יציאת מצרים יסוד התורה שיעור 7 – רבי חסדאי קרשקש

רבי חסדאי קרשקש און די טשאלענדזש צום רמב”ם’ס פאראדיגם

הקדמה: המשך פון פסח – יציאת מצרים אלס יסוד

מגיד שיעור:

אקעי, אונז האבן געהאלטן דא אזוי, אונז האבן געהאלטן אז דאס איז די שריימס פון פסח, ריעלי. סאו אונז זענען דא שריימס פון פסח? נישט שריימס, המשך, המשך פון פסח. אונז האבן געלערנט פסח, דאס הייסט פאר פסח, פסח, אלל אבאוט דיס קוועסטשן אוו יציאת מצרים [the Exodus from Egypt], וויטש, אגען, לייק ווי סא, ווי העוו לייק בעיסיק דעיטא אבאוט איט, דא א פאור אנדערע ריסארסעס אוו דעיטא אין די תורה [Torah: the Jewish Bible/Law], ענד מעיבי אלסאו אין חז”ל [Chazal: the Talmudic sages], איי טינק עקטשולי לעסס אין חז”ל, באט אין תורה און תנ”ך [Tanach: the Hebrew Bible] עקטשולי א לאט, אין הלכה [halachah: Jewish law], דאס הייסט אין די וועג וויאזוי די מצוות [mitzvot: commandments] ארבעטן, ענד אין די סידור [siddur: prayer book], און פארשידענע ראשונים [Rishonim: medieval rabbinic authorities] וואס נעמען די אלע מקורות [sources] און מאכן, נעמען עס ערנסט.

און זיי רעדן וועגן דעם אז יציאת מצרים איז א ווערי אימפארטענט טינג. ס’איז לייק, לייק ווי דיסקאסט לעסט, א לאנג טיים אגאו, דעריז דיס קאנסעפט אוו עיקרים [ikkarim: fundamental principles], רייט? האו ווי לייק, פיפל ארגענייזן די תורה, לייק, פראם מאר אימפארטענט צו לעסס אימפארטענט, אדער פראם מאר דזשענעראל צו מאר פארטיקולער, ווי א כלל און א פרט [a general principle and a specific detail]. און די זעלבע זאך, אונז האבן שוין גערעדט וועגן דעם אן אנדערע מאל, אז איינע פון די מער טרעדישאנעל וועגן פון ארגענייזן די תורה איז אלעס ארום און ארום יציאת מצרים אין א געוויסע וועג.

און דאס איז, אדער די אנדערע וועג, וויטש איז די מאר מעדיעוול ראציאנאליסט וועי אוו טינקינג, איז אז דאס איז די יסוד [yesod: foundation], דאס הייסט די לאדזשיקעל בעיסיס פאר א לאט אוו טינגס אין די תורה, אר די סטארי אוו יציאת מצרים. און ווי ווענט טרו דיפערענט, אה, דיפערענט וועיס האו דיפערענט פיפל סי איט, אז דאס איז א פרוף מעיבי מציאת השם [metzi’ut Hashem: the existence of God] לפי הרמב”ם [according to the Rambam/Maimonides], אדער מעיבי איוון איף איט דאזנט פרוף, דעטס ריעלי וואט היז מעסעדזש וואוד בי, אדער ס’איז א פרוף השגחה [hashgachah: divine providence], אדער סאמטינג ספעשל אבאוט כלל ישראל [Klal Yisrael: the Jewish people], בחירה בכלל ישראל [bechirah b’Klal Yisrael: the chosenness of the Jewish people], און אזוי ווייטער, אלע אנדערע מיני זאכן.

קריטיק אויפן הערשנדן פאראדיגם: רס”ג–רמב”ם’ס פריימווארק

יעצט, איך דארף, איך מוז, מען קען נישט אמת’דיג ענדיגן קיין שום זאך פאר מען קומט אן אביסל און גייט אפאר טריט ווייטער פון די אלע צדיקים [tzaddikim: righteous people] וואס מיר האבן געלערנט זייערע תורות [their Torah teachings]. און אין א געוויסע סענס, און ס’איז א זייער וויכטיגע סענס צו כאפן, all of these people, meaning, actually almost all of them, דאס הייסט אפילו די בעלי התוספות [Ba’alei HaTosafot: the Tosafist scholars] וואס מיר האבן געברענגט פריער לעצטע מאל, זענען אונז טאקע אין א געוויסע paradigm פון טראכטן וועגן אלעס, וואס איז more or less, מען קען עס רופן רב סעדיה גאון’ס [Rav Saadiah Gaon’s] און די רמב”ם’ס [Rambam’s/Maimonides’] paradigm, וואס זיי האבן decided לפי געוויסע, מען קען עס רופן פילאסאפישע הנחות [philosophical assumptions], ווי אזוי מען דארף ארגאניזירן זאכן, און זיי האבן צו connected dates אריינגעפלאגט אין געוויסע מאמרי חז”ל [ma’amarei Chazal: statements of the Talmudic sages] און געוויסע פסוקים [pesukim: biblical verses], and they’re all around that. און דארט איז אלע קשיות [kushyot: questions/difficulties], אין א געוויסע סענס אלע סברות [sevarat: logical arguments], אלע קשיות, אלע טענות [te’anot: claims], אלע ארויף, ארויף, אלעס איז predictable within that big story.

פאראלעל צו נגלה/למדנות: די זעלבע מוסטער אין הלכה און מחשבה

Now, ס’איז important צו challenge’ן דאס. ווער ס’לערנט למדנות [lamdanut: Talmudic analytical study] ווייסט אז דא איז זייער ווייניג ראשונים וואס challenge’ן the accepted wisdom. Or, another way of thinking about it is, זיי טראכטן actually like one step before everyone else is thinking. דו קענסט לערנען א גאנצע סוגיא [sugya: Talmudic topic], ס’איז דא רש”י [Rashi] און תוספות [Tosafot] מיט’ן רמב”ם, and they each have their own קנייטש [kneitsh: twist/angle], but very few of them have any original סברות, if you notice. חס ושלום [chas v’shalom: God forbid] נישט לשון הרע [lashon hara: negative speech] אויף קיינעם, but אזוי איז די מציאות [reality]. מען קען עס רופן אין א געוויסע זין סארט סברות וואס אונז, היינטיגע מענטשן, וואס זענען מער אחרונ’ישע [acharonish: in the style of later authorities] סארט מענטשן, מער intellectual, מער סברא [sevara: logical reasoning] מענטשן, וואלטן בכלל גלייך אנגעהויבן צו טראכטן. And sometimes none of them ask even the question. למשל [for example], ס’איז דא רש”י און תוספות, ס’איז כמעט קיינמאל נישט שווער געווען געוויסע זייער basic שאלות אין אסאך סוגיות, וואס ביי אונז איז זייער basic, and they don’t even seem to think about them.

און איך מיין, אזוי ווי ס’איז אין נגלה [nigleh: the revealed/legal portion of Torah], אזוי אויך אין what we discussed, אין די מחשבה [machshavah: Jewish thought/philosophy] און די ideas פון theology, the same thing happens. און actually, איך מיין at least ביי די זעלבע מענטשן, נישט יעדער איינער וואס איז מחשבה’דיג אין theology איז מחשבה’דיג אויך אין הלכה.

