף נישט רעדן מיט קיינעם נישט, ער קען רעדן גלייך מיט גאט.

נו, ודאי [vadai: certainly], אונז זענען נאך אין גלות [galus: exile], “עתה עבדי” [atah avadai: “now My servants”], דאך א שווערע זאך, מיר דארפן נאך יא ארבעטן, און די וועלט איז געמאכט אזוי. אבער ברוחניות איז דאך אזוי, בתחילה [bischilah: at the outset] איז דאך אזוי, מ’דארף דאס געדענקען.

דאס איז א דבר המוסכם לויט אלע דריי וועגן

און איך וויל דאס ארויסברענגען, מדגיש זיין, אז דאס איז א דבר המוסכם [davar hamuskan: an agreed-upon matter] סיי על פי [sei al pi: whether according to] הרמב”ם, סיי על פי המקובלים, און סיי על פי החסידות. ס’איז א דבר המוסכם לויט אלע דריי וועגן וואס אונז לייגן דא אראפ אויפן טיש. דאס איז יעדער איינער מסכים [maskim: agrees], דאס איז א חידוש נפלא [chiddush nifla: a wondrous novel insight].

דאס איז א מעשה שהיה, מ’דארף עס פארציילן אלס א מעשה שהיה, ווייל נישט ווען קענען אונז נישט זיין מקבל [mekabel: receive/accept]. דאס איז א מעשה שהיה, אונז איז טאקע געשען א היסטאריע, א סדר [seder: order], א ליסט, און איך מיין אז ס’איז נאך נישט אינגאנצן געשען, מ’דארף נאך ארבעטן דערויף.

משה רבינו’ס שכנוע אין ספר דברים

שטייט א פסוק [pasuk: verse], און דער פסוק ציהט זיך אן אין וואס חנה [Chanah: Hannah] האט געזאגט, וואס משה רבינו פרובירט משכנע [mashkena: convince] זיין די מענטשן. ער לערנט דאך ספר דברים [Sefer Devarim: the Book of Deuteronomy], ספר דברים איז דאך, חז”ל [Chazal: our Sages of blessed memory] זאגן, א זיסע ספר אין א געוויסע זין. ספר דברים איז דאך משה רבינו זאגט זיין פשט [peshat: plain meaning] אויף וואס ס’איז געשען אין די ערשטע פיר ספרים, און ער רעדט דא וועגן יציאת מצרים, ער רעדט וועגן מתן תורה [matan Torah: the giving of the Torah].

“ועתה ישראל שמע”

און וואס זאגט ער? “ועתה ישראל שמע” [ve’atah Yisrael shema: “and now, Israel, listen”], הערטס אויס, הערטס מיך אויס, פליז, ער וויל דיר מסביר זיין, ער זאגט דיר סתם אזוי ווי ס’איז. לפי [lefi: according to] משה רבינו איז השגה [hasagah: comprehension], לפי משה רבינו איז דעת [da’as: knowledge], איז ער מסביר וואס ער וויל מ’זאל ארויסנעמען, וויאזוי ער וויל. און מ’זעט דאך טאקע אז ער לערנט זאכן, ער ענטפערט ארויס זאכן אביסל אן אנדערע וועג וויאזוי מ’האט זיי פארשטאנען פארדעם, ווייל ער האט פרובירט, משה רבינו האט פרובירט, די אידן, רוב ספר דברים האט זיך געמאכט פאר דעם, יא? משה רבינו האט פרובירט משכנע זיין די אידן זיי זאלן טון די מצוות אזוי ווי נישט דין עבודה זרה [avodah zarah: idolatry], אז זיי זאלן דוקא [davka: specifically] יא טון וואס מ’האט געהייסן, נישט דין עבודה זרה.

“כי מי גוי גדול אשר לו אלהים קרובים אליו”

און וואס איז ער מסביר? ער זאגט, קוקט אויס, ענק האבן א זאך, “חכמה ותבונה לעיני העמים” [chochmah usevunah le’einei ha’amim: “wisdom and understanding in the eyes of the nations”], קיין גוי [goy: nation] האט עס נישט. “כי מי גוי גדול אשר לו אלהים קרובים אליו כה’ אלהינו בכל קראנו אליו” [ki mi goy gadol asher lo Elokim kerovim eilav kaHashem Elokeinu bechol kore’einu eilav: “For what great nation has a God close to it like Hashem our God whenever we call to Him”]. ס’איז נישטא נאך א גוי, ס’איז נישטא נאך א פאלק וואס האט א גאט וואס איז אזוי נאנט צו אים אזויווי אונזער גאט איז נאנט צו אונז. דאס איז דער טייטש וואס ער זאגט, יא?

דאס הייסט, יעדער גוי האט א גאט, “כל העמים ילכו איש בשם אלהיו” [kol ha’amim yeilchu ish beshem Elokav: “all the nations will walk each in the name of its god”]. די מואבים [Moabites] דינען בעל [Ba’al], און די יונים [Yevanim: Greeks] דינען זעוס [Zeus], און די מצרים דינען אמון [Amun], און אזוי ווייטער, יעדער איינער דינט זיך זיין גאט. וואס הייסט דו האסט נישט קיין גאט? יעדער האט דאך א גאט.

דער יצר פון עבודה זרה

און נישט נאר דעם, מענטשן קענען דאך אזוי טראכטן, איך וויל שוין נישט מאכן א דרשה [derashah: sermon]. עבודה זרה האט א גרויסע יצר [yetzer: inclination]. וואס איז דער יצר פון עבודה זרה? דער יצר פון עבודה זרה איז עס איז נאנט, לכאורה [lechorah: seemingly]. בפשטות [bifshitus: simply], א נארמאלער מענטש פארשטייט דאך אז דער אידישער גאט, אונזער גאט, דער רמב”ם’ס גאט, אבער ס’איז דער אידישער גאט, דער גאט פון דער תורה, דער טראדיציאנאלער גאט, איז דער גאט וואס איז מורא’דיג [moradik: fearfully] ווייט.

“אלהי השמים ואת על הארץ” [Elokei hashamayim ve’es al ha’aretz: “God of the heavens and the earth”], ס’איז נישטא קיין דמות הגוף [demus haguf: physical form], ער האט נישט קיין גוף, ער איז נישט איינער וואס מ’קען אים מסביר זיין, ער האט נישט קיין גוף. אפילו ווען ער האט א מקדש [Mikdash: Temple], “ועשו לי מקדש ושכנתי בתוכם” [ve’asu li Mikdash veshachanti besocham: “And they shall make Me a sanctuary and I will dwell among them”], און מ’איז משיג [masig: comprehend] על מקדש, אפילו ווען מ’טוט א מצוה [mitzvah: commandment], דארף מען דאך אלץ געדענקען אז “אלה מלך אדיר משגיא” [Eleh Melech adir mashgia: “these are a mighty King who supervises”], די שכר [sachar: reward] פון די מצוות איז נאר מיט די כח [koach: power] פון אין סוף וואס האט געמאכט די מצוה, נישט אז חס ושלום [chas vesholom: God forbid] ער האט די מצוה, ער טוט עפעס אזוי.

איז ווי, ווי, אונז זענען נישט אזוי ווייט, וואלט געווען סאך בעסער. מ’זעט דאך אסאך אידן מיינען אזוי, ס’וואלט געווען סאך בעסער, מ’זאל זיין א גאט, און מ’זאל אים דינען א גאט, אדער מ’זאל אנקומען צו גאט לפחות.

גאָט איז נישט מוגבל אין קיין כלי – די חירות פון יציאת מצרים

המשך: די מצוות און צדיקים זענען נישט ערזאַץ פאַר גאָט

מ’דאַרף נישט איינגעבן, ווייל ס’איז געווען א סוגיא גוף. אפילו ווען ער האָט א מקדש, ועשו לי מקדש ושכנתי בתוכם [ועשו לי מקדש ושכנתי בתוכם: “און זיי זאָלן מיר מאַכן א מקדש און איך וועל וווינען צווישן זיי” – שמות כ”ה:ח], על מה שציוויתי על המקדש. אפילו ווען ער טוט א מצוה, דאַרף מען זיך אַלץ געדענקען אַז אשר קדשנו במצוותיו [אשר קדשנו במצוותיו: “וואָס האָט אונז געהייליגט מיט זיינע מצוות” – די ברכה-פאָרמולע], נאָר מיט די כח פון אין סוף וואָס האָט געמאַכט די מצוה. נישט אַז חס ושלום ער’ד די מצוה צו עפעס אַזוי.

און אַזוי ווייטער, מ’גייט צו א צדיק, צו עפעס א רבי, צו עפעס איינער וואָס ער זאָל זיין אַנשטאַט, והיו עיניך רואות את מוריך [והיו עיניך רואות את מוריך: “און דיינע אויגן וועלן זען דיין לערער” – ישעיהו ל’:כ], ער זאָל לענג זיין דער שליח פון גאָט, דער נציג פון גאָט.

עבודה זרה לויט דעם רמב”ם: דער אמת’דיגער גאָט איז “צו ווייט”

דאָס איז דאָך די גאַנצע עבודה זרה איז געבויט אויף די יסוד, לפחות ווי דער רמב”ם לייגט עס אַראָפּ, ס’איז געבויט אויף די יסוד. דער גאָט איז זייער ווייט, דער אמת’דיגער גאָט, דער גאָט אין סוף. מ’קען זיך אפילו נישט מצייר זיין, קוים וואָס ס’איז דאָ א ווארט, רוב מענטשן אפילו ווייסן נישט וויאַזוי מ’זאָגט זיי, מ’זאָגט זיי אַזאַ ווארט, אין סוף, א זאַך וואָס איז נישט מוגבל, א זאַך וואָס איז נישט איינגעגעבן, וואָס ווייסטו? איך ווייס נישט וואָס דאָס מיינט, איך האָב קיין מושג נישט, איך ווייס אפילו נישט וויאַזוי מ’טראַכט פון דעם. מ’קען זאָגן די ווערטער, מ’זאָגט די ווערטער, אני מאמין [אני מאמין: “איך גלייב” – דער אָנהייב פון די דרייצן עיקרים], אָבער ס’מיינט דאָך גאַרנישט צו מיר, ס’איז זייער שטער, ס’איז זייער ווייט, מורא’דיג ווייט, אַזוי טראַכטן רוב מענטשן.

דער פסוק’ס ענטפער: גאָט איז דווקא נאָענט

און דאָ שטייט א פסוק, משה רבינו זאָגט ניין, פּונקט פאַרקערט. דו ווייסט, אַלע געטער, אַלע פעלקער’ס געטער זענען ווייט פון זיי, דיין גאָט איז נאָנט, כי ה’ אלקינו בכל קראנו אליו [כי ה’ אלקינו בכל קראנו אליו: “ווארום ה’ אונזער גאָט איז ביי אונז אין אַלעס וואָס מיר רופן אים” – דברים ד’:ז]. ווי מ’רופט אים איז ער נאָנט. ודאָס איז דאָך די תורה, ככל התורה הזאת אשר אנכי נותן לפניכם היום [ככל התורה הזאת אשר אנכי נותן לפניכם היום: “ווי די גאַנצע תורה וואָס איך גיב פאַר אייך היינט” – דברים ד’:ח], דאָס דרייט זיך אַרום די נקודה פון נישט עבודה זרה, פון א גאָט וואָס איז נאָנט און נישט ווייט. מ’דאַרף דאָס אַרויסברענגען.

די קשיא: אפשר איז דער אידישער גאָט טאַקע ווייטער?

מען דאַרף דאָך פרעגן די קשיא, אפשר איז עס א גוטע קשיא, אפשר איז עס טאַקע סתם געזאָגט, אפשר איז עס א גוטע קשיא, א אידישע גאָט איז ווייטער פון די גוי’אישע גאָט.

אפילו היינט, אפילו מען קען זיין א קריסט, קען מען דאָך זען אַז זיין גאָט ליגט דאָרט אויפ’ן צלם, עס איז א זאַך וואָס מען קען זען, ס’איז דאָ שיינע אימעדזשערי, שיינע אַרט, ס’איז אַסאַך מער געשמאַק, ס’איז אַסאַך נענטער, מענטשן קענען רעלעיטן צו דעם, מענטשן זאָגן איך קען רעדן, א גאָט איז א מענטש, ער איז געוואָרן א מענטש, א מענטש פאַרשטיי איך, איך ווייס וואָס מיינט א מענטש, וואָס מיינט א גאָט ווייס איך נישט, איך קען רעדן צו דעם, ס’איז דאָך געוואַלדיג.

ענטפער א’: דער מוחשי’דיגער גאָט קען פאַרברענט ווערן

איי רבותי, וואָס זאָל מען זאָגן? וואָס זאָל מען זאָגן? ס’איז דאָ א פּראָבלעם, קודם לאָמיר מסביר זיין, פּרובירן מסביר צו זיין, אַז דער גאָט וואָס איז נאָנט, וויפיל ער איז נאָנט איז ער אויך ווייט, יא? פאַרוואָס איז ער נאָנט? אַזויווי איינער האָט געזאָגט, דיין גאָט קען מען פאַרברענען, יא?

מעשה’לע: דער חסיד וואָס טאַנצט ביים שריפה

ידוע, ס’איז דאָ א ווערטל, ס’איז געווען א איד, געוווינט נעבן זיין שכן דער גוי, דער איד, זיין הויז האָט זיך פאַרברענט, ס’איז געווען א צרה, די שטעטל האָט זיך פאַרברענט, ס’מאַכט זיך, די שטעטל האָט זיך פאַרברענט. דער גוי איז געווען צובראָכן, ער זעט וואָס דאָ פּאַסירט, זעט ער דער איד, א חסיד’ישער איד, ער טאַנצט, ער מאַכט א ריקודל, ער שרייט “מה טוב חלקנו” [מה טוב חלקנו: “ווי גוט איז אונזער חלק” – פון די דאַווענען]. איז מען געגאַנגען פרעגן פאַר די אידן, וואָס איז די טאַנצעריי? וואָס טאַנצט ער אַזוי? זיין הויז איז פאַרברענט, אפשר איז ער נעבעך משוגע געוואָרן? ס’מאַכט זיך אַמאָל, איינער האָט אַזאַ צרה, ער ווערט משוגע, אַמאָל זענען דאָ אַזעלכע מענטשן וואָס מיינען אַז זיי זענען מקבל יסורים באהבה [מקבל יסורים באהבה: אָננעמען ליידן מיט ליבע], ער איז משוגע געוואָרן, יוצא מדעתו [יוצא מדעתו: אַרויס פון זיין דעה, משוגע].

זאָגט ער, “ניין, קום איך וועל דיר פאַרענטפערן, קוק, איך האָב דאָ א שכן א גוי, ביי אים אין דערהיים איז דאָ א קליינע צלמ’ל, א קליינע געטשקעלע, איך ווייס וואָס, זיין געטשקעלע האָט זיך פאַרברענט, ער איז אויף עכטע צרות, זיין געטשקע איז פאַרברענט, ער האָט נישט צו וועמען צו רעדן. מיין גאָט איז נישט פאַרברענט, ס’איז גאַרנישט געשען צו אים, ער האָט זיך נישט געטוישט, קיין אונקי איז ער, אני ה’ לא שניתי [אני ה’ לא שניתי: “איך ה’ האָב זיך נישט געענדערט” – מלאכי ג’:ו], עד שלא נברא העולם, משנברא העולם [עד שלא נברא העולם, משנברא העולם: פאַר די וועלט איז געשאַפן געוואָרן, נאָכדעם וואָס די וועלט איז געשאַפן געוואָרן], דער זעלבער גאָט האָט פאַרברענט מיין הויז, אָבער מיין גאָט האָט זיך נישט פאַרברענט.” איז ער דאָך אַזוי פרייליך נעבעך, איינער אַז זיין גאָט האָט זיך פאַרברענט.

דער עיקר פּרינציפּ: א מוגבל’דיגער ציור מאַכט דעם גאָט מוגבל

איז דאָ איז דאָ א גרויסע מעלה נישט צו האָבן קיין מוחשי’דיגע גאָט, אַז ער קען נישט פאַרברענט ווערן, יא? ערשטע מעלה, ערשטע מעלה, פּשוט’ע זאַכן. און וואָס ער מיינט בעומק איז אַז וויפיל א מענטש האָט א ציור מוגבל פון א גאָט, איז א מענטש זיין גאָט איז מוגבל.

ענטפער ב’ (ראַדיקאַל): אפילו תורה-כלים קענען ווערן פסל ומסכה

אין עני וועג, אין עני וועג, יא, איך דאַרף זאָגן אין עני וועג, אין עני וועג, אפילו אויב דיין גאָט איז דער גאָט פון די תורה, איז אויך מורא’דיג מוגבל. ווען איך זאָג אַז מען קען נישט אַנקומען צו גאָט נאָר ווען מען לייגט תפילין, תפילין איז א געוויסע פסל ומסכה [פסל ומסכה: געשניצטע בילד און געגאָסענע בילד – טערמינען פאַר עבודה זרה].

דער פסוק: “פסל תמונת כל אשר צוך ה’ אלקיך”

ס’שטייט דאָך, איך האָב עס שוין געזאָגט אַסאַך מאָל, לאָמיר זען דאָ די פסוק, דאָ, יא, דאָס איז וואָס דער רבי האָט געזאָגט. ס’שטייט, “לא תעשון לכם אלילים ופסל ומצבה לא תקימו לכם ואבן משכית לא תתנו בארצכם להשתחוות עליה כי אני ה’ אלקיכם” [לא תעשון לכם אלילים ופסל ומצבה לא תקימו לכם ואבן משכית לא תתנו בארצכם להשתחוות עליה כי אני ה’ אלקיכם: “איר זאָלט נישט מאַכן פאַר אייך קיין געצן און געשניצטע בילד און שטיין-זייל זאָלט איר נישט אויפשטעלן פאַר אייך און א געמאָלענעם שטיין זאָלט איר נישט געבן אין אייער לאַנד זיך צו בוקן דערויף ווארום איך בין ה’ אייער גאָט” – ויקרא כ”ו:א]. אַזוי שטייט א פסוק. וואו שטייט די פסוק? יא, “פן תשכח את ברית ה’ אלקיך אשר כרת עמך ועשית לך פסל תמונת כל אשר צוך ה’ אלקיך” [פן תשכח את ברית ה’ אלקיך אשר כרת עמך ועשית לך פסל תמונת כל אשר צוך ה’ אלקיך: “פּאַס אויף אַז דו זאָלסט נישט פאַרגעסן דעם ברית פון ה’ דיין גאָט וואָס ער האָט געשלאָסן מיט דיר און מאַכן פאַר דיר א געשניצטע בילד, א תמונה פון אַלעס וואָס ה’ דיין גאָט האָט דיר באַפוילן” – דברים ד’:כג].

דער רבי’ס חידוש: נישט מאַכן קיין פסל פון די מצוות גופא

אה, דאָס איז וואָס דער רבי האָט געזאָגט. ס’איז א היטן אַז דו זאָלסט נישט מאַכן קיין פסל ותמונה פון די מצוות וואָס דער אייבערשטער האָט דיר געהייסן. דאָס איז דאָך די נקודה, ס’איז אַן אמת’ע נקודה, און וויפיל, ווי שטאַרק מ’קען דאָס, די סוף פון די פסוק, ווי ווייט מ’קען רעדן, איך קען פאַר דיר רעדן איינשטיין, דער אייבערשטער איז נישט קיין תמונה פון די תורה אויך נישט.