אבער ס’איז דא א געוויסע וועג פון טראכטן וואס איז אלעמאל די זעלבע. דער רמב”ם’ס וועג פון טראכטן אין טעאלאגיע איז זייער ענליך צו זיין וועג פון טראכטן אין הלכה, און אזוי ווייטער. און ס’איז דא אפאר ראשונים, וואס אונז רופן ראשונים, וואס הייסט מענטשן פון סוף ימי הראשונים [the end of the period of the Rishonim], וואס זיי האבן אמת’דיג געוואוסט וויאזוי צו טראכטן זייער גוט, אין מיין פערספעקטיוו. And it’s almost a shame that they got lost.

היסטארישער קאנטעקסט: פארוואס געוויסע דענקער זענען „פארלוירן געגאנגען”

איך האב געזען אין דעם ספר יצחקי [Sefer Yitzchaki] ביי ראוויצקי [Ravitzky], ער זאגט אז די מענטשן וואס אונז רעדן וועגן זענען אין א געוויסע זין פונקטליך אין די ראנג צייט. If they would be 200 years before, they would be מושל בכיפה [moshel bakippah: ruling/dominant], יודען וואלטן געלערנט נאר זייערע תורות. אדער וואלטן זיי געווען 200 יאר שפעטער וואלטן זיי געווען מושל בכיפה. זיי זענען פונקט געווען אין די צייט וואס די פילאסאפיע, אדער וואס מען קען רופן די rationalist – although that’s a very not-good word – the rationalist way of thinking about things is kind of dying down, for various reasons. סיי for reasons of attrition – some of them are becoming Christian, some of them are… בכלל די קאמיוניטיס אין ספעין די לעצטע 100 יאר אדער מער, 200 יאר, זענען kind of אין א downward slope בגשמיות ורוחניות [in material and spiritual matters].

And on the other hand, there isn’t really anyone ready to go in new ways. למשל, ס’איז דא אין די מאדערן פעריאד האבן מיר קבלה [Kabbalah: Jewish mysticism] blowing up in a huge way, מיר האבן later חסידות [Chasidut: Hasidic movement], different movements. Actually, even before that, we have, for example, אין פוילן, אין יוראפ, we had different ways of פלפול [pilpul: Talmudic dialectical analysis] blowing up in a very big way. And those were big innovations. אונז לאכן אסאך אויף די וואס מיר רופן דרך הפלפול [derech hapilpul: the method of pilpul], וואס איז געווען אין פוילן אזוי אין די פני יהושע’ס [Pnei Yehoshua’s] צייטן און אזוי ווייטער.

שאלה און תשובה: קלארפיקאציע וועגן דער צייט-פראבלעם

תלמיד:

יצחק, I’m really sorry, but I missed the last minute. דו האסט געזאגט אז דו האסט געזאגט אז 200 יאר ערלייער אדער 200 יאר שפעטער. So what did you say afterwards? I got disconnected.

מגיד שיעור:

Exactly. You have to be either much earlier or much later.

תלמיד:

יא, אבער פארוואס?

מגיד שיעור:

וואס?

תלמיד:

But you didn’t say why.

מגיד שיעור:

I just explained why. Because there’s one way of thinking which is the… which we call the rationalist way. Usually, like I said, it’s like… פון רב סעדיה גאון ביז דער עקדת יצחק [Akedat Yitzchak], you know, something like that. און דאס איז on the way down. דעמאלטס איז דא… I’m sorry, איך גיי דיר מוטן [mute you], ווייל עס מאכט א noise, unless דו ווילסט זאגן נאך עפעס.

און דעמאלטס איז דא א new way, וואס really corresponds זייער צו וואס מיר רופן די modern period, וואס איך האב געזאגט אז דו קענסט consider קבלה part of that, דו קענסט consider פלפול, א certain kind of פלפול part of that, א certain kind of encyclopedic way of thinking, ווי דער בית יוסף [Beit Yosef], און עס זענען דא מער מענטשן אזעלכע as part of that. און דאס זענען מענטשן וואס האבן actually געגאנגען און exploded אין זייער new ways. און ביידע פון די זאכן, דאס האט נישט פאסירט יעצט, סאו עס איז נישטא really… אויך פאר ביידע material און spiritual reasons.

און סאו, און דאס איז געבליבן סטאק. און א געוויסע מענטשן וואס זענען געווען זייער היי, און זענען געווען זייער הויך, און זיי האבן געהאט אן איידיע, זיי האבן געהאט אן איידיע, און ס’איז געווען אזוי, you know, ס’איז געווען א one-time, א one-trick. ס’איז געלונגען איינמאל, און ס’איז נישטא קיין המשך [continuation] עכט פון דעם. און און און היינט, נישט נאר היינט, אבער שוין א שטיק צייט, איז דא מענטשן וואס זענען עומד [standing] אויף דעם און פרובירן יא אביסל אריינצוגיין אין דעם.

רבי חסדאי קרשקש – דער גרעסטער טשאלענדזשער פון רמב”ם

איינער פון די מענטשן, דאס הייסט אין אין מחשבה וואס מיר רעדן, דער גרעסטער פון די מענטשן לכאורה [ostensibly] איז רבי חסדאי קרשקש [Rabbi Chasdai Crescas]. אה, דער גרעסטער אין די sense of די בעסטע פילאסאף. באט מ’קען אמת’דיג צולייגן זיין רבי, למשל דער ר”ן [Ran: Rabbeinu Nissim], וואס האט געשריבן א ספר דרשות הר”ן [Derashot HaRan: Sermons of Rabbeinu Nissim]. אה, his student, רבי יוסף אלבו [Rabbi Yosef Albo], וואס האט געשריבן ספר העיקרים [Sefer HaIkkarim: Book of Principles], וואס איז א much less interesting ספר ווי ווי זיין רבי’ס ספרים, און אזוי ווייטער, אדער maybe even ווי דער ר”ן’ס ספר.

שאלה: איז דאס דער קרשקש אויף פסחים?

תלמיד:

איז דאס דער קרשקש אויף פסחים [Pesachim: Talmudic tractate]?

מגיד שיעור:

נישט דער זעלבער, ניין. ס’איז א… ווער איז רבי חסדאי קרשקש? ער האט געוואוינט אין שפאניע, און I forget what the place is called, און אין בערך די 14th century, די second half of די 14th century. ער איז געווען א תלמיד [student] פון דער ר”ן, דער דרשות הר”ן, דער רבינו נסים פון גירונדי [Rabbeinu Nissim of Gerona]. און ער איז געווען א רבי [teacher] פון, למשל, רבי יוסף [Rabbi Yosef] איז געווען זיין תלמיד, אדער זיין חבר [friend/colleague], ער איז געווען א פריינט פון דער ריב”ש [Rivash]. That’s where he belongs.

And actually, this gets back to what I was saying, ווער ס’לערנט אריין, אדער אין מורה נבוכים [Moreh Nevuchim: Guide for the Perplexed], אדער אין מקור יוסף על הש”ס [Mikor Yosef al HaShas], ווייסט אז דער רמב”ם איז, אין א געוויסן זין, דער סמארטעסטער מענטש וואס עקזיסטירט, ווייל ער קען טראכטן פון זאכן און פון אן ענגל וואס קיינער האט נישט געטראכט פאר אים, און וואס מאכט אויך סענס צו אונז. און דאס איז וואו מיר זענען.