דער אידישער גאָט “גייט נישט א באָרד מיט פאות”

אויב איינער איז גאָט זעט נאָר אויס מ’דאַרף גיין א באָרד מיט פאות, דער אידישער גאָט גייט א באָרד מיט פאות, יא? איך וויל פרעגן אַן אַנדערע, וויאַזוי זעט אויס דער אידישער גאָט? א באָרד מיט פאות? ס’שטייט א פסוק, “כי צורם תלם שחת” [כי צורם תלם שחת: די פּשט’ע באַטייט איז נישט קלאָר אין דעם קאָנטעקסט]. יא, יא, דאָס איז דאָס עבודה זרה. דאָס איז ער מוגבל געווען.

באַלאַנס: ס’איז דאָ א וועג, אָבער גאָט ווערט נישט “סטאַק”

ס’איז אמת, אַנדערע זאָגן ס’איז אמת, ס’איז דאָ א וועג צו גאָט אין א געוויסע זין, און דאָס איז א שוועריקייט, און אין א געוויסע זין איז דאָס די אידישע וועג צו גאָט. אָבער דער אייבערשטער איז נישט סטאַק אין דעם, ער ווערט נישט סטאַק.

מ’שניידט אָפּ א איד די באָרד און פאות, ס’איז דאָך א גרויסע זאַך. מ’שניידט אָפּ א איד די באָרד און פאות, און מ’גייט אים ליידער, איך ווייס ווי, ס’געשעט א צרה צו אַלע מיני דברים רעים וואָס מ’וויל נישט דערמאָנען, און מ’שניידט אָפּ א איד די באָרד און פאות, אָדער סתם, ס’האָט זיך אָפּגעשניטן די באָרד און פאות, איז ער נישט געוואָרן ווייניגער איד, ער איז נישט געוואָרן ווייניגער קרוב אליו [קרוב אליו: נאָענט צו אים]. דורך די גאַנצע זאַך, “ה’ קרוב לכל קוראיו” [ה’ קרוב לכל קוראיו: “ה’ איז נאָענט צו אַלע וואָס רופן אים” – תהלים קמ”ה:יח].

קיין אויסערלעכע זאַך איז נישט דער מחלק

ווי מ’זאָגט, “בכל קוראי אליו” מיינט מיט א באָרד, אָן א באָרד. מיט געהיטן שבת, אָן געהיטן שבת, מיט געהאַט ארץ ישראל, אָן געהאַט ארץ ישראל, מיט א בית המקדש, אָן א בית המקדש, מיט פסח, אָן פסח, מיט מצה, אָן מצה, וואָס איז די טייטש? ס’איז נישט קיין “כלל לא קראנו אליו” [כלל לא קראנו אליו: בכלל נישט גערופן אים], ס’איז “בכל קראנו אליו” ווען מ’טוט עס אויף די ריכטיגע וועג, מיט א גאַרטל, מיט א פאות, מיט א באַקעטשע. דאָס איז נישט קיין מחלק אין אליו.

דער עיקר מעלה: א “גאָט נפשי” – אַ גוטער מענטש

איין זאַך וואָס קומט מיר יא פאַר, א פּאַר ענינים, א פּאַר זאַכן, ס’איז דאָ reasons פאַר דעם, מיר זענען נישט קעגן דעם. אָבער די ערשטע מעלה פון אַזאַ סאָרט גאָט, א גאָט נפשי, איז א גוטער מענטש. איך מיין אַז דאָס איז ממש… איך האָב גערעדט א מפריד מיט מיין חבר יוסף, ס’איז ממש חיות. דאָס איז די ערשטע, די עיקר זאַך.

יציאת מצרים: באַפרייאונג פון מוגבל’דיגע געטליכקייט

און דאָ גייען מיר צוריק צו משפיע זיין די מקובלים און די פילאָסאָפן און די חסידים, אַלע קומען אָן צו דעם. מ’דאַרף אַרויסנעמען גאָט. ס’שטייט דאָך “ויוציאו גוי מקרב גוי” [ויוציאו גוי מקרב גוי: “און ער האָט אַרויסגענומען א פאָלק פון צווישן א פאָלק” – דברים ד’:לד], יא? אַרויסגענומען גוי מקרב גוי פון מצרים. וואָס מיינט “ויוציאו גוי מקרב גוי” פון מצרים?

מצרים: די מערסט מסודר’דיגע עבודה זרה

מצרים איז געווען א משונה’דיגע, ס’איז טאַקע אמת היסטאָריש, א משונה’דיגע מסודר’דיגע פּלאַץ. אין מצרים האָט יעדער געוואוסט פּונקטליך וועלכע גאָט. ס’איז געווען א גאָט פון רפואה, איך האָב שוין פאַרגעסן זיין נאָמען, ס’שטייט, מ’האָט געלערנט עבודה זרה וואָס ער רופט אים. יא, יוסף האָט געהאַט צו טון מיט דאָקטוירים אין מצרים, יא? ס’איז געווען חניטים [חניטים: באַלזאַמירער], בכלל דאָקטוירים. און זיי האָבן געהאַט א געוויסע געטשקע, א געוויסע מקדש, א געוויסע פּלאַץ וואו מ’האָט געדאַרפט גיין. אויב דו האָסט געדאַרפט א רפואה, האָסטו געמוזט גיין צו יענע פּלאַץ, צו יענע כהנים וואָס האָבן מקובל געווען איש מפי איש [איש מפי איש: איינער פון דעם צווייטן’ס מויל – א טראַדיציע] וועלכע סגולות מ’דאַרף טון, און וועלכע תפילות מ’דאַרף זאָגן, און וועלכע רפואות מ’דאַרף זאָגן. און זיי זענען געגאַנגען, געגאַנגען מיט זייער סדר. דאָס זענען מיר מצרים.

זיי זענען געווען גרויסע דאָקטוירים אין די גאַנצע וועלט, אין די ancient וועלט. ווען מ’האָט געדאַרפט א דאָקטאָר, האָט מען געשיקט אויף מצרים. זיי זענען געווען מפורסם. חכמת מצרים איז געווען מפורסם, די גרעסטע ציוויליזאַציע, די אַלטע ציוויליזאַציע וואָס מ’ווייסט פון. זיי האָבן געהאַט חכמות און סדרים און געטשקעס, אַלעס איז געווען מורא’דיג מסודר.

יציאת מצרים = אַרויסגיין פון דער “סופּער-פּאַוער”

און דער אייבערשטער האָט אונז אַרויסגענומען פון דאָרט, און ס’איז געווען יציאת מצרים. און ס’איז זייער אינטערעסאַנט, איך האָב שוין דאָך אַזאַ זאַך געזאָגט דרך אגב, אפשר וועל איך צוריקקומען צו דעם אויפן סדר. ס’איז זייער אינטערעסאַנט אַז אין יציאת מצרים, אונז, אַסאַך מאָל פרעגט מען, וואָס זענען די אידן געווען אין מצרים? מצרים, מצרים איז א שלעכטע פּלאַץ. פאַרוואָס איז עס געווען א שלעכטע פּלאַץ פאַר זיי? קודם כל, איז געווען א… און פאַרוואָס מצרים? פרעגט מען אַסאַך מאָל, א קשיא וואָס מ’פרעגט, פאַרוואָס מצרים?

דער קנעכט פון דיר, וועגן דעם, וועגן יענץ. מצרים איז געווען די מערסט פאַרגעשריטענע לאַנד, די מערסט פאַרגעשריטענע ציוויליזאַציע וואָס די וועלט האָט געזען ביז יענע צייטן. ס’איז געווען אַזוי ווי… יציאת מצרים איז אַזוי ווי אַרויסגיין פון אַמעריקע היינט, יא? פּחות. נישט נאָר מצד הרע אַז אַמעריקע וועט זיין זייער שווער אַרויסצוקעמפן מצרים, טאַקע ווייל זיי זענען געווען א סופּער פּאַוער און די אַלע זאַכן, אָבער זיי זענען אויך געווען די מערסטע פאַרגעשריטן. אונז זענען אַרויס פון דאָרט צום מדבר, אונז צילן צו ערגעץ נישט. דאָס איז אַזוי ווי איינער אַנטלויפט פון אַמעריקע און גייט אין אַפגאַניסטאַן אין די בערג דאָרט. דאָס איז וואָס יציאת מצרים האָט אויסגעזען. נישט בחנם האָבן די אידן קאָמפּלעינט צו משה רבינו אַז אין מצרים איז געווען בעסער, ס’איז געווען בעסערע פיש דאָרט.

דער טעאָלאָגישער עומק פון יציאת מצרים

און וואָס ער מיינט בעומק, אויב מען טראַכט אַרויין אין די עומק דערפון, וואָס ער מיינט אין די מיסטיק און די פּאָליטיק דערפון, די טעאָלאָגיע דערפון מיינט עס, אַז אונזער מעשה פון יציאת מצרים איז אַז אונז ווילן נישט הערן פון די אַלע שיינע תורות, אונז ווילן נישט האָבן די אַלע מענטשן מיט סטראָוקעס, די כהנים פון מצרים מיט גאַרטלעך, וואָס ווייסן פּונקטליך וויפיל אַזייגער מ’דאַרף אויפוועקן די ריכטיגע גאָט נאָכדעם וואָס ער האָט געהאַט זיין נעפּ כדי צו באַקומען א רפואה.

“אני ה’ רופאך” – דירעקטער צוגאַנג צו גאָט

און וואָס זאָגט דער אייבערשטער ווען מ’קומט אַרויס פון מצרים? “אִם שָׁמוֹעַ תִּשְׁמַע לְקוֹל ה’ אֱלֹהֶיךָ וְהַיָּשָׁר בְּעֵינָיו תַּעֲשֶׂה וְהַאֲזַנְתָּ לְמִצְוֹתָיו וְשָׁמַרְתָּ כָּל חֻקָּיו כָּל הַמַּחֲלָה אֲשֶׁר שַׂמְתִּי בְמִצְרַיִם לֹא אָשִׂים עָלֶיךָ כִּי אֲנִי ה’ רֹפְאֶךָ” [אִם שָׁמוֹעַ תִּשְׁמַע לְקוֹל ה’ אֱלֹהֶיךָ וְהַיָּשָׁר בְּעֵינָיו תַּעֲשֶׂה וְהַאֲזַנְתָּ לְמִצְוֹתָיו וְשָׁמַרְתָּ כָּל חֻקָּיו כָּל הַמַּחֲלָה אֲשֶׁר שַׂמְתִּי בְמִצְרַיִם לֹא אָשִׂים עָלֶיךָ כִּי אֲנִי ה’ רֹפְאֶךָ: “אויב דו וועסט הערן צו דער שטימע פון ה’ דיין גאָט און דאָס ריכטיגע אין זיינע אויגן וועסטו טון און וועסט אָפּהערן צו זיינע מצוות און היטן אַלע זיינע חוקים, אַלע די קראַנקהייטן וואָס איך האָב געלייגט אין מצרים וועל איך נישט לייגן אויף דיר ווארום איך בין ה’ דיין דאָקטאָר” – שמות ט”ו:כו]. איך וועל זיין דיין דאָקטאָר. ס’איז נישט גיין צו דער מצרי’שער דאָקטאָר. איך זאָג נישט אַז מ’דאַרף גיין צו א דאָקטאָר אָדער נישט, אָבער ס’איז נישט גיין צו דער מצרי’שער דאָקטאָר. ס’איז ווידער א גאַנצע סייענס, ווי דאָס איז אין מדבר. ווי לאַנג א מענטש איז “הַיָּשָׁר בְּעֵינָיו תַּעֲשֶׂה וְהַאֲזַנְתָּ לְמִצְוֹתָיו”, איז דאָ “אֲנִי ה’ רֹפְאֶךָ”.

חירות שאין לה קצבה – דער נאָך-נישט-דערגרייכטער אידעאַל

און איך זאָג נישט למעשה, איך זאָג אָבער די געדאַנק דאָ. די געדאַנק איז דאָך א מין חירות שאין לה קצבה [חירות שאין לה קצבה: א פרייהייט אָן גרענעצן]. און איך מיין אַז עד היום הזה זענען מיר נאָך נישט משיג געווען. מ’דאַרף טרינקען פיר כוסות וויין, מ’דאַרף אַריינגיין אין די עולם החירות, דרך החירות. מיר זענען נאָך עד היום הזה נישט משיג געווען די חירות פון מצרים, די חירות פון אַרויסנעמען גוי מקרב גוי, די חירות פון געטליכקייט, די חירות פון פאַרשטיין אַז מ’קען.

דער עיקר חידוש: מ’קען – נישט נאָר מ’דאַרף

אַז מ’קען, דאָס איז די עיקר זאַך, נישט אַז מ’דאַרף. דאָס איז די חוב, דאָס איז די חוב פון די מעשה. וואָס איז געשען טאַקע אין די וועלט עפּעס, אַז מ’קען. ביז ער האָט קיינער נישט געגלייבט, און עד היום הזה גלייבן נישט מענטשן. מענטשן זענען זיכער אַז מ’דאַרף, כדי אָנצוקומען צו גאָט, דאַרף מען… ס’איז א גופה, מ’דאַרף לערנען גאַנץ ש”ס, מ’דאַרף טון אַהין, מ’דאַרף טון אַהער, מ’דאַרף גיין סטעפּס, ס’איז דאָ סדר המדרגות [סדר המדרגות: אָרדענונג פון די מדריגות], מ’דאַרף זיין א גרויסער בעל השגה, מ’דאַרף זיין א גרויסער דאָס, מ’דאַרף טון אַלע מיני זאַכן, קענסטו אָנקומען צו רעדן צו גאָט. משה רבינו, זיין גאַנצע מעסעדזש, זיין גאַנצע לעבן,

דער פשטות פון דביקות: “בכל קראנו אליו”

די שווערסטע זאך צו גלייבן

איך האב אמאל געהערט פון א גרויסן איד, א גרויסע בעל השגה [ba’al hasagah: someone with deep understanding/spiritual attainment], ער זאגט די שווערסטע זאך פאר מענטשן צו גלייבן איז אז וואס מ’טוט איז גוט, און וויאזוי מ’טוט איז גוט. כל זמן רחמנא ליבא בעי [kol zman rachmana liba ba’ei: as long as the Merciful One desires the heart]. און אז מ’קען, מ’קען, מ’קען.

מ’דארף נישט גיין צו די ריכטיגע קבר, מ’דארף נישט מאכן א סגולה [segulah: spiritual remedy/practice] די ניינטע טאג פון די ניינטע חודש פון די ניינטע יאר, מ’דארף נישט שיקן געלט צו די ריכטיגע מוסד [institution], מ’דארף נישט גארנישט. בכל קראי אליו [bechol kor’av eilav: whenever we call to Him]. סטרעיט [straight].

פארוואס סטרעיט? ווייל דער גאט וואס אונז דינען, וואס אונז רופן אים אלקי ישראל [Elokei Yisrael: God of Israel], איך האב מורא אז דאס איז אליין א זאך וואס ס’איז שווער צו משיג זיין בכלל [to comprehend at all].

דער חידוש נפלא: דער אידישער גאט איז נישט קיין שר

איך גיי שוין אריין אין רעדן דרך הסוד [derech hasod: in the mystical/esoteric way], וואס וועט דאס רעדן די שווערקייט פון דעם. אבער די דעה אז דער אידישער גאט איז נישט קיין איינע פון די שרים [sarim: celestial princes/angelic powers], דאס איז א חידוש נפלא [chiddush nifla: wondrous innovation].

דו זאגסט אז דער אידישער גאט איז דער שר, א געוויסע לבוש [levush: garment/manifestation], א געוויסע צורה פון געטליכקייט, וואס דער האט אונז ליב, ער רעדט אויף אידיש, ער רעדט אויף לשון הקודש [lashon hakodesh: the holy tongue, Hebrew], ס’איז געוואלדיג.

ניין, ניין. דער אידישער גאט רעדט נישט קיין איין שפראך. דער אידישער גאט איז נישט לא זכר ולא נקבה [lo zachar velo nekevah: neither male nor female], ולא שחור ולא לבן [velo shachor velo lavan: neither black nor white], ולא אדום ולא צהוב [velo adom velo tzahov: neither red nor yellow], ואין לו פנים ולא שינה ולא מנוחה ולא יגיעה ולא כעס ולא אהבה [ve’ein lo panim velo sheinah velo menuchah velo yegi’ah velo ka’as velo ahavah: and He has no face, no sleep, no rest, no weariness, no anger, no love], גארנישט.

און גארנישט הייסט איבעראל. ער איז דער זעלבער גאט אזוי ווי ער איז. אזוי ווי ער איז דא, אזוי ווי ער איז דארט, אזוי ווי ער איז אין מצרים, אזוי ווי ער איז אין ארץ ישראל [Eretz Yisrael: the Land of Israel], אזוי ווי ער איז אלעמאל דאס זעלבע. בכל קראי אליו.

דאס האט קיינער נישט, קיינער איז נישט איינגעפאלן די השגה [hasagah: understanding/comprehension], די מדריגה [madreigah: spiritual level] איז קיינעם נישט איינגעפאלן.

משה רבינו’ס אויפטו

און דאס האט משה רבינו [Moshe Rabbeinu: Moses our teacher] אויפגעטון. משה רבינו איז עס איינגעפאלן. משה רבינו איז געקומען זאגן פאר די אידן אין מצרים, אז דו ווייסט אז גאט איז דא אזוי ווי ער איז איבעראל, און ער דארף נישט גארנישט פון דיר. ער דארף נאר דאס. דאס איז די גאנצע מעשה.

און דו דארפסט נישט מורא האבן פון די אלהי מצרים [elohei Mitzrayim: the gods of Egypt], דו דארפסט נישט מורא האבן פון די אלע מעשיות, דו דארפסט נאר מורא האבן פון גאט. “כי אם ליראה את ה’ אלקיך וללכת בכל דרכיו ולדבקה בו” [ki im leyir’ah et Hashem Elokecha velalechet bechol derachav uledavkah bo: but only to fear Hashem your God and to walk in all His ways and to cleave to Him]. דאס איז די גאנצע זאך.

בטחון איז א פשוט’ע זאך

ס’איז פשוט. ס’איז פשוט, בטחון [bitachon: trust/faith] איז א פשוט’ע זאך, נאר מ’טוט עס נישט ווייל ס’איז צו פשוט. אזוי ווי אונז רעדן אלעמאל. און דאס איז צוריק צו ווי אונז זענען, דאס איז די חלק עבודה [chelek avodah: part of the spiritual work] וואס איך זאג איז בדרך סיפור [bederech sippur: by way of story/narrative], אז ס’איז טאקע זייער שווער. ס’איז זייער שווער, און ווי איך זאג, אויב מ’טראכט אריין וועגן די נקודה [nekudah: point/essence], מיינט עס אז מ’איז שוין מצליח געווען [matzliach: successful].

יציאת מצרים בכל דור ודור

ס’איז “בכל דור ודור חייב אדם לראות את עצמו כאילו הוא יצא ממצרים” [bechol dor vador chayav adam lir’ot et atzmo ke’ilu hu yatza miMitzrayim: in every generation a person is obligated to see himself as if he personally left Egypt]. מ’דארף טאקע פרובירן ארויסצוגיין פון מצרים, פרובירן צו גלייבן אז גאט איז ווי מ’וויל אז ער זאל זיין. אז גאט איז איבעראל, אז גאט איז “בכל קראינו אליו”. ווי מ’וועט אים רופן וועט ער קומען. ס’איז נישט קיין חילוק [chiluk: difference] אין וועלכע שטעטל מ’גייט, ס’איז נישט קיין חילוק גארנישט.