ספר „אור ה’” – דער פלאן צו אראפווארפן דעם רמב”ם

סאו, רבי חסדאי קרשקש שרייבט א ספר. רבי חסדאי קרשקש האט געהאט אסאך טראגעדיעס אין זיין לעבן און אלע מיני זאכן אזוי. אבער תכלית [purpose] איז, ער שרייבט א ספר, זיין ספר הייסט “אור ה’” [Or Hashem: Light of God], און זיין פלאן, זיין הקדמה [introduction] פון זיין ספר איז, דאס איז א זייער אלגעמיינע הקדמה, זיין גרונטליכער פלאן אין זיין הקדמה איז צו אראפווארפן דעם רמב”ם, אינגאנצן. דאס איז זיין זייער אמביציעזער פלאן, וואס האט אינגאנצן נישט געארבעט. אבער דאס איז זיין פלאן. ער וויל אראפווארפן דעם רמב”ם פון זיין טראן, סיי אין הלכה און סיי אין השקפה [hashkafah: Jewish philosophy/worldview].

דאס הייסט, ער איז נישט פון די מענטשן וואס זאגן אז דעם רמב”ם’ס הלכה ספר איז זייער גוט, נאר זיין לומדות איז נישט גוט. און נישט פון די מענטשן וואס זאגן אז הלכה איז הלכה, אבער דער עיקר איז מיר דארפן מאכן זיכער אז די השקפה איז די ריכטיגע. ער איז קיין איינער פון זיי. ער האלט אז דעם רמב”ם’ס השקפה איז גוט, און די הלכה, ווער קערט? ער איז נישט קיין איינער פון זיי. ער האלט אז דער רמב”ם האט אלעס פארשטאנען פאלש, בעיקר [essentially], און מיר דארפן אנהייבן אלעס פון פריש.

די צוויי חלקים: „אור ה’” און „נר אלקים”

און ער שרייבט זיין פלאן פאר זיין ספר, אז ער גייט מאכן א ספר פון צוויי חלקים, וואס גייט הייסן “אור ה’” און “נר אלקים” [Ner Elokim: Lamp of God]. “נר אלקים” גייט זיין דער חלק הנגלה [the revealed/legal section], ער גייט מסדר זיין [organize] אלעס, גאנץ כל התורה כולה [the entire Torah], אזוי ווי דער רמב”ם, אלע הלכות, וואס איז נוגע למעשה [relevant to practice] און וואס איז נישט נוגע למעשה, ער גייט עס מסדר זיין, אבער נישט אזוי ווי דער רמב”ם וואס האט געמאכט א טעות, ער האט נישט צוגעשריבן, ער האט נישט געברענגט די מקורות, ער האט נישט געברענגט די מחלוקות [disputes].

און אויך, נאך א זייער אינטערעסאנטע זאך, ער האלט אז דער רמב”ם האט נישט גוט ארגאניזירט זיין ספר, ווייל דער רמב”ם ליינט זיך ווי א ליסטע פון הלכות. ער ערקלערט דיר נישט וויאזוי איין הלכה קומט ארויס פון די פריערדיגע. כאטש יעדער וואס ליינט דעם רמב”ם ווייסט אז דער רמב”ם פרובירט יא צו האבן א סדר אין וואס ער טוט, אבער עס איז נישט געשריבן אזוי. און ער זאגט, “איך גיי דיר שרייבן א בוך אז דו גייסט זען זייער קלאר די… וויאזוי רופט מען עס? די נביעה [derivation], וויאזוי איין זאך קומט ארויס פון די אנדערע, וויאזוי עס איז דא אן אלגעמיינער כלל און א מער פרטיות’דיגער כלל [a more particular principle].”

ווייל ער טענה’ט אז דו קענסט לערנען רמב”ם, און דו קומסט נישט ארויס מיט קיין וועג צו זיין מכריע [decide] אין קיין נייע שאלה. דאס איז נאר א ליסטע פון כללים [rules].

תלמיד:

און וואס איז יעצט? איך האב דיר געזאגט די גאנצע גמרא [Gemara: Talmud]. איז דאס totally helpful, not helpful, דער רמב”ם. That’s one of his… ער איז א סתם א פשטן [he’s just a simple person/straightforward].

מגיד שיעור:

און די זעלבע זאך טוט ער פאר די רמב”ם’ס מחשבות [thoughts/philosophy]. And he literally takes a side and in very radical ways, because for two reasons: סיי ווייל דער רמב”ם איז די גרויסע authority אויף די ריכטיגע אמונות [correct beliefs], יא, ער איז די ריכטיגע אמונות,

קרשקש’ס אונטערגראבונג פון דעם רמב”ם’ס אויטאריטעט

די רמב”ם איז totally not helpful – א סתירה צו די גמרא

מרצה:

וואס גייט זיין יעצט? א סתירה צו די גמרא, ס’איז totally not helpful די רמב”ם. דאס איז איינע פון זיינע טענות דארט.

און די זעלבע זאך טוט ער פאר די רמב”ם’ס מחשבות, און ער נעמט ממש א ספר אין א very radical way, ווייל פאר צוויי סיבות. סיי ווייל די רמב”ם איז די גרויסע authority פון די ריכטיגע אמונות, יא? ער איז די בעל העיקרים, און especially actually אין די געגנט פון ר’ חסדאי קרשקש, people are very interested אין עיקרים, אין די concept of dogma, וואס מ’מעג גלייבן, וואס מ’מעג נישט גלייבן, which is also, מיר האבן שוין גערעדט באריכות, something that not before and not after, many people are interested in אין א serious way.

און ער איז actually איינער פון די ערשטע, אדער אפשר די ערשטע, צו challenge’ן די גאנצע idea פון די רמב”ם’ס עיקרים, און זאגן אז who told you אז דאס זענען די important ones? Who told you אז ס’איז בכלל אזא זאך? יעדער איינער ווייסט נאכצוזאגן פון א ספר העיקרים, אבער ספר העיקרים איז זיין תלמיד וואס מאכט א שטיקל summary פון געוויסע קשיות וואס זיין רבי האט געהאט, וואס ער גייט נישט נאנט אזוי ווייט ווי זיין רבי איז געגאנגען. און די רשב”ץ איז אויך איינער פון די מענטשן וואס זענען דארט אין יענע משפחה פון אים, און גאנצע צייט פרובירט פארענטפערן די רמב”ם, און אזוי ווייטער.

אונטערגראבן די רמב”ם’ס פילאסאפישע יסודות

און דאס איז איינע פון די זאכן וואס ער טוט, ער פרובירט צו overthrow די רמב”ם’ס authority אלס א אידישער בעל שיטת הבעל העיקרים. און אסאך שארפער פון דעם, וואס other people are more interested אין דעם, איז since די רמב”ם איז מער ווייניגער געבויט אויף אריסטו, actually not accurate צו זאגן אויף אריסטו, more אויף די Arab interpretations פון אריסטו, גייט ער און ער נעמט ממש א ספר און ער גייט דורך, און almost, ס’איז א, some people think, like literally, some people thought already then אז ער איז crazy, ער איז דורכגעגאנגען יעדע assumption.

די רמב”ם אין די ענד פון חלק א’, אנהייב חלק ב’, גייט ער דאך דורך basic, basic Aristotelian physics און metaphysics, און פרובירט צו prove’ן פון דעם אז God exists און אלע אנדערע basic עיקרים, און ער זאגט, קודם כל, דער רמב”ם’ס סברות אין הלכה און השקפה זענען נישט ריכטיג, אבער אויך אז זיינע סברות אין פילאסאפיע זענען שטותים. דאס הייסט, אריסטו’ס סברות זענען שטותים. און ער האקט אפ יעדע איינע פון די הנחות. ער האט א ליסט פון like 25 different ones, און ער האקט אויף אלע פון זיי, און ער actually destroys, אדער at least challenges, very, very basic physical assumptions, און basically די גאנצע וועלט וויאזוי דער רמב”ם האט געזען פאר די מציאות, קומט ער און ער זאגט, “מאי חזית?” און ער האט אפאר גוטע קשיות און אפאר נישט אזעלכע גוטע קשיות.

די נפקא מינה פאר מאדערנע פיזיקס און די צמח צדק’ס באזארגעניש

און דאס איז עפעס וואס later people like to recognize, און sometimes, ווייל of course, די מאדערנע פיזיקס kind of אויך agrees מער מיט אים ווי מיט אריסטו אין אסאך וויכטיגע senses, so זיי like to ascribe צו אים אז ער איז איינער פון די ערשטע מענטשן וואס האבן געכאפט אז די גאנצע טעאריע וואס מ’זאגט אזוי שטארק איז אדער יא אדער ניין.

אבער וואס איז מער אינטערעסאנט פאר אונז איז די ריזיגע נפקא מינות וואס דאס מאכט צו די theology פון דעם רמב”ם. און דו קענסט לערנען, למשל, דער צמח צדק, און it actually goes very deep, און איך גיי נישט אריינגיין אין דעם, אבער just צו ווייזן ווי crazy עס איז, דער צמח צדק, למשל, אין זיין ספר החקירה איז very worried פון ר’ חסדאי קרשקש, ווייל ער פרעגט אפ דעם רמב”ם’ס proof אויף מציאות הבורא. און די גאנצע וועג וויאזוי חב”ד און וויאזוי דער צמח צדק קוקט אן די מציאות פון אין סוף איז געבויט אויף דעם רמב”ם’ס proof. און according to קרשקש, that proof makes no sense, און actually אויך according to די מאדערנע cosmology, more or less, makes no sense. און דעריבער פרובירט ער זייער שטארק צוריק אפצואווענדן. אבער דער צמח צדק איז געווען גאנץ א שוואכער פילאסאף, unfortunately, so איך מיין נישט אז ער wins that fight.

אבער דאס איז נאר אן example פון וויאזוי די גרויסע שיגעון, דאס הייסט די ראדיקאליזם פון אפפרעגן אריסטו’ס physical הנחות, changes basically דיין גאנצע theology.

קרשקש’ס כפירה אין בחירה חפשית

די יסוד פון זיין דעטערמיניזם

אקעי, דאס איז איין זאך. אן אנדערע זאך וואס ער איז actually זייער famous פאר, ווי אן אנדערע כפירה אדער א מינות, וויאזוי דו ווילסט עס אנקוקן, איז ער איז כופר אין די idea פון בחירה, מער ווייניגער. איך האף אז מיר גייען אנקומען צו נעמען אביסל מער די פרטיות, אבער דאס איז איינע פון זיינע זייער famous ראדיקאליזמס. ר’ חסדאי קרשקש איז כופר אין די מושג פון בחירה, אז ס’איז נישט קיין יסוד. אויך נישט אמת. מער ווייניגער איז נישט דא קיין בחירה, ער איז א דעטערמיניסט, און די איינציגסטע זאך וואס ער האט געטראפן א תירוץ פאר דעם, א גאנץ א פשוט’ע תירוץ, אלדאו איטס קאנטראווערסיאל, און דאס איז וואס ער האלט. נישט קיין חסיד’ישע תורה אז ס’איז דא העכער ידיעה און העכער בחירה, ניין, פשוטו כמשמעו, ס’איז נישט דא קיין בחירה. אלעס וואס מ’זאגט אז ס’איז דא בחירה איז נאר פארט אוו א געוויסע געים, אבער ס’איז נישט דא. און ס’איז א זייער בארימטע פארט.

שאלות און דיסקוסיע: קלערונגען וועגן קרשקש’ס אידענטיטעט

תלמיד:

וואטס די נאמען פון די פערסאן וואס דו רעדסט וועגן? סארי.

מרצה:

קרשקש. קרשקש איז די לעצטע נאמען.

תלמיד:

וואס?

מרצה:

כ”ף ר’ שי”ן כ”ף שי”ן, אין לשון הקודש.

תלמיד:

י”ר כ”ף?

מרצה:

כ”ף ר’ כ”ף שי”ן.

תלמיד:

דו האסט געזאגט פריער אז קרשקש איז נישט די איינער אויף די מסכתות. די ריטב”א וואס מיר קענען איז רבינו קרשקש, ריעלי. די ריטב”א וואס איז געדרוקט אלע יארן איז די מערסטע…

מרצה:

ניין, איך מיין אז ס’איז נישט ער. קרשקש איז א בארימטע נאמען, ס’איז נישט די זעלבע מענטש.

תלמיד:

אהא, אקעי, גאט איט, אקעי, דאס איז עס.

דוגמאות פון אריסטאטעלישע טעאריעס וואס קרשקש האט אפגעפרעגט

תלמיד:

ביי די וועי, איך ווייס אז ס’איז א באזונדערע סובדזשעקט, אבער קענסטו געבן איין אריסטאטעליען טעאריע וואס ער האט אזוי געווענדן און וואס די עולם האט געליבט צו הערן שפעטער?

מרצה:

יא, די עקזיסטענץ פון וואויד [void: ריקות, חלל ריק] איז איין בארימטע דוגמא. אריסטאטל גלייבט בארימטערהייט נישט אין וואויד. אדער די עקזיסטענץ פון אינפיניטי בפועל [infinity in actuality: אקטועלער אינפיניטי], וויאזוי דו זאגסט, אן עקטשועל אינפיניטי, וואס מאדערנע מאטעמאטיקס מער אדער ווייניגער איז מסכים צו. וואס איז געווען זייער וויכטיג פאר אריסטאטל’ס, אמווייניגסטנס פאר דאס וואס דער רמב”ם האט געמאכט פון טעאלאגיע. אבער איך וויל נישט אריינגיין אין דעם, איך וויל נישט רעדן וועגן דעם. אבער דאס איז אן אנדערע זייער וויכטיגע דוגמא. אריסטאטל איז געווען זייער זיכער אז ס’איז נישט דא קיין אינפיניט פאר ריעל, און ס’איז אוודאי דא. אדער אמווייניגסטנס ס’איז מעגליך צו טראכטן וועגן דעם. אקעי, איך וויל נישט אריינגיין פונקטליך וואס די טענה איז וועגן דעם, אבער דאס זענען צוויי זייער וויכטיגע דוגמאות.