קיינער אנדערש איז נישט אזוי. מ’דארף געדענקען, “אני ולא מלאך, אני ולא שרף” [ani velo malach, ani velo saraf: I and not an angel, I and not a seraph]. קיינער אנדערש איז נישט אזוי. נישט אונז קענען נישט זיין אזוי, ווייל מיר זענען דאך נבראים [nivra’im: created beings], מיר זענען דאך בעלי גבול [ba’alei gevul: limited/bounded]. קיינער איז נישט אזוי, די גרעסטע צדיק איז נישט אזוי. די גרעסטע צדיק איז נישט אזוי, קיינער איז נישט אזוי.

אפילו די גרעסטע צדיקים האבן באגרענעצונגען

מ’גייט צום דאקטאר, מ’גייט אין ישיבה, מ’לערנט תורה, מ’דארף גיין מיט א געוויסע סדר. ס’איז נישט “ה’ אלקינו בכל קראינו אליו” [Hashem Elokeinu bechol kor’einu eilav: Hashem our God whenever we call to Him]. ס’איז מיט א… דו גייסט צו א 6XL קאפל, מיט א 4XL קאפל קומסטו נישט אן.

און אפילו מיט א גרויסן צדיק, א גרויסער צדיק, א מענטש איז באמת, וואס גרעסער א צדיק א מענטש איז, איז ער אביסל ברייטער, אקעי, אביסל ברייטער, אביסל. נישט ממש, א 4XL קאפל קען אויך קומען, אקעי. אבער אן א קאפל אינגאנצן פאלט אים בכלל נישט איין. און אפילו ער איז אן א קאפל אינגאנצן, אבער אן א העמד אינגאנצן פאלט אים נישט איין. קיינעם פאלט נישט איין.

א ריזיגער צדיק, א ריזיגער צדיק, ער איז אזא גוטער צדיק, אזא גרויסער, ער קען פארנעמען אפילו א איד א ליטוואק, וואו, וואו. אפילו א מזרחי’סט [Mizrachi: Middle Eastern/Sephardic Jew] קען ער פארנעמען, ממש א צדיק. אפילו א גוי קען ער פארנעמען. און וואס איז מיט אן בורטשקע? און וואס איז מיט א שטיקל האלץ? נאר אפילו יא זענען דאך אלץ דא מוגבלות [mugbalut: limitations] צו זען אז ס’גייט נישט אלעמאל. נישט אויף אזא זאך. און ס’איז אמת.

דער מלאך מיכאל קעגן דער אייבערשטער

אויב דו ווילסט, דער מלאך מיכאל [Malach Michael: the angel Michael] קען נישט פארנעמען אלעס. דער מלאך מיכאל דארף מען האבן דרך הרמז [derech haremez: through hints/allusions]. מ’דארף גיין, ס’דא א געוויסע מהלך [mahalach: approach/method] וויאזוי מ’רעדט מיט’ן מלאך מיכאל. מ’דארף זיין א גרויסער מקובל [mekubal: Kabbalist], און לערנען אלע קבלה ספרים [Kabbalah sefarim: Kabbalistic books] פונקטליך וועלכע שם [shem: Divine name], און ס’שטייט אין די קבלה ספרים, יא, ווער ס’מאכט א טעות, ס’איז קבלה מעשית [Kabbalah ma’asit: practical Kabbalah], דו ווילסט מאכן עליות נשמה [aliyot neshamah: soul ascents], עליות העולמות [aliyot ha’olamot: ascents through the spiritual worlds], און דו זאגסט איין שם ראנג [wrong], ווארפט ער דיך ארויס. דו לאזט נישט אנקומען ריכטיג. דו זאגסט ריכטיג, דו מאכסט א מיסטעיק, יא. מאכסט א מיסטעיק, רעדסטו שוין יעצט נישט מיט’ן מלאך מיכאל, יעצט רעדסטו מיט’ן ס”מ [Samael: the Satan/accusing angel], איך ווייס מיט וועמען דו רעדסט. ס’גייט נישט אזוי.

דער אייבערשטער קערט נישט. דער אייבערשטער זאגט “ודגלו עלי אהבה” [vedeglo alai ahavah: and His banner over me is love], ער זאגט סתם טעותים [te’utim: mistakes], אויך גוט. ס’שטייט, ס’איז געווען איינער וואס האט געזאגט “ואהבת” “ואיבת” [ve’ahavta/ve’eivat: “and you shall love”/”and you shall hate”], דער אייבערשטער גייט מיר נישט אן ער זאגט “ואיבת”, ס’מיינט פארקערט. ער ווייסט דאך נישט, ער מיינט דאך גוט, ער מיינט דאך אז ער האט ליב. ס’איז דאך גוט, “ודגלו עלי אהבה”, איך לייען עס ווי קלי [kelai: my vessel/instrument], קלי זאגט אהבה.

נאר דער אייבערשטער קען דאס טון. קיינער קען נישט דאס טון, און מ’זאל נישט עקספעקטן פון קיינעם אנדערש דאס צו טון.

פארוואס קיינער קען נישט פארשטיין ווי גאט פארשטייט

אזויווי די ספרים זאגן, א מלאך האט נישט קיין גוף אין מצרים. א מלאך קען נישט דאס פארשטיין, ס’איז נישט מעגליך. מ’קען אים טענה’ן [ta’anah: argue/question], פארוואס משה רבינו, פארוואס דער גרעסטער צדיק, פארוואס דער אריז”ל [the Ari z”l: Rabbi Isaac Luria, the great 16th century Kabbalist], פארוואס האט ער דאס נישט פארשטאנען? ווייל ער קען נישט.

ס’איז נישטא קיין שום צדיק וואס פארשטייט גאט אזויווי גאט פארשטייט א ליידיגער. ס’איז נישטא. ער איז קיין גאט נישט, ער איז נישט קיין גאט, ער איז א צדיק, ער איז א מענטש. אפילו א מלאך פארשטייט נישט. פילע זאכן וואס זענען גרעסער פון מלאכים פארשטייען נישט, יא, פילע ספירות [sefirot: Divine emanations] אין עולם האצילות [Olam HaAtzilut: the World of Emanation] פארשטייען נישט.

זיי האבן א סדר, ס’איז דא א כלל [kelal: rule/principle], איך בין ספירת החסד [sefirat hachesed: the emanation of Kindness], א ביסל פארשטייט ער, ער האט שכל [seichel: intellect], אלעס, ס’איז אסאך מער ווי אונז פארשטייען, אסאך מער ווי מלאכים פארשטייען, אסאך מער ווי צדיקים פארשטייען, אבער ס’איז נישט וואס גאט פארשטייט. נישט מעגליך. מ’קען נישט עקספעקטן אז קיינער זאל פארשטיין אזויווי גאט פארשטייט, קיינער זאל זיין אזויווי גאט איז.

משה רבינו’ס תורה: דירעקטער צוגאנג צו גאט

און משה רבינו’ס תורה איז אז אידן קענען פארשטיין, קענען פונה זיין [poneh: turn/direct oneself] צו גאט כמו שהיא [kemo shehi: as He is], כמו שהיא. נישט מיט די ריכטיגע שם, נישט מיט די ריכטיגע מהלך, נישט מיט די ריכטיגע לבוש, נישט מיט די ריכטיגע מצוה, ס’איז גארנישט. “בכל קראינו אליו”.

איך ווייס נישט אויב מ’האט שוין געטראפן די תירוץ [teiretz: answer/resolution] וויאזוי ס’איז טאקע מעגליך? איך ווייס נישט. איך ווייס נישט אויב פילאזאפיש, טעארעטיש, על פי קבלה [al pi Kabbalah: according to Kabbalah], איך ווייס נישט אויב מ’האט אויסגעפינען וויאזוי דאס איז מעגליך. אבער דאס האט משה רבינו געוואלט אונז אויסלערנען. און דאס איז די חירות [cherut: freedom]. דאס איז טייטש חירות. יעצט ביסטו משוחרר [meshuchrар: liberated] פון אלעס. דו דארפסט נישט גארנישט. קענסט האבן חירות, און דו דארפסט נישט קיין שום תנאים [tena’im: conditions].

אונז גלייבן נישט דאס

אונז גלייבן נישט, אונז גלייבן נישט דאס. אונז גלייבן נישט דאס. אפילו די ברסלב’ער [Breslov Chasidim] גלייבן עס נישט. און מ’האט אונז געגעבן צו גלייבן. מ’מעג. מ’מעג. דאס איז די גאנצע זאך. נישט נעמען רשות [reshut: permission].

דביקות איז נישט נאך א חיוב

די מענטשן מיינען, ווען מ’זאגט ער רעדט וועגן דביקות [devekut: cleaving/attachment to God], ער רעדט מיר פון נאך א חיוב [chiyuv: obligation]. אה, נישט גענוג אז איך דארף קויפן מצות פאר הונדערט און דרייסיג דאלער א פונט, איך דארף נאך האבן דביקות אויך. אקעי, פליז [please], קענסטו נישט מאכן גרינגער מיין לעבן?

ניין, ניין, איך זאג עפעס אנדערש. נישט מ’דארף מצות כדי צו האבן דביקות. נישט מ’דארף. מ’קען אזוי ווי ס’איז. מ’קען. ס’איז גאנץ גוט. ס’איז גרינג. “בכל קראנו אליו”. ס’איז ווי גרינג ס’קען נאר זיין, און נאך אסאך גרינגער. מ’מעג. ס’איז מותר. ס’איז מותר צו האבן דביקות.

איך מיין אז מ’דארף נישט זאגן קיין דרשות [derashot: sermons] אז מ’איז מחויב צו האבן דביקות. ס’איז מותר. ס’איז מותר צו האבן דביקות. ס’איז מותר צו האבן די אמונה אין אין סוף כמות שהוא [Ein Sof kemot shehu: the Infinite as He is], אין גאט כמות שהוא. ס’איז נישט קיין פשוט’ע זאך.