קרשקש’ס שיטה שטימט בעסער מיט פשט פון תורה

ר’ שלמה פישער – א מאדערנער חסיד פון קרשקש

מרצה:

סאו דאס איז וועגן בחירה, אקעי, דאס איז אן אנדערע תורה’דיגע דוגמא וואס איז זייער וויכטיג צו וויסן. סאו ס’איז וויכטיג צו פארשטיין, און ס’איז אויך וויכטיג צו כאפן אז… און another thing וואס איז וויכטיג וואס איך וויל אנקומען אנהייבנדיג צו איז, און פון דעם איז דא היינטיגע צדיקים וואס זענען עכטע חסידים פון דעם, וויאזוי הייסט ער נאר? ר’ שלמה פישער, if anybody knows who that is, איז א… ר’ ישראל יעקב פישער’ס ברודער, פון זייער משפחה. יא, ער לעבט נאך, ברוך השם. דאס איז די לעצטע וואס איך האב געהערט. ער איז זייער… יא. און ער איז א איד א גרויסער תלמיד חכם און א גרויסער בעל דעת, און ער איז א חסיד פון ר’ חסדאי קרשקש, און ער זאגט אז מען דארף מער ווייניגער הלכה כמותו בכל מקום, און ער שטייט זיך די לוקא הרמב”ם, ער איז ברוגז אויף דעם וואס דער רמב”ם איז אזוי משול בקופה, און ער האט איבערגעדרוקט זיין ספר און מתקן געווען אביסל אפילו.

קרשקש פארשטייט זיך בעסער מיט תורה און חז”ל

און די reason פארוואס למשל ער איז אזא חסיד פון ר’ קרשקש איז ווייל ר’ קרשקש, על פי פשט, על פי שכל הישר, שטימט אסאך בעסער מיט וואס עס שטייט actually אין די תורה אדער אפילו אין דברי חז”ל. דער רמב”ם, at the end of the day, און דאס, of course, א lot of other people האבן שוין באמערקט ביים רמב”ם, און מיר ווייסן פון שפינוזה און external criticism אויפ’ן רמב”ם, אדער פון internal criticism פון מענטשן וואס זענען נישט קיין עכטע פילאסאפן. דאס איז נישט קיין חכמה אז עס קומט א ר’ נחמן ברסלבר און ער זאגט אז דער רמב”ם זאגט פארקערט ווי דער פסוק. נו, דער רמב”ם האט דאס אויך געוואוסט.

די חכמה איז אז עס קומט איינער וואס ווייסט אלעס וואס דער רמב”ם האט יא געוואוסט, און ער קען מסביר זיין פארוואס דער פסוק שטימט בעסער לפי פילוסופיה האמיתית, און אויך ער פארשטייט זיך מיט’ן פסוק אליין. און I think איינער פון די איינציגסטע מענטשן וואס טוען דאס איז ר’ קרשקש.

און ער, אסאך פון די זאכן וואס ער זאגט, ווען דו גייסט צוריק זעסטו אז עס איז עכט אסאך גלאטער. איך וויל נישט זאגן אז עס איז גלאטער פשט, עס איז נישט שווער צו זאגן אז ער פשט’לט של מקרא, but at least די spirit of things, די וועג וויאזוי דו ליינסט מדרשי חז”ל, דו ליינסט חומש, עס מאכט אסאך מער סענס אויב דו ליינסט עס זיין וועג. סאו דאס איז… און דאס איז וויכטיג צו וואס מיר גייען אנקומען.

דער ספר “אור ה’” און דער דרוש לפסח

קרשקש’ס כתבים

סאו יעצט, סאו ר’ קרשקש האט געשריבן דעם ספר “אור ה’”, דאס איז זיין main ספר, און כמעט איינס, עס איז נישט דא קיין סאך חוץ פון דעם פון אים, כאטש ער שיינט צו זיין א בעל הלכה אויך, אבער עס איז נישט דא. דער נבוכי יוסף ברענגט אים אפשר איינס אדער צוויי מאל, עס איז כמעט נישט דא קיין תשובה פון אים ערגעץ געדרוקט, but almost nothing.

But now, there’s another math ספר פון אים, which is א lot שארטער ווי אהבת השם, און ס’איז א דרוש לפסח. ס’איז דעי קליינע ספר. Unfortunately, האב איך עס נישט אויף מיין computer, so I can’t really show you the text, but I have it here, if my camera lets you see it. און ס’איז א זייער קליינע ספר. ס’איז נישט קליין אין דעי ספר, דעי ספר איז most of it איז like some person’s פירושים און הערות און אזוי ווייטער. So ס’איז צען פעידזשעס די גאנצע זאך. און ס’איז א דרשה, ס’זעהט אויס א שבת הגדול דרשה וואס ער האט געדרש’נט אין בית המדרש.

די צענטראלע שאלה: וואס איז די relationship פון נסים מיט אמונה?

זיין דרשה דרייט זיך ארום אזא שאלה, בעצם דרייט זיך’ס ארום אונזער שאלה. וואס איז די idea פון יציאת מצרים? אדער אין זיין ווערטער, וואס איז די idea פון קריעת ים סוף, פון נסים? וואס איז די relationship פון נסים מיט אמונה? דאס איז די, ווי זאגט מען, די כותרת, די header פון זיין דרשה.

די רמב”ם’יסטישע פארשטאנד: נסים אלס ראיה פאר אמונה

און וואס ער גייט אריין אין איז, אוודאי, די נסים, ס’הייסט מיר רעדן דאך ספעציעל פון די נסים פון יציאת מצרים, וואס זענען די גרעסטע נסים אין די תורה basically, און we make them into א יסוד, און מיר זאגן זכר ליציאת מצרים און אזוי ווייטער.

און די רמב”ם’ס understanding פון דעם, אדער אפילו נישט די רמב”ם אליינ’ס, אבער די רמב”ם’יסטישע understanding פון דעם איז, אז דאס פראווט אין א געוויסע זין א איד’ס אמונה, יא? דאס איז מוכיח, אונזער אמונה איז געבויט פון דעם, מ’האט געזען דארט, ממילא הערט מען דא, יא?

און אזוי לערנט טאקע די רמב”ם די פסוק, וואס מיר זאלן צוריקגיין צו די פסוק, “אנכי ה’ אלקיך אשר הוצאתיך”. און אפילו די רמב”ם לערנט עס אביסל אנדערש ווי די רמב”ן, און מ’קען נאהם’ען אז ער איז בעיקר אויף מציאות השם אדער בעיקר אויף השגחה אדער אזוי ווייטער, but they both read it אין די basically same way, which is, “אנכי ה’ אלקיך”, דאס איז די אמונה, דאס גלייבן אונז, מהיכן תיתי? וואס איז די מקור? וואס איז די ראיה פאר דעם? די ראיה איז “אשר הוצאתיך מארץ מצרים”, ושם האסטו געזען אז איך בין טאקע ה’ אלקיך, אדער איך בין ה’, אדער איך בין אלקיך.

ר’ חסדאי קרשקש’ס הויפּט-פּראָבלעם: אמונה דורך באַווײַז האָט קיין מאָראַלישן ווערט נישט

די גרונט-קשיא: אונס אין אמונה

Instructor:

זאָגט ר’ חזקיהו [ר’ חסדאי קרשקש], דאָס איז אַ זייער אַ שיינע וועג פון קוקן אויף זאַכן, אָבער איך האָב פיר גרויסע פּראָבלעמען מיט דעם. And these problems lead up to this whole major new idea that he’s thinking about.