פלוטינוס און די דביקות

ער זאגט, ס’איז געווען א גרויסער פילאסאף, פלוטינוס [Plotinus: the Neoplatonic philosopher]. פלוטינוס האט פארשטאנען די ענין אביסל, און זיין תלמיד [talmid: student] שרייבט זיינע תולדות [toldot: biography], און ער זאגט אז ער האט גערעדט אסאך מאל, ער האט געמיינט אז וועגן דעם, אז ס’איז דא אסאך מדריגות, ס’איז דא דער וואס ער רופט די “וואן” [the One], די איין גאט, די אחד [echad: One] וואס איז למעלה מכל המדריגות [lema’alah mikol hamadreigot: above all levels], און צו אים דארף א מענטש שואף זיין [sho’ef: strive], זיך מחבר צו זיין [mechaber: connect], און זיין דבוק [davuk: cleaving].

זאגט ער אז ער האט געקענט דער רבי, ער מיינט אז פיר מאל, פיר מאל אין זיין גאנצן לעבן האט ער זוכה געווען [zocheh: merited] צו די דביקות, צו פארשטיין און אנגערירט די גאט, די איין גאט. אזוי אז דאס איז, מ’זאגט דאך אין חז”ל [Chazal: our Sages of blessed memory], אז ס’איז נישט קיין פשוט’ע זאך.

“לא תהיה משכלה ועקרה” – אונזער אנהייב

אבער די אידישקייט פון משה רבינו, די יסוד [yesod: foundation] פון די תורה, “לא תהיה משכלה ועקרה” [lo tiheyeh mashkelah va’akarah: there shall not be one who miscarries or is barren], “לא תהיה משכלה ועקרה” מיינט אז פון דא הייבן מיר אן. עס דארף אזוי זיין! א איד הייבט אן פון דארט ווי ער האט יענע פלאטינוס [Plotinus] האט צוגעזען יענעם פיר מאל אין זיין לעבן. אוודאי, צו יעדער איד איז עס בפנימיות [bifnimiyut: internally/inwardly]. איז עס אויך דא, שוין, אוודאי איז דאס א שמועס.

אבער דאס איז דער מעסעדזש, דאס איז דער מעסעדזש צו אידן צו זאגן אז מ’קען, אז מ’קען, אז מ’דארף נישט רעדן קיין שום מלאכים, מ’דארף נישט וויסן קיין איין אות קבלה, מ’דארף נישט וויסן קיין איין אות פילאסאפיע. אפשר צו פארשטיין פון וואס מ’רעדט דארף מען לערנען די אלע זאכן, אבער בעצם צו ארבעטן דארף מען נישט וויסן גארנישט. מ’דארף נישט וויסן קיין חסידות, מ’דארף נישט גארנישט וויסן. בכל קראנו אליו.

“כי תשא עיניך השמימה” – ווען מ’ווערט נדחה

און אויב א איד האט געמאכט א טעות, ער האט געמיינט אז מ’קוקט, כי תשא עיניך השמימה [ki tisa einecha hashamaimah: when you lift your eyes to the heavens] – ס’איז דא א פסוק וואס איז אינטערעסאנט ווי בכל קראנו אליו – כי תשא עיניך השמימה וראית את השמש ואת הירח ואת הכוכבים כל צבא השמים [ure’ita et hashemesh ve’et hayare’ach ve’et hakochavim kol tzeva hashamayim: and you see the sun and the moon and the stars, all the host of heaven], א גאנצע שיינע פיקטשער [picture], כי תשא עיניך השמימה וראית – שוין, ס’איז דאך א רעכט, קוקסט ארויף.

פריער האבן מיר געזאגט אז מ’דארף נישט ארויפקוקן. בכל קראנו אליו דארף מען נישט ארויפקוקן, מ’דארף אראפקוקן, מ’דארף אין טיפן תהום [tehom: abyss] אריין, אין שאול תחתיות [she’ol tachtiyot: the lowest depths], עס ארבעט פונקט אזוי. פארוואס דארף מען שוין יא ארויפקוקן? שטייט טאקע פן תשא עיניך השמימה [pen tisa: lest you lift], מ’דארף נישט. ס’ארבעט פונקט אזוי געטון דעם. אונז דארפן פנים זיין [panim: face/direction] אין די דרך התפילה [derech hatefilah: way of prayer], דרך העבודה [derech ha’avodah: way of service], מ’דארף נישט. ס’ארבעט פונקט אזוי, בכל קראנו אליו. ס’ארבעט אזוי אויך.

און ס’קומט איינער איז כי תשא עיניך און דו ווערסט נדחה [nidcheh: rejected/pushed away]. דאס הייסט, ער פילט זיך געשלאגן ביי זיך, ער פילט זיך שוואך, איך בין א קליינער מענטש, איך קוק אויף די שטערן, אויף די מלאכים, אויף די… ונדחת והשתחוית להם ועבדתם [venidachta vehishtachavita lahem va’avadtam: and you will be drawn away and bow down to them and serve them].

זאגט דער תורה, משה רבינו, אשר חלק ה’ אלקיך אתם לכל העמים תחת כל השמים [asher chalak Hashem Elokecha otam lechol ha’amim tachat kol hashamayim: which Hashem your God has apportioned to all the peoples under all the heavens]. דו ביסט גערעכט, דער אייבערשטער האט געמאכט די וועלט, ער האט געטיילט פאר אלע פעלקער די אלע שמש און די ירח, צבא השמים. אבער דו ביסט דאך נישט דארט, דיך האט מען דאך ארויסגענומען פון מצרים. פאר דיר איז דאס אז דו ווערסט נדחה, פאר דיר איז דאס אז דו ווערסט נדחה און אפגעשטויסן געווארן.

ארויסגענומען פון כור הברזל

ואתכם לקח ה’ ויוצא אתכם מכור הברזל ממצרים להיות לו לעם נחלה כיום הזה [ve’etchem lakach Hashem vayotzi etchem mikur habarzel miMitzrayim liheyot lo le’am nachalah kayom hazeh: But you Hashem took and brought out from the iron crucible, from Egypt, to be for Him a people of inheritance as this day]. ענק [only] האט דער אייבערשטער ארויסגענומען פון מצרים, פון דעם כור הברזל [kur habarzel: iron crucible]. כור הברזל מיינט אז ס’איז נישטא קיין וועג ארויס פון דארט. ס’איז נישטא קיין וועג ארויס. ס’איז א צינור פון א פייער וואס מ’פארברענט דארט די ברזל [barzel: iron], יא? ס’קומט ארויס אנדערש פון דארט.

ניין, מ’קען ארויסקומען. און ער קען ארויסגיין פון דארט און נישט אנגיין די גאנצע קליפת הברזל [klipat habarzel: the shell/husk of iron]. ס’איז דא מלאכים, פייערדיגע מלאכים, פייערדיגע שרים, ס’טוט זיך, מ’קען נישט רעדן מיט זיי אפילו, מ’דארף נישט רעדן מיט זיי. ס’איז דא עץ החיים דעת טוב ורע [Etz HaChaim da’at tov vara: the Tree of Life, knowledge of good and evil], ס’איז דא עץ החיים בקליפת הברזל [beklipat habarzel: within the shell of iron]. עץ החיים איז א נחלה [nachalah: inheritance], איז א חלק ה’ עמו [chelek Hashem amo: Hashem’s portion is His people].

סטרעיט ליין

און ער קען גיין דירעקט, סטרעיט, סטרעיט ליין [straight line], א סטרעיט ליין, סטרעיט. איך ווייס נישט, אפשר האבן מיר גערעדט וועגן דעם גענוג, מ’דארף נאר צוגלייבן אין דעם אביסל, און צומאל טון אביסל.

עד כאן [ad kan: until here].

חירות און פשיטות אלוקות – די עבודה פון יציאת מצרים

סיום דער דרשה: דער דירעקטער וועג צו גאט

דאס קומט ארויס אנדערש פון דארט. ניין, מ’קען ארויסקומען. מ’קען ארויסגיין פון דארט און נישט אנגיין די גאנצע כור הברזל [kur habarzel: the iron furnace, referring to Egyptian bondage]. ס’איז דא מלאכים [malachim: angels], פייערדיגע מלאכים, פייערדיגע שרפים [serafim: fiery angels], ס’טוט זיך. מ’קען נישט רעדן מיט זיי פאר דעם, מ’דארף נישט רעדן מיט זיי. ס’איז דא מלאכים פון יוצא, ס’איז דא מלאכים פון כור הברזל. מ’קען גיין נאך ווייטער, די חלק ה’ עמו [chelek Hashem amo: God’s portion is His people]. מ’קען גיין דירעקט, סטרעיט, א סטרעיט ליין, סטרעיט. איך ווייס נישט, אפשר מ’רעדט וועגן דעם גענוג, אז מ’זאל גלייבן אין דעם אביסל און צומאל טון אביסל. עד כאן א שטיקל דרשה.

צוריק צום שיעור: צוזאמענפאסונג פון אלע שיטות

גייען מיר צוריק צו אונזער שיעור, און מיר וועלן אויספירן די נקודה [nekudah: point]. איך האב שוין געוואלט אנקומען צו אדער נאך א פשט [pshat: interpretation], אבער מ’האט שוין נישט אנגעקומען צו דעם היינט. מיט דעם זענען מיר משלים [mashlim: completing] די אלע זאכן, די אלע שיטות [shitos: approaches], די אלע דרכים [drachim: paths].