זײַן גרויסער פּראָבלעם, דער גרעסטער פּראָבלעם וואָס ער האָט דערמיט, וואָס איז אַקטועל, און מענטשן כאַפּן נישט ווי שטאַרק דאָס גייט, איז אַז ס’זעט אים נישט אויס, און ער הייבט אָן אַז ער מאַכט, ער איז like a real scholastic, so he starts with like חקירות [chakiros: analytical investigations], דאָ דרײַ סבֿרות [sevoros: logical arguments], דרײַ ראיות [ra’ayos: proofs] פאַר די זײַט, און דרײַ סבֿרות אויף יענע זײַט, און ער איז מכריע [makhria: decides] די basic idea.

זײַן מסקנא [maskanah: conclusion] איז אַז מ’קען נישט, אויב האָסטו אַ proof פאַר אמונה [emunah: faith/belief], אויב דער נס [nes: miracle] איז אַ געוויסע הוכחה [hochachah: proof] פאַר אמונה, then your אמונה doesn’t deserve any prizes. It’s not very interesting. Because everyone knows that logical proofs are forced, right? ס’איז מוכרח [muchrah: necessary/forced], אַזוי ווי מ’זאָגט אַז ס’איז מוכרח, יאָ? אויב ס’איז מוכרח, איז דער מענטש אויך מוכרח אַזוי צו טראַכטן, אַ לאָגישער מענטש.

So you don’t have a choice to believe in the נס or not to believe in the נס. אויב דו זעסט אַ נס, האָסטו עס געזען. די זעלבע זאַך אויב דו זעסט אַ הוכחה, אַ סבֿרא’דיגע הוכחה וואָס איז מחייב [mechayev: obligates] אַז ס’איז דאָ אַ גאָט, now you must, נישט אין די like a bad sense, but it’s the fact, you must, דו ביסט אַן אונס [ones: compelled/forced], אַזוי רופט ער עס ממש אַן אונס, דו ביסט אַן אונס אויף צו גלייבן.

די זעלבע זאַך גייט אויך פאַרקערט, יאָ? This is where we get the whole question of נבֿוכדנאַצר’ס אַפּיקורסות [Nevuchadnetzar’s apikorsus: Nebuchadnezzar’s heresy]. אין ר’ חזקיהו’ס way of thinking, די whole question doesn’t make sense to talk about a person being good or bad because of their beliefs.

די קריטיק אויפֿן רמב”ם

And that’s really why he’s ברוגז [broygez: angry] on the Rambam [Maimonides], who really believes probably that נבֿוכדנצר is נבֿוכדנצר. ווייל ס’מאַכט נישט סענס. אַ מענטש, וואָס ער גלייבט, איז נישט קיין… אַ מענטש האָט נישט קיין בחירה [bechirah: free choice] אויף וואָס ער גלייבט.

איך וואָלט אים געזען אַז ער האָט נישט קיין בחירה אויף גאָרנישט. אָבער בײַ וואָס ער גלייבט, האָט ער זיכער נישט קיין בחירה. ווייל אויב ס’ווײַזט אים אויס אַזוי, איז ער זיכער אַז ער גלייבט אַזוי. ווײַזט אים אויס אַביסל ווייניגער, און גלייבט ער אַביסל ווייניגער. There’s no level where there’s any בחירה on what to believe.

Or in his language, which is the more technical, scholastic language, there’s no will. You can’t will to believe, unlike William James, the famous article. ס’איז נישטאָ קיין רצון [ratzon: will] אין אמונה. אמונה איז שׂכל [sekhel: intellect], ס’איז די אַפּאָזיט פון רצון. דאָס הייסט, ס’איז נחוץ [nachuts: necessary]. אָדער האָסטו געזען, אָדער האָסטו נישט געזען.

די דרשה אויף “כּפה עליהם הר כּגיגית”

און ר’ חסדאי, אַזויווי איך זאָג, ער האָט נישט ממש אַ דרשה [derashah: homiletical interpretation] אין מײַן אָפּיניען, וואָס ער נעמט עס זייער ערנסט. ער זאָגט אַז דאָס איז וואָס די גמרא [Gemara: Talmud] מיינט ווען די גמרא זאָגט אַז בײַ מעמד הר סיני [ma’amad Har Sinai: the revelation at Mount Sinai] איז נישטאָ עכט קיין moral reason צו מקבל זײַן [mekabel zayn: accept] די תורה [Torah] מצד [mitad: from the perspective of] מעמד הר סיני, ווייל כּפה עליהם הר כּגיגית [kafah aleihem har kegigis: He held the mountain over them like a barrel – Shabbos 88a].

וואָס איז פּשט [pshat: simple meaning] כּפה עליהם הר כּגיגית? מיר וועלן רעדן וועגן דעם תירוץ [teiruts: answer]. כּפה עליהם הר כּגיגית זאָגט ער איז פּשט פּשוט, זיי האָבן געזען דאָרט דעם אייבערשטן. זיי האָבן געזען דעם אייבערשטן, האָבן זיי נישט געהאַט קיין choice צו גלייבן אַז ס’איז דאָ אַן אייבערשטער אָדער נישטאָ קיין אייבערשטער.

און ער פירט נישט אויס די צווייטע צד, אָבער די צווייטע צד איז פּשוט, אויב איינער האָט נישט געזען דעם אייבערשטן, ער לעבט נישט אין יענע צײַטן און אַזוי ווײַטער, איז נישט שייך צו זאָגן טענות [te’anos: complaints/accusations] אויף אים.

ס’איז דיס איז מדעת אַראַבער לראיס [mida’as Averroes: according to the opinion of Averroes], literally מדעת אַראַבער לראיס. אָדער גלייבט מען יאָ, אָדער גלייבט מען נישט. ס’איז נישט קיין שייך, מ’קען נישט זײַן קיין רשע [rasha: wicked person] פאַר’ן נישט גלייבן. און אויב מ’איז נישט קיין רשע פאַר’ן נישט גלייבן, איז מען אויך נישט קיין צדיק [tzaddik: righteous person] פאַר’ן יאָ גלייבן.

די גרויסע פּראָבלעמען וואָס דאָס שאַפֿט פֿאַר תּורה

ערשטנס: די גאַנצע תּורה פֿאַלט אַוועק

And this is a big problem for him though. This is a big problem for a few reasons. קודם כּל [kodem kol: first of all], ווייל אויב אַזוי, כּל התורה כּולה [kol haTorah kulah: the entire Torah] פאַלט אַוועק און גייט אין גרוב אַרײַן, יאָ?

און דו לערנסט מיר אַז מ’באַקומט אַפֿילו שׂכר [sakhar: reward] פאַר’ן מקבל זײַן די תורה, פאַר אמונה. און אַפֿשר [afshar: perhaps], at least אין זײַן הוה אמינא [havah aminah: initial assumption], איז ער זיכער אַז פאַר אמונה באַקומט מען מער שׂכר ווי פאַר’ן מקבל זײַן די תורה, יאָ?

די גאַנצע כּל התורה כּולה שטייט דאָך אַז אויב מ’גלייבט אין מיר, וועט מען באַקומען שׂכר. נישט נאָר דאָס, ס’שטייט אויך אין די תורה אַז עיקר התורה [ikar haTorah: the essence of the Torah] איז דאָ פאַר דעם בחירה, יאָ? ראה אָנכי נותן לפניכם את החיים ואת הטוב [Re’eh anokhi nosein lifneikhem es hachaim ve’es hatov: See, I place before you life and good – Deuteronomy 30:15]. און דו זאָגסט מיר אַז ס’איז נישטאָ קיין בחירה. ווייל אָדער גלייב איך יאָ, אָדער גלייב איך נישט.

די פּראָבלעם מיט שׂכר ועונש

און סיי ווי איז נישט שייך צו באַקומען שׂכר אויף דעם, ווייל obviously שׂכר באַקומט מען נאָר ווען מ’האָט עפּעס געטון אַ מאָראַלי גוטע זאַך, ער רופט עס מצד הטוב אָדער הצדק [mitad hatov o hatzedek: from the perspective of goodness or justice].

און אונז זענען אים איז פּשוט, און אַסאַך פון אונז איז אויך פּשוט, אַז מ’פּײַכל’ט נישט דאָ קיין טוב [tov: good] אַרײַן, נישטאָ קיין גוטע זאַכן צו טראַכטן און שלעכטע זאַכן צו טראַכטן אין די סענס פון believing. מ’קען אַפֿשר טראַכטן מחשבֿות רעות [machshavos ra’os: evil thoughts], איך ווייס נישט, אָבער אין believing, אָדער דו גלייבסט וואָס דו זעסט דאָך אויס, ס’איז אַלעס אונס, אַלעס אין מחשבֿה [machshavah: thought] איז אונס, און ממילא [memeilah: consequently] נישט, מ’קען באַקומען שׂכר, which contradicts די whole idea פון תורה, which איז אַז דו באַקומסט שׂכר פאַר האָבן די right beliefs, אָדער די תורה’דיגע beliefs, און נישטאָ קיין בחירה, סאָו ס’מאַכט נישט קיין סענס בכלל צו האָבן אַ תורה וועגן דעם.

דער חזון איש’ס באַרימטע קריטיק

און דאָס איז טאַקע דאָס וואָס, מיר וועלן מסתמא [mistamah: probably] נאָך לערנען וועגן דעם, דאָס איז טאַקע וואָס דער חזון איש [Chazon Ish: Rabbi Avraham Yeshayahu Karelitz, 1878-1953] איז מורא’דיג ברוגז, ער זאָגט famously “טעות מפורסם [ta’us mefursam: famous error]”. איך האָב געזען די English translation האָט עס גע’translate’ט, און יענער האָט נישט געוואוסט וויאַזוי צו שרײַבן “famous mistake”, ס’איז אַן “infamous mistake”, אַז זיי האָבן נישט געוואוסט וויאַזוי צו שרײַבן.

אַז די מוני מצוות [moneh hamitzvos: those who count the commandments] האָבן געציילט אָנכי [Anokhi: “I am” – the first word of the Ten Commandments] פאַר אַ מצוה [mitzvah: commandment]. ער איז מורא’דיג ברוגז, ער זאָגט אַז די רמב”ם האָט געמאַכט אַ “famous”, אַן “infamous mistake” מיט’ן מאַכן די ערשטע מצוה די מצוה פון גלייבן, ווייל דאָס איז נישט קיין מצוה, אָדער גלייבט מען יאָ אָדער גלייבט מען נישט.

און אַזוי ווי ער זאָגט, ס’איז logically prior צו האָבן מצוות, right? אַז ס’איז נישטאָ קיין בּורא [Boreh: Creator] איז נישטאָ קיין מצוות אויך נישט, obviously. אָבער אַפֿילו אַסאַך טיפֿער פון דעם, ער האַלט אמת’דיג אַז ס’איז נישט שייך צו האָבן בחירה, מצוות מיינט בחירה, מצוות מיינט אַז דו באַקומסט שׂכר, און ממילא איז נישטאָ קיין מצוה, נישטאָ קיין מצוה פון די מצוות, ממילא איז נישטאָ קיין איסור [issur: prohibition] אויף כּפירה [kefirah: heresy], בײדע פון די זאַכן מאַכן נישט קיין סענס.

דער רמב”ם’ס שיטה פֿון שׂכר ועונש

ווי דער רמב”ם פֿאַרשטייט שׂכר ועונש

און די אמת איז, ווען מ’גייט דאָ אַרײַן, this leads us, shows us another very big difference of how he thinks about all of these things. און ער זאָגט עס אַליינס דאָ, ס’איז דאָ אַ תירוץ פאַר די קשיא [kushya: question], דער רמב”ם וואָלט נישט נתפּעל [nis’pa’el: impressed/affected] געוואָרן פון די קשיא אמת’דיג, און איך וועל מסביר זײַן [masbir zayn: explain] פאַרוואָס, איך וועל ענטפֿערן דעם רמב”ם technically פאַרוואָס ער רופט עס אַ מצוה, ווייל דער רמב”ם האָט אַן אַנדערע definition פון מצוה, און אַזוי ווײַטער.

אָבער really, אין די עיקר קשיא איז נישט שווער פאַר’ן רמב”ם, ווייל דער רמב”ם האַלט באמת נישט אַז שׂכר ועונש [sakhar ve’onesh: reward and punishment], אַה, דער רמב”ם האַלט באמת נישט אַז שׂכר ועונש איז אַ moral question.

דער רמב”ם’ס honest to God שיטה [shitah: approach/opinion] איז אַז שׂכר ועונש איז basically אַזויווי, און ער ברענגט אַליינס די משל [mashal: parable], אַז איינער איז אַרײַנגעפֿאַלן אין אַ לאָך האָט ער זיך וויי געטון, איינער האָט זיך אויסגעגליטשט, let’s say ער איז יאָ געווען נזהר [nizhar: careful], so we could blame him somehow. אָבער ער איז יאָ נזהר געווען און אַ צווייטער האָט אים אויסגעגליטשט. That’s a fact, that’s just nature, and there’s laws of nature.

שׂכר ועונש אַלס נאַטור-געזעץ

און די זעלבע וועג ווי ס’איז דאָ laws of nature פון becoming sick און becoming rich און things like that, איז דאָ אויך אַ law of nature, אַ more intellectual law, וואָס זאָגט אַז איינער וואָס האָט ריכטיגע דעות [dei’os: opinions/beliefs], ער גייט אין גן עדן [Gan Eden: Paradise]. אַזויווי דער רמב”ם האָט פֿאַרשטאַנען אַריסטו’ס גן עדן, אַז ווער ס’האָט ריכטיגע דעות, זײַן דעה [dei’ah: opinion/belief] לעבט אויף אייביג, און אין דעם האָט ער אַ מורא’דיגע תּענוג [ta’anug: pleasure], and that’s גן עדן. And that’s just a fact.

And if you don’t have it, I don’t care if you’re the biggest צדיק, אויב דו הייסט דער סקולענער רבי, און דו האָסט אַ גאַנץ לעבן זיך מוסר נפש [moser nefesh: self-sacrifice] געווען פאַר קידוש השם [kiddush Hashem: sanctification of God’s name], it doesn’t help. And I can’t help you. מענטשן שרײַען, “It’s immoral.” What can I do? This is the fact.

דער רמב”ם totally doesn’t have a moral view of the ultimate שׂכר ועונש. לויט’ן רמב”ם, it’s not moral at all. It’s more or less amoral. It’s a fact. וועגן דעם, די מענטשן וואָס פֿרעגן, דער רמב”ם really bites this bullet. People don’t get how sharply he bites this bullet, at least אין די רבֿ חסדאי קרשקש view.