ס’איז דא דעם וואס משה רבינו [Moshe Rabbeinu: Moses our teacher] האט אויסגעלערנט, דאס איז די דרך פון אברהם אבינו [Avraham Avinu: Abraham our father], אז מ’קען גיין דירעקט צו גאט. ס’איז דא דעם וואס מ’האט טאקע ארויסגענומען פון די מדריגות [madreigos: levels], ס’איז טאקע געווען שבעים אומות [shivim umos: seventy nations], ס’איז אמאל געווען, אבער היינט איז נישט אזוי, ס’איז נישט נוגע [nogea: relevant], ס’איז נישט חל [chal: applicable] אויף דיר, ס’איז נישט חל אויף קיין מענטש באמת נאך יציאת מצרים [yetzias Mitzrayim: the Exodus from Egypt]. מ’ווייסט אז מ’קען. “כי אתם המעט מכל העמים [ki atem hame’at mikol ha’amim: for you are the fewest of all peoples]”, מילא. איז דא אן עבודה [avodah: service/spiritual work] וואס איז מחייב [mechayev: obligates], וואס איז חייב [chayav: obligated] פון דעם. “שמע ישראל ה’ אחד [Shema Yisrael Hashem echad: Hear O Israel, the Lord is One]”, דאס איז דאך די עבודה, יא? פון דעם קומט ארויס אן עבודה. מ’דארף מחייב זיין, “לבי אחד לבי משפשמים”, דאס איז די עבודה וואס קומט ארויס פון דעם. זייער גוט.

דער צד השוה: די יכולת – מען קען

אבער די עיקר [ikar: main point], און דאס איז די צד השוה שבהם [tzad hashaveh shebahem: the common denominator among them], איז די יכולת [yecholes: ability]. מ’קען. אפשר, “כי מאת ה’ יצא הדבר [ki me’eis Hashem yatza hadavar: for the matter came from God]”, יא? דאס איז די חידוש [chiddush: novel insight]. מ’קען. ווייסט וואס מ’קען? מ’קען רעדן צו גאט, כמו שהוא [kmo shehu: as He is]. איך כמו שהוא, ער כמו שהוא. מ’דארף נישט גארנישט טוישן, מ’דארף נישט אנטון גארנישט, מ’דארף גארנישט טון. דאס קען מען. און דאס איז אן אויפרייס מיט אים, אבער דאס איז חירות [cheirus: freedom]. דאס גיבט א מענטש חירות.

דער געפאר פון קליינע געטער

דאס מיינט נישט פארקערט וואס איינער זאגט אז א געטשקעס [getchkes: idols] פיטערן אין טאש איז געווען גוט. ניין, פארקערט, אז געטשקעס האבן א גרויסע חסרון [chesaron: deficiency], אז זיי זענען קליין, קליינע געטשקעס. זיי מאכן א מענטש, וויפיל מער אז א מענטש’ס געטשקע איז קליין, אזויפיל מער ווערט א מענטש’ס ציור פון גאט קליין. דאס מיינט עס דאך, יא? ער מאכט אים קליין. א חשוב פאר דעם. וויפיל א מענטש מיינט אז זיין גאט איז אזא חרדי’ש, איז ער די וויסטערע חרדי. ער קען טאקע נישט, וועט ער טאקע נישט טאן. ער איז א משיבה תחת מצרים [mashivah tachas Mitzrayim: returning under Egypt].

מעשה: דער ליובאוויטשער און דער ליטוואק

מ’קען די מעשה [maaseh: story], ס’איז געווען א חסיד’ישער ליובאוויטשער איד, ער האט געפרעגט א ליטוואק וואס ער האלט פון גדולת השם [gedulas Hashem: the greatness of God], זאגט ער, דער אייבערשטער וויל אים מאכן אויס, וואס זאל ער טון? האט יענער געזאגט, מאכן א גרויסן פייער און פארברענען. די איד זאל פארברענט ווערן צוזאמען מיט זיין גאט. דאס איז נישט קיין גאט, א גאט וואס דארף מאכן א פייער, דער אייבערשטער וויל אויס, איז ער אויס נארמאלערהייט. דאס האט געזאגט דער ליובאוויטשער מהר”ל מפראג [Maharal miPrague], מ’דארף אביסל מסביר זיין [masbir zayn: explain] די קליינטשיקע געטער. ס’איז נישטא קיין וועג. דער וואס מיינט אז זיין גאט איז אזוי, וועט ער פארברענט ווערן צוזאמען מיט זיין גאט. אויב האסטו א גאט וואס דו קענסט פארברענט ווערן צוזאמען מיט אים, דאס איז דאך די פראבלעם.

דער מדרש תהלים: דער פייער-פרוב

ס’שטייט אין מדרש תהלים [Midrash Tehillim: Midrash on Psalms], א פסוק [pasuk: verse] אין פרק למ”ד [lamed-daled: Psalm 34], “רגשו גוים [rigshu goyim: the nations are in tumult]”, שטייט דארט, מ’דערקלערט דעם פסוק “כי באש ה’ נשפט [ki ba’eish Hashem nishpat: for with fire God judges]”, זאגט ער, “אלמלא מקרא כתוב אי אפשר לאומרו כן [ilmalei mikra kasuv i efshar l’omro ken: were it not written in Scripture, it would be impossible to say so]”. דוד המלך [Dovid HaMelech: King David] זאגט, מ’גייט נעמען אלע געטער, אלע מענטשן זאלן זיך צוזאמענקומען, ס’איז א משל [mashal: parable], ס’איז א מעשה שהיה [maaseh shehayah: an event that occurred], צוזאמעננעמען אלע מענטשן און זאגן, ווער איז גערעכט? נו, “כל לאומים יאספו יחד ויאמרו [kol le’umim ye’asfu yachad v’yomru: all nations shall gather together and say]”, לאמיר זען ווער איז דער עכטער גאט, וועלכע פאלק איז די בעסטע, ווער גייט בלייבן?

און מ’זאגט אזוי, מ’דארף זיך צוזאמפירן, מ’קען נישט זאגן אז איינער האט באקומען אן אנדערע עדות [eidos: testimony] פון א צווייטן. א פשוט’ע זאך, זאל יעדער איינער גיין אין פייער צוזאמען מיט זיין גאט, ווער ס’וועט ארויסקומען, ער וועט בלייבן. און אזוי וכך הוה [v’chach havah: and so it was], גייען אלע פעלקער, יעדער איינער גייט זיך אין פייער מיט זיין גאט, און די גאט ווערט פארברענט, ווערט ער אויך פארברענט. און די איד גייט אין פייער צוזאמען מיט זיין גאט, און זיי ווערן נישט פארברענט. פארוואס ווערן זיי נישט פארברענט? “כי נס נברא באש ואינו נאכל [ki nes nivra ba’eish v’eino ne’echal: for a miracle was created with fire and it is not consumed]”. גאט איז נישט אזוי.

דער אידישער גאט – א פתח פאר אלעמען

דער אידישער גאט, צו זאגן “אידישער גאט” איז אויך א שטיקל שקר [sheker: falsehood]. ער איז דער אידישער גאט ווייל די אידן האבן געמאכט דעם א פתח [pesach: opening]. משה רבינו איז געקומען מיט אזא אויפרייס און געזאגט, מ’קען דינען דעם גאט, מ’מעג, ס’איז מותר [mutar: permitted] צו דינען דעם גאט, מ’דארף נישט וויסן גארנישט אנדערש. דאס האט ער געזאגט, דאס איז די גאנצע זאך. פאר דעם הייסט ער דער אידישער גאט, נישט ווייל ער איז מער אידישער גאט פון א צווייטער גאט. אבער דאס איז א חידוש. ביז דערווייל קומען די אידן און גלייבן אין דעם. ווייס איך נישט, אויב איינער צוויי אנדערע גוים וועלן גלייבן אין דעם, איז דאך אויך גוט. אבער דאס איז די ווארט.

און אז א איד ווערט נישט פארברענט, ער קען אים ליב האבן לעולם [le’olam: forever]. גאט האט ליב גאט, האט ליב א איד א איד. דאס איז דער גאנצער חידוש, דאס איז די גאנצע זאך פון יציאת מצרים. דאס מיינט אז יעצט איז א איד א בן חורין [ben chorin: a free person], יעצט איז ער נישט משועבד [meshubad: enslaved] צו גארנישט. א איד איז א בן חורין.

חירות – דער אמת’דיגער בן חורין

און מ’זאגט אלעמאל, הייס איך דאך אן עבד [eved: servant] צו גאט? ניין. ביי זיין גאט איז דאך נישט אזא סארט גאט וואס נעמט עבדים. ס’איז דא גאט’ן וואס דארפן עבדים, ס’איז דא א זאך עבדים, וואס נעמט עבדים. דער גאט ווערט נישט נתפעל [nispael: affected/impressed]. אבער די וועג וואס די מענטשן פארשטייען גאט, דער איינציגסטער וועג וואס מ’קומט אן צו גאט איז דאך עפעס א טשעין, עפעס א מהלך [mahalach: process], עפעס א מחיצה [mechitzah: partition]. דאס איז גלות [golus: exile].

וואס איז יציאת מצרים?

וואס איז דער יציאת מצרים? וואס האט זיך אליין ארויסגענומען דער אייבערשטער, “והוצאתי אתכם [v’hotzeisi eschem: and I will take you out]”, “והוצאתי אתכם”. דער אייבערשטער האט זיך אליין ארויסגענומען פון מצרים. אז ער האט געזאגט אז מ’גייט נישט גיין, מ’דארף נישט קיין מחיצות, מ’דארף נישט קיין גארנישט, מ’דארף נישט קיין חילוק [chiluk: distinction] צו מ’דארף נוסח ספרד [nusach Sefard: Sephardic prayer rite], מ’דארף נישט קיין נוסח אשכנז [nusach Ashkenaz: Ashkenazic prayer rite], צו וואס דער שער הכולל איז נישט קיין חילוק. די אנדערע זאך, ס’איז אלעס נאנסענס. ס’איז נאר דא איין גאט, און נאר אים דארף מען דינען, און מ’דארף נישט קיין חילוק וועלכע וועג. אלע וועגן קומען אן צו דער זעלבער פלאץ. “כל קוראנו אליו [kol kor’anu eilav: all who call upon Him]”. פארשטייט זיך, מ’דארף פארשטיין וואס דאס שטייט. אבער דאס האבן די… דאס האט משה רבינו אויפגעטון ביי יציאת מצרים, דאס האט דער אייבערשטער אויפגעטון ביי יציאת מצרים, און ער האט טאקע ארויסגעהויבן מיט די אידן, “ויוציאו את כל צבאות ה’ [vayotzi’u es kol tziv’os Hashem: and all the hosts of God went out]”, ארויסגעהויבן מיט די אידן העכער.