די שאַרפֿע מסקנא

Some people think אַז ס’איז אַ חכמה [chokhmah: wisdom] צו ממעיגן אויפֿ’ן רמב”ם און זאָגן אַז עכט האַלט ער נישט אַזוי, איך ווייס נישט. But אין די view פון די רמב”ם’ס critics, he really bites this bullet, און ער האַלט אמת’דיג אַז אַ רשע מרושע [rasha merusheh: thoroughly wicked person] מיט ריכטיגע דעות גייט אין גן עדן, because that’s just the reality.

Just like אַ רשע מרושע וואָס האָט אַ big בּויך [boykh: belly] האָט אַ big בּויך, איז אַ רשע מרושע מיט ריכטיגע דעות גייט אין גן עדן. ס’איז נישטאָ קיין וועג אַרויס פון דעם. קיצור [kitzur: in short], דער אייבערשטער וויל דאָך מעניש זײַן, according to the רמב”ם, by the way… okay, I’m not gonna get into that. דער רמב”ם has ways, I’m not gonna get into that.

שאָלה און תּשובֿה: כּרת

Student:

אַ רשע מרושע איז דאָך חייבֿ כּרת [chayav kares: liable to excision], וואָס ווערט פֿאַרשניטן, דאַן די דעת ווערט פֿאַרשניטן.

Instructor:

יאָ, יאָ, יאָ, מ’רעדט וועגן כּרת [kares: excision/cutting off], there’s a lot of different ways of seeing אַן עונש [onesh: punishment]. That’s a fact.

די אַנדערע זײַט: אַ צדיק אָן ריכטיגע דעות

און די זעלבע וועג, דו קענסט זײַן אַ געוואַלדיגער צדיק און האָסט נישט ריכטיגע דעות, that’s why דער רמב”ם really believes אַז נעבעך אַן אַפּיקורס [apikores: heretic], אָדער נעבעך אַ טיפּש איז אַ better way of saying it, איז אַ טיפּש. איך קען דיר גאָרנישט העלפֿן. אָקיי.

ר’ חסדאי’ס תּגובֿה און זײַן אייגענע קשיא

“דעת הכּופֿר היווני”

זאָגט ער, but רבֿ חסדאי איז very not happy with this way of thinking, obviously, און ער איז of course right אַז ס’איז נישט אַ very religious way of thinking, און maybe really an immoral way of thinking. און… דאָס איז די… איין סעקונדע, איך וויל זען וואָס ער זאָגט וועגן דעם. I’m forgetting now for a second why he’s so mad at this.

אַה, יאָ, יאָ, יאָ, דאָס איז what I wanted to say. ער זאָגט, דאָס איז אַ שיינע שיטה, אָבער דאָס איז דעת הכּופֿר היווני [da’as hakhofer hayevani: the opinion of the Greek heretic – i.e., Aristotle], און ס’איז מביא שאין לו מבֿוא לחוקי התּורה [mevi she’ein lo mavo lechukei haTorah: leads to having no entry to the laws of the Torah]. ס’איז אַ פּשוט’ע שיטה.

Anyhow, he has a list of other questions, absurdities, according to his opinion, that this comes out, און אַ list of סתירות השׂכל [setiros hasekhel: contradictions to reason] אויך, פֿאַלקעראַסע שטותים [folkerase shtusim: utter nonsense].

אַביעזרי רביצקי’ס באַמערקונג

And this is interesting, דער אַביעזרי רביצקי [Aviezer Ravitzky, contemporary scholar], וואָס האָט דאָ געקאָמענט, זאָגט אַז מען קען זען אַז דאָס שטיקל מער ווייניגער איז ער מעתיק [me’atik: copying] אין זײַן ספֿר “אור ה’” [Sefer Or Hashem: The Book of the Light of God], און זיי האָבן עס געלערנט אין אַן אַנדערע שיעור אין מאַנסי אַמאָל דאָס שטיקל, און ס’איז literally וואָרט בײַ וואָרט, און ער האָט אַרויסגענומען די וואָרט “כּופֿר היווני”, ער האָט אַרײַנגעשריבן “כּת חכמינו [kas chakhmeinu: the sect of our sages]”.

So he’s very conscious of this, אַז די כּופֿר היווני מיט די כּת חכמינו have the same opinion, און כּת חכמינו מיינט די רמב”ם, or at least according to this פּשט אין די רמב”ם, and he’s very not happy with this.

ר’ חסדאי’ס גרעסערע קשיא

אָבער ער בלײַבט נאָך מיט זײַן קשיא, ער האָט אַפֿילו אַ גרעסערע קשיא ווי די רמב”ם, ווייל ער איז עכט זייער interested אין די problem אַז אמונה האָט נישט קיין moral value. ס’הייסט, אָדער גלייבסטו אָדער גלייבסטו נישט. אויב אַזוי, וואָס איז טאַקע תּורה תּורה קלה [Torah Torah kalah: what is the Torah really about]?

און אַנדערע ווערטער, לאָמיר צוריקגיין צו אונזער פֿריערדיגע זאַך, מען קאָכט זיך אַזוי וועגן יציאת מצרים [Yetzias Mitzrayim: the Exodus from Egypt], מען מאַכט אַ גאַנצע פּסח [Pesach: Passover], אַ מצוה, ס’ווערט גענוצט נישט נאָר פּסח, נאָר אין שבת [Shabbos: the Sabbath] מאַכט מען זכר ליציאת מצרים [zekher liYetzias Mitzrayim: remembrance of the Exodus]. און וואָס איז דאָס? It’s a very technical thing. It’s like making אַ זכר for the proof that one plus one is two. איך מיין, ס’מאַכט שוין אַפֿילו נישט קיין סענס.

ער זאָגט, ער קומט אַרויף מיט אַזאַ שאַרפֿע פּשטל [peshtel: interpretation], און אַ זייער אינטערעסאַנטע פּשטל.

דער צווייטער פּראָבלעם: נס מוז זײַן 100% אונס

Now, but before I’m getting to that, I’m gonna give the second reason why, but actually it does match with the רמב”ם, which is interesting.

די second זאַך, די פּראָבלעם וואָס ער האָט מיט די אידעע אַז נס זאָל טאַקע זײַן די יסוד פון די תורה, איז נאָך אַ reason, איז אַז ער האַלט אַז if it’s אַ נס, דאָס הייסט, if that’s to be the source of our belief, then it has to be 100%. אין אַנדערע ווערטער, ס’דאַרף טאַקע זײַן אַן אונס, און נישט אַז ס’איז באַקע ברצון און נישט ברצון [baki beratzon ve’lo beratzon: partly by will and partly not by will].

די פּראָבלעם מיט “אמונה ברצון”

די פּראָבלעם מיט אמונה ברצון איז נישט נאָר אַז אין אור כּשדים [Ur Kasdim: Ur of the Chaldees], אַז עס איז ווילן ורצה [vilen veratzeh: willing and wanting], but the big problem is that it’s no אמונה, right? אַזוי ווי ער זאָגט, אויב מ’קען וועלן גלייבן, מ’קען אויך וועלן גלייבן אין צוויי זאַכן וואָס contradict each other, which seems that a lot of people manage to do, so, but logically it makes no sense.

In other words, you don’t really know what you’re talking about, דו גלייבסט נישט קיין אמונה אויך נישט. So, וויפֿיל איז דאָ אמונה וואָס דאָרט רוט זיך [vifil iz do emunah vos dort rut zikh: how much faith is there that rests there]? In other words, that’s another way of saying that די אמונה האָט אַ ספֿק [safek: doubt].