זיי האבן געוויזן, דאס הייסט “ומורא גדול זו גילוי שכינה [umora gadol zu gilui Shechinah: and great fear, this is the revelation of the Divine Presence]”. זיי האבן געוויזן, געוויזן וויאזוי זיי קענען עס זען. איך ווייס נישט צו מ’קען עס זען. זיי האבן געוויזן אז ס’איז דא א גאט וואס איז למעלה מכל הגבלות [lema’alah mikol hagbalos: above all limitations] ווארלד. ס’איז דא, און מ’קען עס זען, מ’קען עס דינען, מ’קען.

חירות הלכה למעשה: פרום און פריי

אז א מענטש פארשטייט דאס, איז ער טאקע א בן חורין, אן אמת’דיגער בן חורין. הלכה למעשה [halachah lema’aseh: in practical terms], ער פילט זיך מער פרייהייט. אסאך מאל מיינט מען אז ווי מער פרום א מענטש איז, איז ער ווייניגער פריי. דער היפוך [heifech: opposite] פון פרום, דער עומק [omek: depth] פון פרום… פרום איז טאקע א געוויסע מצרים אויב איינער קוקט אן פרומקייט אזוי. אבער דער היפוך פון פריי איז נאך מער פריי. פריי איז נישט גענוג פריי. וואס מ’רופט פריי איז נישט גענוג פריי.

די באגרעניצונגען פון “פרייהייט”

פארוואס זענען זיי נישט גענוג פריי? וואס זאל עס זיין די סטאק אין די וועלט? ער איז סטאק אין זיין תפיסת המחשבה [tafisas hamachshavah: conception of thought], זיין תפיסת עולם [tafisas olam: worldview]. די גאנצע וועלט איז געבויט אויף דעם. עס ארבעט אזוי, מ’דארף האבן געלט, און אזוי ווייטער. פארשידענע הלכות [halachos: laws], פארשידענע וואס איז חוק [chok: statute] פון די יאר, עס איז דא קיין וועג ארויס פון זיי. די חילוני’שע [chiloni’she: secular] חוקים, די חוקים פון די עולם [olam: world], ער איז דער מלך [melech: king], למשל [lemoshal: for example] פאליטיק, יא? עס איז דא א פרעזידענט, ער איז פרעזידענט! טוב לו לבדו [tov lo levado: good for him alone]! עס איז נישטא קיין וועג ארויס פון אים.

דער אידישער קשר מיט אומות העולם

וואס קומט א איד אין אזא קשר פון די נכרי אומות העולם [nochri umos ha’olam: gentile nations of the world], חנינא שלא זאגן, יא יא, עולם הזה [olam hazeh: this world] ביסטו מלך און זייער גוט, מיר דארפן דיר פאלגן. אבער דו רעדסט פון געטליכקייט, אדווערטייזן דיין קשר מיט’ן אייבערשטן? דו מיט א הונט זענען די זעלבע. דאס איז א חירות צו זאגן, צו גלייבן, צו זאגן אז די קעניג, די מלך מלכי המלכים [Melech malchei hamelachim: King of kings of kings], די נכרי אומות העולם פירט די וועלט, די סופער-פאוער, זאגן פאר אים אז יא יא, דו ביסט גאנץ גוט אויף די וועלט, אויף וואס איז נוגע די וועלט, און וואס איז נוגע וועלט מיינט מען אויף די וועלט’ס אויך דערנאך קומען. יא, ווייל איך, מיין אמונה [emunah: faith], מיין קשר צו גאט, איז לגבי [legabei: in relation to] דעם וואס דו ביסטו מיט א הונט דאס זעלבע. דו ביסט א הונט, דו ביסט גארנישט. אה, אויך קום א הונט, א הונט דארף מען רעכענען. דו ביסט גארנישט.

פארוואס ביסטו גארנישט? ווייל איך האב קשר מיט א זאך וואס איז דפשט, א זאך וואס איז נארמאלע מכל מתגער עולם אזוי. ביסט אהער די וואס טערענט די זעלבע. דו ווייסט אז דער איז גען, נישט לאנדער ווי חנצה. בעל שם טוב וואכעט. אז דער בעל שם טוב [Baal Shem Tov: founder of Chassidism] וועט זאגן פאר א איד, וואס וויסן אז דו קענסט נישט דיר אין די אייבערשטע אין אזוי. וואס וויסן אז עס איז עד וקל בן שוון. ווייל גאט מאכט נישט קיין חילוק אין די חנצה מיט דער בעל שם טוב. ער מאכט נישט קיין חילוק גארנישט. אויב איינער מיינט אים, מיינט אים. מיינט אים. מיינט אים. נישט דא קיין שום חילוק. דאס הייסט חירות איבער איבער איבער זיין גרעסערע חירות פון דעם.

די אמת’דיגע פרייהייט פון א איד

עס קען זיין גרעסערע פרייט. עס קען זיין איינער וואס איז מער כף שמי שיבט מלכות מכל שיבט של עולם ווי דעי, עס קען דאך נישט זיין, האט איך נישט וואס אנצוהעגן, יעדער איינע ווי פרייער זאלן זיין, צום סוף איז ער, דארף ער צאלן טעקסט, צום סוף איז ער נתן צו די מלכות, צו די פאקטן פון דער וועלט, אבער א איד, א איד וואס ווייסט וואס מיינט א איד, ער איז ביי גדרה [gedarah: definition] נישט דאס, אוודאי [vadai: certainly], הלכה למעשה פארקערט, הלכה למעשה האט נישט קיין פראבלעם, דאס וואס זאל צאלן טעקסט, וועט איך צאלן טעקסט, נישט קיין פראבלעם, טעקסט און עולם הזה, איז אלט גיי גוט, מ’דארף מחבר זיין [mechaber zayn: be friendly with] דער מלך, דרשו שלום העיר [dirshu shlom ha’ir: seek the peace of the city], און אזוי ווייטער.

אבער אין מיין שכל [sechel: intellect], אין מיין דעת [da’as: knowledge], וואס מאכט מיך א מענטש? וואס איז מיך מחיה [mechayeh: gives life to] אמת’דיג? אין וואס בין איך מתנחם [misnachem: consoled]? וואס איז מיר נישט שיין? וואס איז מיין בטחון [bitachon: trust]? “סורו אכסבי”? וואס איז דעת? דאס איז חירות עולם [cheirus olam: eternal freedom]. די חירות קען מען נישט קויפן. דאס איז א זאך וואס אין א געוויסן זין איז משה געווען דעת. אידן זענען אזא ווידערשפעניג פאלק און זיי לאזן זיך נישט. זיי האבן זיך קיינמאל נישט געלאזט צו פיל פון צו פיל מלכיות. און אלעמאל, ס’איז דא אין דעם חסרונות [chesronos: deficiencies], יעדע זאך האט חסרונות און מעלות [ma’alos: virtues], מען צאלט טעקס, אבער אונז זענען נישט אמת’דיג נכנע [nichnas: submitting] צו די מלוכה [malchus: kingdom] קיינעם נישט. נישט אמת’דיג.

אידן – א ווידערשפעניג פאלק

אפילו שאול המלך [Shaul HaMelech: King Saul] איז נישט געווען גענוג גוט פאר שמואל הנביא [Shmuel HaNavi: Samuel the Prophet], יא? “שום תשים עליך מלך [som tasim alecha melech: you shall surely set a king over you]”. אפילו א מלך, א גרעסטער צדיק [tzaddik: righteous person] וואס מען קען טרעפן, אבער א מלך אויף אידן? דער אייבערשטער איז א מלך. “לא ימכרו ממכרת עבד [lo yimachru mimcheres eved: they shall not be sold as slaves are sold]” – ס’איז נישטא קיין שום זאך וואס מען קען פארקויפן א איד פאר, פארקויפן איינער וואס איז ארויס פון מצרים.

סיום: חירות איז תלוי אין פשיטות אלוקות

שוין, דאס איז עד כאן די היינטיגע שמועס וועגן חירות, וויאזוי חירות איז תלוי [talui: dependent] אין פשיטות אלוקות [pshitus Elokus: simplicity/unity of Godliness]. ווי מער מען איז מפשיט [mafshet: simplifies/strips down] גאט, ווערט מען מער א בן חורין. און די עבודה פון דעם, די פאקט איז אז מען קען, און די עבודה איז אז מען זאל גלייבן אז מען קען, און מען זאל מסכים זיין [maskim zayn: agree] אז מען קען. ווי מער מען האט א מפשיט’דיגע תפיסה [tafisah: conception] פון גאטליכקייט, און מען פאלגט נישט די אלע זאכן, ניטשע מיט די אלע זאכן, מען פארשטייט אז אלעס איז אנדערש, איז עד כאן, און מיט דעם גייט מען ארויס פון מצרים.

✨ Transcription automatically generated by YiddishLabs, Editing by Claude Sonnet 4.5, Summary by Claude Opus 4.6

⚠️ Automated Transcript usually contains some errors. To be used for reference only.

Uncategorized, בית המדרש עיון למחשבה, יציאת מצרים יסוד התורה, סוגיות
ILY001
March 22, 2026
March 22, 2026